‫‪1‬‬

‫ببب بب بب بببب ببب ببببب بببببب ببببب‬

‫)‪(1‬‬
‫ببببب ببببب بب بببب بب ببببب بب ببب‬
‫بببببب ببب بببب بب بببب بببب ب ببب ببب‬

‫بب ببببب ببببب بب بب بب بب ببب بببب ببببب ببب بببب‬

‫بببب بببب بببب بب بب بببببب ببب بببب بب ببب ببب بب‬

‫بببببب ببب بببب ب ببب ببب ببببب بببب بببببب بب بب‬
‫ااااااااااا بببااان‬
‫تحسین‬
‫اخلقیات کی کرتا‬

‫ااااااااااا ببباااس‬
‫فخر‬
‫کرتا‬
‫ااااتا سی باتوں پر‬
‫کیبب‬

‫بووووو ں کووو‬
‫وووووتواوووووویوو‬
‫وض و‬
‫وونکوویو بوووکعو و‬
‫وووووووووووو بب ۔وو او و‬
‫ووووووا وآ وب‬
‫وھووتواو‬
‫وووووتوروسوومووج رو‬
‫وووودوووووووب بوووب‬
‫ب اوونوکوووو خ سو‬
‫وویووووو ں‬
‫ضومو و‬
‫ن‬
‫ووم‬
‫باوں‬
‫ااااااااااا ببب اا کوتنااااایا‬
‫نظر‬
‫کرتا‬
‫صرف‬

‫واالاااابکااو‬
‫اااایااکرنااااب‬
‫یب‬
‫ک نشاند‬

‫اااایاں‬
‫تب‬
‫برداش ن‬

‫سووب‬
‫ووووووو‬
‫وس‬
‫ویوووووووووب پووویواورو اوووورو اوو و و‬
‫مواوضس و‬
‫و‬
‫اووپوونوووووب‬
‫ووووویووووب‬
‫کوومووزووووور و ویووووووو ب ن ووی وب‬
‫وسوووویو نوووفوسواوووتو وی‬
‫ورووتواوووو۔وووووووب اوو ووک‬
‫ک ی‬
‫ببببب ببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫ببببب‬
‫بب‬
‫بب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببببب ب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫بب ببب‬
‫بببب‬
‫بببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ماااتعلق‬
‫ااااب‬
‫بھیااااب ااس س‬
‫سمجھتاااااااا ببتااو ی‬
‫اگرواااابماااضیکاااابکااسی شخص کو برا‬
‫ببببب‬
‫ب‬
‫بب‬
‫بب ب‬
‫بب‬
‫مردب‬
‫اااالاااابکااا اااا‬
‫صاادیوںب‬
‫پ‬
‫وااکااااب‬
‫زنداااااااب ب‬
‫کو‬
‫واااقعاااابنااگار‘ اس ا‬
‫باااکااااب‬
‫اااا( و‬
‫مورکھ )مورخ‬
‫ااااواااااباااخبار میں مع تصور خبر چھپیااااکب‬
‫یااادن ب‬
‫اااا ب‬
‫ااااااااااا بببکااچھ‬
‫ازی زب‬
‫ااااتااا‬
‫بادشااااابر عا‬
‫باااس‬
‫اااا اا‬
‫ااااااااااا بببخااابر یوں لگی جیس‬
‫بڑی‬
‫اااابکاای حالتبری‬
‫مااقبر‬
‫کااااب‬
‫باانگیربادشاااااب‬
‫اااااا‬
‫ب‬
‫ج‬
‫کاااکھ‬
‫ااااب‬
‫اااااب دای گئ تو سماجی معاشی اور سیاسی دنیابرباداااا بوااجاءاااابگاای‬
‫ب‬
‫اااانا‬
‫برتوج‬
‫کاااابقااصور میں‬
‫ااااااا بب‬
‫اااااااڑب‬
‫ااااانااار پ‬
‫با ا ب‬
‫س ک‬
‫بااجھاااابدااکھ اور افسوس ااا‬
‫گااااااا م‬
‫ااااااابب‬
‫اااایاں‬
‫بار‬
‫نب‬

‫ببببب ببب بب بب بببب ببب ببببب بببببب ببببب بب بب‬
‫ببب باقی ماندب آثار کی گردن مارنب کی کوشش کی ج اربی بب اور کسی کو‬
‫رررررری‬
‫پررو‬
‫رررارررراغنررررررررررررربکی ر‬
‫ککاررر رسلررگر‬
‫مرربرارررررررری‬
‫یررراررررررررررررر ب ک قرربررر‬
‫سرررررردررشر‬
‫ررررررررب بکررررا‬
‫یں‬
‫۔رررررررررر نر‬
‫ررررررررررربیں مر‬
‫برررررک‬
‫پررورررارررررر نتر‬

‫بببب بببب بب ببب بببب ببب بببب بب بب بببب ببببب بب‬
‫اااایاں‬
‫مب‬
‫ایںااااب تالش کا عمل ابھی خت ن‬
‫واتااااابما ن‬
‫اااااااب ب‬
‫کیوں‬
‫بادشااااااااب بیا نا‬
‫تاریخ میں شامل‬
‫دنووووو وئ‬
‫یووووک ک و‬
‫یوکووو ن ہ ا و‬
‫کوی ا۔ ا و‬

‫یوووووووووو ہہ ل ع د کویو کو چھ‬
‫ونوووووو ہ مغ‬
‫بادشا ہضووووو رور تلش لو ں گاکوووووی ک‬

‫ب بب رر۔‬
‫رررررررررررر‬
‫گررراررمررلرر‬
‫ب سرررراررغر‬
‫ررررررررب ار‬
‫ب‬
‫ب‬
‫رررزرررو‬
‫رچ ر‬
‫وووووووب فووتو ولعووواووسومووووووووب مووتوعولو وق اوووپوون وی موووعوورووووضواوووو ووت‬
‫وب‬
‫بوووووذکووی و‬
‫بوووووووو ب زواوورو وسوا و و ول پووورواوونو وی وت و و‬
‫ووووووو نووو‬
‫وت‬
‫وسوسووووا ووسوو و‬
‫وج و‬

‫‪2‬‬
‫ااااب‬
‫اااااااااا بوااں اسعلقااااب ک‬
‫اااااااااا بوااں اسکااااا بلااکا پھلکا تعارف پیش کر رب‬
‫پیشکرنااااب جار اب‬
‫اااااااااا بواںتاکاااابقاااری کسی‬
‫حااوالاااابچااند ابتدائ معلومات درج کر رب‬
‫بااااب‬
‫بناااا ک‬
‫ااااوااا‬
‫تاریخی‬
‫بب‬
‫سک‬
‫ااااچاانااااااا‬
‫حد تک قصور* کو جان او پرب ا‬
‫ورووووووونوب‬
‫ویوون گوووونجوشووک و و‬
‫بووووووووبسووروکووزیوومویونووووووووووووو بب ۔و و حوضووروو وتو فوووورویودواووولود و‬
‫واووھوووووو شووا‬
‫وقوصووووووروو وحضووروو وتوبووواوببول‬

‫بببب ببب ببببب بب بب ببب ببب بب ببب ببببب بب ببب بب‬
‫بب“ببب“ ببببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫بببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بب ببببببب ب‬
‫بببب‬
‫ببب‬
‫بببب‬
‫ب‬
‫ببببب‬
‫ببببب ببببب ب‬
‫ب‬
‫بب‬
‫ب‬
‫بببب‘ ببببببب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫ببب ب‬
‫ب‬
‫ببببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫لتب‬
‫ااااااں تشریف اااا‬
‫ااااراا علیشااااابصاااحب اکثریب‬
‫پیرمب‬
‫ب حااضر ت‬
‫حااااصلکیااااا ۔‬
‫ااااب‬
‫اااارااا س‬
‫بب‬
‫ش‬
‫باان‬
‫اااااا‬
‫اااابتاارنم نو ر‬
‫ج‬
‫اااارااا کی گاءکملک‬
‫شب‬
‫ااااناا ا‬
‫سوب‬
‫ااااااابب ماایر ا‬
‫اھب‬
‫ااااتاااااا‬
‫با‬
‫ر بت‬

‫ب‬
‫اااارااا ااااس‬
‫شب‬
‫اس ی‬

‫حاااضرتشااااابحااسینکاااابپاایر بھائ‘ صدر دیوان‬
‫ب‬
‫اااا ۔‬
‫تعلق رکھتی تھیں‬
‫ووووووووتب‬
‫ںںووووووب جواو‬
‫یوووووووواووووآوت‬
‫ووووووووورویوب‬
‫ووووووب حوضوورووشوووواوتووووووووب وحوسویوون ولووب‬
‫وس‬
‫وووویو‬
‫توھووووووب لواوو‬
‫وتوھووتووووووب‬
‫واوموووو وک‬
‫وووووواووووب اوق رو‬
‫ب‬
‫یب‬
‫وروتوضویوووکوواو‬
‫توھووووووو ے ۔ووو حوضووروو و وتوغووولووموو م وحوویو اووولودویوونودوواووءومو حوضوو وووروو ویواوووووروخوووواووجوووووو ہ غوولووموو م و و‬
‫تووووووو ے‬
‫رووووو ہ‬
‫تاااھاب‬
‫ااااب اااا‬
‫تعلق قصور س‬
‫حضرت بابا گرو نانک دیوکاااابمااسیر یعنیخالاااابزاااد رام تھمن قصور‬

‫رکھتب‬
‫ااااااایش اااا‬
‫میںرب‬

‫لءبب‬
‫ااااااا‬
‫تشریف‬
‫ا‬
‫یاااااااں‬
‫بااااب اب‬
‫اااا وا‬
‫تھااااباااسحوالاااابس‬
‫باااوڈر‬
‫اااا ٹ‬
‫راج‬

‫تاااعلق رکھتاتھاااااباااکبرااااکب‬
‫ااااب‬
‫اااارا مالیات اور اکبر کا نورتن قصور س‬
‫لب‬
‫م ما‬

‫اااابااااپنی جاگیر پر آیا‬
‫باائ‬
‫اااااااببوااال( جاگیرعطااااا و‬
‫رو)‬
‫ااااااںا‬
‫سرکاریگویااااب تاان سین ک ویب‬
‫اااایاں‬
‫بءاااااااب ۔گااویا تان سینگویااااا بیاناب‬
‫تو حضرت پیر اخوند سعید ان کا موزکسننااااگا‬
‫بادرضیاااابسالطان‬
‫بادشااااااااب ن‬
‫اااااااب بیااں‬
‫با اب‬
‫کااااتا‬
‫قصور کا جاگیردار بھی تھاااا ۔‬

‫اااایا‬
‫یب‬
‫ک بادشا‬

‫اااابقاابرستان میں آج بھی اس کی آخری آرام ااااگاب‬
‫باااڑ‬
‫اااا ب‬
‫کو زوال آیا توواااابقااصورآگئ‬
‫ببببب ببب‬
‫ررررررررر‬
‫عرلررررررب رشرب‬
‫رھرورررررررربب غرلررمر‬
‫رتراررد‬
‫عرلرررررررب اروررر اررسچ ر‬
‫رررررررربب غرلررمر‬
‫رترارردر‬
‫رادرشراررررررررب ارس رب‬
‫ب‬
‫بر ر‬
‫ب ب‬
‫بررررررر‬
‫ررراررر‬
‫ب‬
‫برررررردررررن‬
‫ب‬
‫بت‬
‫رنرگرررر‬
‫سب‬
‫ااااااااااا بببمااعروف سنگر منظور‬
‫کی‬
‫ایجاد‬
‫اااااااببراااگجنگلاااابقااصور‬
‫رااااااایشی‬
‫تھ‬
‫قصورکاااب اب ا‬
‫اااادااری کا‬
‫دب‬
‫ااااوااار احم چو‬
‫ظب‬
‫باان فنکاااابمااصنف ڈاکٹ ر‬
‫اااااا‬
‫اااانااااابوااالتھاااابجا‬
‫جھل قصور کر اب‬
‫قصورببب‬
‫تعلق کوٹ رادھا کشن‘ااااااااااا‬
‫بیں کشف القبور‬
‫ب‬
‫جن‬
‫بببببببببب ببب ب‬

‫میںمبارت حاصل تھی‬

‫۔و‬
‫ووووووووووووو بب وو‬
‫ووووووتیب‬
‫ووضوروووثویووووابوتووووووو‬
‫کوووووووب دورووبواورو پورو حواو و‬
‫ی‬
‫بووولوھووووووب اوووورو کومواوو ول چووشوتوو و‬
‫وکیوق وووصوووووورو‬
‫عبدالله عبدی خویشگی مصنف اخبارالاولیا‘ مفتی غلم سرور چونیاں جو آج قصور کی‬

‫‪3‬‬
‫صرررررری‘مرورلرنررا رغلررمردررسرترگرررریررر‘‬
‫رمررررلرلررر قرهررررر ورر‬
‫ررررررررررربب'مرورلرنررا رغلر ا‬
‫رررررب‬
‫رررترر‬
‫ںک‬
‫ترررررر ر‬
‫ببررررررر یمرلرزرمر ر‬
‫م‬
‫لرررررررررررر‬
‫تحررررررر صی‬
‫ر‬
‫اااا‬
‫مااااراا محمدخاں‬
‫اااب اب‬
‫اااشمی‘ علم‬
‫اااا ب‬
‫اااابشاابیراحمد‬
‫علم‬

‫بااادم‬
‫اااا م‬
‫اااسلم‬
‫ااااب‬
‫اام‬
‫ب‬
‫اااانا‬
‫ماااد شا)م‬
‫ب‬

‫بااالاااابساار عبدالقادر‘‬
‫ااکھناااا و‬
‫ب‬
‫اااالا‬
‫کاااابشاااعر(‘ بانگ درا کادیباچ‬

‫اااادااینکاااابساار‬
‫کب‬
‫تحری مجا‬

‫ااااااااھب ۔‬
‫بااالاااااب تا‬
‫راااانااااا و‬
‫اااابقااصورکاااب اب‬
‫گرم کارکن مولنا عبدالقادروغیر‬
‫ماااامااان‬
‫بیاااابقااصورکاااب اب‬
‫کاااا لاا‬
‫باااچنااااب‬
‫ساب‬
‫عبدالستار نیازی تحریک ختم نبوت کی پکڑ دھکڑ ااا‬
‫بببب صاحب خانب کب صاحب زادب کی مخبری پر گرفتار بوءب‬
‫ببب بببب بببب ببببب ‪ ١٩١٩‬کی مارشل کی خلف ورزی اور تھانب‬
‫اااااااتھبب‬
‫سپوت‬
‫ا‬
‫بااااااادر‬
‫کی توڑ پھوڑکاااابااالزام میںکالاااابپااانی بھیجا گیا قصورکاااب اب‬
‫ببببب ببببب بب ببببببب ببب ‪ ١٩٣٥‬ببب بببببب بب ببب‬
‫غراررزب‬
‫وراررلررررررب ررررر‬
‫پانرررررب‬
‫ر‬
‫تاااھاب‬
‫ااااب اااا‬
‫محمد صدیق کا تعلق قصور س‬
‫ااااناا سنگھ سیتل‘ احمد یار خاں مجبور)میرا‬
‫یب‬
‫سو‬
‫صوفی شاعر غلم حضورشاااااب قااصور ‘‬
‫ایم فل کامقالاااابااان کی شاعری پر تھا(' آزر روبی معروف مصور‘ منیر احمد‬
‫بااکورٹکاااابچاایف‬
‫ااااااای‬
‫کسی با‬
‫ااا‬
‫ساءنسدان‘ بھارت کی‬

‫اااابماااحمد‬
‫ااااوااترا‘خواج‬
‫جسٹسب‬
‫مل‬

‫اسلم مصنف موت کا منظر‘ پروفیسر صحافی وزیر ارشاد احمد حقانی‘ ڈاکٹر مولوی‬
‫بببب بببب‘ علیم نصری مصنف شاب نامب بال کوٹ‘ سی ایل نارنگ‘ چنن‬
‫ورووووف‬
‫وضوووونو وجوموو‘ موعو وو‬
‫اوووکوو ٹروو رویواو اوو‬
‫ق اوووقوبواو ول مووجودوی‘ومووو وحوقو وقوووو ڈ و‬
‫قوویوصورووو‘ مو وحوقو و و‬
‫ق اوووقوبواو ول و‬
‫وک موووحووقو و و‬
‫سونووگووھوو وور و و‬
‫اااابقااصورااااکب‬
‫صحافی اسدالله غالب‘ تنویر بخاری‘ عبدالجبار شاکر‘ صادق قصوریوغیر‬
‫موواوووووووور‬
‫ووووووو ب وب‬
‫ورووض‬
‫توفوتووووووب کوویونسوورو و مو کو وو‬
‫یووواو‬
‫ووووووورو و‬
‫ح عوواوولومویو شووب‬
‫وسوی و ط ووروو و‬
‫ں ۔و ا وو و‬
‫وووووب‬
‫ب‬
‫ووووووووووووووووووبب یو‬
‫وووووواویو وشوی و‬
‫ب‬
‫بو‬
‫ورر‬
‫ڈاکٹر محمود‘ ڈاکٹر بمایوں نیرو سرجن‘ ڈاکٹر نعیم قصوری‘ ب ڈاکٹر سید کنور‬
‫اااارا اقتصادیات‬
‫عباساب‬
‫م‬

‫قصو رب کربنب والب بیںب‬

‫آءین ‪ 1973‬کب خالق میاں محمود علی قصوری کا تعلق قصور سب ببب زیڈ اب‬
‫بھٹو کوتختاااابدااار‬

‫ااااااااااا بببپاانجابااااکب‬
‫تاااعلق‬
‫اااابرکھتا‬
‫ااااچااناااابواال بھی قصور س‬
‫پتکب‬

‫شاب‬
‫اااابوااالد نواب اااا‬
‫یاااںانک‬
‫اااااااب ب‬
‫قصوسر‬
‫ا‬
‫اااالاااابواازیراعظم نواب افتخار احمد ممدوٹ‬
‫ب‬
‫پ ب‬
‫اااابواازیراعظم‬
‫اااااااببمااعین قریشیسابق‬
‫راست‬
‫تھ‬
‫ا‬
‫نواز ممدوٹ قاءداعظمکاااابدااست‬
‫اااااااببسااردار آصف احمد علی‘ سردار عارف نکئ‬
‫اھب‬
‫اااااا‬
‫تاااعلقرکھت ت‬
‫ااااب‬
‫پاکستان قصور س‬
‫اااابواازیراعظم کا تعلق‬
‫اااااااب بیااں ملک شوکت عزیزسابق‬
‫قصور‬
‫سباقاااابواازیر اعلی پنجاب اک‬

‫‪4‬‬
‫ب‬
‫اااالا چیف سیکریڑی عبدالمجید شیخ کا تعلق قصور ااااس‬
‫پااانجاب ک اپب‬
‫ااااااااااااااب ببب‬
‫اسقصور‬
‫ببب‬
‫باااھگت سنگھ آزادکاااابناانھیال قصور‬
‫ب‬
‫اااا ۔‬
‫اااااااب بیااں‬
‫قصور‬
‫یوسف خاں اور ضیاء محی الدین اک‬
‫کایبب‬
‫ااااااا‬
‫مجسڑیٹاااا اب‬
‫ن‬
‫ااااباااانکاااابڈاایتھ ورانٹ پر دستخط بھی ایک قصوری‬
‫یااں‬
‫اکاااااااب ب‬
‫اااابماااعوف ڈاکو جگت سنگھ المعروف‬
‫یااں‬
‫اااااااب ب‬
‫قصور‬
‫ااااااار اور ملنگی اک‬
‫لوب‬
‫کرانتی کار نظا م‬
‫ب ببب‬
‫ااااااااااااااس‬
‫بھی قصور‬
‫ا‬
‫جگا کا تعلق‬
‫اااابعاالؤالین صدیقی‪ ،‬صوفی تبسم‘ سید عابد علی عابد‘ ڈاکٹر سید عبدالله‘ اشفاق‬
‫علم‬
‫یااں‬
‫اااااااب ب اااا ۔‬
‫ل‬
‫چک‬
‫اااابقااصور تشریف ا‬
‫احمد‘ اختر شماروغیر‬
‫ااااب‬
‫شاااارا‬
‫سب اب‬
‫میتھی جوڑوںکاااابداارد کی شفا اور بطور سبزی پوری دنیا میں اپنا الگ ااا‬
‫آانب‬
‫پوراااااباااا‬
‫اااابپااایروں میں ن‬
‫یااں‬
‫تحفاااااااب ب‬
‫قاااصوری‬
‫ا‬
‫ااااب‬
‫فاااالودااااباااور اندرس‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫رکھتی‬
‫سکتاببب‪3‬‬
‫ااااااااااا‬
‫بااااراموش کیا جا‬
‫اااا ف‬
‫کاااابساابب قصوری جتی کو کیس‬
‫مااایں‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫لگتی‬
‫یاااا مختصر تفصیل کافی‬
‫اااا ب‬
‫باااات‬
‫بیاااابیاااب اب‬
‫تاااعارفکاااا لاا‬
‫ااااب‬
‫قصور س‬
‫ااااایااں‬
‫با اب‬
‫سک‬
‫ااااااانکشافات اس تفصیل ااا‬
‫ااااباااسکااااب بااع دکب‬
‫یااااااااں ختمکرتااااا بوااںکیونک‬
‫اسب اب‬
‫ااا‬
‫ببببب ببببب بب ببب ببب‬

‫)‪(2‬‬
‫ااااااااااا بببقااصر کی جمع‬
‫تااارکیب‬
‫ااااب پایا‬
‫کاااابمااطابق قصور قصر س‬
‫شاااااااب‬
‫بابا جیبلھااااب‬
‫اااارااا آباد و شاداب تھا اور سکھوں کا تسلط تھا‬
‫قصورااااااااااا بببسااترویں صدی میںیاااب شاب‬
‫اااارااا کا نام شکر پورتھااااابعااین ممکن‬
‫شب‬
‫اس‬

‫اااابچاالتا تھا اور‬
‫باااءاااابساانگھ کاسک‬
‫اااا را‬
‫راج‬

‫بب بب بب ببب ببب ببب بب ببببب بب ببببب بببب ببب ببب‬
‫خبربب‬
‫باھیااااااا‬
‫ا‬
‫یااااب‬
‫ااااااااااااااااا ببب‬
‫اااارااا ربسیر اب‬
‫مرید اور انکاااابمااتعلق اوروں کا بھییاااب شاب‬
‫لءبب‬
‫ااااااا‬
‫تشریف‬
‫ا‬
‫یاااااااں خود‬
‫کاااابواااب اب‬

‫بابا‬

‫صاحب کب دادا جان‬

‫قاضی‬

‫شعیب الدین‬

‫لءبب بببب بببب بببب ببس پبلب قصور‬
‫ااااااا‬
‫تشریف‬
‫ا‬
‫ااااااں‬
‫بھییب‬
‫تاااھاب‬
‫ااااب اااا‬
‫اااانکاااابخاااندان کا تعلقواسط‬
‫ااااب‬
‫س‬
‫بب ببب ببب بب ببببب ببب ببببب بب‬
‫ااااااااااااااااااااااااب‬
‫ب‘لااو اور کش‬
‫حضرت( رام چندر )جی(کاااابدااوبیٹاااا تھ‬

‫۔۔۔۔۔۔چاواااتھی صدی‬

‫ب‬
‫دااوسر‬
‫اااا‬
‫کءااااااابب‬
‫قاءم‬
‫ا‬
‫اااارااا‬
‫شب‬
‫ااااواار اور قصو ر‬
‫لاب‬
‫ااااب(اااور کشنااا ب‬
‫قبل مسیح میں لو )یال‬

‫‪5‬‬
‫بببب بب ببب بب ببب ببببب بببب ببب )‪ (١‬بب‬
‫ببب بب بببب کب بطن سب تھب اور راجپوتوں کب دو خاندان خود کو ان‬
‫بب ببببب ببببب بببب )‪ (٢‬اس روایت کب مطابق اس علقب کو‬
‫ااااااااااا بببکااسی رویت کو اس‬
‫وااا‬
‫گیاب‬
‫اااااااب‬
‫عاارص‬
‫اااازااایادااااب ا‬
‫ااءاااابچااوبیس سو سال س ب‬
‫ب‬
‫اااا وا‬
‫قاءم‬
‫کاااسی بھی‬
‫ااااااا بب‘‬
‫کی‬
‫شااخص‬
‫ا‬
‫بااااب‬
‫واااابمااخالفنظریاااا ک‬
‫تاااسلیمااااب کارناکااااب‬
‫ن‬
‫سااااب‬
‫ااااب‬
‫وج‬
‫اااامااااایب‬
‫پاااااالااااببااھی موجود تھ تاب‬
‫سب اب‬
‫باااس ااا‬
‫اااا ا‬
‫اااابقاااصوراگرچ‬
‫اااایاں‬
‫تب‬
‫ااااب دااارسن‬
‫حوالاااابس‬
‫اااااااااا بوا ااااگاب‬
‫پاااااالااااباااس کا نام کوئ اور رب‬
‫سب اب‬
‫باااس ااا‬
‫اااا ا‬
‫نام ) کسور( اس دور میںمل‬

‫ناااام اور نظام‬
‫ااااب‬
‫اااااااب برا ایک کا الگ س‬
‫مشتمل‬
‫تھا‬
‫موجوداااابقااصور مختلف ولءتوں پر‬
‫اااایب‬
‫باااا‬
‫اااایاں ر‬
‫ب‬
‫ابااااب صاورت ن‬
‫اااایک ولیت کا نام قصورتھاااااباا ی‬
‫ااااب‬
‫حکومتتھااااابااان میں س‬
‫جررتا‬
‫سرررررررربمرار ر رسرورررمرررررر کیاررر رار‬
‫ررررررب‬
‫ٹی‬
‫ورغررر‬
‫ررررر ک رر‬
‫مرحرلرررررررررررب ورں‬
‫رررررررررررب ی‬
‫بررررررررررر بیںاررنارروررر‬
‫سرررررررررررررا رم‬
‫رگ ن‬
‫رررررررررررر ں کب اررل ر‬
‫ترو رورلرررء‬
‫بم اب اس مجموعب کا نام قصور ببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بب تا‬
‫اااانااا کسی طرح‬
‫یاااب کاب‬

‫ااااب‬
‫کشااااب آاباد کیا اصلمعاملااااب ی‬
‫ن‬
‫اااایاں لگتاکاااابقااصور‬
‫تب‬
‫درس ن‬

‫ااااواار والی ولیت اور کش کو قصور والی‬
‫وب‬
‫جیاااابلااااب کاا ل‬
‫تھاکاااابحااضرت رام چندر ن‬
‫ساااکندر اعظمویرانااااب مایں ‪ ٣٢٦‬بب ‪ ٣٢٩‬ببب بببب ببب‬
‫ااااب‬
‫ولیت بطور جاگیر عطاکی‬
‫بو گا علقب بیاس خوب آبا دربا ب وگب اب یی نبیں قصور پورب بندوستان کی‬
‫گاااندم مکئ گنا سبزیات بشمول میتھی خصوصا جانوروں کا‬
‫ااااب‬
‫ذرخیز ترین ولیت تھی‬
‫رررررب‬
‫رردرررررب فرورجر ن‬
‫بر‬
‫سرررررنر‬
‫رررررر ب ور گرارررر۔ر ر‬
‫رررررررارررب‬
‫رف‬
‫مرعرررور ر‬
‫رر‬
‫بررررررررب‬
‫رورراررلرررررر س‬
‫پررردرراواررررررررر بحب‬
‫بب ر‬
‫ورغررررررررررررررررب ب ر‬
‫راچررررررررر ب رب‬
‫رررررررب‬
‫ورغررر ی‬
‫کیرربرررررررر یں ر‬
‫رررررررر۔رررنرررررررر قر‬
‫برررر ں گرب ار‬
‫ررررررررررررب و‬
‫یی‬
‫ررررر‬
‫مرر‬
‫بررھ‬
‫یگررررررر۔رررجروررارربرواررررررب ر‬
‫ببرچرارررئررررررر بو ر‬
‫رررررررررر م‬
‫روررب‬
‫ررربا ر‬
‫تر خ‬
‫سکتاااااااا ببقاابرستان جٹو میں ان کو دفنایاگیااااا بوا ااااگاب‬
‫وااا‬
‫اااااااب ب‬
‫گی‬
‫واااں‬
‫یاااا ب ا‬
‫اااا ب‬
‫ااااااں‬
‫ب‬
‫یب‬
‫اااااااب باااں قصور کا ذکر موجود‬
‫تھا‘‬
‫بااون سانگ جو بدھ مت کا پرچارک بھی اک‬
‫اااا یا‬
‫چینیسیاح‬
‫ببب کپڑب کی صنعت کل پرسوںسب‬

‫تعلق نبیں رکھتیب اسی طرح اسلحب‬

‫بببب ببب بببب ببببب بببب بب ببب ببب بببب بب ببببب‬
‫اااایاں جا سکتا رسد‬
‫یااااااب ماان انب‬
‫واااگیاب‬
‫اااا ب ااا‬
‫اااتی‬
‫ب‬
‫اااا وا‬
‫داااستیاب‬
‫ااااب‬
‫اااااااں س‬
‫فوج کو آخر رس دکب‬
‫راااسد اور‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫ااااعااالقاااابباایاسکااااب‬
‫واااگی ب‬
‫اااا ب‬
‫آاااتی‬
‫ااااب‬
‫ااااااار س‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫پوٹھو‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بببب ببب ببببب بب بببببب بببب بب ببب‬
‫یاں‬
‫اااااااب ب اااا ۔‬
‫ب‬
‫جاااتا‬
‫اااارااا افغانستان اور پشاور میں بھیبتاءاااا‬
‫اااااااواار نامکااابش اب‬
‫ببب‬
‫ال‬

‫ببببببببب ببب ببب ببببب ببببب ببب ببببب ببب ببب ب‬

‫‪6‬‬
‫اااایاا‬
‫اااابکاای دسترس دور دراز علقوں پ رب‬
‫اااابگاااویال‬
‫بااں‬
‫اااااااب ی‬
‫بھی‬
‫طرحکااااباااور نام ملات‬
‫کنبیا لل تحریروں‬
‫ب وگیب اسی طرح بقول سید محمد لطیف او ر‬

‫لبور؛‬
‫می ں‬

‫ببببب‘ بببب‘ ببب ببب‘ بببببب‘ ببب بب‘ ببب‘‬
‫ببببب‘ ببببب‘ بببببببب ببب ببب ببب‬
‫ااریچھتااااب راکھی اور اس کا نام‬
‫ن‬
‫با‬
‫اااا پ‬
‫ااااواار کی بنیادراج‬
‫لب‬
‫ایک روایتکااااب مااطاب ق‬

‫بببببب ببب ببببب بب بببب بب ببب ببب ببب ببب بببب ب‬
‫یااااب راوایت‬

‫ب‬
‫ااج‬
‫اااا‬
‫باھاااااب را‬
‫پاااااالاااا تا‬
‫سب اب‬
‫لااااواارعلقاااابکااا وجود اس ااا‬
‫ااا باب‬
‫اااایاں کیونک‬
‫درستنب‬

‫ااااعااالقاااابآاابادکیااااا بوا ااااگاب‬
‫پریچھتاااابااس ایریا میں کوئ الگ س ب‬
‫ن‬
‫بیاااابجاااگیریںداااابداایا‬
‫کاااا لاا‬
‫باااپنی اولد اور دیگر خدمت گاروں کوگزارااااب‬
‫اااا ا‬
‫ماااااااراج‬
‫اااب اب‬
‫راج‬
‫ااااور انگریز کی عطا کی گئ جاگیروں‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫سالسلاااابفااوجکااااب‬
‫یاااااب‬
‫ااااااابب‬
‫تاھب‬
‫کرتااااا‬
‫کرنب‬
‫ااااکاااااابکااام اااا‬
‫ماااتعلق پیش ب‬
‫اااااااببسااااب‬
‫غاااالبا‬
‫لو‬
‫اااا ۔ ا‬
‫اااااااب باااںموجوداااا بیااں‬
‫ب‬
‫اااار‬
‫اااا ا‬
‫اوگ‬
‫والاااابلا ما‬

‫بببب بب ببب ببببب بببببب بب ببب بب ببب ببب ببب ببب‬
‫اااااااب باااں‬
‫ب‬
‫اااار‬
‫ب ا‬
‫اااااااما‬
‫واایس‬
‫اااااااببا‬
‫اااااااب بواگااں‬
‫ااااتاا اب‬
‫اااب‬
‫ااااڈاااوبر‬
‫ااااااا میں اسحوالاااابس ب‬
‫لوب‬
‫گااااب اااو ر‬

‫بببب بببب بببب ببب ببب بببببب بب ببب بببب ببب ببب‬
‫بااااببااعد نام بگڑ گیا مولوی بٹیرا نام‬
‫صاحب کا نام مولوی چھوٹیرا تھا وقتگزرناااا ک‬
‫مولویب‬
‫ونوونووووووب کووو ووووو‬
‫بیو وسووووووب نووواوسمو‬
‫جونووووتووووو اوو‬
‫وووووووب‬
‫ووی‬
‫وووی بوس و و‬
‫ونووتبو و‬
‫وووووووب فووجواووو ج و‬
‫ون‬
‫دووویو و‬
‫وضولوو س‬
‫موعوور وووووفوووووووو بووو گوویواوو۔وو فوو و‬
‫ببب‬
‫اااااااااااربب ۔‬
‫حضرت رام چندر جیکاااابخاااندانکاااابلااوگ دونوں ولءتوں میں حکومتکرتااااب‬
‫اس خاندانااااکب‬
‫لیاب )‪ (٣‬ببببب‬
‫باارکااااباااس پر اپنا تسلط حاصل کر اااا‬
‫ااااواار پرحملاااا ک‬
‫لاب‬
‫باااا ب‬
‫اااا نا‬
‫ایکراج‬
‫اور قصور ایک‬

‫ااااربب بببب بب ببببب بب ببببب ببببب بببب‬
‫ااااااا‬
‫ب‬
‫تٹھ‬
‫ولی ا‬

‫بااااااتا بڑی مضبوط اور توانا‬
‫اااب اب‬
‫بقااصور اسحوالااااب س‬
‫معاشرتی اختلط وجود میںآیااااا ۔‬
‫جاااو ابھی کسی حد‬
‫ااااب‘‬
‫ااااس امرکاااابثاابوت اسکاااابکااھنڈرات س‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫اااارااتیب‬
‫ٹھولیت‬
‫اااابکاااچھ‬
‫بااں‬
‫ااااتاااااااب ی‬
‫سک‬
‫ب‬
‫اااا وا‬
‫تاااھوڑی سی کوششکااااببااعد دستیاب‬
‫ااااب‬
‫یاااں س‬
‫اااا ب‬
‫تک باقی‬
‫ااااس عظیم الشان ولیتکاااابداافاعی نظام کا‬
‫ااااب‬
‫چیزیں ایسی بھیموجوداااا بیااں جس س‬
‫سکتاببب‬
‫ااااااااااا‬
‫بخوبیاندازاااابلااگایا جا‬
‫ب بببب بب ب بب س کا ش میں تبدیل بونا کوئ نئ ببب ببببب‬

‫‪7‬‬
‫بب بب بب بب بببببب بوئ ببب ور پور کا تبادل ببب جیسب‬
‫ررررررر۔ر ببب بب بببب ببببب بببب ببب‬
‫رغررررررب رر‬
‫رررررر پو ‘ربررجررردررب پ و وبر‬
‫جبرلرپرررور‘ نور پو ‘رورزرب‬
‫باااجنور بجن ور‘ اخنور اخن ور‘ پشاور پشا ور‘‬
‫اااا با‬
‫جااایس‬
‫ااااااا بب‬
‫مستمل‬
‫ااااما ور بھی ا‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫تا‬
‫ب ور پور اور پورب لحقب‬
‫بببب بب بب‘ بببببب کلن ور وغیرب ۔‬
‫ببببب بب ببب ببببببب ببب ببب بببب‬
‫ااااواااااا اور کس پر ور کالحقااااببااڑھایا ببب ببب بب بب بببب ببببب‬
‫اااابکاااس ب‬
‫کش س‬
‫قصورااااااااااا بببپااٹھانوں کو جوعلقاااابماال‬
‫ماااتعلق قصور کش وال‬
‫ااااب‬
‫پایاااااباااس رویت س‬
‫بب بب ببببب بب ببببببب ببببب ببب ببب بب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببببببب بب ببب بب ببب بببببب بببب ببب ب‬
‫بب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫ببب‬
‫بببب ب ببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بببببب ب‬
‫ب‬
‫ببب ب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫ببببب ببب ببببببب بببب ببب‬
‫اااارااا تھا اب‬
‫شب‬
‫مااطابقااااب عامارتوں ک ا‬
‫ی‬
‫ااااااں تشریفلءااااباااورانکااااب‬
‫حضرت امیر خسر ویب‬
‫یااااااب ساات سو‬
‫یاااںاب‬
‫اااا بااا‬
‫باااگئ‬
‫اااا و‬
‫عمارتیںختم‬
‫اااالااااببااھی کھنڈرات‬
‫سالب‬
‫پ‬

‫بببااااویا سات سو‬
‫گ‬
‫ااااااااااا‬
‫ای‬
‫بات‬
‫اااالاااابکا‬
‫سالب‬
‫پ‬

‫پ ب ر یشبر آباد تھا اور اس کا نام قصور )کسور( تھاب‬

‫بیاااابرااومن خط‬
‫باااا لاا‬
‫الخطاااابراواجپایااااابتاارقیپاناااا ک‬
‫ن‬
‫راااومن رسم‬
‫ااااب‬
‫بناااابس‬
‫انگریزکاااا آاا‬
‫لاایب ببب ببب‬
‫بااااباااا‬
‫آااانریری کیپٹن تک ترقیپاناااا ک‬
‫ااااب‬
‫اااایا س‬
‫اپاب‬
‫ب‬
‫کا جاننا ضروری تھاااا ۔سا‬
‫ب‬
‫حالنک‬
‫اااا‬
‫اااایاا‬
‫کااااببااعد بھی موجو درب‬
‫اورااااب صاورت پاکستانبننااااب‬
‫واااتی تھیں ی‬
‫اااا ب‬
‫کلسیں‬
‫تااھبب رومن خط میں‬
‫ااااااا‬
‫بااالاااابااافسر آگءاااااب‬
‫اب اردو رسم الخطجانناااا و‬
‫بببب ب بب ببب‬

‫‪K‬‬

‫ببببببب ببب بببب بببب‬

‫ق کیو ‪Q‬بب‬

‫قصورااااکب ‪K‬‬
‫بنتاببب‬
‫ااااااااااا‬
‫یاا‬
‫اااااااب ب‬
‫تلفظ‬
‫‪ kas‬اور کس کا تلفظ ‪ lah‬کا ال‬
‫بب بببب بببب بب‬

‫ااااب‬
‫اااارا‬
‫ب‬
‫ااااب کاا اش‬
‫اااارااال‬
‫شب‬
‫ااااااااااا بببیاااعنی کس ک ا‬
‫وااائب‬
‫اااا‬
‫اااابپاار ور کیبڑھوتی‬
‫کس اورل‬
‫یااااااب لافظ تر‬
‫کاااابسااااب‬
‫ااااس کاآغازاااا بوااتاناکااااب‬
‫ااااب‬
‫واااتا تو کیو س‬
‫اااااااب ب‬
‫قصسر‬
‫قصور اگر ا‬
‫کیا ب‬

‫ظااا غر یا ب ک ا و‬
‫یااں۔ لف‬
‫باااا وئ نئ بات نب ا‬
‫یںاااا ک‬
‫پاتا۔ زبانوںا م ی‬

‫مفلسکااااب معنوںاا میں‬

‫ب‬
‫برررر ر ر‬
‫ررررھ‬
‫رررررربر لر ر‬
‫بغرب‬
‫ررررررررررررررررررررررررررب بب ببب۔رر گرروررررار‬
‫مرررعررنررر برب‬
‫ب ر‬
‫ررررسر‬
‫ب‬
‫رررررررررررررد‬
‫رس پ‬
‫ببر‬
‫ررلرررنرررررررر ارر‬
‫بب‬
‫ررررررررررر حرار‬
‫ب‬
‫بار‬
‫جررترا‬
‫ررررررررار‬
‫راسرترعرمرارررل‬
‫گااااریب کو غلط سمجھا‬
‫ااااااااااا بب ۔‬
‫گاریب‬
‫میںااااب‬
‫ااااپنی اصل ی‬
‫ب‬
‫اااا ۔‬
‫اااااااب بیاں‬
‫ب‬
‫جااتا‬
‫معنییاااا‬
‫ل‬
‫مفلس‬

‫‪8‬‬
‫اااابقاالفی کو درست سمجھا جاتا بب جبکب قلفی کوئ‬
‫بقاافلی کو غلطجبک‬
‫گااااااا ۔‬
‫جاءااااب‬
‫اااایاںببب‬
‫ااااااااااا‬
‫ب‬
‫یااا ا ن‬
‫اااا ب‬
‫لفظ‬

‫اااابدااارخشاں وشنو دیو کا ایک نام‬
‫رااوشن‬
‫ااااب‬
‫کسو )کیشو( بامعنی خوبصورت بالوںوال‬

‫ببب ببب ببب بببب بب بب بببب ببب بب ببببب ببببب ببب‬
‫ببب اسی طرح سیتتا میا کو لکشمی کا اوتار خیال کیا جاتا ببب کسر بامعنی‬
‫بببب‘ ببب بببب بببب ببببب بببب بب بببب‬
‫ببب بب بببب ببب بب ببب ببب ببب بب ببب بب‬
‫یااااب ساب مسلمانوں کا‬
‫ب‬
‫جاااتاااااااب ۔‬
‫ںیاااابسک‬
‫اااایا د‬
‫اااابنااام فرضی قرا رنب‬
‫کس کسووغیر‬
‫کواااابماعنی اور‬
‫ااااااااااا بببکاااسی میتھ ب‬
‫حاصل‬
‫باااو‬
‫اااا ت‬
‫اااایاں میتھ کادرج‬
‫اااایاا اناب‬
‫ناااسب‬
‫ااا ب ا‬
‫عقید‬
‫وونوبدووورواوونووووووب توحوقوویوقوکوواوو توقواوضواو و‬
‫غویوروو وا‬
‫وکوتوواوکووووووووووووب بروو مویوتووھو جوا‬
‫بدوویواو جواووو وسکویووونو‬
‫ووووویووووں‬
‫ورواووورو وب‬
‫ووووووکواوورو قو ن‬
‫ب‬
‫بب‬
‫ااااواںااااب ااپنی سنتان کا نام کش بمعنی خوش شکل‬
‫ااااانب ن‬
‫ااا ب‬
‫ااااسحوالااااب س‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫کرتی‬
‫بببب بب ببب‬
‫اااارااا آباد کیاواااابمااوجود قصور‬
‫ااااااااااا بببجاااو پٹھانوںناااب شاب‬
‫ظب‬
‫اااایاں‬
‫قصر مقامین لف‬
‫ببب ق اور ص دیسی‬

‫حروف نبیں بیںب س دیسی بب گو یب آواز عربی اور‬

‫اااایاں ملی تھی‬
‫ااااااااااااااب بببتااان سین کو کھنڈروں کی جاگیرنب‬
‫بھی‬
‫موجود‬
‫فارسی میں ا‬
‫بااسی طرح حضرت امیر خسرو بھی آبادعلقاااابماایںااااآءب‬
‫تااھااااا ۔ا‬
‫کھنڈروں پر آبادعلقااااب‬
‫ببب ببب‬

‫)‪(3‬‬
‫اااایا پرانا قصور‬
‫اااااااب ب ی اںیب‬
‫جااو‬
‫کاااابکاامال چشتیکاااابٹیال‬
‫ااااااااااااااا بب‬
‫جات‬
‫قصورکااااب مااتعلقکب‬
‫ببب کمال چستی کب حوالب سب ایک رویت عام بب کب راجب راءب بببب‬
‫سترویں صدی عیسوی‬

‫اااالای رات‬
‫ااااناکااااب ساااتھپب‬
‫را دلاب‬
‫اااااااب ب‬
‫ااااااں کا حاکمتھااااواب‬
‫میںیب‬

‫اااانا تھی انکاااابپاااس بھاگ آئ اور سارا‬
‫وب‬
‫گزارتااااابکاامال چشتی کی ایک مریدنی ج دل‬
‫وااا‬
‫اااا ب‬
‫ااااراااغرق‬
‫اااا ۔اااس طرحیاااب شاب‬
‫چشتیااااب ااپناپیالاااابااالٹا کردیا ۔‬
‫ن‬
‫ماجراسنایااااابکاامال‬
‫بببااامیر خسرو‬
‫اا‬
‫ااااااااااا‬
‫کی‬
‫گازراااابکاال پرسوںبات‬
‫یااااااب‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫گیااااابااانسانی تاریخکااااب‬
‫تاااعلقاتاااااااب بیااں انکاااابمااطابق کھنڈرات اس وقت بھی‬
‫ااااب رکھ‬
‫اااالاااابس‬
‫سوب‬
‫جو سات پ‬
‫اااوپرببب گویا سترویں صدی عیسوی‬
‫ااااااااااا‬
‫اااااااببکاامال چشتی کا مزار کھنڈرکااااب‬
‫موجود‬
‫تھ‬
‫ا‬

‫‪9‬‬
‫واااب‬
‫اااارااابرباداااا باااا‬
‫شب‬
‫بااااابکاھنڈر پر موجو د‬
‫اااااااب وا‬
‫شکرپور‬
‫تبا‬
‫میں‬
‫اااابااااحمد‬
‫اااایاں‬
‫کمال چشتی کی تاریخ موجوندب‬

‫ااااوااری جو کشف القبور کا علم‬
‫لب‬
‫عل ی‬

‫بااااتی‬
‫اااا س‬
‫یاااااااں نیک‬
‫کاااابمااتعلقراءاااابداایکاااب اب‬
‫شاااااااب‬
‫ااانھوںاااابحاضرتبلھااااب‬
‫ن‬
‫باھااااب‬
‫رکھتاااا تا‬
‫باااراااابکااچھ سمجھ‬
‫کاااااااکاااابااانھیں اس قبرکااااب‬
‫اااابکاامال چشتیکاااابباااراااب اب‬
‫جااابک‬
‫ااااااا بب‬
‫دفن‬
‫ا‬
‫ببب بببب ب بببب بببب ببببب بب ببب بب ببب‬
‫ببب بببب ببب بب بببب بب بببب ببب بب بببب‬
‫ببب ببب بببب ببب‬
‫ب‬
‫یااں‬
‫ااااااااااابب باااا‬
‫ااتااااب‬
‫بار‬
‫بھییاااا ج‬
‫چاااار اور کام ل‬
‫ااااب‬
‫عاالواااابقاابر س‬
‫بااااب‬
‫مرداااابداافنکرناااا ک‬

‫بببب بب ببببب بببب ببببببب ببب بببب بببببب ببببب‬

‫ببب بببب بببببب بببببب ببببب بب بببب ببببب بببب ب‬
‫حالتکاااابساابب‬

‫اااالا‬
‫باااایں صاحبجاااااب اااو راب‬
‫اااا م‬
‫اااایس‬
‫ااااب‬
‫اااااااجرت اختیار کرناپڑتی‬
‫مب‬
‫انھی ں‬

‫ثروت اپنی دولت قبر میں دفن کردیتااااباااورمعاملاااابکااو قسمت کی یاوری پر چھوڑ‬
‫ببببب ‪1947‬‬

‫کیمباجرت میں بھی ایسا بواب کئ ایک کو موقع مل گیا لیکن‬

‫ااااراااب‬
‫ااااااا ببیاااا کسی اور کا مقد رٹھباااا‬
‫زمین‬
‫اااایاں مل ان کاخزانااااب اابھی زیر ا‬
‫جنھیں موق عنب‬
‫یاااں لیکن انااااکب‬
‫اااا ب‬
‫دااایکھناااابماایںقبریں‬
‫ااااب‬
‫اااابااااوپر س‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫قبریں دفاعکاااابکااام بھیآئ‬
‫بااا سلطین کی اس قسم کی چیزیں ملتی‬
‫ااااد‬
‫بااااا بواتاتھاااابعا‬
‫اندر سرنگوں کا جالبچھااااا وا‬
‫ببب بببب بب بب ببببب بببب بب بببب ببببب‬
‫ببب‬
‫ااااب‬
‫اااا ۔یاا‬
‫قااابر کی شکلداااابداای گءی‬
‫ااااب‬
‫اااابکااو دفن کر دیا اور اس‬
‫مرشدکاااابکااپڑوںوغیر‬
‫راااوزگارذریعاااابقاارار دینا بھی غلط‬
‫ااااب‬
‫بااس‬
‫ااااااااااااااااا بب ۔ا‬
‫مااارشد کا راحترا مب‬
‫ااااب‬
‫ایک طرح س‬
‫وکوتوواوووووووووووووووو بب وو۔‬
‫ودوووسیواو جوا‬
‫ووروونووووووب کواوو نواومو بووھویو و‬
‫ب‬
‫جوووگووووووب پووروقوبوضووووووکو‬
‫وس‬
‫وسووووووب اووو و‬
‫واووووو۔ووو‬
‫ونوووووووووووب ب وو گ ا‬
‫ااااااااااا ببببااعد ازاں‬
‫کر دیا‬
‫وااائ چیز کو دفن گیا‬
‫اااا ب‬
‫ااااوااں میں کسیبابااااب کایچھوڑی‬
‫بااب‬
‫چلااا گ‬
‫ااااراایببب‬
‫ااااااااااا‬
‫ب‬
‫واااابڈااھیری قب رٹھ‬
‫قااااءمکیاااابجااا‬
‫ااااب‬
‫قاایافااااباااور مفروض‬
‫ماااختلف قسمکااااب‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫کمال چشتیکااااب‬
‫ویوون‬
‫وب اوووولود و‬
‫قوواوضویوو ش ووعووی و و‬
‫و‬
‫ووووویووووں دوویواو جواووو وسوکوتوواوو۔وو مووثو ول‬
‫ورواوور وب‬
‫اووونوھویوووووں حوتوومویو ق وو نو‬
‫ووووووم‬
‫یوووں وتووواب‬
‫وسوکوتوووووووووووووب ب‬
‫قوواوضویوو ش ووعووی و ووب‬
‫و‬
‫وسووووووب‬
‫وسووووووب دووفوونوکووروو دوویگوواویواوووووو ب و اوو و۔وووو‬
‫ڑں اووواوووروو‬
‫بوووو‬
‫وووووووووووب وو‬
‫گووویوووب‬
‫وووحبو کوووووئوچوویووزوچوھووو‬
‫ص و‬
‫واو‬

‫‪10‬‬
‫بااا سکتا‬
‫اااا و‬
‫ااااااااااا بببکاامال عرفینام‬
‫سکتاجا‬
‫بااااااببااھی قرار دیا‬
‫الدین صاحب کیچلاااا گ‬
‫بب یعنی چشتی کا کمال ۔ قاضی شعیب الدین صاحب کوئ معمولی‬

‫شخصیت نبیں‬

‫بااا سلطین کی‬
‫ااااد‬
‫ع‬
‫یااااب تا و‬
‫اااایاںرکھتاااااب‬
‫قب‬
‫ااااب تاااعل ن‬
‫باااءاااابساانگھ س‬
‫اااا را‬
‫تھاااااااببااان کا دورراج‬
‫ا‬
‫کاااو سچ‬
‫ااااب‬
‫واالاااابقااص‬
‫بنااااب‬
‫ااااوااا‬
‫غااارق‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫باااءاااابساانگھکااااب‬
‫اااا را‬
‫ااااج‬
‫ب‬
‫ااااااااااا ببرا۔‬
‫بات‬
‫اااایااں اور صاحب کرامت بزرگموجوداااا بیااں جنااااکب‬
‫ںب‬
‫اااااا ک‬
‫ب‬
‫توااااب کاوئ ی‬
‫بااں ی‬
‫ماناتاااااااب ی‬
‫سااکتاببب‬
‫ااااااااااا‬
‫یاااا خبردااااب‬
‫اااا ب‬
‫مقام دفن کی کوئ صاحب کشف‬
‫اااابتااک ایک سو‬
‫مااقبر‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫بلندی‬
‫قاااریبا پچاس فٹ کی پر‬
‫ااااب‬
‫اااابسااڑک س‬
‫یاااابماقبر‬
‫ااااسااااکب‬
‫ااااب‬
‫کرااااب ساڑک بنوائ تھی‬
‫بلاااابکاااٹ ی‬
‫ااااٹای‬
‫اوری‬
‫اااابشااایرشاااااب سا ن‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫دوسیڑھیاں‬
‫زااایادب‬
‫ااااب اااا‬
‫تاااقریبا تیس فٹ س‬
‫ااااب‬
‫یااااااب ساڑک اصل سڑک س‬
‫باربنیاب‬
‫ااا‬
‫بعدااااب ساڑک کئ‬
‫ی‬
‫باراااابتااریخی‬
‫ٹایلاااابدااو حصوں میں بٹگیااااابدااوسری ی‬
‫طرحااااب‬
‫ی‬
‫ااااااااااا ببباااس‬
‫بلندی‬
‫پر‬
‫بااا‬
‫ااااد‬
‫ع‬
‫ٹیلااااب ااانگری ز‬

‫باااااب ااسیٹیلاااابکااو کاٹ کر وکیل خان کا‬
‫اااایا کاشکارااااواا‬
‫ںب‬
‫می تبا‬

‫دااافاتر کا کام بھی لیا گیا اور اباااایب‬
‫اااابسااااب‬
‫باااااب باعد ازاں اسمقبر‬
‫ااااواا‬
‫تااعمیر‬
‫ااااب‬
‫مقبر‬
‫اااابااااس‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫ااااااااااا بببڈاااسٹرکٹ جیل اور پولیس لءن بھیٹیلاااابکاااٹ کر بنائگئ‬
‫میوزیم‬
‫بب ببب ببب بب بببب ببببب ببببب بب بببببب‬
‫بب ببب بببب بب بببب‬

‫بایلاااابباالڈوذکرکاااابسااڑککاااابباارابر کراااادیب‬
‫داااوسری طرفوالاااا ٹا‬
‫ااااب‬
‫مزار کمال چشتی س‬

‫ببب ببب ببب بببب بب ببببببب بببب بببب ببب ببب ببب‬
‫ب‬
‫اااابااااسحوالااااب ااااس‬
‫باں‬
‫اااااااب یا‬
‫ااااانب‬
‫ٹاایلب ا‬
‫اااااااب بیااں لیکن اگلی شفٹ میںدوبارااااب‬
‫وااءب‬
‫مسماراااا ا‬
‫اااابلااءن بنائ گئ اس‬
‫اااانگریز راج میںٹیلاااابکاااٹ کرریلو‬
‫ااااب‬
‫آااءاااابگاای‬
‫متعلق گفتگوآگااااب‬
‫باااھی‬
‫ااااب‬
‫س‬

‫اااءب ۔‬
‫ااااااا‬
‫اااا ابوا‬
‫ااااذایبکاااابنااشانات غارت‬
‫پرانیتب‬

‫)‪(4‬‬
‫ااااتااتھااااابااابتدا میں لوگ چھوٹی چھوٹی‬
‫تااھااااابساااتھ میں دری ابب‬
‫یااااب باڑا ذرخیزعلقااااب‬
‫اااااااببآااج‬
‫اھب‬
‫ااااا‬
‫آبادیوں میں دور نزدیک اقامترکھت تا‬

‫ااااما آبادیاں‬
‫ااااب‬
‫بب‬
‫تا‬
‫اااااا‬
‫صورت‬
‫اااایا ا‬
‫بھییب‬

‫ببببب بببب بببب بببب ببب ببب ببببب بب ببببب ببببب‬
‫فاااصلاااابپاار گاؤں اور‬
‫تااھوڑااااب‬
‫تاااھوڑااااب‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫چلی‬
‫آج گھروں کی تعداد سیکڑوں تک گئ‬

‫بببببب بببب بببب بب بب بببب ببب بببب بببب ببب ببب‬

‫‪11‬‬
‫اااااااب ۔ااایک‬
‫کر‬
‫جھگڑوں کاآغازاااا بوااگیااااا بوااگااااا ۔طاااقتور کمزور آبادی کو برباددیات‬

‫ب‬
‫عرص‬
‫اااا‬

‫ااااااابب داریا‬
‫واا‬
‫بتا‬
‫ااااآاااباداااا جا‬
‫دااوباراااابس ب‬
‫بعدااااب باربادعلقااااباااسیٹیلاااابکااو صافکرکااااب‬
‫ی‬
‫کرتب‬
‫باااابباایرونی قسمت آزما بھی قسمت آزمائ اااا‬
‫ااااتااا‬
‫مختلف اوقات میں قیامت توڑتر ا‬
‫کرتب‬
‫اااتھ صاف اااا‬
‫اااا ب‬
‫پاار‬
‫ااااب‬
‫بااغیر‬
‫اااازان ناصرف مال و دولتغلاااا و‬
‫بچااو رارب‬
‫اااااااب ۔‬
‫اھب‬
‫ااااتاااااا‬
‫بتا‬
‫رب‬
‫اااااااب ۔قااریب کی مضبوط ولءتیں‬
‫اھب‬
‫رااااتاااااا‬
‫با‬
‫باااھی کاملیتاااب ا ت‬
‫ااااب‬
‫اااابتااوڑ پھوڑ س‬
‫بلک‬
‫بیاااابطااقت آزمائ‬
‫باااا لاا‬
‫کااارناااا ک‬
‫ااااب‬
‫توسیع پسندی اور وساءل پر قبض‬

‫ااااتاای‬
‫کرتیرب‬

‫تھیں‬
‫اااا ۔‬

‫بب ببب‬
‫ووک‬
‫ووووووی بوووروبواو ودیواووووورو مووسووموواووورو وی تو و‬
‫ووووووتواو توھوابووولکووووو بتو وووبواب و‬
‫ںں ر وب‬
‫ووووویووو‬
‫ودوووودو وب‬
‫توووکووووح نو‬
‫قوبوضووووووب وم‬
‫ویوووووموعواوومولووووووب و‬
‫م ب‬
‫ببب ببببب‬
‫ااااناااکاااابکااچھ سو‬
‫یااابکاب‬

‫باایاسااااب ااسعلقاااابکااو کھنڈر میں بدل‬
‫ن‬
‫بااریاءااااب‬
‫اااالاااا د‬
‫سالب‬
‫پ‬

‫ب‬
‫عالقاااابپااھر ااااس‬
‫باااوجودااااب‬
‫ی‬
‫اااایا لتا اسکااااب‬
‫اااابداااریا بار با تبارب‬
‫ناااایاں‬
‫دیا درستنظریاااب اب‬
‫اااابپااانیکاااابقااریب آبادیوں کا رواج یا مجبوری‬
‫آباداااا بوااجاتااااابچااونک‬

‫دوبارب‬
‫ااااذااا اااا‬
‫تھیلب‬

‫اااابمااوجود‬
‫ااااعااالق‬
‫باااااتا س ب‬
‫موجوداااااا بب اب‬
‫بھیااااب صاورت ا‬
‫آااباداااا بوااجاتااااابآااج ی‬
‫ااااعااالقااااب‬
‫سب‬
‫ب ی ںجباں بر سال سیلب آتب بیںب سیلب کی ستم ظریفی کب باوجود یب‬
‫واااءبب‬
‫ااااااا‬
‫اااا اب‬
‫اااایاں‬
‫کاابھیااااب آاباندب‬
‫ب‬
‫علقااااب‬

‫بببب ببببب بب ببببب ببببببب بب بببببب بببببب بب ب‬
‫بو جاتاب عموم کو ابل جاب سب نقصان ب وت ارباب وب خود بھی عموم کی کھال‬
‫خمیازب‬
‫اااا‬
‫اااان کی ذاتی اور سیاسی دشمنی کا‬
‫ااااب‬
‫باھاااابباایرونی ولءتوں س‬
‫ااااتااااا تا‬
‫ب اب‬
‫اتارتااا ر‬
‫بببب بب بببببب ببببب اسی طرح ان کی ذاتی اور آپسی‬
‫ببببب ببب ببببب بب بببب بببب بببب بببب‬
‫بببب بب بب بببب ببب بببب ببببب ببب‬

‫ببببب بب ببببب ببب ببب ببب ببببب بب ببببب بببب بب‬
‫موجودببب‬
‫بھی ملکی اور بین القوامی سطع پرااااااااااا‬

‫بببب بب ببب ببب بببب ببب بببب ببب ببب ببب بب ببب بب‬
‫مختلف‬

‫داااور نزدیک‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫ااااپنی ذرخیزی اور ترقیکااااب‬
‫ااااب‬
‫واااںگی‬
‫یاااا ب‬
‫ااااب‬
‫صورتیں‬
‫ر‬

‫کی ولءتوں میں‬

‫علقاااااااب بوااتا تو اکبراپناااابنااورتن تان‬
‫اااااااااا بواگااااابمااعمولیا‬
‫معرورفب‬

‫میںااااب عاطاکرتااااابتااان سین معمولیگویااااا بوااتا تو پیر اخوند‬
‫کوجاگیررواااااااببوااال ن‬
‫ا‬
‫سین‬
‫دایتبب‬
‫ااااااا‬
‫ب‬
‫میںاااا ا‬
‫اااا کر ایک اشرفی انعام ن‬
‫ب‬
‫خوشوا‬
‫اااا‬
‫جااتااااب ااور‬
‫نااااب‬
‫سعید اس کا گاناسننااااب‬

‫‪12‬‬
‫بتااااب تاو تان سین واپسی ان‬
‫ااااواااا‬
‫اسی طرح پیر صاحب موصوف کوئ معمولی شخصیت‬
‫کارتاب‬
‫پیشااااب اااا‬
‫ن‬
‫کی خدمت میں دو اشرفیاں بطور نذر بصد احترام‬
‫اااایک شیخ پورکاااابنااام‬
‫ااااب‬
‫بایٹاااابسالیم کو دوعلقاااابعااطاکیاااابااان میں س‬
‫ااپناااا با‬
‫اکبرااااب‬
‫ن‬
‫موجودااااااااااا بببجااس کا نام شیخوپور تھا شیخ پور بعد میں‬
‫آاااج بھی اس ایریا میں‬
‫ااااب‬
‫س‬
‫بواب یب کوئ بزرگ تھب ان کا گاؤں‬

‫ببب بببب ببببب‬

‫ببببب بب بببب بب ببببب بب بببب بب ببب بب‬
‫بب بببب بب بب ببب ببب ببب ببب‬
‫وااااباااپنی ولیت‬
‫کااااب‬
‫ااااااا بب‬
‫اااارااتاب‬
‫ٹاھب ا‬
‫بناااابکاا مطلبیااا‬
‫ساآااا‬
‫اااارا ااا‬
‫کسی ایک شخصکااا بباااب‬
‫ذااایا ب ثا قافت زبان‬
‫اااا تب‬
‫کی‬

‫ااااااااآتا بب ۔‬
‫بک ا ر‬
‫وغ ا رب ل ا‬
‫ااااااا‬
‫اااابظناااا ری یات‬
‫ضاااابط‬
‫معاشرت معاش ای‬

‫ااااتا سی عسکری رویات‬
‫اااابااااس طرحبب‬
‫یااں‬
‫ااااااااااابب ب‬
‫آزماتااااب‬
‫طالع آزما اپنا مقدر ر‬
‫ااااواار قصور کا‬
‫لب‬
‫بااا میں دو الگ والءتیں تھیں پھ ر‬
‫ااااد‬
‫ع‬
‫ااااب اااایک‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫واائ‬
‫اااا ب‬
‫اااادااارآمد‬
‫باواسط ب‬
‫ااااواار کا علقب قرار پایاب قیام پاکستان کب بعد‬
‫لب‬
‫بااااا بااسکااااببااعد قصو ر‬
‫ااااراا‬
‫ب ا‬
‫علقااا ٹااھ‬
‫کوورووکوووووو ضےولووو وعوووووو‬
‫جووبووکوووووو ہ قوووصووووووروو توروق ویو‬
‫وویوژون‬
‫و‬
‫وووووووووروووو ڈ‬
‫یوووو ہ ہ لوووووووووورو کویو تووو وحصویووو ول توووھواوولو۔وہ و‬
‫وبھیوووو‬

‫ہووواوو اووورو‬

‫رلررررررررررررررر بب رر۔ر‬
‫یں‬
‫رررررررررمر‬
‫ررررررررررررورررررر وڈررر ی ژرم رنرشررا‬
‫بب‬
‫رلب‬

‫کااای حیثیت اختیار کر‬
‫ااااب‬
‫ااااما ترینخط‬
‫اااااااواار بعدکاااابااادوار میں پنجاب کا مرکز او راب‬
‫ببب‬
‫ال‬
‫ررررررررر صغررر ی رر‬
‫یںرررر ڑھرررر کبر‬
‫رررررررررررررررررررررب صکب بر‬
‫رس‬
‫رررررورررر ارر ر‬
‫ررارررررلرررنررررررر کبکقریرسررر‬
‫برررقررررررررب یررررتیگاراحر‬
‫برررررررر تر‬
‫روررارلرررررر س‬
‫برررررررر بحرر‬
‫ررارررور‬
‫ب‬
‫گ را‬

‫بب ببببب بببب بب ببب ببب بب بببب بب بب بب ببب ببببب‬
‫اجاااابماساءل‬
‫باااابباااوجود پس ماندگی کی دلدل میں چلگیااااابآا ی‬
‫بناااا ک‬
‫ااااااابوااا‬
‫خط‬
‫تاریخی‬
‫ا‬
‫ببب ببببببببب بب بببببب بببببب ببب‬
‫ااااوپر اسی‬
‫ااااب‬
‫وااائ سڑک س‬
‫اااا ب‬
‫ااااءٹ اس کیبنائ‬
‫اااا ب‬
‫شیرشااااابسااوریکااااببااعد تکٹیلاااابکاای‬
‫اااایاںٹیلاااابکااو کاٹ کر‬
‫اوریاااابزامین پ رنب‬
‫شااایرشااااابسا ن‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫قااریب‬
‫فٹکااااب بنتی‬
‫ااااس‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫اااارااتیب‬
‫سااات ھ‬
‫کااااب ٹھ‬
‫ااااب‬
‫مااقبر‬
‫یاااااایا صورت وکیل خانکااااب‬
‫کیب اب‬
‫سڑک تعمیر ااا‬
‫اااازااایاداااابٹاایل بب ببب بببب بب ببب‬
‫باااسی فٹ س ب‬
‫اااا ا‬
‫ناایچ‬
‫طرح سڑککااااب‬
‫بب بببب بب بب بب بب بب بب بب بب ببببب بب‬
‫بببببب ببب‬

‫‪13‬‬

‫ببب بببب بببب بببب بببب بببب بببب بب ببب بب ببب بب‬
‫بررررررررب قرررترلر ورر غرارر ررتراررررورلررررورررررر ٹ مراررررترررو ارل رگ برررراررت‬
‫حروررارلرررررر س‬
‫ررررررررررررررڑب ب و ررااررر۔رنررررررررررر کب‬
‫ررجر رص لر‬
‫رعلرقرررررررررب ارکارررررررررا‬
‫بب اس نب ٹیلب کاٹ کر جیل خانب تعمیر کیا‘ ریلوب لءین بنائ‘ پولیس لءین بنائ‬
‫ررررررررررررر ں‬
‫رررررررررر ءب ۔ رلررررارورنرررر ٹی‬
‫ررررررر ب‬
‫رگئررر۔ رررر درفراررترررتررعرمررررر یو‬
‫کیااااا بوااا‬

‫ارررر‬
‫تررر ک‬
‫وراررلررررررب نرروروررارررررد ر‬
‫ررررررروررررنرررررب‬
‫ب‬
‫ر‬
‫اررب‬
‫سررررررررررب دررسرترررآی‬
‫رش‬
‫کی غرور ر‬

‫اگاااااباااسکاااابگااماشتوںکاااابگااھروں کی‬
‫ب‬
‫باایااااا وا‬
‫انگریزاااا گ‬
‫ل‬
‫اااایاںجانتاااااباا‬
‫ئب‬
‫کو ن‬

‫بببب ببببب ببب ببب ابھی قریب‬

‫ک یتبابی میں ٹیلب بلڈوز بوب‬

‫بیں اور مٹی سڑک پر پڑیب اس طرح سڑک کافی اونچی بو گئ بب اور ٹیلوں‬
‫بب بببب بببب ببببببب بب ببب ببب ببببب‬
‫ببببب‬
‫بببب ببب بب بببب ببببب بب بببب بب بب‬

‫ببببب بب بب ببب ببببب بببببب بببب بب بببب بب بببب‬
‫اااااااااااارببب‬
‫ااااااااااا بببپاایر بولنا کا مزارٹیلااااب پا‬
‫سلطین‬
‫یاااں اور ان کا دور کا‬
‫اااا ب‬
‫گگنپٹھان‬
‫بقول احسان الله کیرءر ٹیکر گورنمنٹاسلمیاااابکااالج قصور پیر بولناکاااابقااریب ٹیل جو‬
‫بب ب‬
‫اااااااااااگئ‬
‫ڈاااھا کر زمین کاشتکاااابقااابل بنائ‬
‫ااااب‬
‫بااالند تھا اس‬
‫ااااب‬
‫اااابماازار س‬
‫تعمیرشد‬
‫پااانتس فٹ پر زیر‬
‫ااااب‬
‫بااایس س‬
‫اااا ت‬
‫اااانااایچ‬
‫کاااابقاادموں س ب‬
‫ااااااااااا ببباااسٹیلااااب‬
‫بھی‬
‫مزار آجاوپر‬

‫حوالاااابزاامین پر فصل بوئ گئ ببب ببب بب ببب بب بب بب ببب بببب ببب‬
‫ببب‬
‫بنتی‬
‫ااااااااااا‬
‫ااااتار فٹ بلندی‬
‫طرحااااب کاوئبب‬
‫ی‬
‫ااااااااااا ببباااس‬
‫ااااب‬
‫ار‬
‫بھیٹیال‬
‫پ‬
‫پیر بولناکاااابمااتعلق کچھ‬

‫بااں‬
‫اااا یا‬
‫اااااااںدرج‬
‫تب‬
‫معلوما و‬

‫نام حضرت عطا الله خان خویشگی تاریخ پیدایش ‪ 480‬ببببب بببب ‪550‬‬
‫ببببب)‪4‬‬
‫ویوون غوووووورونوووو ویوووووب توعومویورو کوروووواوویواوو۔وو حوضوورووو ووت‬
‫وب اوووولود و‬
‫وووووووا وو و‬
‫بشوا وووووووب وشب‬
‫شوووووووونو و‬
‫وک و‬
‫وضووووووب موووبواورو و‬
‫وکوواووووو و‬
‫وپ ر‬
‫آو و‬
‫ووضورووو ووی‬
‫موووووزواوورو پورو حواو و‬
‫وس‬
‫بءووووووب توووو اوو و‬
‫بوووووو آوو‬
‫کوووووو لوووی‬
‫ویوون چ ووشوتوویوتوووبلیغ اووسولووموو‬
‫ووعویون اووولود و‬
‫وگواوون مو و‬
‫خوووواووجووووووب خوووواووج و‬
‫اااابعااالؤالدین‬
‫باااظام الدین اولیاء‘ حضرتخواج‬
‫اااا ن‬
‫حاااضرت بابا فرید‘ حضرتخواج‬
‫ب‬
‫اااا ۔‬
‫دی‬
‫کلیر‘ حضرت علی احمد صابر حضرت امیر خسرو‘‬

‫حضرت خواجب نصیر الدین‘‬

‫حضرت‬

‫وو۔و‬
‫ی دووی وو‬
‫ووضورووو و‬
‫موووووزواوورو پورو حواو و‬
‫وس‬
‫دوروواووزووووووب اوو و‬
‫بوووندوووووب نووووواووزو گ وویسووووو نو‬
‫خوووواووجووووووب و‬
‫واااتاکاااابآااپ‬
‫اااا ب‬
‫اااایاں‬
‫وااضعب‬
‫ن‬
‫یااااااب‬
‫ساب‬
‫ان معلومات ااا‬

‫ب‬
‫ااااور کس مقصد ااااس‬
‫ااااب‬
‫اااااااں س‬
‫ک‘بکب‬

‫‪14‬‬
‫بوووووب وضورووووورو‬
‫ووووووو ی وو‬
‫سوو وی‬
‫وووووول توووصووووووفوو کوویو ت وو وشوروویووفوو آووووور و‬
‫ب و‬
‫وووووووڑب واوو‬
‫ووووووووڑبوب‬
‫لووءوووووووببوو۔ووو‬
‫وووووواووووں تو وشوروویووفوو‬
‫ب‬
‫یب‬
‫ووواووضوحوووووووو بوووووتاو‬
‫ویووووووووب‬
‫گووووووو۔وو خووووی وشوگ وس و‬
‫ب وب‬
‫بووووں‬
‫وووووووووووووووووبب و‬
‫وپوعووووظویووومرووو صوووووف ویو‬
‫ببووووووب آ وو و‬
‫ک‬
‫واووووووووووو‬
‫ووووتب‬
‫وواووضوحوووووووو‬
‫بفتح خیبر کب موقع پر ان کب بڑب اسلم لءب بوں‬
‫بب کب افغانی بوں گب ۔‬
‫کاااابآااپ کا‬
‫ااااااا بب‬
‫اااااااواااتاب‬
‫باھی ب‬
‫یاااااب اط‬
‫اگااااااابب‬

‫آاااپ کا‬
‫ااااااااااااااب ببب‬
‫سلطین‬
‫بااا اس‬
‫ااااد‬
‫ع‬
‫تعل ق‬

‫ٹیلب بب ببببب ببب بب بب ببببب ب‬
‫ااااااا بباااس اااا‬
‫فب‬
‫صااااااارا‬
‫ااااااااااا ببب ظا‬
‫ااااب‬
‫ار‬
‫مزارٹیال‬
‫پ‬
‫سب‬
‫ااااب اااا‬
‫اااابکااردار کیوج‬
‫عاامد‬
‫اااااااببآااپکااااب‬
‫وااں‬
‫رااااااااااابب باگ‬
‫ماااتعلق تعلیمدیتااااب‬
‫ااااب‬
‫اسلم س‬

‫بببب بب ببب ببب بببب ببب ببب بب بب بب بب ببب بب ببب‬
‫کوی‬
‫بوووووبمووسولووومواوونووووووو ں و‬
‫ںںوووووو یوو‬
‫ووووویوووو ک‬
‫ئ ضوورووووووور ونووووی وب‬
‫ووووویووووبپووونچواووویواو گوییواوووو۔وووووووب کووو و‬
‫واووونوب‬
‫کووووووب دورووبواورو کووو نوقوصنووو‬
‫ااااباکاااابلااوگ بھی‬
‫رب‬
‫اااالا سلوک کو دیگ مذا‬
‫ااااابااان پیروں فقیروں او راب‬
‫یااااواب‬
‫ااااب‬
‫آبادی‬
‫ر‬
‫ب‬
‫یااں‬
‫اااااااب باااا‬
‫اءب‬
‫اااااا‬
‫عزتدیت آ‬
‫یاااااب مازار بھیٹیلاااابپاار‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫مزارکا‬
‫ی اافاصلاااابپاار پنج پیر‬
‫اااا ب‬
‫دااااءیںکچھ‬
‫ااااب‬
‫پیر بولنا س‬
‫ببب یب ٹیل بھی تقریبا اتنی بی بلندی پر بب بلب کب یکبنا زیادب مناسب بو‬
‫ااااسااااکب‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫یاا‬
‫باقی‬
‫ااااااں بھی صرفمزاراااا ب‬
‫ااااااا بب ااااو ریب‬
‫اااایاا‬
‫ٹیل‬
‫یاااااب ٹای لوب ا‬
‫گاکااااب‬
‫اااابصااااحب‬
‫اااایاں‬
‫قااارب و جوار میں آبادی موجوندب‬
‫ااااب‬
‫اااابلااءینتھی‬
‫فاااصلاااابپاارریلو‬
‫تھوڑااااب‬
‫مزار کا بسیرا یقینا آبادی‬
‫بب بمزار پر‬

‫اااااااااا بواگااااابآاابادینابوداااا بواا گئ لیکن مزار باقی‬
‫میںب‬
‫ر‬

‫یں ۔ طرز تعمیر اور اس کا چونا گارا وغیب رعبد سلطین‬
‫ب ۔‬
‫چھت ن‬

‫بادشاب‬
‫یاااا تو کسی اااا‬
‫اااا ب‬
‫اااااااااا بوا گا تب‬
‫ااااااااااا بببصاااحب مزار کا احترار مب‬
‫تاااعلق‬
‫اااابرکھتا‬
‫س‬
‫ب‬
‫وااا ااااگی‬
‫اااا ب‬
‫ناااابااس دربار کی تعمیرکروائ‬
‫یااااااب قابرستان ایک چوکھنڈی‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫قبرستان‬
‫کاااچھفاصلاااابپاار ایک مختصر سا‬
‫ااااب‬
‫مزار س‬
‫یاااااابچاوکھنڈی بھی پرانی‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫دیواری‬
‫ااااااااااا بببااااس چوکھنڈیکااااباااندر پھر چار‬
‫میں‬
‫بباس چوکھنڈی کب اندر صاحب جاب کو دفن کیا گیا بو گاب سامنب دیوار کب‬
‫یااااااب قابر جھاڑیوں اور ایک درختااااکب‬
‫واااگیاب‬
‫اااا ب ااا‬
‫ااااااتامام والی قبر اس کی‬
‫اااب اب‬
‫ساتھبڑ‬
‫اااایاااااابقابریں بعد کی‬
‫یاااں ب‬
‫اااا ب‬
‫ااااندر کی چار دیواری میں اور بھیقبریں‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫ب‬
‫ااگئ‬
‫اااا‬
‫نیچ‬
‫آا‬
‫بیں‘ جو کچی بیںب اندر کی‬

‫چاردیواری ب کبابر بھی قبریں بن گءیںب ان میں‬

‫اااایک قبر ‪ ١٩٢٣‬کی ببب یب قبر کسی پیر صاب کی ببب یقینی طور پر یب‬
‫ااااب‬
‫س‬
‫پنج پیر صاحبکاااابمااجاور‬

‫ب‬
‫رسید‬
‫ااااماااوجوداااابمااجاور جو کافی عمر اااا‬
‫واااگی ب‬
‫یاااا ب‬
‫ااااب‬
‫کی‬
‫ر‬

‫بب‘ کب کسی بڑب کی قبر نبیںب‬
‫ااااااااااا بببااااس نام کی‬
‫قبرب‬
‫پاااالایاااایاں‬
‫پنج پیرکاااابنااام کییاااب اب ن‬

‫عااالقوں‬
‫ااااب‬
‫ااااتا س‬
‫قبریںبب‬

‫‪15‬‬
‫کاااابآااخری‬
‫اااابااااسٹیلااااب‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫میں ملتی‬

‫اااابماایں بھی پنج پیر نام کی قبریں‬
‫ااااجااار‬
‫گاؤسںب‬

‫ااااداااروازاااابپاار‬
‫یاااں ب‬
‫اااا ب‬
‫اااااباااندر پانچقبریں‬
‫بب‬
‫ااااااا کا‬
‫پرانی‬
‫اااابچاااار دیواری جو کافی ا‬
‫یااں‬
‫موجوداااا ب‬
‫نامببب‬
‫ااااااااااا‬
‫ااااااااااا بببپااانج پیر علمتی عرفی یا پھر معروفی‬
‫آویزاں‬
‫پنج پیر کی تختی‬
‫اااابزااامین ان پر تنگ کر دی گئ اساااالیب‬
‫اااں‬
‫اااا یاب‬
‫ساااادات ڈسٹرب‬
‫ااااب‬
‫کاااابدااور س‬
‫بنوامیااااب‬
‫ستاءب‬
‫اااااااجر اور اااا‬
‫مب‬
‫اااا ۔ بااارصغی ر‬
‫ااااااااجرت اختیار کرنا پڑی‬
‫ما اب‬
‫سب‬
‫اااااااں ااا‬
‫اااایاںوب‬
‫ب‬
‫بن‬
‫با‬
‫منصورب‘ کراچی میں فاطمی‬

‫بوءب لوگوں کو بخوشی پناب دیتا آیا ببب‬

‫رر۔‬
‫ررررر اآیررر تھراررر‬
‫یںرررررر صغرر ی‬
‫برررررر برر‬
‫تررررعاقر ر‬
‫مرر‬
‫رررررررررررررررررررررررربی بب ۔ررر مرحرمرردر برنر قرارر رسرم ر ساررررارنررراردراررتررررررررر کب‬
‫رررھرررری‬
‫تر‬
‫رررر ک ورررمربر ر‬
‫ح‬
‫ااااتا‬
‫بعد میں او رب ب‬

‫پااانج پیر یا پنج‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫اااابسااااداتکااااب‬
‫ااااااانیاں گھڑ لیگءیں‬
‫سیکب‬

‫گیاب‬
‫ماااقامی بن اااا‬
‫ااااب‬
‫ااااماایحوالاااابس‬
‫واءااا بتاافاب‬
‫اااااااب ب‬
‫وااااتاب‬
‫اااا‬
‫تن فارسی مرکب‬
‫ااااااااااابب بیااں جو خود کو پنج پیر کا پیرو‬
‫ااادور بھی‬
‫ب‬
‫اااااااب نا‬
‫ایس‬
‫میں‬
‫ا‬
‫برصغیرکاااابکااچھ حصوں‬
‫باااارا طور اس‬
‫اااااااااا ببب اب‬
‫انتخاب‬
‫رااا بھگت خود ان پنج پیروں کا کرتا‬
‫اااااااب ب‬
‫ب‬
‫یاں‬
‫اااااااب ا‬
‫کار‬
‫بتاتا‬
‫ب‬
‫یاااں‬
‫یاااا باااا‬
‫ااااب‬
‫کی صورتیںیااابر ا‬
‫ب‘‬
‫فاطم‬
‫حضور اکرم‘ حضرت علی‘ حضرت اااا‬

‫حضرت‬

‫حسن اور‬

‫حضرت‬

‫حسین‬

‫پانچ پانڈو‬
‫اااابسااالطان‘ ' گگا پیر ‘‬
‫درگااااابداایوی‘ گرو‘خواج‬
‫)‬

‫بااا کا معروف پیر )‪٥‬‬
‫ااااد‬
‫ع‬
‫اس‬

‫سامیلشااااابدااولت‘ شخ فتح علی خاںاورشااااابمااراد )‪6‬‬
‫‘‬
‫)شیخ‬
‫بببب ببببب بببب‘ نظام الدین اولیاء‘ نصیر الدین ابو الخیر‘ خواجب‬
‫ویوون‬
‫وخضوورووو‘ سویوو ود جولوولو اووولود و‬
‫اااابااااز قلندر‘ خواجب فرید‬
‫شب‬
‫اااابخاااضر‘ سید جالل الدین‘ زکریا ملتانی ‘ ل ل‬
‫خواج‬
‫ببببب ببب‬
‫ااضردرگااااابداایوی‘ وشنو‘سخی سرور‘گرو گوبند سنگھ‬
‫‘‬
‫اااابخا‬
‫خواج‬
‫)گگا پیر‘ بالک ناتھ‘ ٹھاکر‘سخی سرور‘ شیو )‪7‬‬
‫بااا‬
‫ااااد‬
‫ع‬
‫لااامبی قبریںبنانااااب کاا روا ج‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫لمبی‬
‫پنج پیر کی قبرپندراااابفااٹ یعنی پانچ گز‬
‫بااا سلطین‬
‫ااااد‬
‫اااایاںآتاااابعا‬
‫سلطین میں نظرنب‬

‫ااااتا ساری قبریںدیکھناااابکااا اتفاق‬
‫کیبب‬

‫بوا ببب انٹرنیٹ پر سلطین کی قبریں موجود بیں‘ روٹین کی قبریں دیکھنب کو‬
‫زااابانی کلمی مختلف روایات ملتی‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫بااااب‬
‫اااابلااامبی قبریںبناناااا ک‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫ملتی‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بببب ب‬
‫ب‪1‬‬
‫تھی‬
‫اااابآاادمی کی قبر لمبی بنائ جاتی اااا‬
‫‪.‬سردار یا کیبڑ‬

‫‪16‬‬

‫بببب ببببب بببب بببببب بب بببب بببب بب‪.‬‬
‫بببب ببببب ببب ‪2.‬‬
‫بببببب ببببب ببب ببب ب بببب ببب بب ببب‬
‫بب ببب ‪3.‬‬
‫ب مرنب والب کب قد کب مطابق قبر بنائ جاتی تھیب ‪4‬‬
‫باماناااابکای کھیت کی وٹ کو قبر سمجھ لیا گی ‪5.‬‬
‫بعض اوقاتاگلاااا زا‬
‫اااایاں کروں ااااگاب‬
‫وب‬
‫کاااسی پواءنٹ پر گفتگ ن‬
‫ااااب‬
‫میں ان میں س‬
‫ااااںالبتاااابقاابر کی تعمیری تجدید‬
‫ااااااااااا بب ب‬
‫سلطین‬
‫کی‬
‫بااا‬
‫ااااد‬
‫ع‬
‫عمارت‬

‫زیرحوالاااابقاابر کی‬

‫عااامارت کی حالت‬
‫ااااب‬
‫خساتاااااااب بوا گئ تھی‬
‫اااااااب بیاں قبر کی حالت‬
‫ب‬
‫باااتاتا‬
‫اااا‬
‫کیگئ‬
‫اااایاں دی جا‬
‫قرا رنب‬

‫ااااتار‬
‫بھیبب‬

‫ااااابعاامارت‬
‫بب‬
‫ااااااا کا‬
‫بتاتی‬
‫اااابعااامارت ا‬
‫اااایاں‬
‫رحمب‬
‫ن‬
‫ااااما قابل‬
‫سکتیاب‬
‫ت‬

‫عااامارت کا ڈازاءن اسلمی تعمیرات‬
‫ااااب‬
‫واااگی‬
‫اااا ب‬
‫سلطانااااب تاعمیرکروائ‬
‫ن‬
‫کسی مسلمان‬
‫یاااا تو عمارت تعمیر کی‬
‫اااا ب‬
‫اااااااااا بوا گا تب‬
‫ااااااااااا بببصاااحب قبر کا احترار مب‬
‫تاااعلق‬
‫اااابرکھتا‬
‫س‬
‫باتااااابسااات آٹھ سو سال‬
‫نامااااب دایاگیااااا وا‬
‫وااااتا تو عرفی ن‬
‫اااا ب‬
‫ااااگر نام معروف‬
‫ااااب‬
‫واااگی‬
‫اااا ب‬
‫گئ‬
‫ااااااابب پایر بولنا کا اصل نام آج بھی لوگوں کو معلوم‬
‫واااتاب‬
‫اااا‬
‫نااااایاں‬
‫تاریخ میں کچھزیاداااب اب‬
‫بب ۔ یب قبر قبل‬

‫مسیع سب تعلق‬

‫رکھتی بب ۔‬

‫حضرت‬

‫عیسی ابن‬

‫مریم تک آتب‬

‫ررررررررررنبیں‬
‫مرعرمرورلررررر ی‬
‫ر‬
‫تررررررردرمر آررررررر ی اکررر قردرغررر یرر‬
‫پررانچر سرروررر سررار رلر ک‬
‫زراررر ر‬
‫بروررررررر ب ر‬
‫ررررررررک د‬
‫رر۔ررر‬
‫رراررر تھابرررل‬
‫نرراررمررلررررررر بوررگ ی‬
‫قردر‬
‫ببب بببب‬
‫ااااااااااا بب ۔عااوج بن عنق‬
‫جاتابتایا‬
‫ااااااااااتھ‬
‫حضرت موسی کا قد تیس فٹ یا تیس گز یا تیس ب‬
‫زاااار‬
‫اااا ب‬
‫یااااببااتتین‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫جاتابتایا‬
‫بن آدم کا قد ناقابل یقین حد تک‬

‫اااالاااابکاای‬
‫سالب‬
‫پ‬

‫ببب انب کعبد میں انسان کا عمومی قد اتن ب ایکبا جاتا ببب ان سب‬
‫ااااااااھبب‬
‫کاااابلااوگ اس بھیزیاداااابقاادوالاااااب تا‬
‫اااالااااب‬
‫ب‬
‫پ ب‬
‫وروویووف‬
‫ووووووواووووں تو وش وو‬
‫ب وب‬
‫ورووضوووووو یو‬
‫وووووووب اووونوبنیوواوءووووووب تووبیغ وکیو غوو سووووو‬
‫ب‬
‫ں‬
‫بلووووووووووب دووویگوروووولوءووووتووووووسو‬
‫وموقوا وومو ویواووونوبیکواءووووووو عوو‬
‫لنااااب کای زحمت گوارا‬

‫ب حضرت آدم کب بیٹب حضرت قنبط حضرت صفدان‬
‫فرمائ‬
‫اااا‬

‫ووزوی‬
‫ط حووضووروو وتو موووووووسوویوو حوجواو و‬
‫ووووووو۔ووحوضووروو وتو قووونوب ووی و‬
‫لووءووب‬
‫وروویووف و‬
‫یووووووواووووں تو وش و‬
‫ووووغویورووووووب وب‬
‫وث‬
‫وحضووروو وتو شوویوو و‬
‫اااابکاای‬
‫حضرت طانوخ حضرت آمنونوغیر‬

‫اااا ۔باااراس میں‬
‫ااااااںموجوداااا بیااں‬
‫قبریںیب‬

‫یاااااب ساب قبریں‬
‫ب‬
‫موجودااااااااااا بب ۔‬
‫اااد بن حام بن عبدالغفار المعروف نوح کی قبر‬
‫ب‬
‫اااا نا‬
‫حضرت‬
‫جاتب‬
‫واااااااں اااا‬
‫لاایاااب اب‬
‫لاااوگ زیارتکااااب‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫احترام‬
‫یاااں اور آج بھی ان کا باقی‬
‫اااا ب‬
‫لمبی‬
‫ں ۔ ان‬
‫بیب‬

‫حقاءق کب پیش‬

‫ب ا جا سکتا بب کب زیر گفتگو قبر‬
‫نظ ر ک‬

‫حضرت‬

‫موسی‬

‫‪17‬‬

‫بب ببب بب ببببب ببب بب بب ببب ببب بب ببب بببببب ببب‬
‫ااااس ذیل میں کوئ صاحب‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫نبی‬
‫اااایاااااب قابر کسیکی‬
‫اااااااببسااکتاک ب‬
‫ناااایاں‬
‫یاااب اباک‬
‫ودووووووو ب دواووویووت‬
‫ببوووووب ر وشووو‬
‫یو‬
‫وکوتوواووووووووووو‬
‫وووووواوو جواووو‬
‫ووووووومووووووب وضوروووووووروکوبوس‬
‫وکوتوواوووووووووو بب توووابیو‬
‫وکوشووفوووووووو ب یو کوولوومووسو کوروو‬
‫ااااں اور ان کازمانااااب ساتاءس یا اٹھاءس سو‬
‫شخصیاب‬
‫اااا‬
‫ماااتعلق‬
‫ااااب‬
‫س‬
‫بو گاب‬

‫قاریب کذبن میں یب‬

‫ااااااا‬
‫اااالااااب ک ا ارب‬
‫سالب‬
‫پ‬

‫ب ن یچابیب کب یب قبر ٹیلب کی‬
‫بات ر‬

‫بالئ‬

‫اااتاببب‬
‫ااااااااااا‬
‫اااابجا‬
‫داااو سو فٹنیچ‬
‫ااااب‬
‫ااااااااااا بببٹاایل ایک سو ساٹھ س‬
‫سطع‬
‫پر‬
‫رررررر‬
‫ب‬
‫سرررررنر‬
‫ررررب ترارن ر‬
‫ب‬
‫رررررراررر‬
‫ورارل ر‬
‫ررورررررررررررربب ج‬

‫ب بغرور رر‬
‫ررررررررب ار‬
‫رررادب‬
‫ررررر‬
‫رس‬
‫ررررررررررررر بب ۔ررر ا ربر‬
‫بب‬
‫لررررر‬
‫ب‬
‫برررالرررررر پررر‬
‫تھررررب برررلنردر ور‬
‫رررررر ر‬
‫جرارررگب‬
‫ببر‬

‫یااااااں کم از کم چھ‬
‫اااااااااا ببب اب‬
‫ااااااں عجاءبات کا کھل پنڈرآتانظر‬
‫مطالعاااابکاایاجاءااااب تاا ویب‬
‫ااااااااااا بب ۔اااس‬
‫قبرستان‬
‫فاااصلاااابپاار آتا‬
‫ااااتاااھوڑااااب‬
‫کاااابآااغاز س ب‬
‫عااالقااااب‬
‫ب‬
‫اااا ۔‬
‫آبادیاں تھیں‬
‫رررررررب بب ببببب بب‬
‫نرربرررری شررار‬
‫رراباعبردراررلرررر کرررر یمر جروررپرر یررسرررر یدرر غرلررمر‬
‫رسرتراررر رنرررررر یںبر ر‬
‫قبررر م‬
‫ببب بب قبر ببب اس کب علوب اور بھی پرانی قبریں بیںب کچھ قبریں‬
‫اااابقااابرستانکااااباااندر اور قبرکاااابقااریب‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫یاااں فقط نشانباقی‬
‫اااا ب‬
‫باااچکی‬
‫اااا و‬
‫معدوم‬
‫ببب‬
‫چکی‬
‫ااااااااااا‬
‫باااقیاااابداایوار ختم‬
‫ااااااا بب‬
‫بھی‬
‫ااااتا مختصر دیوارا‬
‫ب‬
‫بب‬

‫بابا عبدالکریم کا مقبرب‬

‫بب اور اس پر مجاور بھی موجود بب ۔ موجود ص ورت م یں یب‬
‫نااااایاںجاتاااااباااس ذیل میں کوئ ایسی چیز‬
‫پااایچھاااب اب‬
‫ااااب‬
‫بااا س‬
‫ااااد‬
‫ب‬
‫ع‬

‫قبرستان مغلیب‬

‫اااایاں‬
‫دستیابنب‬

‫بوتیب اس قبرستان کب پیچھب داءیں اور باءیں آبادی کب نشان موجود بیںب یب‬
‫اااایاں پکی سڑک اور قبرستان‬
‫اااارا ٹیل موجو دنب‬
‫ببظاب‬
‫اااااا ببتااااااااما‬
‫ب‬
‫ار‬
‫قبرستان بھیٹیلااااپا ا‬
‫گیاببب‬
‫ااااااااااا‬
‫برابر سطع پر آ‬

‫ب ببب‬
‫مقبر‬
‫اااااااااااااا‬
‫شیر کا‬
‫یااااااااںشااااابعااالم ا‬
‫اااااااااا ببب اب‬
‫قبرستان‬
‫ااااآاااگاااابپاارانا‬
‫اس قبرستان س ب‬
‫ررررررررر۔ یب‬
‫ررررررررررررر بب‬
‫ب‬
‫سررررررررررترا‬
‫مررغرلررررررررریب درورررلررگ‬
‫ارررر تعرل رق‬
‫صرررحربرررر ک‬
‫ررررررررررررر بب ۔ررار رنررررر ا‬
‫ررررررترای‬
‫لررگر‬
‫مرجرھرررررررررررررب یب نررررعا رمرررفر‬
‫باں اور بھی قبریں موجود ب یبں یباں چار دیواری‬
‫ب‬
‫بببب ببب ببب ی‬
‫عاالواااابتااین چیزیں اور بھی‬
‫کااااب‬
‫ااااب‬
‫ااااس چوکھنڈیکااااباااندرمقبر‬
‫ااااب‬
‫واااگی‬
‫یاااا ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫راااا‬

‫قابل‬

‫ااااااااااا بببااااب اس میں صرف بارش کا پانی‬
‫کنواں‬
‫اااابااااسکااااباااندر ایک‬
‫ااں‬
‫ب‬
‫اااااااب یا‬
‫توج‬
‫ا‬
‫ببب اسب پر کرنب کب باوجود اس‬
‫کی پوری آبادیکااااباااستعمال‬

‫کیگبرائ ساٹھ فٹ ببب یب‬

‫اااااااااا بواگاااااباااس کنویں کا‬
‫میںب‬
‫ر‬

‫یااااااں یقینا کسی دور میں بڑی‬
‫لگتااااااااااا ببب اب‬

‫کنواں یباں‬

‫ب‬
‫بااا سلطین ااااس‬
‫ااااد‬
‫ع‬
‫تعل ق‬

‫نوابمغلبب‬
‫ب ببب‬
‫وااا ااااگی‬
‫یاااا ب‬
‫ااااب‬
‫رونق‬
‫ر‬

‫ببب ببب ببب ببببببب ببب ببب بب ببب بب ببب بببببب ب‬
‫اااابااااب‬
‫یااں‬
‫ببباااجدیدکاااابباااوجود قدیم نشانات ابھیموجوداااا ب‬
‫تا‬
‫ااااااااااا‬
‫عمارت‬
‫یاااا ایک‬
‫اااا ب‬
‫قریب‬

‫‪18‬‬
‫طاااا ور پر‬
‫کاااابا‬
‫اااا رب‬
‫یااااااااب جناز گاب یاوغ‬

‫یااااااب‬
‫یااااااااا بب ۔‬
‫استعمال ب وت‬

‫بد‬
‫اااااااایب ل ع‬
‫عمارت مغ‬

‫ووواووضوحوووووووو بوووووتاو‬
‫بب‘وووووووب‬
‫سو‬
‫یموووووووووووو‬
‫بوووھوویوو و‬
‫وبقووود‬
‫وب اوووو و‬
‫وتوکوواوو موحووروواوو و‬
‫وھووتوقیووووووووووووو بب ۔و و عووومواوورو و‬
‫بوووووووب روتوووووکعولو‬
‫وسووووووو سو‬
‫باس کب داءیں اور پیچب ھربایشی‬
‫بب کب یب مغلب یعبد سب متعلق بب ۔‬
‫یااااااااں یقینا‬
‫اںب اب‬
‫با ااا‬
‫ٹیالاااااااب ی‬

‫ب‬
‫واااں ااااگی‬
‫یاااا ب‬
‫ااااب‬
‫آبادیاں‬
‫ر‬

‫ب‬
‫برآمد‬
‫ااااباااور ایک اااا‬
‫اااابکاای چوکھنڈیکااااباااندر ایک قدیمحجر‬
‫مااقبر‬
‫شااااابعااالم شیرکااااب‬
‫ببب برآمدب کو تجدید دی گئ ببب اس کب سامنب والب حصب پر مب عالم‬
‫ااااااااااا بببقاااریبا چار کلو میٹر پر‬
‫درج‬

‫ااااااالم آباد‬
‫مب‬
‫ااااااااااا بببقااصور میں د و‬
‫ااااااالم‬
‫آباد‬
‫مب‬
‫گاؤ ں‬

‫بیںب مب عالم حقیقی نام نبیں‘ استعاراتی نام ببب شاب عالم کا مب عالم‬
‫موجودااااااا ببلاایکنااااوب‬
‫ماااابعااالم صاحب کی نسل ا‬
‫ب‬
‫ضرورااااااااااا بب ۔‬
‫کاااوئ ناکوئ تعلق‬
‫ااااب‬
‫س‬
‫رغرلریب‬
‫رررررررر‬
‫رشرررررررر یقر یرنرررا م‬
‫یںرا‘رررررررررب عراررلرمر اررورمرررررررررب عراررلرم ی‬
‫بروررنروررررر شر‬
‫۔ررررررررررں د‬
‫ررررررررررررب ی‬
‫ررررررب‬
‫ررررررررربگررراآنر‬
‫ت‬
‫لر ر‬
‫تفرررررر صیس ر ر‬
‫ر‬
‫اااااااگبب‬
‫وااں‬
‫ااااااااااابب با‬
‫ماااتعلق‬
‫ااااب ر‬
‫بااا س‬
‫ااااد‬
‫ب‬
‫ع‬
‫اااابپاار چار دیواری میں‬
‫اااارا مشرق میں ایکچوبتر‬
‫بااااب‬
‫سب‬
‫شااااابعااالم شیر کی چوکھنڈی ااا‬
‫ااااااااااا ببباااس قبر پر‬
‫قبر‬

‫اااااااااااکاببب‬
‫پاااعد‬
‫ااااب‬
‫یااااااب داربارشااااابعااالم شیر س‬
‫اااایاںاب‬
‫تبااا‬
‫چھن‬

‫اااابتاااین قبریں بناوٹااااکب‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫اس قبرستان میں نئ پرانی اورزیاداااابپاارانیقبریں‬
‫سااناءاااابپاار یقین‬
‫سانااااب‬
‫چاااوروںااااب‬
‫ن‬
‫ااااب‬
‫یااں‬
‫اااا ب‬
‫باااالکل الگتر‬
‫ااااب‬
‫دااایگر قبروں س‬
‫ااااب‬
‫حوالاااابس‬
‫ااااااا جا‬
‫اااایاںکب‬
‫ب‬
‫اااایاں‘ کچھ ن‬
‫ماااال مل ی انب‬
‫ااااب‬
‫ااااااااااا بببااااندر س‬
‫کھودی‬
‫واءاااابااایک قبر‬
‫کرتااااااااب ب‬
‫وااائ‬
‫اااا ب‬
‫وااالی‬
‫اااا ب‬
‫اااابااااسکھولی‬
‫بااں‬
‫بتااتاااااااب ی‬
‫ااااتارسک‬
‫ااااچاااوراااا بیا ابب‬
‫سکتاااااباااسحوالاااابس ب‬
‫ااااااا ببلاایکن‬
‫کھول‬
‫داااوسری قبر کو بھی گیا‬
‫ب‬
‫ااااااااااا بب ۔‬
‫ضرور‬
‫قبرکااااباااندر کوئ راز دفن‬
‫ااااندر‬
‫ااااب‬
‫اااابماااوباءل یا ٹارچ کی روشی س‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫ااااینٹیں رکھ دیگئ‬
‫سوراخ پردوباراااابسااااب‬
‫گیاب‬
‫ااااںا کیا اااا‬
‫یاااا تو مزید ترر ندب‬
‫اااا ب‬
‫اااایاں نظرآیااااا بوا گا تب‬
‫ھب‬
‫جھانکاگیااااا بواگاااااب کااچ ن‬
‫ب‬
‫ساڑھ‬
‫چااھاااابفااٹ لمبا اااا‬
‫ااااب‬
‫یااااابسااڑھ‬
‫ااااااااااااااب ببب‬
‫ااااب‬
‫کمکمر‬
‫زاایاد‬
‫ا‬
‫کھولیجانااااب واالی قبر‬
‫لاایب‬
‫کااااباااا‬
‫ااااااااااا بببداونوں طرف دیارکھنااااب‬
‫ااااراااان چب‬
‫سات‬
‫چار فٹ چوڑا اور پانچ فٹ گ‬
‫اااایااااابااینٹ نئ‬
‫سااارنگ سمجھا تھاکیونک ب‬
‫ااااب‬
‫پاااااالاااابماایں اس‬
‫یااںب اب‬
‫اااااااب ب ااا‬
‫اءب‬
‫باا‬
‫ااااااا و‬
‫ااااانب‬
‫بااا‬
‫آلاااابس‬

‫بببب بببببب بب بببب ببب بب ببب ببببب ببب بب ببب بب‬
‫اااابااااسکاااابقااریب‬
‫اااایاں‬
‫جااناااابکاارستااااب مااوجوندب‬
‫ااااندرنااااب‬
‫ااااب آ‬
‫یااں‬
‫اااااااب ب‬
‫اءب‬
‫با ا‬
‫ااااااا و‬
‫مااالب‬
‫داڑاااا‬
‫بی زمین بوس چھوٹی سی چار دیواری بب ب یوں لگت بب ا یباں کوئ بیٹھتا بو‬
‫واا گیا‬
‫اااا ب‬
‫اااابااارابر‬
‫ااااب زمین اور قبر کا نچل حص ب‬
‫ااااب‬
‫واااگی‬
‫اااا ب‬
‫ااااونچی‬
‫ااااب‬
‫گااااابقاابر یقینا زمین س‬
‫ب کا رربی بوں‬
‫ببب یب تینوں قبریں اپب نعبد میں بڑی بی خوبصورت او رشا‬

‫‪19‬‬
‫باااابساااتھگاراااابکااا‬
‫ااااباااندرچوناااا ک‬
‫باااالئ سطع پر قبر بر چونا استعمال کیا گیاجبک‬
‫ااااب‬
‫گی‬
‫ااتاببب‬
‫ااااااااااا‬
‫اااا بوا‬
‫راااشتاااابمااعلوم‬
‫ااااب‬
‫بااا س‬
‫عااااد‬
‫بھی استعمال کیاگیاااااباااس قبر کا سلطیںکاااب ا‬
‫یاااابقابر اور دوسری دو قبریںاپناااابدااامن میں ضرور‬

‫اااااءب‬
‫اااااااب ب وا‬
‫ااااتا بڑا لایراز‬
‫کوئبب‬

‫بببب ببب بب بب بب بببب ببببب بب ببب بب بب‬
‫بببب ببببب ببب ببببب ببببب ببب ببببب بب‬
‫قبرکاااابشاارقنا معقول‬

‫یااااااااں دو نو گزا قبریں بھی موجود تھیں‬
‫گیب اب‬
‫وااا ااا‬
‫یاااا ب‬
‫ااااب‬
‫آبادی‬
‫ر‬

‫اااابباااقیاااارب‬
‫کااھڈ‬
‫باءااااب‬
‫اااااااب وا‬
‫اااااااں صرفکایپر‬
‫اااا ب ااابوب‬
‫چوروںااااباانھیں بھی اڈھیڑڈال‬
‫ن‬
‫وااں۔‬
‫اااا ب اااا‬
‫ااااقااااصر‬
‫باااراااابکااچھ بھی عرضکرناااابس ب‬
‫اسیاااابااانکااااب‬
‫بااں ل‬
‫گایاااااااب ی‬

‫ببببب ببببب ببب ببب بببب بببب ببب بب بببب بب بببب‬
‫اااالاااابٹاایل‬
‫باھیب‬
‫یااااااب پ‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫بااا‬
‫ااااگئآ‬
‫اااانااایچ‬
‫چاااند ایککاااابسااوا باقی آبادیٹیلاااابس ب‬
‫ااااب‬
‫تھی‬
‫اااانچاس فٹ‬
‫ااااب‬
‫بببایلاااابکاای انچائ اب بھی تینتس فٹ س‬
‫ٹا‬
‫ااااااااااا‬
‫گیابوا‬
‫تھا اباونچااااا‬
‫ببب تمام مکانوں میں ایک مکان خصوصی توجب کا حامل ببب دیواریں کسی‬
‫ااااور گلی‬
‫ااااااا بب‬
‫گئ‬
‫وااا‬
‫اااا ب ا‬
‫ااااونچی‬
‫ااااب‬
‫اااابتااانگ گلی اصل گلی س‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫قلعاااابکاای سیدیواریں‬
‫دااایوار کی چوڑائاٹھاراااابفااٹ‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫کی‬
‫تاااعمیرگئ‬
‫ااااب‬
‫بااا کی اینٹوں س‬
‫عااااد‬
‫موجوداااب ا‬
‫ببب شرقی حصب مسمار بو گیا ببب اس سب آگب ٹیل بھی ختم بو گیا‬

‫ببب میرب خیال میں بب بب ببببب بب ببببب بب ببب ببب بب ببب‬
‫اااایاں‬
‫ٹااایلاااابپاار آبادی بالکل ختمنب‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫اااایت رب‬
‫اااالگ‬
‫ااااب ر‬
‫ااااااایشگاااااباااوروں س‬
‫ب‬
‫رب‬
‫بوئب اترائ چڑھائ سب لگتا بب ایبٹ آباد آگءب بوںب مکان مسمار کرکب ایک‬
‫بباااور‬
‫ا‬
‫اااااااااااب‬
‫مجموع‬
‫ماااوجوداااابٹاایل بھی عجاءبات کا‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫دی‬
‫مسجدٹیلاااابپاار بناگئ‬
‫ببب بب ببب ببببب ببب‬
‫بارانااااب ااثار‬
‫اااابماایںآیااااا پا‬
‫ب‬
‫ااااد‬
‫با ا‬
‫ااا مااش‬
‫کاااچھآگاااابگاااؤں شیخ پور بھیمیر‬
‫ااااب‬
‫رواااااااببوااال س‬
‫ا‬
‫موجوداااا بیااں‬

‫باایٹاااابکاا‬
‫اااایااااااب ااصل میں شیخوپورتھااااابشاایخو اکبرکااااب‬
‫ااااتاکم ب‬
‫نب‬
‫لیک ب‬

‫عالقاااابشاایخو کو بطور‬
‫ورااااب‬
‫فااایملی نام تھا ا ی‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫حضرت سلیم چشتیکااااب‬
‫بااااا بواگاااااببااعدکاااابداانوں میں کوئ صاحب کرامت‬
‫جاگیرعطااااا وا‬

‫ااااااں تشریف‬
‫بزرگیب‬

‫اسیاااابااانکاااابعاارفی نام شیخ‬
‫اااااااااا بوا گا ل‬
‫لءاااااااب بوااںگااااباااور شیخ ان کا عرفی نار مب‬
‫ا‬
‫ب ببب‬
‫مقبر‬
‫اااااااااااااا‬
‫یااااااں بابا گلزارشااااا ابکااا‬
‫اااارااگیااااا بوااگااااب اب‬
‫ٹھب‬
‫شااایخ پو ر‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫کااااب‬
‫ااااتا‬
‫اااااااببااانکااااب مااتعلقب ب‬
‫مسلم‬
‫تھ‬
‫ا‬
‫یااااببازرگ نو‬

‫کاااااااا‬
‫یااںب اب‬
‫اااراااا ب ااا‬
‫ااااواب‬
‫ااااااانیامشں‬
‫سی کب‬

‫بببب بب ببب بب بب بب بببب ب بب بببب بب بببب بب بببب‬

‫‪20‬‬
‫ب و بںانبیں شیخ‬
‫لوگ آج‬

‫بھیکبا بو گاب یب صاحب‬

‫‪ 1947‬میں فوت بوءبب‬

‫ااتاببب‬
‫ااااااااااا‬
‫اااا بوا‬
‫خاااتم‬
‫ااااب‬
‫ااااااں گیارویں کا باقاءدگی س‬
‫اااااااب بیاں او ریب‬
‫اااااااں‬
‫بھیوبجاتا‬

‫بببب بببب بب ببببب ‪8‬‬
‫اااااات‬
‫وب‬
‫اااااااااااب بب تاا دی‬
‫اااراب‬
‫ساااااجا۔‬
‫ب‬
‫ااااا ۔‬
‫بااں‬
‫اااااااب ی‬
‫ملااتاو‬
‫اااابعااجیب وغریب مناظردیکھناااابک‬
‫تکبڑ‬
‫بببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫بببببب ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫بببب بب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫بب‬
‫ب‬
‫بببب‬
‫ب‬
‫ببببب ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ااااااااااا ببباااس گاؤں‬
‫اااااب‬
‫ااانڈی‬
‫آااگ‬
‫ااااااااااا ببباااسکااااب‬
‫دور‬
‫واقع‬
‫بااااااتا‬
‫سب اب‬
‫اااایاااااب قاصور ااا‬
‫حالنک ب‬
‫یاااااب باھی ایبٹ آباد کی طرح اترائ چڑھای‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫آبادپاار‬
‫اااااائ آبادیٹیلااااب‬
‫کی تقریبا د وتب‬
‫ٹیلب ببب‬
‫اااااااااااااا‬
‫تااحد نظر‬
‫ااااااااااا ببب ا‬
‫ااااایااں‬
‫ب‬
‫با ابڑا‬
‫س ک‬
‫اااااااببوااال ااا‬
‫گااؤں‬
‫رو‬
‫یاااااب ا‬
‫استوارااااااااااا ببب‬
‫پر‬
‫اااااااب بیااں لیکن ان میں پرانی‬
‫مکان‬
‫نء‬
‫ا‬
‫کاااچھ‬
‫ااااب‬
‫یاااں اورپراناااابباھی‬
‫اااا ب‬
‫مکاننءااااببااھی‬
‫اااااااببوااالکاااابمااکانات میںزیاداااابتاار پرانی‬
‫ب‬
‫راااو‬
‫اااا ا‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫اینٹیں بھی استعمال میں لئ گئ‬
‫اااابچاااھت بدل دی‬
‫یاں‬
‫مااکاناااااااب ب‬
‫اااابباااالئ سطعکااااب پرانا‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫اینٹیں استعمال میں لئگئ‬
‫اااایاا‬
‫ااااااا ببلاایکن اند روب‬
‫دیا‬
‫لااایپ کرگیا‬
‫گاااراااابسااااب‬
‫ااااور دیواروں پر مٹیکااااب‬
‫ااااااا بب‬
‫گئ‬
‫ا‬
‫ببببب ببببببب بببب‬
‫ااااااا ببگااھرکااااباااندر گلیبناتااااب یاا کسی قسم کی کھدائکرتااااباانسانی‬
‫اااانااااب‬
‫لوگوںک ک‬
‫بتب ب یں ۔ ٹیلب‬
‫وغ ی رب ملب ت ر‬
‫ب ڈیاں ملتی ب یں ۔ پرانب برتنو ںں کب ٹکب ڑ‬
‫باااھی اس طرح کی چیزیں‬
‫اااا ب‬
‫نااایچ‬
‫ااااب‬
‫س‬

‫ااااااتھاااااااب بیا مٹی‬
‫ڈااایاںابلگاتا‬
‫ااااااب ب‬
‫یاااں‬
‫ب‬
‫اااا ا‬
‫ااااتاای‬
‫ملتیب‬
‫ر‬

‫بو جاتی ب یں ۔ ان ک اکبنا بب بعض درختوں کب ٹکڑب پتھر کی طرح سخت بو‬
‫بااا تو بات‬
‫اااا وا‬
‫پراااابصاورت‬
‫ااااااابب ناچلی سطع ی‬
‫ااتاب‬
‫اااا‬
‫ٹکڑامعلوما‬
‫و‬
‫اااابپااتھر کا‬
‫گءاااااااب بیااںبلک‬
‫ا‬
‫بااا تو اسکاااابسااوا‬
‫اااا وا‬
‫لااایکن بالئ سطع پر اس قسم کی صورت‬
‫ااااااا بب‬
‫آتی‬
‫میں‬
‫ا‬
‫سمجھ‬
‫کچھ سمجھ‬

‫بااااءیس فٹ اونچا تھا جو کھار یا‬
‫اااابسااااب‬
‫ٹاایلاااابماازیدتیر‬
‫اااایاں آتاکااااب‬
‫میںنب‬

‫وااا ببب‬
‫ااااااااااا‬
‫اااازااایادااااببااار مسماری کاشکاراااا ب‬
‫بیاااابتااین س ب‬
‫باااا لاا‬
‫زمین کی سطع برابرکرناااا ک‬
‫کیرررسرپررررررررررر ی ب ور‬
‫سررررررررررررب درلارچ‬
‫ررررررب‬
‫ںی‬
‫ورغررر‬
‫رررررررررر ب ورڈرررر ی رر‬
‫ورررررر ں ی‬
‫رورررررررررررررررررررر ں کب ثکڑارر‬
‫رتنرررررب‬
‫پررران‬
‫برررر ر‬
‫درمرررررررر ی کورر‬
‫رارررررر یک عرارر رمرر آ‬
‫مرلررتی‬
‫ررررررب ررررر‬
‫ںی‬
‫رغررر‬
‫رررر یو رر‬
‫رررررررررر باررڈ‬
‫ررررارررررر کث‬
‫بررھ یرر‬
‫ررترررررب ر‬
‫ررررررررربرر رک‬
‫ب‬
‫رررررررا رررگ‬
‫چرلرررتررررررربرسیا ر‬
‫ررررررررررررررررر ی بب ۔رررزرمررر یم رنررررررر یں حررلرر‬
‫ت ر رسرررر ک‬
‫اااااااب بوااں‬
‫بھی‬
‫اااا ۔زاایورات ملات‬
‫گااا ۔‬
‫اااابکااوئ کیوںبتاءااااب‬
‫قااایمتی اشیاءوغیر‬
‫ااااب‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫ااااتاای‬
‫ب‬
‫رب‬
‫ببب‬
‫اااارا پنج پیر کی تختی‬
‫یاااں او بارب‬
‫اااا ب‬
‫اوپرٹیلاااابپاار ایک مکمل چار دیواریکااااباااندر پانچقبریں‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫یاااااابپاانچ قبریں کن کی‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫آویزاں‬

‫اااایاںجانتاااااباااس چار دیواریااااکب‬
‫کوئنب‬

‫ااااااااااا بب ۔اااس چار دیواری کی دوسری طرف ایک‬
‫قبرکی‬
‫بااا‬
‫ااااد‬
‫اااارا ایکمغلیااابعا‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫با‬

‫‪21‬‬
‫بااااااتاپراناااابدارختوں‬
‫یااااںب اب‬
‫اااا ب ااا‬
‫پااراناااابدارخت‬
‫ااااااااااا بببکاااھائکاااابدااونوں طرفنءااااب‬
‫کھائ‬
‫ب‬
‫اااابکاااھائ ااااس‬
‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫وااااگئ‬
‫اااا ب‬
‫یاااااابجاڑیں پتھر کی طرح سخت‬
‫یاااںاب‬
‫اااا بااا‬
‫کی جڑیں نظرآتی‬
‫اااانا اور‬
‫ااااب ماااتعلقبب‬
‫ااااااااااا بببااااس میں دو قبریں سادات س‬
‫چوکھنڈی‬
‫تھوڑافاصلاااابپاار ایک‬
‫اںااااب تااحیات‬
‫ااااوا ن‬
‫یااا جںنب‬
‫اااا ب‬
‫بھائکی‬

‫اااایاں کی اور عمر‬
‫یب‬
‫شاد ن‬

‫اااایا میں گزار‬
‫عبادتب‬
‫ال‬

‫ااااااا ببیاااعنی رات کو‬
‫آئ‬
‫کر‬
‫کاااابراااتوں رات چل ا‬
‫ااااااااااااااا بب‬
‫جات‬
‫ااااباااایک قبرکااااب مااتعلقکب‬
‫دی‬
‫ب‬
‫تھی‬
‫اااایاں تھی لیکن صبح کو اااا‬
‫ب‬
‫نب‬

‫قریب بی ایک قبر کا نشان باقی رب گیا بب‬

‫ب ‪ ١٣‬فٹ‬
‫مارحوم‬
‫اااا‬
‫یااااااب‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫بااا‬
‫گئ‬
‫اااا و‬
‫قبرختم‬

‫لمب بببی ببت بی پرانا قبرستان‬

‫اااایرب‬
‫ںااا کی اینٹیں اوغ‬
‫یاااں ۔ قبرو‬
‫اااااااا ختم ب و گئ ب ا‬
‫قبر‬
‫کااااااااا و ملتا بب ۔یااں‬
‫ااا اھنب‬
‫ایک‬
‫یااااب اںا د‬
‫سررررررررب برررلترا رمرلرجرور رررر ڑارر راجررر رسرررر کترار‬
‫ررررررردر‬
‫مررغرلرررررررریب عرب‬
‫رئ‬
‫زرروررریررررررر ں اکررررشرتررررررب اررربتردررا ر‬
‫رررررررررررررررررررڑی ب یں۔ررر ارنرچر‬
‫پربرررھکررررررر ی‬
‫ببب کچھ‬

‫چیزی ںعبد سلطین سب بھی تعلق رکھتی بیںب میں نب ان کی‬

‫اااااااگبب‬
‫سکیں‬
‫زاامانااااب کاا بخوبیاندازاااابکاار ا‬
‫اااایاں دیکھ کر آپ انکااااب‬
‫ںب‬
‫اااا بیااا ان‬
‫تصاویر لی‬
‫ٹیلاااابکاای بالئ سطع پر قبرستان کی قبریں مسمار کرکب ایک ڈیرب سا بنایا گیا‬
‫ببب یب ڈیرب دو کنال زمین س ب کم نبیں بو گاب اس کب چاروں طرف لوبب‬
‫وااائ‬
‫اااا ب‬
‫اااابرااکھی‬
‫ااااندر آلوکاااابباایج کی بوریاںوغیر‬
‫ب‬
‫ااااااااااا بب ۔‬
‫دی‬
‫بااااڑ بناگئ‬
‫ااااب‬
‫کی تار س‬
‫بیںب سامنب بابب حاکم شاب کا مقبرب ببب مقبب ر بسبابر ایک نو فٹ‬
‫جاااب میں‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫آدمی‬
‫اااابکااا مجاور بھل‬
‫مااقبر‬
‫کااااب‬
‫بااابااااب حااکمشاااااب‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫لمبی‬
‫قبر‬

‫ببببب بب ببب ببب بببب ببب بب ببب بب بببببب بب ببب ب‬
‫اااابساااتھ میں میرامنااااببااول بیٹا فاروق اور‬
‫کو ایک چادر اور ایک سورویااااب ناذرکیااااابماایر‬
‫ماایںااااب داو روٹیاں صادق حسین مجاور‬
‫گءااااااابب ن‬
‫بیٹھ‬
‫اااابگااھروالاااابکااچھکھانااااب کاو ا‬
‫میر‬
‫ااااسااااب داو بسکٹکاااابپاایکٹ رکھ کر چنگیر واپس‬
‫ااااب ن‬
‫ذااا کوبھواءیں‬
‫اااااااب ب‬
‫مقبر‬
‫ا‬

‫ب‬
‫بھجوائ‬
‫اااا‬

‫آگاب ببب‬
‫اااااااااااااا‬
‫خاااوب‬
‫ب‬
‫اااا ا‬
‫وااائکاااابصااادق حسین حفظ مراتب س‬
‫اااا ب‬
‫ااااماااجھاااابخااوشی‬
‫اس س ب‬
‫میںااااب کامال‬
‫ببااس طرح ن‬
‫کااھولااااااااا‬
‫میریااااااا ببااالله اس پر آسانیوںکاااابدااروازااا ب‬
‫دعا‬
‫ااااب‬
‫اااای‬
‫چاب‬
‫ب ا‬
‫چستیکاااابشاارقیٹیلاااابکااا کئ نشتوں میں سفر تمامکیااااابقاااری کو باو ررااااناا‬
‫ب‬
‫اااااں‬
‫اااااااب ب یا‬
‫بیان‬
‫ٹایلاااابکاای بالئ سطعکااااباااحوال کای‬
‫ماایںااااب‬
‫کااااب ن‬
‫بسااٹرککاااابساااتھ مختلف اشیاءااااکب‬
‫ااااااااااا بب ۔‬
‫کر دیا‬
‫کمال چشتی کا غربی ٹیل مسمار گیا‬
‫ااااااا ببیاااا ان دوکانوں والوں کو رجسٹرڈ‬
‫سرکاری‬
‫ا‬
‫یااااااب زامین‬
‫یاااںاب‬
‫اااا بااا‬
‫متعلق دوکانیں بن گئ‬
‫بو گئ بیں‘ مجھب کچھ معلوم نبیںب سڑک سب کافی پیچھب جا کر ٹیلب موجود‬

‫بببب بب ببببب بب ببب بب ببببب بب بببب ببببب ببببب‬

‫‪22‬‬
‫ااااااااااا ببباااان ٹیلوں کوڈھانااااب کاا عمل ابھی تک جاری‬
‫گااءی‬
‫چاااھتیس فٹرااااب‬
‫اااابسااااب‬
‫ستر‬
‫ببب یب مٹی مختلف علقوں کو بھرتی کب لیب سپلئ بوتی ببب اس مسلسل‬
‫ببب بب ببب بب بببب بببب کب غربی ٹیلب ختم بو ربب‬
‫بیںب اگلب پانچ دس سالوں میں سب کچھ ختم بو جاءب گاب کوئ‬

‫بھی نبیں جان‬

‫جاءب‬
‫کاااابحااصار میں چل اااا‬
‫بااااااا بب‬
‫ساانا‬
‫مااعاملاااا‬
‫ااااااابب‬
‫اھی‬
‫تھ‬
‫یاااااااں کبھیٹیلااااببا ا‬
‫اااابگاااکاااب اب‬
‫سک‬
‫پرانب‬
‫ڈاایاں‘ اااا‬
‫اااااااب‘ ب‬
‫ٹاکڑ‬
‫ب‬
‫ٹااوٹاااا ا‬
‫ماااٹیکاااابباارتنوںکااااب‬
‫ااااب‬
‫بااجھاااابااان ٹیلوں میں س‬
‫گااااا م‬
‫مرلرب بببب درختوں کی لکڑی کب ٹکڑب‬
‫رررررربرررررر‬
‫ڑی‬
‫رغررر‬
‫لرررررررررررررررررررررررررررررررر کڑی کب ٹکبو رر‬
‫دررخررترورررررررررررر ں کی‬
‫بببب بب بببب بب ببب بببب‬
‫اااایکرستاااابکااوٹ حلیم خان کو جاتا‬
‫ب‬
‫اااا ۔‬
‫اااااااب بیااں‬
‫اءب‬
‫باا‬
‫ااااااا و‬
‫ااااانب‬
‫غربی ٹیلوں میںرستبا‬
‫ببب ریلوب لءین وال رستب اسلم پورب )‪ (٩‬سب بوتا بوا بابا فرید صاحب کی‬
‫عاالقاااابکااو مائ‬
‫بااالااااب‬
‫باااااا و‬
‫بببالاااا گ‬
‫چ‬
‫ااااااااااا‬
‫طرف‬
‫باااااابکاای جاتا‬
‫چلاااا گ‬

‫ااااااا جاتا‬
‫جوائکب‬

‫ببب کوٹ حلیم خان کا بیرونی علقب جٹو کب قبرستان تک جات ببب ا یبی‬
‫پاااچھلاااابپااچاس سال میں صورت حال‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫خان‬
‫صورت اسلمپورااااباااور کوٹ مرادکی‬
‫بی بدل گئ ببب یب سب میری آنکھوں کا دیکھا بوا ببب مائ جوائ وال‬
‫یااااااااںعلقااااببااڑی‬
‫یاااںب اب‬
‫اااا ب ااا‬
‫وااااگئ‬
‫اااا ب‬
‫ااااااااااا بببتاامام پرانی قبریں صاف‬
‫واا‬
‫گیاب‬
‫اااا‬
‫باالند‬
‫علقااااب‬
‫اااابکااااملشااااابوااال‬
‫بااا سلطین کی قبریں عامدیکھناااابکااو ملتیتھیں‬
‫ااااد‬
‫بلندی پر تھا او ر‬
‫ع‬
‫قبرستان بھی‬

‫چلب‬
‫ببااااببااابا صاحب کی اااا‬
‫ک‬
‫اااااااااااب‬
‫کی بات‬
‫اااااااااابخااوشی ی‬
‫اااایاںب‬
‫ب ر‬
‫باقی ن‬

‫ببب‬
‫محفوظ‬
‫چاااااردیواری میں پرانا ون کا درخت بھی ااااااااااا‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫احفوظ‬
‫ااااب‬
‫گاما‬

‫ببببب بببب بببب بببب بببب بببببب ببببب ببب بب ببب‬
‫پڑاب‬
‫رااستاااابپااوچھنا اااا‬
‫اااااااتھااااابدااو بار تومجھااااب‬
‫ااااااں اجنبی محسوس ک رب‬
‫خود ک ویب‬

‫کاااوئ پچاس پچپن‬
‫ااااب‬
‫جٹو وال قبرستان آج س‬

‫ب‬
‫ااااڑتیس ااااس‬
‫ااااب‬
‫اااالاااابسااطع زمین س‬
‫سالب‬
‫پ‬

‫بااااتااتھااااابپاارانی اور پرانی ترین‬
‫اااایاانالاااب اب‬
‫بااواب‬
‫ااا را‬
‫باسٹھ فٹ پرتھااااابناایچ‬

‫ااااااں‬
‫قبریںیب‬

‫نالب‬
‫گءاااااااب بیااں اااا‬
‫بن‬
‫ااااااااااا بببمااکانات ا‬
‫باارابر آ‬
‫اااابااااب سب سطع زمینکااااب گیا‬
‫موجودتھیں‬
‫گیاببب‬
‫ااااااااااا‬
‫قااابرستان میں کھیل کا میدان بن‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫گئبن‬
‫اااابپاار سڑک نما گلی‬
‫والیجگ‬
‫ببب‬
‫اااااااااااگئ‬
‫یااا فراخ سڑک بن‬
‫اااا ب‬
‫ااااااا ببداارمیان میںبڑی‬
‫بٹ‬
‫قبرستان دو حصوں میں گیا‬
‫ب کوٹ حلیم خان اور کوٹ‬
‫یاااں‬
‫اااا باااا‬
‫اااابکااچی سڑکیں بنگئ‬
‫جااگ‬
‫ااااب‬
‫قبرستان میں بھیجگ‬
‫بااانتا‬
‫ااااب‬
‫ٹاایلاااابس‬
‫ااااس قبرستان کا تعلق کمال چشتیکااااب‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫مراد خانکااااب‬
‫ببب جٹو وال‬

‫قبرستان ببت بی پرانا ببب اس کب اطراف میں‬

‫آبادیاںربی‬

‫‪23‬‬
‫بوں گیب بذات خو د یباں‬

‫آبادیربی بو گیب‬

‫والب‬
‫میںااااب جاٹو اااا‬
‫اااابخاایال ی‬
‫بتایااااااااا ببلاایکنمیر‬
‫اااابصااااحب وال قبرستان بڑا پرانا جات‬
‫خواج‬
‫ااااس کا‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫راااضیاااابساالطان کی قبرکااااب‬
‫ب‬
‫اااایاںا ۔‬
‫اااازااایادااااب پااران انب ااا‬
‫قبرستان س ب‬
‫ااااااااااا بببپاایر اخوند سعید اسحاق ترک اور حافظ سعد الله‬
‫ااااب‬
‫س‬
‫بااانتا‬
‫بااا سلطین‬
‫ااااد‬
‫ع‬
‫تعل ق‬
‫شااایرشااااابسااوری اور‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫کااااب‬
‫شاااااااب‬
‫قادری العروفڈیھااااب‬
‫ااااااااااا‬
‫انتتااااا ہ‬
‫رش‬
‫با‬

‫ب‬
‫بااا ااااس‬
‫ااااد‬
‫اکبر ی‬
‫ع‬

‫ماااتعلق‬
‫ہے ۔رااضیاااا ہ ساالطان کی قبر کا طرز تعمیر مغلیااا ہہ عااااداساااا ے‬

‫ااااااااسنموناااابکای ایک اور قبر‬
‫بب‬
‫اااایاں‬
‫بب‬
‫نب‬

‫موجودااااااااااا ببباااسینمونااااب کای‬
‫ااااااں‬
‫بھییب‬

‫باں نو گزا قبریں بھی تھیں‬
‫ب‬
‫ب ی‬
‫یاااں‬
‫اااا باااا‬
‫اااااااببوااالکاااابقاابرستان میں ملتی‬
‫قبریں‬
‫رو‬
‫ا‬
‫تین‬
‫اااابصااااحب کی چار دیواری میں شامل کر دیا گیا‬
‫خااواج‬
‫اااایااں مسمارکرکااااب‬
‫ب‬
‫بب‬
‫جن‬
‫ببب چالیس‬

‫سال پبلب وب صحیح اور ببتر حالت میں تھیںب اگر آج وب موجود‬

‫ببببب بب ببببب بب بببب ببب ببببب ببببب‬

‫)‪(5‬‬
‫یاااں‬
‫اااا ب اااا ۔‬
‫ساانناااابکااوملتی‬
‫ماااختلف باتیںپڑھنااااب‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫آرین کی برصغیر میں آمدکااااب‬
‫ایک روایتکاااابمااطابقااااوب ‪ ٣٢٠٠‬بب ‪٣٥٠٠‬‬
‫باااا نشت‬
‫اااا ی‬
‫واااابااایک‬

‫سال پبلب برصغیر میں داخل بوءب ۔‬

‫واااابکاائ نشتوں‬
‫ااااااابب‬
‫اااایاں‬
‫آء‬
‫ںب ا‬
‫اااااا ن‬
‫ب‬
‫میں ی‬

‫اااانسان کی‬
‫سااااب‬
‫ااااب‬
‫بااایش‬
‫اااا ما‬
‫چارااااباااور سبزیات‬
‫کاااوئ‬
‫ااااب‬
‫بڑھ کر اسحوالاااابس‬

‫اااااااآءبب‬
‫ااااااں‬
‫میںیبا‬

‫ااااسعلقااااب ااااسب‬
‫ب‬
‫ااااااااااا بب ۔‬
‫ضرورتب‬
‫راااای‬

‫ماااقامی آبادیاں‬
‫ااااب‬
‫اااان کی آمد س‬
‫یااااب‬
‫ااااب‬
‫اااایاں‬
‫ب ر‬
‫ولیت ن‬

‫بب‬
‫ببب‬
‫بببب ب‬
‫بب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫بببب بب ب‬
‫بببب‬
‫ب‬
‫ببببب بببب ببببب ب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ااااااابب خاون ریزی کا بازار گرم‬
‫وااتاب‬
‫اااا‬
‫اااااااجر مقامی بھیمتاثر‬
‫اس طرح مقامی او مرب‬
‫بوتاب املک تباب وبرباد بو‬

‫جاتیب ں بر اءیشگابیں مسمار کر دی جاتیںب جو بچ‬

‫اااابعاالقوں میں نئ آبادیاں‬
‫ااااااابب ااس طرح کسیدوسر‬
‫کر‬
‫اااااااجرت اختیارجاتا‬
‫جاتاااب ماب‬
‫بببب ببب ب بببببب‬

‫اااازاااااار‬
‫آاارینزااااب پاچیس ب‬
‫ن‬
‫ببااااب‬
‫ک‬
‫ااااااا‬
‫وااااب‬
‫اااا‬
‫پاڑھناااابکااااتفاق‬
‫ابااااب‬
‫ی‬

‫اااالاااابآاانا شروع کیا‬
‫سالب‬
‫پ‬

‫رااکھاب )‪(١٠‬‬
‫اااامااا ورت یعنی پنجاب کو اپنا ٹھکانابناءااااب اااا‬
‫برب‬
‫ااااب تااا ک‬
‫اور ایکلمباااابعاارص‬

‫بب بب ببببب بب ببب بببب ببببب ببب ببب بب ببب ببببب‬
‫یااااااااںااااآتب‬
‫اااابساااب اب‬
‫وااقف‬
‫ااااب‬
‫وااقف‬
‫اااااااببگااویاوااااب‬
‫اھب‬
‫ااااا‬
‫رااااااایش اختیار کرلیت تا‬
‫صافکرکاااب اب‬

‫‪24‬‬
‫ااااااااااا بواگاااااببااارانی‬
‫ب اب‬
‫کاااابااان کا تعلق خشکعلقاااابسااارا‬
‫ااااااا بب‬
‫فب‬
‫صااااااارا‬
‫راااااااااااببب ظا‬
‫یااااااں پانیاوراااا براایالی‬
‫اااااااااااااااا ببب اب‬
‫ااااتا کم ررجحانب‬
‫اور خشکعلقاااابماایں آبادیوں ک ابب‬

‫بب بب بب ببب بببب ببب بببب بببب بب ببببب بببب بببب‬
‫اااابکااٹ پیسٹ کی بیماری بھی‬
‫اااااااب بیااںبلک‬
‫آاءب‬
‫کاارتااااا‬
‫نااااصرفاستفادااااب‬
‫ااااب‬
‫پرانی کتابوں س‬
‫بمیں‬

‫لحقربی ببب حرام بب جو کسی نب موقع پر جا کر دیکھا بھی بوب‬

‫اااتھ‬
‫اااا ب‬
‫ااااتار‬
‫ماا موقع پر جا کردیکھناااابکاای زحمت اٹھاءیں تو شاید نتاءج برعکس یب اب‬
‫اااا ب‬
‫اگر‬
‫اااالا‬
‫اسیااااباااسمعاملااااب ماای تسںاب‬
‫ااااااااااابب بیااں ل‬
‫بااا‬
‫اااار و‬
‫اااااااببداان بدن آثارختم‬
‫سکیں‬
‫آ اگ‬
‫ببب ببب ببببب بب بببب ببببب‬
‫بب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بببب ب‬
‫ب‬
‫ببببب‬
‫ب‬
‫بب‬
‫ب‬
‫بب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بب‬
‫بببببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بببببببب‬
‫اااان سات دریاؤں میں ایک بیاس بھیتھااااابباایاس یا‬
‫ااااب‬
‫اااایک ولیتتھی‬
‫ااااب‬
‫ولءتوں میں س‬

‫بب ببببب ببب ببب ببب ببببب ‪Vipasha‬‬

‫ویاس دراصل‬

‫ببببب ببببب ببب بببب بب ببب ببب بببب بب بببب بب بب‬
‫اااااا ببب‬
‫ااااااااااا‬
‫یااااااب داریا بربادیاں لت ارب‬
‫یااںاب‬
‫ااااااانیاں تاریخ میںموجوداااا بااا‬
‫ااااشاما کرب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ماااٹا دیا اسکاااابباااوجود لوگوں‬
‫ااااب‬
‫ساااتی س‬
‫اااااااب ب‬
‫صفح‬
‫ااپناااابمااکینوں کو ا‬
‫اسااااب‬
‫بیسیوں بار ن‬
‫باااار بار اسکاااابکااناروں کو اپنا مسکنبنایاااااباااصل‬
‫ااااب‬
‫اااایاںکی‬
‫بااااااوافائنب‬
‫سب اب‬
‫نااااب ااس ااا‬
‫ااااپنا‬
‫ااااب‬
‫حااوالاااابس‬
‫اااااباااس کا پانی فصلوںکااااب‬
‫بب‬
‫ااااااا کا‬
‫یب‬
‫اااا ا‬
‫حقیقتیااارب‬

‫اااایاں رکھتا‬
‫بدلنب‬

‫تھاب‬
‫اااایاں میٹھا اور صحت مند اااا‬
‫تھا دوسرا اس کا پانی کھار ناب‬
‫ااااذایب کو‬
‫کااای قدیمتب‬
‫ااااب‬
‫بااایاسیخط‬
‫ااااب‬
‫اسحوالاااابس‬

‫اااایاں کیا‬
‫گب‬
‫ااااب اااال ن‬
‫ااااذایب س‬
‫سندھیتب‬

‫آاااثار بببب ببب ببببببب‬
‫ااااب‬
‫باااااتا س‬
‫ااااذایبکاااب اب‬
‫مب‬
‫واااااااںملناااابوااالی قدی ت‬
‫جاسکتااااب اب‬
‫سکتب‬
‫اااااااں تلشکیاااابجااا اااا‬
‫اااااب اااثراتوب‬
‫ب‬
‫ااااکا‬
‫اااابااااسی طرح اسخط‬
‫باں‬
‫جاااااتاااااااب یا‬
‫اااابسک‬
‫تلش‬
‫بیںب اس بیان کو صرف نظر نبیں کیا جا سکت اب کب ی تبذیب پچیس بزار سال‬
‫جاتابب‬
‫بعدنااااااااب بیا بدلاااااااا‬
‫چاااار فٹ زما‬
‫ااااب‬
‫اااابتااین س‬
‫کاااھدائ میںساڑھ‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫پرانی‬
‫ببب بب‬
‫بببب‬
‫ببببب‬
‫ب‬
‫بب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بببب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببببببب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بب‬
‫بببب‬
‫ب‬
‫پااااالای آبادی کی‬
‫اااایاںکاااابواااب اب‬
‫یب‬
‫ضرور ن‬

‫نءب‬
‫پاااااالاوںکاااابساااتھ اااا‬
‫باب‬
‫ااا ۔‬
‫واااں‬
‫یاااا ب‬
‫ااااب‬
‫باقیات‬
‫ر‬

‫بببب ببب‬
‫ببب‬
‫ببب‬
‫ببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ببببب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫بببب بب ‪ 470‬ببب بببب بببب ‪ 290‬میل لمبائ تھی ب اس کب‬
‫رااا آبادی کا اپنامکھیااااا بوااا‬
‫اااااااب ب‬
‫تھیں‬
‫قرب وجوار میں سیکڑوں چھوٹی بڑی بستیاں آباد ا‬
‫واااتاتھااااا ۔تااکڑا‬
‫اااا ب‬
‫حااااصل‬
‫ااااب‬
‫اااابکااادرج‬
‫بااغیر‬
‫ماااااااراجبادشااااا و‬
‫اااب اب‬
‫باااااج‬
‫اااا ر‬
‫کرتا تھا جس‬

‫‪25‬‬
‫واوووفوووووووب کوروو لوویوتواووھواوو۔وووووووو ب رو‬
‫ووویووووواووض‬
‫وت ںں‬
‫قوبوضووووووبجووموواوو کوروو اووپوون وی س وولو وطونومو و‬
‫یوسوتوویوووووووب پوورو و‬
‫بواو ودوشواووووووووب دوو وسوورووبووو‬
‫بااا‬
‫لاااااذ‬
‫باااابتاھاااب ا‬
‫ااااوااات‬
‫اااپنااااباااصول طور انداز اورنام‬
‫ریاست یعنی بستیکااااب‬

‫باااااااکب‬
‫ااااد‬
‫ع‬
‫اس‬

‫واااابآااج قصور کا‬
‫اااایاں دیا جا سکتا گوکااااب‬
‫مب‬
‫سااااری ولءتوں کو قصور کا نا ن‬
‫ااااب‬
‫حساب س‬
‫اااابآاااج کی زبان میں اور آسانی کب لیب اسب قصور کا نام دیا جا سکتا‬
‫یاااں‬
‫اااااااب ب‬
‫حص‬
‫ا‬
‫ببب بب بات کا تعلق بزاروں‬
‫بوئ‬

‫سا لبس نبیں بلکب سیکڑوں سال سب جڑی‬

‫تاریخ سب بھی ببب ببببببب بببب بب ببب‬

‫ببببب بببب کب مطابق قصور کشا بن شری رام نب بنایا جب بکلبور لوا‬
‫)لوب( بن شری رام نب بنایاب یب اس ایریا کی الگ الگ دو ولءتیں تھیں ناکب پورا‬

‫بببببب بب ببببب ببب بببببب ببببب بببب ببببب بب بب‬
‫اااانھیں بھی قصور یا‬
‫ااااب‬
‫دور نزدیککاااابماامالک پر تسلط حاصل کرلیاااااباااسحوالاااابس‬
‫قوبوضووووووبجووموواوو لویواو‬
‫ووووووووورو پورو و‬
‫بوووو بلوب‬
‫روواووجوووووو ن وو‬
‫ورووووووووب‬
‫ب قووصوووووک‬
‫وووووواوووونووووووب لووگواووو۔وو بووواعووودوزواوووووو ں‬
‫وووووووووووووور کوبجواو‬
‫بب‬
‫ب‬
‫ول‬
‫بااون سانگ )‪ (٦٤٦‬بببب بب ببب ببب بب بب‬
‫اااااااب ی‬
‫قااارار‬
‫ااااب پایا‬
‫ااااواار قصور کا حص‬
‫لب‬
‫او ر‬
‫ب اب ملک‬

‫ب ور کا‬
‫قصور کا ذکر آت بب ا ل‬

‫ںں ملتا‬
‫بی‬
‫ذک ر ن‬

‫ب ور اس کا‬
‫کیون بک ل‬

‫محض‬

‫اااایاں بدھ مت کا پرچارکتھااااابماایری اس بات کا‬
‫بااون سانگ سیاحنب‬
‫اااااااب ی‬
‫ب‬
‫تااھا‬
‫ایکعلقاااا‬
‫گاااب‬
‫دیااااااااا بب‘ماایں ملجاءااااب اااا‬
‫اااابقاارارجات‬
‫باااافرنام‬
‫ااااس‬
‫ثبوت اس کی یادداشت جس‬
‫باااابساابب بیاسیعلقااااب )قااصور( کا‬
‫بناااا ک‬
‫علقاااااااب واا‬
‫نمرودکاااابگااودام میں ذرخیز ترینا‬
‫ررررربجرارررتا‬
‫ب‬
‫زررراررد‬
‫ررررررررب ر ر‬
‫غرلررررررررب سررسربرر‬

‫رر۔ ‪ 1798‬ق م می ں‬
‫تھاررر‬

‫حضرت‬

‫سلیمان ) ع(‬

‫کشمیر‬

‫تشریف‬

‫ب‬
‫اااااااببااان کا تعلق ترکستان ااااس‬
‫بھی‬
‫تھ‬
‫اااااااب بشااک‘ کنشک اور زشک ا‬
‫ب‬
‫اااازااااد‬
‫تاای ن ا‬
‫لءااااااابب ش‬
‫ا‬
‫آاایاااااباااس میںموجوداااابقااصور‬
‫مااایں بیاسیعلقااااب‬
‫ااااب‬
‫اااایککاااابحااص‬
‫ااااب‬
‫تھااااابااان میں س‬
‫بحااضرت زرتشت اور‬
‫بھی شاملتھااااا ۔‬

‫علقب‬
‫ااااااا آتما بدھکاااابپاارچارک اس اااا‬
‫مب‬
‫حضرت‬

‫یاااااب صاورت‬
‫ااااااابب‬
‫اقلیت‬
‫تھ‬
‫ا‬
‫یاااااااں کی معقول ترین‬
‫کاااابواااب اب‬
‫کااااااااااااااا بب‬
‫جات‬
‫اااااابب اب‬
‫میں‬
‫آء‬
‫ا‬
‫حااملاااابتااک‬
‫ماااحمد بن قاسمکااااب‬
‫یااااب‬
‫ااااب‬
‫اک‬
‫حااملااااب تا ر‬
‫محمد بن قاسمکااااب‬

‫ااااذایب‬
‫سندھتب‬

‫ببب بب بب ببببب بببببب بببب بب ببب بب‬
‫ببب ببب بب ببببب بب بببب بببب بببب بببب‬
‫ببببب بب بببببب ببب بب ببببب بببب بب بببب بب ببب‬
‫عاالقاااابباایاس میں‬
‫پاااااالااااب‬
‫سب اب‬
‫بحااضرت بدھ کی پیدایش ااا‬
‫موجوداااابقااصور بھی شاملتھااااا ۔‬

‫‪university Takshashila‬‬
‫ببببب بببب‬

‫مذببی تعلیم کا انتظام‬
‫با ں‬
‫ب‬
‫ی‬

‫تھااااابحااضرت بدھ کی تعلیم کا مرکز‬

‫ببببببب ببب ببببب‬

‫اااابجااو اب قصور‬
‫ااااجااار‬
‫اااااااااا ۔ لاافسظب‬
‫ااااااںب ۔‬
‫ب ر‬
‫بھی ی‬

‫‪26‬‬
‫ااااااااااااااب بببکااسیزمانااااب مایںاااایب بببب بب ببب‬
‫اااارااا نما‬
‫باب‬
‫شقص‬
‫کاااابباااڈر ک ا‬
‫ببب ببببب ببب ببب ببببب بب بببببب بببب‬
‫بببب بببب بببب ببب ببببب بببب بب ببب‬
‫بببب ببب ببب ببب‬
‫ق م ‪326‬‬
‫ب‬
‫ایم‬
‫اااا‬
‫ااااابتااین دناپنااااب خا‬
‫ب‬
‫ااااوا‬
‫میں سکندر اعظم کودریاءاااابباایاس پر بڑی مشکل پیشآئ‬

‫ببب ببب ببب بب بب بببببب بب بب ببب بب بببب ببببب بب‬
‫ب‬
‫کاااابلااوگ اااابڑ‬
‫وااااپس جاناپڑااااابااسعلقااااب‬
‫ااااب‬
‫صااااف انکار کر دیا اس‬
‫ااااب‬
‫بااڑھناااابس‬
‫آگااااب‬

‫بب ببب ببب ببب ببب ببببب ببب بببب بب بببب ببببب بب‬
‫اااایا زخم‬
‫یااااااں زخمکھایااااا بوا او ریب‬
‫ااااااا ببااااسناااب اب‬
‫ممکن‬
‫یاااں‘ عین ا‬
‫اااا ب‬
‫تھااااباااور آج بھی‬
‫بب بب ببب بب ببب بب ببب ببب‬
‫کااا ا اشغر اور گلبرگب میااں ان کی ی اد‬
‫اااااب ۔‬
‫ااااااااااابچپب چپب پرءا گ‬
‫ی دنی ا‬
‫اکاااابصاا حاب ک‬
‫آ قا ک ر ی م‬
‫کاااااباااتنی گنجان آباد آبادی ان کی نظر‬
‫ااااااا بب‬
‫ااامکن‬
‫ااااب ا‬
‫کایسا‬
‫یااااااب م‬
‫یااںاب‬
‫گاریںموجوداااا بااا‬
‫یاااااااں اس ضمن میں صرف اور صرف حضرت عطا‬
‫بااااا ۔ اب‬
‫یاااا و‬
‫ااااب‬
‫ااااب ماااحرو رم‬
‫عطا س‬
‫بببب ببببببب بب ببب ببببب ‪ 480‬بببب بب ‪550‬‬
‫ب جری کب‬

‫نشان ملتب بی ں ۔ پاک پتن‬

‫قصور کی‬

‫قریبی ولیت‬

‫ب اں‬
‫تھ ی و‬

‫حضرت‬

‫اااان کی قبر‬
‫ااااب‬
‫کااااااااااااااا ببااان کی عمر چھ سو سالتھی‬
‫جات‬
‫لءاااااابب اب‬
‫تشریف‬
‫ا‬
‫عزیز مکی‬
‫وی‬
‫وس و‬
‫وحوویووووووووووووو بب ۔ووو بووواولو وکلو اووو و‬
‫کوورووتو‬
‫کوووووووب موووقوا ومومووووروتوبووووووب کووو وواووض‬
‫اوون‬
‫ٹ ویووووووووووو بب جوووو و‬
‫فووووووووولووموبو‬
‫وس‬
‫چوھووب ووی و‬
‫قبرببب‬
‫ااااااااااا‬
‫ااااواار میں پیر مکی کی‬
‫لب‬
‫طر ح‬

‫)‪(6‬‬
‫ررررررررررررررب کی‬
‫ررررررررررررر بب ا ر۔ررسرلرر رحرررررربوررغررری ی‬
‫ررررررراررکررتراررر آ‬
‫رراررختراری ر‬
‫ر‬
‫رردابرر ی‬
‫ظرررریتر ر‬
‫ررنرسرارر رن خروررحدررفررارررررر تر‬
‫سررررررررب ار ر‬
‫ب‬
‫رمراررنررررربقردررر ی مر‬
‫ز ر‬
‫جاااب‬
‫ااااااااااا بب ۔‬
‫ب اب‬
‫راااای‬
‫بااااروع میں آگ بھی حفاظتیذریعااا‬
‫ش‬
‫ااااااااااا بب ۔‬
‫ثبوت‬
‫ایجاد اس کا واضح‬
‫اااابگااھر‬
‫ااااتامام کرتابلک‬
‫اااابباانانا شروعکیاااابتااو ناصرفدروازااااب کاا اب‬
‫وااغیر‬
‫ااااب‬
‫اساااابجاھونپڑ‬
‫ن‬
‫ااااراکانٹاااابدااارجھاڑیوں کی مضبوط‬
‫کااا بباااب‬

‫باڑ بھی لگاتاب اس طرح وب جانوروں کب‬

‫باااجاتاااااببااعد ازاں گروپ کی شکل‬
‫اااا وا‬
‫ماااحفوظ‬
‫حملاااابسااااب‬

‫سلسلب‬
‫اااا‬
‫ااااااایش کا‬
‫می ںرب‬

‫ااااماای روابط‬
‫نااااصرفاب‬
‫ب‬
‫ااااب‬
‫لاگاااااباااس س‬
‫بااا گیا اور ساتھ ساتھ گھر تعمیرکرنااااب‬
‫اااا و‬
‫شروع‬
‫اااابحاافاظتی معاملت میں ارتباط‬
‫کاآغازاااا بوااابلک‬

‫ااااتا سی صورتیں نکل‬
‫کیبب‬

‫آءیں‬
‫اااا ۔‬

‫‪27‬‬
‫ناااابباھی جنم‬
‫رااویااااب‬
‫بااااب‬
‫بارناااا ک‬
‫حااملاااابآااور کا مل کرمقابلاااابکاارتا اور مل کرحملاااا کا‬
‫وااااب‬
‫بووووووب کواوورو اووخوتووویواورو کورووتواوو۔وو تووروق و ویواووووورو وضورووووووور و ووت‬
‫وروویوقووووووووووووب اوء‬
‫بطموووزویو ود‬
‫یوویووووو ں‬
‫لویواووتوو۔ووجورووبووووووب کویو روووو وشونوومو و‬
‫ااااوااںکاااابچاااروں طرف دیوار بنا کر اس کا ایک‬
‫ااااااایشاب‬
‫گ‬
‫ب‬
‫کاااابپاایش نظرعلقااااب کاای ر‬

‫جاتاب بببب بببب بببب بببب بب‬
‫کوااااب گایٹ مقفل کر دیا اااا‬
‫گیٹ رکھ دیا جاتا اور رات ی‬
‫ااااتا بعد‬
‫یااااب طاو ربب‬
‫لاگاااااب‬
‫بنااااب‬
‫ااااوااا‬
‫ااااتامام بھی‬
‫ب‬
‫اب‬

‫عالقاااابکاای گشت‬
‫اااااااااابلااوگاپنااااب‬
‫رتکب‬

‫بببب ببب بببب ببب بببب ببب ببببب بببب‬
‫بببب‬
‫کاااابچاااروں طرف دیواربنانااااب کاا رواج کوئ نیا انوکھا اور دنیا کی کسی ایک‬
‫علقااااب‬
‫ولیت‬

‫ب یب قلعب صرف‬
‫یااں‬
‫مااوجوداااا باااا‬
‫اااااااااابداانیا میں قدم ترینقلعااااب‬
‫اااایاںب‬
‫ب ر‬
‫میں ن‬

‫ببببب بب ببببب بب ببببب بببب ببب ببببب ببب بب ببب‬
‫ب‬
‫درج‬
‫باالعاااابکااا اااا‬
‫بیاااا ق‬
‫یااااب چااردیواری انکاااا لاا‬
‫بیااااب‬
‫چار دیواریکااااباااندر موجود آبادیکاااا لاا‬
‫بااااا بواگاااااباااول‬
‫ااااوااا‬
‫پاااااالاااابرااواجعام‬
‫سب اب‬
‫ااااس کاقلعاااابجااات کی تعمیر ااا‬
‫ااااب‬
‫رکھتی تھی‬
‫ازاںااااب اانداز‬
‫ی‬
‫وااا گی بعد‬
‫اااا ب‬
‫اول ساری آبادی چاردیواریکااااباااندر اندر اقامترکھتی‬
‫ااااگیااااا بواگااااابعااموم‬
‫ب‬
‫مااخصوصوا‬
‫اااا‬
‫خصوصکااااب‬

‫ب‬
‫بااں چاردیواری ااااس‬
‫ااااااایشاااای‬
‫گا‬
‫ب‬
‫کی ر‬

‫بی بوں گیب حملب کب وقت وب مارب جاتب بوں گب یا ادھر‬
‫ب‬
‫بببب ر‬
‫بببب بببب بب ببب ببببب ببب ببب‬
‫موجوداااابقااصورکاااابمااتعلق آج‬

‫ااااااااااابب بیااںکااااباااصل قصوربرباداااا بواا‬
‫اااابآا‬
‫اااایاسنت ر‬
‫تکیب‬

‫بوووو ںووووووکب‬
‫وکواوووووووو وو‬
‫وووروو‬
‫ورووضو چ‬
‫وووووویوووووں عو ووک‬
‫ب وب‬
‫بوووو ک‬
‫پوووووولو‬
‫بو‬
‫بوروووووووووووووو بب ۔وموویووووں‬
‫وصووووو‬
‫وووودوووووو‬
‫وکواوووووج قوو‬
‫ووووووتووووعود مو‬
‫ب وب‬
‫گیواو اووور و بو‬
‫عاالقاااابکاای فقط ایک ولیت کا‬
‫بااورااااب‬
‫اااایاںتھااااا پ‬
‫عاالقاااابکااا نام قصور ) کسو( نرب‬
‫سارااااب‬
‫یااااااں‬
‫گااااااب اب‬
‫واااابکااون ساعلقاااابتااھا اس کا بعد میں ذکرآءااااب‬
‫کسورتھاااااب‬
‫(‬
‫نام قصور )‬
‫ااااں حسب‬
‫ااااااااااا بب ب‬
‫اااایاںاب‬
‫بعد ک‬
‫ااااتا ن‬
‫مااوجودااااب قااصو ربب‬
‫کااااب‬
‫ااااااابب‬
‫واضح‬
‫صرف اتنا ار‬

‫ببببب ببببب بب بببب ببب بببب بب ببببب بب ببب بببب‬
‫اقامت کاسلسلاااابکاابھی‬
‫اااااااجرت اختار‬
‫مب‬
‫ختم یا پھ ر‬

‫سارب بببببب بب بببب ببببببب‬
‫بااااتا اااا‬
‫اااااااااب اب‬
‫اااایاںب‬
‫ب ر‬
‫بھی ن‬
‫ااااببااایاسیعلقاااابکاای ذخیزی بھی آبادیوں‬
‫یاااں‬
‫یاااا ب‬
‫ااااب‬
‫کرتی‬
‫ر‬

‫بب بببببب بب بببببب بب بببب ببب ببب‬
‫اااابپاااکا‬
‫بااں‬
‫ااااااااااااااا بب‘کاااتجزیااااب پایشکرتااااا و‬
‫جات‬
‫ااااااتا بعد ک اکب‬
‫ب اب‬
‫جس با‬
‫موجوداااابقااصور ااا‬
‫کااااباااندر‬
‫دااروازااااب‬
‫ااااب‬
‫بااڑ‬
‫ب‬
‫ااااااااااا بب ۔‬
‫واقعپر‬
‫بااا گا بلندی‬
‫اااا و‬
‫قلعاااابذاارا غور کریں توواضح‬
‫باااج یا آج‬
‫اااا آا‬
‫اااااااب بیااں لیکن اس کا ناک نقش‬
‫اااااایب‬
‫کریگ‬
‫تاااعمیر ل‬
‫بااوباراااابسااااب‬
‫اااا دا‬
‫مکاناتاگرچ‬

‫‪28‬‬
‫ب‬
‫حص‬
‫بباااابکاامال چشتی غربی کا اااا‬
‫عالقاااا ٹاا‬
‫یااااااب‬
‫ب‬
‫ااااااااااا بب ۔‬
‫اااایاںاب‬
‫سال ک‬
‫پاااان سات سو ن‬
‫ااااب‬
‫س‬
‫ببر میں بونب کب باعث جدید محسوس بوتا بب‬
‫ببب ش‬

‫لیک نعبد قدیم‬

‫بااااروں سال کی عمر رکھتا‬
‫اااا ز‬
‫یاااااابٹایل‬
‫واااگیاب‬
‫اااا ب ااا‬
‫واائ‬
‫میںااااب والیتٹیلاااابپ ارآباداااا ب‬
‫ی‬
‫ببب کوٹ پکا قلعب کب شمال میں کوٹ پیراں آباد ببب کوٹ پکا قلعب کی طرح‬
‫ااااذااا ان کا‬
‫اااا بیااااںلب‬
‫ااااااااااا بببداااونوں قریب قریب‬
‫حامل‬
‫یااااب کاوٹ بھی یکدروازاااابکااا‬
‫ااااماای‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ب‬
‫با‬

‫یاااں‬
‫اااا ب‬
‫ااااکاااااابمااطابق‬
‫اااایااااابداونوںاپنااااباااصل نقش ب‬
‫چااونک ب‬
‫اگاااااب‬
‫ب‬
‫اااااااااا وا‬
‫ربطب‬
‫ر‬

‫واگاب‬
‫بااااا ب اااا‬
‫ااااوااا‬
‫اااایاں‬
‫تصادمب‬
‫ن‬
‫کاااابااان ولیتوں میںتبااااابکاان‬
‫سکتاااااااا بب‬
‫کااااااا جا‬
‫اسلیاااب اب‬
‫اااااااب بیااں گو اب‬
‫وااءب‬
‫اااا ا‬
‫دونوں کوٹٹیلاااابپ ارتعمیر‬

‫واااتبب‬
‫ااااااا‬
‫اااا اب‬
‫اااایاں‬
‫سب‬
‫محسو ن‬

‫کاااابجاانوب اورٹیلاااابکاامال چشتیکاااابمااغرب میں کوٹ حلیم خاں واقع‬
‫کوٹ پکاقلعااااب‬
‫ببب‬
‫ااااببااایرونی‬
‫یااں‬
‫دروازاااااااب ب‬
‫ااااااااااا بببدااونوں طرف ا‬
‫اااندر‬
‫یاااابباھی چار دیواریکاااابواقع‬
‫اااترائببب‬
‫ااااااااااا‬
‫ااااب‬
‫بااالک‬
‫ااااااا بب‬
‫ب‬
‫اااایاں‬
‫باالندیا‬
‫ن‬
‫آااگااااب‬
‫کااااب‬
‫دروازااااب**‬
‫بب کب اس طرف بھی ایسی بی کوئ‬

‫ظابر بوتا‬
‫درواب ز بس‬

‫ولیتربی بو گی جو بیاس یا کسی تصادم‬

‫ااااگرااااباانگریز یا اس‬
‫ااااب ی‬
‫واااگئ‬
‫اااا ب‬
‫باااابناامونشان‬
‫بیااااب‬
‫ااااکاااااا لاا‬
‫مااایش ب‬
‫اااااااب ب‬
‫ب‬
‫ااااس‬
‫حااوال ا‬
‫کااااب‬
‫اااااااب ۔ااس‬
‫واااتاب‬
‫اااا‬
‫واااتی تو اسکاااابنااشانات ضرورباقی‬
‫اااا ب‬
‫باائ‬
‫اااااااب و‬
‫اااالاااااباب‬
‫با‬
‫تاااھوڑ ا ت‬
‫پ‬
‫ااااب‬
‫س‬
‫ااااااااااابب بیااں آبادی تو‬
‫وااایراناااابردایکھ‬
‫ااااب‬
‫اااارا کاعلقاااابتااو کئ سالوں س‬
‫بااااب‬
‫دروازاااابسااا ب‬
‫ااااااااااا بببچاااالیس پچاس‬
‫وااائب‬
‫اااا‬
‫پچھلاااابچااالیس پچاس سالمیں‬

‫یااااااں کچھ‬
‫اااالاااب اب‬
‫سالب‬
‫پ‬

‫ببب بب بببب‬
‫یااا دو کوٹ یعنی کوٹ اعظم خان اور کوٹ فتح دین‬
‫اااا ب‬
‫ساااتھ‬
‫گورنمنٹ کالج قصورکااااب‬
‫وحوووووووو بوووووتاو‬
‫ووواووض‬
‫وووووووب‬
‫وس‬
‫ںں جوسووو و‬
‫یوووو‬
‫دووروووواووووزووووووووووووب ب‬
‫ووووکووووووبدووونووووووو ں طوورووووفو‬
‫دوووونووو ں‬
‫ووووو۔وو‬
‫ووووووووووب ب ویووب‬
‫وسویوواووونوک وداوووزو‬
‫او و‬
‫بب کب ان کب اطرف میں اور ولتیں موجود تھیںب کوٹ فتح دین کب شمالی‬
‫گااویاااااب اایک‬
‫اااااااااااب بب ی‬
‫کا‬
‫درواز‬
‫فاااصلاااابپاار کوٹ اعظم خاں‬
‫چاااند قدموںکااااب‬
‫دروازاااابسااااب‬
‫روراررزب کی‬
‫ررررررررررررر‬
‫غرررربرررررکی دررر‬
‫رررررمرررررررررظب‬
‫ٹ ر‬
‫۔رررررر ورںرررراررعرک‬
‫تررھررررررر ی‬
‫ررمررترررررریںر‬
‫رررر ک‬
‫رررررر یں ورارقرعرر درورحور‬
‫رس‬
‫مررر ر‬
‫دروررسررر رررررررررررررررب کبپررر ڑ و ر‬
‫ااااااااااا بببکااوٹ‬
‫دین‬
‫ناک کی سیدھ میںپندراااابماانٹکاااابپاایدلفاصلاااابپاار کوٹ رکنواقع‬
‫کاااسی طرح مختلف‬
‫ااااب‬
‫باار ولءتوں س‬
‫چاااااا‬
‫اااب ا‬
‫ماااتذکر‬
‫ااااب‬
‫رکن دین ساختکاااابلااحاظ س‬
‫سااامنااااباااس قسم کوئ ولیت موجود‬
‫کااااب‬
‫ااااااااسکاااابخااارجیدروازااااب‬
‫بب‬
‫اااایاں‬
‫بب‬
‫نب‬
‫ارواقعببب‬
‫ااااااااااا‬
‫یااااااب کاوٹ بھیٹیلااااب پا‬
‫اااایاںاب‬
‫بااا‬
‫نب‬

‫ببب بببببب بب بببب ببب ببببب ببب بببب بب ببب بببب‬

‫‪29‬‬
‫ب‬
‫اااابمااایں اااااس‬
‫نااتیج‬
‫اااابسااوچکااااب‬
‫ااااااا لیکن ایکسنجید‬
‫انااااایا ںرب‬
‫طرحدروازاااابوااالعلقاااب ب‬
‫ب‬
‫ببر رنررار‬
‫ررررررا‬
‫با رر ر‬
‫ررررررررررررر۔رررررررر ب ر‬
‫ب ربب‬
‫رررررررررببرر‬
‫ررررررب‬
‫بن‬
‫ورغرررررر‬
‫جدرروراررزررررر ب ر‬
‫گرررررررر۔ررررررر ب‬
‫ببب رب‬
‫شررمرررارر رررررررر رررر‬
‫رررررربب‬
‫بب‬
‫رروررررمر‬
‫ب‬
‫ربھرررربارر رنرررر وررر‬
‫اااارااا کا ایک‬
‫ااابش اب‬
‫کواااااااا ببجاابک‬
‫ااااااااااا بببقاابرستان جٹو اسلگت‬
‫ااااتا‬
‫با‬
‫اااایاںبپران‬
‫ب‬
‫ب‬
‫ن‬
‫اااندازاااااااب بوااتا‬
‫باءااااب ا‬
‫دیکھاتاااااااب وا‬
‫ببباراناااابقابرستانوں کو‬
‫پا‬
‫ااااااااااا‬
‫اسا کو‬
‫دروازااااببااھی لگت‬
‫بب ببببببب بب بببب ببب بببب بببببب بب بببب ببببب‬
‫ااااباااقلیتیں موجود‬
‫ساتھ ساتھ عیسائ زرتشتی بدھ متیوغیر‬

‫تھیں‬
‫اااا ۔‬

‫ب‬
‫یااں‬
‫دروازاااااااب باااا‬
‫ااااااااااا ببباااسکاااابدااونوں طرف ا‬
‫کرشنا‬
‫اااارا نگر‬
‫ااااراااکااا بباااب‬
‫شب‬
‫مرکز ی‬
‫ااااااااااا ببب گامان گزرتا‬
‫ساااب‬
‫ااااببڑا‬
‫دااارج بال ولیتوں س‬
‫ااااب‬
‫کاااابلااحاظ س‬
‫اااارااارقبااااب‬
‫شب‬
‫مرکز ی‬
‫بب کب یب الگ سب مختلف‬

‫ولیتیںربی بوں گی اور بر ولیت کا اپنا حاک مربا‬

‫بو گاب یب حصب تجارت گب اربا بو گب ا یباں خرید و فروخت کا کام بوتا بو‬
‫گااااابآااج‬

‫ااااااااااا بببآااج بب بب‬
‫بازار‬
‫عاالواااااااب براا قسم کالگتا‬
‫ااااوااںکاااابا‬
‫ااااااایشاب‬
‫گ‬
‫ب‬
‫بھی ر‬

‫ببب بببببب بببب بب بببببب بب بببب کوئ نب‬
‫بی صورت قبرستانوں کی ببب‬
‫ب‬
‫وووووووووووو بب و۔ ی‬
‫وتوواوور و‬
‫وروووو‬
‫ضلووگ‬
‫کووووووووو ٹ و‬
‫ئ‬
‫کووو و‬
‫بب‬
‫مرحرمرردرغرلررمرررررر ررررور‬
‫ااااب‬
‫یااااب قابرستانٹیلاااابپاارتھاااااب ی‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫گیابنایا‬
‫بقول پروفیسر نیامت علی قبرستان پر‬
‫صورت‬

‫ب‬
‫اااایاں‬
‫باااا‬
‫اااابقااابرستانوں کو مسمارکرکاااابتااعمیرات کاسلسلااااب ناای ا ن‬
‫اااایاں‬
‫ئب‬
‫نن‬

‫بااااوٹ اعظم خان اور کوٹ فتح دینکاااابقاابرستان کو ڈھا کر عمارتیں بنا لی گئ‬
‫اااا ک‬
‫جیس‬
‫بببب زیر حوالب محلوں کوٹوں او رشبر سمیت تعمیرات ٹیلب پر بوئ بیں‬
‫ااااباااایب‬
‫ااااااااااا ببب‬
‫مااطابق‬
‫اورااااببالندیٹیلاااابکاامال چشتی شرقی کی بالئ سطعکااااب‬
‫ی‬
‫ٹاایلاااابپاار‬
‫علقااااب‬

‫تاااعلق رکھتی‬
‫ااااب‬
‫یااااب تاعمیرات سیکڑوں سال س‬
‫ااااااابب‬
‫واااتاب‬
‫اااا‬
‫اااایاں‬
‫سب‬
‫محسو ن‬

‫ب یبں ببت ولءیتوں کب مٹ جانب میں بیاس کا ب اتھبن یبں ب یبابمی جنگ و‬
‫ببب بب ببببب بببب‬
‫ااااراکاااابعاالقوں کی آبادی چاردیواری کب اندر کی آبادی کا تقریبا‬
‫ان چاردیواریکااا بباااب‬
‫‪ ٩٨‬فیصد ببب یب بیرونی‬

‫آبادی ببت بعد کی ببب اسب نیا یا بعد کا قصو رکبا‬

‫بب بببب ببب چار دیواری کب اندر کا قصور ببب ببب‘ ببب ببببب‘ بببب‬
‫رغرررررب کب مزاروں کی طرح پرانا ببب چونکب وب علب قشبر سب دور دراز‬
‫ررررر‬
‫ب‬
‫بر‬
‫و‬
‫بیں اس لیب ٹیلب پر آباد لگتب بیں ب اگر وب علب قشبر میں بوتب تو ٹیلب‬
‫اااالاااابکااا یا‬
‫ااااااابب ااسی طرح اندرونی آبادی پپرب‬
‫وااتاب‬
‫گءاااااااب‬
‫باااا‬
‫اااا و‬
‫ااااماااحروم‬
‫نام و نشان س ب‬

‫‪30‬‬
‫ارکب‬
‫اااابکااامطالعااااباااورمعاءینااااب کااااا‬
‫سکتاااااااا ببلاایکنجگ‬
‫اااابنااتھی کیا جا‬
‫بعد کا‘ کاسابق‬

‫*‪*jari hai‬‬

‫بب کوئ نتیجب اخذ کیا جا سکتا ببب‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful