You are on page 1of 24

Prof.dr Rade Ratkovi Budva, 07.11.

2010 STRATEKI IZAZOVI CRNOGORSKOG TURIZAM U DRUGOJ DECENIJI TREEG MILENIJUMA

1.

Uvodne napomene

Crna Gora se moe pohvaliti veoma dugom turistikom tradicijom, koja korespondira sa tradicijom uspjenih turistikih zemalja Mediterana. Ona je duga 136 godina, raunajui od otvaranja prvog modernog gradskog hotela na Cetinju 1864 godine, ili prvog resort hotela u Zelenici 1902 godine. Taj rani poetak turizma je bio markantan, ali ogranien na mali broj objekata i dosta puzajui razvoj. Slina je bila situacija i u prvih 50 godina prologa vijeka, kada je, za vrijeme Prve Jugoslavije, podignut samo jedan znaajniji hotel (Hotel Avala Budva iz 1939 godine). Nakom rata 1941 1945 slijedio je period obnove i izgradnje poruene zemlje, da bi turizam doao na red tek krajem 50-ih i poetkom 60-ih godina prolog vijeka. Ve 1960 otvoren je najvei crnogorski tzuristiki brend, unikatni Hotel Sveti Stefan, nakon ega je slijedio jaki investicioni turistiki ciklus, na baz dravnih investicija i stranih investicionih zajmova, koji je trajao goto 15 godina (do 1975 godine). Nakon toga slijedi razvojna stagnacija sve do zemljotresa iz 1979 godine, da bi, na bazi velikih sredstava solidarnosti, bio pokrenut novi razvojni ciklus u turizmu Crne Gore. U procesu obnove i razvoja kvanum osnovnih smjetajnih kapaciteta (hoteli i slini objekti komercijalnog karaktera) je narastao sa 21.975 u 1978 na 33.905 u 1990 godini, a ukupan turistiki promet sa 9,3 milona noenja na 10,2 milona, od ega je u osnovnom smjetaju ostvarivano pko 40%, a u komplementarnom oko 60%. Rekordna godina predtranzicionog peroda (1987 godina) je imala slijedee osnovne turistike parametre: broj kreveta 137.082 (osnovnih 30.825, komplementarnih 115.554), broj noenja 10.823.900 (domaih 7.060.200, inostranih 3.763.700). Poetkom 90-ih Crna Gora biva involvirana u jugoslovensku krizu, to je uslovilo dugogodinji regres i stagnaciju sve do 2003 godne, Turistiki promet je pao na 1/3, turistika privreda zapala u hronine gibitke i nelikvidnost, turistika gradnja stagnirala, osim ro su stanovi za trite (vikend stanovi i kue) bili u stalno rastuoj fazi. Oporavak je otpoeo 2004 godine i trajao do 2007 godie, kada je dolo do djeliminog povratka na ino trite uz ostvarivanje rekordno visokih stopa rasta, ponajvie zbog niskih lananih indeksa (male osnovice iz predhodnih kriznih godina). U tom periodu su obnovljeni privatizovani hoteli (najvie u Budvi) i izgraeni neki novi (najvei meu njima je Splendid) Sa eskalacijom globalne hipotekarne krize, koja je prerasla u finansijsku i ekonomsku krizu velikih razmjera, dolo je do ponovne stagnacije turizma u Crnoj Gori. Izbili su na povrinu ozbiljni strukturalni problemi crnogorskog turizma, koji su bili domaim ekspertima odavno poznati, ali je javno makiranje tih problema, uglavnom, ignorisano ili odbacivano uz peorativne komentare.

2 Osnovne strukturne probleme crnogorskog turizma na poetku druge decenije treeg milenijuma mogli bi razvrstati u slijedee grupe: Strukturni problemi turistike ponude Strukturni problemi turistike tranje Strukturni problemi u menadmentu turistike destinacije Strukturni finansijski problemi

2. Strukturni problemi 2.1.Strukturni problemi turistike ponude Razvoj smjetajnih kapaciteta, kao dominantne strukture u hospitality industriji, u kriznom periodu, je bio veoma usporen. Za 13 godina osnovni smjetajni kapaciteti su porasli za samo 8,4 % (0,65% prosjeno godinje), a komplementarni, po nepotpunoj zvaninoj statistici, opali za oko 60% (odustajanje od turistike djelatnosti i/ili prelaz u sivu zonu poslovanja). Nakon 2003 godine slijedi primjetan razvoj osnovnih i komplementarnih smjetajnih kapaciteta, to se vidi iz Tabele 1. Tabele 1.Dinamika razvoja smjetajnih kapaciteta CG u periodu 2003 2008 godine Osnovni kapaciteti br. index Kreveta Bazni 33905 36751 100.00 39921 108.63 41674 113.40 42321 115.16 43061 117.17 42602 115.92 komplementarni kapaciteti index br. index index Lanani Kreveta Bazni Lanani 103177 0.00 42055 100.00 0.00 108.63 76954 182.98 182.98 104.39 78596 186.89 102.13 101.55 88638 210.77 112.78 101.75 102170 242.94 115.27 98.93 114007 271.09 111.59

Godina 1990 2003 2004 2005 2006 2007 2008

(Izvor: SG CG 2003 do 2008godine) U posmatranom periodu (2003 2008) osnovni smjetajni kapaciteti su porasli za oko 16%, a komplementarni smjetajni kapaciteti za 171%, to je dovelo do kumulativnog uveanja ukupnih smjetajnih kapaciteta za oko 99%. Ovo su parametri dati na bazi oficijelne statistike. Oni, meutim, nijesu vjerna slika stvarnog stanja, s obzirom da su komplementarni kapaciteti samo djelimino obuhvaeni. Glavna neobuhvaena kategorija su vikend stanovi i kue (sekundarno stanovanje), iji se kapacitet u 2007 godini procjenjuje na oko 197.810 kreveta, to znai da se ukupni kapaciteti mogu procijeniti na oko 343.000 kreveta.1
1

Ratkovic dr Rade, Razvoj hotelijerstva u CG, geneza, stanje i perspektive, RR, Buva, 2009 g., str.167

3 Grafiki prikaz, na bazi podataka iz Tabele 1 daje plastinu ilustraciju dinamika smjetajnih kapaciteta Crne Gore u posljednjih 5 godina.
Grafikon 1 Dinamika razvoja smjetajnih kapaciteta CG 2003 - 2008
200000 150000 100000 50000 0 1 2 3 4 5 6 2003 2004 2005 2006 2007 2008 komplementarni kapaciteti br.kreveta ukupni br.kreveta osnovni br.kreveta

Kao to se vidi, Grafikon je konstruisan na bazi oficijelnih statistikih podataka, koji daju krivu sliku kvantuma i strukture smjetajnih kapaciteta, s obzirom na samo djelimian obuhvat komplementarnih smjetajnih kapaciteta. Stanje smjetajnih kapaciteta prema snimku iz 2008 godine je predstavljeno u Tabeli 2. Tabele 2. Struktura smjetajnih kapaciteta CG 2008 godine % uku % po vrsta kapaciteta br.kreveta pnom grupama Osnovni 44668 12.66 100 Hoteli 32216 9.13 72.12 apartman hoteli 824 0.23 1.84 Pansioni 1671 0.47 3.74 Moteli 181 0.05 0.41 Turistika naselja 8168 2.32 18.29 Apartmani 138 0.04 0.31 Ljeilita 1470 0.42 3.29 Komplementarni 308026 87.34 100 Planinarski domovi 132 0.04 0.04 Radnika odmaralita 4145 1.18 1.35 Djeja odmaralita 9812 2.78 3.19 Kampovi 5547 1.57 1.80 individualni turistiki smjetaj 92390 26.20 29.99 sekundarno stanovanje, procjena 196000 55.57 63.63 UKUPNO 352694 100.00 100.00 (Izvor: SG CG, 2009)

4 Unutar osnovnih smjetajnih kapacitwta dominiraju hoteli hoteli sa 72% uea, nakon kojih slijede turistika naselja sa oko 18% uea. Prosjena veliina hotela je oko 139 soba, a dodatni sadraji relativno skromni. Unutar komplementarnog smjetaja dominiraju sekundarni stanovi (oko 64%) i domainstva (oko 30%). Stanje hotelske strukture po redovnom istrivanju HSCG 2009 je bilo: Tabela 3 Struktura hotela u CG 2009 godine Broj Broj Broj Broj Broj Broj Kategorija hotela soba kreveta hotela soba kreveta 1989 1989 1989 2009 2009 2009 L / 5* 1 118 254 4 370 1,075 A / 4* 12 1,984 4,317 67 3,604 8,391 B / 3* 55 8,027 17,363 85 3,883 8,921 C / 2* 3 103 219 78 5,091 11,629 D / 1* 3 128 352 20 1,303 2,708 Ukupno 74 10,360 22,505 254 14,251 32,724 (Izvor: HS CG 2009) U 2009 godini uee hotela sa etiti i tri zvjezdice je ujednaeno (26% i 27%), hoteli sa dvije i jednom zvjezdicom uestvuju sa 44%, dok je uee hotela sa pet zvjezdica samo 3%. Prije tri decenije su dominirali hoteli sa tri zvjezdice (78%), a uee hotela sa etiri zvjezdice je bilo 19%, dok su ostale kategorije uestvovale sa po 1%. Regionalni aspekt distribucije ukupnih smjetajnih kapaciteta Crne Gore pokazuje dominantnu usredsreenost na Primorski dio (masovni turizam, klasini turizam, odnosno turizam matinog toka mainstream tourism), koji apsorbuje oko 95% ukupnog smjetaja, dok Sjeverni region uestvuje sa oko 4%, a Sredini sa tek 1%. Ovo pokazuje apsolutni naglasak na odmorini turizam kupaline provenijencije, te na, tek, pionirske korake u razvoju alternativnog turizma (turizam zasnovan na prirodi i kulturi, kongresni, poslovni i turizam posebnih motiva). Koncentracija smjetajnih kapaciteta na Primorju ve uveliko probija pragove odrivosti, to je determinisano nesputanim bumom razvoja komplementarnih smjetajnih kapaciteta, posebno objekata sekundarnog stanovanja. U rekapitulaciji strukturnih karakteristika crnogorske hospitaliti industrije, moemo istai slijedee: globalna struktura smjetajnih kapaciteta je izrazito nepovoljna, s obzirom da osnovni smjetajni kapaciteti uestvuju sa svega 13% u ukupnim smjetajnim kapacitetima (prosjek EU 42,18%, panija 52,55%, Italija 46,38%, Grka 88,23%, Kipa 95,70%)2; najvee uee u strukturi ukupnim smjetajnih kapaciteta zauzima najmanje poeljna kategorija vikene stanovi i kue sa ueem od 55,57%; struktura smjetajnog subsektora je veoma jednostrana, sa apsolutnom dominacijiom klasinih hotela nejasne specijalizacije i relativno niske kategorije;

Ibidem, str.171

5 sektor F& B doivljava tek poetnu disperziju, sa dosta sporim uvoenjem savremenih trendova u proizvodnji i servisu hrane i pia i tek poetnim pojavama autohtone lokalne i regionalne gastronomije. Previe je gastro ponude tipa kioska i restorana sa orjentalnom hranom (evapi, pljeskavice is l.); turistika trgovina je orjentisana ka regionalnim turistima nudei im markirane zapadne proizvode; sportsko rekreativana ponuda je, jo uvijek nerazvijena (srazmjerno malo tennis terena i potpuni izostanak golf igralita); nedostaju, odnosno nijesu zastupljeni rekreativni parkovi, tematski i zabavni parkovi i slini objekti savremenog tipa; u zabavi dominira ponuda niskog kvaliteta (turbo folk sa nesnosnom bukom), a spektakli su rijetki (koncerti svjetskih muzikih zvijezda na Jazu kraj Budve); kulturna ponuda je, mahom, svedena na festivale po promorskim gradovima, od kojih su neki na putu da postanu znaajni dogaaji u hospitaliti industriji sa regionalnim tradicionalnim obiljejem.

Dinamika razvoja smjetajnih kapaciteta dramatino zaostaje za projekcijama iz Master plana iz 2001 godine i njegove inovacije iz 2009 godine. Kapacitet hotela u 2009 godini je iznosio 32.724 kreveta, a projekcija iz Master plana do 2010 godine predvia 55.850 (50.000 na Primorju, 5.850 u kontinentalnom dijelu), to znai da do planskih ciljeva nedostaje itavih 23.126 kreveta. Planski cilj do 2020 godine iznosi 111.700 kreveta (100.000 na Primorju, 11.700 u kontinentalnom dijelu), to znai da bi u tekuoj deceniji trebalo izgraditi jo 79.026 kreveta, ili oko 7.900 godinje. Zadatak je zaista teak i stepen njegove realnosti se ubrzano topi. 2.2.Strukturni problemi turistike tranje U tranzicionom i postranzicionom periodu dogodile su se znaajne promjene u strukturi turistike tranje Crne Gore. Rang lista najznaajnijih emitivnih izvora se dramatino mijenja. Srbija i Rusija, kao emitivni izvori, izbijaju u prvi plan, a za njima slijede Bosna i Hercegovina, Italija, Maarska... Meu prvih 10 zemalja nema Njemake i Velike Britanije, koje su prije 90-ih godina bile glavna inostrana emitivna trita za Crnu Goru i Mediteran uopte. Albanija, kao relativno siromana turitika emitivna zemlja, je u julu 2009 godine zauzela esto mjesto meu emitivnim izvorima turizma Crne Gore, a Njemake nema meu deset prvih emitvnih izvora. Iste pozicije Albanije i Njemake zadrane su i na rang listi inostranog turistikog prometa Crne Gore za prvih devet mjeseci 2009. godine. Tabela 4 Struktura emitivnih izvora turizma CG u 2008 i 2009 godine
red. br. I 1 2 3 2008 iznos 828462 0 828462 3979559 2009 iznos 856332 0 856332 3375081 2010 I-IX iznos 800533 0 800533 3278308

IZVORI TRANJE Domae trite Srbija Crna Gora Ostale bive YU

% 100 0 100 100

% 100.00 0.00 100.00 100

% 100.00 0.00 100.00 100

6
repoblike Bosna i Hercegovina Makedonija Hrvatska Slovenija Srbija Inostrano trite Njemaka Austrija vajcarska V.Britanija Francuska Italija Holandija Slovaka eka Rusija Poljska Norveka Albanija Maarska Rumunija Bugarska Grka Finska Belgija vedska Ukrajina Danska Izrael Ostale evropske zemlje Kanada SAD Australija Japan Ostale zemlje UKUPNO

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 II 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 20 III

710424 230249 82356 79066 2877464 2986720 137146 102367 12922 75257 143226 151396 33643 76260 6983 899898 85424 60340 154227 187695 15758 241484 12087 12176 48343 55394 181197 10382 9329 116592 6696 21404 102367 26727 7794741

17.85 5.79 2.07 1.99 72.31 99.99 4.59 3.43 0.43 2.52 4.8 5.07 1.13 2.55 0.23 30.13 2.86 2.02 5.16 6.28 0.53 8.09 0.4 0.41 1.62 1.85 6.07 0.35 0.31 3.9 0.22 0.72 3.43 0 0.89 300.00

778455 153530 59798 84578 2298720 3319593 109893 57588 11887 79418 193983 225976 27647 61841 171643 1060510 123557 43620 192145 205259 38061 23307 5498 7777 46834 47696 89681 5371 20163 418682 6120 22645

22791 7551006

23.06 4.55 1.77 2.51 68.11 100.00 3.31 1.73 0.36 2.39 5.84 6.81 0.83 1.86 5.17 31.95 3.72 1.31 5.79 6.18 1.15 0.70 0.17 0.23 1.41 1.44 2.70 0.16 0.61 12.61 0.18 0.68 0.00 0.00 0.69 300.00

743396 138585 52982 80162 2263183 3218314 97371 55086 11168 68590 190448 220862 25669 61659 171102 1045956 122412 39564 185301 202829 37312 21827 4290 7525 45329 42346 88611 5015 18588 405171 5313 18816

20154 7297155

22.68 4.23 1.62 2.45 69.04 100.00 3.03 1.71 0.35 2.13 5.92 6.86 0.80 1.92 5.32 32.50 3.80 1.23 5.76 6.30 1.16 0.68 0.13 0.23 1.41 1.32 2.75 0.16 0.58 12.59 0.17 0.58 0.00 0.00 0.63 300.00

(Izvor: Mjeseni statistiki pregled broj 10/2010, Monstat, 2010 godine) Listu od 10 prvorangiranih emitivnih zemalja dajemo u Tabeli 5. Tabela 5 Deset prvih emitivnih izvora turizma CG 2009 i 2010 godine
broj noenja R.br 1 Zemlje Srbija 2009 2298720 2010, I - IX 2263183 struktura u % 2010, 2009 I - IX 34.98 35.51

7
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Rusija Bosna i Hercegovina Italija Maarska Francuska Albanija eka Makedonija Poljska Ostale zamlje SVEGA 1060510 778455 225876 205259 193983 192145 171643 153530 123557 1167439 6571117 1045956 743396 220862 202829 190448 185301 171102 138585 122412 1090136 6374210 16.14 11.85 3.44 3.12 2.95 2.92 2.61 2.34 1.88 17.77 100 16.41 11.66 3.46 3.18 2.99 2.91 2.68 2.17 1.92 17.10 100

Struktura emitivnih izvora je predstavljena na Grafikonu broj 2.


Grafikon 2 Rang lista prvih 10 emitivnihSrbija zemalja za Rusija CG, 2010, I do IX 17%
2% 2% 3% 3% 3% 3% 3% 12% 36% Italija Maarska Francuska Albanija eka Makedonija 16% Poljska Ostale zamlje

Bosna i Hercegovina

Kao to se vidi, na elu rang liste glavnih emitivnih izvora turizma Crne Gore je Srbija sa oko 36% uea u inostranoj turistikoj tranji, ili oko 34% u ukupnoj turistikoj tranji. Prvih 5 pozicija na turistikom tritu zauzimaju Srbija, Rusija, Bosna i Hercegovina (dvocifrena uea), nakon ega slijede Italija i Maarska (jednocifrena uea). Odmah iz njih dolaze Francuska i Albanija.
Grafikon 3 Rang lista prvi 10 emitivnih Srbija zemalja za Rusija CG, 2009 godine
18% 2% 2% 3% 3% 3% 3% 3% 12% 35% Italija Maarska Francuska Albanija eka Makedonija 16% Poljska Ostale zamlje

Bosna i Hercegovina

8 Slina situacija je bila i 2009 godine. Grafikon 3 pokazuje jaku dominaciju trita Srbije u strukturi inostrane turistike tranje Crne Gore, nakon ega slijede Rusija i Bosna i Hercegovina, dok ostale zemlje sa rang liste prvih crnogorskih turistikih trita imaju relativno skromno i dosta ujednaeno uee. Struktura turistike tranje Hrvatske je bitno drugaija. Na rang listi deset prvih emitivnih izvora Hrvatske nema crnogorskih emitivnih turistikih favorita. U sluaju Hrvatske, kao razvijene turistike zemlje, gdje dominira, kao i u sluaju Crne Gore, inostrani turizam, (koji uestvuje sa oko 90% u ukupnom turistikom prometu), prva na rang listi je jedna od najjaih emitivnih zemlja svijeta Njemaka, ije se uee u periodu januar - avgust, 2007 2009 godine, kree od 20% do 21% , sa tendencijom rasta. Iza Njemake slijede Slovenija (oko 12%), Italija (oko 10%) i Austrija (oko 8,5%). Znaajno uee imaju trita eke, Poljske i Holandije, ija se uea kreu od 5,0% do 8,0%. Tabela 6 Struktura emitivnih izvora turizma Hrvatske, I do VIII 2007 - 2009 godine red. Trite broj Zemlja 1 Njemaka 2Slovenija 3Italija 4Austrija 5 eka 6 Poljska 7Holandija 8 Slovaka 9 Maarska 10Francuska 11Ostale zemlje ukupno ino 12 noenja 2007 godine 2008godine 2009godine noenja uee % noenja ue. % noenja ue. % 8722094 20.64 8791897 20.23 9166256 21.17 5221550 12.36 5340851 12.29 5155200 11.91 4978975 11.78 4662868 10.73 4704390 10.87 3505482 8.30 3497229 8.05 3681623 8.50 3789518 8.97 3608450 8.30 3535144 8.16 1591575 3.77 2220480 5.11 2410915 5.57 1867770 4.42 2178690 5.01 2273003 5.25 1686125 3.99 1770190 4.07 1868929 4.32 1770084 4.19 1725624 3.97 1468853 3.39 1338021 3.17 1352499 3.11 1286689 2.97 7782103 18.42 8300942 19.10 7746710 17.89 42253297 100.00 43449720 100.00 43297712 (http://www.mint.hr/, statistika) 100.00

Grafikon broj 4 pokazuje stabilizaciju uea pojedinih emitivnih zemalja u turistikom prometu Hrvatske.

Grafikon 4 Izvori turistike tranje Hrvatske I do VIII


10000000 8000000 6000000 4000000 2000000 0
ov en i ja Ita Au lija st rij a Po lj Ho ska la nd ija Fr O a nc st a l u sk e ze a m lj e

2007 godina 2008 godina 2009 godina

Rang lista hrvatskih emitivnih favorite je ostala ista in a nivou cijele 2009 godine i prvih osam mjeseci 2010 godine. Interesantno je da se neto oko polovine turistikog prometa Hrvatske ostvaruje u komercijalnim objektima (u 2010 hoteli 23%, turistika naselja 5%, kampovi 26%), dok u sluaju Crne Gore, u 2007 godini, noenja ostvarena u osnovnom smjetaju su, prema oficijelnoj statistici turistikog prometa, uestvovala sa tek 38,58% u ukupnom turistikom prometu, a ako se ukljui i promet komercijalnih kampova (ukupna komercijalna noenje 2.873.526, od zvaninih 7.294.530 noenja) svega 39,39%. Ako se, pak, uzme u obzir procjena ukupnog turistikog prometa (evidentirani + neevidentirani = 16.465.968 noenja), onda je koeficijent uea komercijalnih noenja sveden na dramatinih 17,45%! Stepen korienja smjetajnih kapaciteta, mjeren brojem dana pune zauzetosti, je, jo uvijek veoma nizak, kako u oblasti osnovnih smjetajnih kapaciteta (kontinuirano poveanje, ali jo uvijek na nivou od blizu 50% stepena korienja krajem 80-ih prologa vijeka), tako i u oblasti komplementarnih kapaciteta (prve 4 godine rast, ali pad u 2008. godini). Tabela 7 Stepen korienja smjetajnih kapaciteta Crne Gore u danima pune zauzetosti Godina 1986 2004 2005 2006 2007 2008 dani pune zauzetosti osnovni komplemen. 141,94 58,53 61.88 25.22 60.99 32.52 62.75 39.20 65.37 45.51 70.81 41.91 svega 75,84 30.72 36.87 42.49 48.00 49.77

Sl

10 Radi komparacije, u Tabeli 6 prezentiramo osnovne parametre stepena korienja smjetajnih kapaciteta u Hrvatskoj. Tabela 8 Stepen korienja smjetajnih kapaciteta Hrvatske u danima pune zauzetosti Vrsta objekata Hoteli i aparthoteli Turistika naselja Kampovi i kampiralita Sobe i apartmani u domainstvu Ostali objekti UKUPNO Broj noenja 2007 15.200.468 4.173.288 13.017.215 17.676.282 5.938.239 56.005.492 2008 15.220.502 3814805 13.349.431 18.557.154 6.161.602 57.103.494 Broj dana pune zauzetosti 2007 2008 131 129 80 61 41 46 59 88 62 42 42 59

(Izvor: Republika Hrvatska ,Ministarstvo turizma Analiza turistike godine 2008, str.8.) Kao to se vidi, stepen korienja osnovnih smjetajnih kapaciteta je u Hrvatskoj znatno iznad stepena korienja u Crnoj Gori (oko 70% vei), kao i ukupnih smjetajnih kapaciteta (oko 22% vei), dok je stepen korienja komplementarnih smjetajnih kapaciteta gotovo identian u Hrvatskoj i Crnoj Gori. Prednost Hrvatske je u neto boljoj strukturi smjetajnih kapaciteta (osnovni kapaciteti uestvuju sa oko 17%, 4% vie nego u CG) i znatno boljem korienju osnovnih smjetajnih kapaciteta. Hoteli koji su novi, renovirani i kategorisani u posljednjoj deceniji su ve pet godina sadrani u uzorku hotela obuhvaenih redovnim godinjim istraivanjem.3 U taj uzorak ulazi oko 20% reprezentativnih hotela, koji predstavljaju kvalitetniji dio crnogorske smjetajne industrije. Pokazatelji njihovog trinog poloaja i ekonomskih rezultata su znatno bolji od pokazatelja za ukupnu industriju smjetaja Crne Gore. Tabela 9 Stepen popunjenosti i prosjene cijene reprezentativnih hotela Crne Gore i Hrvatske godinja popunjenost % prosjena cijena index Crna Index Crna godina cg/hr Gora Hrvatska Gora Hrvatska cg/hr 2004 28.00 44.80 62.50 25.00 48.15 51.92
3

Globalno istraivanje Horwath Hotel Industry Survey, kojim je bilo obuhvaeno i crnogorsko hotelijerstvo u periodu 2004 2008 godine, po narudbi Ministarstva turizma, a u izvoenju Horwath Consulting Zagreb i Fakulteta za turizam Bar

11 2005 2006 2007 2008 36.80 29.80 37.90 37.0 45.50 45.00 46.40 44.00 80.88 66.22 81.68 82.62 28.00 43.00 54.00 62.00 48.26 51.49 59.47 65.83 58.02 83.51 90.80 106.15

(Izvor: Poslovanje hotelijerstva Hrvatske i Poslovanje hotelijerstva Crne Gore, Horwath Hotel Industry Survey, 2004 2009) Iz tabele 9 je vidljivo da se stepen popunjenosti uzorkovanih hotela iz godine u godinu poveavao i da on gotovo dvostruko prevazilazi porocjenu popunjenost ukupnih osnovnih smjetajnih kapaciteta. Meutim, stepen popunjenosti i prosjene cijene su znaajno zaostajali za paralelnim rezultatima u hotelijerstvu Hrvatske, to plastino ilustruje Grafikon 5.
Grafikon 5 Stepen popunjenosti i prosjene cijene u turizmu CG i HR
80.00 60.00 40.00 20.00 0.00 1 2 3 4 5 2004 2005 2006 2007 2008 stopa popunjenosti CG stopa popunjenosti HR Prosjena cijena CG Prosjena cijena HR

Dinamika prosjenog godinjeg i i dnevnog prihoda po hotelskoj sobi ima gotovo simetrine karakteristike. Tabela 10 Prihod po sobi hotela Hrvatske i Crne Gore godinji prihod po sobi index Crna Gora Hrvatska cg|hr 5490.16 13056.70 42.05 8090.00 13875.45 58.30 10450.00 14953.20 69.88 13809.00 16810.16 82.15 16221.00 18283.00 88.72 dnevni prihod po sobi index Crna Gora Hrvatska cg|hr 7.00 21.57 32.45 10.30 21.96 46.93 12.81 23.17 55.30 20.47 27.59 74.17 22.94 30.87 74.32

godina 2004 2005 2006 2007 2008

(Izvor: Poslovanje hotelijerstva Hrvatske i Poslovanje hotelijerstva Crne Gore, Horwath Hotel Industry Survey, 2004 2008)

12

Grafikon 6 Prosjean dnevni prihod po sobi u Crnoj Gori i Hrvatskoj


40.00 30.00 20.00 10.00 0.00 1 2 3 4 5 2004 2005 2006 2007 2008 dnevni prihod/s CG dnevni prihod/s HR

Bolji trini poloaj hotelijerstva Hrvatske, olien u veem prosjenom prihodu po raspoloivoj sobi je posljedica veeg stepena popunjenosti kapaciteta i veih cijena. Dinamika cijena u Crnoj Gori pokazuje tendenciju rasta, tako da su prosjene cijene za 2008 godinu bile blizu cijena u Hrvatskoj. Trini mix hotela u Hrvatskoj i Crnoj Gori pokazuje veoma sline karakteristike. Dominiraju odmorini alotmanski turisti ( u CG od 70% do 80%, a u HR od 74% do 76%), ali su u hotelijerstvu Hrvatske individualni odmorini turisti (od 16,8% do 19%) znatno zastupljeniji nego u sluaju Crne Gore (od 8% do 12,5%). Razliku u strukturi dopunjavaju poslovni turisti (u CG 7% do 14,5%, a u HR 6% do 7,2%) i ostali turisti (u CG 1% do 8%, u HR 0,4% do 0,9%). Tabela 11 Izvori rezervacija hotela Hrvatske i Crne Gore 2007 godine % izvora Vrsta rezervacija izvora rezervacija Hrvatska Crna Gora ostali izvori 3.8 3.6 vlastiti rezervacioni sistem 15.1 12.9 direktni upit 13.8 32.3 turistike agencije 28.6 24.9 Turoperatori 38.7 26.3 Ukupno 100 100 (Izvor: Poslovanje hotelijerstva Hrvatske i Poslovanje hotelijerstva Crne Gore, Horwath Hotel Industry Survey, 2004 2008) Podaci iz Tabele 11 djeluju zbunjujue. S obzirom na saobraajni poloaj Crne Gore kao turistike destinacije, izvori rezervacija hotela Hrvatske primjereniji bi bili hotelima u Crnoj Gori, koja bi se trebala vie oslanjati na turoperatore i turistike agencije, bar kada su u pitanju najjai emitivni izvori Evrope. Meutim, to nije sluaj, a razloge treba traiti u dominacioji regionalnih trita (trite Srbije i trite Bosne i Hercegovine) u strukturi emitivnih trita na koja se Crna Gora u posljednjih pet godina oslanja.

13 Grafikon 7 daje veoma jasnu ilustraciju aktuelne trine orjantacije u hotelijerstvu i turizmu.

Grafikon 7 Izvori rezervacija u turizmu Hrvatske i Crne Gore


turoperatori 100% 80% 60% 40% 20% 0% 38.7 28.6 13.8 15.1 3.8 1 Hrvatska 26.3 24.9 32.3 12.9 3.6 2 Crna Gora turistike agencije direktni upit vlastiti rezervacioni sistem ostali izvori

Slina struktura kanala prodaje je zadeana i u 2008 godini. U rezimeu kratke analize trinog poloaja crnogorske hospitaliti industrije moemo istai slijedee: primjetna je orjantacija na niskobudetna i sezonski koncentrisana regionalna trita (Srbija, kao dominantno trite, Bosna i Hercegovina, Makedonija...), to je u direknoj korelaciji sa nepovoljnom strukturom globalnih smjetajnih kapaciteta; stepen popunjenosti osnovnih smjetajnih kapaciteta je relativno nizak (61 do 71 dan pune zuzetosti), a komplementarnih duplo nii (25 do 42 dana), to daje relativno nisku popunjenost ukupnih smjetajnih kapaciteta (31 do 50) dana, koja je znatno ispod popunjenosti hotela i slinih objekata u Hrvatskoj (oko 130 dana pune zauzetosti) i ukupnih smjetajnih kapaciteta Hrvatske (oko 60 dana); najbolji hoteli u Crnoj Gori su bili za 20% do 40% slabije popunjeni od Hrvatskih, a prosjene cijene nie 10% do 50% od prosjenih cijena najboljih Hrvatskih hotela; dnevni prihod hotela u Crnoj Gori se kretao 7 do 27 , to je bilo 16% do 67% nie od hrvatskih hotela; u trinom mix-u hotela u Crnoj Gori i Hrvatskoj dominiraju odmorini hoteli, ma da je intezitet njihove dominacije neto jai u Crnoj Gori; meu kanalima prodaje u Hrvatskoj dominiraju agencije i turoperatori (67,3% uea) i direktni upiti (13,8%), a u sluaju Crne Gore takoe, s tim to je uee direktnih upita vee (32,3%) a agencija i turoperatora manje (51,2%), to je u direktnoj suprotnosti sa njenim saobraajnim poloajem prema glavnim evropskim emitivnim izvorima (efekat nepovoljne smjetajne strukture i

14 orjentacije na privremeno atraktivna trita, posbno trite Rusije i regionalna trita); Relativno nisku konkurentnost crnogorskog turizma pokazuje nizak bruto prihod po noenju (GDP po noenu oko 90 2009 godine na bazi zvanine statistike, odnosno 45 po procijenjnom turistikom prometu), koji bitno zaostaje za konkurentskim zemljama (Portugalija 219 , Grka 319 , Austrija 431 , Hrvatska 123 ).4

2.3.Strukturni problemi u menadmentu turistike destinacije U predtranzicionom periodu bilo je svega 18 turistikih preduzea u Crnoj Gori, koji su bili nosioci razvoja i operativnog menadmenta u turizmu. Preko pola smjetajnih kapaciteta (oko 50 hotela sa oko 16.000 kreveta) drala je kompanija Montenegroturist rtva tranzicije. U meuvremenu je dolo do fragmentacije svih veih turistikih preuzea, kroz politiki voen proces privatizacije, tako da je od malog broja relativno velikih turistikih kompanija nastao velik broj srednjih i malih privrednih drutava. U meuvremenu je dolo i do spontanog osnivanja niza firmi u turizmu, iji je broj u 2008 godini dostigao cifru od 2.208 raznih stakeholdera-a u turizmu, koji nijesu obuhvaeni odgovarajuom mreom destinacijskog menadmenta. Tabela 12 Struktura preduzetnitva u turizmu Crne Gore 2008 godine Oblik organizovanja broj Ortaka drutva 155 Komaditna drutva 11 Akcionarska drutva 35 D.o.o. 510 Jednolana d.o.o 1512 Drutvene organizacije 2 Udruenje graana 46 Ustanove 3 Ostali oblici 22 UKUPNO 2298 (Izvor: SG CG 2008) Najnovijom reorganizacijom turistike organizacije Crne Gore iz 2004, odnosno 2007 godine stvoren je jedan preteno etatistiki sistem drutvenog turistikog organizovanja, koju karakterie: Organizaciona razdvojenost na lokalni i nacionalni dio i njihova nepovezanost
4

Izvori: statistika UNWTO, WTTC, nacionalni statistiki zavodi

15 Iskljuiva kontrola drave nad TO na svim nivoima Mijeanje nadlenosti po nivoima-svi hoe ino promociju Izbjegavanje menadmenta u mjestu i optini Reduciranje mjesnih TO na informativnu finkciju Regres u odnosu na predtranziciona rijeanja

Pored sistema TO, formirano je i Udruenje malih hotela Crne Gore, a kasnije i CTU, ali se radi o organizacijama tipa NVO, koje, i pored dosta entuzijazma, nijesu uspjele obezbijediti mehanizme za integraciju poslovnih politika brojnih stakeholdera-a u turizmu Crne Gore, a kamo li i onih iz repro lanca ireg turistikog sistema (saobraaj, trgovina, komunalne slube, institucije kultue, poljoprivredne firme i sl.). Pred destinacijskim menadment kompanijama, zajedno sa Vladom i brojnim stakeholdera-ima, stoji, izmeu ostalog, i realizacija aktuelnog Master plana razvoja turizma Crne Gore, iji su osnovni kvalitativni i kvantitativnu ciljevi saeti u Tabeli 13. Tabela 13 Strateki indikatori iz Master plana razvoja turizma Crne Gore 2020 godine
Vizija Crna Gora Wild Beauty resort Disperzirana USP ponuda Destinacijska marka - Wild Beauty resort pozicionira Crnu Goru kao jedinstvenu destinaciju USP. Sutinu marke predstavljaju raznolikost predjela i ljepota Wild Beauty kao i regionalni identiteti. Njihova zatita i odravanje sastavni su elementi strategije kvaliteta. Odrivi razvoj. Plani turizam mediteranskog duha, cjelogodinja otvorenost Budva, Bar Plani turizam i turizam u prirodi internacionalnog ranga i cjelogodinje otvorenosti USP, Ulcinj Plani turizam, kulturni turizam, spotrski i zdravstveni turizam, visokokvalitetna destinacija cjelogodinje otvorenosti za individualni i paualni turizam USP, Boka Kotorska Turizam u prirodi, sportski i seoski turizam, MICE turizam, tematski turizam, eko turizam, Skadarsko Jezero i Cetinje Turizam u prirodi, sportski turizam, wellness u prirodi, Bjelasica, Komovi, Prokletije, Plav Turizam u prirodi, sportski turizam, porodini odmori, Durmitor, Sinjajevina, abljak, Pluine, Boan, avnik Integrisuca turistika ponuda, panoramske ceste i staze uz prateu ponudu, pojas od Primorja do Durmitora Integrisuca turistika ponuda, panoramske ceste i staze uz prateu ponudu (zdravlje, wellness, MICE, kultura), pojas od Primorja do Bjelasice i Komova Hotelski kreveti 2020. godine 111.100 (Primorje 85%), ukupni 300.000 (Primorje 93%) Hotelska noenja 2020. 21,6 mil., ukupna 39,6 miliona prihodi hotelijerstva 2020. 2,32 milijardi , turizma ukupno 2,9 milijardi Direktna zapoljenost u turizmu 2020 godine 32.275 radnika ciljna popunjenost hotela 53,3% (194 dana), ukupna 39,6%(144 dana) % hotelskih noenja 2020. godine 54,6 % prosjean hotelski prihod po noenju 2020. godine 104,17 ciljna trita: EU za hotele, domae trite za komplementarni smjetaj

Misija

Ciljevi

ekonomski

Trini

16
selektivni turizam, preteno 3 i 4 *(77%), 5* 15,8 % i 1* 7,1% odriv razvoj zatita prirode proirenje plaa locirane objekata prema zaleu, upravno prema plai

ekoloki

Predhodni jasno definisani strateki ciljevi se samo djelimino i krajnje usporeno ostvaruju. Najuoljivija diskrepanca se, kao to smo vidjeli, pokazuje na sektoru obima i strukture smjetajnih kapaciteta i obima i strukture turistike tranje, a i stepen ostvarenja ekolokih ciljeva je na niskom nivou ostvarivosti, odnosno razvoj kvazi turistikih struktura (posebno stanova i kua za trite) ozbiljvo derogira ivotnu sredinu. Standardi ostalih ciljeva su, takoe, znatno iznad sadanjih ostvarenja. Na planu upravljanja destinacijom potrebno je izgraditi organizacione mehanizme koji e mobilisati sve stakeholdera-e u turizmu u provoenju stratekih ciljeva iz Master plana, kao i u integraciji njihovih stratekih i operativnih poslovnih politika u tom pravcu. Do sada su se, u procesu tenderskih prodaja, javljali investitori sa idejama koje su, u najveem dijelu, bile u koliziji sa ciljevima iz Master plana. Nudili su se razni projekti tipa Dubai, Monte Carlo, Monaco, Las Vegas..., koji su i kod nas nailazili na podrsku nekih organa i vanih pojedinaca. Master plan je definisao pozitivne strateske vizije i ciljeve, pa je ista opstrukciaja vaditi alternativne projekte iz rukava. Master plan treba provoditi, a ne opstruirati raznim ad hoc strategijama. 2.4.Strukturni finansijski problemi U posljednjih pet godina dolo je do oscilacija u zbirnim bilansnim pozicijama sektora hotela i restorana u Crnoj Gori. Taj zbirni bilans se, po naoj procjeni, poklapa sa zbirom bilansa cijelog turistikog sektora, s obzirom da se meu bilansima grana ne pojavljuje turizam, ve se relacije ukupnog turistikog sistema inkorporiraju u sektor hoteli i restorani. Bilans je prikazan u Tabeli 14. Tabela 14 Zbirni bilans uspjeha sektora hoteli i restorani Crne Gore 2005 - 2009 godine
r.br. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1 PRIHODI Poslovni prihodi ostali poslovni dobici kapitalizovan rad razlika zaliha 2 RASHODI 2.1. utroene sirovine 2005 87229752 78941134 8174426 121645 -7453 101337614 39389103 2006 130221387 119214391 10864721 30780 111495 150584237 55766134 2007 200086913 179365215 20890480 44829 -213611 202131005 86377209 2008 219704514 195368368 24414195 -2731 -75318 232771837 91940958 2009 189946571 167115280 22869342 -6616 -31435 203065425 77112755

17
2.2. 2.3. 2.4. 2.5. trokovi zapoljenih amortizacija ostali otpisi/umanjenja ostali poslovni rashodi BRUTO DOBITAK (GOP) NEPOSLOVNI RASHODI neto finansijski troak kapitalni dobici/uea diskontinuirani dobitak DOBITAK PRIJE POREZA POREZ NA DOBITAK 25916614 6671238 9871 29350788 32532536 9126419 4620000 48539148 43991160 14904666 3208549 53649421 49420713 23008736 1834225 66567205 47511765 25296127 2087336 51057442

3 4 4.1. 4.2. 4.3. 5 6

-14107862 1441073 1411374 1906 27793 -15548935 109742

-20362850 8515094 7777112 138 737844 -28877944 585697

-2044092 10579170 10620421 3778 -45029 -12623262 2046883

-13067323 27330957 27311945 1057 17955 -40398280 1525988

-13118854 12995422 12986061 -402 9763 -26114276 1502787

NETO DOBITAK 7 (NOP)

-15658677

-29463641

-14670145

-41924268

-27617063

(Izvor: CBCG, baza podataka) Radi plastinijeg uvida u dinamiku glavnih elemenata bilansa uspjeha, dajemo grafiki prikaz.
Grafikon 8 Dinamika uspjeha sektora hotela i restorana CG
300000000 200000000 100000000 0 -100000000 1 2 3 4 5 BRUTO DOBITAK (GOP) NETO DOBITAK (NOP) PRIHODI RASHODI

2005 2006 2007 2008 2009

Kao to je vidi, u svom posmatranim godinama poslovni prihodi su bili manji od poslovnih rashoda, odnosno bio je negativan GOP, ukljuujui i 2007 godinu, kada je bruto poslovni gubitak bio najmanji (-2.044.092). Neto gubitak (NOP) se pokazuje u svim posmatranim godinama, s tim to je bio najvei 2008 godine (-41.924.268), a najmanji 2007 godine (-14.670.145). Komparacije radi, navodimo da je ukupna privreda Crne Gore u 2006, 2007 i 2008 godini imala pozitivan NOP, dok je 2005 i 2009 godine NOP bio negativan.

18 Tabela 15 Cash flow sektora hoteli i restorani Crne Gore 2005 - 2009 godine
Amortizacija dobitak/gubitak cash flow 6671238 -15658677 -8987439 9126419 -29463641 -20337222 14904666 -14670145 234521 23008736 -41924268 -18915532 25296127 -27617063 -2320936

Kao to se vidi, od pet posmatranih godina cash flow je bio negativan u etiri godine, a u 2007 godini je ostvaren relativno mali, gotovo simbolian, pozitivan cash flow. Negativan cash flow u tri uzastopne godine je, prema teoriji poslovnih finansija, razlog za uvoenje sanacionog menadmenta, to znai da je crnogorski turizam sazrio za uvoenje takve vrste menadmenta. Nasuprot tome, ukupna privreda Crne Gore ima pozitivan cash flow u svim posmatranim godinama, izuzev 2005 godine. Finansijska situacija turizma Crne Gore pokazuje znaajne znake insolventnosti, to proizilazi iz relacija posljednjeg bilansa stanja. Tabela 16 Bilans stanja sektora hoteli i restorani Crne Gore 2005 - 2009 godine
Red. Br. I 1 2 3 4 5 6 7 II III 1 2 3 4 3 AKTIVA elementi STALNA IMOVINA neuplaeni kapital nematerijalna imovina nekretnine, postrojenja, oprama stalna imovina za prodaju dugorona potraivanja dugoroni finansijski plasmani odloeni porezi ZALIHE POTRAIVANJA kupci kratkoroni finansijski plasmani dati avansi nenaplaeni prihodi ostalo iznos 1245181547 2393211 16649386 1178818470 2662467 1556628 43002761 98624 Red. Br. I 1 2 3 4 5 6 II 23845344 112610222 75598684 18083419 11491235 2738457 4698427 III 1 2 3 4 5 PASIVA elementi KAPITAL I REZERVE upisani kapital emisiona premija revalorizaciona rezerva ostale rezerve nerasporeena dobit/gubitak manjinski interesi DUGORONE OBAVEZE dugorone obaveze odloeni porezi dugorona rezervisanja ostale dugorone obaveze odloeni prihodi KRATKORONE OBAVEZE KO iz poslovanja kratkorone finansijske obaveze tekui dio dugoronih kredita obaveze za poreze obaveze za dividende kratkorona rezervisanja ostale obaveze iznos 819813760 854,530,427 16205899 109690655 3819551 -163526064 -906708 381161924 287545935 3703240 3357813 21140453 65414483 192863160 63229213 97644698 19108902 5676942 730514 87751 6385140 1393838844

1 IV GOTOVINA I EKVIVALENTI 12201731 2 3 4 5 6 7

UKUPNO AKTIVA

1393838844

(Izvor: CBCG, baza podataka)

19

Prikazani bilans stanja otkriva nepovoljnu finansijsku strukturu turistike privrede Crne Gore. Neto obrtni fond, kao osnovni pokazatelj solventnosti, je nagativan, to znai da je turistika privreda Crne Gore, gledano u cjelini, insolventna. Tabela 17 Neto obrtni fond sektora hoteli i restorani Crne Gore 2009 godine
1 a. b. 2 3 4 5 DUGORONI IZVORI KAPITAL DUGORONE OBAVEZE STALNA IMOVINA NETO OBRTNI FOND (-2) ZALIHE UKUPAN NEDOSTATAK 1200975684 819813760 381161924 1245181547 -44205863 23845344 -68051207

Dugoroni izvori ne pokrivaju ukupnu stalnu imovinu, ve je evidentan nedostatak od oko 44 miliona , to ini oko 3% dugoronih izvora. Kada se ovome prikljue i zalihe, koje bi, po pravilu, trebalo pokriti dugoronim izvorima, onda je ukupan nedostatak oko 68 miliona . Interesantno je da u strukturi dugoronih izvora dominira kapital sa 68%, to znai da turizam ima relativno malu zaduenost i da, uz predpostavku bitnog podizanja rentabiliteta poslovanja, ima prostora za finansiranje razvoja relativno povoljnim dugoronim zajmovima. Drugim rijeima, nije jedino rijeenje za podsticanje razvoja prodaja objekata kupcima koji se, opet, zaduuju da bi te objekte renovirali i uveali. Komparacije radi, navodimo da je ukupna privreda imala pozitivan neto obrtni fond 2009 godine, ali je on pokrivao samo 7,87% prosjenih zaliha, to znai da je i ona bila insplventna, ali u viestriko manjem procentu od turizma. Situacija je znatno bolja ako se analizira uzorak od oko 40 najboljih crnogorskih hotela, koji su predmet kontinuiranog Horwath godinjeg istraivanja. U posmatranom periodu crnogorsko hotelijerstvo (njegovi najbolji predstavnici) je prolo put od ekstremnog gubitka (Bruto poslovni gubitak u 2004 godini i neto poslovni gubici u 2004 i 2005 godini) do solidnog rentabiliteta, koji je u 2007 godini bio upola manji, izraeno u procentu od poslovnih prihoda, nego predhodne 2006 godine. U istom periodu hrvatsko hotelijerstvo je imalo relativno visoku i stabilnu stopu bruto poslovnog dobitka (GOP Gross Operating Profit) i promjenjivu stopu neto poslovnog dobitka (NOP Net Operating Profit). Distrubucija rezultata po godinama data je u Tabeli 11. Tabela 18 Profitabilnost hotela Hrvatske i Crne Gore
GOP u % godina 2004 2005 Crna Gora -5.80 13.20 Hrvatska 27.40 27.50 index cg|hr -21.17 48.00 NOP u % Crna Gora -27.50 -1.90 Hrvatska 4.50 7.50 index cg|hr -611.11 -25.33

20
2006 2007 2008 21.20 20.50 30.4 27.60 29.90 25.80 76.81 68.56 117 9.00 4.50 2.4 1.00 2.40 -5,5 900.00 187.50

(Izvor: Poslovanje hotelijerstva Hrvatske i Poslovanje hotelijerstva Crne Gore, Horwath Hotel Industry Survey, 2004 2009) Distribucija bruto i neto poslovnog rezultata je plastino prikazana u Grafikonima 8 i 9.
Grafikon 8 Bruto dobit (GOP) hotelijerstva Hrvatske i Crne Gore u %
40.00 30.00 20.00 10.00 0.00 -10.00 2004 2005 2006 2007 plan 2008 GOP CG GOP HR

Grafikon 9 Neto profit (NOP) hotelijerstva Crne Gore i Hrvatske u %


20.00 10.00 0.00 -10.00 -20.00 -30.00 2004 2005 2006 2007 plan 2008 NOP CG NOP HR

Hoteli u Crnoj Gori su radno intezivniji od hotela u Hrvatskoj, s obzirom da je u 2007 godini prosjean broj zapoljenih po hotelskoj sobi u Crnoj Gori bio 0,64 radnika, a u Hrvatskoj 0,33. Prosjena bruto primanja po radniku su u istoj godini u Crnoj Gori bila oko 600, a u Hrvatskoj oko 1.000 .

21 Na kraju navodimo da je i procijenjena turistika potronja Crne Gore srazmjerno niska u odnosu na konkurentske zemlje. Relativno nisku konkurentnost crnogorskog turizma pokazuje nizak bruto prihod po noenju, odnosno ukupna turistika potronja po noenju (GDP po noenu oko 90 2009 godine na bazi zvanine statistike, odnosno 45 po procijenjnom turistikom prometu), koji bitno zaostaje za konkurentskim zemljama (Portugalija 219 , Grka 319 , Austrija 431 , Hrvatska 123 ).5

3.

Osnove mjera turistike politike

Predhodna analiza je identifikovala glavne strukturne probleme crnogorske hospitaliti industrije, kao i glavne probleme njenog trinog poloaja i ekonomske efektivnosti. Svi uoeni problemi u sistemski povezani, tako da strukturna neravnotea prouzrokuje trinu neravnpteu, a one zajedno i ekonomsku ravnoteu. Hospitaliti industrija je u problemu, ije rijeavanje je urgentno, kako problem ne bi eskalirao u duboku krizu. Potrebna je, dakle, reintegracija crnogorskog sistema hospitaliti industrije, kao bi se uspostavila ravnotea izmeu raznih podsistema i time izvrila prevancija krize. Problemi su, kao to smo pokazali, strukturnog, trinog i ekonomskog karaktera, pa ih treba rijeavati simultano. To rijeavanje problema mora ii, kako na preduzetnikom, tako i na destinacijskom planu. Strukturna neravnotea, oliena u premalom ueu osnovnih smjetajnih kapaciteta, mora biti stimulisana mjerama nacionalne turistike politike i mjerama poslovne politike preduzea. Strateki osnov za ove mjere je sadran u Master planu razvoja turizma Crne Gore do 2020 godine. Potrebne su operativne mjere. Dravi stoji na raspolaganju itav set mjera iz domena urbanistike politike (prostorni planovi, urbanistiki planovi, studije lokacije, urbanistiki nadzor...), fiskalne politike (nii i oslobaajui porezi za transformaciju dijela komplementarnog smjetaja u osnovni, otro oporezivanje sekundarnih stanova, poresko stimulisanje malih hotela...), kreditne politike (stimulisanje banaka da odobravaju povoljnije kredite za restrukturiranje smjetajnog sektora, male nove hotele i slino) i drugih politika iz njene nadlenosti. Na preduzetnicima je da se nakae na dravne i bankarske mjere podrke, te da svoj razvoj usmjere ka destinacijskim prioritetima. Promijenjena struktura subsektora smjetaja, odnosno zapoeti proces strukturnih promjena, otvara put ka trinom restrukturiranju prioritetno prema tritima Evropske Unije, koja su u Master planu razvoja turizma Crne Gore markirana kao osnovni trini resurs za planirani kvalitetni razvoj crnogorskog hotelijerstva do 2020 godine. Razvojne smjernice su sraunate na to da se podigne hospitaliti ponuda koja e zadovoljiti oekivanja turista sa glavnih emitivnih izvora Evrope. Ta struktura e biti kompletirana specijalizovanim velikim, srednjim i malim hotelima dobro uklopljenim u prirodnu i kulturnu sredinu, ekolokim smjetajem i prateom turistikom infrastrukturom (tematski parkovi, zabavni centri, vinski putevi, pjeake staze, biciklistike stae, ureene i nove plae, skijaki tereni, sportsko rekreativni objekti i sl.). Na osnovu ovako restrukturirane ponude treba da se provede integralna marketing strategija saglasnim
5

Izvori: statistika UNWTO, WTTC, nacionalni statistiki zavodi

22 razvojem ostalih elemenata marketing mix-a (pored proizvoda, cijene, kanali prodaje i promocija). U tom procesu e doi do promjene trine strukture za najkvalitetniji dio smjetajne industrije, gdje e dominirati najjai emitivni izvori Evrope (Njemaka, Velika Britanija, Skadinavske zemlje, Francuska, Austrija. Italija...). Ovo e dovesti do bitnog proirenja turistike sezone, sve do ciljanih 165 dana pune zauzetosti 2020 godine. Restrukturiranje ponude i trino repozicioniranje treba da dovede do podizanja ekonomskih parametara poslovanja, poev od viestrukog poveanja prosjenog prihoda po noenu, sobi, stope GOP-a i NOP-a, ukljuujui i mnogo jau motivaciju zapoljenih u crnogorskoj hospitaliti industriji. Na opisani nain bi se proaktivno reagovalo na promjene ili naznake krize, bilo da ona ima eksterno ili interno porijeklo. Proaktivan odgovor na unutranje naznake krize predstavlja i najbolji nain za izbjegavanje ili bitnu amortizaciju eksternih kriznih pandemija, ukljuujui o ove hipotekarnog i finansijskog porijekla. Shodno predhodnim naznakama osnovnih mjera turistike politike, potrebno ih je elaborirati, razraditi i uiniti operativnim putem posebnog projekta izgradnje konkurentnosti crnogorskog turizma. U ponudi za izradu projekta konkurentnosti Hprwath Consulting-a se cilj definie na slijedei nain Crna Gora ima visoke ambicije u turizmu. Znaajan je dio nacionalnog blagostanja ionako ve oslonjen na ovu industriju. Kao tehnoloki follower, Crna Gora mora na podruju usluga graditi nacionalni privredni identitet. Stoga je samo razumijevanje koncepta konkurentnosti krucijalno. Konkurentnost je odreena produktivnocu kojom zemlja ili regija koristi svoje ljudske, kapitalne i prirodne resurse. Na taj se nain uspostavlja zivotni standard koji je izveden iz razine plata i razine povrata na kapital koja je uslov novih investicija. Produktivnost, s jedne strane, ovisi o vrijednosti proizvoda i usluga (posebnost i kvaliteta), a s druge strane od efikasnosti s kojom su isti proizvedeni. Prosperitet nije odreen injenicom u kojim industrijama regije konkuriu, nego kako firme konkuriu u tim industrijama. Produktivnost regije (Drave) jest refleks onog to zapravo domae i strane firme izaberu da rade na tom prostoru. Zato je produktivnost lokalnih firmi fundamentalna jer one globalno konkuriu a ne regije ili drave koje moraju brinuti samo za uspostavu produktivnog okruenja za biznis zbog ega moraju preuzeti razliite uloge u kreiranju produktivne ekonomije. Turistiki je biznis kao trodimenzionalni koncept odreen kombinacijom trita, proizvoda i tehnologija. Stoga po definiciji to nije jedan biznis, nego desetine biznisa. Taj diverzitet turistikih biznisa je povezan s razvojem Ijudskih potreba na podruju dokolice i putovanja. U osnovi je rije o razliitim modelima razmjene vrijednosti za novc koji impliciraju razliite aktivnosti u tom procesu a time i resurse, atrakcije, opremu, infrastrukturu i usluge. Odgovorni turistiki politiari su uglavnom kasno shvatili ovaj fenomen, a time i injenicu da svaki turistiki biznis ima svoja pravila igre a time i kljueve uspjeha. Nadalje svaki biznis ima svoj konkurentski set kao i svoj prostor rizika. Danas na primjer u Kostarici ima oko pola miliona posjetilaca tzv. birdwatchinga, a u Aljasci oko 700 hiljada strasnih ribara na divljim rijekama. Konkurentnost se stvara na lokalnm nivou gdje postoje bazini proizvodi, odnosno gdje je mogue u relativno kratkom roku postii suglasnost izmu javnog i privatnog sektora o modelima, strategijama i rizicima povezanim s restrukturiranjem i trinim

23 repozicioniranjem postojee turistike ponude. U Cmoj Gori to su dakako ve poznata lokalna podruja (zone), odnosno manji klasteri, a koji su povjesno stvoreni. Turistika zona ili podruje (klaster) je uspjeno ako moe kreirati pozitivno poslovno okruenje koje podstie, naglaava i kapitalizira na konkurentskim prednostima turistike ponude. Kako sada stvari stoje postojeca podrucja (zone) ili klasteri prodaju se znatno ispod svjetske cijene. Hotel u Crnoj Gori u standardu na primjer pet zvjezdica i koji eventualno ima isti standard kao i hotel od pet zvjezdiea u Marbelli, imati e znatno manji prihod po sobi ili prodajnu cijenu po sobi od onog u Marbelli. Zasto? Zato, jer postoji velika razlika u konkurentnosti destinacija. Prema tome, ovaj projekt ima za cilj da jasno identificira konkurentske prednosti pojedinih turistikih zona/proizvoda, i da za iste oblikuje internacionalno relevantne planove razvoja konkurentnosti. Tek razvojem takvih izvedbeno-operativnih i iznad svega trzino objektiviziranih planova i njihovom integracijom na nivou Crne Gore kao cjeline, mogue je doi do argumentiranog odgovora gdje je Crna Gora danas, te gdje i kada gdje moe doi u globalnoj hijerarhiji turistike industrije. U skladu s opeprihvatljivim standardima globalne konkurencije, za svako se podruje ili proizvod moraju identificirati kljuni faktori uspjeha, odnosno jaz izmedu postojeeg stanja i stanja koje valja postii da bi se postigla eljena razina konkurentnosti. U zadnjih dvadesetak godina takvi su planovi uspjesno primjenjeni u brojnim destinacijama svijeta. Prijeko potreban projekat izgradnje konkurentnosti crnogorskog turizma bi obuhvatio relevantne klastere i interesne subjekte (stakeholders), ako to su: Turistike kompanije i njihovi dobavljai; Karakteristike turistike tranje (motivacija, profil, imid klastera u oima trane, oekivanja turista, stepen satisfakcije...); Karakteristike turistike ponude (ljudski potencijal, infrastruktura, atrakcije, inovativnost, tehnologija,finansijski resursi...); Sektor podrke (trgovina, proizvoai, agencije, posrednici, TO, NVO...). Ovaj projekat bi ponudio jasne odgovore na krucijalne izazove crnogorskog turizma, kao to su, na promjer: a. Kako i kojim mjerama pokrenuti restrukturiranje smjetajne industrije Crne Gore? b. Kako i kojim mjerama sanirati i obezbijediti odrivost crnogorskog turizma? c. Kako i kojim mjerama obezbijediti trino repozicioniranje turizma Crne Gore ka glavnim emitivnim izvorima Evrope, prije svega? d. Kako bitno produiti turistiku sezonu? e. Kako vratiti turoperatore i bolje koristiti GDS kao glavne kanale prodaje za crnogorski turizam? f. Kako vratiti crnogorski turizam u zonu pozitivnog finansijskog rezultata? g. Kako prevladati kaptalnu insufcijenciju i insolventnost crnogorskog turizma? h. Kako privui povoljne finansijske resurse za razvoj crnogorskog turizma? 4. Zakljuak

24 Cilj ovo napisa je da otvori konstruktivnu strunu i naunu debatu o osnovim izazovima crnogorskog turizma na petku druge decenije treeg milenijuma, kao i da ponudi teze za koncipiranje odgovarajuih mjera turistike politike koje trebaju biti osmiljene jednim kvaltetnim Planom konkurentnosti. On e prvijenstveno posluiti za otvaranje tematske rasprave na Turistikom Forumu, koji se planira za poetak decembra 2010 godine. LITERATURA: 1. Kye-Sung Shon, PhD, Raymond T. Sparrowe, FCSI, Anna Graf Williams, PhD, Welcome to hospitality, An Introduction, South-Westrn Publishing Co., Cincinnati, Ohio, 1995 godine 2. Ratkovi dr Rade, Razvoj hotelijerstva u Crnoj Gori geneza, stanje i perspsektive, Rade Ratkovi, Budva, 2009 godine 3. Slattery Paul, Finding the Hospitality Industry, Journal of Hospitality, Leisure, Sport and Tourism Education N.1/2002, London 4. tiblar Dr Franjo, Uticaj globalne krize na Crnu Goru i Zapadni Balkan, CB CG, 2009 5. Walker R. Johan, Introduction to Hospitality, Prentice Hall, New Jersey, 1996 6. World Tourism Barometer, UNWTO, oktober 2009, 7. (http://www.mint.hr/, statistika 8. Monstat, Mjeseni statistiki pregledi, 2004 2008 9. Monstat, Statistiki Godinjaci, 2004 - 2008 10. Poslovanje hotelijerstva Hrvatske i Poslovanje hotelijerstva Crne Gore, Horwath Hotel Industry Survey, 2004 2008