‫ﻓﺼﻞ اول‬

‫ﺗﻌﺮﯾﻒ و ﻣﻔﻬﻮم ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫اﺻﻮﻟﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻣﺮاﺟﻊ ذيﺻﻼح در ﮐﺸﻮر وﺿﻊ ﺷﺪه اﻧﺪ و ﺑﻌﻨﻮان ﯾﮏ اﻟﮕﻮ و راﻫﻨﻤﺎ‪ ،‬اﻗﺪاﻣﺎت و ﻻزم در ﺟﺎﻣﻌﻪ را‬
‫رﻫﺒﺮي ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫راﺑﻄﻪ اﺳﺘﺮاﺗﮋي و ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫اﺳﺘﺮاﺗﮋي اﻟﮕﻮي ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت در ﯾﮏ ﺳﺎزﻣﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ اﻫﺪاف‪ ،‬ﻣﻘﺎﺻﺪ و ﺟﻬﺖ ﮔﯿﺮيﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎن را ﺑﯿﺎن ﻣﯽ ﮐﻨـﺪ و ﺑﺎﯾـﺪ در‬
‫دراز ﻣﺪت و ﺟﺎﻣﻊ ﺑﺎﺷﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ را در ﺑﺮ ﻣﯽ ﮔﯿﺮد و رواﺑﻂ ﺣﮑﻮﻣﺖ و ﻣﻠﺖ را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﺧﻂ‬
‫ﻣﺸﯽ و ﺳﯿﺎﺳﺖ ﻫﺮ دو ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻟﻐﺖ ‪ Policy‬ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻘﺸﻬﺎي اﺻﻠﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫‪ (1‬راﻫﻨﻤﺎي ﻋﻤﻠﯽ ﺑﻮدن در ﺑﺨﺶ ﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ‪‬‬

‫ﯾﻌﻨﯽ ﺧﻄﻮط و ﻣﺴﯿﺮﻫﺎي ﮐﻠـﯽ ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬـﺎ و اﻗـﺪاﻣﺎت‬

‫ﻣﻮردﻧﻈﺮ در ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﻣﻌﯿﻦ و ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽ ﺳﺎزد‪.‬‬

‫‪ (2‬ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ ﮐﻨﻨﺪﮔﯽ ‪‬‬

‫ﻣﻮﺟﺐ ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ و ﻫﻤﺴﻮﯾﯽ ﻋﻤﻠﯿﺎت و اﻗﺪاﻣﺎت ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﻣﯽ ﺷﻮد و ﺟﻠﻮي دوﺑﺎره‬

‫ﮐﺎري و اﺗﻼف وﻗﺖ و ﻣﻨﺎﺑﻊ را ﻣﯽ ﮔﯿﺮد و ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ و ﻣﺸﺎﺑﻪ در ﮐﺸﻮر را ﺑـﺎ ﻫـﻢ ﻫﻤﺎﻫﻨـﮓ ﻣـﯽ ﺳـﺎزد‪) .‬ﺿـﺮورت‬
‫ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﮐﻠﯿﻪ دﺳﺘﮕﺎﻫﻬﺎي دوﻟﺘﯽ در ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺗﻮﺳﻌﻪ(‬
‫اﻟﻒ( ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ‪ ‬ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻫﺮﮐﺪام ﻋﻬﺪه دار اﻧﺠﺎم دادن ﺑﺨﺸﯽ از آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻞ‬
‫وزارت ﻋﻠﻮم و وزارت ﺑﻬﺪاﺷﺖ در زﻣﯿﻨﻪ ﻋﻠﻮم ﭘﺰﺷﮑﯽ‪.‬‬

‫ب( ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي ﻣﺸﺎﺑﻪ‪‬‬

‫ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي ﯾﮑﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻧﺠﺎم ﻣﯽ ﭘﺬﯾﺮد‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻋﻤﻠﯿﺎت اﯾﺠـﺎد‬

‫ﯾﮏ واﺣﺪ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺗﻮﺳﻂ وزارت ﺻﻨﺎﯾﻊ‪ ،‬وزارت ﻓﺮﻫﻨﮓ و وزارت ﮐﺎر‪.‬‬

‫‪ (3‬ﺗﺄﻣﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪه و ﺗﻀﻤﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪه ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻋﺎﻣﻪ ‪‬‬

‫ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻋﺎﻣﻪ ﯾﻌﻨﯽ ﻣﻨﺎﻓﻊ اﻓﺮاد و آﺣﺎد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﮐﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎﯾﯽ‬

‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮن اﮐﺜﺮﯾﺖ‪ ،‬ﻧﻈﺎم ﭘﺎرﻟﻤﺎﻧﯽ و ﻣﺎﻧﻨﺪ آن ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻣﻨﯿﺖ و آزادي و ﺑﻬﺪاﺷﺖ و آﻣﻮزش‪.‬‬

‫‪ (4‬ارزﯾﺎﺑﯽ و ﮐﻨﺘﺮل ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎ و اﻗﺪاﻣﺎت ﺑﺨﺶ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪‬‬

‫ﺑﻪ ﮐﻤﮏ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺎ ﻣﯿﺘﻮان ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎ را ﻣﺤﮏ زد و‬

‫آﻧﻬﺎ را در ﺑﻮﺗﻪ آزﻣﻮن ﻗﺮارداد‪.‬‬

‫‪ (5‬روﺷﻦ ﺳﺎﺧﺘﻦ روح ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ‪‬‬

‫زﯾﺮا ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ از ارزﺷـﻬﺎي ﻣـﻮرد‬

‫ﻗﺒﻮل ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺧﻄﻮط ﮐﻠﯽ اﻗﺪاﻣﺎت و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﻃﺮاﺣﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫وﯾﮋﮔﯿﻬﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫‪(A‬‬

‫ﭘﺎﯾﺪاري ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪‬‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻃﺮاﺣﯽ و وﺿﻊ ﺷﻮد ﮐﻪ از اﻧﻌﻄﺎف ﮐﺎﻓﯽ ﺑﺮﺧﻮردار‬

‫ﺑﻮده‪ ،‬ﭘﻮﯾﺎﯾﯽ ﻻزم را ﺣﻔﻆ ﮐﻨﺪ و زﻣﺎن ﻧﺴﺒﺘﺄ درازي‪ ،‬ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ ﮐﺎرﺑﺮد و اﺳﺘﻔﺎده داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪(B‬‬

‫آﯾﻨﺪهﻧﮕﺮي ‪‬‬

‫)آﯾﻨﺪهﮔﺮي ﯾﺎ واﻗﻊﺑﯿﻨﯽ( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻪ آﯾﻨﺪه ﻧﻈﺮ دارد و ﻣﯽﮐﻮﺷﺪ‬

‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ واﻗﻌﯿﺘﻬﺎي ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﺧﻄﻮط ﮐﻠﯽ و ﺟﻬﺖﮔﯿﺮيﻫﺎي اﺳﺎﺳﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﻣﻌﯿﻦ ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪(C‬‬

‫ﻫﺪﻓﺪاري ‪‬‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ اﺗﻔﺎﻗﯽ ﯾﺎ ﺗﺼﺎدﻓﯽ ﻧﯿﺴـﺖ و رﺳـﻮم و آداب و ﻋـﺎدات‬

‫اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺘﻮاي آن را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻧﻤﯽدﻫﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻄﻮر ارادي و از روي ﻗﺼﺪ و ﻧﯿﺖ ﻗﺒﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻨﻈﯿﻢ و وﺿﻊ ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪(D‬‬

‫ﻋﻤﻮﻣﯿﺖ ‪‬‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺧﺎص ﯾﮏ ﻓﺮد ﯾﺎ ﮔﺮوه ﺧﺎص ﻧﯿﺴﺖ و ﮐﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺗﺤﺖ ﭘﻮﺷﺶ ﻗﺮار ﻣﯽ‪-‬‬

‫دﻫﻨﺪ و ﺟﻨﺒﻪ ﻋﺎم دارد و ﺑﺮاي ﮐﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ وﺿﻊ ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪(E‬‬

‫ﮔﺴﺘﺮدﮔﯽ ‪‬‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺟﺰﺋﯽ و ﺧﺎص ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ و ﮔﺴﺘﺮده و ﻓﺮاﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺣﯿﻄﮥ ﻧﺴﺒﺘﺄ وﺳـﯿﻌﯽ را‬

‫در ﺑﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪(F‬‬

‫ﻧﻤﺎﯾﺎﻧﮕﺮي ‪‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﻣﺘﺠﻠﯽ ﮐﻨﻨﺪه وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي ﻧﻈﺎم و ﺳﯿﺴﺘﻤﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در آن ﺷـﮑﻞ ﻣـﯽﮔﯿـﺮد‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨـﮓ‬
‫وارزﺷﻬﺎ‪ ،‬اﯾﺪﺋﻮﻟﻮژي و ﺟﻬﺎﻧﺒﯿﻨﯽ و ‪ ...‬ﻫﻤﻪ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻧﻤﻮد دارﻧﺪ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﻈﻬﺮ و ﻧﺸﺎﻧﻪاي از آﻧﻬﺎﺳﺖ‪.‬‬

‫اﻧﻮاع ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪:‬‬
‫‪ ‬ﺗﻘﺴﯿﻢﺑﻨﺪي ﺑﺮ اﺳﺎس ﻗﻮاي ﺳﻪ ﮔﺎﻧﻪ ‪‬‬
‫اﻟﻒ(ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺗﻘﻨﯿﻨﯽ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ و ﻣﺠﻠﺲ وﺿﻊ ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ب( ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي اﺟﺮاﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻗﻮه ﻣﺠﺮﯾﻪ وﺿﻊ و ﺗﻨﻈﯿﻢ ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ج( ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻗﻀﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻗﻮه ﻗﻀﺎﯾﯿﻪ وﺿﻊ ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺗﻘﻨﯿﻨﯽ ﮐﻠﯽﺗﺮﻧﺪ و ﺑﺮ دو ﻧﻮع دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ اﺷﺮاف دارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ ‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي دﯾﮕﺮ ﺑﺎ رواﻟﯽ ﻣﺸﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺳﻪ ﻧﻮع ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﯾﺎ ﺳﯿﺎﺳﺖ را ﻣﻄﺮح ﮐﺮده اﺳﺖ ‪‬‬
‫اﻟﻒ( ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺗﺸﺮﯾﻌﯽ‪‬‬

‫از اﻣﺮ و ﻧﻬﯽﻫﺎ و ﺣﻘﻮق و ﺗﮑﺎﻟﯿﻔﯽ ﮐﻪ از اﻋﺘﻘﺎدات ﻣﺸﺮوع ﻣﺮدم ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﯽﮔﯿﺮد و ﺧﻄﺎب‬

‫آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﮐﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب( ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ‪‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺮر ﺳﯿﺎﺳﯽ را ﻣﻮرد ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ ﺗﺎ ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ اﻣﺮ و ﻧﻬﯽﻫﺎ و ﺣﺪود‬

‫ﻫﺮﯾﮏ ﮐﺎﻣﻸ روﺷﻦ ﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻫﺪفﻫﺎﯾﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ادارهﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺑﺮﻣﺒﻨﺎي ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺗﺸـﺮﯾﻌﯽ و ﺳﯿﺎﺳـﺖ‬

‫ج( ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺗﺪﺑﯿﺮي و اﺟﺮاﯾﯽ‪‬‬

‫ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺟﻬﺖ ﺑﺨﺸﯿﺪن ﺑﻪ اوﺿﺎع ﮐﺸﻮر و ﻣﺮدم ﺑﻪ آن ﻣﯽاﻧﺪﯾﺸﻨﺪ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ ‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي دﯾﮕﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‬

‫‪‬‬

‫اﻟﻒ( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺳﯿﺎﺳﯽ و ﺗﻘﻨﯿﻨﯽ ﮐﻠﯽاﻧﺪ و ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻣﺮاﺟﻊ ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬار ﺗﻬﯿﻪ و ﺗﺪوﯾﻦ و ﺗﺼﻮﯾﺐ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ب( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اداري و اﺟﺮاﯾﯽ در راﺳﺘﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﮔﺮوه اول ﺷﮑﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺟﻨﺒﻪ ﻋﻤﻠﯽ و ﮐﺎرﺑﺮدي دارد‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﯾﺎدآور ﺑﺤﺚ ﻗﺪﯾﻤﯽ ﺟﺪاﯾﯽ ﺳﯿﺎﺳﺖ از اداره ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ وﯾﻠﺴﻮن ﻣﻄﺮح ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫‪ ‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي دﯾﮕﺮ ﺑﺮ اﺳﺎس ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﯽ و ﺳﺎدﮔﯽ ‪‬‬
‫اﻟﻒ( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻋﺎدي ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﮑﺮاري و ﺳﺎده در زﻣﯿﻨﻪ اﻣﻮر ﻋﺎدي ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﺎﮐﺘﯿﮑﯽ ﮐﻪ ﮔﺴﺘﺮدهﺗﺮ و ﭘﯿﭽﯿﺪهﺗﺮ اﺳﺖ و اﻧﺸﻌﺎﺑﺎت ﭼﻨﺪي را در ﺑﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫ج( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳﺎﺳﯽ ﮐﻪ اﻧﺸﻌﺎﺑﺎت ﺑﺴﯿﺎري دارد و داراي ﭼﺸﻢاﻧﺪاز زﻣﺎﻧﯽ ﻃﻮﻻﻧﯽ اﺳﺖ و ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺻﻠﯽ و اﺳﺎﺳـﯽ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫‪ ‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي دﯾﮕﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪‬‬
‫اﻟﻒ( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ـ ﺳﯿﺎﺳﯽ‪:‬‬

‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺤﻮه اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن و ﺳﺎﯾﺮ اﺑﻮاب ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ‪.‬‬

‫ب( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ اﻧﻀﺒﺎﻃﯽ و ﺑﺎزدارﻧﺪه‪:‬‬

‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي از ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت ﻧﺎدرﺳﺖ‪.‬‬

‫ج( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﻮزﯾﻌﯽ‪ :‬ﻫﺪﻓﺸﺎن ﺗﻮزﯾﻊ ﻣﺰﯾﺘﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺮداﺧﺖ ﯾﺎراﻧﻪ ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزان‪.‬‬
‫د( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﻮزﯾﻊ ﻣﺠﺪد‪:‬‬

‫ﻫﺪﻓﺸﺎن ﺗﻮزﯾﻊ ﻣﺠﺪد ﻣﺰﯾﺘﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺎﻟﯿﺎت ﺗﺼﺎﻋﺪي ﺑﺮ درآﻣﺪ‪.‬‬

‫‪ ‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي دﯾﮕﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ از ﻧﻈﺮ ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان ﻋﻠﻮم ﺳﯿﺎﺳﯽ ‪‬‬
‫اﻟﻒ( ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻓﺮاﮔﯿﺮ‪:‬‬

‫ﺣﺎوي ﭘﯿﺶﻓﺮضﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎ‪ ،‬اﻟﮕﻮﻫﺎ و رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺎﯾـﺪ از آﻧﻬـﺎ‬

‫ﺗﺒﻌﯿﺖ ﮐﻨﺪ و آﯾﯿﻨﻪ ﺗﻤﺎم ﻧﻤﺎﯾﯽ از اﯾﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ‪ ،‬ارزشﻫﺎ‪ ،‬ﺷﺮاﯾﻂ اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﯽ و ‪ ...‬در ﯾﮏ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺧﺎص ﻣـﯽﺑﺎﺷـﺪ و در‬
‫واﻗﻊ ﻧﻮﻋﯽ اﺑﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ و وﯾﮋﮔﯿﻬﺎي اﺻﻠﯽ اﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪ ‬دارا ﺑﻮدن ﻫﺪفﻫﺎي ﮐﻠﯽ و ﻓﺮاﮔﯿﺮ = ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺳﺘﻘﻼل و آزادي‪ ،‬ﺣﻔﻆ ﺗﻤﺎﻣﯽ اراﺿﯽ ﮐﺸﻮر‪ ،‬ﺗﻮﺳﻌﻪ اﻗﺘﺼﺎدي‪.‬‬
‫‪ ‬ﺗﻌﯿﯿﻦ اوﻟﻮﯾﺖ زﻣﺎﻧﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ = ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﺴﺎﺳﯿﺘﻬﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬ﺑﺤﺮاﻧﯽ ﺑﻮدن اوﺿﺎع اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪.‬‬
‫‪ ‬ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺣﺪ و ﻣﺮز ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ = ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻓﺮاﮔﯿﺮ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻪ ﭼﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ و ﻣﺮاﺟﻌـﯽ‬
‫ﻣﺮﺗﺒﻂ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ ‬ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯿﺰان رﯾﺴﮏﭘﺬﯾﺮي = اﯾﻦ ﺧﺼﻮﺻﯿﺖ ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﮐﻤﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﯿﺰان ﻣﻌﻘﻮل رﯾﺴـﮏ را در ﺧـﻂ‪-‬‬
‫ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺧﻮد درﯾﺎﺑﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ ‬ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺣﺪود ﺟﺰﺋﯽ ﯾﺎ ﮐﻠﯽ ﺑﻮدن ﺗﻐﯿﯿﺮات در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ = در اﯾﻦ ﺟﺰء از ﺧﻂﻣﺸﯽ ﻓﺮاﮔﯿﺮ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧـﺪﮔﺎن درﻣـﯽ‪-‬‬
‫ﯾﺎﺑﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﯿﺰان ﺗﻐﯿﯿﺮ در ﺧﻂﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﻮردﻧﻈﺮ از ﺳﻪ ﺟﻨﺒﻪ ﻣﯿﺰان وﺳﻌﺖ‪ ،‬ﻋﻤﻖ ﺗﻐﯿﯿﺮات و زﻣﺎن آﻧﻬـﺎ ﺑﺎﯾـﺪ در ﭼـﻪ‬
‫ﺣﺪي ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ ‬ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯿﺰان ﺟﺎﻣﻊ ﯾﺎ ﻣﺤﺪود ﺑﻮدن ﺧﻂﻣﺸﯽ =‬
‫‪ ‬ﮔﺮاﯾﺶ ﺑﻪ ﺗﻌﺎدل ﯾﺎ ﺟﻬﺶ در ﺧﻂﻣﺸﯽ =‬
‫‪ ‬ﻃﺮاﺣﯽ ﭘﯿﺶﻓﺮﺿﻬﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آﯾﻨﺪه = در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﭘﯿﺶﻓﺮﺿﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﻣﻮرد آﯾﻨﺪه ﻃﺮاﺣﯽ ﺷﺪه و ﺧﻂﻣﺸﯽﻫﺎي‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ از آﻧﻬﺎ ﺗﺒﻌﯿﺖ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ ‬اﯾﺠﺎد ﺑﻨﯿﺎدﻫﺎي ﻧﻈﺮي ﺑﺮاي ﺧﻂﻣﺸﯽﻫﺎ = ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬ﺗﺌﻮريﻫﺎي ﻣـﺪﯾﺮﯾﺖ‪ ،‬ﺗﺌـﻮريﻫـﺎي رﻓﺘـﺎري و ﺳـﺎﯾﺮ‬
‫ﺗﺌﻮريﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ اﺳﺎس ﻧﻈﺮي ﺧﻂﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ را ﺷﮑﻞ دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ ‬ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯿﺰان دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ و اﻣﮑﺎﻧﺎت =‬
‫‪ ‬ﺗﻌﯿﯿﻦ اﻧﻮاع ﺷﯿﻮهﻫﺎ و اﺑﺰارﻫﺎي ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫‪3‬‬

‫ب( ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻫﺎدي ﯾﺎ راﻫﻨﻤﺎ ‪:‬‬

‫در واﻗﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي راﻫﻨﻤﺎ‪ ،‬اﺻﻮل و ﭘﺎﯾﻪﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢ‪-‬‬

‫ﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن اﻃﻼﻋﺎت ﮐﺎﻓﯽ اراﺋﻪ ﻣﯽدﻫﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﻧﻮع ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪ ،‬ﻧﺤﻮه ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري از ﻧﻈﺮ اﻣﮑﺎﻧﺎت ﻓﻨﯽ و ﺗﮑﻨﯿﮑﯽ و ﺳـﺎﯾﺮ‬
‫ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﻧﯿﺰ ﺑﺮرﺳﯽ و ﺗﺸﺮﯾﺢ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻃﺮاﺣﯽ و ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺧﻂﻣﺸﯽﻫﺎي راﻫﻨﻤﺎ ﯾﺎ ﻫﺎدي‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ اﺑﺘﺪا ارزشﻫﺎي ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻧﻈﺎم ﺳﯿﺎﺳﯽ ﮐﺸﻮر را ﺷـﻨﺎﺧﺖ و‬
‫اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎي آﻧﻬﺎ را ﻣﻌﯿﻦ ﮐﺮد ﺳﭙﺲ اﻣﮑﺎﻧﺎت و ﻣﻨﺎﺑﻊ و ﻇﺮﻓﯿﺘﻬﺎي واﻗﻌﯽ ﻣﻮﺟﻮد در ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻧﻤﻮده و ﻣﺤـﺪودﯾﺘﻬﺎ و‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﺟﺎﻣﻌﻪ را در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ ﺳﭙﺲ ﭘﺎﯾﻪﻫﺎي ﺧﻂﻣﺸﯽﻫﺎي راﻫﻨﻤﺎ را ﺑﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از اﯾﻦ ﺑﺮرﺳـﯽﻫـﺎ اﺳـﺘﻮار‬
‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﯽﮐﻪ از ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺻﺤﺒﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻓﺮاﮔﯿﺮ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ ﺳـﺎﯾﺮ ﺧـﻂ‬
‫ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺟﻨﺒﻪ ﮐﻠﯽﺗﺮ و ﻓﺮاﮔﯿﺮﺗﺮ دارد‪.‬‬
‫ج( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪:‬‬

‫ﺧﻄﻮط اﺻﻠﯽ و ﺟﻬﺖﮔﯿﺮيﻫﺎي ﮐﻠﯽ اﻗﺪاﻣﺎت و ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي ﺑﺨﺶ ﻋﻤﻮﻣﯽ را ﺑﯿﺎن ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ ‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي دﯾﮕﺮ ﺧﻂﻣﺸﯽ ‪‬‬
‫اﻟﻒ( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺻﺮﯾﺢ ‪:‬‬

‫ﻣﺪون و ﻣﮑﺘﻮﺑﯽاﻧﺪ و ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ اﻋﻼم ﺷﺪه‪.‬‬

‫ب( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺗﻠﻮﯾﺤﯽ ‪:‬‬

‫ﻣﮑﺘﻮب و ﻣﺪون ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ از ﻧﺤﻮه ﻋﻤﻞ و روﯾﻪﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮل و ﻣﺘﺪاول اﺳﺖ ﻣﯽﺗﻮان ﺑـﻪ‬

‫وﺟﻮد آﻧﻬﺎ ﭘﯽ ﺑﺮد‪.‬‬

‫‪4‬‬

‫ﻓﺼﻞ دوم‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺧﻂﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫ﯾﮑﯽ از وﯾﮋﮔﯿﻬﺎي ﻣﺸﺘﺮك ﺑﯿﻦ ﺟﻮاﻣﻊ و ﮐﺸﻮرﻫﺎ ﺻﺮف ﻧﻈﺮ از اﺧﺘﻼﻓﺎت و ﺗﻔﺎوتﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ دارﻧـﺪ‪ ،‬ﮐﻮﺷـﺶ آﻧﻬـﺎ در ﺟﻬـﺖ‬
‫اﺳﺘﻔﺎدة ﺻﺤﯿﺢ و ﻣﻨﻄﻘﯽ از اﻣﮑﺎﻧﺎت و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻮﺟﻮدﺷﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪون ﺷﮏ در اﯾﻦ اﻣﺮ‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﯾﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري ﻋﻤـﻮﻣﯽ ﺑـﻪ‬
‫ﺷﯿﻮة ﻋﻘﻼﯾﯽ ﮐﺎرﺑﺮد ﻓﺮاواﻧﯽ دارد و اﻣﺮوزه دوﻟﺘﻬﺎ در ﺟﺮﯾﺎن ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاريﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺗﻌﻘﻞﮔﺮاﯾﯽ را ﺑﮑـﺎر‬
‫ﻣﯽﺑﻨﺪﻧﺪ ﺗﺎ از اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺤﺪود‪ ‬ﺧﻮد ﺣﺪاﮐﺜﺮ اﺳﺘﻔﺎده را ﺑﺒﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻬﻢ‬
‫‪ ‬ﺿﺮورت ﺑﮑﺎرﮔﯿﺮي ﺷﯿﻮهﻫﺎي ﻋﻘﻼﯾﯽ در ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺪان ﻋﻠﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺮدم و ﺟﺎﻣﻌﻪ از ﻣﺮاﺟﻊ‬
‫ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ اﻧﺘﻈﺎر دارﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻨﻄﻘﯽ ﻋﻤﻞ ﮐﻨﻨﺪ و ﻣﻨﺎﺑﻊ و اﻣﮑﺎﻧﺎت را ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﻣﻮرد ﺑﻬﺮهﺑﺮداري ﻗﺮار دﻫﻨﺪ و اﻧﺘﻈﺎر دارﻧﺪ دﺳﺘﮕﺎه دوﻟﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺷﯿﻮهﻫﺎ را ﺑﺮاي رﺳﯿﺪن ﺑﻪ اﻫﺪاف ﻧﻬﺎﯾﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﻨﺪ و ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي و ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽﻫﺎي ﻋﻠﻤـﯽ‬
‫ﻋﻤﻞ ﮐﻨﻨﺪ در واﻗﻊ ﺑﺮ ﺗﻌﻘﻞﮔﺮاﯾﯽ ﺗﺄﮐﯿﺪ دارﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ در راه ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي و ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸـﯽ ﻋﻤـﻮﻣﯽ ﺑـﻪ ﻃﺮﯾـﻖ ﻋﻘﻼﯾـﯽ‪ ،‬ﻣﻮاﻧـﻊ و‬
‫ﻣﺤﺪودﯾﺘﻬﺎﯾﯽ وﺟﻮد دارد اﻣﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﺗﻨﮕﻨﺎﻫﺎ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺎﻧﻊ از دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ و ﻣﻄﻠﻮبﺗﺮﯾﻦ راهﻫﺎ ﮔﺮدد ﺑﻠﮑـﻪ ﻫﻤﯿﺸـﻪ ﺧـﻂ‬
‫ﻣﺸﯽﻫﺎﯾﯽ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ اﺻﻮل ﻋﻠﻤﯽ و ﻣﻨﻄﻘﯽ ﺳﺎزﮔﺎر ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺮاﺣﻞ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪) :‬ﻣﺮاﺣﻞ ﭘﻨﺞﮔﺎﻧﻪ اﺻﻠﯽ و ﻋﻤﺪه(‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ اول‪ :‬ﺗﺸﺨﯿﺺ و ﺗﺒﯿﯿﻦ ﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬

‫ﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ را ﻣﯿﺘﻮان ﯾـﮏ ﻧﯿـﺎز‪ ،‬ﯾـﮏ‬

‫ﮐﻤﺒﻮد‪ ،‬ﯾﮏ ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﯾﺎ ﯾﮏ ﻧﺎ رﺿﺎﯾﺘﯽ ﻣﺤﺴﻮس در ﺟﺎﻣﻌﻪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺸﺨﯿﺺ و اﺣﺴﺎس اﺳﺖ و راه ﺣﻠﯽ ﺑـﺮاي‬
‫آن ﺟﺴﺘﺠﻮ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬وﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮﯾﮏ ﻓﺮد ﺧﺎص ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻧﮕﺬارد و ﺑﺎﯾﺪ ﺟﻨﺒﻪ ﻋﻤﻮﻣﯽ داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﻧﮑـﺎﺗﯽ در‬
‫ﻣﻮرد ﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪ (A‬ﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ از دﯾﺪﮔﺎﻫﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺑﺼﻮرﺗﻬﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺟﻠﻮه ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺸﮑﻞ ﻣﺴﮑﻦ‪.‬‬

‫‪(B‬‬

‫ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺼﻮرت ﻣﺠﻤﻮﻋﻪﻫﺎي ﺑﻪ ﻫﻢ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ و واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺮ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣﺪاوم دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺤﺼﯿﻼت ﻋﺎﻟﯽ‪.‬‬

‫‪(C‬‬

‫ﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻧﺎﺷﯽ از ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد و ﻋﺪم ﺗﻄﺒﯿﻖ و ﻫﻤﺴﻮﯾﯽ آن ﺑﺎ اوﺿﺎع ﺟﺪﯾـﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ (D‬ﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ داراي اﺑﻌﺎد ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و ﻓﻨﯽ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬اﻗﻠﯿﻤﯽ و ‪ ...‬ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪(E‬‬

‫ﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﯾﮏ ﻧﯿﺎز ﺟﻤﻌﯽ ﻣﻄﺮح ﺷﺪه و ﻋﻤﻞ و اﻗﺪاﻣﯽ را ﻃﻠﺐ ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪5‬‬

‫‪‬‬

‫ﻣﺮﺣﻠﻪ دوم‪ :‬ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ ﯾﺎ ﺑﺪﯾﻠﻬﺎ ‪‬‬

‫ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ ﯾﺎ اﺳﺘﺮاﺗﮋﯾﻬﺎي ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت از‬

‫اﻗﺪاﻣﺎت و ﻋﻤﻠﯿﺎﺗﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ راه ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﺎﺷﻨﺪ و در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺧﻂﻣﺸﯽﮔـﺬاري‪ ،‬ﻫـﺪف ﺗﺠﺰﯾـﻪ و‬
‫ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺳﯿﺴﺘﻤﯽ‪ ،‬ﯾﺎﻓﺘﻦ ﮐﻠﯿﻪ ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ و اﻧﺘﺨﺎب ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺷﻖ‪ ،‬از ﻣﯿﺎن ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺧﻂﻣﺸﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺬاري ﻣﯽﮐﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﭘﺲ از ﺗﻮﺻﯿﻒ و ﺗﺒﯿﯿﻦ ﺳﯿﺴﺘﻢ‪ ،‬راﻫﻬﺎي ﻣﻤﮑﻦ را اﺣﺼﺎ ﻧﻤﻮده و ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺎﻣﻠﯽ از آﻧﻬﺎ ﺗﻬﯿـﻪ ﮐﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﯾﺎﻓﺘﻦ ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ ﺑﺎﯾﺪ ﻋﻮاﻣﻞ ﺷﮑﻞ دﻫﻨﺪه و ﺑﻮﺟﻮد آورﻧﺪه ﻣﺸﮑﻞ را ﺷﻨﺎﺧﺖ و رواﺑﻂ ﺑﯿﻦ آﻧﻬﺎ را ﮐﺸﻒ ﮐﺮد و در‬
‫اﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮ در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي ﮐﻪ ﻣﺸﮑﻞ را ﺑﻮﺟﻮد آورده و اﺻﻼح آن‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ راه ﺣﻞﻫﺎﯾﯽ دﺳـﺖ ﯾﺎﻓـﺖ‪ ،‬ﻣﺜـﻞ‬
‫ﺟﻤﻊآوري ﻧﻈﺮات ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن اﻗﺘﺼﺎدي و ﮐﺸﺎورزي در زﻣﯿﻨﻪ ﺗﻀﻤﯿﻦ ﺑﻬﺎي ﻣﺤﺼﻮﻻت ﮐﺸﺎورزي‪.‬‬

‫‪‬‬

‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺳﻮم‪ :‬ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺑﺪﺳﺖ آﻣﺪه ﯾﺎ ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ‬

‫‪‬‬

‫دراﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ‬

‫ﺑﺮﮔﺰﯾﺪن ﻣﻌﯿﺎر و ﺷﺎﺧﺺ ﺗﻮﺳﻂ ﺧﻂﻣﺸﯽﮔﺬار ﺑﺮاي ﺳﻨﺠﺶ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿﺮد‪ .‬و اﯾﻦ ﻣﻌﯿﺎر ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﮐﻤﯽ ﯾـﺎ‬
‫ﮐﯿﻔﯽ ﯾﺎ ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ از ﻫﺮ دو ﺑﺎﺷﺪ و ﭘﺲ از اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻌﯿﺎر ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از ﺷﻘﻮق ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭘﺮداﺧﺖ و ﻧﺘﺎﯾﺞ‬
‫ﺣﺎﺻﻞ از ﻫﺮﯾﮏ را ﻣﻌﯿﻦ ﺳﺎﺧﺖ و ﺧﻄﺮ اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﯽ ﺳﻨﺠﺸـﻬﺎي ﮐﯿﻔـﯽ و‬
‫ﺳﻨﺠﺶ ﻧﺘﺎﯾﺞ آﺗﯽ‪ ،‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ آﻧﻬﺎ را ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ و ارزﯾﺎﺑﯽﻫﺎي ﺧﻮد را ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ زودرس و ﮐﻤ‪‬ﯽ ﻧﻤﺎﯾﺪ و ﯾﮏ ﺧﻂ‬
‫ﻣﺸﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻫﻢ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﺜﺒﺖ و ﻫﻢ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻨﻔﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪‬‬

‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻄﻠﻮب و ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺳﺎﺧﺘﻦ آن‬

‫‪‬‬

‫ﭘﺲ ازآﻧﮑﻬﻨﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ‬

‫از ﻫﺮ راه ﺣﻞ ﻣﻮرد ارزﯾﺎﺑﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮان از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ راه را اﻧﺘﺨﺎب و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻄﻠـﻮب‬
‫اراﺋﻪ ﻧﻤﻮد و ﭘﺲ از ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ و اﻧﺘﺨﺎب‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﻮردﻧﻈﺮ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺸﺮوﻋﯿﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺄﯾﯿﺪ ﯾﺎ ﺗﺼﻮﯾﺐ ﻣﺮﺟـﻊ ﯾـﺎ‬
‫ﻣﻘﺎم ﻣﻌﯿﻨﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮﺳﺪ‪.‬‬

‫‪‬‬

‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬اﺟﺮا و ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﻋﻤﻞ ‪‬‬

‫ﭘﺲ از آﻧﮑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺟﻨﺒﻪ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ‬

‫و رﺳﻤﯽ ﭘﯿﺪا ﮐﺮد ﺑﺎﯾﺪ در اﺟﺮا ﻧﯿﺰ ﻣﻮرد ارزﯾﺎﺑﯽ ﻗﺮار ﮔﯿﺮد و ﻧﻘﺎط ﻗﻮت و ﺿﻌﻒ آن در ﻋﻤﻞ ﻧﯿﺰ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪3‬‬

‫در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺳﻮم‪ ،‬ارزﯾﺎﺑﯽ ﻗﺒﻞ از ﻋﻤﻞ اﻧﺠﺎم ﻣﯽﮔﯿﺮد و ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﺷﻮد اﻣﺎ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ آﻧﮑﻪ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻗﺒﻞ‬
‫از ﻋﻤﻞ ﺑﺎ ﻧﻮﻋﯽ اﺣﺘﻤﺎل ﺗﻮأم اﺳﺖ ﺑﺎﯾﺪ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻄﻮر واﻗﻌﯽ ﻧﺘﺎﯾﺠﯽ را ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽﺳﺎزد ﻧﯿﺰ ﻣﻮرد ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﺠﺪد ﻗﺮارﮔﯿﺮد و‬
‫ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬار اﻃﻤﯿﻨﺎن ﺣﺎﺻﻞ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺗﺎ ﭼﻪ ﺣﺪ ﻗﺎدر اﺳﺖ ﻣﺸﮑﻼت ﻣﻮردﻧﻈﺮ را رﻓﻊ ﮐﻨﺪ وﻟﯽ ﻣﺮﺣﻠﻪ ارزﯾﺎﺑﯽ ﭘﺲ از‬
‫اﺟﺮا داراي اﻫﻤﯿﺖ ﺑﺴﯿﺎري اﺳﺖ و ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻠﮑﻪ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂﻣﺸﯽﮔﺬاري را ﻣﻮرد ارزﯾﺎﺑﯽ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ زﯾﺮا در ارزﯾﺎﺑﯽ ﻧﺤـﻮه‬
‫ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻣﺸﮑﻞ‪ ،‬روش ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺎﺧﺺ و ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻧﺘﺎﯾﺞ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻣﻮرد ﺳﻨﺠﺶ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧـﺪ و ﻫـﺪف‬
‫اﺻﻠﯽ در ارزﯾﺎﺑﯽ ﺑﻌﺪ از اﺟﺮا ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯿﺰان ﻣﺆﺛﺮ ﺑﻮدن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در رﻓﻊ ﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺳﺌﻮاﻻﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﯽ از ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻋﻤﻠﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ و اﺛﺮﺑﺨﺸﯽ آن در ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ‬
‫ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮد ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪ (1‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺗﺼﻮﯾﺐ ﺷﺪه‪ ،‬ﻋﻤﻸ ﺗﺎ ﭼﻪ ﺣﺪي ﻣﺸﮑﻼت را ﺗﺨﻔﯿﻒ داده اﺳﺖ؟‬
‫‪ (2‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺼﻮب در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﺮ ﺳﺎﯾﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﭼﻪ ﺗﺄﺛﯿﺮاﺗﯽ ﺑﺮ ﺟﺎي ﮔﺬارده اﺳﺖ؟‬
‫‪ (3‬ﻣﺮدم ﺗﺎ ﭼﻪ ﺣﺪ از ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺼﻮب آﮔﺎﻫﯽ و اﻃﻼع دارﻧﺪ؟‬
‫‪ (4‬ﻣﺮدم در ﻣﻮرد ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺼﻮب ﭼﻪ ﻧﻈﺮي دارﻧﺪ و ﺗﻮزﯾﻊ اﯾﻦ ﻧﻈﺮات ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ؟‬
‫‪ (5‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺼﻮب از ﺟﻬﺖ ارزش در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﺎ ﭼﻪ ﺣﺪ ﻣﻘﺒﻮﻟﯿﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ؟‬
‫‪ (6‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺼﻮب در ﻋﻤﻞ ﭼﻘﺪر ﻧﻈﺮ ﻣﻮاﻓﻖ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن و ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن را ﺟﻠﺐ ﮐﺮده اﺳﺖ؟‬
‫‪ (7‬اﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﭼﻪ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎ و ﭼﻪ ﻧﺘﺎﯾﺠﯽ را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل داﺷﺘﻪ اﺳﺖ؟‬

‫‪6‬‬

‫ﻣﺪلﺳﺎزي در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪:‬‬
‫ﻣﻨﻈﻮر از ﻣﺪل ﯾﺎ اﻟﮕﻮ ﺗﺼﻮﯾﺮي اﺳﺖ ﮐﻪ از واﻗﻌﯿﺘﻬﺎ و رواﺑﻂ ﻣﻮﺟﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه و ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﻧﺤﻮه ارﺗﺒﺎط آﻧﻬﺎ و‬
‫ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از ﮐﻨﺶ و واﮐﻨﺶ آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ .‬ﻣﺪل ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ و اﺟﺰاي آن و ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻧﺘﺎﯾﺞ راهﺣـﻞﻫـﺎ و ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫـﺎي‬
‫ﻣﻮﺟﻮد و راﺑﻄﻪ ﺑﯿﻦ آﻧﻬﺎ و ارزﯾﺎﺑﯽ ﺷﻘﻮق ﻣﺆﺛﺮ و ﻣﻔﯿﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺪﻟﺴﺎزي اﺑﺘـﺪا ﺑﺎﯾـﺪ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫـﺎي ﻣﻮﺟـﻮد در ﻣﺴـﺄﻟﻪ ﻣـﻮردﻧﻈﺮ را‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ و ﺳﭙﺲ ﺑﺎﯾﺪ اﺛﺮﮔﺬاري اﯾﻦ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎ ﺑﺮ ﻫﻢ و راﺑﻄﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ را ﺑﺪﺳﺖ آورد و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻟﮕﻮﯾﯽ رﻓـﺖ ﮐـﻪ ﺑﺘﻮاﻧـﺪ اﯾـﻦ‬
‫ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎ و راﺑﻄﻪ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﻧﺸﺎن دﻫﺪ و ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد در ﯾﮏ ﺗﺼﻤﯿﻢ را ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﮐﻨﺘﺮل و ﻏﯿﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﮐﻨﺘﺮل‬
‫ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻧﻤﻮد و ﭘﺲ از ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎ و ﺗﻌﯿﯿﯿﻦ ﻧﻮع آﻧﻬﺎ ﺑﺎﯾﺪ ارﺗﺒﺎط ﺑﯿﻦ آﻧﻬﺎ را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮد‪ .‬ﻣﺪلﻫﺎ داراي اﻧﻮاع ﺑﺴـﯿﺎري ﻫﺴـﺘﻨﺪ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺪلﻫﺎي ﮐﻼﻣﯽ‪ ،‬ﻣﺪلﻫﺎي ﺗﺮﺳﯿﻤﯽ‪ ،‬ﻣﺪلﻫﺎي ﺗﺠﺴﻤﯽ )ﺳﻪ ﺑﻌﺪي( و ﻣﺪلﻫﺎي رﯾﺎﺿﯽ‪ ،‬ﮐﻪ ﻫﺮﮐﺪام از اﯾﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻗﺴﺎم دﯾﮕﺮي ﻧﯿـﺰ‬
‫ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل ﻣﺪلﻫﺎي ﮐﻼﻣﯽ ﺑﻪ ﻣﺪلﻫﺎي ﺗﺸﺮﯾﺤﯽ‪ ،‬ﻣﺪلﻫﺎي ﻗﯿﺎﺳﯽ و ﻣﺪلﻫﺎي ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮﻟﯽ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬و‬
‫ﻣﺸﮑﻞ اﺻﻠﯽ در ﻣﺪﻟﺴﺎزي اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺪل ﻫﻤﻮاره ﮔﻮﯾﺎي واﻗﻌﯿﺖ ﻧﯿﺴﺖ وﺳﯿﺴﺘﻢ اﺻﻠﯽ را ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﻧﺸﺎن ﻧﻤﯽدﻫﺪ‪ .‬ﮐﻼﻣﯽ)ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫آدرس دادن(‪ -‬ﺗﺮﺳﯿﻤﯽ)ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﺮوﮐﯽ ﮐﺸﯿﺪن(‪ -‬ﺗﺠﺴﻤﯽ ﯾﺎ ﺳﻪ ﺑﻌﺪي)ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺎﮐﺖ(‪ -‬رﯾﺎﺿﯽ )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﮋوﻫﺶ ﻋﻤﻠﯿﺎﺗﯽ(‪ .‬ﻣﺪل ﻣﻄﻠـﻮب‬
‫ﻣﺪﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ آﯾﯿﻨﻪ ﺗﻤﺎم ﻧﻤﺎي اﺟﺰاي ﻋﻤﺪه و اﺻﻠﯽ ﭘﺪﯾﺪه ﻣﻮردﻧﻈﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﮔﺮﭼﻪ درﺳﺖ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ واﻗﻌﯿﺖ ﻣﻔﺼﻞ و ﭘﯿﭽﯿﺪه ﻧﯿﺴﺖ وﻟﯽ‬
‫ﺑﺎ ﻧﺸﺎن دادن رواﺑﻂ اﺻﻠﯽ اﺟﺰا و آﺛﺎر آﻧﻬﺎ‪ ،‬وﺳﯿﻠﻪاي ﺳﺎده و ﻣﻨﺎﺳﺐ در اﺧﺘﯿﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار و ﺗﺤﻠﯿﻞﮔﺮ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري و ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﺪل ﻣﻨﺎﺳﺐ و ﺑﻬﯿﻨﻪ ﺑﺮاي اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﻪ ﻧﻮع ﻣﺸﮑﻞ‪ ،‬ﻫﺪف ﺧﻂﻣﺸﯽﮔﺬاري و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ و‬
‫ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺴﺘﮕﯽ دارد و در ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ زﻣﺎن و ﺑﺎﻻﺗﺮﯾﻦ دﻗﺖ و ﻫﺰﯾﻨﻪ ﮐﻢ ﺑﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺑﺮﺳﺪ‪.‬‬

‫اﻧﻮاع روشﻫﺎ و ﻣﺪلﻫﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺧﻂﻣﺸﯽﮔﺬاري‪:‬‬
‫در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺧﻂﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺗﮑﻨﯿﮏﻫﺎ و ﻣﺪلﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﯽ ﻣﻮرداﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪ .1‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در ﺷﺮاﯾﻂ اﻃﻤﯿﻨﺎن ﮐﺎﻣﻞ ‪‬‬

‫زﻣﺎﻧﯽﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺑـﺎ اﻃﻤﯿﻨـﺎن ﮐﺎﻣـﻞ و ﺑﺮاﺳـﺎس اﻃﻼﻋـﺎت‬

‫ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﻣﯽداﻧﺪ ﮐﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از ﻫﺮ ﺷﻖ ﻣﻤﮑﻦ ﭼﯿﺴﺖ و در ﭼﻪ ﺷﺮاﯾﻄﯽ اﺗﻔﺎق ﺧﻮاﻫﺪ اﻓﺘﺎد‪ .‬از ﻧﻈﺮ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽ و‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ راه‪ ،‬در ﺷﺮاﯾﻂ اﻃﻤﯿﻨﺎن ﮐﺎﻣﻞ ﻗﺮار دارد‪ .‬در ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺎﻟﺘﯽ ﮐﺎر ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺎ ﺳﺎدﮔﯽ و دﻗﺖ ﺑﺴـﯿﺎر زﯾـﺎدي‬
‫ﻗﺎﺑﻞ اﻧﺠﺎم اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل وزارت داراﯾﯽ و اﻣﻮر اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻓﺰاﯾﺶ ﻣﯿﺰان وﺻﻮﻟﯽ‪ ،‬ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻧﻈﺮ در ﺳﯿﺎﺳﺖﻫﺎي‬
‫ﻣﺎﻟﯽ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﯽ را در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﮐﺎر ﺧﻮد ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﯽ )اﻟﻒ(‬
‫"‬

‫"‬

‫" ) ب(‬

‫"‬

‫"‬

‫" )ج(‬

‫ﺣﺪاﻗﻞ ﻣﯿﺰان اﻓﺰاﯾﺶ وﺻﻮﻟﯽ در ﺳﺎل‬
‫‪2،000،000،000‬‬

‫‪2،400،000،000‬‬
‫‪1،800،000،000‬‬

‫از ارﻗﺎم ﻣﻨﺪرج در ﺟﺪول ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﯽ )ب( داراي ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ اﺳﺖ و ﺑﺎﯾﺪ آن را ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ و در اﯾﻨﺠﺎ‬
‫ﻣﻌﯿﺎري را ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺑﻌﻨﻮان ﻣﻌﯿﺎر ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي و ﺳﻨﺠﺶ راه ﺣﻞﻫﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬اﻓﺰاﯾﺶ ﻣﯿﺰان وﺻﻮﻟﯽ اﺳﺖ و ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯿﺰان وﺻﻮل را ﺑﻪ ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ ) ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺰرﮔﺘﺰﯾﻦ ﻋﺪد(‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ دﯾﮕـﺮي در ﺟﺎﻣﻌـﻪ وﺟـﻮد‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ اﻓﺰاﯾﺶ وﺻﻮﻟﯽ‪ ،‬ﻣﻌﯿﺎر ﺻﺤﯿﺤﯽ ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺜﻼً اﺛﺮ ﻫﺮﯾﮏ از ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ از ﻧﻈﺮ اﻧﺘﻘﺎل ﻓﺸﺎر ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﯽ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺼﺮف ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن و اﯾﺠﺎد ﮔﺮاﻧﯽ‬

‫‪7‬‬

‫ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﯽ )اﻟﻒ(‬

‫ﻣﯿﺰان اﻓﺰاﯾﺶ وﺻﻮﻟﯽ‬

‫درﺻﺪ اﻧﺘﻘﺎل ﺑﻪ ﻣﺼﺮفﮐﻨﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﺑﺼﻮرت ﮔﺮاﻧﯽ اﺟﻨﺎس‬

‫ﻣﯿﺰان اﻧﺘﻘﺎل وﮔﺮاﻧﯽ اﺟﻨﺎس‬

‫‪2،000،000،000‬‬

‫‪%10‬‬

‫‪200،000،000‬‬

‫"‬

‫"‬

‫" ) ب(‬

‫‪2،400،000،000‬‬

‫‪%20‬‬

‫‪480،000،000‬‬

‫"‬

‫"‬

‫" )ج(‬

‫‪1،800،000،000‬‬

‫‪%10‬‬

‫‪180،000،000‬‬

‫ﺣﺎﻻ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﺟﺪﯾﺪ و ﺣﺴﺎﺳﯿﺖ ﮔﺮاﻧﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺿﺮﺑﻪﭘﺬﯾﺮي ﻃﺒﻘﺎت ﮐﻢ درآﻣﺪ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣﯽدﻫـﺪ‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﯽ )ج( ﯾﻌﻨﯽ ﻫﻤﺎن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ را ﮐﻪ در ﻣﺜﺎل ﻗﺒﻞ ﺑﻌﻨﻮان ﺿﻌﯿﻒﺗﺮﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻌﻨﻮان ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺧـﻂ‬
‫ﻣﺸﯽ اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻨﺪ ﭼﻮن از ﺟﻬﺖ اﻧﺘﻘﺎل ﻓﺸﺎر و ﮔﺮاﻧﯽ‪ ،‬ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ اﺛﺮ را ﻣﯽﮔﺬارد)ﯾﻌﻨﯽ ﮐﻮﭼﮑﺘﺮﯾﻦ ﻋﺪد(‪.‬‬

‫‪ .2‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري در ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺨﺎﻃﺮهآﻣﯿﺰ ‪‬‬

‫ﻫﺮﮔﺎه ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﯾﺎ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه ﺑﺎ اﻃﻤﯿﻨـﺎن ﮐﺎﻣـﻞ از ﻧﺘـﺎﯾﺞ‬

‫ﺣﺎﺻﻞ از ﻫﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻄﻠﻊ ﻧﺒﺎﺷﺪ وﻟﯽ اﺣﺘﻤﺎل وﻗﻮع آﻧﻬﺎ را ﺑﺪاﻧﺪ ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﯾﻂ رﯾﺴﮏ و ﯾﺎ ﻣﺨﺎﻃﺮه ﺑﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽ‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﺎل‪ :‬اﻧﺘﺨﺎب ﯾﮏ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ از ﭼﻬﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽ آﻣﻮزﺷﯽ روﺳﺘﺎﯾﯽ ﺑﺮاي اﺟﺮا در ﻣﻨﺎﻃﻖ روﺳﺘﺎﯾﯽ ﮐﺸـﻮر در‬
‫وزارت آﻣﻮزش و ﭘﺮورش‬
‫ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺤﯿﻄﯽ‬

‫ﺷﻘﻮق ﻣﺨﺘﻠﻒ‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ )اﻟﻒ(‬
‫)ب(‬

‫ﺑﺎزدﻫﯽ در رﺷﺪ ﮐﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ‬

‫ﺑﺎزدﻫﯽ در رﺷﺪ ﻣﺘﻮﺳﻂ ﺟﻤﻌﯿﺖ‬

‫ﺑﺎزدﻫﯽ در رﺷﺪ زﯾﺎد ﺟﻤﻌﯿﺖ‬

‫‪300‬‬

‫‪800‬‬

‫‪900‬‬

‫‪200‬‬

‫‪600‬‬

‫‪1100‬‬

‫‪500‬‬

‫‪600‬‬
‫‪800‬‬
‫‪0.5‬‬

‫"‬

‫"‬

‫"‬

‫" )ج(‬

‫‪400‬‬

‫"‬

‫)د(‬

‫‪600‬‬

‫‪700‬‬

‫‪0.2‬‬

‫‪0.3‬‬

‫"‬

‫اﺣﺘﻤﺎل وﻗﻮع‬

‫در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري ﻣﺨﺎﻃﺮه آﻣﯿﺰ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه ﺑﺎ ﻣﻮﻗﻌﯿﺘﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ روﺑﺮو ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ آن را ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﻣﯽﻧﺎﻣﻨﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﻣﻮﻗﻌﯿﺘﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري را ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻗﺮار ﻣـﯽدﻫﻨـﺪ و ﺑـﻪ‬
‫ﮐﻤﮏ اﺣﺘﻤﺎﻻت ﻣﯽﺗﻮان ﺷﺎﻧﺲ وﻗﻮع آﻧﻬﺎ را ﺑﺮآورد ﻧﻤﻮد‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎل وﻗﻮع ﻫﺮﯾﮏ از ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺤﯿﻄﯽ رادر ﻣﯿﺰان ﺑﺎزدﻫﯽ ﻧﺎﺷﯽ از آن ﺗﺄﺛﯿﺮ‬
‫داد‪ .‬ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺣﺎﺻﻞ » ارزش ﻣﻮرد اﻧﺘﻈﺎر« ﻧﺎﻣﯿﺪه ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫روش ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در ﺷﺮاﯾﻂ رﯾﺴﮏ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪ (1‬اﻧﺘﺨﺎب ﯾﮏ ﺷﻖ از ﻣﯿﺎن ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ‬

‫‪ (2‬ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از ﺷﻖ ﻣﺬﮐﻮر در ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺤﯿﻄﯽ‬
‫‪ (3‬ﺿﺮب ﻫﺮﯾﮏ از ﻧﺘﺎﯾﺞ در اﺣﺘﻤﺎل وﻗﻮع ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ آن‬

‫‪ (4‬ﺟﻤﻊ ﮐﺮدن ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺳﻮم‬

‫‪ (5‬ﻣﺮاﺣﻞ ‪ 1‬ﺗﺎ ‪ 4‬ﺑﺮاي ﺑﻘﯿﻪ ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺷﮑﻞ ﺗﮑﺮار ﻣﯽﮔﺮدد‬
‫‪ (6‬ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺷﻘﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮﯾﻦ ارزش ﻣﻮرداﻧﺘﻈﺎر را دارد‪.‬‬

‫‪8‬‬

‫اﻟﺒﺘﻪ ارزش ﻣﻮرد اﻧﺘﻈﺎر ﺑﺎﻻ زﻣﺎﻧﯽ ﻣﻼك اﻧﺘﺨﺎب اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻮد و درآﻣﺪ ﺟﻨﺒﻪ ﺑﺎزدﻫﯽ ﻣﺜﺒﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ وﻟﯽ اﮔـﺮ ارزش‬
‫ﻣﻮرد اﻧﺘﻈﺎر ﻫﺰﯾﻨﻪ ﯾﺎ ﺿﺮر ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ ارزش ﻣﻮرداﻧﺘﻈﺎر ﺑﻌﻨﻮان ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺷﺮاﯾﻂ‬
‫ﻣﺤﯿﻄﯽ‬

‫ﺷﻘﻮق ﻣﺨﺘﻠﻒ‬

‫ﺑﺎزدﻫﯽ در اﺣﺘﻤﺎل رﺷﺪ‬
‫ﮐﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ‬

‫ﺑﺎزدﻫﯽ در اﺣﺘﻤﺎل رﺷﺪ‬
‫ﻣﺘﻮﺳﻂ ﺟﻤﻌﯿﺖ‬

‫ﺑﺎزدﻫﯽ در اﺣﺘﻤﺎل رﺷﺪ‬
‫زﯾﺎد ﺟﻤﻌﯿﺖ‬

‫ارزش ﻣﻮرد اﻧﺘﻈﺎر‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ )اﻟﻒ(‬

‫‪300 0.2=60‬‬

‫‪800 0.3=240‬‬

‫‪900 0.5=450‬‬

‫‪60+240+450=750‬‬

‫"‬

‫" )ب(‬

‫‪200 0.2=40‬‬

‫‪600 0.3=180‬‬

‫‪1100 0.5=550‬‬

‫‪40+180+550=770‬‬

‫"‬

‫"‬

‫)ج(‬

‫‪400 0.2=80‬‬

‫‪500 0.3=150‬‬

‫‪600 0.5=300‬‬

‫‪80+150+300=530‬‬

‫"‬

‫"‬

‫)د(‬

‫‪600 0.2=120‬‬

‫‪700 0.3=210‬‬

‫‪800 0.5=400‬‬

‫‪120+210+400=730‬‬

‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ در ﺟﺪول ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﯽﺷﻮد ارزشﻫﺎي ﻣﻮرداﻧﺘﻈﺎر در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ )ب( ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﺣﺘﻤﺎﻻت ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﺷﺪه ﺑﺎﻻﺗﺮﯾﻦ‬
‫ﻗﺪرت ﺟﺬب را ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص داده اﺳﺖ و ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺎس ﺧﻂ ﻣﺸﯽ)ب( درﻣﯿﺎن ﺳﺎﯾﺮﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ .3‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در ﺷﺮاﯾﻂ ﻋﺪم اﻃﻤﯿﻨﺎن ‪‬‬

‫ﺑﺴﯿﺎر اﺗﻔﺎق ﻣﯽاﻓﺘﺪ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬار در ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از ﺷـﺮاﯾﻂ‬

‫ﻗﺒﻞ ﻗﺮار ﻧﺪارد و اﺻﻄﻼﺣﺎً در ﺷﺮاﯾﻂ ﻋﺪم اﻃﻤﯿﻨﺎن‪ ،‬ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﯽﺷﻮد و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺎﻟﺘﯽ‬
‫ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ و دﻗﺖ و ﺳﻬﻮﻟﺖ در آن ﻣﻤﮑﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار در ﺷﺮاﯾﻂ ﻋﺪم اﻃﻤﯿﻨﺎن ﻣﯽﺗﻮاﻧـﺪ از ﺳـﻪ ﺷـﯿﻮه‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﮐﻨﺪ‪:‬‬
‫اﻟﻒ( ﺷﯿﻮه اﻧﺘﺨﺎب ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﺣﺪاﮐﺜﺮﻫﺎ ‪:‬در اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ از ﺑﯿﻦ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺷـﻘﻮق ﻣﻤﮑـﻦ در ﺷـﺮﯾﺎط ﻣﺤﯿﻄـﯽ‬
‫ﻣﻮردﻧﻈﺮ‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺧﻮشﺑﯿﻨﺎﻧﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ب( ﺷﯿﻮه اﻧﺘﺨﺎب ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﺣﺪاﻗﻞﻫﺎ ‪:‬در اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺑﺎ ﺑﺪﺑﯿﻨﯽ اﯾﻦ ﻃﻮر ﻓﺮض ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﺮاي راه ﺣﻞﻫﺎي ﻣﻤﮑﻦ‪ ،‬ﺑﺪﺗﺮﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ‬
‫در ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﻣﻮردﻧﻈﺮ ﺣﺎﺻﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ را از ﻣﯿﺎن ﺑﺪﺗﺮﯾﻦﻫﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬
‫ج( ﺷﯿﻮه اﻧﺘﺨﺎب ﺑﺎ ﻓﺮض اﺣﺘﻤﺎل ﯾﮑﺴﺎن ‪:‬در اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺑﺎ ﻓﺮض اﯾﻨﮑﻪ ﻫﯿﭽﮕﻮﻧﻪ اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ ﺑﺮاي وﻗﻮع ﻧﺘﺎﯾﺞ‪ ،‬در ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺤﯿﻄﯽ‬
‫ﻣﻮردﻧﻈﺮ در دﺳﺖ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺮاي ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﯾﮑﺴﺎن ﻓﺮض ﻣﯽﺷﻮد و ﺑﺮاﺳﺎس ارزش ﻣﻮرداﻧﺘﻈﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺮدد‪ .‬ﻣﺜﺎل‪ :‬ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ و ﺑﺪﺗﺮﯾﻦ ﻧﺘﺎﯾﺞ در ﺷﻘﻮق ﻣﺨﺘﻠﻒ‬

‫ﺷﺮاﯾﻄﻤﺤﯿﻄﯽ‬

‫ﺷﻘﻮق ﻣﺨﺘﻠﻒ‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ )اﻟﻒ(‬
‫) ب(‬

‫ﺑﺎزدﻫﯽ در رﺷﺪ ﮐﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ‬

‫ﺑﺎزدﻫﯽ در رﺷﺪ ﻣﺘﻮﺳﻂ ﺟﻤﻌﯿﺖ‬

‫ﺑﺎزدﻫﯽ در رﺷﺪ زﯾﺎد ﺟﻤﻌﯿﺖ‬

‫‪٣٠٠‬‬

‫‪800‬‬

‫‪٩٠٠‬‬

‫‪٢٠٠‬‬

‫‪600‬‬

‫‪١١٠٠‬‬

‫‪500‬‬

‫‪۶٠٠‬‬

‫‪700‬‬

‫‪٨٠٠‬‬

‫"‬

‫"‬

‫"‬

‫" )ج(‬

‫‪۴٠٠‬‬

‫"‬

‫)د (‬

‫‪۶٠٠‬‬

‫"‬

‫ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺘﺎﯾﺞ‬

‫ﺑﺪﺗﺮﯾﻦ ﻧﺘﺎﯾﺞ‬

‫‪9‬‬

‫ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺟﺪول ﺑﺎﻻ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ )اﻟﻒ( ‪ 900‬ﻫﺰار‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ )ب( ‪ ،1100‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ)ج( ‪ ،600‬و ﺧﻂ ﻣﺸـﯽ)د(‬
‫‪ 800‬ﻫﺰار ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺑﺮاﺳﺎس ﺷﯿﻮه اﻧﺘﺨﺎب ﺣﺪاﮐﺜﺮِ ﺣﺪاﮐﺜﺮﻫﺎ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ )ب( را ﺑﺮﻣﯽﮔﺰﯾﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺪﺗﺮﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ )اﻟﻒ( ‪ ،300‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ)ب( ‪ ،200‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ)ج( ‪ 400‬و ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ)د( ‪ 600‬ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ‬
‫ﮐﻪ ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﯿﻮه اﻧﺘﺨﺎب ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﺣﺪاﻗﻞﻫﺎ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ )د( اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﮔﺮدد‪ .‬ﺑﺎﻻﺧﺮه اﮔﺮﺷﯿﻮه اﻧﺘﺨﺎب ﺑﺎ ﻓﺮض اﺣﺘﻤﺎل ﯾﮑﺴﺎن اﺳﺎس‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻗﺮار ﮔﯿﺮد‪ ،‬ارزش ﻣﻮرد اﻧﺘﻈﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽ )د( ﺑﯿﺸﺘﺮ از ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎﺳﺖ و ﺑﺎﯾﺪ آﻧﺮا ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ .4‬ﻣﺪل ﻣﻄﻠﻮﺑﯿﺖ ‪‬‬

‫ﻫﺮﮔﺎه در اﻧﺘﺨﺎبﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺎ ﻋﻮاﻣﻠﯽ ﻣﻮاﺟﻪ ﺷﺪﯾﻢ ﮐـﻪ ﺣﺼـﻮل ﯾﮑـﯽ ﻣﻮﺟـﺐ ﻣﺤﺮوﻣﯿـﺖ از‬

‫دﯾﮕﺮي ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﮑﺎر ﺑﺴﺘﻦ اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﻪ ﺣﺪ ﻣﻄﻠﻮب ﯾﺎ ﺑﻬﯿﻨﻪ دﺳﺖ ﻣﯽﯾﺎﺑﯿﻢ‪.‬‬
‫درﻧﻤﻮدار زﯾﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻣﻮﺿﻮع ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي از آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﻣﻄﺮح اﺳـﺖ و راﺑﻄـﻪ اﯾـﻦ دو‬
‫ﻫﺪف ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ در ﯾﮑﯽ ﻣﻮﺟﺐ ﻣﺤﺪودﯾﺖ در دﯾﮕﺮي ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫ﻧﻘﻄﻪ ﺑﻬﯿﻨﻪ‬
‫‪‬‬

‫ﻣﻨﺤﻨﯽ ﻧﯿﻞ‬
‫ﺑﻪ دو ﻫﺪف‬

‫ﻣﯿﺰان ﻧﯿﻞ ﺑﻪ ﻫﺪف ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺻﻨﻌﺘﯽ‬

‫ﻣﻨﺤﻨﯽ ﺑﯽﺗﻔﺎوﺗﯽ‬

‫ﻣﯿﺰان ﻧﯿﻞ ﺑﻪ ﻫﺪف ﺑﻬﺪاﺷﺖ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ‬
‫در ﻧﻤﻮدار ﻓﻮق دو ﻣﻨﺤﻨﯽ وﺟﻮد دارد ﯾﮑﯽ ﻣﻨﺤﻨﯽ رواﺑﻂ ﻣﺘﻘﺎرن ﯾﺎ ﻣﺒﺎدﻟﻪاي ﺑﺎ دوﻫﺪف و دﯾﮕﺮي ﻣﻨﺤﻨـﯽ ﺑـﯽﺗﻔـﺎوﺗﯽ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﻣﺬﮐﻮر‪ .‬ﻣﻨﺤﻨﯽ اول ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻮردﻧﻈﺮ دوﻟﺖ در ﻣﻮرد دو ﻫﺪف ﻣﺬﮐﻮر‪ ،‬ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ و‬
‫اﻣﮑﺎﻧﺎت ﻣﻮﺟﻮد ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ و اﯾﻦ ﻣﻨﺤﻨﯽ ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ ﻫﺮﭼﻪ ﻣﯿﺰان ﺣﺼﻮل ﺑﻪ ﻫﺪف ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ‪ ،‬ﻣﯿﺰان ﻣﺤﺮوﻣﯿﺖ از‬
‫ﺑﻬﺪاﺷﺖ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﻓﺰونﺗﺮ ﻣﯽﮔﺮدد و دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺑﻪ ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﻣﺤﺮوﻣﯿﺖ از ﺑﻬﺪاﺷﺖ ﻣﻨﺠﺮ ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﺷﺪ و ﺑﺎﻟﻌﮑﺲ‪.‬‬
‫ﻣﻨﺤﻨﯽ دوم ﻣﻨﺤﻨﯽ ﺑﯽﺗﻔﺎوﺗﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺸﺎنﮔﺮ ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل دو ارزش از دﯾﺪﮔﺎه ﺟﺎﻣﻌـﻪ اﺳـﺖ‪ .‬ﻧﻘﻄـﻪ‬
‫ﺗﻤﺎس اﯾﻦ دوﻣﻨﺤﻨﯽ ﻧﻘﻄﻪ ﺑﻬﯿﻨﻪ ﯾﺎ ﻣﻄﻠﻮب اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﻢ از ﻧﻈﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻫﻢ از ﻧﻈﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﻣﻄﻠﻮﺑﯿﺖ ﻻزم را داراﺳـﺖ و‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﺣﺼﻮل ﯾﮏ ﻫﺪف ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺮ ﻫﺪف ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ اﺛﺮ ﻣﺜﺒﺖ ﯾﺎ ﻣﻨﻔﯽ ﺑﮕﺬارد‪.‬‬
‫‪ .5‬ارزﯾﺎﺑﯽ ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژي ‪ ‬ﻋﺒﺎرﺗﺴﺖ از ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي و ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﮐﻪ ﺿﻤﻦ آن ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎ و ﻣﺰاﯾـﺎي ﻧﺎﺷـﯽ از ﮐـﺎرﺑﺮد‬
‫ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژي ﺧﺎﺻﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ در زﻣﯿﻨﻪﻫﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬ﻓﻨﯽ‪ ،‬ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ داﺧﻠﯽ و ﺧﺎرﺟﯽ‪ ،‬ﺳﻨﺠﯿﺪه و‬
‫ﻣﯿﺰان ﻣﻄﻠﻮﺑﯿﺖ آن ﻣﻌﯿﻦ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫‪10‬‬

‫ﻫﺪفﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫)ﻣﺰاﯾﺎي ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژي(‬
‫ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﺜﺒﺖ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻧﺸﺪه از‬
‫ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژي‬
‫)ﻣﺰاﯾﺎي ﻏﯿﺮﻣﺴﺘﻘﯿﻢ(‬

‫ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻨﻔﯽ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻧﺸﺪه از‬
‫ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژي‬
‫)ﻣﺰاﯾﺎي ﻏﯿﺮﻣﺴﺘﻘﯿﻢ(‬

‫ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫)ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژي(‬

‫ﻫﺰﯾﻨﻪ ﮐﻞ‬

‫ﮐﻞ ﻣﺰاﯾﺎي ﺣﺎﺻﻞ‬

‫اﺟﺰاي ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎ و ﻣﺰاﯾﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژي‬
‫اﺛﺮات اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬

‫ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ و ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ‬

‫اﺛﺮات اﻗﺘﺼﺎدي‬

‫اﺛﺮات ﻣﺤﯿﻂ‬

‫ﺳﯿﺎﺳﯽ‬

‫اﺛﺮات ﻣﺤﯿﻂ‬

‫اﺛﺮات ﺳﺎﯾﺮ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ‬
‫درون ﺳﺎزﻣﺎن‬

‫آﺛﺎر ﻣﺤﯿﻂ‬

‫ﺳﺎﯾﺮ اﺛﺮات ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ‬

‫»ﻣﺪل ارزﯾﺎﺑﯽ ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژي در ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﺨﺶ ﻋﻤﻮﻣﯽ«‬

‫‪ .6‬درﺧﺖ اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻢ ‪‬‬

‫دراﯾﻦ ﺗﮑﻨﯿﮏ‪ ،‬ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪ ،‬در ﯾﮏ ﻣﺮﺣﻠﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﯽﮔﯿﺮد واﯾﻦ ﺗﮑﻨﯿﮏ ﺑﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ آﺗـﯽ و‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺑﻌﺪي اﺷﺎرهاي ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار را ﺑﻪ ﻣﺮاﺣﻞ ﺑﻌﺪ از اﻧﺘﺨﺎب و ﻧﺘـﺎﯾﺞ ﻧﺎﺷـﯽ از ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽ‬
‫اﻧﺘﺨﺎﺑﯽ ﺟﻠﺐ ﮐﺮده و ﺑﻪ وي اﻣﮑﺎن وﺿﻊ ﯾﮏ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﻫﻢ را ﻣﯽدﻫﺪ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫـﺎﯾﯽ ﮐـﻪ ﻫﺮﯾـﮏ‬
‫ﻣﮑﻤﻞ دﯾﮕﺮي ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد و ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﺮاﯾﻂ و اوﺿﺎع و اﺣﻮال ﺷﮑﻞ ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ درﻧﯿﻞ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔـﺬار ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪ‬
‫ﻣﺆﺛﺮي را ﺑﻮﺟﻮد ﻣﯽآورﻧﺪ‪ .‬در ﺗﮑﻨﯿﮏ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از درﺧﺖ ﺗﺼﻤﯿﻢ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ و ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮردﻧﻈﺮ و راه ﺣﻞﻫـﺎ‬
‫وﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻃﯽ ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﺘﻮاﻟﯽ‪ ،‬ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﯽﺷﻮد و ﯾﮏ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺧﻂﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﻫﻢ‪ ،‬ﺑﺼﻮرت ﯾـﮏ‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺑﺪﺳﺖ ﻣﯽآﯾﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺮاﺣﻞ اﺻﻠﯽ در ﺗﮑﻨﯿﮏ درﺧﺖ اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﻪ ﻗﺮار زﯾﺮ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪(A‬‬

‫ﺗﺮﺳﯿﻢ درﺧﺖ اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻢ‬
‫اﻟﻒ( ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮدن ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﻤﮑﻦ‬
‫ب( ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮدن وﻗﺎﯾﻊ و ﻧﺘﺎﯾﺞ اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ ﺣﺎﺻﻞ از ﻫﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫ج( ﺗﺮﺳﯿﻢ ﻧﻤﻮداري درﺧﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه ﺗﻮاﻟﯽ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از آﻧﻬﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ (B‬ﺑﺮآورد و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﺣﺘﻤﺎﻻت‬

‫‪11‬‬

‫اﻟﻒ( ﺑﺮآورد اﺣﺘﻤﺎل وﻗﻮع ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻫﺮﯾﮏ از اﻧﺘﺨﺎبﻫﺎ‬
‫ب( ﺑﺮآورد ﭘﯿﺎﻣﺪ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻫﺮﯾﮏ از ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺮاﺳﺎس ﯾﮏ ﻣﻌﯿﺎر ﻣﻨﺎﺳﺐ‬

‫‪ (C‬ارزﯾﺎﺑﯽ و اﻧﺘﺨﺎب‬
‫اﻟﻒ( اﺣﺘﺴﺎب ارزش ﻣﻮرداﻧﺘﻈﺎر ﻧﺘﺎﯾﺠﯽ ﮐﻪ اﺣﺘﻤﺎل وﻗﻮع دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ب( اﻧﺘﺨﺎب ﻧﺘﯿﺠﻪاي ﮐﻪ ارزش ﻣﻮرداﻧﺘﻈﺎر ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮلﺗﺮي دارد‪.‬‬

‫ﻣﺜﺎﻟﯽ از ﯾﮏ درﺧﺖ ﺗﺼﻤﯿﻢ‪:‬‬

‫ﻣﺤﻞ درد‬

‫ﺳﺮﻓﻪ‬
‫ﺧﯿﺮ‬

‫ﺳﮑﺘﻪ‬
‫ﺑﻠﻪ ﺧﯿﺮ‬

‫ﻫﯿﭽﮑﺪام‬
‫ﺧﯿﺮ‬

‫ﺳﺮﻣﺎﺧﻮردﮔﯽ‬

‫آﭘﺎﻧﺪﯾﺲ‬

‫ﺗﺐ‬
‫ﺑﻠﻪ‬

‫ﺗﺐ‬

‫وﯾﺮوﺳﯽ‬

‫ﺑﺎﮐﺘﺮي‬

‫ﺑﻠﻪ‬

‫آﻧﻔﻠﻮﻧﺰا‬

‫‪12‬‬

‫ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ‬

‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﻘﻄﻊ دوم‬

‫ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ‬

‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﻘﻄﻊ اول‬

‫‪ ‬ﺗﺼﻤﯿﻢﻫﺎ‬
‫‪‬ﻧﺘﺎﯾﺞ‬

‫دوره زﻣﺎﻧﯽ ﻫﺸﺖ ﺳﺎﻟﻪ‬

‫درﺧﺖ اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻢ‬

‫‪13‬‬

‫‪.7‬ﻣﺪل ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﻘﻄﻌﯽ ‪‬‬

‫در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻫﻨﮕﺎﻣﯽﮐﻪ اﻃﻼﻋﺎت و آﻣـﺎر در ﻣـﻮرد ﭘﺪﯾـﺪه ﺟﺪﯾـﺪي‬

‫ﻣﻮﺟﻮد ﻧﺒﺎﺷﺪ و ﺧﻂﻣﺸﯽﮔﺬار ﻣﻠﺰم ﺑﻪ اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ در آن زﻣﯿﻨﻪ ﺑﺎﺷﺪ از ﻣﺪل ﻣﻘﻄﻌﯽ ﺑﺎ اﺟﺰاي ﻫﻢزﻣﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﺷـﻮدو‬
‫در ﭘﺎرهاي ﻣﻮارد ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻧﻮ ﺑﻮدن ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮردﻧﻈﺮ ﮐﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار در ﮔﺮو اﺟﺮاي ﺑﺨﺸﯽ از ﻋﻤﻠﯿﺎت و ﺟﻤﻊآوري اﻃﻼﻋﺎت‬
‫ﺣﺎﺻﻞ از آن اﺳﺖ‪ ،‬اﯾﻦ ﻧﻮع ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي را از آﻧﺮو ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﻘﻄﻌﯽ ﻧﺎم ﻧﻬﺎدهاﻧﺪ ﮐﻪ ﯾﮏ دوره ﯾـﺎ ﻣﻘﻄﻌـﯽ از ﻋﻤﻠﯿـﺎت‪،‬‬
‫ﺿﻤﻦ آن اﺟﺮا ﻣﯽﺷﻮد و اﻧﺘﺨﺎب ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از اﯾﻦ اﺟﺮا‪ ،‬ﺻﻮرت ﻣﯽﭘﺬﯾﺮد‪ .‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﻘﻄﻌﯽ در ﺷﺮاﯾﻄﯽ ﮐـﻪ‬
‫در ﻣﺮاﺣﻞ اوﻟﯿﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺟﺪﯾﺪ ﻋﺪم اﻃﻤﯿﻨﺎن زﯾﺎد اﺳﺖ و ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮﯾﻖ اﺟﺮاي ﻗﺴﻤﺖﻫﺎﯾﯽ از ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻣﯽﺗﻮان اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ را‬
‫ﺑﺮاي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺪﺳﺖ آورد‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻔﯿﺪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در ﭘﺮوژهﻫﺎ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺟﺪﯾﺪي ﮐﻪ ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ اﻟﮕﻮي ﻗﺒﻠﯽ ﺑﺮاي آﻧﻬـﺎ‬
‫وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﺪل ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﮐﺎﺑﺮد ﻣﺆﺛﺮي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﺟﺮاي ﻫﻢزﻣﺎن ﻗﺴﻤﺖﻫﺎي اوﻟﯿـﻪ ﺷـﻘﻮق ﻣﺨﺘﻠـﻒ ﺿـﻤﻦ دادن‬
‫اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﺻﺮﻓﻪﺟﻮﯾﯽ زﻣﺎﻧﯽ ﻧﯿﺰ ﻣﯽﺷﻮد و درﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﻘﻄﻌﯽ‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه در واﻗﻊ ﺑﻪ اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻤﯽ ﮐﻠﯽ ﻣـﯽ‪-‬‬

‫ﭘﺮدازد‪ .‬وﻟﯽ اﺟﺮاي ﻗﻄﻌﯽ و ﮐﺎﻣﻞ آن را ﻣﻮﮐﻮل ﺑﻪ ﺣﺼﻮل اﻃﻼﻋﺎت از ﻃﺮﯾﻖ اﺟﺮاي ﻗﺴﻤﺖﻫﺎﯾﯽ از ﻋﻤﻠﯿﺎت ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ .8‬ﻣﺪل ﻣﻄﻠﻮب ‪‬‬

‫در اﯾﻦ ﻣﺪل‪ ،‬اﺻﻮل ﮐﻠﯽ ﺷﯿﻮه ﻋﻘﻼﯾﯽ دﻧﺒﺎل ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺿﻤﻦ آﻧﮑﻪ ﻗﺒﻞ از ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﺗﻌﯿـﯿﻦ‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪ ،‬ﻃﺮاﺣﯽ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﻓﺮاﮔﯿﺮ ﺑﺮاي ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻄﻮط ﮐﻠﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺗﻮﺻﯿﻪ ﻣﯽﺷﻮد و ﺑﺮ ﻧﻘﺶ ارزﺷﻬﺎ ﺗﺄﮐﯿـﺪ ﺑﺴـﯿﺎر‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرﺗﯽ دﯾﮕﺮ در اﯾﻦ ﻣﺪل اﺑﺘﺪا ﻧﻈﺎم ﮐﻠﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻃﯽ ﻣﺮاﺣﻠﯽ ﻣﻌﯿﻦ ﻣﯽﮔﺮددو ﺳﭙﺲ اﻗﺪام ﺑﻪ ﺗﻌﯿـﯿﻦ‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و در ﻣﺮاﺣﻞ آﺧﺮ ﺧﻂ ﻣﺶﻫﺎي اﻧﺘﺨﺎﺑﯽ ﻣﻮرد ارزﯾﺎﺑﯽ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺑﻪ ﮐﻤﮏ ﺑﺎزﺧﻮرد‪ ،‬اﺻﻼﺣﺎت ﻻزم در‬
‫آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﯽآﯾﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﺮ ﻧﻘﺶ ارزﺷﻬﺎ و اوﻟﻮﯾﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ ﻫﻢ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻓﺮاوان ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺪل ﻣﻄﻠﻮب ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪاز ‪:‬‬
‫اﻟﻒ( ﻃﺮاﺣﯽ ﻧﻈﺎم ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ‪ ‬ﺷﺎﻣﻞ‪:‬‬

‫‪(A‬‬

‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ارزﺷﻬﺎ و درﺟﻪﺑﻨﺪي آﻧﻬﺎ ﺑﺮاﺳﺎس اوﻟﻮﯾﺖ و اﻫﻤﯿﺖ ‪ ‬در ﻃﺮاﺣﯿﻨﻈﺎم ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔـﺬاري ﺑﺎﯾـﺪ ارزﺷـﻬﺎي‬
‫ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺷﻨﺎﺧﺖ و اوﻟﻮﯾﺖ و درﺟﻪ اﻫﻤﯿﺖ ﻫﺮﯾﮏ ﻣﻌﯿﻦ ﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪(B‬‬

‫ﺷﻨﺎﺧﺖ واﻗﻌﯿﺘﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﺮﯾﺎن دارد ‪‬‬

‫در ﺗﻨﻈﯿﻢ اﻟﮕﻮي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري اﮔﺎﻫﯽ از واﻗﻌﯿﺎت ﻣﻮﺟـﻮد‬

‫در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺴﯿﺎر ﺿﺮوري اﺳﺖ زﯾﺮا ﺗﻨﻬﺎ از اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ وﺿﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎﯾﯽ واﻗﻊﺑﯿﻨﺎﻧﻪ و ﻣﻨﻄﺒـﻖ ﺑـﺎ‬
‫واﻗﻌﯿﺎت اﻗﺪام ﮐﺮد‪.‬‬

‫‪(C‬‬

‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺸﮑﻼت‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺤﺪودﯾﺖﻫﺎي ﮐﻠﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬

‫‪(D‬‬

‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و آﮔﺎﻫﯽ از اﻣﮑﺎﻧﺎت و ﻣﻨﺎﺑﻊ در دﺳﺘﺮس و ﻗﺎﺑﻞ اﺳﺘﻔﺎده در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬

‫‪(E‬‬

‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﻧﻈﺎم ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻣﻮﺟﻮد‬

‫‪(F‬‬

‫واﮔﺬاري ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﻪ واﺣﺪﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط‬

‫‪(G‬‬

‫ﺗﻌﯿﯿﻦ روﯾﻪ ﮐﻠﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﯾﺎ ﻃﺮاﺣﯽ ﻧﻈﺎم ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬

‫ب( ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‬
‫‪ (A‬ﺗﻌﯿﯿﻦ اﻫﺪاف اﺟﺮاﯾﯽ و ارزﺷﻬﺎي ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ و ﻣﺆﺛﺮ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‬
‫‪ (B‬ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ از ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﻤﮑﻦ‬
‫‪ (C‬ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻣﻨﺎﻓﻊ و ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﻫﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫‪ (D‬ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎ و ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﻤﮑﻦ‬
‫‪ (E‬ارزﯾﺎﺑﯽ و ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻄﻠﻮب ﮐﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ را در ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺪﺳﺖ ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬

‫‪14‬‬

‫ج( اﺟﺮا و ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‬
‫‪ (A‬اﯾﺠﺎد ﻣﺤﯿﻂ ﻣﻨﺎﺳﺐ و ﻣﺴﺎﻋﺪ ﺑﺮاي اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺼﻮب‬
‫‪ (B‬اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫‪ (C‬ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در ﻋﻤﻞ‬

‫د( ﺑﺎزﺧﻮرد و اﺻﻼح ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‬
‫‪ (A‬درﯾﺎﻓﺖ ﻧﺘﺎﯾﺞ اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ از ﻃﺮﯾﻖ ﺑﺎزﺧﻮرد‬
‫‪ (B‬اﺻﻼح و ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻧﻈﺮ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در ﺻﻮرت ﻟﺰوم‬

‫‪ .9‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺗﻌﺪﯾﻞ ﺷﺪه ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ‪‬‬

‫درﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﮐﻪ ﻣﺪلﻫﺎ و ﺗﮑﻨﯿـﮏﻫـﺎي‬

‫ﭼﻨﺪي از آن ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻓﺮﺿﯿﺎﺗﯽ اﺳﺎس ﮐﺎر ﺑﻮد ﮐﻪ در دﻧﯿﺎي واﻗﻌﯿﺎت ﻫﻤﻮاره ﻣﺼﺪاق ﻧﺪارد‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬارﻫﺎ‬
‫ﻗﺎدرﻧﺪ ﮐﻠﯿﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺧﻮد را ﺟﻤﻊآوري ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از روشﻫﺎي ﮐﻤ‪‬ﯽ‪ ،‬ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد در ﻣﺴﺎﺋﻞ را‬
‫ﻣﻮرد ﺳﻨﺠﺶ ﻗﺮار داده و ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽﻫﺎ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ راه ﺣﻞﻫﺎ اﻧﺠﺎم دﻫﻨـﺪ‪ .‬ﺟﻤـﻊآوري ﮐﻠﯿـﻪ اﻃﻼﻋـﺎت در زﻣﯿﻨـﻪ‬
‫ﻣﺸﮑﻼت اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬راه ﺣﻞﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد و ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺳﺒﮑﯽ ﮐﻪ در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺧﻂ ﻣﺸـﯽﮔـﺬاري‬
‫ﻋﻨﻮان ﻣﯽﮔﺮدد‪ ،‬از ﺗﻮان ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺧﺎرج اﺳﺖ و ﻫﺰﯾﻨﻪ و زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺻﺮف آﻧﻬﺎ ﻣﯽﺷﻮد ﻏﯿﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻤﻞ اﺳـﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘـﻪ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت اﻧﺒﻮه ﺟﻤﻊآوري ﺷﺪه ﺑﺮاي اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻢ در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ‪ ،‬ﺧﻮد ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺳﺎز اﺳﺖ زﯾﺮا ﺑﺎ ﻓﺮﺻﺘﻬﺎي ﻣﺤﺪود و ﺗـﻮان‬
‫ﻣﺘﻌﺎرف ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬران‪ ،‬اﺳﺘﻔﺎده از اﻃﻼﻋﺎت ﮔﺴﺘﺮده و ﻣﺘﻨﻮع در دﻧﯿﺎي ﭘﺮ از ﺗﻐﯿﯿﺮ و ﺗﺤﻮل اﻣﺮوز ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻧﺪازه ﻣﺸـﮑﻞ‬
‫آﻓﺮﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺪم وﺟﻮد اﻃﻼﻋﺎت ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺳﺎز ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽﻫﺎي ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﺒﺎرﺗﻨـﺪ از ‪:‬‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﺎﺷﯿﻨﯽ و ﻏﯿﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﻧﻌﻄﺎف ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪ ،‬ﺑﮑﺎرﮔﯿﺮي اﺑﺰار ﮐﻤ‪‬ﯽ‪ ،‬ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﮐﻠﯿﻪ اﻃﻼﻋﺎت و راه ﺣﻞﻫﺎي‬
‫ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬رﻓﺘﻦ و ﻓﺮاﻣﻮش ﮐﺮدن ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﯽﻫﺎي اﯾﻦ روﯾﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ اﻣﮑﺎﻧﺎت‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽﻫﺎ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻮﺟﻮد‪.‬‬

‫‪ .10‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري ﺑﻪ ﺷﯿﻮه ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ و ﺗﺪرﯾﺠﯽ ‪‬‬

‫ﺑﺮاﺳﺎس ﺷﯿﻮه ﺟـﺎﻣﻊ ﻋﻘﻼﯾـﯽ ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽﮔـﺬاري‬

‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب اﺻﻠﺢ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﻮارد ﻣﻘﺼﻮر در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺼﻤﯿﻢ و ﻧﺘﺎﯾﺞ و اﺛﺮات آﻧﻬﺎ را اﺣﺼﺎ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ و‬
‫ﺳﭙﺲ از ﻃﺮﯾﻖ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﺬﮐﻮر‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ راه را ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ در ﻋﻤﻞ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﺑﻪ ﺟﺎي آﻧﮑﻪ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﻮارد‬
‫ﻣﻤﮑﻦ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﯿﺮﻧﺪ و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ را ﺑﺎﻫﻢ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺪ راه در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪاي دارد را در ﻧﻈﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺑﺎ‬
‫اﻧﺪك ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ در آﻧﻬﺎ ﺗﺼﻤﯿﻤﯽ ﺟﺪﯾﺪ اﺗﺨﺎذ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬در اﯾﻦ روش در ﺣﯿﻄﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺗﻐﯿﯿﺮات وﺳﯿﻌﯽ ﺻـﻮرت ﻧﻤـﯽ‪-‬‬
‫ﮔﯿﺮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺟﺪﯾﺪ ﺑﺎ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻓﻘﻂ اﻧﺪك ﺗﻔﺎوﺗﯽ دارد‪ .‬ﮔﺎﻫﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار در ﺷﺮاﯾﻄﯽ ﻣﺠﺒﻮراﺳﺖ ﺑﺮاي‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﻮارد ﻣﻌﺪودي را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﯿﺮد و ﺷﻘﻮق ﺑﺴﯿﺎري ﻣﺪل از ﺣﯿﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﺧﻮد ﮐﻨﺎر ﻧﻬﺪ و در اﯾﻦ داﯾﺮه ﻣﺤـﺪود ﺑـﺎ‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ رخ داده‪ ،‬اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﻋﻤﻸ ﻫﺪفﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ و ارزشﻫﺎي آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ‬
‫آﻧﭽﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮده در ﻧﻈﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮد و آﻧﻬﺎ را ﺿﻤﻦ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﻣﺤﺪودي ﮐﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﯽدﻫﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣـﯽﺳـﻨﺠﺪ و‬
‫ﯾﮑﯽ را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬او در اﻧﺘﺨﺎب‪ ،‬ﯾﮏ ﯾﺎ دو ارزش را ﺑﯿﺸﺘﺮ در ﻧﻈﺮ ﻧﻤﯽﮔﯿﺮد و ارزﺷﻬﺎي ﺑﺴﯿﺎري را از ﻋﺮﺻـﻪ ﺑﺮرﺳـﯽ‬
‫ﺧﻮد ﮐﻨﺎر ﻣﯽﻧﻬﺪ ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ دﻗﺖ و اﻃﻼﻋﺎت و ﻣﻨﺎﺑﻌﯽ ﮐﻪ در اﺧﺘﯿﺎر دارد‪ ،‬اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﮐﻪ اﺑﺘﺪا ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻫﺪفﻫﺎ اﺣﺼﺎ ﺷﻮد و ﺳﭙﺲ ﻧﺘﺎﯾﺞ و ارزش ﻫﺮ ﮐﺪام را ﻣﻌﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪ و در ﻧﻬﺎﯾﺖ آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﻫﻢ ﺳﻨﺠﯿﺪه و‬

‫‪15‬‬

‫ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ راه اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه ﻏﯿﺮﻋﻤﻠﯽ و ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ و ﺑﻪ اﯾﻦ ﻋﻠﺖ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺑﺮاي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺟﺪﯾﺪ ﺑﻪ‬

‫ﻣﻘﺎﯾﺴﻪﻫﺎي ﻣﺤﺪود و ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ در ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه ﻗﺒﻠﯽ اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽﮐﻨﺪ و اﯾﻦ روش اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﻪ ﻋﻠـﺖ اﯾﺠـﺎد ﺗﻐﯿﯿـﺮات‬
‫ﺟﺰﺋﯽ و ﺗﺪرﯾﺠﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺪل ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ ﯾﺎ ﻣﺪل ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ ﻣﺸﻬﻮر اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﻠﯽ ﺑـﻮدن و ﻣﯿـﺰان ﻣﺨـﺎﻃﺮه‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﺴﯿﺎر اﻧﺪك اﺳﺖ و اﻣﮑﺎن ارزﯾﺎﺑﯽ و اﺻﻼح ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻧﯿﺰ ﺳﺎده اﺳﺖ زﯾﺮا ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت اﺗﺨﺎذ ﺷـﺪه ﺑﺘـﺪرﯾﺞ و‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ و اﮔﺮاﺷﮑﺎﻟﯽ در آﻧﻬﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﺷﺪ ﻋﻤﻞ اﺻﻼح ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ اﻧﺠﺎم ﻣﯽﺷﻮد و ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﻌﺪي ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮي ﮐﻪ‬
‫ﭘﯿﺪا ﻣﯽﮐﻨﺪ دﯾﮕﺮ آن اﺷﮑﺎل را ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻠﺖ اﺷﮑﺎﻻت ﻋﻤﻠﯽ در از ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ‪ ،‬ﭼﻨﺪان اﺳﺘﻘﺒﺎﻟﯽ از آن ﻧﺸﺪ؛ ﺑـﻪ دﻟﯿـﻞ‬
‫ﻃﻠﺒﯿﺪن اﻃﻼﻋﺎت واﻣﮑﺎﻧﺎت ﺑﺴﯿﺎر‪ ،‬ﻫﺰﯾﻨﻪ ﺳﺎز و وﻗﺖﮔﯿﺮ ﺑﻮدن و ﻧﯿﺎز ﺑﻪ اﺣﺎﻃﻪ ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻓـﺮاوان داﺷـﺘﻦ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﯿﮑـﻪ ﻣـﺪل‬
‫ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ ﺗﮑﻨﯿﮑﯽ ﮐﺎرﺑﺮدي‪ ،‬ﻣﻔﯿﺪ و ﻣﻘﺮون ﺑﻪ ﺻﺮﻓﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺘﻘﺎدات وارد ﺑﺮ ﻣﺪل ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫‪ (1‬در وﺿﻊ ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﺑﺎ ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺘﻐﯿﺮ و ﻣﺘﺤﻮﻟﯽ روﺑﺮو ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺻﺮﻓﺎً ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ ﻧﻤﯽﺗـﻮان ﺑـﺮاي آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﮐﺮد‪.‬‬
‫‪ (2‬اﺳﺘﻔﺎده از اﯾﻦ ﻣﺪل روح ﺧﻼﻗﯿﺖ و اﺑﺪاع را در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﺗﻀﻌﯿﻒ ﻣﯽﮐﻨﺪ و اﻣﮑﺎن اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻧﻮ و ﺑﯽﺳﺎﺑﻘﻪ را از‬
‫ﺑﯿﻦ ﻣﯽﺑﺮد‪.‬‬
‫‪ (3‬در اﯾﻦ ﻣﺪل‪ ،‬ﺗﺼﻮر ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ ﺟﺪﯾﺪ ﻣﯿﺴﺮ ﻧﯿﺴﺖ و ﻫﻤﻪ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت در ﺷﮑﻠﻬﺎي ﻗﺒﻠﯽ ﺧﻼﺻﻪ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ارﮐﺎن اﺻﻠﯽ دو ﺷﯿﻮه ﻋﻘﻼﯾﯽ و ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ‬
‫ﻣﺮاﺣﻞ ﺷﯿﻮه ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ‬

‫ﻣﺮاﺣﻞ ﺷﯿﻮه ﻋﻘﻼﯾﯽ‬
‫ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻣﺸﮑﻞ‬
‫اﺣﺼﺎي ﮐﻠﯿﻪ راه ﺣﻞﻫﺎ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻌﯿﺎر و ارزﯾﺎﺑﯽ ﮐﻠﯿﻪ راه ﺣﻞﻫﺎ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ راه ﺣﻞ ﺑﺼﻮرت ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺟﺪﯾﺪ‬
‫اﺟﺮا و ﺑﺎزﺧﻮرد‬

‫‪ .11‬ﻣﺪل رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ‪‬‬

‫ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻣﺸﮑﻞ‬
‫ﺟﺴﺘﺠﻮ ﺑﺮاي راه ﺣﻞﻫﺎي ﻣﺸﮑﻞ درﮔﺬﺷﺘﻪ‬
‫اﻧﺠﺎم دادن ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺪﯾﺪ راه ﺣﻞﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد‬
‫اراﺋﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺟﺪﯾﺪ‬
‫اﺟﺮا و ﺑﺎزﺧﻮرد‬

‫در دﻧﯿﺎي واﻗﻌﯿﺎت ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران در اﻏﻠﺐ ﻣﻮارد ﺑﻪ ﺟﺎي آﻧﮑﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﯾﺎﻓﺘﻦ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ راه‬

‫ﺣﻞ و ﮐﺎﻣﻠﺘﺮﯾﻦ ﺷﻖ از ﺑﯿﻦ ﺷﻘﻮق ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎﺷﻨﺪ در ﺟﺴﺘﺠﻮي راه ﺣﻠﯽ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ ﯾﺎﻓﺘﻦ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ راه و دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ‬
‫ﺑﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ‪ ،‬اﻣﺮي اﯾﺪهآل اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻋﻤﻞ ﮐﻤﺘﺮ ﻣﯿﺴﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﺷﻘﻮق ﭼﻨﺪي در ﻧﻈﺮ ﻣـﯽﮔﯿﺮﻧـﺪ‬
‫زﯾﺮا در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﮐﻠﯿﻪ ﺷﻘﻮق ﻣﻤﮑﻦ ﻧﺒﻮده و ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻮرداﻧﺘﻈﺎر ﻫﺮﯾﮏ را ﻣﻮرد ﺳﻨﺠﺶ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﻨﺪ و‬
‫ﺑﻪ ﻣﺤﺾ آﻧﮑﻪ ﺑﻪ راﻫﯽ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ رﺳﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان راه ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺮﻣﯽﮔﺰﯾﻨﻨﺪ و دﯾﮕﺮ ﺑﻪ ﺳﺎﯾﺮ ﻃﺮق ﻧﻤﯽﭘﺮدازﻧـﺪ و‬
‫ﻧﺘﺎﯾﺠﯽ را ﮐﻪ از ﺣﺪ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﭘﺎﯾﯿﻦﺗﺮ اﺳﺖ رد ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل راه ﺣﻞﻫﺎي دﯾﮕﺮ ﻣﯽرود ﺗﺎ ﺑﻪ راه ﺣﻞ رﺿﺎﯾﺖ ﺑﺨـﺶ‬
‫ﺑﺮﺳﺪ و ﺣﺪ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻣﮑﺎﻧﺎت و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯿﻬﺎي ﻣﻮﺟﻮد ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫‪ .12‬ﻣﺪل اﮐﺘﺸﺎﻓﯽ ـ اﺑﺪاﻋﯽ ‪‬‬

‫در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﺮﺧﻼف ﺷﯿﻮه ﻋﻘﻼﯾﯽ ﯾﺎﻓﺘﻦ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦﻫﺎ ﻧﯿﺴـﺖ ﺑﻠﮑـﻪ ﮐﻮﺷـﺶ در ﺟﻬـﺖ‬

‫ﺑﻬﯿﻨﻪﺳﺎزي ﺟﺰﺋﯽ اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﺪل از ﻃﺮﯾﻖ ﺳﻌﯽ و ﺧﻄﺎ و ﺣﺪس و ﮔﻤﺎن ﺑﺮاي رﺳﯿﺪن ﺑﻪ راه ﺣﻞ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﺗﻼش ﻣﯽ‪-‬‬
‫ﺷﻮد و ﻣﺒﻨﺎي روشﻫﺎي اﺑﺘﮑﺎري)اﮐﺘﺸﺎﻓﯽ ـ اﺑﺪاﻋﯽ( اﺳﺘﻨﺒﺎط اﺳﺘﻘﺮاري اﺳﺖ و ﺑﻪ وﯾﮋﮔﯿﻬﺎي اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺣﻞ ﻣﺴـﺄﻟﻪ ﻫﻤﭽـﻮن‬
‫ﺧﻼﻗﯿﺖ‪ ،‬ﺑﺼﯿﺮت‪ ،‬اﻟﻬﺎم و ﯾﺎدﮔﯿﺮي ﺑﺮﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪16‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪ ،‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺳﯿﺎﺳﯽ و ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﻗﺪرت‪:‬‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺳﯿﺎﺳﯽ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ اﺻﻠﯽ اﺳﺖ و ﻧﻘﺶ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪهاي دارد؛ اﯾﻦ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از‬
‫ﻗﺪرت ﻧﻔﻮذ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ در آن ﺑﺎزﯾﮕﺮان ﺑﺴﯿﺎري ﺑﺎ اﻫﺪاف و ﻣﻘﺎﺻﺪ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﯽﮐﻮﺷﻨﺪ ﺗﺎ از ﻃﺮﯾﻖ ﻧﻔﻮذ ﺑﺮ دﯾﮕﺮان ﺑﻪ اﻫﺪاف‬
‫ﻣﻌﯿﻨﯽ دﺳﺖ ﯾﺎﺑﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺑﺴﯿﺞ ﺗﻼشﻫﺎ و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪيﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮاي ﻧﯿﻞ ﺑﻪ اﻫﺪاﻓﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﯾﯽ ﺗﺤﻘﻖﭘﺬﯾﺮ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺳﯿﺎﺳﺖ‬
‫ﺑﻌﻨﻮان ﻋﻠﻢ و ﻫﻨﺮ ﻫﺪاﯾﺖ و ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ در آوردن ﻋﻤﻠﮑﺮدﻫﺎ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻗﺪرت در ارﺗﺒﺎط ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ واز اﯾﻨﺮو ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬
‫ﺗﺎﺑﻊ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﯾﺎ ﻗﺪرت ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه و ﻧﺤﻮه ارﺗﺒﺎط آﻧﺎن ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ و ﺑﺮﺗﺮي ﯾﺎ ﮐﻬﺘﺮي آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ‬
‫ﯾﮏ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺧﻮب آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎزﯾﮕﺮان ﺻﺤﻨﻪ ﺳﯿﺎﺳﺖ و ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻗﺪرت در ﻣﻮرد آن ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ رﺳﯿﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺑﺪون آﻧﮑﻪ ﺗﻀﻤﯿﻨﯽ‬
‫وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﺬﮐﻮر ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ و ﻣﻨﻄﻘﯽﺗﺮﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ رﺳﯿﺪن ﺑﻪ ﻣﻘﺼﻮد و ﻫﺪف اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻗﺪرت و ﻧﻘﺶ آن در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪:‬‬
‫ﻗﺪرت ﺑﻪ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ اﻃﻼق ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻓﺮد )اﻟﻒ( را ﻗﺎرد ﻣﯽﺳﺎزد ﺗﺎ ﺑﺮ ﻓﺮد )ب( ﺗﺄﺛﯿﺮ و ﻧﻔﻮذ ﮐﻨﺪ ﺑﻄﻮرﯾﮑﻪ ﻓﺮد )ب( ﺑﻪ رﻓﺘﺎر‬
‫ﺧﺎﺻﯽ دﺳﺖ ﺑﺰﻧﺪ ﮐﻪ در ﻏﯿﺎب ﻋﺎﻣﻞ ﻗﺪرت ﺑﻪ آن دﺳﺖ ﻧﻤﯽزﻧﺪ‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻗﺪرت ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ اﯾﺠﺎد ﺗﻐﯿﯿﺮ در رﻓﺘﺎر‬
‫دﯾﮕﺮان و ﻧﻔﻮذ در آﻧﺎن اﺳﺖ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎﯾﺪ دز ﻧﻈﺮ داﺷﺖ ﮐﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﻗﺪرت ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮم اﺧﺘﯿﺎر ارﺗﺒﺎط دارد اﻣﺎ اﯾﻦ دو ﻣﻔﻬﻮم ﯾﮑﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﮐﻪ ﻗﺪرت ﺟﻨﺒﻪ ﻋﺎم و ﮐﻠﯽ داﺷﺘﻪ و اﺧﺘﯿﺎر‪ ،‬ﻧﻮﻋﯽ ﻗﺪرت ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﺧﺘﯿﺎر ﺣﻖ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﻓﺮد ﺑﺮاي ﻧﻔﻮذ ﺑﺮ دﯾﮕﺮان اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻗﺪرت ﻧﻮﻋﯽ ﺧﺎص از ﯾﮏ راﺑﻄﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﯿﻦ اﻓﺮاد ﺷﮑﻞ ﻣﯽﮔﯿﺮد و ﻣﻮﺟﺒﺎت ﺗﻐﯿﯿﺮ آن را ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽﺳﺎزد‪ .‬از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﺧﻂ‬
‫ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪ ،‬اﻋﻤﺎل ﻗﺪرت ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻧﻔﻮذ ﺑﺮﻧﺤﻮه ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎ‪ ،‬ﺟﻬﺖ دادن ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت و ﻧﻬﺎﯾﺘﺎً ﺗﺄﺛﯿﺮ در وﺿﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻗﺪرت‪:‬‬
‫در ﻣﻮرد ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻗﺪرت ﻧﻈﺮات ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ اﺑﺮاز ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻗﺪرت ﻓﺮد ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻧﺎﺷﯽ از ﻋﻮاﻣﻞ ذﯾﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﻣﻘﺎم و ﻣﺮﺗﺒﺖ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ‪ ‬ﻗﺪرت ﻧﺎﺷﯽ از ﻣﻘﺎم و ﻣﺮﺗﺒﺖ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﺑﺪﯾﻦ ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ ﮐـﻪ ﻓـﺮد‬

‫‪.A‬‬

‫داراي ﻣﻘﺎم و ﻣﻨﺼﺒﯽ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ در آن ﺟﺎﯾﮕﺎه در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻧﻘﺶ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و اﻋﻤـﺎل ﻧﻈـﺮ ﻧﻤﺎﯾـﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺪرت ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺑﻠﻨﺪ ﭘﺎﯾﻪ اداري ﮐﻪ ﻧﺎﺷﯽ از اﺧﺘﯿﺎرات ﭘﺴﺘﯽ آﻧﺎن ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﻗﺪرت ﻧﺎﺷﯽ از ﻣﻘﺎم ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﺗﺨﺼﺺ و آﮔﺎﻫﯽ ﻓﻨﯽ‪‬‬

‫‪.B‬‬

‫ﻓﺮدي ﮐﻪ داراي ﺗﺨﺼﺺ و ﮐﺎرداﻧﯽ در زﻣﯿﻨﻪ ﺧﺎص ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ داراي‬

‫ﻗﺪرت ﻣﯽﮔﺮدد و ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري از ﺟﻬﺖ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﺗـﺄﺛﯿﺮ و ﻧﻔـﻮذ ﻧﻤﺎﯾـﺪ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﻣـﺪﯾﺮان ﺣﺮﻓـﻪاي و‬
‫ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ‪.‬‬

‫‪17‬‬

‫‪.C‬‬

‫اﺟﺒﺎر ﯾﺎ ﺗﺮﻏﯿﺐ‪‬‬

‫اﯾﻦ ﻗﺪرت ﺑﺎ ﺳﺎﯾﺮ ﻗﺪرﺗﻬﺎ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ زﯾﺮا اﻃﺎﻋـﺖ در آن ﺑـﺮ اﺳـﺎس‬

‫دﻟﺨﻮاه و داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎ ﺑﮑﺎرﮔﯿﺮي زور و اﺟﺒﺎر ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽﺷﻮد ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ در ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ .‬ﻗﺪرت ﻧﺎﺷﯽ‬
‫از اﺟﺒﺎر و ﺗﺮﻏﯿﺐ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ اﻋﻤﺎل ﻓﺸﺎر ﯾﺎ ﺗﺮﻏﯿﺐ و ﭘﺎداش ﺑﻮﺟﻮد ﻣﯽآﯾﺪ‪.‬‬

‫‪ (2‬از دﯾﺪﮔﺎه وِﺑﺮ ﺳﻪ ﻣﻨﺸﺄ ﺑﺮاي ﻗﺪرت ذﮐﺮ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪.A‬‬

‫ﻗﺪرت ﻧﺎﺷﯽ از ﺻﻔﺎت ذاﺗﯽ ﻓﺮد و ﻣﻮﻫﺒﺖ اﻟﻬﯽ‪ ‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻟﻬﺎم‪ ،‬اﻋﺠﺎز‪ ،‬ﻧﺒـﻮغ و اﯾـﻦ ﻗـﺪرت‬
‫ﻧﺎﺷﯽ از ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت ﻓﺮدي اﺳﺖ و ﺟﻨﺒﻪ ﺷﺨﺼﯽ دارد‪.‬‬

‫‪.B‬‬

‫ﻗﺪرت ﻧﺎﺷﯽ از آداب و رﺳﻮم و ﺳﻨﺖﻫﺎ در ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ‬اﯾﻦ ﻗﺪرت ﺟﻨﺒﻪ اﺟﺘﻤـﺎﻋﯽ دارد و‬
‫ﺑﺮ اﯾﻦ ﭘﺎﯾﻪ اﺳﺘﻮار اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﻘﺪس و ﻗﺎﺑﻞ اﺣﺘﺮام اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪.C‬‬

‫ﻗﺪرت ﻧﺎﺷﯽ از ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات‪ ‬ﻫﻤﺎن ﻗﺪرت ﻧﺎﺷﯽ از ﻣﻘﺎم اﺳﺖ‪ ،‬در اﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻗـﻮاﻧﯿﻦ و‬
‫ﻣﻘﺮرات در ﻣﻘﺎم ﺳﺎزﻣﺎن ﺧﺎﺻﯽ ﺑﻪ ﻓﺮد اﺟﺎزه اﻋﻤﺎل ﻗﺪرت ﻣﯽدﻫﻨﺪ و ﺗﺎ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻓﺮد در آن ﻣﻘﺎم ﺑﺎﺷﺪ و ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺠـﺎز‬
‫ﺑﺪاﻧﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﻗﺪرت اﺳﺖ و ﭘﺲ از آن ﻗﺪرﺗﯽ ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪.‬‬

‫‪ (3‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي دﯾﮕﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻗﺪرت در ﭘﻨﺞ دﺳﺘﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪.A‬‬

‫ﻗﺪرت ﻧﺎﺷﯽ از ارزشﻫﺎ و ﺳﻨﺖﻫﺎ‬

‫‪.B‬‬

‫ﻗﺪرت ﻧﺎﺷﯽ از ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت ﻓﺮدي‬

‫‪.C‬‬

‫ﻗﺪرت ﻧﺎﺷﯽ از ﺗﺨﺼﺺ و آﮔﺎﻫﯽ‬

‫‪.D‬‬

‫ﻗﺪرت ﭘﺎداش‬

‫‪.E‬‬

‫ﻗﺪرت ﺗﻨﺒﯿﻪ‬

‫‪ (4‬ﯾﮑﯽ دﯾﮕﺮ از ﺗﻘﺴﯿﻢﺑﻨﺪي ﻗﺪرت ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪(A‬‬

‫ﻗﺪرت اﺟﺒﺎر‪‬‬

‫از ﻃﺮﯾﻖ ﺑﮑﺎرﮔﯿﺮي ﺗﻬﺪﯾﺪ و ﺗﻨﺒﯿﻪ و ارﻋﺎب اﻋﻤﺎل ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫‪(B‬‬

‫ﻗﺪرت ﺗﺴﻠﻂ‪‬‬

‫از ﻃﺮﯾﻖ ﻧﻔﻮذ و اﻣﺮ و ﻧﻬﯽ ﺑﺮ دﯾﮕﺮان ﺗﺤﻘﻖ ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ‪.‬‬

‫‪(C‬‬

‫ﻗﺪرت ﺗﺮﻏﯿﺐ‪ ‬از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت و ﺗﺸﻮﯾﻖ اﻓﺮاد اﻋﻤﺎل ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬

‫ﻧﻘﺶ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻗﺪرت و ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪:‬‬
‫در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻧﻈﺮﯾﺎت ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﻣﻄﺮح ﺷﺪه ﮐﻪ ﺑﻪ ذﮐﺮ آﻧﻬﺎ ﻣﯽﭘﺮدازﯾﻢ‪.‬‬

‫اﻟﻒ( ﺷﯿﻮه ﻣﺎوراي ﻋﻘﻼﯾﯽ ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﻗﺪرت ﻓﺮدي‪‬‬

‫اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺑﺎ ﻣﺪلﻫﺎي ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﮐـﺎﻣﻼً ﻣﺘﻔـﺎوت اﺳـﺖ و راه و‬

‫رﺳﻢ از ﭘﯿﺶ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺷﺪه و ﻣﺸﺨﺼﯽ ﻧﺪارد و ﺑﯿﺎن ﻋﻠﻤﯽ دﻗﯿﻘﯽ ﺑﺮاي آن در دﺳﺖ ﻧﯿﺴﺖ وﻟﯽ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ﺷﯿﻮه ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي و ﺧﻂ‬
‫ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻣﻄﺮح اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺷﯿﻮه‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺮاﺳﺎس ﺷﻬﻮد‪ ،‬اﺷﺮاق‪ ،‬ﻧﺒﻮغ ﻓﺮدي و درﯾﺎﻓﺘﻬﺎي ذﻫﻨﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧـﺪه ﺻـﻮرت‬
‫ﻣﯽﮔﯿﺮد و ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﻃﯽ ﺷﻮد‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢ اﺗﺨﺎذ ﻣﯽﮔﺮدد‪ .‬ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑﺎرز اﯾﻦ ﺷﯿﻮه درﻣﯿـﺎن رﻫﺒـﺮان‪،‬‬
‫زﻣﺎﻣﺪاران‪ ،‬ﺳﺮداران‪ ،‬و ﻣﺪﯾﺮان ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ﯾﺎﻓﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫ب( ﻧﻈﺮﯾﻪ ﻧﺨﺒﮕﺎن ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﯾﺎ ﻃﺒﻘﺎت ﺑﺎ ﻧﻔﻮذ‪‬‬

‫در اﯾﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﻧﺨﺒﮕﺎن‪ ،‬ﻃﺒﻘﻪ ﻣﺘﻮﺳﻂ و ﻃﺒﻘﻪ ﺳﻮم ﯾﺎ ﻃﺒﻘﻪ‬

‫ﺿﻌﻔﺎ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻃﺒﻘﻪ ﻣﺘﻨﻔﺬو ﺳﯿﺎﺳﺖﮔﺬار ﮐﻪ ﻫﻤﺎن ﻃﺒﻘﻪ ﻧﺨﺒﮕﺎن اﺳﺖ از ﻗﺪرت ﺑﺎﻻﯾﯽ ﺑﺮﺧـﻮردار اﺳـﺖ و اﯾـﻦ ﻃﺒﻘـﻪ‬

‫‪18‬‬

‫ﺗﻌﺪادﺷﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﮐﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻌﺪود و از ﻃﺒﻘﺎت ﺑﺎﻻي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﻏﺎﻟﺒﺎً در ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎﯾﻤﻌﯿﻨﯽ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷـﺪهاﻧـﺪ و در‬

‫ﻣﺪارس ﺧﺎﺻﯽ درس ﺧﻮاﻧﺪهاﻧﺪ و ﻣﺸﺎﻏﻞ ﻣﻬﻢ و ﮐﻠﯿﺪي را اﺷﻐﺎل ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﻋﻀﻮ اﻧﺠﻤﻦﻫﺎ و ﻣﺠﺎﻣﻊ ﻣﻬﻤﯽ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ وﺟﻮه‬
‫ﻣﺸﺘﺮك ﺑﺴﯿﺎر و رواﺑﻂ ﻧﺰدﯾﮑﯽ دارﻧﺪ‪ .‬ﻃﺒﻘﻪ ﻣﺘﻮﺳﻂ از ﻧﻈﺮ ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدﻧﺪ و اﻓﺮاد ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﯽ را ﮐﻪ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ وﺟﻮه ﻣﺸﺘﺮك زﯾﺎدي ﻫﻢ‬
‫ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬در ﺑﺮﻣﯽﮔﯿﺮد و ارزشﻫﺎ‪ ،‬ﻫﺪفﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺸﺎﻏﻞ و ﺗﺠﺮﺑﯿﺎت اﯾﻦ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﻣﺘﻔﺎوت ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ و از ﻧﻈﺮدرآﻣﺪ ﺑﺨﺶ ﻣﯿﺎﻧﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪.‬ﻃﺒﻘﻪ ﺳﻮم ﺗﻌﺪادﺷﺎن زﯾﺎد اﺳﺖ‪ ،‬درآﻣﺪ ﭘﺎﯾﯿﻨﯽ دارﻧﺪ و اﻏﻠﺐ ﻣﺸﺎﻏﻞ ﺳﺎدهاي را ﻋﻬﺪهدرا ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬از دﯾﺪﮔﺎه اﯾﻦ‬
‫ﻧﻈﺮﯾﻪ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺎ ﻧﻔﻮذ ﻧﺨﺒﮕﺎن اﻧﺠﺎم ﻣﯽﭘﺬﯾﺮد و ﺳﺎﯾﺮ ﻃﺒﻘﺎت ﻧﻘﺶ ﭼﻨﺪاﻧﯽ ﻧﺪارﻧﺪ و ﺑﺮ اﺳـﺎس اﯾـﻦ‬
‫ﻧﻈﺮﯾﻪ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻄﻮر ﮐﻠﯽ ﺑﻪ دو ﮔﺮوه ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪان و ﺑﯽ ﻗﺪرتﻫﺎ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﯽﮔﺮدد و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﮔﺮوه ﻧﺨﺴﺖ وﺿـﻊ ﻣـﯽﺷـﻮد و‬
‫ﻣﺸﺮوﻋﯿﺖ ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ و ﮔﺮوه دوم ﻧﯿﺰ ﭘﺬﯾﺮاي آﻧﻬﺎ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﮔﺮوه ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪان در ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﻘﺶ ﺟﻬـﺖدﻫﻨـﺪه دارﻧـﺪ و از ﻗـﺪرت‬
‫ﭘﺎداش و ارﻋﺎب‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﺤﮑﯿﻢ ﻣﻮاﺿﻊ ﺧﻮد اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ﺑﺼﻮرت ﻣﺪل ﻧﺨﺒﮕﺎن و ﺗﻮدهﻫﺎ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در اﯾـﻦ‬
‫ﻣﺪل در ﻫﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ دو ﻃﺒﻘﻪ ﮐﻠﯽ وﺟﻮد دارد ﯾﮑﯽ ﻧﺨﺒﮕﺎن ﺣﺎﮐﻢ و دﯾﮕﺮ ﺗﻮدهﻫﺎي ﭘﯿﺮو‪ ،‬ﻧﺨﺒﮕﺎن ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺑﺮ ﺗﻮدهﻫﺎي ﻣﺮدم ﺣﺎﮐﻢاﻧـﺪ و‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ از ﺳﻮي آﻧﺎن وﺿﻊ و ﺑﻪ ﺗﻮدهﻫﺎ ﺗﺤﻤﯿﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫ارﺗﺒﺎط ﺑﯿﻦ ﻧﺨﺒﮕﺎن و ﺗﻮدهﻫﺎ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬

‫ﻧﺨﺒﮕﺎن‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‬
‫ﺗﻮده ﻣﺮدم‬
‫ج( ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺮﮐﺐ‪‬‬

‫دراﯾﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪ‪ ،‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻣﺸﺨﺼﯽ ﺑﺮاي ﻃﺒﻘﺎت اﺟﺘﻤـﺎﻋﯽ اراﺋـﻪ ﻧﺸـﺪه اﺳـﺖ و ﯾـﮏ ﻃﺒﻘـﻪ ﺑـﺮ‬

‫ﺳﺎﯾﺮﻃﺒﻘﺎت رﺟﺤﺎن ﻧﺪارد‪ .‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺮﮐﺐ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪاي اﺳﺖ ﮐﻪ در آن ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻃﺒﻘﺎت و ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬در ﺧﻂ ﻣﺸـﯽﮔـﺬاري ﻋﻤـﻮﻣﯽ‬
‫ﻣﺆﺛﺮﻧﺪ و از اﯾﻦ ﻧﻈﺮ ﻫﯿﭻ ﻃﺒﻘﻪاي ﺑﺮ ﻃﺒﻘﻪ دﯾﮕﺮ ﺳﻠﻄﻪ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﻣﺪل ﮔﺮوﻫﯽ ﻧﯿﺰ ﺗﻌﺒﯿﺮ دﯾﮕﺮي از ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺮﮐﺐ اﺳﺖ‪ .‬در ﻣﺪل ﮔﺮوﻫﯽ‪ ،‬ﻃﺒﻘﺎت و ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ‬
‫در ﺗﻌﺎﻣﻠﻨﺪ و ﺧﻂﻣﺸﯽﮔﺬاري در اﺛﺮ ﻓﺸﺎرﻫﺎ و ﻧﯿﺮوﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ از ﺳﻮي اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ وارد ﻣﯽﺷﻮد ﺷﮑﻞ ﻣﯽﮔﯿﺮد ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ‪.‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ‪:‬‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﻪ ﮔﺮوهﻫﺎﯾﯽ اﻃﻼق ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻫﺪف و ﻣﻘﺼﻮد ﻣﺸﺘﺮك را دﻧﺒﺎل ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و از ﻧﻔﻮذ و ﻗﺪرت ﻣﺴـﻠﻄﯽ در‬
‫ﯾﮏ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﺮﺧﻮردار ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ در ﺟﻮاﻣﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ وﻇﺎﯾﻒ ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ را اﻧﺠﺎم ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻣـﺜﻼً ﻣﮑـﻦ اﺳـﺖ ﻫﺪﻓﺸـﺎن‬
‫ﺗﺨﺼﺼﯽ ﺑﺎﺷﺪ و اﻃﻼﻋﺎت ﻓﻨﯽ و ﺗﺨﺼﺼﯽ را‪ ،‬در اﺧﺘﯿﺎر اﻋﻀﺎﯾﺸﺎن ﻗﺮار دﻫﻨﺪ‪ .‬ﺷﯿﻮه ﻧﻔﻮذ اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪،‬‬
‫‪ (1‬اﯾﺠﺎد ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺑﺎﻻي ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ و ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻗﺪرت‬

‫‪ (2‬رﺳﺎﻧﻪﻫﺎي ﮔﺮوﻫﯽ و ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت‬

‫‪ (3‬اﺋﺘﻼف )ﺗﺎﮐﺘﯿﮑﯽ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻖ اﻫﺪاﻓﯽ ﮐﻪ در ﺳﺎﯾﻪ اﺗﺤﺎد و اﺗﻔﺎق ﺑﯿﻦ ﭼﻨﺪ ﮔﺮوه اﻣﮑﺎن ﭘﺬﯾﺮ ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ‪(.‬‬
‫‪ (4‬اﺟﺘﻤﺎﻋﺎت و ﺗﻈﺎﻫﺮات ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﺑﯿﺎن درﺧﻮاﺳﺖﻫﺎ و رﻓﻊ ﻣﺸﮑﻼت‬

‫‪ (5‬روشﻫﺎي ﺧﺸﻮﻧﺖآﻣﯿﺰ‪ ،‬اﻋﺘﺼﺎﺑﺎت و اﯾﺠﺎد ﺑﯽﻧﻈﻤﯽ ﺑﺮاي ﺟﻠﺐ ﺗﻮﺟﻪ اﻓﮑﺎر ﻋﻤﻮﻣﯽ‬

‫‪19‬‬

‫اﻧﻮاع ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ‪:‬‬
‫ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺑﻨﺪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ در ﻣﻮرد ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ وﺟﻮ دارد ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬

‫ﮔﺮوه ‪ (1‬ﻣﺤﺾ ‪ :‬اﺧﺘﺼﺎﺻﺎً در ﻗﻠﻤﺮو ﺳﯿﺎﺳﺖ ﻋﻤﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺑﺮ ﻗﻮاي ﺑﺨﺶ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣﯽﮔﺬارد ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﺠﻤﻦﻫﺎ و ﮔﺮوهﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ‪.‬‬
‫اول‬

‫‪ (2‬ﻧﺴﺒﯽ‪ :‬ﻓﺸﺎر ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻓﻘﻂ ﺑﺨﺸﯽ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي آن ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﮔﺮوه‬

‫‪ (1‬ﺧﺼﻮﺻﯽ‬

‫دوم‬

‫‪ (2‬ﻋﻤﻮﻣﯽ‬

‫ﮔﺮوه‬

‫‪ (1‬داﺧﻠﯽ ‪ :‬ﺑﻪ ﮔﺮوﻫﻬﺎي ﻣﻠﯽ اﻃﻼق ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ در درون ﮐﺸﻮر ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ﺳﻮم‬

‫‪ (2‬ﺧﺎرﺟﯽ ‪ :‬آﻧﻬﺎﯾﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ در ﯾﮏ ﮐﺸﻮر ﺧﺎرﺟﯽ ﺑﺮاوﺿﺎع و اﺣﻮال داﺧﻠﯽ ﮐﺸﻮر ﻧﻔﻮذ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ ﯾﺎ‬
‫ﺑﺼﻮرت ﯾﮏ ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ در ﮐﺸﻮر اﻋﻤﺎل ﻧﻔﻮذ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬

‫ﮔﺮوه‬

‫‪ (1‬ﻋﻮام ‪ :‬در ﭘﯽ ﮔﺮدآوري اﻋﻀﺎي ﺑﯿﺸﺘﺮي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﻧﯿﺮوي اﺻﻠﯽ ﺧﻮد را از ﻋﺎﻣﻞ ﺗﻌﺪاد اﺧﺬ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ﭼﻬﺎرم ‪ (2‬ﺧﻮاص ‪ :‬در ﭘﯽ ﮐﻤﯿﺖ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﮐﯿﻔﯿﺖاﻧﺪ و ﺧﻄﺎب آﻧﺎن ﺑﻪ ﺳﺮﺷﻨﺎﺳﺎن اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﺧﻮاص اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﮔﺮوه‬

‫‪ (1‬ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻓﻦ و ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن ‪ :‬دﻓﺎﺗﺮ ﻓﻨﯽ و روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﺧﺒﺮي از زﻣﺮه آﻧﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﭘﻨﺠﻢ‬

‫ﻗﺪرت‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﺖ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ) :‬ﻧﺘﯿﺠﻪﮔﯿﺮي(‬
‫ﻗﺪرت و ﻧﻔﻮذ در ﺑﺎﻓﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرتﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن وﺟﻮد دارد و از ﻣﺠﺎري ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣـﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺬارد‪ .‬از ﻫﻤﺎن ﻣﺮﺣﻠﻪ آﻏﺎزﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺗﺎ ﻣﺮاﺣﻞ راه ﺣﻞﯾﺎﺑﯽ و اﻧﺘﺨﺎب‪ ،‬ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻗﺪرت ﺑﺮ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‪ ،‬اﻋﻤـﺎل ﻧﻔـﻮذ‬
‫ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ در واﻗﻊ ﺣﺎﺻﻞ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻧﻔﻮذ ﻗﻄﺐﻫﺎي ﻗﺪرت در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻧﻮﻋﯽ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﺑـﯿﻦ ﺻـﺎﺣﺒﺎن ﻗـﺪرت و‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري را ﻧﻤﯽﺗﻮان ﺻﺮﻓﺎً در ﻗﺎﻟﺐ ﯾﮏ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﺎص و واﺣﺪ ﺑﯿﺎن ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎ ﺑﺎ‬
‫ﻫﻢ آﻣﯿﺨﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﭘﯿﭽﯿﺪهاي را ﺑﻮﺟﻮد ﻣﯽآورﻧﺪ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻋﻤﻼً زاﯾﯿﺪه آن ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺿﻤﻦ آﻧﮑﻪ از روشﻫﺎي ﺧﺮدﻣﻨﺪاﻧﻪ ﺑﯽﻧﺼﯿﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬از ﻗﺪرت و ﺳﯿﺎﺳﺖ ﻫﻢ ﺑﻪ دور ﻧﻤﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪20‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻓﺮآﯾﻨﺪي ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ‪:‬‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﮐﻮﭼﮏ و ﺑﺰرگ ﺑﺨﺶ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬در ﻣﺮاﺗﺐ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬در ﺷﺒﮑﻪﻫﺎي ارﺗﺒﺎﻃﺎت ﺑﯿﻦ‬
‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ و ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات و ﺿﻮاﺑﻂ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﺷﮑﻞ ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ و ﻣﻮﺟﻮدﯾﺖ ﭘﯿﺪا ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻧﻬﺎدﻫﺎ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ‬
‫ﻣﻮﺟﻮد درﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎ اﺗﮑﺎﺑﻪ وﻇﺎﯾﻒ و ﻣﺄﻣﻮرﯾﺘﻬﺎي ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ و ﺗﺨﺼﺼﯽ‪ ،‬اﺳﺘﻘﻼل ﻧﺴﺒﯽ و اﻫﺪاف وﯾﮋهاي ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻬﺪه آﻧﺎن ﻣﺤﻮل ﺷﺪه‪،‬‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪي ﺷﮑﻞ ﻣﯽدﻫﻨﺪ ﮐﻪ از ﻗﺒﻮل ﺗﺴﻠﻂ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺻﺮف و آرﻣﺎن ﺟﻮﯾﯽﻫﺎي ﺷﯿﻮه ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺳﺮ ﺑﺎز زده و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ را‬
‫ﺑﺼﻮرت ﺟﺮﯾﺎﻧﯽ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ در ﻣﯽآورد‪ .‬در ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺎﻟﺘﯽ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ رﺳﻤﯽ و ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﻘﺮرات و ﺿﻮاﺑﻂ و ﻧﺤﻮة‬
‫ارﺗﺒﺎﻃﺎت ﺧﺎﺻﯽ ﮐﻪ ﺑﯿﻦ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﻗﺮار اﺳﺖ‪ ،‬رﻓﺘﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران در ﻗﺎﻟﺐﻫﺎي ﻣﻌﯿﻨﯽ ﻣﻘﯿﺪ ﻣﯽﺳﺎزﻧﺪ و در وﺿﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﻧﻘﺶ ﻋﻤﺪهاي را اﯾﻔﺎ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﻣﻮﺟﻮد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﺪل ﮔﺮدوﻧﻪاي ‪:‬‬
‫دراﯾﻦ ﻣﺪل ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ ﻧﻘﺶ ﻗﻮة ﻣﺠﺮﯾﻪ و ﻣﺪﯾﺮان آن ﺑﻌﻨﻮان ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران اﺻﻠﯽ اﺳﺖ و ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻋﻮاﻣﻠﯽ ﭼﻮن ﻧﻈﺮات و‬
‫ﺳﯿﺎﺳﺘﻬﺎي ﮐﻠﯽ ﮐﺎدر رﻫﺒﺮي در ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ‪ ،‬ﻗﻮه ﻗﻀﺎﺋﯿﻪ‪ ،‬ﻣﺮدم‪ ،‬ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ و ﺳﺎﯾﺮ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻨﻮان‬
‫ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻃﻼق ﻟﻔﻆ ﮔﺮدوﻧﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﺨﺎﻃﺮ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري را ﺑﺼﻮرت ﮔﺮدوﻧﻪاي ﻣﺠﺴﻢ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ در ﻣﺤﻮر آن‬
‫ﻣﺪﯾﺮان ﻗﻮه ﻣﺠﺮﯾﻪ و در ﭘﯿﺮاﻣﻮﻧﺶ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮي ﮐﻪ ذﮐﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﻗﺮار دارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪21‬‬

‫ﻣﺪل ﺟﺪﯾﺪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ‪:‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻪ ﭼﻬﺎر دﺳﺘﻪ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺷﺪهاﻧﺪ‪:‬‬

‫اﻟﻒ( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺗﻮزﯾﻌﯽ‪‬‬

‫ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎً ﻣﻨﺎﻓﻊ اﻓﺮاد ﺧﺎص را ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﻫﺪف دوﻟﺖ در اﯾﻦ ﻧﻮع ﺧﻂ ﻣﺸـﯽ ﺟﻬـﺖ دادن ﺑـﻪ‬

‫ﻋﻤﻠﮑﺮد اﻓﺮاد و ﮔﺮوهﻫﺎي ﺧﺎص اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺮداﺧﺖ ﯾﺎراﻧﻪ ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزان‬
‫ب( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ـ ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ‬ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ ﯾﮏ ﻓﺮد ﯾﺎ ﮔﺮوه ﺧﺎص ﻧﯿﺴﺖ و ﻋﻤﻠﮑﺮد آن ﮐﻞ ﻧﻈﺎم ﻣﻮﺟﻮد در ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺗﺤـﺖ‬
‫ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ و ﻫﺪف ﺟﻬﺖ دادن ﺑﻪ ﻋﻤﻠﮑﺮد ﻧﻈﺎم در زﻣﯿﻨﻪﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ و ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ج( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﺎزدارﻧﺪه‪ ‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﺎزدارﻧﺪه و اﻧﻀﺒﺎﻃﯽ ﺟﻨﺒﻪ ﻓﺮدي دارد و دوﻟﺖ ﺑﺎ ﮐﻨﺘﺮل ﻋﻤﻠﮑﺮد ﻓﺮد ﯾﺎ ﮔﺮوه ﺧﺎﺻﯽ‪ ،‬ﻣﻨﺎﻓﻊ‬
‫ﺟﻤﻊ را ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻋﻤﺎل ﮐﻨﺘﺮل از ﺳﻮي واﺣﺪﻫﺎي اﺳﺘﺎﻧﺪارد ﻣﻮاد ﻏﺬاﯾﯽ‪.‬‬
‫د( ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺗﻮزﯾﻊ ﻣﺠﺪد‪ ‬ﻓﺮد ﺧﺎﺻﯽ ﻣﺪ ﻧﻈﺮ ﻧﯿﺴﺖ و ﮐﻞ ﻧﻈﺎم و ﻋﻤﻠﮑﺮدﻫﺎي آن ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ واﺣﺪﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﻣﯽ‪-‬‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻫﺮﯾﮏ از اﯾﻦ ﭼﻬﺎر دﺳﺘﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪ ،‬دو ﻧﻮع اﺣﺘﻤﺎل ﺑﻌﯿﺪ و ﻗﺮﯾﺐ از ﻧﻈﺮ اﻋﻤﺎل ﻓﺸﺎر از ﺳﻮي دوﻟﺖ ﺑﺮاي اﺟﺮا وﺟﻮد دارد‪.‬‬

‫ﺟﻬﺖ دادن ﺑﻪ ﻋﻤﻠﮑﺮد ﻓﺮد‬
‫اﺣﺘﻤﺎل اﻋﻤﺎل ﻓﺸﺎر‬
‫از ﺳﻮي دوﻟﺖ‬

‫ﺟﻬﺖ دادن ﺑﻪ ﻋﻤﻠﮑﺮد ﻧﻈﺎم‬

‫ﺑﻌﯿــــــﺪ‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺗﻮزﯾﻌﯽ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺮداﺧﺖ ﯾﺎراﻧﻪ ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزان‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن‬

‫ﻗـــــﺮﯾﺐ‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺑﺎزدارﻧﺪه و اﻧﻀﺒﺎﻃﯽ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي از ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت دروغ‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺗﻮزﯾﻊ ﻣﺠﺪد‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﻬﺎي ﺗﺼﺎﻋﺪي‬

‫در اﯾﻦ ﻣﺪل ﻫﻤﻪ ﻣﺮاﺟﻌﯽ ﮐﻪ در وﺿﻊ اﻧﻮاع ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﺆﺛﺮﻧﺪ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﻫﺪاف ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي دوﻟﺘﯽ و اﺣﺘﻤﺎل و‬
‫اﻣﮑﺎن اﻋﻤﺎل ﻓﺸﺎر و ﻣﺠﺎزات از ﺳﻮي دوﻟﺖ ﻧﯿﺰ ﻣﺸﺨﺺ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﻧﻮاع ﺑﺮوﮐﺮاﺳﯿﻬﺎ‪:‬‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﺑﺰرگ ﺑﻮروﮐﺮاﺗﯿﮏ در ﯾﮏ ﺗﻘﺴﯿﻢﺑﻨﺪي ﺑﻪ ‪ 5‬ﮔﺮوه ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺷﺪهاﻧﺪ ﮐﻪ ﻫﺮﯾﮏ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮة ﺷﮑﻞﮔﯿﺮي و‬
‫اﯾﺠﺎدﺷﺎن در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﮔﺮوه اول‪ ‬ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻗﺪرت ﺣﺎﮐﻢ ﺷﮑﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ و اﺑﺰار ﻗﺪرت ﺣﺎﮐﻤﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ‬
‫ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ در اﺧﺘﯿﺎر ﻗﺪرت ﺣﺎﮐﻢ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ و در وﺿﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﻧﻈﺮات آﻧﺎن را ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪(2‬‬

‫ﮔﺮوه دوم‪ ‬ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ اﻧﻘﯿﺎد ﻗﺪرت ﻧﻈﺎﻣﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻮﺳـﯿﻠﻪ ﻧﻈﺎﻣﯿـﺎن اداره ﻫـﺪفﻫﺎﯾﺸـﺎن‬
‫ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯽﺷﻮد و اﯾﻦ ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽﻫﺎ در وﺿﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻮﯾﮋه در زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻧﻈﺎﻣﯿـﺎن اداره ﻣـﯽ‪-‬‬
‫ﺷﻮد ﺗﺄﺛﯿﺮ ﺑﺴﺰاﯾﯽ دارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪(3‬‬

‫ﮔﺮوه ﺳﻮم‪‬‬

‫ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽﻫﺎي ﺣﺎﮐﻢ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﺑﺮوﮐﺮاﺳﯽﻫﺎ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻗﺪرت ﺗﺨﺼﺼﯽ و ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺧﻮد و ﺗﺤﺖ‬

‫ﻟﻮاي ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات و اﻫﺪاف وﯾﮋهاي ﮐﻪ دارﻧﺪ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري اﺛﺮ ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ و ﻋﻤـﻼً ﺑـﻪ اﺗﺨـﺎذ ﺗﺼـﻤﯿﻤﺎت اداري و‬
‫ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺑﺮاي ﮐﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﯽﭘﺮدازﻧﺪ‪.‬‬

‫‪22‬‬

‫ﮔﺮوه ﭼﻬﺎرم‪ ‬ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽﻫﺎي ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬از ﻃﺮﯾﻖ ﻧﻈﺎم ﭘﺎرﻟﻤﺎﻧﯽ و ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ در ﺗﺼـﻤﯿﻢﮔﯿـﺮيﻫـﺎي‬

‫‪(4‬‬

‫ﺳﯿﺎﺳﯽ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎً اﺛﺮ ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ‪ .‬اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن و ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي آﻧﺎن از ﺳﻮي ﻫﻤﻪ ﻣـﻮﮐﻼن و‬
‫ﻣﺮدم در زﻣﯿﻨﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻪ اﯾﺠﺎد ﭼﻨﯿﻦ ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽ ﻣﯽاﻧﺠﺎﻣﺪ‪.‬‬
‫ﮔﺮوه ﭘﻨﺠﻢ‪ ‬ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽﻫﺎي ﺣﺰﺑﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﻏﻠﺐ ﻧﺎﺷﯽ از ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﯿﺪن ﯾﮏ ﺣـﺰب در ﮐﺸـﻮر ﻣـﯽ‪-‬‬

‫‪(5‬‬

‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬در ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺎﻟﺘﯽ ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽﻫﺎي ﺣﺰﺑﯽ ﺑﻪ رﻫﺒﺮي ﭼﻬﺮهاي ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ و ﺑﺎ ﻧﻔﻮذ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ را ﺑـﻪ‬
‫زﯾﺮ ﺳﻠﻄﻪ ﺧﻮد ﮐﺸﯿﺪه و در ﺗﻌﯿﯿﻦ آﻧﻬﺎ ﻧﻘﺶ اﺻﻠﯽ را اﯾﻔﺎ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎي رﺳﻤﯽ در ﻫﺮ ﮐﺸﻮري ﺑﺮاﺳﺎس ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ ﮐﻪ ﻣﺸـﺨﺺ ﮐﻨﻨـﺪه ﺧﻄـﻮط ﮐﻠـﯽ و ﻧﺤـﻮه‬
‫ﻋﻤﻠﮑﺮد آﻧﻬﺎ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻧﺠﺎم وﻇﯿﻔﻪ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺣﺪود ﻗﺪرت و اﺧﺘﯿﺎرات ﻗﻮاي ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ را ﻣﻌﯿﻦ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬اﻟﮕﻮ‬
‫ﺑﻮدن ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ ﺑﺪﯾﻦ ﻋﻠﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ ﺑﺮﻋﻘﺎﯾﺪ و ارزﺷﻬﺎي ﭘﺎﯾﺪار ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺘﻮار ﺑﻮده و ﻣـﻨﻌﮑﺲ ﮐﻨﻨـﺪه اﻋﺘﻘـﺎدت و‬
‫ﻧﻈﺮاﺗﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺳﺎس و ﭘﺎﯾﻪﻫﺎي ﺣﮑﻮﻣﺖ را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯽدﻫﺪ و ﻧﻘﺶ ﻫﺮ ﯾﮏ از ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ و ﻣﯿﺰان دﺧﺎﻟﺘﺸﺎن را در ﺧﻂ ﻣﺸـﯽﮔـﺬاري‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﻌﯿﻦ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺮاﺳﺎس اﺻﻮل ﻣﻨﺪرج در ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ ﺑﻪ ﺗﺮﺳﯿﻢ ﺧﻄﻮط ﮐﻠﯽ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻧﻈﺎم ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ ﻣﯽﭘﺮدازﯾﻢ‪:‬‬
‫اﻟﻒ( ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ اﻟﻬﯽ‪ ‬ﻧﻈﺎم ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﯽ اﯾﺮان ﻣﻄﺎﺑﻖ اﺻﻞ ﯾﮑﻢ ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ ﺑﺮاﺳﺎس اﻋﺘﻘﺎد دﯾﺮﯾﻨﻪ ﻣﻠﺖ اﯾﺮان ﻧﺴﺒﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺣﻖ و ﻋﺪل ﻗﺮآن اﯾﺠﺎد ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ و ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ ﺧﺎص ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت و وﯾﮋﮔﯿﻬﺎي اﯾﻦ ﻧﻈﺎم در اﺻﻞ دوم اﯾﻨﮕﻮﻧـﻪ‬
‫ﺗﻮﺻﯿﻒ ﺷﺪه ﮐﻪ ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﯽ ﻧﻈﺎﻣﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮﭘﺎﯾﻪ اﯾﻤﺎن ﺑﻪ‪:‬‬
‫‪(A‬‬

‫ﺧﺪاي ﯾﮑﺘﺎ و اﺧﺘﺼﺎص ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ و ﺗﺸﺮﯾﻊ ﺑﻪ او‬

‫‪(B‬‬

‫وﺣﯽ اﻟﻬﯽ و ﻧﻘﺶ ﺑﻨﯿﺎدي آن در ﺑﯿﺎن ﻗﻮاﻧﯿﻦ‬

‫‪(C‬‬

‫ﻣﻌﺎد و ﻧﻘﺶ ﺳﺎزﻧﺪه آن‬

‫‪(D‬‬

‫ﻋﺪل ﺧﺪا در ﺧﻠﻘﺖ و ﺗﺸﺮﯾﻊ‬

‫‪(E‬‬

‫اﻣﺎﻣﺖ و رﻫﺒﺮي ﻣﺴﺘﻤﺮ‬

‫‪(F‬‬

‫ﮐﺮاﻣﺖ و ارزش واﻻي اﻧﺴﺎن و آزادي‬

‫دوﻟﺖ ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﯽ اﯾﺮان ﻣﻮﻇﻒ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻖ ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ اﻟﻬﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻫﻤﻪ اﻣﮑﺎﻧﺎت ﺧﻮد را در زﻣﯿﻨﻪﻫﺎي زﯾﺮ ﺑﮑﺎر ﮔﯿﺮد‪:‬‬
‫‪ .I‬اﯾﺠﺎد ﻣﺤﯿﻂ ﻣﺴﺎﻋﺪ ﺑﺮاي رﺷﺪ ﻓﻀﺎﯾﻞ اﺧﻼﻗﯽ ﺑﺮاﺳﺎس اﯾﻤﺎن و ﺗﻘﻮي و ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﻓﺴﺎد‬

‫‪.II‬‬

‫ﺑﺎﻻﺑﺮدن ﺳﻄﺢ آﮔﺎﻫﯿﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﻫﻤﻪ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﺻﺤﯿﺢ از ﻣﻄﺒﻮﻋﺎت و رﺳﺎﻧﻪﻫﺎ‬

‫‪.III‬‬

‫آﻣﻮزش و ﭘﺮورش و ﺗﺮﺑﯿﺖ ﺑﺪﻧﯽ راﯾﮕﺎن ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ و در ﺗﻤﺎم ﺳﻄﻮح‬

‫‪.IV‬‬

‫ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم در ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ‪...‬‬

‫‪.V‬‬

‫ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺗﺤﮑﯿﻢ ﺑﺮادري اﺳﻼﻣﯽ و ﺗﻌﺎون ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﯿﻦ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم‬

‫‪.VI‬‬

‫ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺧﺎرﺟﯽ ﮐﺸﻮر ﺑﺮاﺳﺎس ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎي اﺳﻼﻣﯽ‬

‫ب( ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ ﻣﻠﺖ‪ ‬ﺑﺎ ﭘﺬﯾﺮش ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ اﻟﻬﯽ در ﻧﻈﺎم ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﯽ اﯾﺮان‪ ،‬ﺣﻖ ﻣﺎﻟﮑﯿﺖ ﻣﻠﺖ در ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ ﻗـﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳـﯽ‬
‫ﺑﯿﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﺻﻞ ﺷﺸﻢ در ﻣﻮرد ﻧﺤﻮه اداره اﻣﻮر ﮐﺸﻮر ﺑﻪ آراي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺷﺎره ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و در اﺻﻞ ﭘﻨﺠﺎه و ﻫﻔﺘﻢ‪ ،‬ﻗـﻮاي ﺣـﺎﮐﻢ در‬
‫ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﯽ ﺑﺮﺷﻤﺮده ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﻋﻤﺎل ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراي اﺳﻼﻣﯽ اﺷﺖ ﮐﻪ از ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن ﻣﻨﺘﺨﺐ ﻣـﺮدم ﺗﺸـﮑﯿﻞ‬

‫‪23‬‬

‫ﻣﯽﺷﻮد و ﻣﺼﻮﺑﺎت آن ﭘﺲ از ﻃﯽ ﻣﺮاﺣﻠﯽ ﺑﺮاي اﺟﺮا ﺑﻪ ﻗﻮه ﻣﺠﺮﯾﻪ و ﻗﻀﺎﺋﯿﻪ اﺑﻼغ ﻣﯽﮔـﺮدد‪ .‬ﻣﺠﻠـﺲ ﺷـﻮراي اﺳـﻼﻣﯽ ﻧﻤـﯽﺗﻮاﻧـﺪ‬
‫ﻗﻮاﻧﯿﻨﯿﻮﺿﻊ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ اﺻﻮل و اﺣﮑﺎم ﻣﺬﻫﺐ رﺳﻤﯽ ﮐﺸﻮر ﯾﺎ ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ ﻣﻐﺎﯾﺮت داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺗﺸﺨﯿﺺ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺮ ﻋﻬـﺪه ﺷـﻮراي‬
‫ﻧﮕﻬﺒﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﺷﻮراي ﻧﮕﻬﺒﺎن ﺑﺎ ﺗﺮﮐﯿﺐ زﯾﺮ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫‪ (A‬ﺷﺶ ﻧﻔﺮ از ﻓﻘﻬﺎي ﻋﺎدل و آﮔﺎه ﺑﻪ ﻣﻘﺘﻀﯿﺎت زﻣﺎن و ﻣﺴﺎﺋﻞ روز ﮐﻪ اﻧﺘﺨﺎب آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻣﻘﺎم رﻫﺒﺮي اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ (B‬ﺷﺶ ﻧﻔﺮ ﺣﻘﻮﻗﺪان ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ رﺋﯿﺲ ﻗﻮه ﻗﻀﺎﺋﯿﻪ ﺑﻪ ﻣﺠﻠﺲ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﮐﻠﯿﻪ ﻣﺼﻮﺑﺎت ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراي اﺳﻼﻣﯽ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺷﻮراي ﻧﮕﻬﺒﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﻮد و ﺷﻮراي ﻧﮕﻬﺒﺎن ﻣﻮﻇﻒ اﺳﺖ آن را ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﻇﺮف‬
‫ﻣﺪت ‪ 10‬روز از ﺗﺎرﯾﺦ وﺻﻮل از ﻧﻈﺮ اﻧﻄﺒﺎق ﺑﺎ ﻣﻮازﯾﻦ اﺳﻼم و ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار دﻫﺪ‪ .‬و ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ آن را ﻣﻐﺎﯾﺮ ﺑﺒﯿﻨﺪ ﺑـﺮاي‬
‫ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻧﻈﺮ ﺑﻪ ﻣﺠﻠﺲ ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪ در ﻏﯿﺮ اﯾﻨﺼﻮرت ﻣﺼﻮﺑﻪ ﻗﺎﺑﻞ اﺟﺮاﺳﺖ‪ .‬ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻋﺪم ﻣﻐﺎﯾﺮت ﻣﺼﻮﺑﺎت ﻣﺠﻠﺲ ﺑﺎ اﺣﮑـﺎم اﺳـﻼم ﺑـﺎ‬
‫اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻓﻘﻬﺎي ﺷﻮراي ﻧﮕﻬﺒﺎن و ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻋﺪم ﺗﻌﺎرض آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ ﺑﺮﻋﻬﺪه اﮐﺜﺮﯾﺖ اﻋﻀﺎي ﺷﻮراي ﻧﮕﻬﺒـﺎن اﺳـﺖ‪ .‬ﺗﻔﺴـﯿﺮ‬
‫ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﺷﻮراي ﻧﮕﻬﺒﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﺼﻮﯾﺐ آﻧﺎن اﻧﺠﺎم ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﻗﺒﻞ از اﻧﺠﺎم اﺻﻼﺣﺎت در ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳـﯽ در ﻣـﻮاردي‬
‫اﺧﺘﻼف ﺑﯿﻦ ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراي اﺳﻼﻣﯽ و ﺷﻮراي ﻧﮕﻬﺒﺎن ﺑﻮﺟﻮد ﻣﯽآﯾﺪ ﺑﺮاي ﻏﻠﺒﻪ ﺑﺮ اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ ﻣﺸﮑﻼت‪ ،‬ﻣﺠﻤﻊ ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻣﺼـﻠﺤﺖ ﻧﻈـﺎم‬
‫ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯽﺷﻮد و اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻊ ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﻣﻘﺎم رﻫﺒﺮي ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ و ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ و ارﺗﺒﺎﻃﺎت ﺑﯿﻦ‬

‫آﻧﻬﺎ ﺷﮑﻞ دﻫﻨﺪه ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳﺖ و از اﯾﻦرو ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري را ﻣﯽﺗﻮان ﻓﺮآﯾﻨﺪي ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر آورد‪.‬‬

‫وﯾﮋﮔﯿﻬﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ‪:‬‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري داراي وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي ﺧﺎص ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ آن را از ﺳﺎﯾﺮ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎ ﻣﺘﻤﺎﯾﺰ ﻣﯽﮐﻨﺪ ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﺤﺪودﯾﺖ و ﻧﺎﺗﻮاﻧﯽ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ در اﺗﺨﺎذ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺑﻪ ﻏﺎﯾﺖ ﻋﻘﻼﯾﯽ اﺳﺖ ‪:‬ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻋـﺪم‬
‫وﺟﻮد اﻣﮑﺎﻧﺎت ﺑﯽ ﺣﺪ و ﺣﺼﺮ ﭼﻪ از ﻧﻈﺮ زﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﭼﻪ از ﻧﻈﺮ اﻋﺘﺒﺎري و ﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﻧﯿﺮوي اﻧﺴﺎﻧﯽ و ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻗﺎدر ﺑـﻪ داﺷـﺘﻦ‬
‫ﮐﻠﯿﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ و ﻓﺮﺿﺒﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﮐﺎﻣﻞ در ﻣﻮرد آﻧﻬﺎ ﺻﺪق ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪ .‬در ﭼﻨﯿﻦ ﺷﺮاﯾﻄﯽ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻧـﻮﻋﯽ ﺗﺼـﻤﯿﻢ‪-‬‬
‫ﮔﯿﺮي و اﺗﺨﺎذ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در ﺣﺪ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﭘﺎﺳﺨﮕﻮي ﻧﯿﺎزﻫﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻨﺪه ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ در ﻋﻤﻞ ﺑﻪ آﯾﻨﺪه‪-‬‬
‫ﻫﺎي دور ﻧﻤﯽﻧﮕﺮﻧﺪ‪ ،‬اﻃﻤﯿﻨﺎن ﮐﺎﻣﻞ را در ﻧﻈﺮ ﻧﺪارﻧﺪ ﺑﻠﮑﻪ آﻧﻬﺎ زﻣﺎن ﺣﺎﺿﺮ را ﻣﺪ ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻃﻤﯿﻨﺎﻧﯽ ﻧﺴﺒﯽ اﮐﺘﻔـﺎ ﻣـﯽ‪-‬‬
‫ﮐﻨﻨﺪو در ﺗﺠﺰﯾﻪ وﺗﺤﻠﯿﻞﻫﺎي ﺧﻮد ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﻌﺪود و ﻣﻮﺟﻮد را ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ‪ .‬در دﻧﯿﺎي واﻗﻌﯽ‪ ،‬ﻫﺪف ﺑﻪ ﺣﺪاﮐﺜﺮ رﺳﺎﻧﺪن‪،‬‬
‫ﺟﺎي ﺧﻮد را ﺑﻪ اﻓﺰاﯾﺶ رﺿﺎﯾﺖﻣﻨﺪي ﻣﯽدﻫﺪ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ﻋﻤﻼً اﯾﻦ ﻫﺪف را دﻧﺒﺎل ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﻣﺤـﺪودﯾﺘﻬﺎي ﯾﺎدﺷـﺪه‬
‫ﺑﯿﺸﺘﺮ ﮔﺮاﯾﺶ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ و ﺗﺪرﯾﺠﯽ اﺳﺖ ﺗﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﻬﺸﯽ و ﯾﮑﺒﺎره‪.‬‬

‫‪ -2‬ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ در ﻫﺮ ﺗﺼﻤﯿﻤﯽ‪ ،‬ﮐﻢ ﺧﻄﺮﺗﺮﯾﻦ‪ ،‬ﺳﺎدهﺗﺮﯾﻦ و ﻋﻤﻠﯽﺗﺮﯾﻦ راه را در ﻧﻈﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ و از رﯾﺴﮏ ﮐـﺮدن ﻣـﯽ‪-‬‬
‫ﭘﺮﻫﯿﺰﻧﺪ و ﺑﻪ اﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﻣﯽﮐﻮﺷﻨﺪ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻗﺒﻠﯽ را ﺑﺎ اﻧﺪك ﺗﻐﯿﯿﺮي ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ و اداﻣـﻪ دﻫﻨـﺪ‪ .‬روﺣﯿـﻪ ﻣﺤﺎﻓﻈـﻪﮐـﺎري و‬
‫ﻣﺤﺘﺎطﮐﺎري از ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ ﺑﺎزﺷﺎن ﻣﯽدارد و در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻋﻤﺪه ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮي را ﻣﯽﭘﺬﯾﺮﻧـﺪ‬
‫ﮐﻪ ﮐﺎرﺷﺎن را ﮐﻢ و ﻣﺨﺎﻃﺮاﺗﺸﺎن را ﮐﺎﻫﺶ ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ در ﺷﺮاﯾﻂ ﺗﻀﺎد اﺳﺖ ‪:‬ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ﻫﻤﻮاره ﯾﮏ ﻫﺪف را در ﭘﯿﺶ روي ﻧﺪارﻧﺪ ﺑﻠﮑﻪ اﻧﺠﺎم دادن اﻫﺪاف ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ‬
‫را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ ﮔﺎﻫﯽ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﻢ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﺷﻮد ﺑﻪ اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻤﯽ ﻣﺘﻀﺎد ﻣﺠﺒـﻮر ﮔﺮدﻧـﺪ‪ .‬در ﭼﻨـﯿﻦ‬
‫ﺷﺮاﯾﻄﯽ ﺳﺎزﻣﺎن ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﮐﻪ آن را اﺣﺎﻃﻪ ﮐﺮده اﺳﺖ ﺑﻪ اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻤﯽ دﺳﺖ ﻣﯽزﻧﺪ و ﻣـﯽﮐﻮﺷـﺪ آﻧـﺮا‬
‫ﺗﻮﺟﯿﻪ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬

‫‪24‬‬

‫‪ -4‬ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺛﺒﺎت و ﻗﺪﻣﺖ ﺧﻮد روشﻫﺎ‪ ،‬ﺷﯿﻮهﻫﺎ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺧﺎﺻﯽ را ﻣﯽﭘﺬﯾﺮﻧﺪ و ﺑـﻪ آﻧﻬـﺎ ﺧـﻮي ﻣـﯽ‪-‬‬
‫ﮔﯿﺮﻧﺪﺑﻄﻮرﯾﮑﻪ آﻣﺎدﮔﯽ و ﺗﻮان ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺘﻐﯿﺮ و ﻣﺘﺤﻮل ﺧﺎرﺟﯽ را ﺑﻪ ﺗﺪرﯾﺞ از ﮐﻒ داده و دﭼﺎر ﻧﻮﻋﯽ ﺗﺤﺠـﺮ ﻣـﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ از ﻧﻈﺮ ارﺗﺒﺎﻃﯽ ﻧﯿﺰ از اﻟﮕﻮﯾﯽ ﻏﯿﺮﻗﺎﺑﻞ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ و ﮐﻨﺘﺮل ﺗﺒﻌﯿﺖ ﻣـﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪﮐـﻪ ﺑﯿﺸـﺘﺮ ﺗـﺎﺑﻊ‬
‫ﺳﻠﯿﻘﻪﻫﺎي ﻣﺪﯾﺮان و رواﺑﻂ ﻓﯽ ﻣﺎﺑﯿﻦ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -6‬ﺧﻮدﺷﯿﻔﺘﮕﯽ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﺗﺤﻘﻖ اﻫﺪاف و ﻣﺄﻣﻮرﯾﺖﻫﺎﯾﺸﺎن ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪-7‬‬

‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﺑﺰرگ ﺑﺎ اﺗﮑﺎ ﺑﻪ ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﺼﻮﺑﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺮﭘﺎ دارﻧﺪة آﻧﻬﺎﺳﺖ و ﺑﻘﺎي آﻧﻬﺎ را ﺗﻀﻤﯿﻦ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﻔﻮذ اﻋﻤﺎل‬
‫ﻧﻈﺮ در ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺮ وﻓﻖ ﻣﺮاد ﺧﻮد دﺳﺖ ﻣﯽزﻧﻨﺪ‪ .‬و ﻗﺒﻞ از آﻧﮑﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ دﯾﮕﺮان و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﯿﻨﺪﯾﺸﻨﺪ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺧﻮد ﻓﮑﺮ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﻧﮕﺮان ﺗﺤﻘﻖ آن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪-8‬‬

‫واﺣﺪﻫﺎي ﻓﻨﯽ و ﺗﺨﺼﺼﯽ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﺑﺰرگ ﻫﻨﮕﺎﻣﯿﮑﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﻘﻮﻟﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﺳﯿﺎﺳـﯽ ﻗـﺮار ﻣـﯽﮔﯿﺮﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﮔﺮاﯾﺶ ﻏﺎﻟﺐ در آﻧﻬﺎ‪ ،‬اﺛﺒﺎت وﺟﻮد ﺧﻮد اﺳﺖ و اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ اﺑﺮاز ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ اﻫﺪاف ﮐﺸﻮر و ﻣﺼﺎﻟﺢ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻫﻢ راﺳﺘﺎ و ﺳﺎزﮔﺎر‬
‫ﻧﻤﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ وﯾﮋﮔﯽﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﺮﺷﻤﺮدﯾﻢ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ و اﺻﻮل ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ ﻧﻈﺎم ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ ﻓﺮآﯾﻨﺪي را در ﺧﻂ ﻣﺸـﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺷﮑﻞ ﻣﯽدﻫﻨﺪ ﮐﻪ آن را ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻧﺎم ﻧﻬﺎدهاﻧﺪ‪ ،‬در اﯾﻦ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ارﺗﺒﺎﻃﺎت‪ ‬ﺳـﺎزﻣﺎﻧﯽ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯿﻬـﺎي‬
‫ﻓﻨﯽ و ﺗﺨﺼﺼﯽ‪ ،‬اﻗﺘﺪار ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ‪ ،‬ﺧﺰاﻧﻪﻫﺎي اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺣﻖ اﻧﺘﺨﺎبﻫﺎي ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ و ﺟﺎﯾﮕﺎه و راﺑﻄﻪ ﻗﻮاي ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ‪ ،‬ﻫﺮﮐﺪام ﻧﻘﺶ ﻣﺆﺛﺮي در‬
‫ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ اﯾﻔﺎ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺒﻬﻢ و ﺑﯽ ﻧﻈﻢ‪:‬‬
‫در دوران ﺣﺎﺿﺮ ﮐﻪ ﻋﺼﺮ دﮔﺮﮔﻮﻧﯽﻫﺎ‪ ،‬آﺷﻮﺑﻨﺎﮐﯽﻫﺎ و ﻧﺎﯾﻘﯿﻨﯽﻫﺎﺳﺖ ﺑﺎﯾﺪ ﻓﺮآﯾﻨﺪي را در ﭘﯿﺶ ﺑﮕﯿﺮﯾﻢ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻂ‬
‫اﺛﺮﺑﺨﺶ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ آﺷﻔﺘﻪ ﯾﺎ ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﻣﺪل ﺳﻄﻞ زﺑﺎﻟﻪ در اﯾﻦ ﻣﻮﻗﻌﯿﺘﻬﺎ ﮐﺎرﺳﺎز و راهﮔﺸﺎﺳﺖ‪ .‬در دﻫﻪ‪-‬‬
‫ﻫﺎي اﺧﯿﺮ ﮐﻪ ﺑﯽﻧﻈﻤﯽ و آﺷﻮب و ﺗﻼﻃﻢ‪ ،‬در ﻫﻤﮥ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي زﻧﺪﮔﯽ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﯽﺷﻮد ﻣﺪلﻫﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎي آﺷﻮب و ﺑﯽﻧﻈﻤﯽ ﮔﺮاﯾﺶ ﭘﯿﺪا ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮﺧﯽ از ﻋﻠﻤﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﯾﻦ ﻣﺪل را ﺑﺮاي ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي اﻣﺮوزي ﮐﻪ ﺗﻌﺒﯿﺮي »ﺑﯽ‪-‬‬
‫ﻧﻈﻤﯽﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎنﯾﺎﻓﺘﻪ« ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻣﯽداﻧﻨﺪ زﯾﺮا اﯾﻦ ﻣﺪل ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﭘﺎﺳﺨﯽ ﻣﺆﺛﺮ در ﺑﺮاﺑﺮ ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﯽ‪ ،‬اﺑﻬﺎم و ﺑﯽﺛﺒـﺎﺗﯽ‬
‫ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ ﺣﺎﺻﻞ ﺗﻼﻗﯽ اﺗﻔﺎﻗﯽ ﭼﻬﺎر ﺟﺮﯾﺎن ‪:‬‬
‫اﺑﻬﺎم در ﺳﯿﺎﺳﺖﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻪ ﺳﻪ ﺷﮑﻞ ﺑﺮوز ﻣﯽﮐﻨﺪ؛‬
‫اوﻟﯿﻦ اﺑﻬﺎم در ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺻﺮﯾﺢ و روﺷﻦ اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎﺳﺖ‪ ‬اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﻏﺎﻟﺒﺎً روﺷﻦ و ﻣﺸﺨﺺ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ و در ﻫﺎﻟﻪاي‬
‫از اﺑﻬﺎم ﻓﺮو رﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎ ﻏﺎﻟﺒﺎً ﭘﺲ از اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ و در آﻏﺎز ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿـﺮي ﻋﻤـﻮﻣﯽ ﻧﺎﻣﺸـﺨﺺ‪ ،‬ﻧﺎﻣﺴـﺠﻢ و‬
‫ﻣﺘﻐﯿﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪25‬‬

‫دوﻣﯿﻦ اﺑﻬﺎم در رواﺑﻂ ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮﻟﯽ اﺳﺖ‪ ‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن و ﻣﺪﯾﺮان آﮔﺎﻫﯽ و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﻮد را در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ از ﻃﺮﯾﻖ آزﻣﻮن‬
‫و ﺧﻄﺎ ﺑﺪﺳﺖ ﻣﯽآورﻧﺪ و ﻫﯿﭻﮔﺎه ﺑﺎ اﻃﻤﯿﻨﺎن ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻋﻠﺖ اﺻﻠﯽ را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺳﻮﻣﯿﻦ اﺑﻬﺎم ﻧﺎﺷﯽ از ﺷﺮاﯾﻂ و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ و ﻧﺤﻮه ﻣﺸﺎرﮐﺖ اﻋﻀﺎي دﺧﯿﻞ در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺳـﺖ‪ ‬آﻧـﺎن ﺑﺎﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﻋﻼﯾﻖ‪ ،‬ﻧﯿﺮوﻫﺎ و زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ در اﺧﺘﯿﺎر دارﻧﺪ ﺑﻪ ﺟﺮﮔﮥ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﯽﭘﯿﻮﻧﺪﻧﺪ و از آن ﺟﺪا ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ اﯾﻦ اﻣﺮ ﮐﻪ ﭼﻪ‬
‫ﮐﺴﺎﻧﯽ واﻗﻌﺎً در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﺸﺎرﮐﺖ دارﻧﺪ ﺑﺴﯿﺎر دﺷﻮار اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﻤﺎﻣﯽ اﯾﻦ اﺑﻬﺎمﻫﺎ ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ راه و روش ﺟﺪﯾﺪي ﺑﺮاي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي‪ ،‬ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎ آﻧﭽﻪ ﺗـﺎﮐﻨﻮن ﻣﺘـﺪاول ﺑـﻮده اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﺟﺴﺘﺠﻮ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻌﻀﻞ و ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ آن ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ از ﺗﻼﻗﯽ اﺗﻔﺎﻗﯽ ﭼﻬﺎر ﺟﺮﯾﺎن ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﻫﺎ ﮐﻪ ﺗﻠﻔﯿﻖ و ﺗﺮﮐﯿﺐ آﻧﻬﺎ از راه ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ ﺗﻮﺻـﯿﻒ و‬
‫ﺗﺒﯿﯿﻦ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﻓﺮﺻﺘﻬﺎي اﻧﺘﺨﺎب و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻤﯽ را اﯾﺠﺎب ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (2‬ﭘﺎﺳﺨﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ وﻣﺸﮑﻼت ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ (3‬اﻋﻀﺎ و اﻓﺮاد ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه ﮐﻪ ﺑﺎ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي زﻣﺎﻧﯽ ﻣﺘﺮاﮐﻢ و آﮔﺎﻫﯽ ﻣﺤﺪود ﺧﻮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ و ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿـﺮي‬
‫ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (4‬ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت وﻋﻼﯾﻖ و ﮔﺮاﯾﺶﻫﺎي اﻓﺮاد در درون و ﺑﯿﺮون ﺳﺎزﻣﺎن ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﺑﺎ ﺗﺼﻤﯿﻢ و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از آن ﻣﺮﺗﺒﻂ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻓﺮآﯾﻨﺪي آﺷﻔﺘﻪ و ﺑﯽﻧﻈﻢ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ در آن ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎﺑﻬﺎﯾﯽ ﻣﻮاﺟـﻪ ﻣـﯽﺷـﻮﯾﻢ ﮐـﻪ ﻫﺪﻓﺸـﺎن ﺣـﻞ‬
‫ﻣﺸﮑﻼت اﯾﺠﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻣﺸﮑﻞ ﻫﻢ در اﯾﻦ ﻣﯿﺎن در ﭘﯽ راه ﺣﻞﻫﺎي آرامﺑﺨﺶ و ﺗﺴﮑﺴﻦ دﻫﻨﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻣﯽﺧﻮاﻫﻨـﺪ در‬
‫ﻣﺤﺪودهﻫﺎي زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻮﺗﺎه ﺗﺼﻤﯿﻤﺎﺗﯽ را اﺗﺨﺎذ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻧﺎﻫﻤﺎﻫﻨﮓ و ﻧﺎﻣﻮزون از ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﺷﺮاﯾﻂ و ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن‪ ،‬ﺗﺼﻮﯾﺮي‬
‫از ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺪﺳﺖ ﻣﯽدﻫﺪ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺸﺮﯾﺢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺗﻮﺟﻪ ﺧﻮد را اﻗﺒﺎل و ﺗﺼﺎدف ﻣﻌﻄﻮف ﻣﯽدارد و در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ زﻣﺎن و ﺑﺨﺖ ﺑﻪ ﺷـﺪت‬
‫ﻣﺆﺛﺮ اﺳﺖ و ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺣﺎﻟﺘﯽ آﺷﻔﺘﻪ و ﺑﯽﻧﻈﻢ دارﻧﺪ و ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺣﺎﻟﺘﯽ ﮔﯿﺞ و ﺣﯿـﺮان دارﻧـﺪ‪ ،‬اوﻟﻮﯾـﺖﻫﺎﯾﺸـﺎن‬
‫دﺳﺘﺨﻮش ﺗﻐﯿﯿﺮ و دﮔﺮﮔﻮﻧﯽ اﺳﺖ‪ ،‬اﻫﺪاف ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷﺪهاي ﻧﺪارﻧﺪ و ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﻧﻤﯽداﻧﻨﺪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﭼﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻧﻈﺮﺷـﺎن داﺋﻤـﺎً ﺗﻐﯿﯿـﺮ‬

‫ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺣﺎﺻﻞِ ﺗﺤﻠﯿﻞﻫﺎي ﻋﻘﻼﯾﯽ ﻧﯿﺴﺖ و ﻧﺘﯿﺠﻪ اﺗﻔﺎﻗﺎت و ﺣﻮادث ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ و ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺗﺠﺮﺑﯽ‪:‬‬
‫ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﭼﻨﺪي ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮﺧﯽ از آﻧﻬﺎ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺷﯿﻮه ﺷﺒﯿﻪﺳﺎزي‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ دﯾﮕﺮ ﺑـﺎ‬
‫ﺑﻬﺮهﮔﯿﺮي از روش ﻣﻮردﭘﮋوﻫﯽ و ﮔﺮوﻫﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﯿﺪاﻧﯽ و ﺑﺎﻻﺧﺮه دﺳﺘﻪاي از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺤﺘﻮاﯾﯽ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﺟﻬﺖ ﮐﻮﺗﺎه و ﺑﻠﻨﺪي اﻓﻖ زﻣﺎﻧﯽ ﺑﺮاي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت دﯾﮕﺮ ﻧﺸﺎن دادﻧﺪ ﮐﻪ ﻫﺮﭼﻪ ﻣﺪت ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﻓـﺰاﯾﺶ ﯾﺎﺑـﺪ‪،‬‬
‫ﻧﺤﻮه ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺎ ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮﺗﻄﺒﯿﻖ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺑﺮﻋﮑﺲ ﻫﺮﭼﻪ زﻣﺎن ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﮐﻮﺗﺎه ﻣﯽﺷﻮد ﻣﯿﺰان ﺗﻄﺒﯿﻖ ﮐﻤﺘﺮ اﺳﺖ‪ .‬در‬
‫اﻓﻖﻫﺎي زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻮﺗﺎه ﺗﺮ‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎ از ﻣﺪل ﺳﯿﺎﺳﯽ و ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺗﺒﻌﯿﺖ ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬در داﻣﻨﻪﻫﺎي زﻣـﺎﻧﯽ ﻃـﻮﻻﻧﯽ ﺣﯿﻄـﻪ ﻣﻮﺿـﻮﻋﯽ‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﮔﺴﺘﺮده ﻣﯽﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻌﺪاد و ﺗﻨﻮع اﻓﺮاد دﺧﯿﻞ در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي زﯾﺎد ﻣﯽﺷﺪﻧﺪ و ﺗﻌﺪاد راه ﺣـﻞﻫـﺎي ﻣﻄـﺮح ﺷـﺪه اﻓـﺰاﯾﺶ‬

‫ﻣﯽﯾﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬در ﭼﻨﯿﻦ وﺿﻌﯿﺘﯽ ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي را ﺗﻮﺻﯿﻒ ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪26‬‬

‫ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺗﻄﺒﯿﻘﯽ در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ‪:‬‬
‫ﯾﮏ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺗﻄﺒﯿﻘﯽ در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ و ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺪلﻫﺎي ﻣﺘﺪاول اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺿﻤﻦ اﺛﺒﺎت اﻋﺘﺒﺎر ﻣﺪل از‬

‫ﻧﻈﺮ ﺗﺸﺮﯾﺤﯽ‪ ،‬ﻧﺸﺎن دادهاﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﺪلﻫﺎي ﻣﺘﺪاول در ﻣﻮاردي ﺻﺤﺖ ﻣﺬﮐﻮر را ﺑﻪ ﺗﺮدﯾﺪ اﻓﮑﻨﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺜﺎلﻟﻮﯾﺖوﻧﺎسﺷﻮاﻫﺪي ﺑﺪﺳﺖ آوردﻧﺪ ﮐﻪ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪه ﺑﯽﻧﻈﻤﯽ ﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ در ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿـﺖ‬
‫ﭼﺎﭘﮑﺘﺎب ﺑﻮد‪ .‬در ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺗﻄﺒﯿﻘﯽ دﯾﮕﺮيﭘﯿﻦ ﻓﯿﻠﺪﺷﻮاﻫﺪي ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ ﺻﺤﺖ ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ ﺑﺪﺳﺖ آورد‪ ،‬اﻣﺎ درﯾﺎﻓـﺖ ﮐـﻪ ﻣﺸـﺎرﮐﺖ در‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎ اﺗﻔﺎﻓﯽ و ﺗﺼﺎدﻓﯽ و ﻣﻮﻗﺖ ﻧﺒﻮده ﺑﻠﮑﻪ ﺗﺎﺑﻊ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﺷﻐﻠﯽ اﻓﺮاد‪ ،‬ﻣﻮاﺿﻊ ﺳﯿﺎﺳﯽ آﻧﻬﺎ و ﺳﻄﺢ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﻮده اﺳـﺖ‬
‫ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻣﺸﺎرﮐﺖ اﻋﻀﺎ در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي از ﻧﻈﻢ و روال ﻗﺎﺑﻞ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﺗﺒﻌﯿﺖ ﻣﯽﮐﺮد وﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ درﺑﺎره آن ﻣﺼـﺪاق ﻧﺪاﺷـﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺗﻄﺒﯿﻘﯽﻣﺎگ ﺟﻮﮐﺎﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ اﻧﺘﻘﺎد را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﺪل داﺷﺖ وي درﺗﺤﻘﯿﻘﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ رﺳﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﺪل آﺷـﻔﺘﻪ در ﺳـﻄﺢ‬
‫ﺧﺮد و ﻓﺮدي ﺑﺎ ﻧﺤﻮه ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻄﺒﯿﻖ اﺳﺖ اﻣﺎ اﮔﺮ در ﺳﻄﺢ ﮐﻼن ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻧﮕﺎه ﮐﻨﯿﻢ ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ ﻣﺼﺪاق ﻧﺪارد‪.‬‬

‫ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ اﺟﻤﺎﻟﯽ ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ ﺑﺎ ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺪلﻫﺎ‪:‬‬
‫ﻣﻮﺿﻮع‬
‫ﺳﺎزﻣﺎن‬
‫ﻧﺤﻮه‬
‫ﻣﺸﺎرﮐﺖ در‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻢ‬

‫ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ )‪(G . C‬‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﺑﯽﻧﻈﻤﯽﻫﺎي‬
‫ﺳﺎزﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ‬

‫اﻧﺘﺨﺎب‬
‫ﻣﺤﻮر ﺗﻮﺟﻪ و‬
‫ﺗﺄﯾﯿﺪ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ از اﺑﺰار و اﻓﺮاد ﮐﻪ در‬
‫ﺟﻬﺖ ﻧﯿﻞ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﻣﺸﺨﺺ‬
‫ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‬

‫اﻧﻌﻄﺎفﭘﺬﯾﺮي‪ ،‬ﻣﺘﻐﯿﺮ و ﺳﯿﺎل و ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﯿﺎزﻫﺎي ﻓﻨﯽ و ﻣﻨﻄﻘﯽ‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻢ‬
‫ﻣﻮﻗﺖ‬

‫اﻫﺪاف ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﺒﻬﻢ و ﻣﺘﻐﯿﺮ‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ‬

‫ﻣﺪل ﻋﻘﻼﯾﯽ و ﺗﻌﺪﯾﻞ ﺷﺪه‬

‫ﻣﻨﻄﻘﯽ‪ ،‬ﻋﻘﻼﯾﯽ‪ ،‬ﭘﺎﯾﺪار‬

‫ﻣﺪل ﺳﯿﺎﺳﯽ و ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﻗﺪرت‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از اﺋﺘﻼفﻫﺎ ﻣﯿﺎن‬
‫اﻓﺮادي ﮐﻪ داراي اﻫﺪاف و ﻣﻨﺎﻓﻊ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﺑﺮاﺳﺎس ﻗﺪرت و ﻣﻨﺎﻓﻊ اﻓﺮاد‬
‫ﭼﻨﺪﮔﺎﻧﻪ و ﻣﺘﻌﺎرض‬

‫ﺗﺼﺎدﻓﯽ و ﺣﺎﺻﻞ ﺗﻼﻗﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ‪،‬‬
‫ﺑﺮاﺳﺎس ﻃﯽ ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﻨﻄﻘﯽ و‬
‫ﻣﺸﮑﻼت‪ ،‬راه ﺣﻞﻫﺎ و‬
‫ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺑﺮاي رﺳﯿﺪن ﺑﻪ ﻫﺪف‬
‫ﻣﺸﺎرﮐﺖﻫﺎي اﺗﻔﺎﻗﯽ اﻋﻀﺎي‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه‬

‫ﺑﺮاﺳﺎس ﻗﺪرت ﮔﺮوهﻫﺎي ﻏﺎﻟﺐ و‬
‫ﺟﻬﺖﮔﯿﺮي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﻨﺎﻓﻊ آﻧﻬﺎ‬

‫ﺗﻼشﻫﺎﯾﯽ ﺑﺪون ﺟﻬﺖﮔﯿﺮي‬
‫ﺷﺨﺺ ﺑﺮاي ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪاي‬
‫ﺗﻌﺮﯾﻒﻧﺸﺪه و ﻣﺒﻬﻢ‬

‫ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ و ﻣﺸﮑﻼت ﻣﺘﻌﺎرض‬

‫ﺣﻞ و ﻓﺼﻞ ﺗﻌﺎرض و ﻧﺰدﯾﮏﮐﺮدن‬
‫اﻫﺪاف ﻣﺘﻌﺎرض‬

‫ﺑﺎزﯾﮕﺮ ﺧﺮدﻣﻨﺪ و ﻣﻨﻄﻘﯽ‬

‫ﺑﺎزﯾﮕﺮ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ‬

‫ﺑﺎزﯾﮕﺮ ﻣﺒﻬﻮت و ﺣﯿﺮتزده در‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه‬
‫آﺷﻔﺘﮕﯽ‬

‫‪27‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‬
‫ﻧﻘﺶ ارزشﻫﺎ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫ارزشﻫﺎي ﻧﺎﻓﺬ در ﻫﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﻧﻘﺶ اﺳﺎﺳﯽ و ﺟﻬﺖ دﻫﻨﺪهاي در ﻧﺤﻮه ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران اﯾﻔﺎ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺑﺮرﺳﯽ‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﺪون اﻟﺘﻔﺎت ﺑﻪ ارزشﻫﺎي ﻣﺬﮐﻮر ﮐﺎر ﻧﺎﻗﺺ اﺳﺖ‪ .‬اﺻﻮﻻً ارزشﻫـﺎي اﺟﺘﻤـﺎﻋﯽ و ﻓﺮﻫﻨﮕـﯽ ارزشﻫـﺎﯾﯽ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس اﻋﺘﻘﺎدات و ﺟﻬﺎنﺑﯿﻨﯽ ﻣﻮﺟﻮد در ﻫﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﺷﮑﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل و ﭘـﺬﯾﺮش اﮐﺜﺮﯾـﺖ‪ ‬اﻓـﺮاد آن ﺟﺎﻣﻌـﻪ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺗﻘﺴﯿﻢﺑﻨﺪيﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ از ارزشﻫﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬

‫‪-‬‬

‫ارزشﻫﺎي اﺳﺎﺳﯽ و ﺑﻨﯿﺎدي ﻣﺎﻧﻨﺪ ارزﺷﻬﺎي ﻣﺬﻫﺒﯽ‬

‫‪-‬‬

‫ارزشﻫﺎي ﮐﺎرﺑﺮدي و ﻓﺮﻋﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ آداب و رﺳﻮم ﻣﺘﺪاول‬
‫درﯾﮏ ﺗﻘﺴﯿﻢﺑﻨﺪي دﯾﮕﺮ ارزشﻫﺎ ﺑﻪ ارزشﻫﺎي ﻣﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬اﺧﻼﻗﯽ‪ ،‬زﯾﺒﺎﯾﯽﺷﻨﺎﺳﯽ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي و ﻋﻠﻤﯽ ﻃﺒﻘﻪ‪-‬‬

‫ﺑﻨﺪي ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬در ﻫﺮﺣﺎل ارزشﻫﺎ ﺑﺮ رﻓﺘﺎر و ﻋﻤﻠﮑﺮد اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ اﺛﺮ ﮔﺬارده‪ ،‬در ﺟﻬﺖ دادن ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﻣﺆﺛﺮ واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺮﮔﺎه در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪ ،‬ارزشﻫﺎي ﯾﮑﺴﺎﻧﯽ ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﺎ ﺳﻬﻮﻟﺖ اﻧﺠﺎم ﻣـﯽﭘـﺬﯾﺮد و‬
‫زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺗﻀﺎد‪ ‬ارزش ﺑﯿﻦ اﺟﺰاي ﯾﮏ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري دﺳﺘﺨﻮش ﻣﺸﮑﻼت و ﻣﻮاﻧـﻊ ﺑﺴـﯿﺎر ﮔـﺮدد‪.‬‬
‫اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ارزشﻫﺎي ﺧﻮد را از ﻣﺬﻫﺐ‪ ،‬ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎع‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﻣﺤﯿﻄﯽ ﮐﻪ در آن زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬اﺧﺬ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ارزشﻫـﺎ در ﻃـﻮل‬

‫زﻧﺪﮔﯽ ﺷﮑﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺗﻐﯿﯿﺮ و ﺗﺤﻮل ﻣﯽﯾﺎﺑﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺸﻮرت‬
‫ﻣﺸﻮرت ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺗﻼش ﺑﺮاي آﺷﮑﺎر ﺳﺎﺧﺘﻦ اﻣﺮ ﺧﻮﺑﯿﮑﻪ ﭘﻨﻬﺎن ﺑﻮده و ﻋﺮﺿﻪ آن ﺑﻪ دﯾﮕﺮان‪ .‬ﻫﻤـﺎﻧﻄﻮر ﮐـﻪ در ﺗﻌﺮﯾـﻒ‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﺳﻪ ﻣﺮﺣﻠﮥ ﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬اﺳﺘﺨﺮاج و ﻋﺮﺿﻪ در ﻣﺸﻮرت وﺟﻮد دارد‪ .‬درﻣﺮﺣﻠﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎﯾﺪ در ﺟﺴﺘﺠﻮي ﺧﯿﺮ ﭘﻨﻬﺎن ﮐﻮﺷـﯿﺪ‪،‬‬
‫درﻣﺮﺣﻠﻪ دوم ﺑﺎﯾﺪ در ﮐﺸﻒ و ﻇﻬﻮر ﺧﯿﺮ و زدودن ﻋﻮاﻣﻞ اﺧﻔﺎ از ﭼﻬﺮة آن اﻗﺪام ﮐﺮد و در آﺧﺮﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺧﯿﺮ و ﻧﯿﮑﯽ و ﺻﻼح را‬
‫ﺑﻪ دﯾﮕﺮان ﻋﺮﺿﻪ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫درﺗﻌﺮﯾﻒ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻣﺸﻮرت ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻣﻔﺎوﺿﻪ و ﻣﺒﺎدﻟﻪ در ﮐﻼم ﺗﺎ در ﺳﺎﯾﻪ آن ﮐﻼم و اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺣﻖ آﺷﮑﺎر ﮔـﺮدد و ﺑﺪﺳـﺖ‬
‫آﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﺣﮑﺎم ﺷﻮر و ﺷﻮرا در اﺳﻼم و ﺑﺎ ﻋﻨﺎﯾﺖ ﺑﻪ ﺷﻮاﻫﺪ و ﻣﺼﺎدﯾﻖ ﮐﺎر ﺷﻮراﯾﯽ در ﻣﺘﻮن و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺷﺮع ﻣﺒﯿﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﺮﻣﯽ‪-‬‬
‫آﯾﺪ ﮐﻪ ﺷﻮرا از ﻧﻈﺮ اﺳﻼم ﺑﺮدو ﻗﺴﻢ اﺳﺖ‪:‬‬

‫اﻟﻒ( ﺷﻮراي ﻣﻔﻮ‪‬ض ‪‬‬

‫ﺷﻮراﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻄﺮح ﮐﺮدن ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﻄﺮح ﺷﺪه در ﻣﯿﺎن اﻋﻀﺎ ﺑـﻪ‬

‫ﺷﻮر و ﻣﺸﻮرت ﻣﯽﭘﺮدازد وﺳﭙﺲ ﻧﻈﺮ واﺣﺪي را اﺗﺨﺎذ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬

‫ب( ﺷﻮراي ﻏﯿﺮ ﻣﻔﻮ‪‬ض ‪‬‬

‫ﺷﻮراﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺪرت و ﻗﻮه اﺟﺮا ﺑﻪ او ﺗﻔﻮﯾﺾ ﻧﺸﺪه و ﺑﺎ ﻣﻄﺮح ﮐـﺮدن ﻣﺴـﺎﺋﻞ و‬

‫ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﻄﺮح ﺷﺪه در ﻣﯿﺎن اﻋﻀﺎ ﺑﻪ ﺷﻮر و ﻣﺸﻮرت ﻣﯽﭘﺮدازد و ﻧﻈﺮ واﺣﺪي را اﺗﺨﺎذ ﻧﻤﻮده و ﺑﺼﻮرت ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدي ﺑﻪ ﻣﻘﺎم‬
‫اﺟﺮاﯾﯽ اﻋﻼم ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬

‫‪28‬‬

‫ﻣﺸﻮرت ﻧﻮﻋﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﺸﺎرﮐﺘﯽ را ﺑﻮﺟﻮد ﻣﯽآورد و ﺣﺘﯽ اﮔﺮ در ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻘﺎم ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه‪ ،‬ﻣﻠﺰم ﺑـﻪ ﻋﻤـﻞ ﮐـﺮدن ﺑـﻪ‬
‫ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد و ﻧﻈﺮ ﻣﺸﺎوران ﻧﺒﺎﺷﺪ زﯾﺮا ﻣﺸﻮرت ﻣﯿﺰان ﻧﻘﺶ ﻣﺆﺛﺮ اﻃﻼﻋﺎت را در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﯽدﻫﺪ‪ .‬ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت و وﯾﮋﮔـﯽﻫـﺎي‬
‫ﻃﺮف ﺷﻮر)ﻣﺸﻮرت( از دﯾﮕﺎه اﺳﻼم ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ‪:‬‬

‫‪‬‬

‫ﻋﻘﻞ و ﺧﺮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪‬‬

‫ﻓﺮدي ﺑﺎ اﯾﻤﺎن و ﺑﺎﺗﻘﻮا ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪‬‬

‫ﺑﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪‬‬

‫ﻧﺎﺻﺢ و ﺧﯿﺮﺧﻮاه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪‬‬

‫ﺻﺎدق و آﮔﺎه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪‬‬

‫ﺗﺮﺳﻮ و ﺟﺒﺎن ﻧﺒﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪‬‬

‫ﺣﺮﯾﺺ ﺑﻪ ﻣﺎل و ﻃﻤﺎع ﻧﺒﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪‬‬

‫ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮﮐﻨﺪ و در ﻣﻄﺎﻟﺒﯽ ﮐﻪ اﻃﻼع ﻧﺪارد دﺧﺎﻟﺖ ﻧﮑﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺤﺪودﯾﺖﻫﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﮔﺮوﻫﯽ‪:‬‬
‫‪ .1‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎي ﻣﺸﻮرﺗﯽ و ﮔﺮوﻫﯽ از ﻧﻈﺮ زﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬وﻗﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮي را ﻃﻠﺐ ﻣﯽﮐﻨﺪ و اﺻﻄﻼﺣﺎً زﻣﺎنﺑﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﻫﺪف ﺷﺮﮐﺖﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در ﮔﺮوه ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ آﻧﺎن ﺑﺎ ﻫﺪف ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﻪ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﻧﭙﺮدازﻧﺪ و ﺻﺮﻓﺎً ﺑﺮ ﻧﻈﺮ ﺧﻮﯾﺶ‬
‫ﭘﺎﻓﺸﺎرﯾﻮ اﺻﺮار ورزﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺸﺘﺖ آرا اﯾﺠﺎد و ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي در ﻋﻤﻞ دﭼﺎر ﻣﺸﮑﻼت زﯾﺎدي ﻣﯽﮔﺮدد و ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺑﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﻄﻠـﻮب‬
‫ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻓﺸﺎر ﮔﺮوﻫﯽ و اﺛﺮات آن‪ :‬اﻓﺮاد ﮔﺮوه ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻓﺸﺎر ﮔﺮوﻫﯽ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻧﻈﺮاﺗﯽ اراﺋﻪ دﻫﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﻈﺮ واﻗﻌﯽ ﺧﻮدﺷﺎن‬
‫ﻧﯿﺴﺖ و ﺑﺮ اﺛﺮ ﻓﺸﺎر ﮔﺮوه ﺑﻪ آﻧﺎن ﺗﺤﻤﯿﻞ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺤﺮكﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﺑﺮ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت و ﻧﻈﺮات اﻓﺮاد و اﻋﻀﺎي ﮔﺮوه ﻣﺆﺛﺮ‬
‫واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﻣﺤﺮكﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﭘﺬﯾﺮش ﻋﻀﻮﯾﺖ در ﮔﺮوه‪ ،‬ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ اﻋﻀﺎ ﺑﻮﺟﻮد ﻣﯽآﯾﺪ و ﻣﺤﺮكﻫﺎي اﺧﺘﺼﺎﺻﯽ ﮐﻪ‬
‫از ﻃﺮﯾﻖ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﯾﺎ ﻋﺪم ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﯾﮏ ﻓﺮد در ﮔﺮوه اﯾﺠﺎد ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .4‬اداري ﺷﺪن ﺷﻮرا و ﺣﻀﻮر ﻣﮑﺎﻧﯿﮑﯽ اﻋﻀﺎ‪ :‬در ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺎﻟﺘﯽ اﻋﻀﺎي ﮔﺮوه ﺑﻪ ﻋﻨﻮان رﻓـﻊ ﺗﮑﻠﯿـﻒ در ﺷـﻮرا ﺷـﺮﮐﺖ‬
‫ﮐﺮده‪ ،‬ﻣﯽﮐﻮﺷﻨﺪ ﺑﺎ ﺑﺮﺧﻮردي اداري‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﻃﺮح و ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﻨﻨﺪ و اﯾﻦ اﻣﺮ از اﺛﺮ ﺑﺨﺸﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺟﻤﻌﯽ ﺑﻄـﻮر ﻗﺎﺑـﻞ‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪاي ﻣﯽﮐﺎﻫﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﮔﺮ اﻋﻀﺎي ﺷﻮرا‪ ،‬ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻓﺮدي ﺧﻮد را ﺑﺮ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺟﻤﻊ ﺗﺮﺟﯿﺢ دﻫﻨﺪ و ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻋﺎﻣـﻪ را ﻧﺎدﯾـﺪه‬
‫اﻧﮕﺎرﻧﺪ و ﻧﻈﺮات ﺻﺎﺋﺒﯽ اﺑﺮاز ﻧﮑﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎزدﻫﯽ ﺷﻮرا ﮐﺎﻫﺶ ﺧﻮاﻫﺪ ﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬

‫ﺳﻤﯿﻨﺎر ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي‪:‬‬
‫ﯾﮑﯽ از ﺗﮑﻨﯿﮏﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري و ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﻄﻮر ﮔﺮوﻫﯽ و ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﻈﺮﺟﻮﯾﯽ و ﻣﺸﻮرت اﺑـﺪاع ﺷـﺪه‬
‫ﺳﻤﯿﻨﺎر ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﺗﮑﻨﯿﮏ اﻣﮑﺎن ﻣﯽدﻫﺪ ﺗﺎ ﯾﮏ ﮔﺮوه از ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن و ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن اﻣﺮ‪ ،‬داﻧﺶ و آﮔﺎﻫﯽ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻣﻨﻈـﻮر‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﯾﮏ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻄﻠﻮب در ﺷﺮاﯾﻂ ﭘﯿﭽﯿﺪه ﺑﮑﺎر ﮔﯿﺮﻧﺪ و از ﻃﺮﯾﻖ ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺘﮕﻮي ﺗﺨﺼﺼﯽ در ﺟﻤﻊ ﺑﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪاي ﻣﻄﻠﻮب دﺳﺖ‬
‫ﯾﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﻫﺪف ﺳﻤﯿﻨﺎر ﯾﺎﻓﺘﻦ راه ﺣﻞﻫﺎي اﺻﻼﺣﯽ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻋﻠﻤﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﻪ ﻣﻔﺎﻫﯿﻤﯽ ﮐﻪ در ﺟﻤﻊ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن ﻗﺎﺑﻞ ﻃﺮح‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﻣﯿﺴﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﭘﺲ از ﻃﺮح ﻣﺸﮑﻞ اﻋﻀﺎي ﺳﻤﯿﻨﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﻤﮑﻦ را ﻣﻄﺮح ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ را ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ و ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﯽ‪-‬‬
‫ﮐﻨﻨﺪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﻋﻀﺎي ﺳﻤﯿﻨﺎر ﺗﻮﺻﯿﻪﻫﺎ و ﻧﻈﺮات ﺧﻮد را در ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ راه ﺣﻞ ﮐﻪ ﻫﻤﺎن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻄﻠﻮب اﺳﺖ اﻋـﻼم ﻣـﯽدارﻧـﺪ و ﺑـﺎ‬
‫ﻧﺘﯿﺠﻪﮔﯿﺮي از ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻧﻈﺮات‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﺻﻠﺢ ﻣﻌﯿﻦ ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪29‬‬

‫روشﻫﺎي اﺑﺪاع ﺷﺪه ﻏﻠﺒﻪ ﺑﺮ ﻣﺸﮑﻞ ﻓﺸﺎر ﮔﺮوﻫﯽ در ﺟﻠﺴﺎت ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﺸﻮرﺗﯽ‪:‬‬
‫‪ (1‬روش ﮔﺮوه اﺳﻤﯽ ﯾﺎ ﮔﺮوه ﮐﺎﻏﺬي؛‬
‫در اﯾﻦ روش اﻋﻀﺎي ﮔﺮوﻫﯽ ﮐﻪ در ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﺗﺼﻤﯿﻢ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮ و ﻣﺠﺮب ﺑﺎﺷﻨﺪ در ﺟﻠﺴﻪ ﮔﺮد ﻫﻢ ﻣﯽآﯾﻨﺪ و اﺑﺘﺪا‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪاي را ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ راﺟﻊ ﺑﻪ آن اﺧﺬ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬در اﯾﻦ روش اﻋﻀﺎي ﺟﻠﺴﻪ در آﻏﺎز ﮐﺎر ﺣﻖ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ‬
‫ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ را ﻧﺪارﻧﺪ و ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺴﺘﻘﻼً ﻧﻈﺮات ﺧﻮد را ﺑﺼﻮرت ﮐﺘﺒﯽ اﻋﻼم دارﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ از آن ﻧﻈﺮات ﺟﻤﻊآوري ﺷﺪه‪ ،‬ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي‬
‫ﻣﯽﮔﺮدد و در ﺗﺎﺑﻠﻮﯾﯽ در ﻣﻌﺮض دﯾﺪ ﻫﻤﮕﺎن ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد‪ ،‬ﺑﺪون آﻧﮑﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻈﺮات ﻣﺬﮐﻮر ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﭼﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ و از‬
‫ﺳﻮي ﭼﻪ اﻋﻀﺎﯾﯽ ﻋﻨﻮان ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ اﻋﻀﺎ ﺑﻪ ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺘﮕﻮ و ﻧﻘﺪ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻈﺮات اﻋﻼم ﺷﺪه ﻣﯽﭘﺮدازﻧﺪ و‬
‫ﻧﻘﺎط ﻗﻮت و ﺿﻌﻒ آﻧﻬﺎ را ﻣﻮرد ﻣﺪاﻗﻪ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ از آﻧﮑﻪ ﻣﻮرد ﺗﺼﻤﯿﻢ و راه ﺣﻞﻫﺎي اراﺋﻪ ﺷﺪه ﺑﻪ ﻗﺪر ﮐﺎﻓﯽ ﻣﻮرد‬
‫ﺑﺤﺚ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬اﻋﻀﺎي ﺟﻠﺴﻪ ﺑﺎ رأي ﮐﺘﺒﯽ ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﭘﺮداﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺧﺎﺻﯽ را ﮐﻪ ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻣﯽﺑﯿﻨﻨﺪ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ (2‬روش دﻟﻔﯽ؛‬
‫در اﯾﻦ روش ﮔﺮوﻫﯽ را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﻧﻈﺮات آﻧﻬﺎ را ﻃﯽ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪاي ﺟﻮﯾﺎ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻧﻈﺮات را ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﮐﺮده و‬
‫ﺑﺮاي ﺗﻤﺎﻣﯽ اﻋﻀﺎي ﮔﺮوه ﻣﯽﻓﺮﺳﺘﻨﺪ و در ﺻﻮرت ﻟﺰوم ﺳﺌﻮاﻻت ﺗﻮﺿﯿﺤﯽ ﻧﯿﺰ در ﻣﻮرد ﻧﻈﺮات ﻃﺮح ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬اﻋﻀﺎي ﮔﺮوه‬
‫ﻧﻈﺮات اﺑﺮاز ﺷﺪه را ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ و ارزﯾﺎﺑﯽ ﻗﺮار داده‪ ،‬ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﻣﺘﯿﺎز ﻣﯽﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ راه ﺣﻠﯽ ﮐﻪ اﻣﺘﯿﺎز ﺑﯿﺸﺘﺮي را ﺑﻪ‬
‫دﺳﺖ آورده‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﺼﻤﯿﻢ اﺻﻠﺢ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬در اﯾﻦ روش اﻓﺮاد ﻟﺰوﻣﺎً ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ را ﻧﻤﯽﺷﻨﺎﺳﻨﺪ و ﺑﺮﺧﻮرد روﯾﺎروﯾﯽ ﺑﺎ‬
‫ﻫﻢ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺗﻮﮐﻞ ‪:‬‬
‫ﺗﻮﮐﻞ در ﻟﻐﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺟﻤﻊ ﮐﺮدن ﻋﺰم ﺑﺮ ﻓﻌﻞ‪ ،‬ﺑﺎ اﻃﻤﯿﻨﺎن ﻗﻠﺒﯽ ﺑﻪ ﺧﺪاي ﺗﻌﺎﻟﯽ و اﻓﮑﻨﺪن ﺗﻦ درﻋﺒﻮدﯾﺖ و ﺗﻌﻠﻖ ﻗﻠﺐ ﺑﻪ‬
‫رﺑﻮﺑﯿﺖ اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﺛﺮات ﺗﻮﮐﻞ ﺑﺮ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫ﺗﻮﮐﻞ دل اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ را در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي از ﺗﺮس و ﺑﯿﻢ ﺣﻔﻆ ﮐﻨﺪ و ﭘﻨﺎه ﻓﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺗﻬﺪﯾﺪات و ارﻋﺎﺑﻬﺎﺳﺖ و اﻓﺮادي ﮐﻪ‬
‫دﭼﺎر ﺿﻌﻒ اراده و ﺗﺮس ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬در ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺎﻟﺘﯽ ﺑﻪ ﻣﺪد ﺗﻮﮐﻞ ﺿﻌﻒ را از ﺧﻮد دور ﮐﺮده و ﺑﺎ ﻋﺰﻣﯽ اﺳﺘﻮار ﭘﯿﺶ ﺧﻮاﻫﺪ رﻓﺖ‪ .‬ﺗﻮﮐﻞ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﺸﺎﻧﻪاي از اﯾﻤﺎن ﻓﺮد ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺿﻌﻒ و زﺑﻮﻧﯽ و ذﻟﺖ از او دور ﮔﺮدد و ﻋﺎﻣﻠﯽ ﺑﺮاي اﻧﮕﯿﺰش و اراده ﻓﺮد ﺑﺎ اﯾﻤﺎن اﺳﺖ‬
‫و ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻫﻞ اﯾﻤﺎن را ﯾﺎري ﮐﻨﺪ و از ﺿﻼﻟﺖ و ﮔﻤﺮاﻫﯽ ﻧﺠﺎﺗﺸﺎن ﺑﺨﺸﺪ‪.‬‬

‫‪30‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﺷﺸﻢ‬
‫ﻣﺸﮑﻼت و ﺗﻨﮕﻨﺎﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﻋﺪم ﺗﻤﺎﯾﻞ ﺑﻪ آﯾﻨﺪهﻧﮕﺮي و ﮔﺮاﯾﺶ ﺑﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪ زودرس‬
‫ﯾﮑﯽ از ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﺪه در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري ﮐﻮﺗﺎهﻧﮕﺮي و ﻋﺪم ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آﯾﻨﺪهﻫﺎي دور اﺳﺖ‪ .‬اﻏﻠﺐ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﺑﻪ اﺧﺬ‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻤﺎﺗﯽ ﮔﺮاﯾﺶ دارﻧﺪ ﮐﻪ ﻧﯿﺎزﻫﺎي زودرﺳﺮا ارﺿﺎ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ و ﺑﻪ آﯾﻨﺪه دور ﻧﻈﺮ دوﺧﺘﻦ و اﺑﻬﺎﻣﺎت و اﺣﺘﻤﺎﻻت ﻣﺨﺎﻃﺮهآﻣﯿﺰ‬
‫آﻧﻬﺎ را در ﭘﯿﺶرو داﺷﺘﻦ ﺑﺎ ذﻫﻦ اﯾﻦ دﺳﺘﻪ از ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﻣﺄﻧﻮس ﻧﯿﺴﺖ از اﯾﻦرو ﺑﻌﻀﯽ از واﺿﻌﺎن ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‪ ،‬ﺑﯿﺸﺘﺮ‬
‫ﺑﻪ ارﺿﺎي ﻧﯿﺎزﻫﺎي روز و اﻧﺘﻈﺎرات و ﺗﻮﻗﻌﺎت ﻓﻌﻠﯽ و ﺟﺎري ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﺸﺎن داده و ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﯾﯽ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ را ﻫﺪف اﺻﻠﯽ ﺧـﻮد‬
‫ﻣﯽﭘﻨﺪارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ (2‬ﺟﺰﺋﯽ ﻧﮕﺮي و ﯾﮏ ﺑﻌﺪي ﺷﺪن در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي‬
‫ﻫﺮﮔﺎه ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﻪ ﯾﮏ ﺟﻨﺒﻪ از ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﻨﺪ و از ﺳﺎﯾﺮ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎ ﻏﻔﻠﺖ ورزﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺘﯿﺠﻪاي ﻧﺎﻗﺺ ﺑﺼﻮرت ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ اﻣﮑﺎن ﺗﻮﻓﯿﻖ آن ﺑﺴﯿﺎر اﻧﺪك ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﯾﻬﺎ ﻋﺪم ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﯿﻂﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ ﻣـﺆﺛﺮ ﺑـﺮ‬
‫ﻣﻮﺿﻊ ﺗﺼﻤﯿﻢ از ﻗﺒﯿﻞ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ و ‪ ...‬ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﺷﻮد ﺗﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﻧﻘﻄـﻪ ﻧﻈـﺮ ﻫـﺮ‬
‫ﻣﺤﯿﻄﯽ‪ ،‬آﺳﯿﺐﭘﺬﯾﺮ ﮔﺮدﯾﺪه و دراﺟﺮا دﭼﺎر ﻣﺸﮑﻞ ﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪ (3‬ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽﻫﺎﯾﯽ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي‬
‫ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻣﺸﮑﻞ در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻋﺪم وﺟﻮد ﯾﮏ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﻣﺘﻤﺮﮐﺰ و ﻣﻌﺘﺒﺮ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ اﺳـﺖ ﮐـﻪ ﺗﺼـﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧـﺪﮔﺎن را در اﺧـﺬ‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺻﺤﯿﺢ ﯾﺎري دﻫﺪ‪ .‬اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﻧﺎﻗﺺ و ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺻﺤﺖ آﻧﻬﺎ ﻧﻤﯽﺗﻮان اﻃﻤﯿﻨـﺎن‬
‫داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﯿﺶ از ﺣﺪ اﻏﻠﺐ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﺑﺰرگ دوﻟﺘﯽ ﻣﺸﮑﻞ دﯾﮕﺮي در راه اﻃﻼعرﺳﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺎﯾﺪ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻃﻮﯾﻠﯽ را ﻃﯽ ﮐﻨﺪ و دراﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن دﺳﺘﺨﻮش ﺗﻐﯿﯿﺮات زﯾﺎدي ﺷﺪه و ﺻﺤﺖ آن ﺧﺪﺷﻪدار ﻣﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺮدد وﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻫﺮ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻧﻈﺮي ﺑﺮ اﻃﻼﻋﺎت اﻧﺘﻘﺎﻟﯽ اﻋﻤﺎل ﻧﻤﻮده و ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻧﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ در اﺧﺘﯿﺎر ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد‬
‫ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ اﻃﻼع ﺻﺤﯿﺢ و دﻗﯿﻘﯽ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬ﺿﻤﻨﺎً ﻫﯿﭻ ﻣﺮﺟﻌﯽ ﺑﺮاي ﮐﻨﺘﺮل اﻃﻼﻋﺎت درﯾﺎﻓﺘﯽ و اﻃﻤﯿﻨﺎن ﯾـﺎﻓﺘﻦ از ﺻـﺤﺖ و‬
‫ﺳﻘﻢ آﻧﻬﺎ وﺟﻮ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﯿﺶ از ﺣﺪ‪ ،‬از ﺳﺮﻋﺖ اﻧﺘﻘﺎل اﻃﻼﻋﺎت ﮐﺎﺳﺘﻪ و از اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ را ﺷﺪت ﻣﯽﺑﺨﺸﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺸﮑﻞ دﯾﮕﺮ اﺗﮑﺎي ﺻﺮف ﺑﺮ اﻃﻼﻋﺎت و ﮔﺰارﺷﺎت رﺳﻤﯽ و ﻏﻔﻠﺖ از درﯾﺎﻓﺖ ﻧﻈﺮات ﻣﺮدم اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ آﻣـﺎر و اﻃﻼﻋـﺎت‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﯿﺰ از ﻣﺸﮑﻼت اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽآﯾﺪ و اﻏﻠﺐ اوﻗﺎت در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﯾﻬﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺳﻬﻮﻟﺖ ﮐﺎر‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢ‪-‬‬
‫ﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﺻﺮﻓﺎً ﺑﻪ آﻣﺎر و اﻃﻼﻋﺎت ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺗﮑﺎ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ و ﮔﺬﺷﺘﻪ را اﺳﺎس ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺑﺮاي ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت آﯾﻨﺪه ﻣﯽاﻧﮕﺎرﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ (4‬ﮔﺮاﯾﺶ ﺑﻪ ﺳﺎدهاﻧﮕﺎري و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل راه ﺣﻞﻫﺎي ﺳﺎده رﻓﺘﻦ‬
‫درﭼﻨﯿﻦ ﺣﺎﻻﺗﯽ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺸﮑﻞ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻮﺟﻮد ﻣﯽآﯾﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﻪ ﺳﺎدهﺗﺮﯾﻦ ﺟﻨﺒـﻪ آن ﮐـﻪ ﻣﻤﮑـﻦ اﺳـﺖ‬
‫ﻋﺎرﺿﻪاي ﻇﺎﻫﺮي ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﺸﻢ ﻣﯽدوزﻧﺪ و در رﻓﻊ آن ﺑﻪ وﺿﻊ ﻗﺎﻧﻮن و ﺿﺎﺑﻄﻪ ﻣﯽﭘﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﺳﺎدهاﻧﮕﺎري ﺑﻪ ﺟﺎي درﯾﺎﻓﺖ اﺻﻞ ﻣﺸﮑﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺸﮑﻼت ﻇﺎﻫﺮي و ﻋﺎرﺿﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد و در ﭘﯽ راه ﺣﻞﻫﺎﯾﯽ ﺳـﺎده و‬
‫ﺳﺮﯾﻊ ﺑﺮاي ﺣﻞ آﻧﻬﺎ ﻫﺴﺘﯿﻢ و ﭼﻨﯿﻦ راه ﺣﻞﻫﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺣﻞ اﺻﻠﯽ ﻣﺸﮑﻞ ﻣﻨﺠﺮ ﻧﻤﯽﺷﻮد و ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﯽ ﻣﺸﮑﻞ از ﺟﺎي دﯾﮕﺮي‬
‫ﭘﺪﯾﺪار ﻣﯽﮔﺮدد و ﺧﻮدﻧﻤﺎﯾﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪31‬‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ دﺳﺖﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ راه ﺣﻞﻫﺎي اﺳﺎﺳﯽ را دﺷﻮار ﻣﯽﯾﺎﺑﻨﺪ راه ﺣﻠﯽ ﺳﺎده را ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه و ﻣـﯽﮐﻮﺷـﻨﺪ از‬
‫ﻃﺮﯾﻖ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت رﺿﺎﯾﺖ ﻋﺎﻣﻪ را در ﻣﻮرد آن ﻣﺸﮑﻞ ﺟﻠﺐ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ (5‬اﻋﻤﺎل ﻧﻈﺮ ﺷﺨﺼﯽ در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي و اﺗﮑﺎي ﺑﯿﺶ از ﺣﺪ ﺑﺮ ﺗﺠﺮﺑﯿﺎت ﻓﺮدي‬
‫در ﺑﺮﺧﯽ ﻣﻮارد ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﻗﺒﻞ از آﻧﮑﻪ ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪ ،‬در ذﻫﻦ ﺧﻮد اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را اﻧﺠﺎم داده‪ ،‬ﺑـﺮاي‬
‫ﺗﺄﯾﯿﺪ و ﺗﻮﺟﯿﻪ ﻧﻈﺮ ﺧﻮﯾﺶ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ روي ﻣﯽآورﻧﺪ ﮐﻪ در ﺟﻬﺖ ﺗﺄﯾﯿﺪ آن ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ و ﺳﺎﯾﺮ ﺣﻘﺎﯾﻖ و ﺷﻮاﻫﺪي را ﮐﻪ‬
‫ﺑﺮ ﺧﻼف ﺗﻤﺎﯾﻞ آﻧﻬﺎ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ ﻧﺎدﯾﺪه ﻣﯽاﻧﮕﺎرﻧﺪ‪ .‬در ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺎﻟﺘﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺟﻨﺒﻪ ﺻﻮري ﭘﯿﺪا ﮐﺮده و ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي‬
‫ﺑﻪ درﺳﺘﯽ رﻋﺎﯾﺖ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ .‬اﺗﮑﺎي ﺑﯿﺶ ازﺣﺪ ب ﺗﺠﺮﺑﯿﺎت ﺷﺨﺼﯽ ﺟﻨﺒﻪ دﯾﮕﺮي از اﻋﻤﺎل ﻧﻈﺮ ﺷﺨﺼﯽ در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺳﺖ‬
‫و در اﯾﻦ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻈﺮ ﺷﺨﺼﯽ و ﻗﻀﺎوت ﻓﺮدي و ﺗﻌﺼﺐ ﺑﺮ ﺻﺤﺖ ﺗﺠﺮﺑﻪﻫﺎي ﺑﺪﺳﺖآﻣﺪه از ﺳـﻮي ﺗﺼـﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧـﺪه‬
‫ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﺷﻮد ﻗﻀﺎوت ﻓﺮدي ﻣﻼك اﺻﻠﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﻧﻈﺮات و آراي دﯾﮕﺮان ﺗﻮﺟﻬﯽ ﻧﺸﻮد‪.‬‬
‫ﺧﻮدﮐﺎﻣﮕﯽ و ﺧﻮدرأﯾﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن در ﭼﻨﯿﻦ اﺣﻮاﻟﯽ ﺳﺒﺐ اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﯾﮏ ﺑﻌﺪي ﻣﯽﮔﺮدد‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻤﺎﺗﯽ ﮐـﻪ ﻓﺎﻗـﺪ‬
‫ﺻﻔﺖ ﺟﺎﻣﻌﯿﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺎزﺗﺎب ﻧﻈﺮات ﻓﺮدي ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ (6‬ﻋﺪم ﺗﻤﺎﯾﻞ ﺑﻪ اﺟﺮاي آزﻣﺎﯾﺸﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ و ﻓﻘﺪان ﺑﺎزﺧﻮرد ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‬
‫اﯾﻦ ﻣﺸﮑﻞ ﮔﺎﻫﯽ ﻣﻮﺟﺐ ﺿﺮر و زﯾﺎﻧﻬﺎﯾﯽ ﻣﯽﮔﺮدد ﮐﻪ ﻏﯿﺮﻗﺎﺑﻞ ﺟﺒﺮان اﺳـﺖ‪ .‬در ﺣﺎﻟﯿﮑـﻪ اﮔـﺮ ﺗﺼـﻤﯿﻤﺎت ﻣـﺪﺗﯽ ﺑﺼـﻮرت‬
‫آزﻣﺎﯾﺸﯽ اﺟﺮا ﻣﯽﮔﺮدﯾﺪ ﺷﺎﯾﺪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺘﯿﻢ ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ از زﯾﺎﻧﻬﺎي ﻣﺬﮐﻮر ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي ﻧﻤﺎﯾﯿﻢ‪ .‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺮ اﺳﺎس ﯾﮏ ﺳﻠﺴﻠﻪ‬
‫ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽﻫﺎ و اﻃﻼﻋﺎت اﻧﺠﺎم ﻣﯽﭘﺬﯾﺮد و ﭼﻪ ﺑﺴﺎ در ﻋﻤﻞ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽﻫﺎي ﻣﺬﮐﻮر و ﺑﺮآوردﻫﺎي اﻧﺠﺎم ﺷﺪه ﺻﺪ در ﺻﺪ ﺗﺤﻘﻖ‬
‫ﻧﯿﺎﺑﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻻزم اﺳﺖ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه ﻣﺪﺗﯽ ﺑﻪ ﺑﻮﺗﻪ آزﻣﻮن ﻧﻬﺎده ﺷﻮﻧﺪ و ﭘﺲ از ﺣﺼﻮل اﻃﻤﯿﻨﺎن ﻧﺴﺒﯽ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻗﻄﻌﯽ‬
‫ﺷﺪن آﻧﻬﺎ اﻋﻼم ﻧﻈﺮ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ اﺟﺮاي آزﻣﺎﯾﺸﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬اﻏﻠﺐ اوﻗﺎت ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن‬
‫از ﻣﮑﺎﻧﯿﺴﻢ ﺑﺎزﺧﻮرد ﺑﺮاي اﺻﻼح ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﺼﻮﺑﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﮑﺎﻧﯿﺴﻢ ﺑﺎزﺧﻮرد از ﻃﺮﯾﻖ ﺑﺮﮔﺸﺖ اﻃﻼﻋـﺎت در‬
‫ﻣﻮرد ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در ﺣﺎل اﺟﺮا‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران اﻣﮑﺎن ﻣﯽدﻫﺪ ﺗﺎ ﻧﻘﺎط ﻗﻮت و ﺿﻌﻒ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺧﻮد را درﯾﺎﺑﻨﺪ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫اﺻﻼﺣﺎت ﻻزم اﻗﺪام ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ (7‬ﻋﺪم ﺗﻤﺎﯾﻞ ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي‬
‫ﻋﺪم ﺗﻤﺎﯾﻞ ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽﺷﻮد ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي در رأس ﻫﺮم ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ اﻧﺠﺎم ﮔﯿﺮد و از ﻏﻨﺎي آن ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﭼﺸـﻤﮕﯿﺮي‬
‫ﮐﺎﺳﺘﻪ ﺷﻮد‪ .‬ﻋﻠﻞ ﺑﺴﯿﺎري دراﯾﺠﺎد اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ دﺧﺎﻟﺖ دارد ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬ﻋﺪم وﺟﻮد ﻓﻀﺎي ﺣﻤﺎﯾﺘﯽ ﺑﺮاي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن‪،‬‬
‫راﺑﻄﻪ ﻧﺎﻣﺘﻌﺎدل ﺑﯿﻦ اﺧﺘﯿﺎرات و ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖﻫﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن‪ ،‬ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽ ﻓﻨﯽ و ﺗﺨﺼﺼﯽ و ﻋﺪم ﻫﻤﮑﺎري ﺑﯿﻦ ﻣﺮاﺟﻊ ﻋﻠﻤﯽ‬
‫و ﻓﻨﯽ ﺑﺎ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽﺷﻮد ﺗﺎ در ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ دوﻟﺖ ﻫﻤﻪ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻋﺎﻟﯽ و رﻫﺒﺮان ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎ اﺗﺨﺎذ ﺷﻮد و‬
‫ردهﻫﺎي ﻣﯿﺎﻧﯽ و ﭘﺎﯾﯿﻦﺗﺮ ﻧﻘﺶ ﻋﻤﺪهاي در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﯾﻔﺎ ﻧﮑﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﮐﺎري و رﻋﺎﯾﺖ ﮐﻠﯿﻪ ﺟﻮاﻧﺐ ﮐﺎر ﺑﺮاي ﭘﺮﻫﯿﺰ از ﻣﺨﺎﻃﺮات‪ ،‬زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺼﻮرت اﻓﺮاط درآﯾﺪ ﯾﮑﯽ از ﻣﻮاﻧﻊ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿـﺮي‬
‫ﻣﯽﮔﺮدد‪ .‬و اﺗﮑﺎ ﺑﻪ ﻣﻮاد ﻗﺎﻧﻮن‪ ،‬ﻣﻨﺘﻈﺮ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﺎﻧﺪن و ﻧﻈﺮ ﺳﺎﯾﺮ واﺣﺪﻫﺎ را ﭘﺮﺳﯿﺪن‪ ،‬راﻫﻬﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﺑﺎ‬
‫اﺳﺘﻔﺎده از آن ﺣﺪاﮐﺜﺮ اﺣﺘﯿﺎط را ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﯽآورﻧﺪ ﺗﺎ دﭼﺎر ﻫﯿﭻﮔﻮﻧﻪ ﻣﺨﺎﻃﺮهاي ﻧﮕﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪32‬‬

‫‪ (8‬اﻧﻌﻄﺎف ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﺑﻮدن ﺗﺼﻤﯿﻢﻫﺎ‬
‫اﻧﻌﻄﺎف ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﺑﻮدن ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت زاﯾﯿﺪه ﺗﻔﮑﺮ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺤﯿﻂ و ﻣﺠﺮﯾﺎن اﺳﺖ‪ .‬آﻧﺎن ﻣﺤﯿﻂ اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫و ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﺤﯿﻄﯽ ﺛﺎﺑﺖ و ﺑﺪون ﺗﻐﯿﯿﺮ اﺳﺖ و ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻄﻮر ﺛﺎﺑﺖ و ﺑﺪون اﻧﻌﻄﺎف ﺑﺮاي آن ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫از ﺳﻮي دﯾﮕﺮ روح ﺑﯽ اﻋﺘﻤﺎدي ﺑﻪ ﻣﺠﺮﯾﺎن ﻧﯿﺰ در اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻏﯿﺮﻗﺎﺑﻞ اﻧﻌﻄـﺎف ﻣـﺆﺛﺮ اﺳـﺖ‪ .‬اﻧﻌﻄـﺎف ﻧﺎﭘـﺬﯾﺮ ﺑـﻮدن‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‪ ،‬اﺛﺮﺑﺨﺸﯽ آﻧﻬﺎ را ﮐﺎﻫﺶ ﻣﯽدﻫﺪ و در ﺷﺮاﯾﻂ دﮔﺮﮔﻮﻧﯽ ﻣﺤﯿﻂ‪ ،‬اﻣﮑﺎن اﺟﺮاي آﻧﻬﺎ ﮐﻢ ﻣﯽﺷﻮد و ﺑـﻪ‬
‫ﺗﺪرﯾﺞ از دور ﺧﺎرج ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ (9‬وﺿﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺻﻮري و ﻇﺎﻫﺮي‬
‫در ﺑﺮﺧﯽ ﻣﻮارد ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎﯾﯽ وﺿﻊ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ ﺻﺮﻓﺎً ﺟﻨﺒﻪ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎﺗﯽ و ﻇﺎﻫﺮي دارﻧﺪ و ﺑﺮاي ﺟﻠﺐ و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﺮدم ﻃﺮاﺣﯽ‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬از آﻏﺎز ﻣﺸﺨﺺ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺮار ﻧﯿﺴﺖ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻣﺬﮐﻮر اﺟﺮا ﮔﺮدد و ﻣﺮدم ﻧﯿﺰ ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﯽ از اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻄﻠـﻊ ﺷـﺪه‪،‬‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاران ﺑﯽاﻋﺘﻤﺎد ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﺳﺎﯾﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ دﯾﺪي ﻣﻨﻔﯽ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻫﻢﭼﻨـﯿﻦ ﺧـﻂ‬
‫ﻣﺸﯽﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در اﻣﮑﺎﻧﺎت‪ ‬ﭘﯿﺎده ﮐﺮدن آﻧﻬﺎ اﻏﺮاق ﺷﺪه و ﺑﻪ ﻃﻮر واﻗﻊﺑﯿﻨﺎﻧﻪاي ارزﯾﺎﺑﯽ ﻧﺸـﺪهاﻧـﺪ ﻣﺸـﮑﻞ ﺑـﯽ اﻋﺘﻤـﺎدي را‬
‫ﺗﺸﺪﯾﺪ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ .‬ﺗﺪاوم اﯾﻦ ﻋﺎرﺿﻪ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽﺷﻮد ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﻣﺮدﻣـﯽ و اﺟﺘﻤـﺎﻋﯽ ﺧـﻮد را از‬
‫دﺳﺖ دﻫﻨﺪ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎ دﯾﺪي ﻣﻨﻔﯽ ﯾﺎ ﺑﯽﺗﻔﺎوت ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺧﻮرد ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬

‫‪ (10‬ﻋﺪم آﮔﺎﻫﯽ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم و اﺣﺴﺎس ﺑﯽ ﻧﻘﺸﯽ آﻧﺎن در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎزﺗﺎب ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻧﯿﺎزﻫﺎ و اﻧﺘﻈﺎرات ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم ﺑﺎﺷﻨﺪ و راه ﺣﻞﻫﺎﯾﯽ ﺑﺮاي ﻣﺸﮑﻼت آﻧﺎن اراﺋـﻪ‬
‫ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﺑﺎﯾﺪ از ﻧﻈﺮات و ﺧﻮاﺳﺘﻬﺎي ﻣﺮدم ﻧﺸﺄت ﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺑﻪ ﻧﯿﺎزﻫﺎي آﻧﺎن ﭘﺎﺳﺦ دﻫﻨﺪ‪ .‬در ﺻﻮرﺗﯿﮑﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ اﯾﻦ‬
‫ﺣﻖ ﺧﻮد آﮔﺎﻫﯽ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻟﺰوﻣﯽ ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﮐﺖ و اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ در ﺗﺼﻤﯿﻢﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻧﺒﯿﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔـﺬاري ﯾﮑـﯽ از‬
‫ﻣﻨﺎﺑﻊ اﺻﻠﯽ ﺧﻮد را از دﺳﺖ ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺎآﮐﺎﻫﯽ و ﺟﻬﺎﻟﺖ ﻣﺮدم ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽﺷﻮد ﺑﻪ ﻧﻈﺮات آﻧﺎن ﺑﻬﺎ داده ﻧﺸﻮد و در ﺻﻮرت اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﻧﯿﺰ ﻣﻔﯿﺪ ﻓﺎﯾﺪه واﻗﻊ ﻧﮕﺮدد‪.‬‬

‫‪33‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﻫﻔﺘﻢ‬
‫اﻟﮕﻮي اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري)ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﻠﻔﯿﻖﻫﺎ و ﺗﺮﮐﯿﺐﻫﺎ(‪:‬‬
‫در ﻋﺼﺮ ﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎ و ﮔﺮاﯾﺶ ﺑﻪ ﮐﻞﻧﮕﺮي و ﭘﺮﻫﯿﺰ از ﺟﺰءﻧﮕﺮيﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ از ﻣﻄﻠﻖﮔﺮاﯾﯽ ﭘﺮﻫﯿﺰ ﮐﺮد و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻟﮕﻮﻫﺎﯾﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ‬
‫در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺘﻐﯿﺮ اﻣﺮوز ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻠﻔﯿﻖ و ﺗﺮﮐﯿﺐ و ﺑﺎ اﻧﻌﻄﺎفﭘﺬﯾﺮي ﮐﺎﻓﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﯿﺎزﻫﺎي ﻣﺎ ﭘﺎﺳﺨﯽ ﻣﻨﺎﺳﺐ و درﺧﻮر ﺑﺪﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺣﺎﺻﻞ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻧﮑﺘﻪاي ﮐﻪ در ﺗﻤﺎﻣﯽ اﯾﻦ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎ ﺑﺎﯾﺪ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷـﻮد‬
‫اﺛﺮ ﻣﺤﯿﻂ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮ آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري ﺑﺼﻮرت ﯾﮏ ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺑﺎز ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣﺤﯿﻂﻫـﺎي ﮔﻮﻧـﺎﮔﻮن ﻓﺮﻫﻨﮕـﯽ‪ ،‬اﺟﺘﻤـﺎﻋﯽ‪،‬‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬ﻓﻨﯽ‪ ،‬اﻗﻠﯿﻤﯽ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺧﻮد ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در ﻗﺎﻟﺐ ﺳﯿﺴﺘﻢ‪ ،‬ﺣﺎﺻـﻞ دادهﻫـﺎي ﻣﺤﯿﻄـﯽ و‬
‫ﺟﺮﯾﺎﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ راه ﺣﻞ ﻫﺎﯾﯽ ﺑﺼﻮرت ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﺮاﺳﺎس ﻣﺸﮑﻼت درﯾﺎﻓﺘﯽ اراﺋﻪ ﻣﯽدﻫﺪ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﮑﻞ زﯾﺮ ﻣﺪل ﺳﯿﺴﺘﻤﯽ ﺧﻂ ﻣﺸـﯽ‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ را ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺤﯿﻂ ‪ :‬ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬اﻗﻠﯿﻤﯽ‪ ،‬ﻓﻨﯽ‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﯽ و ‪...‬‬
‫داده ﻫﺎ‪:‬‬
‫ﺗﻘﺎﺿﺎ ﺑﺮاي ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻼت‬
‫ﺣﻤﺎﯾﺖﻫﺎ‬
‫ﻋﺪم ﺣﻤﺎﯾﺖﻫﺎ و ‪....‬‬

‫ﺟﺮﯾﺎن ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ‬
‫ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﺮاي‬
‫ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻼت‬

‫ﺳﺘﺎﻧﺪهﻫﺎ‪:‬‬
‫ﻗﻮاﻧﯿﻦ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺎص‬
‫ﺧﺪﻣﺎت و ‪...‬‬

‫ﺑﺎ اﺛﺮﭘﺬﯾﺮ ﺑﻮدن ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ از ﻣﺤﯿﻂﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯽرﺳﯿﻢ ﮐﻪ ﺳﯿﺴﺘﻢ ﻣﻮﻓﻖ ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺬاري ﺳﯿﺴﺘﻤﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺪرت اﻧﻌﻄﺎف و ﺗﻄﺒﯿﻖ ﺑﺎ ﻣﺤﯿﻂ را در ﺣﺪ ﻻزم دارا ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻟﮕﻮي اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ ﯾﺎ اﯾﺠﺎﺑﯽ ﭘﺎﺳﺨﯽ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮاي‬
‫اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﻟﮕﻮي اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ‪:‬‬
‫اﯾﻦ اﻟﮕﻮ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از ﻧﮕﺮش ﺳﯿﺴﺘﻤﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎ را از اﺗﮑﺎ ﺑﻪ ﯾﮏ روش و ﺷﯿﻮه ﺧﺎص در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﺗﻨﻬـﺎ‬
‫روش ﻣﻨﺎﺳﺐ و ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺮ ﺣﺬر ﻣﯽدارد و ﺷﺮاﯾﻂ و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ را ﻋﺎﻣﻞ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪه در اﻧﺘﺨﺎب ﺷﯿﻮه ﻣﻄﻠﻮب ﻣـﯽداﻧـﺪ‪ .‬ﺑـﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از‬
‫اﻟﮕﻮي اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران اﻣﮑﺎن ﻣﯽﯾﺎﺑﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﺑﻬﺮهﮔﯿﺮي از ﮐﻠﯿﻪ ﺷﯿﻮهﻫﺎ و اﻟﮕﻮﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻬﺘـﺮﯾﻦ و ﻣﻨﺎﺳـﺐﺗـﺮﯾﻦ روش را‬
‫ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﻨﺪ و ﺑﻪ ﮐﻤﮏ آن ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪ .‬اﻟﮕﻮي اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ ﭘﻠﯽ ﺑﯿﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎ و ﺷﺮاﯾﻂ واﻗﻌﯽ اﯾﺠﺎد ﻣﯽﮐﻨﺪ و از ﺟﺪاﯾﯽ ﺑﯿﻦ‬
‫ﻧﻈﺮ و ﻋﻤﻞ ﻣﯽﮐﺎﻫﺪ‪.‬‬
‫اﻟﮕﻮي اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ در ﻫﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻓﺮﻫﻨﮓ در ﻫﺮ ﺷﺮاﯾﻂ و ﻣﻮﻗﻌﯿﺘﯽ ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ و ﮐﺎرﺳﺎز اﺳﺖ زﯾﺮا ﺷﯿﻮه ﻣﻨﺎﺳﺐ را ﺷﯿﻮهاي ﻣﯽ‪-‬‬
‫داﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺷﺮاﯾﻂ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ‪ ،‬ﺳﯿﺎﺳﯽ و ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬اداري و ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ و ‪ ...‬آن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺧﺎص‪ ،‬ﺳـﺎزﮔﺎري داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﻫﺮﯾـﮏ از‬
‫ﻣﺤﯿﻂﻫﺎ ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در اﻧﺘﺨﺎب اﻟﮕﻮ و ﺷﯿﻮه ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣﯽﮔﺬارد ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑـﻪ اﺛـﺮات اﯾـﻦ‬
‫ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﯿﻮه ﻣﻨﺎﺳﺐ اﻗﺪام ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪34‬‬

‫ﻣﺤﯿﻂﻫﺎي ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬

‫ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺷﯿﻮه در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺛﺮات ﻣﺤﯿﻂﻫﺎ‪ ،‬ﺷﯿﻮه ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ و ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ اﺳﺖ ﯾﺎ آﻧﮑﻪ ﺑﺎ در ﻧﻈﺮﮔﺮﻓﺘﻦ اوﻟﻮﯾﺖ ﻣﺤﯿﻂﻫﺎي ﻣﺆﺛﺮ‪ ،‬آﺛـﺎر‬
‫ﯾﮏ ﻣﺤﯿﻂ اﺳﺎس ﮐﺎر ﻗﺮار داده ﺷﻮد و اﺛﺮات ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺤﯿﻂﻫﺎ ﺑﺎ ﺿﺮﯾﺐ ﮐﻤﺘﺮي ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﮔﺮدد ﺗﺎ در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﯾﮏ ﺷـﯿﻮه اﻗـﺪام‬
‫ﺷﻮد‪.‬‬
‫در اﻟﮕﻮي اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺷﯿﻮهاي ﺧﺎص ﺑﺮاي اﯾﮏ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﺎﺷـﺪ‬
‫وﻟﯽ در ﻫﻤﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮاي ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت دﯾﮕﺮ ﻟﺰوﻣﺎً ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬دراﯾﻦ اﻟﮕﻮ ﻫﺮ ﺑﺨﺸﯽ از ﺟﺎﻣﻌﻪ در اﻣﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬
‫ﯾﺎ ﻧﻔﻮذ ﺑﺮﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده ازﺷﯿﻮهاي ﺧﺎص وارد ﻋﻤﻞ ﻣﯽﮔﺮدد و در ﻫﺮ ﻣﻘﻄﻌﯽ ﯾﮏ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﺎص ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در‬
‫ﺣﺎل ﻋﻤﻞ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻫﻢ ﺑﺮاي ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﮐﺎر ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﮑﺘﻪ اﺳﺎﺳﯽ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﯾﮏ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻣﻌﯿﻦ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻣﻨﺎط اﻋﺘﺒﺎر ﻗﺮار ﻧﻤﯽﮔﯿﺮد؛ ﺑﻠﮑﻪ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ‬
‫در ﺷﺮاﯾﻂ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪35‬‬

‫ﺷﮑﻞ ـ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺣﺎﺻﻞ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‬

‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﻗﺪرت‬

‫ﺟﺎﻣﻌﻪ‪:‬‬

‫رﻫﺒﺮان ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ﮔﺮوه‪-‬‬
‫ﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ و ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم‬

‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ‬

‫ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬

‫ﻣﺴﺄﻟﻪاي را‬

‫ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽدﻫﻨﺪ‬

‫ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‬

‫ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ‪:‬‬

‫ﻗﻮاي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺣﮑﻮﻣﺖ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺮﺑﻮط‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ را درﯾﺎﻓﺖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬

‫وﺿﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪:‬‬

‫‪.1‬ﺗﺸﺨﯿﺺ و ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ‬

‫‪.2‬ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ راه ﺣﻞﻫﺎ و ﻧﺘﺎﯾﺞ آﻧﻬﺎ‬

‫‪.3‬اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ در ﻣﻮرد ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻄﻠﻮب‬

‫‪.4‬اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ و ﺑﺎزﺧﻮر‬

‫ﻣﺪل اﻗﻤﺎري‪:‬‬
‫در ﻣﺪل اﻗﻤﺎري ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري در ﻣﻮارد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺮاﺟﻊ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ ﻧﻘﺶ ﻣﺤﻮر و ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﯾﺎ اﻗﻤـﺎر را اﯾﻔـﺎ‬
‫ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮاﺳﺎس اﻟﮕﻮي اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪ ،‬ﯾﮏ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻣﻌﯿﻦ و ﯾﮏ ﺳﺎزﻣﺎن ﯾﺎ ﻣﺮﺟﻊ ﺧﺎص ﺑﻄﻮر ﻣﻄﻠﻖ و ﻫﻤﯿﺸـﮕﯽ در ﮐـﺎر‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ دﺧﯿﻞ ﻧﻤﯽﺑﺎﺷﺪ ﺑﻠﮑﻪ در ﺷﺮاﯾﻂ و ﻣﻮﻗﻌﯿﺘﻬﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻣﺮاﺟﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﮑﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﭼﻨﯿﻦ ﺑﺮﺧﻮردي ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﺮ ﺧﻼف ﻣﺪلﻫﺎي ﺳﻨﺘﯽ ﮐﻪ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﮑﺎﻧﯿﮑﯽ و ﻏﯿﺮﻗﺎﺑﻞ اﻧﻌﻄﺎف ﻣﯽﺑﺎﺷﺘﺪ ﻣﺪﻟﯽ‬
‫را اراﺋﻪ ﻣﯽدﻫﺪ ﮐﻪ واﻗﻌﯿﺎت ﻣﺤﯿﻂ را در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ‪ ،‬از ﻓﺮاﮔﯿﺮي ﻧﺴﺒﺘﺎً ﺧﻮﺑﯽ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ و ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ اﻧﻌﻄـﺎف ﮐـﺎﻓﯽ را داراﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ اﻏﻠﺐ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ وﺿﻊ ﮔﺮدد و دراﯾﻦ ﺻﻮرت ﻣﺠﻠﺲ در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﻣﺤﻮر اﺻﻠﯽ و ﻣﺮﮐﺰ اﺳﺖ و‬
‫ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺮاﺟﻊ ﻧﻘﺶ ﻋﻮاﻣﻞ ﻧﻔﻮذي ﯾﺎ اﻗﻤﺎري را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﻣﺮﮐﺰ اﯾﻔﺎ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪36‬‬

‫ﻣﺪل اﻗﻤﺎري ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬

‫ﻣﺪل ﭼﻨﺪ ﺑﻌﺪي‪:‬‬
‫ارزش ﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ از ﺳﻮي ﻣﺮاﺟﻊ ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﺳﻨﺘﯽ و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺣﺎﮐﻢ‪ ،‬داﻧﺶ و ﻓﻦ از ﺳﻮي ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﻨﺨﺼﺺ و ﮐﺎرﺷﻨﺎس اﻣﺮ‪،‬‬
‫ﻓﺸﺎر و ﻗﺪرت از ﻃﺮف ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻗﺪرت‪ ،‬ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﻋﺪم ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺳﻮي ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ‪ ،‬ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات از ﻃﺮف ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ و ﻣﺮاﺟﻊ‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ اﻋﻤﺎل ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺷﮑﻞ ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاريﻋﻤﻮﻣﯽ ﻓﺮآﯾﻨـﺪي‬
‫ﭘﯿﭽﯿﺪه و ﭼﻨﺪ ﺑﻌﺪي اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺘﻌﺪدي در آن دﺧﯿﻞ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﻤﻮدار زﯾﺮ ﻣﺪل ﭼﻨﺪ ﺑﻌﺪي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔـﺬاري ﻋﻤـﻮﻣﯽ و ﻋﻮاﻣـﻞ‬
‫ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ آن را ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﭼﻨﺪ ﺑﻌﺪي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري از ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺗﻔﮑﯿﮏ ﺷﺪه و ﺟﺪا ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﻧﻮﺑﮥ ﺧﻮد ﺑﺮ ﯾﮑـﺪﯾﮕﺮ ﺗـﺄﺛﯿﺮ‬
‫ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ و از ﻫﻢ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣﯽﭘﺬﯾﺮﻧﺪ‪ .‬ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در ﺟﻮاﻣﻊ و ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ و در زﻣﺎنﻫﺎي ﻣﺘﻔﺎوت‪ ،‬ﺑﺎ وزن و‬
‫ﻗﺪرت ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد و دراﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﺮ ﺧﻼف ﻣﺪل اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎً در ﺟﺮﯾﺎن ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤـﻮﻣﯽ‬
‫ﻧﻘﺸﯽ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﻧﻤﻮدار ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻌﺪ ﻣﺪل ﭼﻨﺪ ﺑﻌﺪي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ آن را ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬

‫‪37‬‬

‫ﻣﺪل ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ‪:‬‬
‫دراﯾﻦ ﻣﺪل ﮐﻮﺷﺶ ﺷﺪه ﺗﺎ ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ ﺑﯿﻦ ﺷﯿﻮه ﻋﻘﻼﯾﯽ و ﻣﺪل ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﺋﯽ و ﻣﺪل رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﺑﻪ ﻋﻤـﻞ آﯾـﺪ ‪ .‬در ﺷـﯿﻮه‬
‫ﻋﻘﻼﯾﯽ ﻫﺪف از ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻤﺎم ﻣﻮارد و ﺟﺰﺋﯿﺎت آﻧﻬﺎ‪ ،‬دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ و ﻣﻄﻠﻮبﺗﺮﯾﻦ راه ﺣﻞﻫﺎﺳﺖ در ﺣﺎﻟﯿﮑـﻪ در ﻣـﺪل ﺗﻐﯿﯿـﺮات‬
‫ﺟﺰﺋﯽ ﯾﺎ رﺿﺎﯾﺖ ﺑﺨﺶ ﮐﻠﯿﻪ ﻣﻮارد ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﻧﻤﯽﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺑﻪ اﻧﺠﺎم دادن ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ در ﺗﺼﻤﯿﻢﻫﺎي ﭘﯿﺸﯿﻦ در ﺣﺪ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨـﺶ‬
‫ﺑﺴﻨﺪه ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺑﺪﯾﻦﺗﺮﺗﯿﺐ در ﺷﯿﻮه ﻋﻘﻼﯾﯽ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺴﯿﺎري ﺑﺪﺳﺖ ﻣﯽآﯾﺪ ﮐﻪ ﺗﻤﺎﻣﯽ آﻧﻬﺎ ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﻧﯿﺴﺖ و ﺟﻤﻊآورﯾﺸﺎن ﻫﺰﯾﻨﻪ‪-‬‬
‫ﺳﺎز و وﻗﺖﮔﯿﺮ اﺳﺖ و ﺑﺎﻟﻌﮑﺲ درﻣﺪل ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﺰﯾﯽ و رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﺑﺴﯿﺎري اﻃﻼﻋﺎت اﺻﻠﯽ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻣﻔﯿﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﺪل ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﮐﻢ ﮐﺮدن ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽﻫﺎي آﻧﻬﺎ و اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﻘﺎط ﻗﻮﺗﺸﺎن دارد‪.‬‬
‫ﻣﺪل ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ ﻣﯽﮐﻮﺷﺪ ﺑﺪون آﻧﮑﻪ وارد ﺟﺰﺋﯿﺎت و ﻧﮑﺎت ﺗﻔﺼﯿﻠﯽ ﺷﻮد در اﺑﺘﺪا ﯾﮏ ﻧﻈﺮ ﮐﻠﯽ ﺑﺮ ﺗﻤﺎم ﻣﻮارد ﺑﯿﻨﺪازد ﺗﺎ‬
‫ﻧﻘﺎط ﻣﺸﮑﻞزا را ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ و ﺑﻪ ﺷﯿﻮه ﻋﻘﻼﯾﯽ آﻧﻬﺎ را دﻗﯿﻘﺎً و ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﺪل ﭘﺪﯾﺪهﻫﺎ در دوﺳﻄﺢ ﻣـﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ‬
‫ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ‪ ،‬ﯾﮑﯽ ﺑﺮرﺳﯽ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﭘﻮﺷﺶ وﺳﯿﻊ ﮐﻪ در ﺳﻄﺢ ﮔﺴﺘﺮده ﮐﻠﯿﺎت را ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ و دﯾﮕﺮي ﺑﺎ دﯾﺪ ﻣﻘﻄﻌﯽ ﮐﻪ‬
‫در آن ﯾﮏ ﻗﺴﻤﺖ و ﻣﻘﻄﻌﯽ از ﭘﺪﯾﺪه ﺑﻄﻮر دﻗﯿﻖ و ﺗﻔﺼﯿﻠﯽ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻫﺮﮐﺪام از اﯾﻦ دو ﺳﻄﺢ ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻘﺎﯾﺺ و ﻧﺎرﺳـﺎﯾﯽﻫـﺎي‬

‫‪38‬‬

‫دﯾﮕﺮي را ﻣﯽﭘﻮﺷﺎﻧﺪ‪ .‬در ﺑﺮرﺳﯽ وﺳﯿﻊ و ﮔﺴﺘﺮده‪ ،‬ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽﻫﺎي ﻧﺎﺷﯽ از ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﻘﻄﻌﯽ دﯾﺪه ﻧﻤـﯽﺷـﻮد و در ﺑﺮرﺳـﯽ ﻣﻘﻄﻌـﯽ ﻧﯿـﺰ‬
‫ﻣﻼﺣﻈﺎت اﯾﺪهآﻟﯽ ﺑﺮرﺳﯽﻫﺎي ﮔﺴﺘﺮده ﮐﻪ ﻣﺴﺘﻠﺰم ﺻﺮف ﻧﯿﺮو‪ ،‬وﻗﺖ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺑﺴﯿﺎري اﺳﺖ ﺗﻘﻠﯿﻞ و ﺗﺨﻔﯿﻒ ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫در روش ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺻﺮﻓﺎً ﺧﻮد را ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺗﺼﻤﯿﻢﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﻤﯽداﻧﺪ و از آرﻣﺎنﮔﺮاﯾـﯽﻫـﺎي اﻓﺮاﻃـﯽ ﺷـﯿﻮه‬
‫ﻋﻘﻼﯾﯽ ﻧﯿﺰ ﺣﺬر ﻣﯽﮐﻨﺪ و راﻫﯽ را ﺑﺮﻣﯽﮔﺰﯾﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ اﻧﻌﻄﺎفﭘﺬﯾﺮي و ﻗﺪرت ﺗﻄﺒﯿﻖ‪ ،‬ﺑﺨﺶﻫﺎﯾﯽ از ﭼﺎﻣﻌﻪ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ را ﺑﻪ ﯾﮏ ﺷﯿﻮه و‬
‫ﺑﺨﺶ دﯾﮕﺮ را ﺑﻪ ﺷﯿﻮه دﯾﮕﺮي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﯽﮐﻨﺪ و از اﯾﻦ ﺗﻠﻔﯿﻖ و ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ را ﺑﺪﺳﺖ ﻣﯽآورد‪.‬‬
‫روش ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ ﺷﯿﻮهاي اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﮥ آن ﺧﺼﺎﯾﺺ را در ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﻌﯿﻦ ﮐﺴﺐ ﻣﯽﮐﻨﺪ و در ﺷﺮاﯾﻂ دﯾﮕﺮي رﻫﺎ ﻣﯽﺳﺎزد‪.‬‬

‫ﻣﺪل ﺟﺮﯾﺎنﻫﺎ ـ درﯾﭽﻪﻫﺎ ‪:‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﻪ ﺷﯿﻮه اﻗﺘﻀﺎﯾﯽ اﺳﺖ و در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري از ﺳﻪ ﺟﺮﯾﺎن ﻧﺎم ﺑﺮده ﻣﯽﺷﻮد؛‬

‫اﻟﻒ( ﺟﺮﯾﺎن ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ‪:‬‬
‫در اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﻧﻈﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﻌﻀﻼت ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻌﻄﻮف ﻣﯽﮔﺮدد‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﻣﻄـﺮح ﻣـﯽﺷـﻮد و از‬
‫ﻣﺠﺎري ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﻣﺤﺴﻮس و ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ و ﺳﻌﯽ ﻣﯽﺷﻮد ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﻣﺬﮐﻮر ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷـﻮد و ﺣـﺪود و‬
‫ﺷﻌﻮر آﻧﻬﺎ ﻣﻌﯿﻦ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﭘﺲ از ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺸﮑﻞ و ارزﯾﺎﺑﯽ آن ﺑﻪ ﻓﮑﺮ ﯾﺎﻓﺘﻦ راه ﺣﻞﻫﺎﯾﯽ ﺑﺮاي آن ﻣﯽاﻓﺘـﺪ ﯾـﺎ آﻧﮑـﻪ‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧﻮد وا ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ ات ﺑﻪ ﺗﺪرﯾﺞ از اذﻫﺎن دور ﺷﻮد و ﻓﺮاﻣﻮش ﮔﺮدد‪.‬‬

‫ب( ﺟﺮﯾﺎن ﺳﯿﺎﺳﯽ‪:‬‬
‫ﻃﯽ اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ راه ﺣﻞ ﺑﯿﺎﺑﻨﺪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت دوﻟﺘﯽ و رﺳﻤﯽ ﺗﻨﻈﯿﻢ و‬
‫ﺗﺪوﯾﻦ ﮔﺮدد‪ .‬اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﺷﺎﻣﻞ ﺗﻌﺎدل ﺑﯿﻦ ﻧﯿﺮوﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻮﺟﻮد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻋﺎﻟﯽ ﮐﺸﻮر‪ ،‬رﻫﺒﺮان ﺟﺎﻣﻌـﻪ‪ ،‬ﻧﻤﺎﯾﻨـﺪﮔﺎن‬
‫ﻣﺠﻠﺲ‪ ،‬ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم و ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﻫﻤﻪ در ﺷﮑﻞﮔﯿﺮي اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﻣﺆﺛﺮﻧﺪ و ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﻣﺆﺛﺮ واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ اﻏﻠـﺐ‬
‫ﺑﺮاي اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ج( ﺟﺮﯾﺎن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪:‬‬
‫در اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن راه ﺣﻞﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﺗﻨﻈﯿﻢ ﻣﯽﺷﻮد و ﻣﺤﻘﻘﺎن‪ ،‬اﻫﻞ ﻓﻦ‪ ،‬ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن و ﮔﺮوهﻫﺎي ﺣﺮﻓﻪاي‪ ،‬ﻧﻘﺶ ﻋﻤـﺪه اي در‬
‫ﺟﺮﯾﺎن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﯾﻔﺎ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن اﺳﺎس ﮐﺎر را اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎي ﻣﻨﻄﻘﯽ و ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎزﯾﮕﺮان اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﺑﺮاي‬
‫ﻫﻤﮕﺎن آﺷﻨﺎ و ﻣﺸﺨﺺ ﻧﺒﻮده و ﺑﻄﻮر ﻏﯿﺮ ﻋﻠﻨﯽ ﻧﻘﺶ ﺧﻮد را اﯾﻔﺎ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﭘﺲ از ﺗﻌﯿﯿﻦ راه ﺣﻞﻫﺎ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت و ﻧﻘﺎط ﻗﻮت‬
‫و ﺿﻌﻒ ﻫﺮ راه ﺣﻞ را ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽﺳﺎزد‪.‬‬
‫زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺳﻪ ﺟﺮﯾﺎن ﺑﺎ ﻫﻢ ﺗﻼﻗﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ درﯾﭽﻪاي ﺑﺮاي راه ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ از ﻃﺮﯾﻖ اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد و درﯾﭽﻪ ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ زﻣﺎﻧﯽ ﺑﺎز ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﺼﻮرت ﺟﺪي ﺧﻮدﻧﻤﺎﯾﯽ ﮐﺮده‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻣﻄﺮح ﺷﻮد و راه ﺣﻞﻫﺎ ﺑﺮاي‬
‫آن اراﺋﻪ ﮔﺮدد و در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﮥ ﺑﻬﻢ ﭘﯿﻮﺳﺘﮕﯽ و ﺗﻼﻗﯽ و ﺑﺮﺧﻮرد اﺳﺖ ﮐﻪ ﻟﻮازم ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﻬﯿﺎ ﻣﯽﺷﻮد و ﭘـﺲ از آن ﺧـﻂ‬
‫ﻣﺸﯽ ﺷﮑﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺟﺮﯾﺎنﻫﺎي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ ﺑﺮﻫﻢ ﺗﺄﺛﯿﺮﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ و از ﺗﻼﻗﯽ آﻧﻬﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﺪﺳﺖ ﻣـﯽآﯾـﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻄﻮرﮐﻠﯽ ﻣﺪل ﺟﺮﯾﺎنﻫﺎ ـ درﯾﭽﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري را ﺑﺼﻮرت ﻓﺰاﯾﻨﺪهاي ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ ﮐﻪ در آن ﻫﻢ ﺳﯿﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻢ ﺗﻌﻘﻞ و ﻣﻨﻄـﻖ و‬

‫‪39‬‬

‫ﻫﻢ ﭘﯿﻮﻧﺪﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﻣﻄﺮح ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻫﻤﻪ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺗﻠﻔﯿﻖ و ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري را در اﯾـﻦ ﻣـﺪل ﺣﺎﺻـﻞ ﺑﺮﺧـﻮرد‬

‫ﺟﺮﯾﺎنﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﺮاﯾﻂ و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻪ اﺷﮑﺎل ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد و ﺑـﺎ اﻧﻌﻄـﺎفﭘـﺬﯾﺮي ﺑـﻪ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻣﺪل ﺟﺮﯾﺎنﻫﺎ ـ درﯾﭽﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺪﻟﯽ ﺟﺎﻣﻊ‪ ،‬اﻧﻌﻄﺎفﭘﺬﯾﺮ‪ ،‬ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ و ﺳﯿﺴﺘﻤﺎﺗﯿﮏ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤـﻮﻣﯽ را ﺑﺼـﻮرت‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪي ﭼﻨﺪ ﺳﻄﺤﯽ ﺗﺒﯿﯿﻦ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺪ ﺳﻄﺤﯽ ﺑﻮدن ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﻪ ﻣﺎ اﻣﮑﺎن ﻣﯽدﻫـﺪ ﺗـﺎ ﻋﻮاﻣـﻞ و‬
‫ﺟﺮﯾﺎنﻫﺎﯾﯽ را ﮐﻪ در وﺿﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺆﺛﺮﻧﺪ ﺑﻪ ﺳﺎدﮔﯽ ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده‪ ،‬اﺛﺮات ﻫﺮﯾﮏ را ﺑﻄﻮر ﻣﺠﺰا و ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻫﻢ دﻧﺒﺎل ﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬

‫درﯾﭽﻪ ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ‬

‫ﺟﺮﯾﺎن ﻣﺸﮑﻞ ‪:‬‬

‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺸﮑﻞ و ﻃﺮح ﻣﺴﺄﻟﻪ‬

‫ﺟﺮﯾﺎن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ‪:‬‬

‫اراﺋﻪ ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ‬

‫ﺟﺮﯾﺎن ﺳﯿﺎﺳﯽ ‪:‬‬

‫ﻓﺸﺎر ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ و اﻓﮑﺎر ﻋﻤﻮﻣﯽ‬

‫اﺗﺨﺎذ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ‬

‫)اﻧﻄﺒﺎق و ﺗﻼﻗﯽ‬

‫ﻓﺮاﻣﻮش ﺷﺪن ﻣﺸﮑﻞ و ﭘﺬﯾﺮش آن‬

‫ﺗﻮﻗﻒ اراﺋﻪ ﮔﺰﯾﻨﻪ ﻫﺎي ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ‬

‫ﺳﻪ ﺟﺮﯾﺎن(‬

‫ﮐﺎﻫﺶ ﻓﺸﺎر ﺳﯿﺎﺳﯽ و ﺑﯽﺗﻔﺎوﺗﯽ‬

‫ﺷﺒﮑﻪﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪:‬‬
‫ﻣﺪل ﺷﺒﮑﻪاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺮ اﯾﻦ اﺻﻞ اﺳﺘﻮار اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﻓﺮآﯾﻨﺪي ﺷﺒﮑﻪاي و ﻣﯿﺎن ﺗﻌﺪاد‬
‫ﻧﺴﺒﺘﺎً زﯾﺎدي از ﺑﺎزﯾﮕﺮان ﻣﺨﺘﻠﻒ ﮐﻪ ﻫﺮﯾﮏ داراي ﻣﯿﺰان ﻣﻌﯿﻨﯽ از ﻗﺪرت‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺻﻮرت ﻣﯽﭘﺬﯾﺮد‪.‬‬
‫ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺷﺒﮑﻪاي در اﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم اﻟﮕﻮﻫﺎي ﻧﺴﺒﺘﺎً ﺛﺎﺑﺘﯽ از رواﺑﻂ ﺑﯿﻦ ﺑﺎزﯾﮕﺮان ﺑﻪ ﻫﻢ واﺑﺴﺘﻪاي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ در ﻣﻮرد ﻣﺴـﺎﺋﻞ و‬
‫ﻣﺸﮑﻼت ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻫﻢ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺒﮑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از رواﺑﻂ ﺑﯿﻦ ﻧﻬﺎدﻫﺎ و ﻣﺮاﺟﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻃﻼق ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺘﻔـﺎوﺗﯽ را در‬
‫اﺧﺘﯿﺎر دارﻧﺪ و ﺑﺎ اﺗﮑﺎ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ در ﺟﻬﺖ ﺣﻞ ﯾﮏ ﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ در آن ذﯾﻨﻔﻊ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪40‬‬

‫ﺑﺎ اﺗﺨﺎذ روﯾﮑﺮد ﺷﺒﮑﻪاي ﻣﯽﺗﻮان ﮐﺎﺳﺘﯽﻫﺎي ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽ دوﻟﺘﯽ ﻧﻈﯿﺮ ﭼﺸﻢاﻧﺪازﻫﺎي ﻣﺤﺪود‪ ،‬ﮐﻤﺒﻮد ﻣﻨﺎﺑﻊ‪ ،‬ﻋﺪم اﻧﻌﻄـﺎف و‬
‫داﻧﺶ ﻣﺤﺪود و ﮐﻬﻨﻪ و ﻧﯿﺰ ﻧﻘﺎﯾﺺ ﻧﻈﺎم ﺑﺎزار ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺎﺗﻮاﻧﯽ در اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬اﯾﺠﺎد ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮيﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﻋﻮارض ﺟﺎﻧﺒﯽ ﻣﺨﻞ‬
‫را ﺟﺒﺮان ﻧﻤﻮده و اﯾﻦ ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽﻫﺎ را ﻣﺮﺗﻔﻊ ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬

‫ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪:‬‬
‫از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎ و ﮐﻞ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺑﺨﺶ ﻋﻤﻮﻣﯽ از ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼﺗﯽ ﮐﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﯽﮔﺬرد آﮔﺎﻫﯽ‬
‫ﻣﯽﯾﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﺪف و ﻣﺄﻣﻮرﯾﺖ ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺮﺑﻮط را ﺟﻤﻊآوري ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﭘﺎﺳﺦﻫﺎي ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ را ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﺗﻨﻈﯿﻢ‬
‫ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪاي اﺳﺖ ﮐﻪ ﯾﮏ ﺳﺎزﻣﺎن ﺿﻤﻦ آن ﻣﯽﮐﻮﺷﺪ آﮔﺎﻫﯽ و دﯾﺪ ﺧﻮد را ﺑﻄﻮر ﺟﺎﻣﻊ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ اﻓﺰاﯾﺶ و از اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﯿﺰان اﺛﺮﺑﺨﺸﯽ ﺧﻮد را در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﻓﺰاﯾﺶ دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﺷﻮد ﺗﺎ ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺤﯿﻂ ﺧﻮد را ﺑﻬﺘﺮ ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ و ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺧﻮد اﻫﻤﯿـﺖ ﺑﯿﺸـﺘﺮي‬
‫ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬آﮔﺎﻫﯽ از ﻣﺸﮑﻼت در ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﮐﻮﺷﺸﯽ ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ و اداره آﻧﻬﺎﺳﺖ‪.‬‬

‫رﻋﺎﯾﺖ ﻣﻮارد زﯾﺮ در ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺤﯿﻂ ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب ﺷﯿﻮه ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻔﯿﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ارزشﻫﺎي ﺣﺎﮐﻢ در ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺗﻌﯿﯿﻦ اوﻟﻮﯾﺖ آﻧﻬﺎ‬
‫‪ (2‬ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻣﮑﺎﻧﺎت و ﻇﺮﻓﯿﺖﻫﺎ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻮﺟﻮد در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫‪ (3‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺷﺪت و اﻫﻤﯿﺖ آﻧﻬﺎ‬
‫‪ (4‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ رﺳﻤﯽ و ﻏﯿﺮ رﺳﻤﯽ ﻣﻮﺟﻮ در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬

‫‪41‬‬

‫ﮐﺘﺎب‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ‬

‫‪42‬‬

‫ﻓﺼﻞ اول‬
‫ﻣﺎﻫﯿﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪:‬‬
‫اﺻﻄﻼح و ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ »ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎ ﻣﺸﮑﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ« ﺑﻄﻮر ﮐﻠﯽ و ﺑﺎ ﻣﻀﺎﻣﯿﻨﯽ ﻣﺘﻔﺎوت درﻣﺘﻮن ﻋﻠﻤﯽ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﮑﺎر‬
‫رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬واﻗﻌﯿﺖ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ آﻧﭽﻪ ﺑﺮاي ﯾﮏ ﻓﺮد ﻣﺸﮑﻞ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽﺷﻮد ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﻓﺮد دﯾﮕﺮ ﻣﻮﺟﺒﺎت رﻓﺎه و آﺳﺎﯾﺶ را ﻓﺮاﻫﻢ‬
‫ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺿﻤﻨﺎً ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت‪ ،‬ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ و ﻫﻤﻪ ﻣﺸﮑﻼت‪ ‬ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﺼﻮرت ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻇﺎﻫﺮ ﻧﻤـﯽﺷـﻮﻧﺪ و ﺑـﺮاي ﺗﻔﮑﯿـﮏ‬
‫ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﺧﺼﻮﺻﯽ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ ﻧﻘﺶ ﻣﺮدم در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻣﺸﮑﻼت و ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺮد زﯾـﺮا ﻣﻌﻤـﻮﻻً در ﻣﻮاﺟﻬـﻪ ﺑـﺎ‬
‫ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﮔﺮوﻫﯽ از ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﻧﯿﺮوﻫﺎ و اﻗﺪام ﺑﺮاي ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ ﻣﺒﺎدرت ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑـﻪ ﺣـﻞ ﻣﺸـﮑﻼت‬
‫ﻏﯿﺮﻋﻤﻮﻣﯽ از ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﺎﻓﯽ ﻣﺮدم ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎ ﻣﺸﮑﻞ ﮔﺎﻫﯽ ﺑﺼـﻮرت ذﻫﻨـﯽ‪ ،‬ﮔـﺎﻫﯽ‬
‫ﺑﺼﻮرت ﻋﯿﻨﯽ و ﮔﺎﻫﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﻫﺮ دو ﺻﻮرت ﺑﺮوز ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻋﯿﻨﯽ ﻣﺸﮑﻼت‪ ،‬درﺳﻨﺠﺶ و ﺑﺮرﺳﯽ ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎ‪ ،‬روﯾﺪادﻫﺎ و‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ از ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﺷﻮد در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ در ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻣﺸﮑﻼت ﺑﺼﻮرت ذﻫﻨﯽ و ﻧﻈﺮي ﺑﺮ ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺑﺮرﺳـﯽ و‬
‫ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮ اﺳﺎﺳﯽ دارﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺷﺎﻣﻞ ﻣﺮاﺣﻞ زﯾﺮ اﺳﺖ؛‬

‫‪ (1‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬درك و ﺑﯿﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎ ﻣﺸﮑﻞ‪‬‬
‫ازﻣﯿﺎن اﯾﻦ ﮔﺮوه از ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت‪ ،‬ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت و ﺑﺮرﺳﯽﻫﺎ‪ ،‬ﮔﺰارشﻫﺎ و رﺧﺪادﻫﺎ‪ ،‬ﺳﺨﻨﺮاﻧﯽﻫﺎ و اﺟﺘﻤﺎﻋـﺎت‬
‫اﺷﺎره ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮي از اﻧﺤﺎء‪ ‬ﻧﯿﺎزﻫﺎ ﮐﻤﺒﻮدﻫﺎي ﺷﻬﺮوﻧﺪان را ﺑﯿﺎن ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﺿﺮورت ﭘﯿﮕﯿﺮي و اﻗﺪام از ﺳﻮي‬
‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺣﺴﺎس ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫‪ (2‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ارﺟﺎع و ﻃﺮح ﻣﺴﺄﻟﻪ در ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ و ﻣﺆﺳﺴﺎت ﻋﻤﻮﻣﯽ‪‬‬
‫ﺑﻌﺪ از ﺷﻨﺎﺧﺖ و درك ﻣﺴﺄﻟﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﯽ و ارﺟﺎع آن ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﻗﺪام ﻣـﯽﺷـﻮد ﺗـﺎ ﺑـﺮاي ﯾـﺎﻓﺘﻦ راه ﺣـﻞ و‬
‫ﺟﻮاﺑﮕﻮﯾﯽ ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺖﻫﺎ و اﻧﺘﻈﺎرات ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﻋﻤﻠﯿﺎت و اﻗﺪاﻣﺎت اﺟﺮاﯾﯽ ﺧﻮد را ﺷﺮوع ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ (3‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺷﮑﻞﮔﯿﺮي‪ ،‬ﺗﻬﯿﻪ و ﺗﺪوﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ رﻓﻊ ﻣﺸﮑﻞ اﺣﺴﺎس ﺷﺪه و ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﻪ ﯾﮑﯽ از اﻫﺮمﻫﺎ و ﯾﺎ ﻣﮑﺎﻧﯿﺰمﻫﺎي ﻣﺬﮐﻮر درﻣﺮﺣﻠﻪ ﻗﺒﻞ ﻣﻮﺿﻮع‬
‫ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ارﺟﺎع داده ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻘﻄﻊ ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺰﺑﻮر در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ اﻫﺪاف و رﺳﺎﻟﺖ ﺳﺎزﻣﺎن ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﺸﮑﻞ‬
‫را ﺑﺮرﺳﯽ و ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺣﺎﺻﻞ اﯾﻦ ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎ‪ ،‬ﺳﻌﯽ ﮐﺎرﮐﻨﺎن‪ ،‬ﺳﺎزﻣﺎن در دﺳﺖﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ راه ﺣﻞﻫﺎي ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺮاي‬
‫رﻓﻊ ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ (4‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن و ﻣﺸﺮوﻋﯿﺖ ﺑﺨﺸﯿﺪن ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻋﻤﻮﻣﯽ‪‬‬
‫ﺑﻌﺪ از اﻧﺘﺨﺎب راه ﺣﻞ ﻣﻄﻠﻮب در ﺟﻬﺖ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن آن ﺗﻼش ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫‪ (5‬ﻣﺮﺣﻠﻪ اﺑﻼغ و اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪‬‬
‫‪ (6‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺟﺮا ﺷﺪه‪‬‬

‫‪43‬‬

‫ﻓﺼﻞ دوم‬
‫ﻣﺪلﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫ﻣﺪلﻫﺎ ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎﯾﯽ اﻧﺘﺰاﻋﯽ از دﻧﯿﺎي واﻗﻌﯿﺎت ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺪل‪ ،‬ﺑﺎزﺳﺎزي و ﺗﻠﺨﯿﺼﯽ از واﻗﻌﯿـﺖ اﺳـﺖ ﮐـﻪ ﺑـﺎ در ﺑﺮداﺷـﺘﻦ‬
‫وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي اﺻﻠﯽ آن‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ‬ﻣﺎ از واﻗﻌﯿﺖ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را ﺗﺴﻬﯿﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي ﻣﺪل ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪(1‬‬

‫ﺳﺎده و ﺧﻼﺻﻪ ﺑﻮده و ﻗﺪرت ﻧﻈﻢ دﻫﻨﺪﮔﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪(2‬‬

‫ﮔﻮﯾﺎي ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي اﺻﻠﯽ و ﻣﻬﻢ ﭘﺪﯾﺪه ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪(3‬‬

‫ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ واﻗﻌﯿﺘﻬﺎ ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ و ﺗﻄﺎﺑﻖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪(4‬‬

‫اﺛﺮ ﺑﺨﺶ و ﻣﻔﯿﺪ ﺑﺎﺷﺪ و در ﮐﺎرﺑﺮدﻫﺎ‪ ،‬اﻫﻞ ﺣﺮﻓﻪﻫﺎ را ﯾﺎري دﻫﺪ‪.‬‬

‫‪(5‬‬

‫ﺑﻪ ﺗﺴﻬﯿﻞ اﻣﺮ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت و ﺑﺮرﺳﯽﻫﺎ ﮐﻤﮏ ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪(6‬‬

‫در ﺗﺒﯿﯿﻦ و ﺗﺸﺮﯾﺢ ﭘﺪﯾﺪهﻫﺎ ﮐﺎرﺳﺎز و ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫در ﺣﻮزه ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﻣﺪلﻫﺎي ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ‪ ،‬ﮐﺎرﺑﺮد ﺑﯿﺸﺘﺮي دارﻧﺪ‪ .‬ﻓﻮاﯾﺪ ﮐﺎرﺑﺮدﻫﺎي اﯾﻦ ﻣﺪلﻫﺎ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬

‫‪(A‬‬

‫اﻧﺪﯾﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ را در ﻣﻮرد ﺧﻂ ﻣﺸﯽ و ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ﺑﻄﻮر ﺳﺎده و روﺷﻦ ﺑﯿﺎن ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ؛‬

‫‪(B‬‬

‫ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﻣﺸﮑﻼت ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫‪(C‬‬

‫ﺑﺎ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي اﺻﻠﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت‪ ،‬ﻣﺎ را ﻗﺎدر ﺑﻪ اﯾﺠﺎد ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﻣﯽﺳﺎزﻧﺪ‪.‬‬

‫‪(D‬‬

‫ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻬﻢ از ﻏﯿﺮﻣﻬﻢ‪ ،‬اﯾﻦ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ را ﻣﯽدﻫﺪ ﮐﻪ ﺗﻼشﻫﺎ در ﺟﻬﺘﯽ روﺷﻦ ﻫﺪاﯾﺖ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪(E‬‬

‫ﺷﺮاﯾﻄﯽ ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي آن ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎﯾﯽ اراﺋﻪ دﻫﯿﻢ‪.‬‬

‫ﻣﺪل ﻧﻬﺎدي ‪ :‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﯾﮏ ﺑﺎزده ﻧﻬﺎﯾﯽ‪:‬‬
‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي دوﻟﺘﯽ ﮐﺎﻧﻮن اﺻﻠﯽ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻋﻠﻮم ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺑﻮدهاﻧﺪ؛ ﺑﻄﻮرﮐﻠﯽ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺑﺮﻣﺆﺳﺴﺎت دوﻟﺘﯽ ﻧﻈﯿﺮ ﻗﻮاي‬
‫ﺳﻪ ﮔﺎﻧﮥ ﻣﻘﻨﻨﻪ‪ ،‬ﻣﺠﺮﯾﻪ و ﻗﻀﺎﺋﯿﻪ‪ ،‬ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺤﻠﯽ و ﺷﻬﺮداريﻫﺎ ﻣﺘﻤﺮﮐﺰ اﺳﺖ‪ .‬از ﻟﺤﺎظ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ اﯾﻦ ﻧﻬﺎدﻫـﺎ‬
‫ﺗﻌﯿﯿﻦ‪ ،‬اﺟﺮا و اﻋﻤﺎل ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬اﺗﺨﺎذ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻧﻬﺎدﻫﺎي دوﻟﺘﯽ داراي ﭼﻨﺪ وﯾﮋﮔﯽ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻟﻒ( دوﻟﺖ ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺸﺮوﻋﯿﺖ ﻣﯽﺑﺨﺸﺪ‪.‬‬
‫ب( ﮔﺴﺘﺮدﮔﯽ و ﻓﺮاﮔﯿﺮي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﮐﻪ از ﺳﻮي دوﻟﺖ ﺑﺮاي اﺟﺮا در ﺳﻄﺢ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺑﻼغ و اﻋﻤﺎل ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺗﺸﮑﯿﻼت دوﻟﺘﯽ‬
‫از اﻟﮕﻮﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ رﻓﺘﺎر اﻓﺮاد و ﮔﺮوهﻫﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪44‬‬

‫ﻣﺪل ﻓﺮآﯾﻨﺪي ‪ :‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﯽ ﺳﯿﺎﺳﯽ ‪:‬‬
‫ﻋﻠﻮم ﺳﯿﺎﺳﯽ ـ رﻓﺘﺎري ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻊ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮنﮔﺬاران‪ ،‬رؤﺳـﺎي ﺟﻤﻬـﻮر و دﯾﮕـﺮ‬
‫ﻓﻌﺎﻻن ﺳﯿﺎﺳﺖ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﯾﮑﯽ از اﻫﺪاف اﺻﻠﯽ اﯾﻦ ﺑﺮرﺳﯽ‪ ،‬ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮدن اﻟﮕﻮﻫﺎي ﻗﺎﺑﻞ ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ »ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫـﺎ ﯾـﺎ ﻓﺮآﯾﻨـﺪﻫﺎي‬
‫ﺳﯿﺎﺳﯽ« ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﺮاﺣﻞ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در ﻗﺎﻟﺐ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎ‬

‫ﻣﺮاﺣﻞ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري‬
‫‪.1‬ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻣﺸﮑﻼت ﺗﺪوﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدي‬

‫اﻋﻼم ﻧﯿﺎزﻫﺎ ﺑﺮاي اﻗﺪام دوﻟﺖ‪ -‬ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﮐﺎر ﺑﺮاي ﺑﺤﺚ‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺑﺴﻂ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎي ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻞ‬

‫‪ .2‬ﺗﺪوﯾﻦ راه ﺣﻞﻫﺎ‬

‫اﻧﺘﺨﺎب ﯾﮏ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد‬

‫‪ .3‬ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن )ﻣﺸﺮوﻋﯿﺖ ﺑﺨﺸﯿﺪن( ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‬

‫ﺟﻠﺐ ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫‪.4‬اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‬

‫اﺟﺮاي آن ﺑﺼﻮرت ﯾﮏ ﻗﺎﻧﻮن ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ‪ -‬دﯾﻮانﺳﺎﻻريﻫﺎي‬
‫ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎﻟﯽ ﯾﺎ اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺎت ـ وﺿﻊ ﻣﺎﻟﯿﺎت‬

‫‪.5‬ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‬

‫ﺑﺮرﺳﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ـ ﮔﺰارش ﺑﺎزده ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي دوﻟﺖ ـ‬
‫ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﺗﻐﯿﯿﺮات و اﺻﻼﺣﺎت‬

‫ﻣﺪل ﮔﺮوﻫﯽ ‪ :‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺣﺎﺻﻞ ﺗﻌﺎدل و ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﯿﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ‪:‬‬
‫ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﮔﺮوﻫﯽ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻓﺮض اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﯿﻦ ﮔﺮوﻫﻬﺎ‪ ،‬ﻋﺎﻣﻞ اﺻﻠﯽ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﺳـﺖ‪ .‬اﻓـﺮادي ﮐـﻪ‬
‫ﺑﻄﻮر رﺳﻤﯽ و ﯾﺎ ﻏﯿﺮ رﺳﻤﯽ ﺗﺸﮑﻞ ﻣﯽﯾﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﺑﺮآورده ﺷﺪن ﻧﯿﺎزﻫﺎي ﺧﻮد از ﻃﺮﯾﻖ دوﻟﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻘﺶ اﻓﺮاد زﻣﺎﻧﯽ ﻣﺆﺛﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﺑﺨﺸﯽ از ﯾﮏ ﮔﺮوه ﯾﺎ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه آن‪ ،‬ﺑﺮاي ﮐﺴـﺐ ﻣﻨـﺎﻓﻊ ﻣـﺬﮐﻮر‬
‫اﻗﺪام ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﮔﺮوه ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﯾﮏ ﺣﻠﻘﻪ ارﺗﺒﺎﻃﯽ ﺑﯿﻦ اﻓﺮاد و دوﻟﺖ ﻋﻤﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻈﺎم ﺳﯿﺎﺳﯽ اﺧﺘﻼﻓﺎت ﮔﺮوﻫﯽ را ﺑﻪ ﺷﯿﻮهﻫﺎي ذﯾﻞ ﺣﻞ‬
‫و ﻓﺼﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (1‬اﯾﺠﺎد ﻧﻈﻢ و ﺿﺎﺑﻄﻪ در ﺗﻌﺎﻣﻞ ﮔﺮوﻫﯽ‬
‫‪ (2‬اﯾﺠﺎد ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ و ﻣﻮازﻧﻪ ﻣﯿﺎن ﻣﻨﺎﻓﻊ ﮔﺮوهﻫﺎ‬
‫‪ (3‬ﺗﺴﺮي ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ و ﺳﺎزش ﮔﺮوهﻫﺎ ﺑﻪ ﺟﺮﯾﺎن ﺷﮑﻞﮔﯿﺮي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ‬
‫‪ (4‬ﻣﺤﻘﻖ ﺳﺎﺧﺘﻦ و اﺟﺮاي ﺗﻮاﻓﻖﻫﺎ و ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺣﺎﺻﻞ ﺗﻌﺎدل و ﺗﻮازن ﻣﺒﺎرزات ﮔﺮوﻫﯽ اﺳﺖ و ﻧﻘﻄﻪ ﺗﻌﺎدل از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﮔﺮاﯾﺶ ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽ‬
‫ﺑﺴﻮي ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺑﺮﺧﯽ از ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻊ داده ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫‪45‬‬

‫ﻧﻤﻮدار ﻣﺪل ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﮔﺮوﻫﯽ و ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪:‬‬

‫اﻓﺰاﯾﺶ ﻧﻔﻮذ ﮔﺮوه ب و‬
‫ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻪ ﺳﻮد‬

‫اﻟﻒ‬

‫ﻧﻔﻮذ ﮔﺮوه اﻟﻒ‬

‫ﺧﻄﯽ ﻣﺸﯽ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ‬
‫ﮔﺮوه اﻟﻒ‬

‫ب‬
‫ﻧﻘﻄﻪ‬

‫ﺗﻌﺎدل‬

‫ﻧﻘﻄﻪ ﺗﻌﺎدل‬
‫ﺟﺪﯾﺪ‬

‫ﻧﻔﻮذ ﮔﺮوه ب‬

‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻮردﻧﻈﺮ ﮔﺮوه ب‬
‫ﭘﺲ از اﻓﺰاﯾﺶ ﻗﺪرت‬

‫ﻃﺮﻓﺪاران ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﮔﺮوﻫﯽ ﻣﺎﯾﻠﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺟﻬﺖدار را ﺑﺮ اﺳـﺎس ﺗﻌﺎﻣـﻞ ﮔﺮوﻫـﯽ ﺑﯿـﺎن ﮐﻨﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﻧﯿﺮوﻫﺎي ﻓﻌﺎل در ﻋﺮﺻﻪ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺗﻼش ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ از اﮐﺜﺮﯾﺖ ﮔﺮوهﻫﺎ‪ ،‬اﺋﺘﻼﻓﯽ را ﺑﻮﺟﻮد آورﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻧﯿﺮوﻫﺎ ﺑﺎ اراﺋﻪ ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎﯾﯽ ﻣﺸﺨﺺ‪،‬‬
‫ﻣﻌﯿﻦ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﭼﻪ ﮔﺮوهﻫﺎﯾﯽ ﺑﺎﯾﺪ در اﺋﺘﻼف ﺣﺎﮐﻢ ﺷﺮﮐﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻫﺮ اﻧﺪازه ﮐﻪ ﺗﻌﺪاد ﮔﺮوه ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب ﯾﮏ ﻣﺴﺌﻮل ﺑﯿﺸﺘﺮ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻮرد ﻋﻼﻗﻪ‪ ،‬آن ﮔﺮوه ﻣﺘﻨﻮعﺗﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻀﻮﯾﺖ اﻓﺮاد در ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺑﻪ اﯾﺠﺎد ﺗﻌﺎدل و ﺗﻮازن ﮐﻤﮏ ﻣـﯽﮐﻨـﺪ و‬
‫ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﮔﺮوﻫﯽ ﻓﺮﺻﺖ ﺗﺨﻄّﯽ از ارزشﻫﺎي ﺣﺎﮐﻢ و ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه را ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺗﻌﺎدل ﺣﺎﺻﻞ از ﺗﻌﺎﻣﻞ ﮔﺮوهﻫﺎ‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻌﺎدل و ﺗﻮازن ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﮔﺮوهﻫﺎ در ﺳﯿﺴﺘﻢ ﻧﯿﺰ ﮐﻤﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﻗﺪرت ﻫﺮ ﮔﺮوه درﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﺎ ﻗﺪرت ﮔﺮوهﻫﺎي رﻗﯿﺐ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫ﻣﺪل ﻋﻘﻼﯾﯽ ‪ :‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ »ﺣﺪاﮐﺜﺮ دﺳﺘﺎورد اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ« ‪:‬‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺷﯿﻮهاي اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪ آن ﮐﺴﺐ ﺣﺪاﮐﺜﺮ دﺳﺘﺎورد اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﺳﺖ ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ دوﻟﺖﻫﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎﯾﯽ‬
‫را اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻨﺎﻓﻊ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ آن را ﺑﺮاي ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬در ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﺎ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎي اﺟﺮاي آن ﺑﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮﯾﻦ ﺣﺪ ﺑﺮﺳﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ‬
‫دو ﻧﮑﺘﻪ ﻣﻬﻢ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬

‫‪(1‬‬

‫ﻫﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻓﻘﻂ در ﺻﻮرﺗﯽ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻫﺰﯾﻨﻪ اﺟﺮاي آن از ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺣﺎﺻﻞ از اﺟﺮاي آن ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪(2‬‬

‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﺑﺎﯾﺪ از ﻣﯿﺎن ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدي‪ ،‬ﮔﺰﯾﻨﻪاي را اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﯾﺴـﻪ ﺑـﺎ ﻫﺰﯾﻨـﻪﻫـﺎ‪،‬‬
‫ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﻣﻨﺎﻓﻊ را در ﺑﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب ﯾﮏ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻘﻼﯾﯽ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﺎﯾﺪ؛‬

‫‪(A‬‬

‫واﻗﻒ ﺑﺮ ﻫﻤﻪ اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎي ارزﺷﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ و اﻫﻤﯿﺖ آﻧﻬﺎ‬

‫‪(B‬‬

‫آﺷﻨﺎ ﺑﻮدن ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫‪46‬‬

‫‪(C‬‬

‫ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻫﻤﻪ ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي ﻣﻤﮑﻦ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﮔﺰﯾﻨﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫‪(D‬‬

‫ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻣﻨﻔﻌﺖ ﺑﻪ ﻫﺰﯾﻨﻪ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎ‬

‫‪(E‬‬

‫اﻧﺘﺨﺎب ﮐﺎراﺗﺮﯾﻦ ﮔﺰﯾﻨﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻄﻠﻮب‬

‫ﻻزﻣﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻘﻼﯾﯽ دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت درﺑﺎره ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ درﺳﺖ‪ ‬ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي آﻧﻬﺎ‬
‫و ﻗﺪرت ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ دﻗﯿﻖ ﻫﺰﯾﻨﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻨﻔﻌﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ ﯾﮏ ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺳـﺖ ﮐـﻪ‬
‫ﺧﺮدﮔﺮاﯾﯽ را در ﺷﮑﻞﮔﯿﺮي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺗﺴﻬﯿﻞ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻨﺤﻨﯽ ﻣﺠﻤﻮﻋﻬﺰﯾﻨﻪﻫﺎي‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬

‫‪) Y‬ﻣﻨﺎﻓﻊ(‬

‫‪a‬‬
‫ﻧﻘﻄﻪ ﺳﺮ ﺑﻪ ﺳﺮ‬
‫‪b‬‬
‫ﻣﻨﺤﻨﯽ‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋﺎرزشﻫﺎي‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬

‫وﻗﺘﯽ ﮐﻪ ﻣﻘﺪار‬
‫ﻫﺰﯾﻨﻪ از ﻣﻨﻔﻌﺖ‬
‫ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ‬
‫‪) X‬ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎ(‬

‫‪B‬‬

‫‪A‬‬

‫‪C‬‬

‫‪D‬‬

‫ﻣﺪل اﺣﺴﺎس‪ :‬ادراك در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻘﻼﯾﯽ‪:‬‬
‫در ﻣﺪل ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺑﺮاي ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺎﯾﺪ دو ﻣﺮﺣﻠﻪ را از ﻫﻢ ﻣﺘﻤﺎﯾﺰ ﻧﻤﻮد ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬

‫‪ (1‬ﺣﺴﺎس ﻣﺸﮑﻞ ‪‬‬

‫در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﻋﺎرﺿﻪﻫﺎ و روﯾﻪﻫﺎي ﺑﯿﺮوﻧﯽ ﻣﺸﮑﻞ را در ﻣﯽﯾﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ در اﯾﻦ‬

‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﻗﺪام ﻧﻤﺎﯾﯿﻤﺘﺼﻤﯿﻤﯽ ﺳﻄﺤﯽ و ﻣﻮﻗﺘﯽ اﺗﺨﺎذ ﺷﺪه و ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬

‫‪ (2‬ادراك ﻣﺸﮑﻞ‪‬‬

‫ﻣﻮاﻧﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻘﻼﯾﯽ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻫﯿﭻ ﻣﻨﻔﻌﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﮐﻪ در ﻣﻮرد آن ﺗﻮاﻓﻖ ﮐﻠﯽ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﺟﺰ ﻣﻨـﺎﻓﻊ اﻓـﺮاد و ﮔـﺮوهﻫـﺎي‬
‫ﻣﻌﺪود‪.‬‬
‫‪ (2‬ﻋﺪم ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﻨﺎﻓﻊ و ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر‬

‫‪47‬‬

‫‪ (3‬ﻋﺪم وﺟﻮد اﻧﮕﯿﺰه در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﺮاي اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي اﻫﺪاف اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬
‫‪ (4‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺟﺰ اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻪ رﻓﻊ ﻧﯿﺎزﻫﺎ ﺑﺮاي ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ اﻣﻮر ﺑﭙﺮدازﻧﺪ اﻧﮕﯿﺰهاي ﺑﺮاي اﻓﺰاﯾﺶ ﻧﻔﻊ ﺧﺎﻟﺺ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ (5‬ﺑﺎز ﻧﮕﻬﺪاﺷﺘﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران از ﺑﺎزﺑﯿﻨﯽ ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﺟﺮﯾﺎن ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎي ﻗﺒﻠﯽ‪ ،‬ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل واﻗﻊ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ ﺑﺪﻟﯿﻞ‬
‫ﺳﺮﻣﺎﯾﻪﮔﺬاريﻫﺎي ﻋﻈﯿﻢ در ﻣﻮرد ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﮐﻨﻮﻧﯽ‪.‬‬
‫‪ (6‬ﻣﻮاﻧﻊ ﺑﯽﺷﻤﺎر ﺑﺮاي ﺟﻤﻊآوري اﻃﻼﻋﺎت ) از ﺟﻤﻠﻪ ﻫﺰﯾﻨﻪ ﺟﻤﻊآوري دادهﻫﺎ ( در ﺟﺮﯾﺎن ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻫﻤﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻗﺎﺑـﻞ‬
‫ﮔﺰﯾﻨﺶ و ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي آن‬
‫‪ (7‬ﻋﺪم ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ در ﻋﻠﻮم رﻓﺘﺎري و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و زﯾﺴﺘﯽ و ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ در درك ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎي اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ و ﻣﻨﺎﻓﻊ‬
‫‪ (8‬ﻋﺪم وﺟﻮد ﻗﺪرت ﮐﺎﻓﯽ ﺑﺮاي ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ دﻗﯿﻖ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎ و ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺑﻪ ﮐﻤﮏ ﭘﯿﺸﺮﻓﺘﻪﺗﺮﯾﻦ ﻓﻨﻮن ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ ﺑﺪﻟﯿﻞ دﺧﺎﻟﺖ ارزشﻫﺎي‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ‬
‫‪ (9‬ﻣﺘﮑﯽ ﺑﻮدن ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻗﺒﻠﯽ ﺑﺮاي ﮐﺎﻫﺶ اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي اﯾﺬاﺋﯽ و ﻏﯿﺮﻗﺎﺑﻞ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﺑﺪﻟﯿﻞ ﻋﺪم ﻗﻄﻌﯿﺖ در ﻣﻮرد‬
‫ﻧﺘﺎﯾﺞ ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫‪ (10‬ﻣﺸﮑﻞ ﻧﻤﻮدن ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺪﻟﯿﻞ ﻣﺎﻫﯿﺖ ﺗﻘﺴﯿﻢِ ﮐﺎر و ﺗﺨﺼﺼﯽ ﺷﺪن ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔـﺬاري ﻋﻤـﻮﻣﯽ در‬
‫دﯾﻮان ﺳﺎﻻريﻫﺎي ﺑﺰرگ‬

‫ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺑﺎزي‪ :‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﻌﻨﻮان اﻧﺘﺨﺎﺑﯽ ﻋﻘﻼﯾﯽ در ﺷﺮاﯾﻂ رﻗﺎﺑﺘﯽ‪:‬‬
‫اﯾﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻋﻘﻼﯾﯽ در ﻣﺤﯿﻄﯽ رﻗﺎﺑﺘﯽ ﺑﯿﻦ دو ﯾﺎ ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ)ﮔﺮوه( ﻣﯽﭘﺮدازد‪ .‬ﺷﺮاﯾﻂ رﻗﺎﺑﺘﯽ ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎزده ﻫﺮ ﮔﺰﯾﻨﻪ ﺑﺮاي ﯾﮏ ﻃﺮف ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﮔﺰﯾﻨﻪ ﻃﺮف دﯾﮕﺮ اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﭘﯿﺎﻣﺪ راﺑﻪ ﻋﻤﻠﮑـﺮد ﺗﺼـﻤﯿﻢ‪-‬‬
‫ﮔﯿﺮﻧﺪه ﻣﻘﺎﺑﻞ واﺑﺴﺘﻪ ﻣﯽﺳﺎزد‪.‬‬
‫درﺗﺌﻮريِ ﺑﺎزي ﻧﻈﺮ ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮان در ﻣﻮرد ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎﯾﯽ ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﭘﺮدازﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻫﻢ ارﺗﺒﺎط ﺧﯿﻠﯽ ﻧﺰدﯾﮑـﯽ‬
‫دارﻧﺪ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮي رﻓﺘﺎر ﺧﻮد را ﺗﻌﺪﯾﻞ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﻋﻼﯾﻖ و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﻠﮑﻪ اﻧﺘﻈﺎرات و ﻋﻤﻠﮑﺮد‬
‫اﺷﺨﺎص دﯾﮕﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﯾﮏ ﺑﺎزﯾﮕﺮ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﯾﮏ ﺷﺨﺺ‪ ،‬ﮔﺮوه ﯾﺎ دوﻟﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺑﺎزي ﯾﮏ اﻟﮕﻮي ذﻫﻨﯽ و اﺳﺘﻘﺮاﺋﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﺗﺌﻮري ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ اﻓﺮاد ﮐﺎﻣﻼً ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢ‬

‫ﺑﮕﯿﺮﻧﺪ‪ ،‬در وﺿﻌﯿﺖﻫﺎي رﻗﺎﺑﺖآﻣﯿﺰ ﺑﻪ ﭼﻪ ﺻﻮرت ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫)ﺑﺎزﯾﮕﺮ اﻟﻒ(‬
‫اداﻣﻪ ﻣﺴﯿﺮ‬
‫ﺑﺎزﯾﮕﺮ ب‬

‫ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﺴﯿﺮ‬

‫ﮔﺰﯾﻨﻪ اول ﻧﺘﯿﺠﻪ‬

‫‪ 1‬ﻧﺘﯿﺠﻪ‬

‫‪2‬‬

‫ﮔﺰﯾﻨﻪ دوم ﻧﺘﯿﺠﻪ‬

‫‪ 3‬ﻧﺘﯿﺠﻪ‬

‫‪4‬‬

‫اﺻﻞ اﺳﺎﺳﯽ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺑﺎزي وﺟﻮد ﯾﮏ اﺳﺘﺮاﺗﮋي اﺳﺖ‪ .‬اﺳﺘﺮاﺗﮋي اﺷﺎره ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻋﻘﻼﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در آن ﺑﺮاي رﺳﯿﺪن ﺑﻪ‬
‫ﺑﺎزده ﺑﻬﯿﻨﻪ ﺣﺘﯽ ﺑﻌﺪ از در ﻧﻈﺮﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺣﺮﮐﺎت اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻗﺪاﻣﺎﺗﯽ ﻃﺮح ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻈﺮﯾﻪﭘﺮدازان ﺑـﺎزي ﺑـﺮاي ﺗﺒﯿـﯿﻦ‬
‫اﺳﺘﺮاﺗﮋي ﻋﻘﻼﯾﯽ اﺻﻄﻼح »ﮐﻢ ـ زﯾﺎد« را ﺑﮑﺎر ﻣﯽﺑﺮﻧﺪ‪ .‬ﻃﺮح اﺳﺘﺮاﺗﮋي »ﮐﻢ ـ زﯾﺎد« ﺑﺮاي ﺣﻤﺎﯾﺖ ﯾﮏ ﺑﺎزﯾﮑﻦ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺑـﺎزي‬
‫ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﺪل ﺳﯿﺴﺘﻤﯽ‪ :‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻌﻨﻮان ﺑﺎزده ﺳﯿﺴﺘﻢ‪:‬‬

‫‪48‬‬

‫ﻣﺤﯿﻂ ﺑﻪ وﺿﻌﯿﺘﯽ اﻃﻼق ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ در داﺧﻞ ﺗﺸﮑﯿﻼت و ﻣﺤﺪوده ﺳﯿﺴﺘﻢ ﻧﺒﺎﺷﺪ وﻟﯿﺒﺎ آن ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺳﯿﺎﺳـﯽ‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎ و ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﺎ اﻗﺘﺪار ﺑﻪ ﺑﺨﺶﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ اﺧﺘﺼـﺎص ﻣـﯽدﻫـﺪ‪ .‬ﺑـﺎزداده‬
‫ﺳﯿﺴﺘﻢ‪ ،‬ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﺨﺼﯿﺺ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﺼﻮرت ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت و اﻗﺪاﻣﺎﺗﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺼﻮرت ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﭘﺪﯾﺪار ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﺪل ﺳﯿﺴﺘﻤﯽ ﺧﻂ ﻣﺸـﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺬاري ﺑﺼﻮرت زﯾﺮ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﺤﯿﻂ‬

‫ﻣﺤﯿﻂ‬
‫دادهﻫﺎ‬
‫اﻧﺘﻈﺎرات‬

‫ﻧﯿﺎزﻫﺎ‬
‫ﻣﻨﺎﺑﻊ‬

‫ﺣﻤﺎﯾﺖﻫﺎ‬

‫ﻓﺮاﮔﺮد‬

‫ﺧﺮده ﺳﯿﺴﺘﻢ‬
‫ﺳﯿﺎﺳﯽ‬

‫ﺑﺎزدادهﻫﺎ‬
‫اﻗﺪامﻫﺎ‬

‫ﺗﺼﻤﯿﻢﻫﺎ‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‬

‫ﺑﺎزﺧﻮر‬

‫ﻣﺤﯿﻂ‬

‫ﻣﺤﯿﻂ‬

‫ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻋﻤﻮﻣﯽ را ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺑﺎزده ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺑﯿﺎن ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در ﻗﺎﻟﺐ ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي‬
‫از ﻧﻬﺎدﻫﺎ و ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي ﻗﺎﺑﻞ ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ اﺷﺎره دارد ﮐﻪ ﻧﯿﺎزﻫﺎ را ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻣﻌﺘﺒﺮي ﮐﻪ ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻗﺸﺮﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﺷـﺪ‬
‫ﺗﺒﺪﯾﻞ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺳﯿﺴﺘﻢ زﻣﺎﻧﯽ ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿﺮد ﮐﻪ اﻓﺮاد ﯾﺎ ﮔﺮوهﻫﺎ ﻧﺘﯿﺠﮥ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻣﺮاﺟﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري را ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫از ﻗﺎﻧﻮن ﺗﺒﻌﯿﺖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻟﯿﺎت ﺧﻮد را ﻣﯽﭘﺮدازﻧﺪ و ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ وﻓﻖ ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺧﻮد را از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺒﺎدرت ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ذﯾﻞ ﻣﯽﭘﺮدازد‪،‬‬
‫‪ (1‬اراﺋﻪ ﺑﺎزدادهﻫﺎي رﺿﺎﯾﺖ ﺑﺨﺶ‬
‫‪ (2‬اﺗﮑﺎ ﺑﻪ ﻧﯿﺮوي دروﻧﯽ ﺧﻮد‬
‫‪ (3‬اﺳﺘﻔﺎده از ﻗﺪرت اﻗﺘﺪار‬

‫ﻣﺪل رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ‪:‬‬
‫در اراﺋﻪ اﯾﻦ ﻣﺪل‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي از ﺟﻨﺒﻪ رﻓﺘﺎري ﻣﻮرد ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺮ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي رواﻧﯽ‪ ،‬اﺟﺘﻤـﺎﻋﯽ ﺗﺼـﻤﯿﻢ‪-‬‬
‫ﮔﯿﺮي در ﺳﺎزﻣﺎن ﺗﺄﮐﯿﺪ وﯾﮋهاي ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﺑﺠﺎي ﺟﺴﺘﺠﻮي راه ﺣﻞﻫﺎي ﺣﺪاﮐﺜﺮ و ﺣﺪاﻗﻞ‪ ،‬ﺑﺪﯾﻞﻫﺎﯾﯽ را‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ اﻫﺪاف ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه را در ﺣﺪ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﻣﺤﻘﻖ ﻣﯽﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﻓﺮﺿﯿﺎت اﺻﻠﯽ ﻣﺪل رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﺟﺴﺘﺠﻮﯾﯽ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻮارد زﯾﺮ‪:‬‬

‫‪49‬‬

‫‪ (1‬ﺟﺴﺘﺠﻮي ﺑﺪﯾﻞﻫﺎ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﻋﻤﻠﮑﺮدﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻮده و ارزﯾﺎﺑﯽ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي درﺟﻪ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺸﯽِ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿﺮد‪.‬‬

‫‪ (2‬زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﻫﯿﭻ ﺑﺪﯾﻠﯽ ارﺿﺎ ﮐﻨﻨﺪه ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﺟﺴﺘﺠﻮي ﻣﺪﯾﺮ اداﻣﻪ ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ و ﺑﺪﯾﻞﻫﺎي ﺟﺪﯾﺪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺳﻄﻮح ﻣﺨﺘﻠﻒ‬
‫رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺸﯽ و ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي ﺟﺪﯾﺪ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﻪ روش رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ‪ ،‬ﺗﻼش ﻧﻬﺎﯾﯽ دﺳﺖﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﮐﯿﻔﯿﺖ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ اﺳﺖ ﻧﻪ ﮐﯿﻔﯿﺖ ﺑﻬﯿﻨﻪ‪ .‬از ﻣﺤﺎﺳﻦ‬
‫اﯾﻦ ﻣﺪل ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﻈﺮﯾﻪ رواﻧﯽ ـ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ﺳﺎزﻣﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت‪ ،‬واﻗﻊﺑﯿﻨﺎﻧﻪ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽ ﻋﻤﺪه اﯾﻦ روش ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي زﻣﺎﻧﯽ روﺷﻦ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺳﺌﻮال ﮐﻨﯿﻢ ﺑﺮاﺳﺎس ﭼﻪ ﺿﻮاﺑﻄﯽ ﺳﻄﺢ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﻣﻌﯿﻦ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد و ﭼﻪ ﮐﺴﯽ آنرا ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬اﻧﺴﺎن ﻫﻤﯿﺸﻪ در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺎ ﺑﺪﯾﻞﻫﺎي ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه و ﻣﻌﻠﻮم رو ﺑﻪ رو ﻧﻤـﯽﺷـﻮد ﮐـﻪ‬
‫ﻧﺘﺎﯾﺞ آنﻫﺎ ﻣﺸﺨﺺ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺮاي ﻓﺰوﻧﯽ ﺑﺨﺸﯿﺪن ﺑﻪ اﻫﺪاف ارزﺷﻤﻨﺪ ﺑﺎ ﻣﻘﺎﺻﺪ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر و ﺑﺎ ﺑﯽاﻃﻼﻋﯽ ﮐﺎﻣﻞ از ﻫـﺪﻓﯽ ﮐـﻪ ﻣﻄﻠـﻮب‬
‫اوﺳﺖ و ﯾﺎ ﻣﺎﻧﻊ از ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺤﯿﻂ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﻧﯿﺰ ﻣﻮاﺟﻪ اﺳﺖ و ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﺪودﯾﺖﻫﺎي ﻋﻘﻠﯽ در ﺟﺴﺘﺠﻮي ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺗﺼﻤﯿﻢ‪-‬‬
‫ﮔﯿﺮي ﺑﻬﯿﻨﻪ ﯾﺎ رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﺑﺮ ﻣﯽآﯾﺪ ﮐﻪ از ﻧﻘﺎط ﺿﻌﻒ روش ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﮐﺮدن‪ ،‬ﻣﺪﯾﺮ در اﯾﻦ روش ﺑﺮاي ﺟﺴﺘﺠﻮي ﺷﻘﻮق دﯾﮕﺮ و ﺗﻼش‬
‫در اﺑﺪاع‪ ،‬رويآوردن ﺑﻪ ﻧﻮآوري و ﺧﻼﻗﯿﺖ ﻧﯿﺎز ﺷﺪﯾﺪي اﺣﺴﺎس ﻧﻤﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺪل ﺟﺰﺋﯽ ـ ﺗﺪرﯾﺠﯽ‪ :‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻌﻨﻮان اﻋﻤﺎل ﺗﻐﯿﯿﺮات در ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ‪:‬‬
‫از اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﻌﻨﻮان ﺗﺪاوم ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ دوﻟﺖ ﺑﺎ اﻋﻤﺎل ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ ﺟﺰﺋﯽ ﻧﺎم ﺑﺮده ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺤﺪودﯾﺖﻫﺎي زﻣﺎن‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز و ﻫﺰﯾﻨﻪ‪ ،‬در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران را از ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫و ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي آن ﺑﺎز ﻣﯽدارد‪ .‬ﻣﺤﺪودﯾﺖﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻧﯿﺰ ﻣﺎﻧﻊ ﻓﺮاﻫﻢ ﺷﺪن زﻣﯿﻨﻪ ﻻزم ﺑﺮاي ﻫﺪفﮔﺬاري اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ روﺷـﻦ و ﻣﺤﺎﺳـﺒﺎت‬
‫دﻗﯿﻖ ﻫﺰﯾﻨﻪ و ﻣﻨﻔﻌﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺪل ﺟﺰﺋﯽ ـ ﺗﺪرﯾﺠﯽ ﻣﺎﻫﯿﺖ ﻏﯿﺮﻋﻤﻠﯽ و اﺟﺮاﯾﯽ ﻣﺪل ﺟﺎﻣﻊ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري را آﺷﮑﺎر ﻣﯽﮐﻨﺪ و‬
‫روش ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﮐﺎراﻧﻪﺗﺮي از ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي را اراﺋﻪ ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﺪل ﯾﮏ ﻣﺪل ﭘﯿﺶﻧﮕﺮ ﻣﺤﺴﻮب ﻧﻤﯽﺷﻮد زﯾﺮا ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻌﻨﻮان ﻣﺒﻨﺎي ﺗﺼـﻤﯿﻢﮔﯿـﺮي‬
‫ﺟﺪﯾﺪ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺟﺎري و ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﻼك ﻋﻤﻞ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺑﺎ اﻓﺰاﯾﺶ و ﮐﺎﻫﺶ در آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺗﺼـﻤﯿﻤﺎت ﺟﺪﯾـﺪ‬
‫ﻣﯽرﺳﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (1‬ﻋﻠﺖ ﺑﯽرﻏﺒﺘﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﻪ اﯾﻦ ﺷﯿﻮه اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ آﻧﻬﺎ وﻗﺖ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎﻟﯽ ﻻزم را ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﯽ و ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ‬
‫ﺗﻤﺎﻣﯽ ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬در دﺳﺘﺮس ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ (2‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﺪﻟﯿﻞ ﻋﺪم ﻗﻄﻌﯿﺖ ﭘﯿﺎﻣﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﮐﺎﻣﻼً ﺟﺪﯾﺪ ﯾﺎ ﻣﺘﻔﺎوت‪ ،‬ﻣﺸﺮوﻋﯿﺖ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻗﺒﻠﯽ را ﻣـﯽ‪-‬‬
‫ﭘﺬﯾﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ (3‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪﮔﺬاريﻫﺎي ﮐﻼﻧﯽ در ﺧﺼﻮص ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻌﻤﻞ آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻋﻤﺪه و اﺳﺎﺳﯽ را‬
‫در ﻣﻮرد آﻧﻬﺎ ﻏﯿﺮﻣﻤﮑﻦ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬
‫‪ (4‬از ﻟﺤﺎظ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﻨﻈﺮ ﻧﻤﯽرﺳﺪ‪ .‬زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﺗﻨﻬﺎ اﻓﺰاﯾﺶ و ﮐﺎﻫﺶ در ﺑﻮدﺟﻪ اﺳﺖ رﺳﯿﺪن ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ‬
‫در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﻪ آﺳﺎﻧﯽ ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿﺮد‪ ،‬در وﺿﻌﯿﺘﯽ ﮐﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮات در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت اﺧﺘﻼف و ﺗﻌﺎرض را ﺷـﺪت‬
‫ﻣﯽﺑﺨﺸﺪ‪ .‬ﻣﺪل ﺟﺰﺋﯽ ـ ﺗﺪرﯾﺠﯽ در ﮐﺎﻫﺶ ﺗﻌﺎرض‪ ،‬ﺑﺮﻗﺮاري ﺛﺒﺎت و ﺣﻔﻆ ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻧﻘﺶ ﺳﺎزﻧﺪهاي دارد‪.‬‬

‫‪50‬‬

‫ﻣﺪل ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ‪ :‬ﺗﺮﮐﯿﺐ دو ﻣﺪل‪:‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﺪل در ﻗﺒﺎل ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽﻫﺎ و ﻣﺤﺪودﯾﺖﻫﺎي ﻣﺪل ﻋﻘﻼﯾﯽ و ﺟﺰﺋﯽ ـ ﺗﺪرﯾﺠﯽ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري اﺗﺨﺎذ ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺪل ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ‬
‫ﺷﯿﻮهاي ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ ﮐﻪ ﭘﺪﯾﺪه و ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ را در ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﻋﺎﻟﯽ و اﺳﺘﺮاﺗﮋﯾﮏ ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺳﻄﻮح ﭘﺎﯾﯿﻦ و ﺗﺪرﯾﺠﯽ ﮐـﻪ ﺑـﺮاي ﺳـﻄﻮح ﺑـﺎﻻﺗﺮ‬
‫ﺗﺪارك دﯾﺪه ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺗﻠﻔﯿﻖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻘﺮراﺗﯽ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺗﺨﺼﯿﺺ ﻣﻨﺎﺑﻊ در ﻣﯿﺎن ﺳﻄﻮح ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي‪.‬‬
‫ﺷﯿﻮه ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ ﮐﻤﺘﺮ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل راه ﺣﻞﻫﺎ و ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺪل ﻋﻘﻼﯾﯽ در ﺟﺴﺘﺠﻮي آن اﺳﺖ وﻟﯽ در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل راﻫﺒـﺮد‬
‫ﺑﻬﺘﺮ و زﻣﯿﻨﻪ ﺧﻼﻗﯿﺖ ﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮي را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﯿﻮه ﺟﺰﯾﯽ ـ ﺗﺪرﯾﺠﯽ ﺑﺮاي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﺷﯿﻮه ﺑﺮرﺳـﯽ ﺗﻠﻔﯿﻘـﯽ در‬
‫ﺗﻌﻤﻖ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﻪ دو ﻧﻮع ﻋﺪﺳﯽ ﺗﺸﺒﯿﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﯾﮑﯽ ﻋﺪﺳﯽ وﺳﯿﻊ و ﺑﺎز و دﯾﮕﺮي ﻋﺪﺳﯽ ﻣﺤﺪود و ﺟﺰﯾﯽ‪.‬‬
‫در ﻣﺪل ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ اﺑﺘﺪا ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻄﻮر ﮔﺴﺘﺮده وﻟﯽ ﺳﻄﺤﯽ ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﯽﺷﻮد و ﺳﭙﺲ وﻗﺘﯽ در اﯾﻦ ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻘﻄﻪ ﻣﺸـﮑﻞزا ﭘﯿـﺪا‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬آن ﻧﻘﻄﻪ ﺑﻄﻮر دﻗﯿﻖ ﻣﻮرد ﺑﺮﺳﯽ ﺗﻔﺼﯿﻠﯽ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ‪ ،‬ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ از دو ﻣﺪل ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺗﺪرﯾﺠﯽ و ﻣﺪل ﻋﻘﻼﯾﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺤﻮه اﺗﺨﺎذ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﺮاﺳﺎس اﻟﮕﻮﻫﺎي‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﻄﻮر ﻣﺘﻔﺎوت اﻧﺠﺎم ﻣﯽﭘﺬﯾﺮد‪ .‬ﯾﮏ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﻋﻘﻼﯾﯽ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﻄﻮر ﻣﻨﻔﺮد و ﺑﺎ اﺗﮑﺎ ﺑﻪ ﺧﻮد ﺗﺼﻤﯿﻤﯽ‬
‫را اﺗﺨﺎذ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬در ﻋﻮض ﻫﻤﺘﺎي ﺟﺰﯾﯽ ـ ﺗﺪرﯾﺠﯽ او ﺳﻌﯽ در ﺣﻔﻆ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﮐﻨﻮﻧﯽ و ﻣﻮﺟﻮد دارد زﯾﺮا ﺑﻪ ﻓﺮﺻﺘﻬﺎي اﺳﺎﺳﯽ ﺑﺮاي اﯾﺠﺎد‬
‫ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻋﻤﺪه ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺪل ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ در ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﺳﺎزﮔﺎري را ﺑﺎ دﯾﺪﮔﺎهﻫﺎي اﺑﺘﮑﺎري ـ ﺳﺎزﻧﺪه دارد و اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬
‫ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ و اﺳﺘﻌﺪاد اﻧﺴﺎن را ﺑﺮاي ﺳﺎزﮔﺎري ﺑﺎ ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺘﻐﯿﺮ و در ﺣﺎل ﺗﺤﻮل ﺣﺘﯽ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻋﻤﺪه‪ ،‬ﻣﺴﺎﻋﺪ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺷﯿﻮه ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻟﮕﻮ ﺷﺎﻣﻞ ﻋﻨﺎﺻﺮ و ﻣﺆﻟﻔﻪﻫﺎﯾﯽ اﺳﺖ ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﻧﻮﻋﯽ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺑﺮرﺳﯽ را ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ ﮐﻪ ﻫﺪف آن ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ و دﯾﺪﮔﺎهﻫﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ روﯾﺪادﻫﺎ در زﻣﺎنﻫﺎي‬
‫ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻬﺖﮔﯿﺮيﻫﺎي آﯾﻨﺪه ﺧﻂ ﻣﺸﯽ را ﺑﺮاي ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ‬
‫‪ -2‬ﻋﻨﺼﺮ دوم ﺑﻪ روﯾﻪ اﻧﺘﺨﺎب و ﮔﺰﯾﻨﺶ ﻧﻈﺮ دارد ﺗﺎ روﺷﻦ ﺳﺎزد ﮐﺪام ﯾﮏ از ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺳﺎﺳﯽ ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي ﻣﻔﺼﻞ و‬
‫ﺟﺰﯾﯽ ﮐﻪ اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺤﺪود ﺳﺎزﻣﺎن را ﻣﺠﺎز ﻣﯽﺷﻤﺎرد‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -3‬اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺷﺎﻣﻞ ﺑﺮرﺳﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي ﻣﻔﺼﻞ زﯾﺮ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪﻫﺎي ﻓﺮﻋﯽ و ﺟﺰﯾﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﻄﻮر ﺗﺪرﯾﺠﯽ اﺳـﺖ ﮐـﻪ ﺑـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ راﻫﮑﺎرﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮاي ﺣﻞ و ﻓﺼﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫ﻣﺪل اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪:‬‬
‫در اﯾﻦ روﯾﮑﺮد اﯾﻦ ﻫﺪف دﻧﺒﺎل ﻣﯽﺷﻮدﮐﻪ ﮐﺎﻻﻫﺎ و ﺧﺪﻣﺎت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﮐﻤﯿﺎب را در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽﺗـﻮان ﺗﻘﺴـﯿﻢ و ﺗﻮزﯾـﻊ‬
‫ﻧﻤﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﺎ ﺑﺮداﺷﺘﯽ از اﻧﺴﺎن ﺑﻌﻨﻮان ﯾﮏ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه‪ ،‬ﺗﻮﺿﯿﺢ ﻣﯽدﻫﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻧﺴﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ در ﻣﻮرد ﻣﺼﺮف و ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺎﻻﻫﺎ و‬
‫ﺧﺪﻣﺎت ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻮد را اﻧﺠﺎم ﻣﯽدﻫﺪ‪ .‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه ﻣﻮاﺟﻪ ﺑـﺎ اﻣﮑﺎﻧـﺎت و‬
‫ﻓﺮﺻﺖﻫﺎي ﺧﺎﺻﯽ ﻣﯽﺷﻮد و ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻦ ﻣﺰاﯾﺎي ﻧﺴﺒﯽ ﺣﺎﺻﻞ از اﻧﻮاع ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺷﯿﻮهﻫﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﻪ اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﯽﭘﺮدازد‬
‫و در ﭼﻨﯿﻦ ﺷﺮاﯾﻄﯽ ﺑﺎ ﻗﺼﺪ و ﻧﯿﺖ در ﭘﯽ ﺣﺼﻮل ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﯽﭘﺮدازد‪ .‬ﻃﺮاﺣﺎن اﯾﻦ اﻟﮕﻮ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﮐﻪ اراﺋـﻪ‬
‫ﺧﺪﻣﺎت و ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺎﻻﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﻗﺎﻟﺐ دو ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ اﻧﺠﺎمﭘﺬﯾﺮ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪51‬‬

‫‪ (1‬آﯾﺎ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺎﯾﺪ آن ﺧﺪﻣﺎت را اراﺋﻪ داده ﯾﺎ ﮐﺎﻻﻫﺎ را ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ؟‬
‫‪ (2‬ﭼﮕﻮﻧﻪ اﯾﻦ ﺧﺪﻣﺎت و ﮐﺎﻻﻫﺎ ﺑﺎﯾﺪ اراﺋﻪ و ﺗﺄﻣﯿﻦ ﺷﻮد؟‬

‫در ﻣﺪل اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺴﺎﺋﻞ زﯾﺮ را ﻣﻮرد ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻗﺮار داد‪:‬‬
‫‪ (A‬ﮐﻢ اﻫﻤﯿﺖ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮدن ﻧﻘﺶ ﮐﺎرﮐﻨﺎن ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪‬‬
‫ﺗﺌﻮري اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺮاي ﮐﺎرﮐﻨﺎن ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻧﻘﺶ ﻣﺜﺒﺘﯽ را ﻣﻨﻈﻮر ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ و ﺑﻪ ﻧﻈـﺮ آﻧﻬـﺎ ﺧﻮاﺳـﺘﻪ ﮐﺎﮐﻨـﺎن‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﺟﻬﺖ رﺷﺪ دﺳﺘﮕﺎهﻫﺎي اﺟﺮاﯾﯽ و اﻓﺰاﯾﺶ ﺑﻮدﺟﻪ اﺳﺖ و ﺑﻮروﮐﺮاتﻫﺎ از ﺗﺨﺼﺺ ﺧﻮد ﺑﺮاي اﻓﺰاﯾﺶ ﻫﺰﯾﻨﻪ‪ ،‬ﺣﻘﻮق ﻣﺎﻫﺎﻧـﻪ و‬
‫ﺗﺮﻓﯿﻌﺎت ﺧﻮد اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ (B‬ﻣﺸﮑﻞ ﻣﺴﺎوات و ﺑﺮاﺑﺮي‬

‫‪‬‬

‫ﻓﺮض ﻣﺪل اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺑﺎزار ﺑﺮاي اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺎت و ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺎﻻ از ﺳـﺎزﻣﺎنﻫـﺎي ﻋﻤـﻮﻣﯽ ﮐـﺎراﯾﯽ‬
‫ﺑﯿﺸﺘﺮي دارد و ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺷﻬﺮوﻧﺪان از ﻧﺤﻮه اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﯾﮏ ﻣﻨﻄﻘﻪ رﺿﺎﯾﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻃﻘﯽ ﮐﻪ ﺗﻮﺟـﻪ و رﺿـﺎﯾﺖ‬
‫آﻧﺎن را ﺟﻠﺐ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻧﻘﻞ ﻣﮑﺎن ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ (C‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺑﺨﺶ ﺳﻮم و ﻗﺮارداد ﺧﺪﻣﺎت ﯾﺎ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺎﻻﻫﺎ ‪‬‬
‫ﭘﺪﯾﺪه ﻣﻬﻢ ﺧﺼﻮﺻﯽﺳﺎزي ﺑﻌﻨﻮان ﻣﮑﺎﻧﯿﺰم ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ در دﻫﻪ ‪ 1980‬ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي دوﻟﺘـﯽ ﻋﺮﺿـﻪ ﺷـﺪه‬
‫اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻋﻘﯿﺪه ﻧﻈﺮﯾﻪﭘﺮدازان ﻣﺪل اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺧﺼﻮﺻﯽﺳﺎزي‪:‬‬
‫اﻟﻒ( ﺑﺎزده ﻣﻨﻔﯽ دﯾﻮانﺳﺎﻻري را ﮐﻪ ﻧﻔﻊ ﺷﺨﺼﯽ ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﮐﺎﻫﺶ ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬
‫ب( ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ﺗﺠﺎري و ﮔﺮاﯾﺶ ﺑﻪ ﺑﺎزرﮔﺎﻧﯽ را در ﻣﺤﺪوده ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ روﻧﻖ ﻣﯽﺑﺨﺸﺪ‪.‬‬
‫ج( رﻗﺎﺑﺖ را ﺑﺮاي ﻋﻘﺪ ﻗﺮاردادﻫﺎ در ﻣﯿﺎن ﻃﺮفﻫﺎي اراﺋﻪ دﻫﻨﺪه ﺧﺪﻣﺎت ﯾﺎ ﺗﻮﻟﯿﺪﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﮔﺴﺘﺮدهﺗﺮ ﻣﯽﺳﺎزد‪.‬‬
‫د( ﺑﺨﺶ ﺧﺼﻮﺻﯽ را ﺑﻌﻨﻮان ﻣﺠﺮي و ﻋﻬﺪهدار اﺟﺮاي ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻓﺰاﯾﺶ ﮐـﺎراﯾﯽ اﯾـﻦ ﺳـﺎزﻣﺎنﻫـﺎ در‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻋﻤﻠﯿﺎت ﺷﺮﮐﺖ ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺪل آﺷﻔﺘﻪ‪ :‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي در ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺒﻬﻢ و ﺑﯽﻧﻈﻢ‪:‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﺪل ﻋﮑﺲاﻟﻌﻤﻠﯽ ﺑﻮد در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺪل ﻋﻘﻼﯾﯽ و ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬ﮐﻪ ﻓﺎﻗﺪ ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ ﮐﺎﻓﯽ ﺑﺮاي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي در دﻧﯿﺎي‬
‫ﭘﯿﭽﯿﺪه ﺑﯽﺛﺒﺎت و ﭘﺮ از اﺑﻬﺎم اﻣﺮوز اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎ در ﻣﺪل ‪ ،G.C.‬ﺑﯽﻧﻈﻤﯽﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎنﯾﺎﻓﺘﻪ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ ﻓﺎﻗﺪ وﺿﻮح و ﺷﻔﺎﻓﯿﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ‬
‫اﺑﻬﺎم ﺑﻪ ﺳﻪ ﺻﻮرت ﺟﻠﻮه ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬

‫‪.1‬‬

‫ﻣﺸﮑﻞ اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎﺳﺖ‪:‬‬

‫اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﻏﺎﻟﺒﺎً روﺷﻦ و ﻣﺸﺨﺺ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ و در ﻫﺎﻟﻪاي از اﺑﻬﺎم ﻗﺮار دارﻧﺪ و‬

‫ﺣﺘﯽ ﮔﺎﻫﯽ ﺑﻌﺪ از اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎ در آﻏﺎز ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻧﺎﻣﺸﺨﺺ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻨﺴﺠﻢ و ﻣﺘﻐﯿﺮ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬اﺑﻬﺎم در رواﺑﻂ ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮﻟﯽ اﺳﺖ‪ :‬اﻋﻀﺎي ﺳﺎزﻣﺎن و ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن آﮔﺎﻫﯽ و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﻮد را در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ‬
‫آزﻣﻮن و ﺧﻄﺎ ﺑﺪﺳﺖ ﻣﯽآورﻧﺪ و ﻫﯿﭽﮕﺎه ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ اﻃﻤﯿﻨﺎن اﻇﻬﺎر ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﺖ اﺻﻠﯽ ﮐﺪام اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .3‬اﺑﻬﺎم ﻧﺎﺷﯽ از اﻋﻀﺎي دﺧﯿﻞ در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺳﺖ‪ :‬آﻧﺎن ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻋﻼﯾﻖ‪ ،‬ﻧﯿﺮوﻫﺎ و زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ در اﺧﺘﯿﺎر دارﻧﺪ‬
‫ﺑﻪ ﺟﺮﮔﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﯽﭘﯿﻮﻧﺪﻧﺪ ﯾﺎ از آن ﺟﺪا ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪52‬‬

‫ﻣﺪل ‪ GC‬از ﺗﻼﻗﯽ ﺗﺼﺎدﻓﯽ و اﺗﻔﺎﻗﯽ ﭼﻬﺎر ﺟﺮﯾﺎن ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬
‫‪ (A‬ﻓﺮﺻﺘﻬﺎي اﻧﺘﺨﺎب و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﺼﻤﯿﻤﯽ را اﯾﺠﺎب ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (B‬ﭘﺎﺳﺦﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﻣﯽﭘﺮدازد‪.‬‬
‫‪ (C‬اﻋﻀﺎ و اﻓﺮاد ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه ﮐﻪ ﺑﺎ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي زﻣﺎﻧﯽ ﻣﺘﺮاﮐﻢ ﺗﻮﺟﻪ ﻣﺤﺪودي ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ (D‬ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت اﻓﺮاد درون و ﺑﯿﺮون ﺳﺎزﻣﺎن ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﺑﺎ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺪل ‪)GC‬آﺷﻔﺘﻪ( ﺗﻮﺟﻪ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺷﺎﻧﺲ و ﺗﺼﺎدف ﻣﻌﻄﻮف ﻣﯽدارد و در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي‪ ،‬زﻣﺎن و ﺑﺨﺖ و اﻗﺒـﺎل ﺷـﺪﯾﺪاً ﻣـﺆﺛﺮ‬
‫ﺑﻮده و ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺧﻮد ﺣﺎﻟﺘﯽ آﺷﻔﺘﻪ و ﺑﯽﻧﻈﻢ دارﻧﺪ و ﻓﺎﻗﺪ آﻏﺎز و اﻧﺠﺎم دﻗﯿﻖ و ﻣﺸﺨﺺ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺑﻪ ﺷﯿﻮه ﻋﻘﻼﯾﯽ و ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫و ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن در اﯾﻦ ﻣﺪل ﺣﺎﻟﺘﯽ ﮔﯿﺞ و ﺣﯿﺮان دارﻧﺪ‪ ،‬اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎﯾﺸﺎن دﺳﺘﺨﻮش ﺗﻐﯿﯿﺮ و دﮔﺮﮔﻮﻧﯽ اﺳﺖ‪ ،‬اﻫﺪاف ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷـﺪهاي‬
‫وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﻧﻤﯽداﻧﻨﺪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﭼﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻧﻈﺮﺷﺎن داﺋﻤﺎً ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت‪ ،‬ﺣﺎﺻـﻞ ﺗﺠﺰﯾـﻪ و‬
‫ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻋﻘﻼﯾﯽ ﻧﺒﻮده و ﻧﺘﯿﺠﻪ اﺗﻔﺎﻗﺎت و ﺣﻮادث ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺗﺼﻤﯿﻢ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺑﺮآﯾﻨﺪ ﺟﺮﯾﺎﻧﺎت ﺗﺼﺎدﻓﯽ‪:‬‬
‫ﻣﺤﻮر اﺻﻠﯽ ﻣﺪل ‪ GC‬ﺑﺮ اﯾﻦ ﭘﺎﯾﻪ ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ ﺑﺮﺧﻮرد اﺗﻔﺎﻗﯽ اﻓﺮاد‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬راه ﺣﻞﻫﺎ و ﻓﺮﺻﺖﻫﺎي اﻧﺘﺨﺎب اﺳـﺖ‬
‫ﻗﺮاردارد‪ .‬در ﺑﺮﺧﯽ ﻣﻮردﭘﮋوﻫﯽﻫﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺿﺮباﻷﺟﻞ در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺎ ﻣﺪل ‪ GC‬ﺑﺨﻮﺑﯽ ﻧﺸﺎن داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت دﯾﮕـﺮي‬
‫ﻧﺸﺎن داده ﺷﺪه ﮐﻪ ﻫﺮﭼﻪ دوره زﻣﺎﻧﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﻓﺰونﺗﺮ ﺷﻮد ﮔﺮاﯾﺶ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﻪ ﺗﺒﻌﯿﺖ از ﻣﺪل ‪GC‬ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﯽﺷﻮد در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ‬
‫وﻗﺘﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻣﺤﺪود اﺳﺖ ﻣﺪل ﻋﻘﻼﯾﯽ و ﻣﺪل ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ‪ .‬اﺳﺎﺳﺎً وﻗﺘﯽ زﻣـﺎن ﺗﺼـﻤﯿﻢﮔﯿـﺮي‬
‫اﺿﺎﻓﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺣﯿﻄﻪ و داﻣﻨﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﺴﺘﺮدهﺗﺮ ﺷﺪه‪ ،‬ﺗﻌﺪاد اﻋﻀﺎ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﺗﺼﻤﯿﻢ اﻓﺰاﯾﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪ و اﻓﺮاد ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﯽ در ﺗﺼـﻤﯿﻢﮔﯿـﺮي‬
‫ﺷﺮﮐﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺗﻌﺪاد راه ﺣﻞﻫﺎ ﻣﺘﻨﻮعﺗﺮ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺪل ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ و ﻏﯿﺮﻣﺴﺘﻘﯿﻢ‪:‬‬
‫در ﺑﺮرﺳﯽ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺳﺎﺳﯽ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎي ﻓـﺮدي ﺑـﺮاي ﺟﻮاﺑﮕـﻮﯾﯽ ﺑـﻪ‬
‫ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎ و ﺿﻮاﺑﻂ ﺑﺼﻮرت ﺗﺮﺗﯿﺐ اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﯾﺎﺑﺪ‪ .‬رأي دادن‪ ،‬ﻧﺤﻮه ﮐﺎر ﺑﺎزار‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﺜﺎلﻫﺎﯾﯽ از ﻓﺮآﯾﻨﺪ‬
‫ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﻋﻤﻠﯿﺎت و اﻗﺪاﻣﺎت زﯾﺎدي از ﻗﺒﯿﻞ ﻣﺬاﮐﺮه ﮔﺮوﻫﯽ‪ ،‬ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي رأيﮔﯿﺮي‪ ،‬روش‪-‬‬
‫ﻫﺎي اداري‪ ،‬اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎ و اﻧﺘﺨﺎبﻫﺎي ﻏﯿﺮﻓﺮدي ﺑﺮاي ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿـﺮد‪ .‬ﻓﺮآﯾﻨـﺪ ﺗﺼـﻤﯿﻢﮔﯿـﺮي‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﻪ اﺟﺘﻤﺎع دو ﯾﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺟﺎﻣﻌﻪ ﮔﻮﯾﻨﺪ‪.‬‬

‫دو ﻧﻮع ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮيﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪ (A‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺷﻬﺮوﻧﺪان ‪ :‬در آن ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎً اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻮد را ﺑﺼﻮرت ﻫﻤﮕﺎﻧﯽ و ﺟﻤﻌﯽ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺷﺎﻣﻞ رأي دادن اﺳﺖ ﮐﻪ درآن ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺑﺎ ﻋﻼﻣﺖزدن اﺳﻢ ﻧﺎﻣﺰدﻫﺎي ﻣـﻮرد ﻋﻼﻗـﻪ ﺧـﻮد روي ورﻗـﻪ رأي و‬
‫اﻧﺪاﺧﺘﻦ آن ﺑﻪ ﺻﻨﺪوقﻫﺎي رأيﮔﯿﺮي‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎبﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﺧﻮد را ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﻧﺘﺨـﺎب ﻣﻬـﻢ اﻓـﺮاد در روﻧـﺪ ﻣـﺬاﮐﺮه‪،‬‬
‫ﺗﺸﮑﯿﻞ اﺋﺘﻼف و ﮐﻤﯿﺘﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻬﺮوﻧﺪان و ﺗﺒﻌﯿﺖ آﻧﻬﺎ از ﺿﻮاﺑﻂ ﺑﺮاي ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﺒﺎﺣﺜﺎت ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿـﺮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﻪﭘﺮﺳﯽ )رﻓﺮاﻧﺪوم( ﺻﻮرت دﯾﮕﺮي از اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺷﻬﺮوﻧﺪان اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪53‬‬

‫‪ (B‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻏﯿﺮﻣﺴﺘﻘﯿﻢ )ﺗﻮﺳﻂ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن( ‪ :‬در اﯾﻦ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﯾﮏ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه ﯾﺎ ﮔﺮوﻫﯽ از ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎ در ﻧﻈﺮﮔﺮﻓﺘﻦ‬
‫اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎ و ﻋﻘﺎﯾﺪ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﻣﺠﺎز ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي از ﻃﺮف آﻧﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﺼـﻤﯿﻢﮔﯿـﺮي‬
‫ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ وﮐﻼي ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ اﻋﻤﺎل ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻏﯿﺮﻣﺴﺘﻘﯿﻢ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻣﻮﮐﻼن ﺧﻮد ﺑﻪ اﻗﺪاﻣﺎت زﯾﺮ ﻣﯽﭘﺮدازد‪:‬‬
‫‪ (1‬اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮاي ﻧﻈﺮﺧﻮاﻫﯽ‬
‫‪ (2‬ﮔﺰﯾﻨﺶ اﻓﺮادي ﺑﺮاي ﺗﺸﺮﯾﺢ و ﺗﺒﯿﯿﻦ ﺳﺆاﻻت ﻣﻄﺮح ﺷﺪه‬
‫‪ (3‬اﻧﺘﺨﺎب ﺳﺆاﻻت دﯾﮕﺮ درﺑﺎره راه ﺣﻞﻫﺎي ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﺮاي ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻼت و ﻣﺴﺎﺋﻞ‬
‫‪ (4‬ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺿﻮاﺑﻂ ﺑﺮاي ﺟﻤﻊﺑﻨﺪي اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎ‬
‫‪ (5‬ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮدن ﺿﻮاﺑﻂ اﻧﺘﺨﺎب‪ ،‬ﻣﺸﮑﻼت و ﺟﻤﻊآوري اﻃﻼﻋﺎت ﻻزم درﺑﺎره آﻧﻬﺎ‬
‫‪ (C‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ اﻧﺘﺨﺎب ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ )ﻣﺮﮐﺐ از ﮐﺎرﺑﺮد ﻫﺮ دو روش ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ و ﻏﯿﺮﻣﺴﺘﻘﯿﻢ(‪ :‬اﯾﻦ ﻧﻮع اﻧﺘﺨﺎب ﺷـﺎﻣﻞ ﻓﺮآﯾﻨـﺪ اﻧﺘﺨﺎﺑـﺎت‬
‫ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن ﻣﺠﻠﺲ‪ ،‬ﻫﻤﻪﭘﺮﺳﯽﻫﺎ و ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ آراي ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﺷﺮﮐﺖ در ﺑﺮﺧﯽ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺳﯿﺎﺳﯽ و اﺟﺮاﯾﯽ اﺳﺖ‪ .‬در‬
‫واﻗﻊ اﮐﺜﺮ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ از ﻓﺮآﯾﻨﺪ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺷﻬﺮوﻧﺪان و ﻏﯿﺮﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن‬
‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ آن ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ ﮔﻮﯾﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺪل ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ از دﯾﺪﮔﺎهﻫﺎي دﯾﮕﺮ‪:‬‬
‫در ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي دﯾﮕﺮي ﮐﻪ ﺟﻮﻧﮓ اﻧﺠﺎم داده‪ ،‬از ﭼﻬﺎر ﻣﺪل ﺗﺤﺖ ﻋﻨﺎوﯾﻦ ﻣﺪل ﻋﻘﻼﯾﯽ‪ ،‬ﻣﺪل ﺑﺤﺮان‪ ،‬ﻣﺪل ﺗﺪرﯾﺠﯽ ـ ﺟﺰﯾﯽ و‬
‫ﻣﺪل اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﯾﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺪلﻫﺎ ﺑﺎ دو ﺑ‪‬ﻌﺪ اﺻﻠﯽ‪،‬‬
‫‪(1‬‬

‫ارزﺷﻬﺎي اﻓﺮاد ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫‪(2‬‬

‫ﺗﻤﺎﯾﻞ در ﺟﻬﺖ ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ و ﺗﻐﯿﯿﺮ‬

‫ﮐﻪ در ﺟﺪول ذﯾﻞ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬در ﺑﻌﺪ درك ارزشﻫﺎ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺑﻪ اﻓﺮاد دﯾﮕﺮ و ﻧﺤﻮه ﮔﻨﺠﺎﻧﯿﺪن ارزشﻫﺎي آﻧﻬﺎ‬
‫در اﻫﺪاف و اﺳﺘﺮاﺗﮋﯾﻬﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﻫﻤﯿﺖ ﻣﯽدﻫﺪ و در ﺑﻌﺪ دوم ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﻋﻤﻠﯿﺎت ﻓﻌﺎل ﯾﺎ اﻧﻔﻌﺎﻟﯽ را درﻗﺒﺎل ﺣﻞ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﺗﻐﯿﯿﺮ آﻧﻬﺎ در ﻧﻈﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮد‪.‬‬

‫درك و ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ارزشﻫﺎي دﯾﮕﺮان‬
‫ﻧﺤﻮه ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫و اﯾﺠﺎد ﺗﻐﯿﯿﺮ‬

‫ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎد‬

‫ﮐﻢ‬

‫ﻓﻌﺎل‬

‫ﻣﺪل اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬

‫ﻣﺪل ﻋﻘﻼﯾﯽ‬

‫اﻧﻔﻌﺎﻟﯽ‬

‫ﻣﺪل ﺗﺪرﯾﺠﯽ ـ ﺟﺰﯾﯽ‬

‫ﻣﺪل ﺑﺤﺮان‬

‫»ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ اﻟﮕﻮﻫﺎي ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧﻪ«‬

‫‪54‬‬

‫ﻣﺪل ﺑﺤﺮان‪:‬‬
‫اﮐﻨﻮن ﺑﺴﯿﺎري از ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي دوﻟﺘﯽ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﮐﻤﺒﻮد ﻣﻨﺎﺑﻊ و اﻓﺰاﯾﺶ ﻓﺸﺎر در ﺟﻬﺖ اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﺑﺎ ﺑﺤﺮان روﺑﺮو ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ .‬در‬
‫اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﮐﺎرﻣﻨﺪان‪ ،‬ارﺑﺎبرﺟﻮع و آﻣﻮزشﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﺗﻮﺟﻪ زﯾﺎدي ﻣﻌﻄﻮف ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ .‬ﻣﺪﯾﺮان اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‬
‫ﺑﺎ اﻋﻤﺎل ﻗﺪرت و اﺧﺘﯿﺎرات رﺳﻤﯽ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﺧﻮد ﺑﺮ اﻫﻤﯿﺖ ﺿﻮاﺑﻂ‪ ،‬ﺗﻨﻈﯿﻤﺎت و روﯾﻪﻫﺎي ﺟﺎري ﺳﺎزﻣﺎن ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ و ﺑـﻪ دﻟﯿـﻞ‬
‫ﻋﺪم ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻃﺮفﻫﺎي ذيﻧﻔﻊ‪ ،‬اﻓﺮاد ﻣﻌﺪودي ﺻﻼﺣﯿﺖ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي دارﻧﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺮاي ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺬاران ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻧﯿﺴﺖ و ﻣﺸﮑﻼت ﺑﻄﻮر اﺳﺎﺳﯽ و در ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت ﻣﻮرد ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻗﺮار ﻧﻤﯽﮔﯿﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺪﯾﺮان ﺷﯿﻮه ﺑﺤﺮان ﺗﻼش ﻣﯽ‪-‬‬
‫ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖﻫﺎي ﺑﺤﺮاﻧﯽ ﺑﺼﻮرت ﻓﻮري ﻋﮑﺲاﻟﻌﻤﻞ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪ و ﭼﻮن ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران در ﻣﻮﻗﻌﯿﺖﻫﺎي ﺑﺤﺮاﻧﯽ ﺑﺼﻮرﺗﯽ‬
‫ﻣﻘﻄﻌﯽ و ﮐﻮﺗﺎهﻣﺪت ﻋﮑﺲاﻟﻌﻤﻞ ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﻨﺪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻣﺸﮑﻠﯽ ﮐﻪ ﺑﻄﻮر ﻣﻮﻗﺘﯽ ﺑﺮﻃﺮف ﺷﺪه در آﯾﻨﺪه ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻪ ﺷﮑﻞ دﯾﮕـﺮ و‬
‫ﺑﺼﻮرت ﺣﺎدﺗﺮي ﻇﺎﻫﺮ ﺷﻮد‪.‬‬

‫ﻣﺪل اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪:‬‬
‫اﯾﻦ اﻟﮕﻮي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﺎ ﺗﻠﻔﯿﻖ ﻣﺪلﻫﺎي ﻋﻘﻼﯾﯽ و ﺟﺰﯾﯽ ـ ﺗﺪرﯾﺠﯽ‪ ،‬ﭼﺎرﭼﻮب ﮐﻠﯽ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي را ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺟﻨﺒﻪ‪-‬‬
‫ﻫﺎي ﻋﻠﻢ و ﻫﻨﺮ و ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اراﺋﻪ ﻣﯽدﻫﺪ‪ .‬ﺗﻼش ﯾﮏ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار ﺷﯿﻮه اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑـﺎ ﺗﻠﻔﯿـﻖ ﻓﺮآﯾﻨـﺪﻫﺎ‪،‬‬
‫ﺷﺎﺧﺺﻫﺎ‪ ،‬اﻋﺘﻘﺎدات و رﻓﺘﺎرﻫﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻧﻈﺎم ارزﺷﯽ دﯾﮕﺮ ﺷﯿﻮهﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻈﺮﯾﻪ و ﻋﻤﻞ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ را در اﺳﺘﻨﺒﺎط از ﻣﺸﮑﻼت ﮔﺴﺘﺮش داده و‬
‫ﻏﻨﯽ ﺳﺎزد‪ .‬ﺑﻬﺴﺎزي و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ و ﺗﻐﯿﯿﺮ‪ ،‬اﺳﺎس ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﺳﺖ و اﯾﻦ اﻣﺮ از ﻃﺮﯾﻖ ﻓﻌـﻞ و اﻧﻔﻌـﺎﻻت‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ارﺗﺒﺎط ﺷﺒﮑﻪاي ﻣﯿﺎن ﻣﺪﯾﺮان‪ ،‬ﺧﺒﺮﮔﺎن‪ ،‬ﮔﺮوهﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ارﺑﺎبرﺟﻮع و ﺷﻬﺮوﻧﺪاﻧﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ ﺑﻪ ﮔﺮﯾﺒﺎن ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤـﻮﻣﯽ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺗﺤﻘﻖ ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﺪل ﻣﻮﺿﻮع اﺻﻠﯽ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑﺮ درك ﻧﻈﺮﯾﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬داﻧﺶ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﻓﻨﯽ‪ ،‬اﯾﺠﺎد و ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ ﻣﺸﺘﺮك اﺳﺖ و‬
‫ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻓﺮض اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺑﺎ ﺗﻤﻬﯿﺪ وﺳﺎﯾﻞ ﻻزم ﺑﺮاي ﺗﻮﺳﻌﻪ و اﺟﺮاي اﻫـﺪاف و ﻣﻘﺎﺻـﺪ ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽ‬
‫ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺤﻮر ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ‬
‫ﻃﺮاح‬

‫ﻣﺪل‬

‫اﻟﮕﻮي ﻋﻘﻼﯾﯽ‬

‫اﻟﮕﻮي ﺑﺤﺮان‬

‫دﯾﻮانﺳﺎﻻران‪/‬ﻣﺪﯾﺮان ﺧﺒﺮﮔﺎن‬

‫اﻟﮕﻮي ﺗﺪرﯾﺠﯽـﺟﺰﯾﯽ‬

‫اﻟﮕﻮي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬

‫ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﺎ ﻧﻔﻮذ‬

‫ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺘﻌﺪد‬

‫اﻫﺪاف‬

‫ﻓﻮري‬

‫ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت‬

‫ﮐﻮﺗﺎهﻣﺪت‬

‫ﮐﻮﺗﺎه و ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻗﺪرت‬

‫اﺧﺘﯿﺎر رﺳﻤﯽ‬

‫داﻧﺶ ﻓﻨﯽ‬

‫ﺗﻮاﻓﻖ ﺳﯿﺎﺳﯽ‬

‫ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ ﻣﺸﺘﺮك‬

‫دﯾﺪﮔﺎه‬

‫ﻧﻪ ﻫﻨﺮي ـ ﻧﻪ ﻋﻠﻤﯽ‬

‫ﻋﻠﻤﯽ‬

‫ﻫﻨﺮي‬

‫ﻫﻨﺮي و ﻋﻠﻤﯽ‬

‫ﺷﯿﻮه ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﺎ ﺗﻠﻔﯿﻖ ارزشﻫﺎي ﻓﺮدي و ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﭘﻮﯾﺎﺋﯽﻫﺎي ﺧﻮد را ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ اﯾﺠﺎد ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﺛﺎﻧﻮي‬
‫و ﻃﺮاﺣﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺟﺪﯾﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻮﺟﻮد ﻣﯽآورد‪.‬‬

‫‪55‬‬

‫اﯾﻦ ﻣﺪل ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري در ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي اﺑﺪاع‪ ،‬ﺧﻼﻗﯿﺖ و ﻧﻮآوري‪ ،‬ﺗﮑﺎﻣﻞ و ارزﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﺎً در اﺧﺘﯿﺎر ﻣﺪﯾﺮ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد‬
‫ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻫﺮﭼﻪ ﺑﻬﺘﺮ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎن را در ﺟﻬﺖ ﮐﺎراﯾﯽ و اﺛﺮﺑﺨﺸﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺗﻨﻈﯿﻢ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻧﺤﻮه ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﺪلﻫﺎي ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده در ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫ﺑﻌﻀﯽ از ﺿﻮاﺑﻂ ﮐﻠﯽ ﺑﺮاي ارزﯾﺎﺑﯽ ﻓﻮاﯾﺪ اﯾﻦ ﻣﺪلﻫﺎ ﺑﻪ ﻗﺮار زﯾﺮ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﮐﺎرﺑﺮد ﯾﮏ ﻣﺪل ﻣﻄﻤﺌﻨﺎً ﺑﻪ ﻗﺪرت آن ﺑﺴﺘﮕﯽ دارد ﮐﻪ ﺗﺎ ﭼﻪ اﻧﺪازه ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ زﻧﺪﮔﯽ واﻗﻌﯽ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ را ﺑﺼﻮرﺗﯽ ﻣﻨﻈﻢ و ﺳﺎده‬
‫درآورد ﺗﺎ ﻣﺎ ﻗﺎدر ﺑﺎﺷﯿﻢ روﺷﻦﺗﺮ در ﻣﻮرد آن ﻓﮑﺮ ﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬
‫‪ (2‬ﯾﮏ ﻣﺪل ﺑﺎﯾﺪ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي واﻗﻌﯽ و ﻣﻬﻢ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ را ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺪل ﺑﺎﯾﺪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ را از ﺷﺮاﯾﻂ ﻧﺎﻣﻨﺎﺳـﺐ ﺑـﻪ دﻻﯾـﻞ‬
‫»واﻗﻌﯽ« و ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي »ﻣﻬﻢ« ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﻌﻄﻮف ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (3‬ﯾﮏ ﻣﺪل ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ واﻗﻌﯿﺖ ﻫﻤﺴﺎز ﺑﻮده و آﯾﻨﻪ ﺗﺠﺮﺑﯿﺎت واﻗﻌﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺸﺨﺺﮐﻨﻨﺪه ﻣﺴﺎﯾﻞ ﻏﯿﺮواﻗﻌﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﺎﺷﺪ‬
‫و ﺑﻪ ﻣﺎ ﻗﺪرت ﺗﻤﯿﺰ واﻗﻌﯽ از ﻏﯿﺮواﻗﻌﯽ را ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬
‫‪ (4‬ﯾﮏ ﻣﺪل ﺑﺎﯾﺪ در ﺑﺮدارﻧﺪه ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ روﺷﻦ و ﻣﻌﯿﻨﯽ ﺑﺎﺷﺪ و اﮔﺮ ﺑﯿﻦ اﻓﺮاد اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ ﻓﺮاواﻧﯽ در ﻣـﻮرد ﯾـﮏ ﻣﻔﻬـﻮم وﺟـﻮد‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﺎﮔﺰﯾﺮ از ﮐﺎرﺑﺮد آن در ارﺗﺒﺎﻃﺎت ﮐﺎﺳﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ (5‬ﯾﮏ ﻣﺪل ﺑﺎﯾﺪ راﻫﻨﻤﺎي ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﻔﺤﺺ در زﻣﯿﻨﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ (6‬ﯾﮏ ﻣﺪل ﺑﺎﯾﺪ ﺣﺎوي ﻓﺮﺿﯿﻪﻫﺎﯾﯽ درﺑﺎره ﻋﻠﻞ و ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻓﺮﺿﯿﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ روﯾﺪادﻫﺎي دﻧﯿﺎي واﻗﻌـﯽ‬
‫ﻗﺎﺑﻞ ﺑﺮرﺳﯽ و اﻣﺘﺤﺎن ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫‪56‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎﺑﯽ و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ اﻧﻌﮑﺎس ﻣﺸﮑﻼت ﺑﻪ ﻣﺮاﺟﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار‪:‬‬
‫اﻗﺪاﻣﺎت ﻻزم ﺑﺮاي ارﺟﺎع ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻮﻻن دوﻟﺘﯽ‪:‬‬
‫زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪاي در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻮﺟﻮد ﻣﯽآﯾﺪ‪ ،‬آن دﺳﺘﻪ از اﻓﺮادي ﮐﻪ آن را اﺣﺴﺎس و ادراك ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ اﺣﺘﻤﺎﻻً ﺑﺮداﺷـﺖﻫـﺎي‬
‫ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ از آﻧﭽﻪ ﮐﻪ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎده دارﻧﺪ‪ .‬ﮔﺎﻫﯽ اوﻗﺎت ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎ از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﭼﻨﺎن ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﺘﻮان ﺑﺎور ﮐﺮد اﻓـﺮاد‬
‫اﻓﺮاد از ﻣﻮﺿﻮع واﺣﺪي ﭼﻨﯿﻦ اﺣﺴﺎس را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻣﺸﮑﻞ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﮔﺮوهﻫﺎ و ﻃﺒﻘﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﺘﻔـﺎوﺗﯽ دﯾـﺪه‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫ﻧﮑﺎﺗﯽ ﮐﻪ در ﻣﻮرد درك ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪ (1‬ﻧﻈﺮ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻧﻈﺮ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن‬
‫‪ (2‬ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ راه ﺣﻞﻫﺎي ﻣﺴﺄﻟﻪ از ﻧﻈﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ و ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎي آن‬
‫‪ (3‬ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﺑﻪ درﺳﺘﯽ و وﺿﻮح ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻧﺸﺪه و ﻣﺸﺨﺺ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‬
‫‪ (4‬ﮔﺎﻫﯽ اوﻗﺎت ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼﺗﯽ ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران آﻧﻬﺎ را اﺣﺴﺎس و درك ﻧﻤﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺑﺎﻟﻌﮑﺲ‪.‬‬
‫‪ (5‬ﻫﯿﭻ ﻣﺴﺄﻟﻪاي را ﻧﻤﯽﺗﻮان ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﻤﺎﯾﻞ و ﮔﺮاﯾﺶ ﺗﻌﺮﯾﻒﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﻄﺮح ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫‪ (6‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺧﺎص ﯾﮏ ﮔﺮوه ﮔﺎﻫﯽ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮد و ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﮔﺎﻫﯽ از داﯾـﺮه ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽﮔـﺬاري‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺧﺎرج اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ (7‬ﺟﺮﯾﺎﻧﺎت و روﯾﺪادﻫﺎ ﺑﻪ ﻃﺮق ﻣﺨﺘﻠﻒ و اﻓﺮاد ﻣﺘﻔﺎوت در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻌﺒﯿﺮ و ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ (8‬از ﯾﮏ روﯾﺪاد واﺣﺪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻣﺸﮑﻼت زﯾﺎدي ﻧﺎﺷﯽ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ (9‬ﺗﻤﺎﻣﯽ اﻓﺮاد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاران ﺑﺼﻮرت ﯾﮑﺴﺎن دﺳﺘﺮﺳﯽ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ (10‬ﻣﺸﮑﻼت و ﻧﯿﺎزﻫﺎ ﺑﻄﻮر ﻣﺴﺘﻤﺮ و ﻣﺪاوم ﺗﻌﺮﯾﻒ و ﺑﺎزﺑﯿﻨﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد و ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﯽ ﯾﺎﺑﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (11‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺎي زﯾﺎدي ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ ﮐﺎﻣﻼً روﺷﻦ ﺑﯿﺎن ﺷﻮﻧﺪ اﯾﺠﺎد ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ (12‬ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺎ ﺑﺎ ﯾﮏ ﻧﻮع ذﻫﻨﯿﺖ و ﭘﯿﺸﺪاوري ﺗﻮأم ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﺗﻌﺮﯾﻒ‪ ،‬ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻣﺴﺄﻟﻪ و ﯾﺎ ﻣﺸﮑﻞ‪:‬‬
‫ﻣﺸﮑﻞ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻣﺎﻧﻌﯽ ﮐﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ راه رﺳﯿﺪن ﺑﻪ اﻫﺪاف ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد‪ .‬درك و اﺣﺴﺎس ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎ ﻣﺸﮑﻞ در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ‬
‫ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎ ﻧﻘﺶ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﻧﺤﻮه اﻧﻌﮑﺎس ﻣﺸﮑﻞ ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎن‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺑﺮرﺳـﯽ ﻋﻤﯿـﻖ‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ‪ ،‬ارﺗﺒﺎط آن ﺑﺎ راه ﺣﻞﻫﺎ و ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ‪ ،‬ﺗﺨﺼﯿﺺ ﻣﻨﺎﺑﻊ و اﻣﮑﺎﻧﺎت ﺑﻄﻮر ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﺴﺘﮕﯽ دارد‪ .‬اﻟﺒﺘـﻪ ﺑﺴـﯿﺎري از ﻣﺴـﺎﺋﻞ و‬
‫ﻣﺸﮑﻼت ﺑﺮاي ﯾﮏ ﺷﺨﺺ ﯾﺎ ﮔﺮوه ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﺑﺨﺶ ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺣﺴﺎس و ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺗﺸﮑﻞ ﯾﺎ ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ‪:‬‬
‫در ﺑﺤﺚ از ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻟﺰوم ﺗﺸﮑﻞ ﯾﺎ ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ اﻣﮑﺎﻧﺎت و ﻧﯿﺮوﻫﺎ از ﻣﻮارد اﺳﺎﺳﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﯾﮏ ﺷﺨﺺ ﻣﺤﻘﻖ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ‬
‫درﺟﻪ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ ﮔﺮوﻫﯽ‪ ،‬ﺗﺪاوم اﻧﺘﻈﺎرات‪ ،‬ﺗﻘﺴﯿﻢ ﮐﺎر داﺧﻠﯽ و ارزشﻫﺎي ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل و رﺳﻤﯽ آﻧﻬﺎ را ﮐﻪ ﺑﺮ ﺑﻘﺎ و ﻧﻔﻮذ ﮔﺮوه اﺛـﺮ ﻣـﯽ‪-‬‬

‫‪57‬‬

‫ﮔﺬارد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﺷﮑﻞ وﯾﮋه ﺳﺎﺧﺘﺎر در اﺑﺘﺪا ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ ﮐﻪ اﻋﻀﺎ ﺑﺮ ﻣﺤﻮر آن ﻣﺘﺸﮑﻞ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﺑﺴـﺘﮕﯽ دارد‪ ،‬ﻧﺤـﻮه ﻧﮕـﺮش ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺸﮑﻼت‪ ،‬ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮔﺮوه‪ ،‬رﻫﺒﺮي آن و ﻣﺒﺎﻧﯽ ﻋﻘﯿﺪﺗﯽ و ارزش آﻧﻬﺎ ﻧﯿﺰ ﻣﺆﺛﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻘﯿﺪه دﯾﻮﺋﯽﻋﺪهاي از ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺮوز ﻣﺸﮑﻠﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﭼﻨﺎن ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ اﻟﺰاﻣﺎً ﺑﻄﻮر ﻣﻨﻈﻢ ﻧﺴـﺒﺖ‬
‫ﺑﻪ ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي آن ﺣﺴﺎﺳﯿﺖ ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﻨﺪ و ﺑﻪ اﯾﻦ ﺳﺒﺐ ﺑﺼﻮرت ﮔﺮوه ﺗﺸﮑﻞ ﻣﯽﯾﺎﺑﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ ‪:‬‬
‫ﯾﮑﯽ از اﺻﻮل ﭼﺸﻤﮕﯿﺮ در ﺑﯿﺎن ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ اﻧﻌﮑﺎس ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻧﯿﺎﺑﺖ از اﻓﺮاد دﯾﮕﺮ ﺑﺮاي اﻗﺪام در ﺟﻬﺖ رﻓﻊ ﻣﺸﮑﻼت ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ‪ ،‬ﺣﻠﻘﻪ راﺑﻄﯽ ﺑﯿﻦ ﻣﺮدم‪ ،‬ﻣﺸﮑﻼت‬
‫آﻧﻬﺎ و ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺧﺼﻮص ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ ﻧﻈﯿﺮ اﻋﺘﻘﺎدات و ﺑﺎورﻫﺎي ﺷﺨﺼﯽِ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه و ﮐﺴﺎﻧﯿﮑﻪ او ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ آﻧﺎن را ﺑﺮ‬
‫ﻋﻬﺪه دارد‪ ،‬ﺗﺄﺛﯿﺮ وﻗﺎﯾﻊ و اﯾﻨﮑﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﯾﻦ ﻗﺒﯿﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺸﮑﻞ ﺑﯿﺎن ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺣﺪود و ﺷﺪت و ﺿﻌﻒ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ و ﺗﺄﺛﯿﺮ آﻧﻬﺎ‬

‫ﺑﺮ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺷﺮاﯾﻂ اﻧﻌﮑﺎس ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﺑﻪ اﻧﺤﺎء‪ ‬ﻣﺨﺘﻠﻒ در ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي دوﻟﺘﯽ ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ و اﻣﮑﺎن اﯾﻨﮑﻪ ﺗﻤﺎﻣﯽ راهﻫﺎي ﻃـﺮح ﻣﺴـﺄﻟﻪ را در‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي دوﻟﺘﯽ ﺑﺮﺷﻤﺮد وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت آﻧﭽﻪ ﮐﻪ ﻋﻤﻠﯽ اﺳﺖ اراﺋﻪ ﻓﻬﺮﺳﺘﯽ از ﻋﻮاﻣﻞ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﮐﺎوش و ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ‬
‫اﯾﻨﮑﻪ ﭼﺮا و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﯾﮏ ﻣﺸﮑﻞ ﻧﻈﺮِ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه ﻋﻤﻮﻣﯽ را ﺑﻪ ﺧﻮد ﺟﻠﺐ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞِ ﻃﺮح ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺷﺎﻣﻞ‬
‫ﻣﻮارد زﯾﺮ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﮔﺴﺘﺮه و ﻣﺤﺪوده ﻣﺸﮑﻞ‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ و درك ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫اﻟﻒ ( ﻣﺸﮑﻞ ‪ :‬ﺷﺎﻣﻞ‬

‫ﺑﯿﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫ﺷﺪت و ﻗﻮت ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫ﮔﺴﺘﺮه‬
‫ﺳﺎﺧﺘﺎر‬

‫ب( ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﮔﺮوﻫﯽ‪ :‬ﺷﺎﻣﻞ‬

‫رﻫﺒﺮي‬
‫ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ‬
‫ﻫﻤﺪردي‬

‫ج( دﺳﺘﺮﺳﯽ و دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ‪ :‬ﺷﺎﻣﻞ‬

‫ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ‬
‫ﺳﺎﺧﺘﺎر‬
‫د( ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪ :‬ﺷﺎﻣﻞ‬
‫ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ‬

‫‪58‬‬

‫ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ اﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﺎ ﺟﻮاﺑﮕﻮﯾﯽ ﺑﻪ ﺳﺌﻮاﻻت ﻓﻮق ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ را در ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻣﺸﮑﻞ و ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﻧﺤﻮه ﭼﺎره‪-‬‬
‫ﺟﻮﯾﯽ و اﻗﺪام در ﻗﺒﺎل آن ﯾﺎري ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎي ﺗﻨﻈﯿﻢ دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪:‬‬
‫ﺣﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﻣﺸﺎﮐﺖ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم دارد زﯾﺮا ﺑﺮﻃﺮف ﮐﺮدن رﺿﺎﯾﺖﺑﺨﺶ ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ وﻇﯿﻔﻪ اﺻﻠﯽ و اوﻟﯿﻪ ﺳﺎزﻣﺎن‪-‬‬
‫ﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ در ﺗﻬﯿﻪ دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﺎﯾﺪ اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺖ ﮐﻪ ﻣﺮدم در ﺣﺪ ﺑﺎﻻﯾﯽ ﻣﺸـﺎرﮐﺖ ﮐﻨﻨـﺪ‪ .‬ﻧﻈﺮﯾـﻪ‪-‬‬
‫ﭘﺮدازان زﯾﺎدي ﻣﺤﺪود ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﮔﺮوهﻫﺎ را ﻣﺠﺎز ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ زﯾﺮا ﻣﺤﺪود ﮐﺮدن ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﮔﺮوهﻫﺎ و ﻗﺸﺮﻫﺎي ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ در ﺟﺎﻣﻌـﻪ‬
‫ﻣﻮﺟﺐ ﺟﻬﺖﮔﯿﺮي و اﺑﺮاز ﺗﻤﺎﯾﻼت ﺧﺎص در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻋﻤﻠﯿﺎت ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ و ﻣﺸﺮوع ﺑﻮدن ﮔﺮوهﻫـﺎ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻌﻨﺎي اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ آﻧﻬﺎ از دﯾﺪﮔﺎه ﺿﻮاﺑﻂ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻗﺪرت ﺑﺮاي ﻋﻤﻞ ﮐﺮدن و ﻋﻤﻞ ﻧﮑﺮدن ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﮔﺮوه ذيﻧﻔﻮذ ﻣـﻮرد‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫ﻧﻈﺮﯾﻪﭘﺮدازان دﯾﮕﺮي ﺑﻪ ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺘﻦ ﺗﻤﺎﯾﻼت‪ ،‬ﺗﻌﺼﺒﺎت و ﭘﯿﺶداوريﻫﺎ در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺳﯿﺴﺘﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﺷﺎره ﻣـﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ .‬ﮐـﻪ‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از اﯾﻦ ﺗﻤﺎﯾﻼت و ارزشﻫﺎ ﻣﯽﮐﻮﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﻧﻈﺮﯾﺎت و اﻫﺪاف ﺧﻮد را ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺨﺸﻨﺪ و اﯾﻦ ﺗﻤﺎﯾﻼت و ﮔﺮاﯾﺶﻫﺎ‬
‫ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻮﺟﺐ ﻋﺪم ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺷﻮد‪ .‬ﻋﺪم ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻋﻘﯿﻢ ﺷﺪن ﺗﺼﻤﯿﻤﯽ ﮐﻪ ﻻزم و ﺿﺮوري اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺑﺮﺧﯽ از ﺷﯿﻮهﻫﺎي ﺗﻨﻈﯿﻢ و ﺗﻌﯿﯿﻦ دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪ (1‬ﺑﮕﺬارﯾﺪ ﮐﻪ اﺗﻔﺎق ﺑﯿﻔﺘﺪ ‪ :‬در اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺳﺎزﻣﺎن ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺑﺘﺪا ﻧﻘﺶ ﻧﺴﺒﺘﺎً ﻓﻌﺎﻟﯽ در ﺗﻨﻈﯿﻢ و ﺗﺪوﯾﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي ﻋﻤﻠﯿﺎت دارد‬
‫و در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ اﺻﻠﯽ ﺟﺎﻟﺐ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﯽرﺳﺪ اﻣﺎ ﻋﻤﻞ ﺑﻪ آن ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﮔﺮدد ﺗﺎ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻗﺸﺮﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻄﻮر ﻣﺴـﺎوي در‬
‫ﺗﺪوﯾﻦ دﺳﺘﻮرﮐﺎر و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (2‬ﺗﺮﻏﯿﺐ ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﮐﺖ در ﺗﻨﻈﯿﻢ دﺳﺘﻮرﮐﺎر ‪ :‬دراﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﺮدم را در ﺑﯿﺎن و ﺗﻮﺿﯿﺢ ﻣﺴـﺎﺋﻞ و ﻣﺸـﮑﻼت‬
‫ﮐﻤﮏ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﮐﺖ در ﺗﻨﻈﯿﻢ دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺗﺮﻏﯿﺐ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ و در اﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠـﻪ ﺗـﻼش‬
‫ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻗﺸﺮﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻄﻮر ﯾﮑﺴﺎن ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ دﺳﺘﺮﺳﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﮔﺮوﻫﯽ را ﺑﺮﮔﺮوه دﯾﮕﺮ ﺑﺮﺗـﺮي و ﺗﻔـﻮق‬
‫ﻧﺒﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ (3‬ﻓﻌﺎل ﺷﺪن دوﻟﺖ در ﺗﻨﻈﯿﻢ دﺳﺘﻮرﮐﺎر و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ‪ :‬در اﯾﻦ ﻣﻘﻄﻊ ﺳﺎزﻣﺎن ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﺑﯿﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪ و ﻫﺪفﮔﺬاري ﻧﻘﺶ‬
‫ﻓﻌﺎﻟﯽ را ﺑﻌﻬﺪه ﻣﯽﮔﯿﺮد‪ .‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺳﯿﺴﺘﻢ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ آﻧﻬﺎ در ﻣﺤـﺪوده ﻓﻌﺎﻟﯿـﺖﻫـﺎي‬
‫ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺮاي اﯾﺠﺎد ﻣﮑﺎﻧﯿﺰمﻫﺎي ﺑﯿﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪ و اوﻟﻮﯾﺖﮔﺬاري ﺟﻬﺖ ﻋﻤﻠﯿﺎت آن را ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮﺣـﺎل ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺬاران ﻣﻨﻔﻌﻞ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﻣﺎﻧﺪ ﺗﺎ ﻧﯿﺎزﻫﺎ از ﻃﺮف ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم ﻋﻨﻮان ﺷﻮﻧﺪ ﺑﻠﮑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﻄـﻮر ﻣـﻨﻈﻢ وﻗـﺎﯾﻊ ﺟﺎﻣﻌـﻪ و اﺟﺘﻤـﺎع را‬
‫ﺑﺎزﺑﯿﻨﯽ ﮐﺮده و ﺑﺮاي اﻗﺪاﻣﺎت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺗﻨﻈﯿﻢ و ﺗﺪوﯾﻦ دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺮد‪ .‬اﺷﮑﺎل اﯾـﻦ روش اﯾـﻦ اﺳـﺖ ﮐـﻪ‬
‫ﻓﺸﺎرﻫﺎي زﯾﺎدي را ﺑﺮ دوش ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﺤﻤﯿﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫اﻧﻮاع دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪:‬‬
‫ﻣﻔﻬﻮم ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ را ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺑﺼﻮرت ﻣﻨﻔﮏ و اﻧﺘﺰاﻋﯽ ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮد و ﺑﺎﯾﺪ آن را ﺑﺼﻮرت ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﻋﻤﻠﯿﺎت ﮐﻪ‬
‫ﻫﻤﻮاره ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﭘﯿﻮﻧﺪ دارﻧﺪ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮد‪ .‬اﻧﻮاع دﺳﺘﻮرﮐﺎرﻫﺎي ﮐُﺐ و اﻟﺪر ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬

‫‪.1‬‬

‫دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﺳﯿﺴﺘﻤﯽ ‪ :‬ﺷﺎﻣﻞ ﺗﻤﺎم ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ اﻋﻀﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ درك و اﺣﺴﺎس ﺷﺪه و ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻧﻈﺮ ﻣﺮدم را‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺸﺎرﮐﺖ و دﺧﺎﻟﺖ در آن ﻣﻮﺿﻮع در ﻣﺤﺪوده اﺧﺘﯿﺎرات دوﻟﺘﯽ ﺟﻠﺐ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬

‫‪59‬‬

‫‪ .2‬دﺳﺘﻮر ﮐﺎر ﺑﻨﯿﺎدي ‪ :‬ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﯾﮏ رﺷﺘﻪ از اﻗﺪاﻣﺎت و ﺗﺼﻤﯿﻤﺎﺗﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ واﺟـﺪ اﻫﻤﯿـﺖ ﺑـﻮده و ﺑﺎﯾـﺪ ﺑﻮﺳـﯿﻠﻪ ﻣﺴـﺌﻮﻻن‬
‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﺳﻄﺢ ﻋﺎﻟﯽ اﺗﺨﺎذ ﺷﻮد و ﺷﺎﻣﻞ‪:‬‬
‫اﻟﻒ( دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﺗﺒﯿﯿﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎ ﻣﺸﮑﻞ ‪ :‬ﻣﻮاردي ﮐﻪ ﻻزم اﺳﺖ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻓﻌﺎل ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﺻﻮرت ﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫ب( دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدي ‪ :‬ﺑﺮاي ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد رﺳﯿﺪه و ﻣﺸﮑﻞ ﺑﯿﺎن ﺷـﺪه و راه ﺣـﻞ ﺑـﺮاي آن در‬
‫ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ج( دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﻣﺬاﮐﺮه ‪ :‬ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻓﻌﺎل و ﺟﺪي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫د( دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﻣﺪاوم و ﻣﺴﺘﻤﺮ ‪:‬‬

‫ﻣﻮاردي ﮐﻪ ﺑﻄﻮر ﻣﺪاوم ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫راﻫﺒﺮدﻫﺎي ﺗﻨﻈﯿﻢ دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪:‬‬
‫ﺑﺮاي ارﺟﺎع و اﻧﻌﮑﺎس ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﮑﻼت در ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺮاي ﺗﻌﯿﯿﻦ راﻫﺒﺮدﻫﺎي ﮔﺮوه ﺑﺎﯾـﺪ ﺑـﻪ ﺳـﺎزﻣﺎن و اﻣﮑـﺎن‬
‫دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه اﺷﺎره ﮐﺮد‪.‬‬
‫‪ (1‬ﮔﺮوه ﺳﺎزﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ ﻣﻨﻈﻢ ﮐﻪ اﻣﮑﺎن دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه را دارد‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽﻫﺎﯾﺶ را در اﻧﻌﮑﺎس ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﮑﺎر ﻣﯽﮔﯿﺮد و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي اﺳﺘﺮاﺗﮋﯾﮏ اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺑﻮاﺳﻄﻪ ﯾﮕﺎﻧﮕﯽ اﻫﺪاف و ﺗﻤﺎسﻫﺎ و راهﻫﺎي ارﺗﺒـﺎﻃﯽ‬
‫ﺳﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎزﻣﺎن ﻧﻈﺎم ﭘﺰﺷﮑﯽ‪.‬‬
‫‪ (2‬ﮔﺮوه ﺳﺎزﻣﺎنﯾﺎﻓﺘﻪ ﻣﻨﻈﻢ ﮐﻪ اﻣﮑﺎن دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه را ﻧﺪارد‪ .‬اﯾﻦ ﮔﺮوه اﺣﺘﻤﺎﻻً ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫـﺎي ﺧـﻮد را ﺑـﺮ‬
‫اﻣﺘﯿﺎزات ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﺧﻮد ﺟﻬﺖ دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن ﻣﺘﻤﺮﮐﺰ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (3‬ﮔﺮوهﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﺨﻮﺑﯽ ﺳﺎزﻣﺎن ﻧﯿﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ وﻟﯽ داراي اﻣﮑﺎﻧﺎت دﺳﺘﺮﺳﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ از اﻣﺘﯿﺎزات دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎ‬
‫ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ وﻟﯽ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪي از آن را ﺑﻄﻮر ﻣﺆﺛﺮ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬در اﯾﻦ وﺿﻌﯿﺖ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي اﺳﺘﺮاﺗﮋﯾﮏ در ﻣـﻮرد ﺧـﻮد‪‬‬
‫ﮔﺮوه اﻧﺠﺎم ﺷﻮد و ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ آن ﺗﻘﻮﯾﺖ ﮔﺮدد ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﺸﺎورزان ‪.‬‬
‫‪ (4‬ﮔﺮوهﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﺨﻮﺑﯽ ﺳﺎزﻣﺎن ﻧﯿﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ و اﻣﮑﺎن اﻧﺘﻘﺎل ﻧﻈﺮﯾﺎت ﺧﻮد را ﻧﯿﺰ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﺑـﺮ اﯾـﻦ ﺑﺎورﻧﺪﮐـﻪ ﺗﻨﻈـﯿﻢ و‬
‫ﺗﺪوﯾﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻋﻤﻠﯿﺎت از ﻃﺮﯾﻖ ﺑﺤﺚ و داﻣﻦ زدن ﺑﻪ ﮔﻔﺘﮕﻮﻫﺎ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻣﮑﺎنﭘﺬﯾﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺴﯿﺎري‬
‫از ﮔﺮوهﻫﺎي آﺳﯿﺐﭘﺬﯾﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ـ اﻗﺘﺼﺎدي ﺟﺎﻣﻌﻪ‪.‬‬

‫ﺗﻬﯿﻪ و ﺗﺪوﯾﻦ ﻃﺮحﻫﺎي ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫ﺗﺪوﯾﻦ و ﺷﮑﻞﮔﯿﺮي‪ ،‬ﺗﻨﻈﯿﻢ ﯾﺎ ﻓﺮﻣﻮﻟﻪ ﮐﺮدن ﻣﺄﺧﻮذ از ﻓﺮﻣﻮل اﺳﺖ و ﻣﻌﻨﯽ آن اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪ واﺣﺪي را ﺑﺼـﻮرت ﯾـﮏ‬
‫ﻃﺮح‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ روش‪ ،‬ﺑﺮاي ﺑﺮﻃﺮف ﮐﺮدن ﺑﻌﻀﯽ از ﻧﯿﺎزﻫﺎ ﯾﺎ اﻗﺪام در ﻣﻮرد ﯾﮏ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎ ﻣﺸﮑﻞ‪ ،‬ﻃﺮاﺣﯽ ﮐﺮده و اراﺋﻪ دادﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫آﻏﺎز ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي اﺑﺘﺪاﯾﯽ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در آن ﻣﻘﻄﻊ ﻫﻨﻮز ﻫﯿﭻ روﺷﯽ ﺑﺮاي ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻧﺸﺪه اﺳـﺖ و اﯾﻨﮑـﻪ اﯾـﻦ‬
‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﺨﻮﺑﯽ دﻧﺒﺎل ﮐﺮد‪ ،‬ﭼﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ در آن ﺷﺮﮐﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﻃﺒﻌﺎً ﭼﻪ اﻓﺮادي از راه ﺣـﻞ ﭘﯿﺸـﻨﻬﺎدي ﻣﺴـﺘﻔﯿﺾ‬
‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﻮع ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎ ﻣﺸﮑﻞ ﻓﺮق ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻧﮑﺎﺗﯽ ﭼﻨﺪ ﺑﺮاي راﻫﻨﻤﺎﯾﯽ در ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ‪ ،‬ﺗﻬﯿﻪ و ﺗﺪوﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻧﯿﺎزي ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺗﺪوﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻪ ﮔﺮوﻫﯽ از اﻓﺮاد ﻣﺤﺪود ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﺪوﯾﻦ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺪون روﺷﻦ ﺷﺪن ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻄﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﭘﯿﮕﯿﺮي ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -3‬اﻟﺰاﻣﯽ در ﺗﻬﯿﻪ و ﺗﺪوﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﺧﺎص ﺑﻄﻮر ﻫﻤﺰﻣﺎن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫‪ -4‬ﺗﻬﯿﻪ و ﺗﺪوﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ و ﺑﺎزﻧﮕﺮي آن ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در ﯾﮏ ﻣﻘﻄﻊ زﻣﺎﻧﯽ ﻃﻮﻻﻧﯽ اﻧﺠﺎم ﮔﯿﺮد‪.‬‬

‫‪60‬‬

‫‪ -5‬ﺑﺮاي ﮐﺴﺎﻧﯿﮑﻪ ﻧﻈﺮﯾﺎﺗﺸﺎن در ﻣﺮاﺣﻞ اول ﺗﺎﻣﯿﻦ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﻏﺎﻟﺒﺎً ﻣﮑﺎﻧﯿﺰم ﻫﺎﯾﯽ ﺑﺮاي ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻧﻈﺮ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫‪ -6‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻣﺰﺑﻮر ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺼﻮرت ﺑﯽ ﻃﺮﻓﺎﻧﻪ ﺷﮑﻞ ﻧﻤﯽ ﮔﯿﺮد‪.‬‬
‫در ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﯿﺮي و ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري ﻣﻠﯽ ﻗﻮه ﻣﺠﺮﯾﻪ‪ ،‬اﻋﻀﺎي ﻣﺠﻠﺲ‪ ،‬ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ‪ ،‬ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ و ﻣﻮﺳﺴﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﻣﺨﺘﻠـﻒ‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ را اراﺋﻪ ﻣﯽ دﻫﻨﺪ )ﻣﻮﺳﺴﺎت ﺧﺼﻮﺻﯽ(‪ ،‬و ‪ ....‬ﺷﺮﮐﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﻫﺎي ﺗﻨﻈﯿﻢ و ﺗﺪوﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪:‬‬
‫‪ -1‬در ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﺗﻤﺮﮐﺰ ﺑﯿﺶ از ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ و ﻣﺮاﺟﻊ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﯿﺮﻧﺪه و ﺳﯿﺎﺳﺖﮔﺬار ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﯾﮑﯽ از ﻣﺸﮑﻼت‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺟﺪاﯾﯽ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﯾﮏ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ واﺣﺪ از ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎي وﻇﯿﻔﻪ اي در ﺳﺎﺧﺘﺎر ﮐﻼن دوﻟﺖ ﻣﻮﺟﺪ اﯾﻦ ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﺟﺎﺑﻪ ﺟﺎﯾﯽ ﻣﺪﯾﺮان ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ اﻣﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري‪.‬‬
‫‪ -5‬ﻫﺮﮔﺎه ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ ‪ ،‬ﻓﺮد ﻣﺤﻮر ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺤﻮر اﯾﻦ ﻣﺸﮑﻞ وﺟﻮد دارد‪.‬‬

‫اﻧﻮاع ﺷﮑﻞ ﮔﯿﺮي و ﺗﻨﻈﯿﻢ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ‪:‬‬
‫‪ -A‬ﺷﮑﻞ ﮔﯿﺮي و ﺗﺪوﯾﻦ ﻋﺎدي ←‬

‫ﯾﮏ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺛﺎﺑﺖ و اﺳﺎﺳﺎً ﺑﺪون ﺗﻐﯿﯿﺮ و ﺗﺪوﯾﻦ ﻣﺠﺪد ﭘﯿﺸـﻨﻬﺎدي ﻣﺸـﺎﺑﻪ در ﯾـﮏ‬

‫زﻣﯿﻨﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﺼﻮرت ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰي ﺷﺪه در ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺗﺨﺎذ ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -B‬ﺗﻬﯿﻪ و ﺗﺪوﯾﻦ ﻗﯿﺎﺳﯽ ←‬

‫ﻓﺮآﯾﻨﺪي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺿﻤﻦ آن ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺣﻞ ﻣﺸـﮑﻼت ﺟﺪﯾـﺪ راه‬

‫ﺣﻞ ﭘﯿﺪا ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -C‬ﺷﮑﻞ ﮔﯿﺮي و ﺗﺪوﯾﻦ ﺧﻼق ←‬

‫ﻓﺮآﯾﻨﺪي را ﮐﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺧﻼﻗﯿﺖ‪ ،‬اﺑﺪاع و ﻧﻮآوري ﺑﻮده و ﻗﺒﻼً ﻧﻤﻮﻧﻪ اي از آن وﺟـﻮد‬

‫داﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺧﻮاﻫﺎن ﻣﻮﺿﻊ ﮔﯿﺮي ﺟﺪﯾﺪي در ﻗﺒﺎل آن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﯾﮏ ﺗﻮﺻﯿﻪ ﻣﻔﯿﺪ در ﺗﻨﻈﯿﻢ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﺳﺘﻔﺎده از روش ﻃﺮاﺣﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ و ﺑﻮدﺟﻪ ﺑﻨﺪي )‪ (PPBS‬در ﻗﻮه ﻣﺠﺮﯾﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻄﻮر ﺧﻼﺻﻪ ‪ PPBS‬ﺑﺮاي ﮐﺎﻫﺶ ﻣﯿﺰان ﻋﺪم ﻗﻄﻌﯿﺖ‪ ،‬ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي از اﺗﻼف ﻣﻨﺎﺑﻊ و ﺟﻬﺖ ﮔﯿﺮي ﻧﺎدرﺳﺖ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮔﺬاري از ﻃﺮﯾـﻖ‬
‫ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﻨﻈﻢ ﻋﻨﺎﺻﺮ اﺻﻠﯽ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻃﺮاﺣﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺑﮑﺎر ﺑﺮدن اﯾﻦ روش ‪ PPBS‬ﻣﺎ را ﻗﺎدر ﻣﯽ ﺳﺎزد ﮐﻪ ‪:‬‬
‫اﻟﻒ( اﻫﺪاف ﻣﻠﯽ ﺧﻮد را ﺑﺎ دﻗﺖ و ﺑﻄﻮر ﻣﺴﺘﻤﺮ ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬
‫ب( ﺿﺮوري ﺗﺮﯾﻦ اﻫﺪاﻓﯽ را ﮐﻪ در اوﻟﻮﯾﺖ ﻗﺮار دارﻧﺪ‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎب ﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬
‫ج( ﺑﺮاي دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﻫﺪاف‪ ،‬ﻣﻮﺛﺮﺗﺮﯾﻦ و ﮐﻢ ﻫﺰﯾﻨﻪ ﺗﺮﯾﻦ اﺑﺰار را ﺟﺴﺘﺠﻮ ﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬
‫د( آﮔﺎﻫﯽ از ﻫﺰﯾﻨﻪ ﻫﺎي ﺳﺎل آﯾﻨﺪه و ﺣﺘﯽ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺳﺎل آﺗﯽ‪.‬‬
‫ه ( ﺑﺮرﺳﯽ و ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻋﻤﻠﮑﺮد ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﺮاي اﻃﻤﯿﻨﺎن از اﯾﻨﮑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎ ارزش ﻫﺰﯾﻨﻪ ﮐـﺮدن ﺑﻮدﺟـﻪ ﻫﻨﮕﻔـﺖ را‬
‫دارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪61‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺷﺪن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪:‬‬
‫در ﻫﺮ ﻧﻈﺎم ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ‪ ،‬ﺣﺪاﻗﻞ دو ﺷﮑﻞ از ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺷﺪن ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار ﻣﯽ ﮔﯿﺮد ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫‪(1‬‬

‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﭘﺬﯾﺮش ‪ :‬در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ ﻣﻄﺮح ﻣﯽ ﺷﻮد اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي اﺻﻠﯽ ﺳﯿﺎﺳـﯽ را ﮐـﻪ ﺷـﺎﻣﻞ‬
‫ﭘﺬﯾﺮش ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎي ﻣﺸﺨﺼﯽ ﺑﺮاي ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺗﺎﺋﯿﺪ و ﺗﺼﻮﯾﺐ ﻗﺮار ﻣﯽ دﻫﻨﺪ‪.‬اﻣـﺮ ﭘـﺬﯾﺮش ﻣﺴـﺄﻟﻪ‬
‫ﻣﺤﻮري و اﺻﻠﯽ ﻋﻠﺖ وﺟﻮدي ﯾﮏ ﻧﻬﺎد ﺳﯿﺎﺳﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ ﻧﻈﯿﺮ ﻗﺪرت و اﺧﺘﯿﺎر‪ ،‬ﺗﻮاﻓﻖ‪ ،‬ﺗﻌﻬﺪ و ﻣﺴـﺌﻮﻟﯿﺖ و‬
‫ﻃﯿﻒ وﺳﯿﻌﯽ از رواﺑﻂ دوﻟﺖ ﺑﺎ ﻣﺮدم و ﻣﺸﮑﻼت آﻧﺎن را در ﺑﺮ ﻣﯽ ﮔﯿﺮد‪ .‬ﭘﺬﯾﺮش ﺑﻪ ﺷﺮاﯾﻂ زﯾﺎدي ﺑﺴﺘﮕﯽ دارد‪.‬‬

‫‪ (2‬ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ‪:‬‬

‫ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎ و ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﺸﺨﺼﯽ ﮐﻪ در آن ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻪ ﺗﺼﻮﯾﺐ ﻣﯽ رﺳﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎي ﭘﺬﯾﺮش ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬

‫‪ .A‬ﺗﻌﻬﺪ ←‬

‫ﺑﺮاي ﺳﺮﭘﯿﭽﯽ از ﺗﻌﻬﺪات ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ دﻻﯾﻞ ﻣﻮﺟﻬﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯿﻢ وﻟﯽ ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﻣﻌﻠـﻮم ﻧﯿﺴـﺖ در‬

‫ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻮاردي ﻣﻮﺟﻮدﯾﺖ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ آن ﺳﺎزﻣﺎن ﻋﻤﻮﻣﯽ را زﯾﺮ ﺳﻮال ﺑﺒﺮﯾﻢ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺳﻬﻮﻟﺖ ﮐﺎر از ﻗﺎﻧﻮن‬
‫اﻃﺎﻋﺖ ﻧﮑﻨﯿﺪ‪.‬‬

‫‪ .B‬ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ ﺷﻬﺮوﻧﺪان ←‬

‫از اﻗﺪاﻣﺎت ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳـﺖ و ﺑـﺮ دو ﻧـﻮع ﺣﻤﺎﯾـﺖ‬

‫ﻣﺸﺨﺺ » از ﻧﻈﺮﯾﺎت و رﻓﺘﺎرﻫﺎي ﻣﺴﺎﻋﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺒﻌﺚ از ﺑﺎزده و اﻗﺪاﻣﺎﺗﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻮاﺑﮕﻮي ﻧﯿﺎزﻫﺎي آﻧﻬﺎﺳﺖ« ﮐﻪ ﺑﺎ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ‬
‫ﮐﺮدن ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ دارد‪.‬‬
‫ﺣﻤﺎﯾﺖ ﭘﺮاﮐﻨﺪه و ﻧﺎﭘﯿﻮﺳﺘﻪ »ﺣﺎﮐﯽ از ﻋﺪم ﺗﻤﺎﯾﻞ در اﺑﺮاز ﻋﻼﻗﻪ ﺑﻪ رﻓﺘﺎر و ﻧﯿﺖ ﻣﺴﺎﻋﺪي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ اﻓﺮاد در ﻗﺒﻮل ﯾـﺎ‬
‫ﺗﺤﻤﻞ ﻧﺘﯿﺠﻪ اي ﮐﻪ ﺑﺎ آن ﻣﻮاﻓﻖ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ ﯾﺎ آﺛﺎر آن را در ﺗﻌﺎرض ﺑﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻫﺎي ﺧﻮد ﻣﯽ ﺑﯿﻨﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻤﮏ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ«‪.‬‬
‫ﭘﺬﯾﺮش در ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﻣﯽ ﺗﻮان ﻧﻈﻢ داد و ﯾﺎ ﺑﺎ ﺿﻮاﺑﻂ و ﻣﻘﺮرات ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ روﺷﻨﯽ ﻣﯿـﺰان ﭘـﺬﯾﺮش را اﻧـﺪازه‬
‫ﮔﯿﺮي ﮐﺮد و ﯾﮏ راﺑﻄﻪ ﭘﻮﯾﺎ ﺑﯿﻦ ﭘﺬﯾﺮش و ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺑﻄﻮر ﮐﻠﯽ ﭘﺬﯾﺮش داراي ﻧﺴﺒﺖ و راﺑﻄﻪ ﭘﻮﯾﺎﯾﯽ ﺑﺎ ﻫﺮ ﻧﻈﺎم ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ اﺳﺖ و ﻣﺮاﺟﻊ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎﯾﯽ را ﻣﺪ ﻧﻈﺮ دارد ﮐﻪ ﮐﺎر‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺎ را ﺑﻌﻬﺪه دارﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ‪:‬‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ دوم ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺳﺎﺧﺘﻦ و ﻣﺸﺮوﻋﯿﺖ ﺑﺨﺸﯿﺪن ﺗﺎﺋﯿﺪ و ﺗﺼﻮﯾﺐ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎي ﻣﺸﺨﺺ درﺑﺎره ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن‬
‫ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ ﺳﺎزﮔﺎري ﺑﺎ اﺻﻮل ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﺿﻮاﺑﻂ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل اﺳﺖ‪.‬‬
‫زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﮔﺮوﻫﯽ از ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﯿﺮي‪ ،‬ﺳﻌﯽ در ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن و ﻣﺸﺮوﻋﯿﺖ ﺑﺨﺸﯿﺪن دارﻧﺪ‪ ،‬اﺑﺰار و وﺳـﺎﯾﻞ ﻻزم ﺑـﺮاي‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﯾﺠﺎد ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻖ ﯾﮏ ﻣﻌﯿﺎر وﯾﮋه ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺑﻮدن ﻣﺘﮑﯽ ﻧﯿﺴﺖ و‬
‫ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻄﻮري ﮐﻪ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎ و ﻋﻤﻠﮑﺮد ﺧﻮد ﺷﻨﺎﺧﺖ و آﮔﺎﻫﯽ دارﻧﺪ در راﺳﺘﺎي آن ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫در اﮐﺜﺮ ﻣﻮاﻗﻊ ﻓﺮآﯾﻨﺪ اﺻﻠﯽ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن‪ ،‬ﺗﺤﻘﻖ اﺋﺘﻼت و ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ اﮐﺜﺮﯾﺖ اﻋﻀﺎي ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﯿﺮﻧﺪه اﺳﺖ و در ﺣـﺎﻟﯽ‬

‫‪62‬‬

‫ﮐﻪ ﺗﺤﻘﻖ آراء اﮐﺜﺮﯾﺖ در ﻣﻮرد ﯾﮏ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ از ﻓﺮآﯾﻨﺪ اﺻﻠﯽ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن اﺳﺖ‪ ،‬در ﮐﻨﺎر آن ﭼﻨﺪ ﻓﺮآﯾﻨﺪ واﺑﺴـﺘﻪ و ﻓﺮﻋـﯽ وﺟـﻮد‬

‫دارد‪ .‬اﺧﺘﯿﺎر ﺿﺎﺑﻄﻪ و اﺳﺘﺎﻧﺪاردﮔﺬاري ﻣﻮﺳﺴﺎت ﺧﺎص دوﻟﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﭘﯿﭽﯿﺪه ﺑﺴﺘﻦ ﻗﺮار داد ﺑﻌﻀـﯽ از ﺳـﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ و دواﯾـﺮ‪،‬‬
‫اﺧﺘﯿﺎرات و ﺻﻼﺣﯿﺖ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ اي ﺑﺴﯿﺎري از ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي دﯾﻮان ﺳﺎﻻري‪ ،‬ﺣﺘﯽ در روش اراﺋﻪ و ﺗﺎﺋﯿﺪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎي ﭘﮋوﻫﺸﯽ و آﻣﻮزﺷﯽ‪،‬‬
‫ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ روﻧﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬

‫ﭼﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺸﺎرﮐﺖ دارﻧﺪ؟‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮐﻪ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﺳﺎزﻣﺎن اﺳﺖ در ﺳﺎﺧﺘﺎر ﮐﻼن دوﻟﺖ ﺑﻪ ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﻣـﯽ‬
‫ﺷﻮد‪ .‬ﺑﺼﻮرت ﻋﻘﻼﻧﯽ ﺗﺼﻮر ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ ﻧﻈﺮ اﮐﺜﺮﯾـﺖ آزاد و ﻧﻈﺮﯾـﺎت‬
‫ﻣﺮدم در ﻫﻤﺎن ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ در ﻣﺤﻮر اﺻﻠﯽ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺎ ﻗﺮار دارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ‬
‫اﯾﻨﮑﻪ ﺷﯿﻮه ﻫﺎي ﻣﺘﻔﺎوت و دﯾﮕﺮ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن‪ ،‬ﺑﺼﻮرت ﻋﻘﻼﯾﯽ و ﻣﻨﻄﻘﯽ ﻣﻮرد ﭘﺬﯾﺮش واﻗﻊ ﺷﻮد‪ .‬ﯾﻄﻮر ﮐﻠﯽ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن را ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑـﻪ‬
‫»ﻫﻤﺴﻮﯾﯽ و ﺳﺎزﮔﺎري ﺑﺎ اﺻﻮل ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه و ﯾﺎ ﺿﻮاﺑﻂ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل« ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﯽ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪو ﻓﺮآﯾﻨـﺪ اﺻـﻠﯽ و ﻣﺮدﻣـﯽ ﺑـﺮاي اﯾـﻦ اﻣـﺮ‪،‬‬
‫ﺑﺮﺧﻮرداري از آراء اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن ﻣﺠﻠﺲ اﺳﺖ‪ .‬در اﻣﺮ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن‪ ،‬اﻋﻀﺎي ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨـﻪ ﻧﻘـﺶ اﺻـﻠﯽ را اﯾﻔـﺎ ﻣـﯽ ﮐﻨﻨـﺪ وﻟـﯽ‬
‫ﺑﺮﺧﻮرداري از ﻧﻈﺮﯾﺎت و آراء اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻼﺷﻬﺎ ﺑﻮروﮐﺮاﺗﻬﺎ و ﻣﺪﯾﺮان اداري‪ ،‬اﻋﻀـﺎي ﮔﺮوﻫﻬـﺎي واﺑﺴـﺘﻪ ﺑـﻪ ﻗـﻮه‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬار‪ ،‬ﮔﺮوه ﻫﺎي ذي ﻧﻔﻮذ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻣﺎت و ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺤﻠﯽ و اﺳﺘﺎﻧﯽ و ﻏﯿﺮه ﺗﺤﻘﻖ ﯾﺎﺑﺪ‪ .‬در اﯾﻦ رﻫﮕﺬار ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮﺟـﻪ ﺧﺎﺻـﯽ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻗﺪاﻣﺎت و ﻧﻘﺸﯽ ﮐﻪ رﺋﯿﺲ ﺟﻤﻬﻮر در ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ دارد‪ ،‬ﻣﻌﻄﻮف ﻧﻤﻮد‪.‬‬

‫ﺑﺮﺧﻮرداري از اﮐﺜﺮﯾﺖ آراء در ﻗﻮه ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬاري ‪:‬‬
‫ﺑﺮاي درك و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ ﯾﺎ ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬار ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮ دو ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﺎﮐﯿﺪ داﺷﺖ ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬاري در ﻣﺠﻠﺲ‬
‫‪ (2‬روش ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ اﺻﻠﯽ ﻣﺎ اﻟﮕﻮي ﻧﻬﺎدي ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬاران ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﺎﻣﻼن ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻣﺸﻐﻮل ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻧﻘﺶ ﻫﺎي دﯾﮕﺮ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ را ﻧﯿﺰ اﺟﺮا ﻣـﯽ‬
‫ﮐﻨﻨﺪ و اﯾﻨﮑﻪ ﻃﺮف ﻫﺎي ذي ﻧﻔﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﻣﺸﺎرﮐﺖ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫در اﺑﺘﺪاي اﻣﺮ ﺗﺸﺨﯿﺺ ﺑﯿﻦ ﺗﻬﯿﻪ و ﺗﺪوﯾﻦ و ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮐﺎر ﺳﺎده اي ﻧﯿﺴﺖ؛ زﯾﺮا ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺷﮑﻞ ﮔﯿﺮي‪ ،‬ﺗﻨﻈﯿﻢ و‬
‫ﺗﻬﯿﻪ و ﺗﺪوﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺿﺮورﺗﺎً ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺎن ﻧﺮﺳﯿﺪه اﺳﺘﮑﻪ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﺷﺮوع ﻣﯽ ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻗﻮه ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬار ﺑﺮ ﻣﮑﺎﻧﯿﺰم ﻫﺎ ﺑﺎزﺧﻮرد ﻣﺘﻌﺪدي ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺪام اﺻﻼح ﮐﻨﻨﺪه و ﻣﮑﻤﻞ دﯾﮕﺮي ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺘﮑﯽ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد و ﺑﻌﻠـﺖ‬

‫ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﻫﺎي اﺟﺮاﯾﯽ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺗﺤﻘﻖ اﮐﺜﺮﯾﺖ آراء در ﺗﻤﺎﻣﯽ اﻣﻮر ﻣﯿﺴﺮ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺠﻠﺲ ‪:‬‬
‫ﺑﺮاي رأي ﮔﯿﺮي و ﺗﺼﻮﯾﺐ ﯾﮏ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻨﯿﺎدي و ﮐﻼن ﺑﻪ ﻣﺮاﺣﻞ دﯾﮕﺮي ﻧﯿﺎز دارد‪.‬‬
‫‪ (1‬ﮐﻤﯿﺘﻪ ﻫﺎي ﻓﺮﻋﯽ‬
‫‪ (2‬ﮐﻤﯿﺴﯿﻮن ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ‬
‫‪ (3‬ﮐﻤﯿﺘﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آﺋﯿﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎ و ﻣﻘﺮرات داﺧﻠﯽ ﻣﺠﻠﺲ‬
‫‪ (4‬رأي ﮔﯿﺮي در ﻣﻮرد ﻣﻘﺮرات‬
‫‪ (5‬رأي ﮔﯿﺮي در ﮐﻤﯿﺴﯿﻮن ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ‬
‫‪ (6‬ﺑﺤﺚ و ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن‬
‫‪ (7‬رأي ﮔﯿﺮي ﻣﺠﻠﺲ ﺑﻪ ﻃﻮر دﺳﺘﻪ ﺟﻤﻌﯽ‬
‫‪ (8‬رأي ﮔﯿﺮي در ﺻﻮرت ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ ﺑﻨﺪﻫﺎ و ﻣﻮاردي از ﻗﺎﻧﻮن ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدي‬
‫‪ (9‬ﺗﺎﺋﯿﺪ ﻧﻬﺎﯾﯽ ﺷﻮراي ﻧﮕﻬﺒﺎن‬
‫‪ (11‬اﺑﻼغ ﻣﺼﻮﺑﺎت ﺑﻪ دﺳﺘﮕﺎه ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ‬
‫‪ (10‬رأي و اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮ ﻣﺠﻤﻊ ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻧﻈﺎم‬

‫‪63‬‬

‫ﯾﮏ ﻻﯾﺤﻪ ﯾﺎ ﻃﺮح ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻮرداري از اﮐﺜﺮﯾﺖ آرا از ﺳﻮي ﮐﻤﯿﺘﻪ ﻫﺎ و ﮐﻤﯿﺴﯿﻮن ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻧﯿﺎز داردو ﺷﮑﻞ ﮔﯿﺮي اﮐﺜﺮﯾـﺖ‬
‫آراء ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻫﺮ ﻣﻘﻄﻊ زﻣﺎﻧﯽ از ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ ﻗﺸﺮﻫﺎﯾﯽ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﺪو ﻣﻤﮑﻦ اﺳـﺖ ﺑـﺮاي ﺑﻬـﺮه ﻣﻨـﺪي از‬
‫اﮐﺜﺮﯾﺖ آرا ﺑﻪ اﺳﺘﺮاﺗﮋي ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ ﺑﺎﺷﯿﻢ‪ .‬در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن و ﻣﺸﺮوﻋﯿﺖ ﺑﺨﺸﯿﺪن ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻫﺎ‬
‫در ﻗﻮه ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬار ﺑﺎﯾﺪ ﻧﻈﺮﯾﺎت و ﻣﻼﺣﻈﺎت اﻓﺮاد و ﮔﺮوﻫﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﺟﻠﺴﺎت اﺧﺬ اﮐﺜﺮﯾﺖ آرا ﺣﻀﻮر ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗـﻮﺟﻬﯽ ﺑـﺮ‬
‫اﯾﺠﺎد اﮐﺜﺮﯾﺖ آرا دارﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺟﻪ ﻻزم را ﻣﺒﺬول داﺷﺖ‪ .‬ﯾﮏ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ اﯾﺪه آل زﻣﺎﻧﯽ ﺷﮑﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻧﻈﺮ اﮐﺜﺮﯾـﺖ ﺑﻄـﻮر واﻗﻌـﯽ‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻮﺿﻮع و ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اي ﻣﺼﻤﻢ و ﺟﺪي ﺧﻮاﺳﺘﺎر اﻧﺠﺎم ﺷﺪن اﻗﺪاﻣﯽ در ﻣﻮرد آن ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬار ﺑﺪﻧﺒﺎل آن اﺳﺖ ﺗﺎ آﻧﭽﻪ ﮐﻪ ﻣﻮرد رﺿﺎﯾﺖ اﮐﺜﺮﯾﺖ ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑـﺮآورده ﺳـﺎزد‪ .‬ﺑﻄـﻮر ﺧﻼﺻـﻪ‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﯽﮐﺮدن و ﻣﺸﺮوﻋﯿﺖ ﺑﺨﺸﯿﺪن ﺑﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺒﻨﺎي ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮﻟﯽ را ﺑﺮاي ﺟﻮاﺑﮕﻮﯾﯽ ﺑﻪ ﻧﯿﺎزﻫﺎي ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽ ﮐﻨـﺪ‬
‫وﻟﯽ ﺗﺼﻮﯾﺐ ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﺑﺨﻮدي ﺧﻮد ﻣﺸﮑﻼت را ﺣﻞ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دﯾﮕﺮ در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﮐﺮدن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻃﺮح ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدي ﺑﺮاي دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ راه ﺣﻞ و ﺑﺮﻃـﺮف ﺳـﺎﺧﺘﻦ‬
‫ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻐﯿﯿﺮ و اﺻﻼح اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪64‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‬
‫اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪:‬‬
‫اﺟﺮاء‪) :‬اﺻﻄﻼﺣﯽ ﺟﺪﯾﺪ ﺑﺮاي ﯾﮏ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ دﯾﺮﯾﻨﻪ( ‪:‬‬
‫ﻣﺤﻘﻘﺎن و ﻧﻈﺮﯾﻪ ﭘﺮدازان دو ﺗﻌﺮﯾﻒ از اﺟﺮا ﮐﺮده اﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﯿﻦ ﻫﺪف ﮔﺬاري و اﻋﻤﺎل و اﻗﺪاﻣﺎﺗﯽ ﮐﻪ در ﺟﻬﺖ ﺣﺼﻮل ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻃﺮح رﯾﺰي ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ (2‬ﻗﺪرت و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ در اﯾﺠﺎد ﭘﯿﻮﻧﺪﻫﺎي ﻣﺘﻮاﻟﯽ در زﻧﺠﯿﺮه رواﺑﻂ ﻋﺎﻟﯽ ﺑﺼﻮرﺗﯽ ﮐﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺪﺳﺖ آﯾﻨﺪ‪.‬‬

‫ﭼﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ در اﺟﺮاي ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﺸﺎرﮐﺖ دارﻧﺪ ‪:‬‬
‫در اﯾﻦ ﺧﺼﻮص ﺑﺎﯾﺪ دو ﻧﮑﺘﻪ را ﻣﻮرد ﺗﺎﮐﯿﺪ ﻗﺮار داد ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫‪ (1‬در ﮐﻨﺎر ﻣﺴﺌﻮﻻن اداري‪ ،‬اﻓﺮاد دﯾﮕﺮي ﻧﻈﯿﺮ ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬاران‪ ،‬ﻗﻀﺎت و دﯾﮕﺮ ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺸﺎرﮐﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (2‬اﻓﺮاد و ﻣﺴﺌﻮﻻن اداري ﺑﺠﺰ اﺟﺮاي ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻪ وﻇﺎﯾﻒ و ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي دﯾﮕﺮي ﻣﺸﻐﻮﻟﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻗﻀﺎت ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﻄﻮر ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ در وﻇﺎﯾﻒ اداري ﻣﺸﺎرﮐﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﭘﯿﮕﯿـﺮي ﻣﺮاﺣـﻞ ورﺷﮑﺴـﺘﮕﯽ‪،‬‬
‫ﺗﺼﻮﯾﺐ و ﺗﺎﺋﯿﺪ ﺗﻘﺎﺿﺎي ﮔﺬرﻧﺎﻣﻪ و دﻋﺎوي دﺳﺘﮕﯿﺮي ﻣﺘﻬﻤﺎن‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻘﯿﺪه ﺳﺎﻣﻮﺋﻞ ﮐﺮﯾﺴﻼو‪ ،‬اوﻟﯿﻦ رﺳﺎﻟﺖ دادﮔﺎهﻫﺎ اراﺋﻪ ﺗﻤﻬﯿﺪات و اﺑﺰار اﺟﺮا و ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳـﺖ‬
‫ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬاران وﺿﻊ ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬ﮔﺮوﻫﻬﺎي ﻏﯿﺮ ﻋﻤﻮﻣﯽ )ﺧﺼﻮﺻﯽ( ﻧﯿﺰ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﻪ اﻧﺤﺎء ﻣﺨﺘﻠـﻒ در اﺟـﺮاي ﺧـﻂ‬
‫ﻣﺸﯽ ﻣﺸﺎرﮐﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﺑﺨﺶ ﻫﺎ و ﻣﻨﺎﺻﺐ اداري ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎﻧﯽ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﮐـﻪ از ﻣﻨـﺎﻓﻊ و ﻣﻮﻗﻌﯿـﺖ آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻘﺶ ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽ در اﺟﺮاي ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪:‬‬
‫ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﻈﺮﯾﺎت ﻓﺮدرﯾﮏ ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽ ﻧﻬﺎد اول و ﮐﺎﻧﻮن دوﻟﺖ ﺟﺪﯾﺪ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﯽآﯾﺪ ﺑﻄﻮرﯾﮑﻪ آﺛﺎر ﭘﮋوﻫﺶ داﻧﺸـﻤﻨﺪان‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞﻫﺎي اﺳﺎﺳﯽ ﺑﺎ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي اﺟﺮاﯾﯽ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬاري‪ ،‬دادﮔﺎهﻫﺎ و ﻧﻬﺎﯾﺘﺎً ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽ ﺷﺮوع ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫وﺑﺮ ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽ را ﺑﻪﻋﻨﻮان اﺑﺰاري ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم وﻇﺎﯾﻒ و ﺣﻞ ﻣﺸﮑﻼت ﻣﻮردﻧﯿﺎز دوﻟﺖ ﺟﺪﯾﺪ ﻣﯽداﻧﺪ و ﺑﻪ زﻋﻢ وي ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ زﻧﺪﮔﯽ روزﻣﺮه ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎ و ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ رﻫﺒﺮي ﮐﺎرﯾﺰﻣﺎﺗﯿﮏ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ﻏﯿﺮﻣﻌﻤﻮﻟﯽ و اﺳـﺘﺜﻨﺎﯾﯽ‬
‫اﻓﺮاد ﺧﺎرقاﻟﻌﺎده اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻌﯿﻦ و ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺸﺨﺺ رﺳﻤﯽاي وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﻋﻤﻮﻣﺎً ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات اداري ﺗﻨﻈﯿﻢ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ‪:‬‬
‫‪.1‬‬

‫ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي ﻣﻨﻈﻢ و ﺿﺮوري در راﺳﺘﺎي اﻫﺪاف ﺳﺎﺧﺘﺎري ﮐﻪ ﺑﺼﻮرت ﺑﻮروﺗﺮاﺗﯿﮏ ﺑﻌﻨﻮان وﻇﺎﯾﻒ رﺳـﻤﯽ ﺑـﻪ ﻃـﺮق ﻣﺸـﺨﺺ‬
‫ﺗﻮزﯾﻊ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ .2‬ﺑﺮاي اﺟﺮاي اﯾﻦ وﻇﺎﯾﻒ و دﺳﺘﻮرات‪ ،‬ﺗﻮزﯾﻊ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ و اﺧﺘﯿﺎر ﻻزم ﯾﮑﻨﻮاﺧﺖ اﺳﺖ و ﻗﺪرت ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات اﻋﻤﺎل‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .3‬ﺑﺮاي اﺟﺮاي ﻣﻨﻈﻢ و ﻣﺪاوم اﯾﻦ وﻇﺎﯾﻒ و ﻗﻮاﻧﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻤﻠﯿﺎﺗﯽ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫‪65‬‬

‫ﺑﻮرورﮐﺮاﺳﯽ ﺑﺮﺗﺮي ﻓﻨﯽ و ﺗﮑﻨﯿﮑﯽ ﺑﺎ دﻗﺖ‪ ،‬ﺳﺮﻋﺖ‪ ،‬ﻋﺪم اﺑﻬﺎم‪ ،‬آﮔﺎﻫﯽ از ﻋﻤﻠﯿﺎت و ﭘﺮوﻧﺪهﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺪاوم‪ ،‬ﺻـﻼﺣﯿﺖ‪ ،‬وﺣـﺪت‪،‬‬
‫ﭘﯿﺮوي ﺟﺪي‪ ،‬ﮐﺎﻫﺶ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﻣﻮاد و ﭘﺮﺳﻨﻠﯽ را درﺷﮑﻞ اﯾﺪهآل اراﺋﻪ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬و ﺑﻌﻨﻮان ﯾﮏ اﺑﺰار ﺑﺮاي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﮐﺮدن راﺑﻄﻪ ﻗﺪرت و‬
‫اﻋﻤﺎل آن در ﺑﺮﻗﺮاري ﻧﻈﻢ و ﮐﻨﺘﺮل ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽ ﮐﺸﻮر‪:‬‬
‫ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺷﺎﻣﻞ اﻧﻮاع ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎ اﻋﻢ از وزارﺗﺨﺎﻧﻪﻫﺎ‪ ،‬ادارات ﮐـﻞ‪ ،‬ﺳـﺎزﻣﺎنﻫـﺎي ﻣﺴـﺘﻘﻞ‪ ،‬ﺷـﺮﮐﺖﻫـﺎ و‬
‫ﻣﺆﺳﺴﺎت ﻋﻤﻮﻣﯽ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ دوﻟﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺪام از آﻧﻬﺎ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖﻫﺎ و وﻇﺎﯾﻔﯽ در ﺟﻬﺖ اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺎت و ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺎﻻﻫﺎي ﻣﻮرد ﻧﯿـﺎز‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺗﻮان ﯾﺎ آﻣﺎدﮔﯽ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﺎﻧﺪن آن را ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ارﺟﺎع ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻮﻓﻘﯿـﺖ‬
‫در ﺗﺼﻮﯾﺐ و ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻗﻮاﻧﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺼﻮﺑﻪﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺣﺎﺻﻞ ﻧﻤﯽﺷﻮد و ﺑﺎﻟﻌﮑﺲ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اداره ﯾﺎ ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺮﺗﺒﻄﯽ ﺑﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫ﺑﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻂ ﻣﺸﯽ وﺿﻊ ﺷﺪه اﺣﺘﻤﺎﻻً زﻣﯿﻨﻪ ﺟﺪﯾﺪي از ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺑﻮده و ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑـﻪ اﯾﺠـﺎد ﯾـﮏ‬
‫ﺗﺸﮑﯿﻼت ﻧﻮﯾﻦ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺷﻮد‪.‬‬

‫ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﺼﻮﺑﻪﻫﺎ و ﻣﻔﻬﻮم آن‪:‬‬
‫در ﻫﺮ دوره از ﻣﺠﻠﺲ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮنﮔﺬاران دهﻫﺎ ﻻﯾﺤﻪ و ﻃﺮح ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدي را ﺟﻬﺖ ﺗﺼﻮﯾﺐ ﺑﻪ ﺑﺤﺚ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻣـﯽﮔﺬارﻧـﺪ‪ .‬ﻗﺒـﻞ از‬
‫ﻣﺬاﮐﺮات ﻣﻮاﻓﻖ و ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺗﻮﺳﻂ واﺣﺪﻫﺎ و ﮐﻤﯿﺴﯿﻮنﻫﺎي ذﯾﺮﺑﻂ‪ ،‬ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ و ﺑﺮرﺳﯽ دﻗﯿﻖ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎ و راه ﺣـﻞﻫـﺎي‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ اراﺋﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﻮردﻧﻈﺮ ﻣﺴﺘﻠﺰم ﺗﺪوﯾﻦ ﮔﺰارﺷﺎت ﻣﻔﺼﻞ ﺣﺪود ﻫـﺰاران ﺻـﻔﺤﻪ و ﺻـﺮف ﺳـﺎﻋﺘﻬﺎ‬
‫ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ در ﺧﺼﻮص ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻄﺮح ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﻃﯽ ﻣﺮاﺣﻞ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﻣﺼﻮﺑﻪ و اﺑﻼغ آﻧﻬﺎ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻔﺴﯿﺮ و اﺟﺮاي آﻧﻬـﺎ ﻧﻘـﺶ‬
‫اﺳﺎﺳﯽ دارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﺪﯾﺮان اﺟﺮاﯾﯽ و ﺳﯿﺎﺳﯽ‪ ،‬ﺑﻮروﮐﺮاﺗﻬﺎ و دﯾﮕﺮ ﻃﺮفﻫﺎي ذيﻧﻔـﻊ در‬
‫آن ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﻣﺼﻮﺑﻪﻫﺎي ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ واﻗﻌﯿﺎت زﻧﺪﮔﯽ ﻣﻌﻨﯽ و ﻣﻔﻬﻮم ﻣﯽﯾﺎﺑﻨﺪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﯽﯾﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽ‬
‫ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در ﻣﺮﺣﻠﻪ اﺟﺮا ﺑﺎ ﻋﺪم دﺧﺎﻟﺖ ﯾﺎ دﺧﺎﻟﺖ ﺧﯿﻠﯽ ﮐﻢ ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ ﺗﻮأم ﺑﺎﺷﺪ زﯾﺮا ﺑﻌﻀﯽ از ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻋﻤـﻮﻣﯽ ﻣﻤﮑـﻦ اﺳـﺖ از‬
‫ﻟﺤﺎظ ﻗﻀﺎﯾﯽ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬاري و اﺟﺮاﯾﯽ آنﭼﻨﺎن از اﺧﺘﯿﺎرات ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﻨﺪ ﮐﻪ ﺳﺎزﻣﺎن اداري ﺧﻮد در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸـﯽﮔـﺬاري از آن‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ از ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺧﺘﯿﺎر و آزادي ﻋﻤﻞ ﯾﺎد ﺷﻮد ﮐﻪ اﻟﺒﺘﻪ اوﻟﻮﯾﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮي ﺑﺮاي ﺗﻔﺴﯿﺮ‬
‫ﻗﺎﺋﻞ ﻫﺴﺘﯿﻢ زﯾﺮا اﺧﺘﯿﺎر و آزادي ﻋﻤﻞ واژهاي ﺗﺨﺼﺼﯽﺗﺮ اﺳﺖ‪.‬‬

‫و ﺑﻪ داﺷﺘﻦ ﻗﺪرت » ﻋﺪم اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ و ﯾﺎ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺑﺪون ﺳﺎﺧﺘﺎر« ﻣﺮﺑﻮط ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬

‫ﮐﺎرﺑﺮد ﻗﻮاﻧﯿﻦ و اﺟﺮاي آﻧﻬﺎ‪:‬‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺎرﺑﺮد ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﯾﮏ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﭘﻮﯾﺎﺳﺖ ﮐﻪ در آن ﻣﺠﺮﯾﺎن ﺑﺮاﺳﺎس اﺳﺘﺎﻧﺪاردﻫﺎ‪ ،‬ﺿﻮاﺑﻂ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬و ﺑﻄﻮر ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺮاﯾﻂ‬
‫و وﺿﻌﯿﺖﻫﺎي زﻧﺪﮔﯽ واﻗﻌﯽ ﺑﺮاي اﺟﺮاي ﻗﻮاﻧﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺼﻮﺑﻪﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ اﻗﺪام ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼً ﺿﻮاﺑﻂ ﺳﺎزﻣﺎن ﺣﻔﺎﻇﺖ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴـﺖ‬
‫اﺳﺘﺎﻧﺪاردﻫﺎي ﮐﯿﻔﯿﺖ ﻫﻮا را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ارﺗﺒﺎط دوﻟﺖ ﺑﺎ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺤﻠﯽ‪:‬‬
‫در اﺟﺮا و ﻋﻤﻠﯽ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬وزارﺗﺨﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﺎ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻣﺤﻠﯽ اﻋﻢ از اﺳﺘﺎﻧﺪاريﻫﺎ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاريﻫﺎ ﻣﺸﺎرﮐﺖ و‬
‫ﻫﻤﮑﺎري دارﻧﺪ‪ .‬اﺟﺮاي اﻧﻮاع ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﺴﺘﻠﺰم ﯾﮏ ﺳﯿﺴﺘﻢ اﺟﺮاﯾﯽ ﻣﺘﺸﮑﻞ از ﻧﯿﺮوي اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺳـﺎزﻣﺎنﻫـﺎ از ﻣﻨـﺎﻃﻖ ﻣﺨﺘﻠـﻒ‬
‫ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ ﮐﺸﻮر اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻮاﻣﻠﯽ ﻧﻈﯿﺮ ﺣﺪود و اﺧﺘﯿﺎرات‪ ،‬ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﮔﺮوهﻫﺎ و ﮔﺮوهوارهﻫﺎي ﻓﺸﺎر و ذيﻧﻔﻮذ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻮرداري از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎﻟﯽ و‬
‫ﺟﻬﺖﮔﯿﺮي ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ در اﺟﺮاي ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات دﺧﺎﻟﺖ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ دارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪66‬‬

‫ﻣﻮاردي ﮐﻪ ﺿﺮورت ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي ﻣﺮﮐﺰي از ﻣﺆﺳﺴﺎت ﻣﺤﻠﯽ را روﺷﻦ و ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ‬
‫از‪:‬‬

‫‪.1‬‬

‫اﺳﺘﻘﺒﺎل از ﻧﻮآوري در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‬

‫‪ .2‬اﻃﻤﯿﻨﺎن از ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي ﺳﺮﯾﻊ‪ ،‬روﺷﻦ و ﻣﻠﻤﻮس‬
‫‪ .3‬ﺗﺴﺮﯾﻊ در اﯾﺠﺎد ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻣﻌﺘﺒﺮ‬
‫‪ .4‬ﺗﺸﻮﯾﻖ ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﮐﺴﺎﻧﯿﮑﻪ ﻗﺒﻼً ﻫﻤﮑﺎري ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ‬
‫‪ .5‬ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺣﻔﻆ راﺑﻄﻪ و ﺗﻤﺎس ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﺎ ارﺑﺎب رﺟﻮع‪ ،‬رﺳﺎﻧﻪﻫﺎي ﮔﺮوﻫﯽ‬
‫‪ .6‬ﺟﻠﺐ و ﺟﺬب ﺣﻤﺎﯾﺖﻫﺎي ﮔﺴﺘﺮده ﺷﻬﺮوﻧﺪان و اﻫﺎﻟﯽ ﻣﻨﻄﻘﻪ از ﻃﺮح و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ در دﺳﺖ اﺟﺮا‬
‫‪ .7‬ﻗﺪرت ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎ‪ ،‬اﺗﺨﺎذ ﺗﺪاﺑﯿﺮ ﻻزم ﺑﺮاي ﭘﯿﺸﮕﯿﺮي از ﺑﺎزدﻫﯽ ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب و ﺗﺤﻘﯿﻖ اﻫﺪاف‬

‫‪67‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﺷﺸﻢ‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪:‬‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ اﻫﺪاف ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﺷﺪه ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از آن ﮐـﻪ ﺑﻮﺳـﯿﻠﻪ‬
‫ﻣﺮاﺟﻊ دوﻟﺘﯽ ﯾﺎ ﻏﯿﺮدوﻟﺘﯽ ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿﺮد و ﺑﻪ دو ﺻﻮرت ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد‪:‬‬

‫‪.1‬‬

‫اول اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻌﻨﻮان ﯾﮏ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ و وﻇﯿﻔﻪ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﻄﺮح اﺳﺖ ‪‬‬

‫در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﺎ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﺑـﺰاري ﻫﺴـﺘﯿﻢ ﮐـﻪ‬

‫ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺪان وﺳﯿﻠﻪ‪ ،‬ﺑﺎزﺑﯿﻨﯽ‪ ،‬ﻧﻈﺎرت و ﻗﻀﺎوت در ﻣﻮرد ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﮐﺎر را اﻧﺠﺎم ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬دوم اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻌﻨﻮان ﯾﮏ ﺗﻼش ﺟﺪي ﺑﺮاي ﻗﻀﺎوت در ﻣﻮرد اﻋﺘﺒﺎر و ﻣﺎﻫﯿﺖ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﺸﺨﺺ ﺗﻠﻘﯽ ﻣـﯽﺷـﻮد‬
‫‪‬‬

‫در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﺎ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ روشﻫﺎي ﻣﻨﻈﻤﯽ ﻫﺴﺘﯿﻢ ﮐﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﺑﺮرﺳـﯽ و‬

‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﺷﺎﻣﻞ ﯾﮏ رﺷﺘﻪ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ﻣﺸﺨﺺ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪ (A‬اول اﯾﻨﮑﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﻨﯿﻢ ﭼﻪ ﭼﯿﺰي ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻮرد ارزﯾﺎﺑﯽ ﻗﺮار ﮔﯿﺮد و ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻫﺪف ارزﯾﺎﺑﯽ در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔـﺬاري ﻗﺎﺑـﻞ‬
‫ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ (B‬ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎ و ﺿﻮاﺑﻂ اﻧﺪازهﮔﯿﺮي ﺑﺮاي ﺟﻤﻊآوري اﻃﻼﻋﺎت راﺟﻊ ﺑﻪ ارزﯾﺎﺑﯽ در ﯾﮏ ﻃﯿﻒ از اﻃﻼﻋﺎت ﮐﻤﯽ‪ ‬ﺗﺎ اﻃﻼﻋﺎت ﮐﯿﻔﯽ ﻗﺮار‬
‫ﮔﯿﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ (C‬ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ اﻃﻼﻋﺎت اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ آن دﺳﺘﺮﺳﯽ داﺷﺖ ﺑﺼﻮرﺗﯽ ﮐﻪ از اﺛﺮﺑﺨﺸﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﯾﮏ‬
‫ﺟﻤﻊﺑﻨﺪي ﻣﻌﺘﺒﺮ اراﺋﻪ ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫اﻧﮕﯿﺰه و ﻣﻌﯿﺎر ﺑﺮاي ارزﯾﺎﺑﯽ ‪:‬‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽﻫﺎ و ﺗﻼشﻫﺎي ﺟﺪي و ﻗﺎﺑﻞ ﺗـﻮﺟﻬﯽ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﮐـﻪ اﻫﻤﯿـﺖ ﺑﺮﻧﺎﻣـﻪ را در ﻗﺒـﺎل »ﭼـﻪ ﮐﺴـﯽ‪ ،‬ﭼـﻪ ﭼﯿـﺰي‪ ،‬ﮐـﯽ و‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ« ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮﭼﻪ ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽﻫـﺎ اﺑﻌـﺎد ﮔﻮﻧـﺎﮔﻮﻧﯽ داﺷـﺘﻪ و روشﻫـﺎي ﻣﺘﻔـﺎوﺗﯽ ﺑـﺮاي اﺟـﺮاي آﻧﻬـﺎ ﺑﮑـﺎر‬
‫ﻣﯽرود اﻣﺎ ﺿﺮورت اﻧﺠﺎم ﺟﻬﺖ ﺑﻬﺒﻮد و اﺛﺮﺑﺨﺸﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﻮرد ﻗﺒـﻮل ﻫﻤﮕـﺎن اﺳـﺖ‪ .‬در ﭘـﺎرهاي از ﻣـﻮارد ﻣـﯽﺗـﻮان ﮔﻔـﺖ ﮐـﻪ‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﺑﺮاي ﺗﻮﺟﯿﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎن ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿﺮد ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺳـﺎزﻣﺎنﻫـﺎي اﺟﺮاﯾـﯽ‪ ،‬ﺑﺮﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ و ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽﻫـﺎي ﺧـﻮد‬
‫را ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﯾﺎ در ﺗﻮﺟﯿﻪ آﻧﭽـﻪ ﮐـﻪ ﺑـﺮاي آن ﻣﺸـﻐﻮﻟﻨﺪ از ارزﯾـﺎﺑﯽ ﻣﺤﻘﻘـﺎن ﺧـﺎرج از ﺳـﺎزﻣﺎن ﺑﻬـﺮه ﻣـﯽﺑﺮﻧـﺪ‪ .‬ﯾﮑـﯽ از‬
‫ﻣﻮارد اﺻﻠﯽ در ارزﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺿﻮاﺑﻂ و ﺷﺎﺧﺺﻫﺎي اﻧـﺪازهﮔﯿـﺮي آن ﻣﺮﺑـﻮط ﻣـﯽﺷـﻮد و ﻗﺒـﻞ از آﻧﮑـﻪ ﺷـﺨﺺ ﻣﺤﺎﺳـﻦ ﯾـﮏ‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ را ﻗﻀﺎوت ﮐﻨﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺒﻨﺎﯾﯽ ﺑﺮاي اﯾﻦﮐﺎر اﯾﺠﺎد ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺸﺨﺼﺎت ﻧﺎرﺳﺎ و ﻣﺒﻬﻢ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﺗﺄﺛﯿﺮات اﺳﺎﺳﯽ و ﮐﻠﯿﺪي را ﺑﺮ ارزﯾﺎﺑﯽ آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺬاﺷﺖ در اﯾﻦ ﺧﺼﻮص‬
‫ﻣﺸﮑﻼت ﺑﻪ دو ﮔﻮﻧﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻣﻮاﻧﻌﯽ را ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم ارزﯾﺎﺑﯽ دﻗﯿﻖ ﺑﻮﺟﻮد آورﻧﺪ‪.‬‬

‫‪.1‬‬

‫اول اﯾﻨﮑﻪ اﻫﺪاف ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﺨﻮﺑﯽ ﺑﯿﺎن ﻧﺸﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ .2‬دوم اﯾﻨﮑﻪ ﺗﻼش ارزﯾﺎﺑﺎن ﺑﺮاي ﺗﯿﯿﻦ اﻫﺪاف‪ ،‬ﻣﺤﺪود و ﮐﻢ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪68‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ داﺷﺘﻦ ﺿﻮاﺑﻂ و ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎي ﻣﺸﺨﺺ و دﻗﯿﻖ از ارﮐﺎن اﺳﺎﺳﯽ ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳـﺖ و در‬
‫اﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﺎﯾﺪ ﻧﺤﻮه ﻗﻀﺎوت‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي و ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﺳﻨﺠﺶ و ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ‪:‬‬
‫روشﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ ﺑﺮاي ارزﯾﺎﺑﯽ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺑﻌﻀﯽ از اﯾﻦ ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ وﺟﻮد ﺗﻤـﺎﯾﺰ ﺑـﯿﻦ ﻓﺮآﯾﻨـﺪﻫﺎي ﻣـﺪاوم‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ و ﺗﻼشﻫﺎي ﻣﻨﻈﻢﺗﺮ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﯽ ﭘﺮوژهﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﻟﺤﺎظ ﺗﻌﺮﯾﻒ اﯾﻦ روشﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ روﯾﻪﻫﺎي اﺳﺎﺳﯽ و ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن را از دﯾﺪﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻗﻮاي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻫﯿﺄﺗﻬـﺎي‬
‫ﻧﻈﺎرت‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﻮدﺟﻪرﯾﺰي و ﮐﻤﯿﺴﯿﻮنﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻧﻬﺎد رﯾﺎﺳﺖ ﺟﻤﻬﻮري و ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ ﺑﻄﻮر ﻗﻄﻊ ﻣﻮرد ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿـﻞ ﻗـﺮار داده و‬
‫دﯾﮕﺮ اﯾﻨﮑﻪ از روﯾﻪﻫﺎي ﻣﻨﻈﻢﺗﺮ ارزﯾﺎﺑﯽﻫﺎي ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ ﻣﯽﺗﻮان ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ﻋﻠﻢ در ﺣﺎل رﺷﺪ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺻﺤﺒﺖ ﮐﺮد‪.‬‬

‫روﯾﻪﻫﺎي اﺳﺎﺳﯽ ارزﯾﺎﺑﯽ‪:‬‬
‫ﻧﻈﺎرت و ارزﯾﺎﺑﯽ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻌﻨﻮان ﯾﮏ روش ﻧﻤﻮﻧﻪﮔﯿﺮي ﻏﯿﺮﻣﻨﻈﻢ ﮐﻪ درآن ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﻌﺪودي ﺑﺮاي ﺑﺎزﺑﯿﻨﯽ اﻧﺘﺨـﺎب ﻣـﯽﺷـﻮﻧﺪ‬
‫ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﮔﯿﺮد‪ .‬آﻧﭽﻪ ﻣﺴﺌﻮﻻن ارزﯾﺎﺑﯽ ﮐﻤﯿﺘﻪﻫﺎ و ﮐﻤﯿﺴﯿﻮنﻫﺎي ﻧﻈﺎرﺗﯽ ﺑﺎﯾﺪ از ﻋﻬﺪه اﺟﺮاي آن ﺑﺮآﯾﻨﺪ ﻣﻮارد زﯾﺮ اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪.1‬‬

‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻋﻤﻠﯿﺎت و ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ از ﻧﻈﺮ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻋﻮاﻣﻞ اﻗﺘﺼﺎدي و ﮐﺎرا ﺑﻮدن آن در ﺗﻤﺎم ﺳﻄﻮح‬

‫‪ .2‬ارزﯾﺎﺑﯽ ﺗﺄﺛﯿﺮات ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات ﮐﻪ ﺑﺮاي ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺳﺎﺧﺘﺎر و ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﻣﺠﺪد ﻗﻮاي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ وﺿﻊ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺑﺮرﺳﯽ رواﺑﻂ ﺑﯿﻦ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﻏﯿﺮﻋﻤﻮﻣﯽ‪.‬‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ وﺟﻮدي ﻧﻈﺎرت ﻗﻮه ﻣﻘﻨﻨﻪ و ﯾﺎ ﻗﻀﺎﺋﯿﻪ ﺑﺮاي ﺑﻬﺮهﮔﯿﺮي و اﺳﺘﻔﺎده از ﮐﻤﯿﺘﻪﻫﺎ ﯾﺎ ﮐﻤﯿﺴﯿﻮنﻫـﺎي ارزﯾـﺎﺑﯽ‪ ،‬ﮐﻨﺘـﺮل ﺑﯿﺮوﻧـﯽ‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ و اﺟﺮاﯾﯽ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺷﺮاﯾﻂ ﺑﻬﯿﻨﻪ و ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺮاي ﮐﻤﯿﺴﯿﻮنﻫﺎي ارزﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺷﺮح ذﯾﻞ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ .A‬ﮔﺰارﺷﯽ ﮐﺎﻣﻞ ﮐﻪ ﺣﺎوي اﻃﻼﻋﺎت ﻣﺴﺘﻨﺪ و اﺻﻠﯽ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ .B‬ﺗﻌﻬﺪ اﻋﻀﺎي ﮐﻤﯿﺴﯿﻮن ارزﯾﺎﺑﯽ ﮐﻪ در ﺧﺪﻣﺎت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﺸﺎﻏﻞ ﮐﻠﯿﺪي ﻣﺸﻐﻮﻟﻨﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺗﻮﺻﯿﻪ و ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدات اراﺋـﻪ‬
‫ﺷﺪه‪.‬‬
‫‪ .C‬ﺑﻌﻨﻮان ﺣﺎﻣﯽ و ﻣﺒﻠﻐﺎن ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻋﻤﻞ ﮐﺮدن ﮐﺎرﻣﻨﺪان ﮐﻤﯿﺴﯿﻮن ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از اﻧﺠﺎم ارزﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎن اﺻﻠﯽ ﺧﻮد ﺑﺮ ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .D‬ﮔﺰارش ﮐﻪ اوﻟﻮﯾﺖﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ را در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻮردﻧﻈﺮ ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻏﯿﺮدوﻟﺘﯽ‪:‬‬
‫ﻣﻬﻢﺗﺮﯾﻦ ارزﯾﺎﺑﯽ از ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺧﺎرج از ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻣﻄﺒﻮﻋﺎت‪ ،‬رﺳﺎﻧﻪﻫﺎي ﮔﺮوﻫﯽ‪ ،‬اﻓﺮاد‪ ،‬ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮان و‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي ﻏﯿﺮدوﻟﺘﯽ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﯽآﯾﺪ‪ .‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ و ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ از وﻇﺎﯾﻒ اﺻﻠﯽ و ﻣﺴﺘﻤﺮ رﺳـﺎﻧﻪﻫﺎﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ ارزﯾﺎﺑﯽ روزاﻧﻪ و ﻣﺪاوم ﻣﻄﺒﻮﻋﺎت از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬ﻣﺠﻼت ﻋﻠﻤﯽ ـ ﭘﮋوﻫﺸﯽ زﯾﺎدي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد‬
‫در ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ را ﻣﻮرد ﻧﻘﺪ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪ .‬و ﮔﺎﻫﯽ اوﻗﺎت اﺧﺒﺎر ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎن ارزﯾﺎﺑﯽ ﮔﺴﺘﺮده را ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﺘﻔﺎوت ﺻﺪا و ﺳﯿﻤﺎ در زﻣﯿﻨﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺸﮑﻼت ﺷﻬﺮ و روﺳﺘﺎ و ﻣﺴـﺎﺋﻞ آﻣـﻮزش و ﭘـﺮورش و‬

‫ﺑﻬﺪاﺷﺖ ﻋﻤﻮﻣﯽ و ‪ ...‬ﺗﻨﻬﺎ ﺷﻤﻪاي از ﻣﺒﺎﺣﺚ رﺳﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﻮده و ﺑﻄﻮر ﮔﺴﺘﺮده ﺑﺮ روﻧﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري اﺛﺮ ﻣﯽﮔﺬارد‪.‬‬

‫‪69‬‬

‫اﺷﺨﺎص و اﻓﺮاد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻧﻈﯿﺮ ﻣﺤﻘﻘﺎن‪ ،‬ﻧﻈﺮﯾﻪﭘﺮدازان‪ ،‬ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن و ‪ ...‬ﺑﻪ ﻧﻮﺑﮥ ﺧﻮد ﺑﺮ روﻧﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري و ﻋﻤﻠﮑﺮد ﺳـﺎزﻣﺎن‪-‬‬
‫ﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺛﺮ ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﺧﺼﻮﺻﯽ در اﻣﺮ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻧﺎﻣﻄﻠﻮﺑﯽ ﻣﻨﺠﺮ ﮔﺮدد ﮐﻪ ﭘﯿﻮﺳﺘﮕﯽ و‬
‫اﻧﺴﺠﺎم ارزﯾﺎﺑﯽ را ﻣﺨﺘﻞ ﻣﯽﺳﺎزد‪ .‬اﻣﺎ در ﻋـﯿﻦ ﺣـﺎل ﺑﺎﯾـﺪ اذﻋـﺎن داﺷـﺖ ﮐـﻪ اﯾـﻦ اﻣـﺮ در ﯾـﮏ ﺟﺎﻣﻌـﻪ آزادﻣـﻨﺶ و ﻣﺸـﺎرﮐﺘﯽ‬
‫اﻣﺮي ﺿﺮوري اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﻣﺮدم ﺑﺎﯾﺪ در ارزﯾﺎﺑﯽﻫﺎ ﻣﺸﺎرﮐﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﻨﻈﻢ ﯾﺎ ﺳﯿﺴﺘﻤﺎﺗﯿﮏ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪:‬‬
‫ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان اﺗﻔﺎق ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاي ﺑﻬﺒﻮد اﺛﺮﺑﺨﺸﯽ ارزﯾﺎﺑﯽﻫﺎ ﺑﺎﯾﺪ از راﻫﮑﺎرﻫﺎي ﻣﺆﺛﺮ ﺧﻼق اﺳﺘﻔﺎده ﮐﻨـﯿﻢ ﺗـﺎ ارزﯾـﺎﺑﯽ‬
‫ﺑﻄﻮر ﻣﻨﻈﻢ و ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻮرت ﮔﯿﺮد و ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي ﺑﺮاي ﺟﻤﻊآوري و ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ اﻃﻼﻋﺎت و ﮐﺎرﺑﺮد آﻧﻬـﺎ در ﻓﺮآﯾﻨـﺪ ﺧـﻂ‬
‫ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻧﻬﺎﯾﺖ اﺳﺘﻔﺎده را ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ در اﯾﻦ روﻧﺪ اﺳﺘﻔﺎده از ﺗﮑﻨﯿﮏﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ‪ ،‬روش ﺗﺤﻘﯿﻖ و ارزﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار‬
‫ﺑﻄﻮر ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﯽ ﮐﻤﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان ﺑﯿﻦ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﺤﻘﻘﺎﻧﻪ و ارزﯾﺎﺑﯽِ ﺑﻌﻨﻮان ﯾﮏ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﮐﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻔﮑﯿﮏ و ﺗﻤﺎﯾﺰ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪهاﻧـﺪ و ﻣﺮاﺣـﻞ ﺷـﺶﮔﺎﻧـﻪ‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﺤﻘﻘﺎﻧﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬

‫‪.1‬‬

‫ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ اﻫﺪاﻓﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ارزﯾﺎﺑﯽ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪.2‬‬

‫ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺸﮑﻼﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي ارزﯾﺎﺑﯽ ﺣﻞ و ﻓﺼﻞ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪.3‬‬

‫ﺗﻮﺻﯿﻒ و اﺳﺘﺎﻧﺪارد ﮐﺮدن ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎ و ﻋﻤﻠﯿﺎت‬

‫‪.4‬‬

‫ﺳﻨﺠﺶ و اﻧﺪازهﮔﯿﺮي درﺟﻪ و ﺳﻄﺤﯽ ﮐﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮ و ﺗﺤﻮﻻت ﺑﺎﯾﺪ ﺻﻮرت ﮔﯿﺮد‪.‬‬

‫‪.5‬‬

‫ﺗﻌﯿﯿﻦ اﯾﻨﮑﻪ آﯾﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻣﺸﺎﻫﺪه ﺷﺪه ﻧﺎﺷﯽ از ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻮردﻧﻈﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﯾﺎ ﻋﻮاﻣﻞ دﯾﮕﺮ‬

‫‪.6‬‬

‫اراﺋﻪ ﺷﻮاﻫﺪي ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ اﺳﺘﻤﺮار ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ‬

‫ﻧﺎرﺳﺎﯾﯽ در ﺑﯿﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﺷﻮد اﻫﺪاف ﺑﻪ روﺷﻨﯽ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻧﺸﻮﻧﺪ و اﻧﺠﺎم ﺷﺪن ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﺤﻘﻘﺎﻧﻪ ﻏﯿﺮﻣﻤﮑﻦ ﮔﺮدد‪.‬‬

‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﺤﻘﻘﺎﻧﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺼﻮرت واﻗﻌﯽ ﺑﻪ اﺟﺮا درآﯾﺪ‪ .‬ﻃﺮحﻫﺎي ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ارزﯾﺎﺑﯽ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪(A‬‬

‫ﻃﺮح ﺗﺠﺮﺑﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻃﺮحﻫﺎي ﭘﮋوﻫﺸﯽ ﺑﺮاي ارزﯾﺎﺑﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ و ﺧﻂ ﻣﺸـﯽﻫﺎﺳـﺖ ﮐـﻪ در آن‬
‫ﺗﻼشﻫﺎي ﻣﻨﻈﻤﯽ ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب ﯾﮏ ﮔﺮوه ﻣﻮرد آزﻣﺎﯾﺶ و ﮔﺮوه ﮐﻨﺘﺮل ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﯽآﯾﺪ اﻟﺒﺘﻪ از ﺟﺎﻣﻌﻪ آﻣﺎري ﻣﻮرد اﻧﺘﺨـﺎب‪،‬‬
‫اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﺑﺼﻮرت ﺗﺼﺎدﻓﯽ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻌﺪ ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻫﺮ ﻣﺘﻐﯿﺮ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد و ﺗﻔـﺎوت‬
‫ﺑﯿﻦ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺷﺪه و ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در ﺻﻮرﺗﯽ ﻣﻮﻓﻖ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ آﺛﺎر آن ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺮ ﮔـﺮوه ﺗﺠﺮﺑـﯽ‪ ،‬ﻣﺸـﺎﻫﺪه‬
‫ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪(B‬‬

‫دوﻣﯿﻦ ﻃﺮح‪ ،‬ﻃﺮح ﺷﺒﻪ ﺗﺠﺮﺑﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮرﺳﯽ دﻗﯿﻖ آﺛﺎر ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫـﺎ و ﺗـﺄﺛﯿﺮ ﻋﻮاﻣـﻞ ﯾـﺎ‬
‫ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﺧﺎرﺟﯽ را ﮐﻨﺘﺮل و ﺧﻨﺜﯽ ﻣﯽﺳﺎزد‪ .‬روشﻫﺎي ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺎﻣﻞ ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺳﺮيﻫﺎي زﻣﺎﻧﯽ و اﺳـﺘﻔﺎده از‬
‫ﮔﺮوه ﮐﻨﺘﺮل اﺳﺖ‪ .‬از ﻣﺤﺎﺳﻦ اﺳﺘﻔﺎده از اﯾﻦ روش‪ ،‬ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون اﯾﻨﮑﻪ روشﻫﺎي ﻣﻨﻈﻢ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﮐﻨـﺎر ﮔﺬاﺷـﺘﻪ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ از اﺑﺰار ﻣﻤﮑﻦ و ﻣﮑﺎﻧﯿﺰمﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ اﻧﻌﻄﺎف ﺑﯿﺸﺘﺮي دارﻧﺪ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﯽ آﺛﺎر ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫‪(C‬‬

‫ﺳﻮﻣﯿﻦ ﻃﺮح‪ ،‬ﻃﺮح ﻏﯿﺮآزﻣﺎﯾﺸﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻗﺒﻞ و ﺑﻌﺪ از اﺟﺮاي‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻓﺮاد ﻗﺒﻞ و ﺑﻌﺪ از اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻓﺮاد ﺑﻌﺪ از اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ و ﯾﮏ ﮔﺮوه ﻣﻘﺎﯾﺴﻪاي ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺳﺘﻔﺎده از ﭼﻨﯿﻦ ﻃﺮﺣﯽ ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﻌﺘﺒﺮﺗﺮ ﺿﺮوري ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﯽرﺳﺪ‪.‬‬

‫‪70‬‬

‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﻨﻄﻘﯽ‪ ،‬ﺗﮑﺮار ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در زﻣﯿﻨﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻫﺰﯾﻨﻪ ـ ﻣﻨﻔﻌﺖ‪ ،‬ﻓﻨﻮن و روشﻫﺎي دﯾﮕﺮ‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬

‫ﭼﺮﺧﻪ ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪:‬‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﻗﺎﻟﺐ ﯾﮏ ﻓﺮآﯾﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ را در ﺑﺮﻣﯽﮔﯿﺮد و ﻫﺪف ارزﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬ﻗﻀﺎوت در ﻣﻮرد ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪-‬‬
‫ﻫﺎ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاي ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﯾﯽ ﺑﻪ ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻃﺮاﺣﯽ و ﺗﺪوﯾﻦ ﺷﺪهاﻧﺪ ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﻮد آﯾـﺎ ﺧـﻂ ﻣﺸـﯽﻫـﺎ و‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﻘﺎﺻﺪ از ﻗﺒﻞ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺷﺪه ﮐﻪ ادﻋﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﻮده اﺳﺖ ﺑﺮﺳﺪ‪ ،‬و اﮔـﺮ ﻧﺘﯿﺠـﻪ‬
‫ﻣﻨﻔﯽ اﺳﺖ ﻋﻠﻞ و ﻋﻮاﻣﻞ ﻋﺪم ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ در اﺟﺮا ﺑﺮرﺳﯽ ﺷﻮﻧﺪ و در راﺳﺘﺎي ﻧﯿﻞ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ‪ ،‬ﺗﻐﯿﯿﺮات و اﺻﻼﺣﺎت‬
‫ﻻزم اﻧﺠﺎم ﭘﺬﯾﺮد‪.‬‬

‫اﺷﮑﺎل ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎزده ﻣﺸﺨﺺ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫اﻟﻒ( ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﻄﺎﺑﻖ اﻫﺪاف ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﺷﺪه ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﮐﺮده و اﺟﺮاي آن ﺑﺎﯾﺪ ﻫﻢﭼﻨﺎن اداﻣﻪ ﯾﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫ب( در ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻌﺪي ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﮐﻪ در اﺟﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﮐﻤﺒﻮدﻫﺎﯾﯽ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‪ .‬اﯾـﻦ ﻣﺸـﮑﻼت ﻣﻮﺟـﺐ ﻋـﺪم‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ج( در اﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ از ﺟﻬﺖ ﻣﺤﺘﻮي‪ ،‬ﻣﺸﮑﻼﺗﯽ را ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ و ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﺎﯾﺪ در آن ﺗﺠﺪﯾـﺪﻧﻈﺮ ﮐـﺮده و ﺷـﮑﻞ‬
‫ﺟﺪﯾﺪ را ﺑﺼﻮرت ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ درآورﻧﺪ‪.‬‬
‫د(‬

‫ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه آن ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻧﺸﺪه و ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻌﺮﯾـﻒ ﻣﺠـﺪدي از آن ﺑـﻪ‬
‫ﻋﻤﻞ آﯾﺪ و ﺑﺮاﺳﺎس ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺟﺪﯾﺪ راه ﺣﻞﻫﺎي ﺗﺎزهاي ﺗﻨﻈﯿﻢ و اراﺋﻪ ﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ه( در اﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ارزﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﺪﯾﺪي را ﻣﻄﺮح ﺳﺎزد و دﺳﺘﻮرﮐﺎر ﺗﺎزهاي ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﺑﻮﺟﻮد آﯾﺪ‪.‬‬

‫»ﻧﻤﻮدار ﭼﺮﺧﻪ ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ«‬
‫ﺗﺸﺨﯿﺺ و ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﺸﮑﻞ‬
‫ﺗﻨﻈﯿﻢ راه ﺣﻞ‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺳﺎﺧﺘﻦ‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ‬

‫اﺟﺮا‬

‫اداﻣﻪ اﺟﺮا‬
‫اﺻﻼح ﺷﯿﻮه اﺟﺮا‬
‫اﺻﻼح ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﺠﺪد ﻣﺸﮑﻞ‬
‫ﯾﺎﻓﺘﻦ ﯾﮏ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﺪﯾﺪ‬

‫‪71‬‬

‫ﺧﺎﺗﻤﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺑﻌﻨﻮان ﺑﺨﺶ ﻧﻬﺎﯾﯽ ﻓﺮآﯾﻨﺪ‪:‬‬
‫در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺸﺨﯿﺺ داده ﺷﻮد ﮐﻪ آﯾﺎ ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﺮاي ﺟﻮاﺑﮕﻮﯾﯽ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻃﺮاﺣﯽ ﺷﺪه ﺑﺮاي ﺷﻬﺮوﻧﺪان‪ ،‬ﺳﺎزﻣﺎن‬
‫و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻄﻮرﮐﻠﯽ ﺣﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ؟ زﻣﺎﻧﯿﮑﻪ ﭼﺮﺧﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ در ﯾﮏ زﻣﯿﻨﻪ ﺷﮑﻞ ﮔﺮﻓﺖ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﯾﺎﻓـﺖ ﺗﻮﻗـﻒ ﻓﻌﺎﻟﯿـﺖﻫـﺎي آن ﺑـﻪ‬

‫ﺳﺎدﮔﯽ ﻣﯿﺴﺮ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد زﯾﺮا ﺗﻌﻬﺪات و ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖﻫﺎي زﯾﺎدي را ﮐﻪ ﻣﺠﺮﯾﺎن ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺗﻘﺒﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺘﻮﻗﻒ ﻧﻤﻮد ﮐـﻪ‬
‫ﮐﺎر دﺷﻮاري اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮﭼﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺧﺎﺗﻤﻪدادن ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﺑﻌﺎد و آﺛﺎر آن ﺧﻮد ﺑﻌﻨﻮان ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﻣﺴـﺘﻘﻞ ﺑﯿـﺎن ﺷـﺪه‬

‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ اﻓﺮاد ذيﻣﺪﺧﻞ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﺳﻌﯽ در اداﻣﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ دارﻧﺪ ﺗﺎ وﺿﻌﯿﺖ ﻣﻮﺟﻮد ﺣﻔﻆ ﮔﺮدد ﮐﻪ اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪه ﺑﻪ زوال و‬

‫ﻧﯿﺴﺘﯽ ﺳﺎزﻣﺎن در ﭼﺮﺧﻪ زﻧﺪﮔﯽ ﺗﺸﺒﯿﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮﭼﻪ ادارات و دواﯾﺮ ﻗﺪﯾﻤﯽﺗﺮ و ﮐﻬﻨﺴﺎلﺗﺮ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺘﺮ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ راه ﻧﯿﺴﺘﯽ و‬
‫ﻣﺮگ را در ﭼﺮﺧﻪ ﺣﯿﺎت ﺧﻮد در ﭘﯿﺶ ﮔﯿﺮﻧﺪ و اﯾﻦ ﺑﺪان ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺳﺎزﻣﺎن در ﺑﻘﺎ و اداﻣﻪ ﺣﯿﺎت ﻣﺆﺳﺴﻪ‪ ،‬اﻫﺪاف اﺳﺎﺳﯽ‬

‫و ﺟﻬﺖﮔﯿﺮي آن را ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪.‬‬

‫‪72‬‬

‫ﻧﻤﻮدار »ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري از ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﺎ اﺧﺘﺘﺎم ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ«‬

‫ﺳﯿﺴﺘﻢ‬
‫)‪(1‬‬

‫)‪(2‬‬

‫)‪(3‬‬

‫)‪(4‬‬

‫)‪(5‬‬

‫)‪(6‬‬

‫ﻧﺎﺧﺖ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎ ﻣﺸﮑﻞ‬
‫روﯾﺪاد‬

‫ﮐﻞﮔﯿﺮي و ﺗﻨﻈﯿﻢ‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫ﺷﺮوﻋﯿﺖ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ و‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﯽﮐﺮدن ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫ﺟﺮاي ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ و‬
‫ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫رزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬

‫ﺧﺘﺘﺎم ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﯾﺎ‬
‫ﻣﺸﯽ‬

‫ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎ‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ارﺟﺎع ﻣﺸﮑﻞ ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي دوﻟﺘﯽ ــ درك و اﺣﺴﺎس ﻣﺸﮑﻞ‬
‫ﺑﯿﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪ ـ‬
‫ﺗﺠﻤﻊ و ﮔﺮوهﺑﻨﺪي ـ ﺳﺎزﻣﺎن و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺳﺎﺧﺘﺎر ـ‬
‫ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ ﺑﻮدن و ﻣﻌﺮف ﺑﻮدن ـ‬
‫ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﮐﺎر ـ‬
‫)ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎ و راﻫﺒﺮدﻫﺎ(‬

‫ﺳﺘﺎﻧﺪه ﯾﺎ ﺑﺎزده‬
‫ـ ﺗﻌﺮﯾﻒ و‬

‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻋﻤﻞ و اﻗﺪام در ﺳﺎزﻣﺎن دوﻟﺘﯽ ـ ﺗﻨﻈﯿﻢ و ﺷﮑﻞﮔﯿﺮي ﯾﮏ ﻃﺮح‪ ،‬روش ـ اﻟﺰام‬
‫ﺑﺮاي ﻋﻤﻞ راﺟﻊ ﺑﻪ ﯾﮏ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎ ﻣﺸﮑﻞ‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ و ﺗﺼﻮﯾﺐ ﮐﺮدن ـ ﺗﺨﺼﯿﺺ اﻋﺘﺒﺎر و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎﻟﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‬
‫‪ (B‬ﺗﺼﻮﯾﺐ و ﻗﺎﻧﻮﻧﯽﮐﺮدن‬
‫‪ (A‬ﺗﺪوﯾﻦ و ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي دوﻟﺘﯽ در ﻗﺒﺎل ﻣﺸﮑﻞ ﯾﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ ‪:‬‬
‫‪ (A‬ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ‪ ،‬اﯾﺠﺎد روشﻫﺎ و واﺣﺪﻫﺎي اداري‬
‫‪ (B‬ﺗﻔﺴﯿﺮ و ﺗﻮﺿﯿﺢ ﻗﺪرت و اﺧﺘﯿﺎرات ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻬﺎي ﻋﻤﻠﯽ و ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل‬
‫‪ (C‬ﮐﺎرﺑﺮد ) ﺷﺮاﯾﻂ ﻋﺎدي ﺧﺪﻣﺎت‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺖﻫﺎ‪ ،‬ﮐﻨﺘﺮل و ﻧﻈﺎرت‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ ـ ﻗﻀﺎوت در ﻣﻮرد اﻋﺘﺒﺎر ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﮐﺎرﮐﺮده‬
‫در ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎ‬
‫ﺑﻌﻨﻮان ﯾﮏ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻣﻨﻈﻢ ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﻫﺎي‬
‫‪(A‬‬
‫ﻣﺸﺨﺺ‬
‫ﺳﻨﺠﺶ‬
‫‪(B‬‬
‫ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ‬
‫‪(C‬‬
‫ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎ‬
‫‪(D‬‬
‫ﻣﺸﺎﻫﺪه ﭼﺮﺧﻪﻫﺎي ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪ ،‬ﺗﻌﺪﯾﻞ ﺗﺪرﯾﺠﯽ‪ ،‬ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﺠﺪد‬
‫ﯾﺎ ﭘﯽ ﺑﺮدن ﺑﻪ ﻣﺸﮑﻼت‬

‫ﻣﺸﮑﻞ‬
‫ﻧﯿﺎزﻫﺎ و ﺧﻮاﺳﺘﻬﺎ‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ‬
‫‪ (1‬ﺑﯿﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫‪ (2‬ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد‬
‫‪ (3‬ﻣﺬاﮐﺮه‬
‫‪ (4‬اداﻣﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ‬
‫ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد‬

‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‬
‫ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻻزم ﺑﺮاي اﺟﺮا‬
‫ﻣﻘﺮرات و ﺿﻮاﺑﻂ ﮐﺎري‬
‫ﺑﺴﺘﮕﯽ ﺑﻪ ﻧﻮع ﺧﻂ ﻣﺸﯽ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‬
‫ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮاﺳﺎس ﯾﺎﻓﺘﻪﻫﺎ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪.‬‬
‫"‬

‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺣﻞ و ﻓﺼﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﯾﺎ اﯾﺠﺎد ﺗﺤﻮل‬
‫ﺗﺤﻮﻻت ﻣﺆﺛﺮ در ﻣﺸﮑﻼت ﻋﻤﻮﻣﯽ‬
‫اﺧﺘﺘﺎم )ﺗﻌﺪﯾﻞ ﺳﺎزﻣﺎن(‬

‫‪73‬‬

‫ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻣﺆﻟﻔﻪاي ارزﯾﺎﺑﯽ‪:‬‬
‫ﻣﺆﻟﻔﻪﻫﺎي اﺳﺎﺳﯽ در ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﻨﻈﻢ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪(1‬‬

‫اﻫﺪاﻓﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬

‫‪(2‬‬

‫ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎ ﯾﺎ ﺑﺪﯾﻞﻫﺎي ﻣﻮردﻧﻈﺮ‬

‫‪(3‬‬

‫رواﺑﻂ ﺑﻪ اﻫﺪاف و ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎ‬

‫‪(4‬‬

‫ﺟﻤﻊﺑﻨﺪي اوﻟﯿﻪ از اﯾﻨﮑﻪ ﮐﺪامﯾﮏ از ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺮﮐﯿﺐ ﻧﯿﺮوﻫﺎ ﯾﺎ ﺗﺨﺼﯿﺺ اﻋﺘﺒﺎر ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ اﻧﺘﺨﺎب‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪(5‬‬

‫ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮدن ﺗﻐﯿﯿﺮ در روﯾﺪادﻫﺎ ؟؟؟؟؟؟؟ ﺑﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﻪ ﮐﻤﮏ ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺣﺴﺎﺳﯿﺖ‪.‬‬

‫ﻣﺸﮑﻼت روشﺷﻨﺎﺳﯽ ارزﯾﺎﺑﯽ‪:‬‬
‫ﭘﻨﺞ ﻣﺸﮑﻞ اﺻﻠﯽ روشﺷﻨﺎﺳﯽ ﮐﻪ در ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ و آﺛﺎر آن ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻣﻮاﻧﻌﯽ ﭘﯿﺶ روي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران ﻗﺮار‬
‫دﻫﺪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫‪(1‬‬

‫اﺑﻌﺎد ﭼﻨﺪﮔﺎﻧﻪ در ﻣﻮرد اﻫﺪاف ﻣﺨﺘﻠﻒ‬

‫‪(2‬‬

‫اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﯿﺎزي ﮐﻪ در اﺧﺘﯿﺎر ارزﯾﺎب ﻧﯿﺴﺖ‬

‫‪(3‬‬

‫ﮔﺰﯾﻨﻪﻫﺎي ﺑﯽﺷﻤﺎر ﮐﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ آﺛﺎر ﻫﺮ ﯾﮏ را دﺷﻮار ﻣﯽﺳﺎزد‬

‫‪(4‬‬

‫ﻣﺤﺪودﯾﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﮔﺎه ﻣﻌﺎرض‬

‫‪(5‬‬

‫ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﺳﺎدﮔﯽ در اراﺋﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪﮔﯿﺮي ﻋﻠﯽرﻏﻢ ﻣﺎﻫﯿﺖ ﭘﯿﭽﯿﺪه و ﭼﻨﺪ ﻣﻨﻈﻮره آﻧﻬﺎ‬

‫‪74‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﻫﻔﺘﻢ‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ و ﻧﻘﺶ آﻧﻬﺎ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪:‬‬
‫وﺟﻮد ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ وﯾﮋﮔﯽ اﺳﺎﺳﯽ ﻫﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺷﮑﻞ ﯾﮏ ﺟﻤﻊ ﺳﺎزﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺗﺠﻠﯽ ﯾﺎﻓﺘـﻪ و از ﻣﻨـﺎﺑﻊ ﻗﺸـﺮ‬
‫ﻣﺨﺼﻮص ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﻓﺮد در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ دﯾﮕﺮان ﻣﻌﻨﯽ و ﻣﻔﻬﻮم دارد و ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﮔﺮوه ﻣﺸﺨﺼـﯽ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽﺷﻮد و ﮔﺮوهﻫﺎ از ﻟﺤﺎظ ﺷﮑﻞ و اﻧﺪازه ﻣﺘﻔﺎوت ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ در ﯾﮏ زﻣﯿﻨﻪ واﺣﺪ ﻣﺸﻐﻮل ﻧﻤﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬رﺷـﺪ ﻓﺰاﯾﻨـﺪه و‬
‫ﺗﻌﺪد ﮔﺮوهﻫﺎ ﻣﻮﺟﺐ ﺷﺪه ﮐﻪ ﻋﻨﻮان ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﯾﺎ در ﺑﻌﻀﯽ ﻣﻮارد ﮔﺮوهﻫﺎي ﻓﺸﺎر ﺑﺼﻮرت ﻣﻨﻔﯽ و ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ ﺟﻠﻮه ﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﻪ ﮔﺮوﻫﯽ اﻃﻼق ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻫﺪف اﺻﻠﯽ آن ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ اﺛﺮﮔﺬاري ﺑﺮ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸـﯽﮔـﺬاري ﻋﻤـﻮﻣﯽ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ و در اﯾﻦ راه ﻣﻨﺎﻓﻊ و اﻫﺪاف ﺧﻮد را ﻣﺪ ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫اﻧﻮاع ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫اﻟﻒ( ﺑﻌﻀﯽ ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﯿﻦ دو ﻧﻮع ﮔﺮوه ﺗﻤﯿﯿﺰ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪ‪،‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ﺑﺨﺸﯽ ‪‬‬

‫‪(1‬‬

‫در ﮔﺮوهﻫﺎي ﺑﺨﺸﯽ‪ ،‬ﻋﻀﻮﯾﺖ ﺑﺮاﺳﺎس ﻋﻤﻠﮑﺮد ﯾﮏ ﻧﻘﺶ وﯾـﮋه‬

‫اﻗﺘﺼﺎدي اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﺮوه ﻣﻌﺪنﭼﯿﺎن ﯾﺎ ﮐﺎرﮔﺮان ﺻﻨﻌﺖ ﺧﻮدرو‪ .‬ﮔﺮوهﻫﺎي ﺑﺨﺸﯽ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻨﺎﻓﻊ اﻋﻀﺎي ﺧﻮد ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ﺗﺮوﯾﺠﯽ ﯾﺎ ارﺗﻘﺎﯾﯽ ‪‬‬

‫‪(2‬‬

‫اﻧﺴﺠﺎم اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﺑﻮاﺳﻄﻪ ﺑﺮﺧـﻮردار ﺑـﻮدن از‬

‫ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت و رﻓﺘﺎر ﻣﺸﺘﺮك اﺳﺖ‪.‬‬

‫ب( ﻣﺎرچ ﺑﻪ ﯾﮏ ﻧﻮع ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي دﯾﮕﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ‪‬‬

‫‪(1‬‬

‫اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﺑﻪ ﺣﻔﻆ ﻣﻨﺎﻓﻊ و ﺗﺮﻗﯽ اﻗﺘﺼﺎدي اﻋﻀـﺎي ﺧـﻮد‬

‫ﻣﺸﻐﻮﻟﻨﺪ‪.‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي اﻋﺘﻘﺎدي ‪‬‬

‫‪(2‬‬

‫اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﺑﺠﺎي ﭼﺸﻢداﺷﺖ ﻣﺎﻟﯽ ﺑﺮاي اﻋﻀـﺎي ﺧـﻮد از ﺗﻐﯿﯿـﺮات‬

‫ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬاري و اداري ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫وﯾﻠﺘﺲ ﻫﺸﺖ ﻧﻮع ﮔﺮوه ﻓﺸﺎر را ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺳﻪ ﮔﺮوه ﺑﺨﺶ و ﭘﻨﺞ ﮔﺮوه ﺗﺮوﯾﺠﯽ ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬و وﺗﻦ ﺑـﺎ ﺷﻨﺎﺳـﺎﯾﯽ‬
‫ﭼﻬﺎرﻧﻮع ﮔﺮوه ﻓﺸﺎر ﺑﯿﻦ ﮔﺮوهﻫﺎي ﺗﺮوﯾﺠﯽ ﯾﺎ ﺑﺨﺸﯽ ﺑﺮﻣﺒﻨﺎي درﺟﻪ ﺗﺨﺼﺺ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﯽ را اراﺋـﻪ ﮐـﺮده ﮐـﻪ در‬
‫ﺟﺪول ذﯾﻞ ﻧﺸﺎن داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﻣﯿﺰان ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺑﻮدن‬
‫ﺿﻌﯿﻒ‬
‫ﻧﺤﻮه ﻋﻀﻮﯾﺖ‬

‫ﻣﺤﺪود‬
‫ﺑﺎر‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ﻋﻤﻠﯿﺎﺗﯽ )اﻧﺠﻤﻦﻫﺎي ﺣﺮﻓﻪاي(‬

‫ﻗﻮي‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ)اﺗﺤﺎدﯾﻪﻫﺎ(‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ﺗﺮوﯾﺠﯽ )اﻧﺠﻤﻦﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ و آﻣﻮزﺷﯽ( ﮔﺮوهﻫﺎي ﺗﺒﻠﯿﻐﯽ)ﻃﺮﻓﺪاران ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ(‬

‫‪75‬‬

‫ﺑﺎ ﺑﯿﺎن ﻧﻘﺶ‪ ،‬وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ و اﻧﻮاع آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺷﺮح ﻧﺤﻮه ﻋﻤﻠﮑﺮد واﻗﻌﯽ آﻧﻬﺎ ﻣﯽﭘﺮدازﯾﻢ‪.‬‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺷﯿﻮهﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﺑﻪ اﺷﮑﺎل ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ اﻋﻤﺎل ﻧﻔﻮذ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﮔﺮوه‪-‬‬
‫ﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﺮاي اﻋﻤﺎل ﻧﻔﻮذ از ﺳﻪ ﻣﺠﺮاي اﺻﻠﯽ‪ :‬ﻗﻮه ﻣﺠﺮﯾﻪ‪ ،‬ﻗﻮه ﻣﻘﻘﻨﻪ‪ ،‬و آراء ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺑﻪ دﻟﯿﻞ اﯾﻨﮑﻪ ﮔﺮوهﻫـﺎي‬
‫ﺑﺨﺸﯽ داراي ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮐﺎﻓﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎ اﺗﮑﺎ ﺑﻪ آن ﻣﻨﺎﺑﻊ دﺳﺖ ﺑﻪ اﻋﻤﺎل ﻧﻔﻮذ ﻣﯽزﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﮔﺮوهﻫﺎي ﺗﺒﻠﯿﻐﯽ و ﺗﺪرﯾﺠﯽ ﻣﺠﺒﻮرﻧﺪ ﻧﯿﺎزﻫـﺎي‬
‫ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺑﺴﯿﺞ ﺷﻬﺮوﻧﺪان و ﺗﺠﻬﯿﺰ آراء در ﻣﺠﻠﺲ ﺑﺮآورده ﺳﺎزﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻘﺶﻫﺎي ﻣﺜﺒﺖ ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ‪:‬‬
‫‪.1‬‬

‫ﺗﺒﯿﯿﻦ ﻧﯿﺎزﻫﺎ و اﻧﺘﻈﺎرات ﺷﻬﺮوﻧﺪان ‪‬‬

‫ﺑﺎ ﻣﻄﺮح ﺷﺪن اﻧﺘﻈﺎرات ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﻧﻮﻋﯽ ﮔﺮاﯾﺶ ﺑﻪ ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﭘﯿﺪا ﺷـﺪه و‬

‫ﻋﺰم ﻣﻠﯽ ﺑﺮاي ﺣﻞ آن ﺟﺰم ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﺎ ﺑﺮﺧﻮرداري از ﻋﻀـﻮﯾﺖ ﺗﻌـﺪاد ﺑﺴـﯿﺎري از ﺷـﻬﺮوﻧﺪان‪ ،‬ﺗﺒـﺎدل‬
‫اﻃﻼﻋﺎت را در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﺴﻬﯿﻞ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺑﻪ ﺷﻬﺮوﻧﺪان در زﻣﯿﻨﻪﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ آﮔﺎﻫﯽﻫﺎي ﻻزم را ارزاﻧﯽ ﻣﯽدارﻧﺪ‪ .‬ﮔﺮوهﻫـﺎي‬
‫ذيﻧﻔﻮذ روﺷﻦ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﮐﺪاﻣﯿﮏ از رﻫﺒﺮان ﺟﻮاﺑﮕﻮي ﻋﻼﺋﻖ ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺑﻮده و ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﺗﺪوﯾﻦ دﺳﺘﻮر ﮐﺎر ﺑﺮاي ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ‪‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﺎ ﭘﯿﮕﯿﺮي ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﮐـﺎوش درﺑـﺎره آﻧﻬـﺎ‬

‫ﻣﺮاﺟﻊ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬار را در اﺣﺴﺎس ﻣﺸﮑﻼت و ادراك آﻧﻬﺎ ﻣﺪد ﻣﯽدﻫﻨﺪ و ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﺮاي دوﻟـﺖ و ﺧـﻂ‬
‫ﻣﺸﯽﮔﺬاران دﺳﺘﻮرﮐﺎرﻫﺎﯾﯽ ﻓﺮاﻫﻢ آورﻧﺪ ﮐﻪ در ﺑﺮﮔﯿﺮﻧﺪه ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاران از آﻧﻬﺎ اﻃﻼع ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻗﺪرت ﻧﻈﺎرت و ﮐﻨﺘﺮل ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ‪‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻧﻘﺶ ﻧﻈﺎرﺗﯽ و ﮐﻨﺘﺮﻟـﯽ داﺷـﺘﻪ‬

‫ﺑﺎﺷﻨﺪ و اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﮔﺎﻫﯽ در راه رﺳﯿﺪن ﺑﻪ اﻫﺪاف ﺧﻮد ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ را ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاي روﺷﻦ ﺷـﺪن اذﻫـﺎن و ﻧﻈـﺎرت‬
‫ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﺴﯿﺎر ﺳﻮدﻣﻨﺪ اﺳﺖ و ﻣﺆﺛﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .4‬ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ‪‬‬

‫زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻮروﮐﺮاﺳﯽﻫﺎ ﻧﺘﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ را ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﺗﺤﻠﯿﻞ ﮐﻨﻨﺪ ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ‬

‫ﺣﺮﻓﻪاي ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻧﻘﺶ ﻣﺆﺛﺮي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﭘﯿﭽﯿﺪهﺗﺮ ﺷﺪن ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﺳﺮﻋﺖ ﺗﻐﯿﯿﺮات در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫اﯾﻦ ﻧﻘﺶ ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ در ﺑﺮرﺳﯽ دﻗﯿﻖﺗﺮ و اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻤﺎت ﺻﺤﯿﺢﺗﺮ ﮐﺎﻣﻼً ﭼﺸﻤﮕﯿﺮ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻧﻔﻮذ ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ‪:‬‬
‫‪.1‬‬

‫ﺗﺮﻏﯿﺐ و اﻣﺘﻨﺎع ‪‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ در اﯾﻦ راه ﻗﺒﻞ از آﻧﮑﻪ اﻫﺪاف ﺧﻮد را ﻣﻄﺮح ﺳﺎزﻧﺪ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪-‬‬

‫ﮔﺬار ﭘﺮداﺧﺘﻪ و از اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ آﻧﺎن را ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﺗﺮﻏﯿﺐ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ .‬ﻗﺪرت ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺨﺼﺺ‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﻌﻨﻮان ﯾﮏ اﻗﺪام اﻗﻨﺎﻋﯽ ﯾﮑﯽ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻬﻢ آﻧﻬﺎ ﺑﺮاي ﻧﻔﻮذ ﺑﺮ ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼً اﺗﺤﺎدﯾﻪ‪-‬‬
‫اي ﮐﻪ ﺧﻮاﻫﺎن ﻗﺮارداد ﺟﺪﯾﺪ اﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﮐﺮدن ﺳﻮد ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﺣﻔﻆ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺑﺮاي دﻓﺎع ﻣﻠﯽ ﻣﻄﺮح‬
‫ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﻧﻔﻮذ از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﻘﺮرات ‪‬‬

‫در اﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ آﻧﺎن ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات و ﺿﻮاﺑﻂ ﻣﻮﺟﻮد را دﻗﯿﻘﺎً ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﮐﺮده و ﻣﯽﮐﻮﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ‬

‫اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺤﻤﻞ ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻪ اﻫﺪاف ﺧﻮد دﺳﺖ ﯾﺎﺑﻨﺪ‪.‬‬

‫‪76‬‬

‫‪ .3‬ﻧﻔﻮذ از ﻃﺮﯾﻖ ﮐﻨﺘﺮل آرا ‪‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﺎ ﺟﻬﺖﮔﯿﺮي و ﮐﻨﺘﺮل آراء‪ ،‬ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮﻧﺪه را ﺑﻪ اﺗﺨﺎذ ﺗﺼـﻤﯿﻤﯽ‬

‫ﺧﺎص ﻫﺪاﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ در ﻣﻮرد ﮔﺮوهﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻗﺪرت ﺧﻮد را از ﺗﻌﺪاد اﻋﻀﺎﯾﺸﺎن ﮐﺴﺐ ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ ﺣـﺎﺋﺰ اﻫﻤﯿـﺖ‬
‫ﺑﯿﺸﺘﺮي اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .4‬ﻧﻔﻮذ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ از ﻣﺒﺎرزه اﻧﺘﺨﺎﺑﺎﺗﯽ ‪‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺣﺮﻓﻪاي و ﮔﺮوهﻫﺎي درﮔﯿﺮ ﮐﻪ ﺑﻨﯿﻪ ﻣـﺎﻟﯽ ﻗـﻮي دارﻧـﺪ‬

‫ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎي اﻧﺘﺨﺎﺑﺎﺗﯽ ﻧﺎﻣﺰدﻫﺎ را ﻣﺘﻘﺒﻞ ﺷﻮﻧﺪ و زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻧﻔﻮذ از ﻃﺮﯾﻖ ﮐﻨﺘﺮل آراء ﺑﻪ ﺛﻤﺮ ﻧﺮﺳﺪ‪ ،‬ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ‬
‫از اﯾﻦ روش اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .5‬ﻧﻔﻮذ از ﻃﺮﯾﻖ رﻫﺒﺮان ﻧﺨﺒﻪ ‪‬‬

‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذي ﻧﻔﻮذ ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب رﻫﺒﺮان ﻧﺨﺒﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ارﮐـﺎن ﻧﻔـﻮذ ﺧـﻮد را اﺳـﺘﺤﮑﺎم‬

‫ﺑﺨﺸﻨﺪ‪ .‬رﻫﺒﺮان ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﻃﯿﻒ وﺳﯿﻌﯽ از اﻓﺮاد ﺷﺎﻣﻞ اﺷﺨﺎﺻﯽ ﮐﻪ ﻧﻔﻮذ زﯾﺎدي داﺷﺘﻪ ﺗﺎ اﻓﺮادي را ﮐﻪ ﺑﺠﺎي اﻋﻤﺎل‬
‫ﻧﻔﻮذ ﻓﻘﻂ ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﯽ ﺧﺎص را دﻧﺒﺎل ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ در ﺑﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮد‪.‬‬

‫ﻣﺸﮑﻼت ﻧﺎﺷﯽ از ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ‪:‬‬
‫‪.1‬‬

‫ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮي و ﺗﺒﻌﯿﺾ ﺳﯿﺎﺳﯽ ‪‬‬

‫ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮي ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ از آﻧﺠﺎ ﻧﺎﺷﯽ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ آﻧﻬﺎ ﺑـﺎ دﺳﺘﺮﺳـﯽ ﺑـﻪ‬

‫ﺳﯿﺎﺳﺘﻤﺪاران و اﻋﻤﺎل ﻧﻔﻮذ از ﻃﺮق ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻣﻮﻗﻌﯿﺘﯽ ﺧﺎص ﮐﺴﺐ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺘﯿﺎزاﺗﯽ ﺧﺎرج از روال ﺑﺪﺳﺖ ﻣـﯽ‪-‬‬
‫آورﻧﺪ و ﻣﻮﺟﺐ ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮي و ﺑﯽﻋﺪاﻟﺘﯽ ﺳﯿﺎﺳﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﻪ ﯾﮏ اﻧﺪازه در ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﺧﻂ ﻣﺸﯽ‪-‬‬
‫ﮔﺬاري ﻧﻔﻮذ ﻧﻤﯽﮐﻨﻨﺪ و از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﻧﯿﺰ ﺑﯿﻦ آﻧﻬﺎ ﺑﺮاﺑﺮي وﺟﻮد ﻧﺪارد‪3.‬‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺧﺎص ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻨـﺎﻓﻊ ﺟﻤﻌـﯽ‬

‫‪ .2‬ﺗﺒﻌﯿﺖ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻋﻤﻮﻣﯽ از ﻣﻨﺎﻓﻊ ﮔﺮوﻫﯽ ﺧﺎص ‪‬‬

‫ﺟﻠﻮه داده و ﻣﯽﮐﻮﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻌﻨﻮان ﺟﻤﻊ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺧﺎص ﺧﻮد دﺳﺖ ﯾﺎﺑﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﻫﺪف ﺧﻮد را ﻣﺪﻧﻈﺮ دارﻧـﺪ و اﯾـﻦ‬
‫ﻣﺤﺪوداﻧﺪﯾﺸﯽ آﻧﻬﺎﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﺠﺎد ﻣﺸﮑﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻗﺪرت وﺗﻮ )‪ (VETO‬ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ‪‬‬

‫اﯾﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﺑﺎ ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻮدن ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻗﺪرت ﯾﺎ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺳـﺎﯾﺮ ﺳـﺎز و‬

‫ﮐﺎرﻫﺎي اﯾﺠﺎد ﻗﺪرت ﮔﺎﻫﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ اﻋﻤﺎل ﻧﻈﺮ ﺧﻮد از ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي ﮐﺮده و آن را ﮐﺎن ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺑﺴﺎزﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻗﺪرت ﺑﺎ‬
‫ﻧﻈﺎم آزادﻣﻨﺶ و ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻧﻈﺮﯾﺎت ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم از اﻫﻤﯿﺖ و ارزش ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ ﻣﻨﺎﻓﺎت داﺷﺘﻪ و ﻗﺎﺑﻞ ﭘﺬﯾﺮش ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬

‫ﻗﺪرت و اﺛﺮﺑﺨﺸﯽ ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ‪:‬‬
‫اﺛﺮﺑﺨﺸﯽ ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺗﺎﺑﻊ ﺳﻪ ﻋﺎﻣﻞ زﯾﺮ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪.1‬‬

‫اﺣﺴﺎس ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ و ﺗﻌﻬﺪ اﻋﻀﺎء ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﮔﺮوه ‪‬‬

‫‪ .2‬ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ و اﻧﺴﺠﺎم ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ در ﮔﺮوه‬

‫‪‬‬

‫‪ .3‬ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ اﺳﺘﺮاﺗﮋﯾﮏ ﮔﺮوه و ﻧﺰدﯾﮑﯽ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻗﺪرت ‪‬‬

‫اﯾﻦ دو ﻋﺎﻣﻞ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﺗﻼشﻫﺎي اﻋﻀﺎي‬
‫ﮔﺮوه و ﻃﺮز ﺗﻠﻘﯽﻫﺎي آﻧﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻮع ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎ و ﺟﺎﯾﮕﺎه ﺑﺴﺘﮕﯽ دارد‪.‬‬

‫ﻫﺮﻗﺪر اﻋﻀﺎي ﮔﺮوه ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﺪف ﮔﺮوه اﺣﺴﺎس ﺗﻌﻬﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﮔﺮوه از ﻗﺪرت ﺑﯿﺸﺘﺮي ﺑﺮﺧﻮردار ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻢﭼﻨﯿﻦ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ اﻓﺮاد ﺑﺎ ﻫﻢ و اﻧﺴﺠﺎم در ﺳﺎزﻣﺎن ﻧﯿﺰ ﺑﻪ اﻓﺰاﯾﺶ ﻗﺪرت ﮔﺮوه ﮐﻤﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺳـﺎزﻣﺎﻧﯽ ﻣﻨـﺎﺑﻌﯽ ﻧﻈﯿـﺮ اﻧـﺮژي‪،‬‬
‫اﻣﮑﺎﻧﺎت ﻣﺎﻟﯽ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ را ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ در اﺧﺘﯿﺎر داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ از ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ راﻫﺒﺮدي ﻗﻮي ﺑﺮﺧﻮردار ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي ذيﻧﻔﻮذ ﺑﺮاي اﯾﺠﺎد ﻗﺪرت از ﺗﺪاﺑﯿﺮي ﻣﺜﻞ راﻫﭙﯿﻤﺎﯾﯽ‪ ،‬ﺗﻈﺎﻫﺮات‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎر ﻣﻘﺎﻻت و اﯾﺮاد ﺳﺨﻨﺮاﻧﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪77‬‬

‫راهﻫﺎي ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻋﺎﻣﻪ در ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاري‪:‬‬
‫ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم در ﺗﺼﻤﯿﻢﮔﯿﺮي و اﺗﺨﺎذ ﺧﻂ ﻣﺸﯽ ﻋﻤﻮﻣﯽ از ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻋﻠﻤﺎ و اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑـﻮده و‬
‫ﻫﻤﻮاره ﺑﻌﻨﻮان ﯾﮑﯽ از ﺷﯿﻮهﻫﺎي اﻧﺴﺠﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺳﻠﺰﻧﯿﮏاﺳﺖ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻫﺮﮔﺎه ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺑﺎ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﺟـﺬب‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي دوﻟﺘﯽ ﺷﻮﻧﺪ از ﺣﺎﻟﺖ ﺗﻬﺪﯾﺪي ﺧﺎرج ﺷﺪه و ﺑﺼﻮرت ﯾﮏ ﻓﺮﺻﺖ در ﮐﻨﺎر ﻣﺪﯾﺮان دوﻟﺘﯽ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم در ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي دوﻟﺘﯽ و ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺧﻂ ﻣﺸﯽﮔﺬاريﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ دﻣﻮﮐﺮاﺗﯿﺰه ﺷﺪن ﺑﻨﯿﺎدي ﻣﻨﺠـﺮ‬
‫ﻣﯽﮔﺮدد و ﺷﻬﺮوﻧﺪان را از ﺣﺎﻟﺖ ﺑﯽﺗﻔﺎوﺗﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دوﻟﺖ ﺧﺎرج ﺳﺎﺧﺘﻪ و آﻧﻬﺎ را ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷـﺖ ﺧـﻮد در ﺟﺎﻣﻌـﻪ ﻣـﯽﺳـﺎزد‪.‬‬

‫دﻣﻮﮐﺮاﺳﯽ و ﻣﺮدمﺳﺎﻻري در ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ دوﻟﺘﯽ ﻣﺘﮑﯽ ﺑﻪ ﮔﺴﺘﺮده ﺳﺎﺧﺘﻦ اﯾﺪه ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪78‬‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful