‫مبانی‬

‫اسلم‬
‫(عقیدتی‪ ،‬عبادی و اخلقی)‬
‫تألیف‪:‬‬
‫محمد بن علی بن ابراهیم عرفج‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪2‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪3‬‬

‫فهرست مطالب‬
‫مقدمه‌ی چاپ دوم‪11..................... ................................‬‬
‫پیشگفتار‪13................................................................. .‬‬
‫شریعتی کامل‪16............................... ............................‬‬
‫مسایل چهارگانه‌‪23........................................................‬‬
‫اصول سه‌گانه‌‪26............................ ...............................‬‬
‫مراتب دین اسلم‪27........................................... ............‬‬
‫(أ) اسلم‪27............................................... ..................‬‬
‫معنی گواهی دادن‪28............................................... ...‬‬
‫(ب) ایمان‪28.......................... .....................................‬‬
‫ارکان ششگانه‌ی ایمان ‪29............................................‬‬
‫(ج) احسان‪32.............................. ................................‬‬
‫عبادت (بندگی)‪33............................................ ..............‬‬
‫وجود خدا‪34............................................ .....................‬‬
‫نخست‪ :‬فطرت‪34.................................. .......................‬‬
‫دوم‪ :‬عقل‪35.................................................. ..............‬‬
‫توحید و اقسام آن‪38...................... ................................‬‬
‫انواع توحید‪38..................... .........................................‬‬
‫نخست‪ :‬توحید اعتقادی (ربوبیت)‪39...............................‬‬
‫دوم‪ :‬توحيد عملی ( الوهیت)‪39....................... ..............‬‬
‫توحید مورد نظر پیامبران‪40....................... ..................‬‬
‫خدا کیست؟‪42................................. ........................‬‬
‫سوم‪ :‬توحید اسماء و صفات‪43.....................................‬‬
‫نمونه‌هایی از اسماء وصفات‪44.....................................‬‬
‫تعریف پیامبران‪44................................ .........................‬‬
‫هدف از ارسال پیامبران‪44..........................................‬‬
‫فضیلت توحید‪45........................ ...................................‬‬
‫شرک و انواع آن‪47................................. .......................‬‬
‫نخست‪ :‬شرک اکبر (بزرگ)‪47..........................................‬‬
‫نوع دوم‪ :‬شرک اصغر (کوچک)‪48......................................‬‬
‫تحکیم پایه‌های توحید‪50.................................................. .‬‬
‫‪ -1‬جادوگری‪50........................................ .................‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪4‬‬

‫‪ -2‬تعویذ و طلسم‪51.............................. ....................‬‬
‫تعویذ پیامبر خدا ‪52................................................ ..‬‬
‫‪ -3‬تمائم‪52..................................................... .........‬‬
‫‪ -4‬تٍوَلَة (مهره‌ی افسون)‪53......................... ................‬‬
‫هر کس چیزی را به گردن آویزد بدان واگذار می‌شود‪53......‬‬
‫افراط در تکریم و بزرگداشت افراد‪55................................‬‬
‫منشأ پیدایش بت پرستی‪56.............................................‬‬
‫رکن دوم ‪ :‬نماز‪57............................ .............................‬‬
‫(أ) وضو‪57......................... .....................................‬‬
‫کیفیت وضو‪57..................................................... .....‬‬
‫(ب) غسل‪58......................... ..................................‬‬
‫کیفیت غسل‪58.................................................... .....‬‬
‫(ج) تیمم‪58........................... ..................................‬‬
‫کیفیت تیمم‪58................................................. .........‬‬
‫بیمار چگونه‌ طهارت را انجام می‌دهد؟‪59.........................‬‬
‫نماز‪61.................................. .....................................‬‬
‫سنتهای رواتب‪71......................................................‬‬
‫نمازهای فرض و تعداد رکعات آنها‪73..................................‬‬
‫مکروهات نماز‪73.......................... ............................‬‬
‫مبطلت نماز‪74........................................................‬‬
‫احکامی در خصوص سجده‌ی سهو در نماز‪74...................‬‬
‫شخص بیمار چگونه‌ نماز می‌خواند؟‪76............................‬‬
‫احکام مربوط به‌ نماز جماعت و امامت‪79...........................‬‬
‫(أ) نماز جماعت‪79....................................................‬‬
‫(ب) امامت‪81............................................ ..............‬‬
‫اذان و اقامه‌‪83.......................................... ...................‬‬
‫(أ) اذان‪83....................................................... ........‬‬
‫(ب) اقامه‌‪84...........................................................‬‬
‫قصر و جمع و نماز خوف‪85.............................................‬‬
‫(أ) نماز قصر‪85............................... .........................‬‬
‫(ب) جمع دو نماز‪86............................................ .......‬‬
‫(ج) نماز خوف‪88............................. .........................‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪5‬‬

‫نماز جمعه‌‪92..................... ..........................................‬‬
‫‪ -1‬فضیلت روز جمعه‌‪92...................................... ........‬‬
‫‪ -2‬حکم روز جمعه‌‪93.................................................‬‬
‫‪ -3‬آداب روز جمعه‌‪94.................................. ...............‬‬
‫‪ -4‬شرایط صحت جمعه‌‪98................................... ........‬‬
‫‪ -5‬کیفیت نماز جمعه‌‪99..............................................‬‬
‫سنتهای وتر و رواتب‪101................................... ..............‬‬
‫(أ) وتر‪101........................................ ......................‬‬
‫(ب) سنت فجر‪103...................................................‬‬
‫نماز نفل (سنت)‪105..................................................... .‬‬
‫نماز عیدین‪107..................................................... ........‬‬
‫(أ) حکم و وقت نماز عید‪107.......................................‬‬
‫(ب) بعضی از آداب عید‪108........................................ :‬‬
‫(ج) کیفیت نماز عید‪110.............................................‬‬
‫نماز کسوف (خورشید گرفتگی)‪112.......................... .........‬‬
‫نماز استسقاء (طلب باران)‪116............................. ...........‬‬
‫نماز استخاره‌‪119.......................................... ................‬‬
‫احکام جنایز‪121.................................................... ........‬‬
‫رکن سوم‪ :‬زکات‪131.....................................................‬‬
‫احکام و فواید زکات و توضیح مستحقان زکات و دلیل آن‪131...‬‬
‫فواید زکات‪133............................... .........................‬‬
‫اموالی که‌ زکات در آن‌ها واجب است‪137.......................‬‬
‫مستحقان زکات‪139......................................................‬‬
‫اموالی که‌ زکات در آن‌ها واجب است‪143...........................‬‬
‫زکات شتر‪145....................... ......................................‬‬
‫رکن چهارم‪ :‬روزه‌‪146.................................................. ...‬‬
‫روزه‌ی مستحب‪149......................................................‬‬
‫روزه‌ی مکروه‌ و روزه‌ی حرام‪149.....................................‬‬
‫فواید‪150.............................................. ......................‬‬
‫ویژگی‌های ماه رمضان‪154.......................... ....................‬‬
‫توجیهات‪155.................................................. ..............‬‬
‫حکم روزه‌ و فواید آن‪160.............................................. ..‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪6‬‬

‫حکم روزه‌ی بیمار و مسافر‪163........................................‬‬
‫مفطرات روزه‌ (آن‌چه‌ روزه‌ را باطل می‌کند)‪167..................‬‬
‫نماز تراویح‪171............................................................ .‬‬
‫زکات فطر‪174.............................................. ...............‬‬
‫رکن پنجم‪ :‬حج‪176.................................................... .....‬‬
‫نخست‪ :‬عمره‌‪176................................................ .........‬‬
‫دوم‪ :‬حج‪181........................................................ ........‬‬
‫آداب و سنت‌های حج‪181............................................‬‬
‫توبه‌ با رعایت شرایط آن واجب است‪182.......................‬‬
‫اعمال حج‪183................................................ ..........‬‬
‫پیامبر این‌گونه‌ حج را انجام داد‪186..............................‬‬
‫آن‌چه‌ که‌ باید حاجی در روز هشتم انجام دهد‪190...............‬‬
‫آن‌چه‌ هنگام احرام مستحب است‪191............................‬‬
‫اعمال حاجی در روز عرفه‌‪191.....................................‬‬
‫اعمال حاجی در مزدلفه‌‪193........................................‬‬
‫آن‌چه‌ حاجی در روز قربانی انجام می‌دهد‪194...................‬‬
‫حکم تقدیم برخی از مناسک بر برخی دیگر‪195.................‬‬
‫آن‌چه‌ حاجی بعد از روز عید انجام می‌دهد‪196..................‬‬
‫طواف الوداع‪197.............................................. ........‬‬
‫هدی و فدیه‌‪199....................................................... .‬‬
‫زیارت مسجد پیامبر در مدینه‌‪199................................‬‬
‫ملحظات‪202..........................................................‬‬
‫قربانی و عقیقه‌‪204...................... .................................‬‬
‫(أ) قربانی‪204..................................................... .........‬‬
‫‪ -1‬تعریف قربانی‪204........................................... ......‬‬
‫‪ -2‬حکم قربانی کردن‪204...........................................‬‬
‫‪ -3‬فضیلت قربانی‪204............................................ ....‬‬
‫‪ -4‬حکمت و فلسفه‌ی تشریع قربانی‪205.........................‬‬
‫‪ -5‬احکام قربانی‪207.................................................‬‬
‫(ب) عقیقه‌‪211............................................................‬‬
‫‪ -1‬تعریف عقیقه‌ ‪211..................................................‬‬
‫‪ -2‬حکم عقیقه‌‪211............................... .....................‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪7‬‬

‫‪ -3‬حکمت و فلسفه‌ی عقیقه‌‪211......................... ..........‬‬
‫‪ -4‬احکام عقیقه‌‪212..................................................‬‬
‫قرآن کریم‪214........................ .....................................‬‬
‫رعایت ادب با قرآن کریم‪218.............................. .............‬‬
‫تفسیر برخی از سوره‌های کوتاه‪220..................................‬‬
‫تفسیر سوره‌ فاتحه‌‪220..............................................‬‬
‫تفسیر سوره‌ی ناس‪223.................................................‬‬
‫تفسیر سوره‌ی فلق‪224......................................... .........‬‬
‫تفسیر سوره‌ی اخلص‪225..............................................‬‬
‫تفسیر سوره‌ی نصر‪226................................................ ..‬‬
‫تفسیر سوره‌ی کافرون‪227.............................................‬‬
‫تفسیر سوره‌ی کوثر‪228.................................................‬‬
‫تفسیر سوره‌ی عصر‪229............................................... ..‬‬
‫تفسیر سوره‌ی بینه‌‪230..................................................‬‬
‫تفسیر سوره‌ی قدر‪233..................................................‬‬
‫سنت‪234.................................... ................................‬‬
‫شرح احادیث چهارگانه‌ای که‌ محور دین هستند‪235.................‬‬
‫دعاهایی منتخب برای کودکان و بزرگ‌سالن‪238....................‬‬
‫آداب و کیفیت دعا‪238........................................ ........‬‬
‫فایده‌ دعا و ذکر‪239................................................. ..‬‬
‫دعا و اذکاری مأثور برای کودکان و بزرگ‌سالن‪239...........‬‬
‫دعاهای خوابیدن و بیدار شدن‪240.....................................‬‬
‫أذكار صبح و شب‪242................................................‬‬
‫اذکار پوشیدن لباس‪243........................................ ......‬‬
‫اذکار خوردن غذا‪244................................................:‬‬
‫اذکار منزل‪245.................................................... .....‬‬
‫اذکار وضو‪246.........................................................‬‬
‫اذکار مسجد‪246............................ ...........................‬‬
‫کفاره‌ی گناهان مجلس‪247........................ ..................‬‬
‫دعای عیادت از بیمار‪248............................................‬‬
‫دعا به‌ هنگام مشقت‪249............................................‬‬
‫دعاي ورود به بازار‪249........................................ .......‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪8‬‬

‫دعا براي كسي كه به تو نيكي كرده است ‪250...................‬‬
‫از دعاهای نماز‪250............................................ ........‬‬
‫سیره‌‪ ،‬اخلق و آداب پیامبر ‪251.......................................‬‬
‫سیره‌ی پیامبر ‪251........................ ...............................‬‬
‫تولد پیامبر ‪251.......................................................‬‬
‫نسب پیامبر ‪251............................................ ..........‬‬
‫شروع نزول وحی به‌ پیامبر ‪251...................................‬‬
‫دعوت مردم به‌ سوی دین اسلم‪252..............................‬‬
‫اخلق و آداب پیامبر ‪252............................ ....................‬‬
‫رویارویی پیامبر با قضایای مهم‪254..............................‬‬
‫تواضع و فروتنی پیامبر ‪254........................................‬‬
‫اخلق و رفتار معروف پیامبر ‪254.................................‬‬
‫پارسایی پیامبر ‪255....................... ...........................‬‬
‫مهر و شفقت پیامبر ‪256...........................................‬‬
‫حلم و گذشت پیامبر ‪258...........................................‬‬
‫بخشش و گشاده‌ دستی پیامبر ‪259........................... ....‬‬
‫شجاعت پیامبر ‪259.............................. ....................‬‬
‫حیای پیامبر ‪260....................... ...............................‬‬
‫متانت و هیبتی که‌ خداوند به‌ او عطا نموده‌ بود‪261...........‬‬
‫افعالی که‌ اقتدا بدان سنت محسوب می‌گردد‪262..............‬‬
‫نمونه‌هایی برای اقتدا به‌ پیامبر ‪264..............................‬‬
‫اخلق و آداب اسلمی‪268......................................... .......‬‬
‫رفتار زیبا‪268................................................ ...............‬‬
‫بردباری‪ ،‬حوصله‌‪ ،‬مهربانی و عفو و گذشت‪268.................‬‬
‫راستی‪269.............................................. ................‬‬
‫امانت‌داری‪ ،‬وفا به‌ عهد و پیمان و عدالت میان مردم‪269.....‬‬
‫گشاده‌ دستی‪ ،‬بخشش و انفاق در راه‌های خیر‪271............‬‬
‫صبر و شکیبایی‪271.............................. .....................‬‬
‫امانت‌داری‪273............................................. ............‬‬
‫شرم و حیا‪273........................................... ..............‬‬
‫شیرین زبانی و خوش رویی‪273..................... ...............‬‬
‫نیکی با پدر و مادر و صله‌ی رحم‪274..............................‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪9‬‬

‫احسان‪276........................................................... .......‬‬
‫امر به‌ معروف و نهی از منکر‪276.................................‬‬
‫حلل‪278........................... .....................................‬‬
‫حقوق اخوت و برادری‪278..........................................‬‬
‫از جمله‌ آداب اسلمی برای نونهالن‪280.............................‬‬
‫تعامل با مردم‪280................................................... ..‬‬
‫درود و دعای اسلم‪ ،‬سلم کردن است‪281......................‬‬
‫رعایت حقوق والدین‪281............................................‬‬
‫برخی از بزرگواری‌های والدین در حق شما‪282.................‬‬
‫رعایت ادب با همسایه‌‪282..........................................‬‬
‫آداب محافظت از اموال خصوصی و عمومی‪283...............‬‬
‫آداب خوردن و نوشیدن‪284.........................................‬‬
‫آداب نظافت‪286......................................................‬‬
‫آداب قضای حاجت‪287............................ ...................‬‬
‫آداب شوخی‪287................................................... ....‬‬
‫آداب مجلس‪288................................................ .......‬‬
‫آداب زبان‪288................................................ ..........‬‬
‫آداب لباس‪289................................................ .........‬‬
‫زندگی روزانه‌ی مسلمان‪289.......................................‬‬
‫بعضی از محرمات و منهیات‪291....................................... .‬‬
‫نخست‪ :‬شرک‌ورزی‪291........................................... .......‬‬
‫دوم‪ :‬مراجعه‌ به‌ ساحران‪ ،‬کاهنان و مدعیان علم غیب‪292........‬‬
‫سوم‪ :‬ستم‌کردن در حق دیگران‪292................................ ...‬‬
‫چهارم‪ :‬ریختن خون مردم به ناحق‪293......................... .......‬‬
‫پنجم‪ :‬چپاول کردن اموال مردم‪294...................................‬‬
‫ششم‪ :‬فریب‪ ،‬غدر و خیانت‪295........................ ................‬‬
‫هفتم‪ :‬تجاوز به مردم‪296................................................‬‬
‫هشتم‪ :‬قمار بازی‪ ،‬شراب‌خواری و اعتیاد به‌ مواد مخدر‪297......‬‬
‫نهم‪ :‬خوردن گوشت مردار‪ ،‬خوک و خون‪298........................‬‬
‫دهم‪ :‬ارتکاب زنا‪298....................... ...............................‬‬
‫یازدهم‪ :‬رباخواری‪299....................................................‬‬
‫دوازدهم‪ :‬بخل و مال پرستی‪300........................... ............‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪10‬‬

‫سیزدهم‪ :‬دروغ و گواهی‌دادن دروغ‪301...............................‬‬
‫چهاردهم‪ :‬تکبر‪ ،‬غرور و خودپسندی‪302...............................‬‬
‫پانزدهم‪ :‬توبه‌ از محرمات‪302..................................... ......‬‬
‫محرماتی كه مورد بی حرمتی مردم قرار گرفته‌اند و باید جدا از‬
‫آنها اجتناب کرد‪303...................... .................................‬‬
‫خاتمه‌‪308................................................................ ....‬‬
‫دعوت مردم به‌ سوی اسلم‪308.................................... ....‬‬
‫مراجع‪314.............................................. .....................‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪11‬‬

‫مقدمه‌ی چاپ دوم‬
‫باید گفت که‌ چاپ نخست این کتاب در مدت بسیار اندکی به‌‬
‫پایان رسید‪ ،‬لذا از خداوند متعال می‌خواهم که‌ آن را برای‬
‫ه نیز از ما بپذیرد‬
‫مسلمانان مایه‌ی سودمندی قرار دهد و خالصان ‌‬
‫و از گناهان ما و نسلمان و همه‌ی مسلمانان درگذرد که‌ او بر هر‬
‫چیزی توانایی دارد‪.‬‬
‫بعد از این‌که‌ چاپ نخست را در معرض دید بسیاری از اساتید و‬
‫دانشجویان علم و اندیشه‌ قرار دادم و از آنان خواستم که‌ جهت‬
‫تکمیل کتاب‪ ،‬پیشنهادات و توضیحات لزم را عرضه‌ دارند؛ آنان‬
‫نیز پاره‌ای از تصحیحات و تنبیهات را پیشنهاد نمودند و از ما‬
‫خواستند که‌ برای بار دوم آن را چاپ نمایم و فایده‌ و سود آن را‬
‫تعمیم دهم‪ ،‬اینک مقدمه‌ی چاپ دوم را به‌ عرض شما می‌رسانم‪.‬‬
‫گفتنی است که‌ برخی از اساتید به‌ این کتاب ارج نهادند و بیان‬
‫داشتند که‌ این کتاب برای دعوت در مراکز داخلی و خارجی‬
‫مناسب می‌باشد و همچنین برای دوره‌های آموزشی ابتدایی‬
‫سودمند است و می‌توان آن را به‌ عنوان منهج درسی در‬
‫آموزشگاه‌ها و مدرسه‌های اسلمی و در مؤسسه‌های خیریه‌ و‬
‫دعوی خارجی قرار داد و این کتاب برای کسانی که‌ می‌خواهند‬
‫ه بدارند‪،‬‬
‫در مسجد‪ ،‬طبق معمول میان اذان و اقامه‌ درسی عرض ‌‬
‫سودمند می‌باشد؛ در کل این کتاب حاوی تمامی مسایلی‬
‫ه بخواهد در مورد اسلم‬
‫می‌باشد که‌ شناخت آن برای کسی ک ‌‬
‫شاختی ابتدایی را داشته‌ باشد‪ ،‬لزم و ضروری است‪.‬‬
‫و در مقدمه‌ی چاپ دوم به‌ نکات زیر اشاره‌ می‌نمایم‪:‬‬
‫(‪ )1‬امتیاز این چاپ نسبت به‌ چاپ قبلی در آن است که‌‬
‫ه کرده‌ام که‌‬
‫موضوعات مهم و قابل نیازی را در این‌جا اضاف ‌‬
‫جهت تکمیل فایده‌ و ارزش کتاب حایز اهمیت می‌باشد‪.‬‬
‫(‪ )2‬تمامی ملحظات و تنبیهاتی که‌ اساتید و دانشجویان علمی‬
‫پیشنهاد داشته‌ بودند و جهت دستیابی به‌ هدف مورد نظر از آنان‬
‫درخواست شده‌ بود‪ ،‬در صورت موافقت با هدف اصلی نگارش‬
‫کتاب‪ ،‬اضافه‌ شده‌ و اصلحیه‌های آنان پیگیری شده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪12‬‬

‫(‪ )3‬از ایزد منان می‌خواهم که‌ پاداش خیر خود را نسیب همه‌ی‬
‫کسانی قرار دهد که‌ راه درست را به‌ ما یاداوری نموده‌ و نصایح‬
‫و ملحظات خود را برای ما ارسال داشته‌اند‪ ،‬چنانکه‌ از او‬
‫می‌خواهم که‌ آن عمل آنان را در ترازوی نیکیهایشان قرار دهد‪.‬‬
‫(‪ )4‬از خداوند متعال می‌خواهم که‌ رحمت‪ ،‬مغفرت و رضایت‬
‫خود را شامل حال ما و شیخ عبدالله‌ بن عبدالکریم بواردی و‬
‫پدر‪ ،‬مادر‪ ،‬همسر و بستگان ایشان و سایر مسلمانان قرار دهد‪،‬‬
‫و می‌گویم‪ :‬خداوند به‌ این خانوده‌ پاداش خیر دهد که‌ تیراژ این‬
‫چاپ و چاپ قبلی را جهت سودرسانی به‌ مسلمانان وقف نمودند‬
‫و آن را در دسترس عموم قرار دادند‪ ،‬و این خداوند است که‌‬
‫پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌گرداند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪13‬‬

‫پیشگفتار‬
‫إن الحمد لله‪ ،‬نحمده ونستعينه ونستغفره‪ ،‬ونستهديه ونعوذ بالله‬
‫من شرور أنفسنا ومن سيئات أعمالنا‪ ،‬من يهده الله فل مضل له‪،‬‬
‫ومن يضلل فل هادي له ‪ ،‬وأشهد أن ل إله إل الله وحده ل شريك‬
‫علیه و علی آله‌ و‬
‫‌‬
‫له‪ ،‬وأشهد أن محمدا ً عبده ورسوله صلی الله‌‬
‫صحبه‌ و سلم تسلیما کثیرا‪.‬‬

‫چﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ چ‬
‫آل عمران‪١٠٢ :‬‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ‬
‫ﭨﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ چ النساء‪:‬‬
‫ﭡﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ‬
‫‪١‬‬

‫چﮥ ﮧ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ‬
‫ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ چ الحزاب‪٧١ - ٧٠ :‬‬

‫ﯔﯕ ﯖ‬

‫اما بعد‪:‬‬
‫ه مردم این عصر و زمان – بخصوص توده‌ی‬
‫واقعیت این است ک ‌‬
‫مردم و مهاجران تازه‌ مسلمان‪ -‬بسیار نیازمند کتابی هستند که‌‬
‫به‌ روشی ساده‪ ‌،‬مسایل دینی را برای آنها توضیح دهد و آنان را‬
‫ه در‬
‫از قضایای دینی نزدیک گرداند‪ ،‬تا از این‌رو طبق شریعتی ک ‌‬
‫قرآن آمده‌ و سنت پیامبر بدان پرداخته‪ ‌،‬خداوند را عبادت نمایند‬
‫و مخلصانه و حق‌گرايانه او را بپرستند‪ ،‬زیرا توضیح اسلم به‌‬
‫ه مردم دسته دسته و گروه گروه‬
‫روشی ساده‌ باعث می‌شود ک ‌‬
‫داخل دين خدا شوند و به اسلم ايمان بیاورند؛ از این‌رو همگی از‬
‫آن سخن پیامبر بهره‌مند می‌شویم که‌ خطاب به‌ علی فرمود‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫الله بک رجل واحدا خیر لک من حمر النعم»‪.‬‬
‫‌‬
‫«لن یهدی‬
‫(اگر خداوند توسط رهنمودهای شما یک نفر را هدایت دهد‪ ،‬از‬
‫بهترین دستاوردهای دنیا بهتر است)‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫و این‌که‌ فرمود‪« :‬خير الناس أنفعهم للناس»‪.‬‬
‫‪ 1‬متفق علیه‌‪.‬‬
‫‪ 2‬مسسسند الشهاب (‪ .)2/23‬الجامسسع الصسسغیر‪ ،‬سسسیوطی (‪ )2/9‬که‌ به‌ حسسسن بودن آن‬
‫اشاره‌ داشته‌‪ .‬طبرانی در الوسط (‪ .)6/368‬مجمع البحرین (‪.)1/132‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪14‬‬

‫ه مردم سود‬
‫(بهترین مردم کسی است که‌ از همه‌ بیشتر‌ ب ‌‬
‫برساند)‪.‬‬
‫علم سودمند و عمل صالح تنها کلیدی هستند که‌ دروازه‌ی‬
‫خوشبختی را بر روی انسان باز می‌کنند و در دنیا و آخرت‬
‫رستگاری را برای بنده‌ تضمین می‌نمایند‪ ،‬کسی که‌ از دانش‬
‫سودمند بهره‌ برده‌ باشد و به‌ عمل صالح توفیق بیابد‪ ،‬به‌ خیر و‬
‫سود واقعی دست یافته‌ و سعادت دنیا و آخرت را برای خود رقم‬
‫زده‌ است‪ ،‬و اگر انسان مسلمان آن را با نشر دانش و انتقال آن‬
‫ه مردم تکمیل نماید‪ ،‬معانی خیر و نشانه‌های صلح را به‌ کمال‬
‫ب ‌‬
‫رسانده‌ است و همانند بارانی شده‌ که‌ نفع و سود خود را به‌ هر‬
‫جا که‌ برسد‪ ،‬انتقال می‌دهد؛ لزم به‌ یاداوری است که‌ علمای‬
‫تلشگر در طول تاریخ به‌ همین صورت عمل نموده‌اند‪.‬‬
‫خواننده‌ی گرامی! کتابی که‌ پیش رو دارید بنا به‌ درخواست‬
‫برخی از دانشجویان به‌ رشته‌ی تحریر درآمده‌ که‌ به‌ روشی ساده‌‬
‫و مختصر مسایلی ضروری برای مسلمان از قبیل‪ :‬عقیده‌‪،‬‬
‫عبادات‪ ،‬آداب‪ ،‬اخلق و ‪ ...‬را در ضمن گرفته‌ است‪ ،‬خواننده‌ی‬
‫این کتاب به‌ بینشی واضح از دین اسلم دست می‌یابد و افراد‬
‫تازه‌ مسلمان نیز می‌توانند در مورد احکام‪ ،‬آداب‪ ،‬اوامر و نواهی‬
‫به‌ عنوان مرجعی ابتدایی از آن بهره‌مند شوند‪ ،‬و دعوتگران نیز‬
‫ه سایر گویشهای دیگر ترجمه‌ می‌کنند و آن را در‬
‫این کتاب را ب ‌‬
‫دسترس همه‌ی کسانی قرار می‌دهند که‌ در مورد اسلم سؤال‬
‫ه دایره‌ی آن در آمده‌اند‪ ،‬پس خداوند هر آن کس‬
‫دارند و تازه‌ ب ‌‬
‫ه بخواهد توسط این کتاب‪ ،‬هدایت می‌دهد و بر منحرفان و‬
‫ک ‌‬
‫گمراهان نیز اتمام حجت را برپا می‌دارد‪ ،‬امیدوارم این کتاب‬
‫کلیدی برای ورود به‌ خیر و نیکی باشد و مردم توسط آن به‌‬
‫ترقی و صلح دست یابند و همه‌ی کسانی که‌ در نشر این کتاب‬
‫شرکت داشته‌اند به‌ پاداش و ثواب خداوند نایل گردند‪.‬‬
‫ه تشکر و قدردانی خود را‬
‫و در پایان این مقدمه‌ لزم می‌دانم ک ‌‬
‫تقدیم همه‌ی اساتید و دانشجویانی نمایم که‌ با نصایح و‬
‫نظریه‌های نیک خود در تهیه‌ و تنظیم این کتاب مرا یاری دادند و‬
‫البانی این حدیث را در صحیح خود (ش ‪ )426:‬نقل کرده‌ و در مورد آن بیان داشته‌‬
‫که‌ حدیثی حسن می‌باشد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪15‬‬

‫در راستای چاپ و آماده‌سازی این کتاب از هیچ کوششی دریغ‬
‫نورزیدند‪.‬‬
‫از خداوند متعال می‌خواهم همه‌ی ما را هدایت دهد که‌ در‬
‫راستای صلحیت مردم و مملکت قدم برداریم و همچنین از او‬
‫ه آگاهی از دین را بر ما ارزانی دارد و اخلص را در‬
‫می‌خواهم ک ‌‬
‫گفتار و کردارمان برقرار سازد‪ ،‬زیرا این مربوط به‌ او است و بر‬
‫آن نیز توانایی دارد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪16‬‬

‫شریعتی کامل‬
‫(‪)1‬واضح و آشکار است که‌ خداوند از روی مهربانی و‬
‫شفقت خود‪ ،‬پیامبری همچون حضرت محمد را برای‬
‫جامعه‌ی بشری فرستاد‪ ،‬تا آنان را از تاريكي‌ها و‬
‫گمراهي‌هاي كفر و ناداني به سوي نور و روشنایي ايمان و‬
‫دانایي بيرون آورد و ايشان را به راه راست رهنمود‬
‫گرداند‪.‬‬
‫(‪)2‬پیامبر در جامعه‌ای ظهور کرد که‌ جهل و نادانی آن را فرا‬
‫گرفته بود‌‪ ،‬بت و صنم را عبادت می‌کردند‪ ،‬دختران را زنده‌‬
‫به‌ گور می‌نمودند و بدون سبب یا این‌که‌ بر اثر وجود‬
‫کوچکترین سبب دست به‌ خونریزی می‌زدند‪ ،‬زندگی سخت‬
‫و پر از مشکلتی را سپری می‌کردند و قضاوتهای خود را‬
‫به‌ دست کاهنان و طاغوتیان می‌سپاردند‪.‬‬
‫(‪)3‬خداوند این پیامبر ارجمند را فرستاد‪ ،‬پیامبری که‌ خداوند‬
‫توسط او مردمان را از تاریکیها به‌ سوی روشنایی بیرون‬
‫ه سوی روشنایی ایمان و‬
‫آورد‪ :‬از تاریکی کفر و شرک ب ‌‬
‫توحید‪ ،‬از تاریکی نادانی و گمراهی به‌ سوی روشنایی علم‬
‫و دانش‪ ،‬از تاریکی ستم و تجاوز به‌ روشنایی عدالت و‬
‫نیکوکاری‪ ،‬از تاریکی پراکندگی و اختلف به‌ سوی روشنایی‬
‫اتحاد و همبستگی‪ ،‬از تاریکی خود محوری و استبداد به‌‬
‫سوی روشنایی فروتنی و مشورت و از تاریکی فقر و‬
‫تنگدستی به‌ سوی روشنایی توانگری و رفاه‪ ،‬بلکه‌ آنان را‬
‫از تاریکی مرگ به‌ سوی روشنایی زندگی سعادتمندانه‌‬
‫بیرون آورد‪:‬‬

‫ﮡ ﮢ‬

‫چﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ‬
‫ﮭ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ چ النعام‪١٢٢:‬‬
‫ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ ﮨﮩ ﮬ‬

‫ﮣ‬

‫(آيا كسي كه (به سبب كفر و ضلل همچون) مرده‌اي بوده‬
‫است و ما او را (با اعطاء ايمان در پرتو قرآن) زنده كرده‌ايم و‬
‫نوري (از مناره ايمان) فرا راه او داشته‌ايم كه در پرتو آن‪ ،‬ميان‬
‫مردمان راه مي‌رود (و چشم او را روشنائي ‪ ،‬گوش او را‬
‫شنوائي‪ ،‬زبان او را توان گفتار‪ ،‬و دست و پاي او را قدرت انجام‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪17‬‬

‫مثَل‌گوئي در تاريكيها فرو‬
‫كار مي‌بخشد ) مانند كسي است كه به َ‬
‫رفته است (و توده‌هاي انباشته ظلمتكده كفر او را در خود بلعيده‬
‫است و شبح بي‌جان و بي‌انديشه و بي‌تكاني از او برجاي نهاده‬
‫است) و از آن تاريكيها نمي‌تواند بيرون بيايد؟ همان گونه (كه‬
‫خداوند ايمان را در دل ايمانداران آراسته است‪ ،‬كفر و ضلل را‬
‫در دل ناباوران پيراسته است و) اعمال كافران در نظرشان زيبا‬
‫جلوه داده شده است)‪.‬‬
‫خداوند توسط این پیامبر دین را کامل گرداند و اخلق پسندیده‌‬
‫را به‌ درجه‌ی کمال رساند‪ ،‬پیامبری که‌ بندگان را به‌ سوی عبادت‬
‫خداوند فرا خواند که‌ هیچ شریکی را برای او قایل نشوند و با‬
‫پدر و مادر خود نیکی کنند و صله‌ی رحم را به‌ جایی آورند‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫«إن الله كتب الحسان على كل شيء»‬
‫(همانا خداوند نيكويى را درباره هر چيز واجب نموده است)‪.‬‬
‫و همچنین دستور داد که‌ موارد اختلفی خود را به‌ خدا و‬
‫فرستاده‌ی خدا بازگردانند و داوری را از او بخواهند‪.‬‬
‫گذشتگان با توجه‌ به‌ شناختی که‌ نسبت به‌ پیام الهی داشتند‪،‬‬
‫بدان چنگ فرا زدند و با کمال احترام و نهایت دقت‪ ،‬تعالیم آن‌را‬
‫همراهی کردند‪ ،‬اما جای بسی شگفت است این‌که‌ بسیاری از‬
‫مردم این عصر و بوم از تعالیم این شریعت کامل رویی‬
‫بر‌می‌تا‌بند و آن‌را با دیگری تبدیل و یا این‌که‌ قوانینی وضعی را‬
‫بدان می‌افزایند که‌ تناقض آن از ظاهرش هویدا است و آثار‬
‫فاسد آن برای همگان واضح و روشن می‌باشد‪ ،‬از این‌رو بسیاری‬
‫اوقات آن‌را تغییر می‌دهند و دیگری را جایگزین آن می‌نمایند؛‬
‫ه فکر می‌کنند نظریه‌ و رأی او در خصوص مصالح و‬
‫زیرا هم ‌‬
‫مفاسد‪ ،‬بهتر از نظریه‌ و رأی قبلی است‪ ،‬سپس طبق رأی خود‬
‫تغییرات و تبدیلتی را در آن به‌ وجود می‌آورد‪ ،‬و بدین‌سان تا‬
‫روزی که‌ قوانین از تراشه‌های افکار و زباله‌ی ذهن استمداد جوید‬
‫با تغییر و تبدیل مواجه‌ می‌باشد‪ .‬اما شریعت اسلمی با هر زمان‬
‫و مکانی سازگاری دارد و درخور آن می‌باشد‪ ،‬اینک چهارده‌ قرن‬
‫بر آن می‌گذرد‪ ،‬اما در نهایت کمال‪ ،‬حقوق همه‌ی طیفها را‬
‫محافظت نموده‌ و به‌ مناسبت آن قدم فرسایی می‌نماید‪ ،‬از‬
‫‪1‬‬

‫() مسلم (‪ )2/1548‬از شداد بن أوس‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪18‬‬

‫این‌رو می‌بینیم که‌ پیروان این دین اعم از فرد‪ ،‬ملت و حکومت با‬
‫روانی آرام و خاطری آسوده‌ زندگی را سپری می‌کنند و محکم‬
‫به‌ قانون خود چنگ فرا می‌زنند‪ ،‬و این چیزی است که‌ هر انسان‬
‫عاقل و منصفی بدان قایل است و بيگانگان و مخالفان نیز بدان‬
‫اعتراف نموده‌اند‪.‬‬
‫گفتنی است که‌ در ضمن مقالت و نوشته‌های بسیاری از‬
‫نویسندگان‪ ،‬چنین مفاهیمی را شنیده‌ و مطالعه‌ کرده‌ایم‪ ،‬واقعیت‬
‫این است که‌ برخی از مسشترقین عاقلی که‌ در راستای بیان‬
‫حقیقت و واقعیت قدم نهاده‌اند نه‌ از برای سیاست‪ ،‬اعلم‬
‫داشته‌اند که‌‪ :‬رشد و ترقی جدید اروپا برگرفته‌ از نور و روشنایی‬
‫ه در‬
‫اسلم می‌باشد و از طریق اسپانیا و از طریق کتابهایی ک ‌‬
‫جنگ‌ها از مسلمانان گرفتند‪ ،‬بدان دست یافتند‪.‬‬
‫قیس تیلر می‌گوید‪ :‬اسلم از آفریقا امتداد می‌یابد و به‌ هر جا‬
‫ه بخشش‪،‬‬
‫که‌ برود فضایل را با خود می‌برد؛ گفتنی است ک ‌‬
‫پاکدامنی و دستگیری از نشانه‌های آن و دلیری و شجاعت از‬
‫نتایج آن می‌باشد‪.‬‬
‫ن است‬
‫کونتنس می‌گوید‪ :‬امتیاز مسلمانان نسبت به‌ دیگران ای ‌‬
‫ه آنان دارای روشی برجسته‌ و اخلقی شرافتمندانه‌ می‌باشند‪،‬‬
‫ک ‌‬
‫که‌ وصایای قرآنی آن را در درون آن‌ها و اجدادشان به‌ وجود‬
‫آورده‌‪ ،‬اما سایر مردم بر خلف مسلمانان در پرتگاهی کلی بسر‬
‫می‌برند‪.‬‬
‫باز می‌گوید‪ :‬از مهمترین صفات مسلمانان‪ ،‬عزت نفس‬
‫می‌باشد‪ ،‬زیرا آنان در هر حال اعم از حالت تنگ‌دستی و توانگری‬
‫عزت را فقط از آنِ‌ خدا و رسول خدا و خود می‌بینند‪.‬‬
‫این ویژگی و صفتی که‌ اسلم در درون پیروانش نهادینه‌ کرده‌‬
‫است‪ ،‬اگر وسایل و امکاناتی را در دست داشته‌ باشد‪ ،‬همانند‬
‫ه سوی اهداف تمدنی صحیح و‬
‫بزرگترین انگیزه‌ای آنان را ب ‌‬
‫پیشرفت‌های کامل می‌رساند‪.‬‬
‫و هانوتو‪ ،‬وزیر امور خارجه‌ی فرانسه‌‪ ،‬می‌گوید‪ :‬دین اسلم‬
‫دارای پایه‌های پابرجا و ثابت می‌باشد و تنها دینی است که‌ این‬
‫امکان را برای مردم مهیا ساخت که‌ دسته‌ دسته‌ و گروه‌ گروه‌‬
‫بدان درآیند؛ دین اسلم همان دین با عظمتی است که‌ باور بدان‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪19‬‬

‫مافوق سایر باورها به‌ ادیان دیگر می‌باشد‪ ،‬هیچ گوشه‌ و کناری‬
‫در این کره‌ی خاکی یافت نمی‌شود مگر این‌که‌ اسلم بدان راه‬
‫یافته‌ و قوانین خود را در آن‌جا منتشر ساخته‌ است‪.‬‬
‫و برخی دیگر گفته‌اند‪ :‬بعد از این‌که‌ مسلمانان از تعالیم دینی‬
‫خود رویی برتافتند و نسبت به‌ حکم و احکام آن جاهل ماندند و‬
‫به‌ قوانین متناقضی رویی آوردند که‌ تراویده‌ی عقل انسان‌ها بود‪،‬‬
‫فساد اخلقی در میان آنان شیوع یافت و بیماریهایی از قبیل‪:‬‬
‫دروغ‪ ،‬نفاق‪ ،‬کینه‌ و نفرت در درونشان رشد نمود و با اختلف و‬
‫تفرقه‌ روبرو شدند و از احوال کنونی و آینده‌ی خود بی‌خبر‬
‫گشتند و نسبت به‌ سود و ضرر خود غافل ماندند و به‌ زندگی‌ای‬
‫قناعت کردند که‌ در آن بخورند و بیاشامندند و بخوابند‪ ،‬و در‬
‫ه ننمایند‪ ،‬بلکه‌ بر عکس‬
‫راستای کسب هیچ فضیلتی با هم مسابق ‌‬
‫ی برسانند‪ ،‬از هیچ‬
‫اگر امکان داشته‌ باشند که‌ به‌ کسی ضرر ‌‬
‫تلشی دریغ نورزند‪.‬‬
‫سخنان آنان در خصوص اعتراف به‌ عظمت اسلم و شمولیت‬
‫آن برای عموم مصالح و جلوگیری از مفاسد بسیار فراون است‬
‫و اعتراف داشته‌اند که‌ اگر مسلمانان به‌ اسلم چنگ فرا زنند و‬
‫ه متمدن‌ترین ملت و‬
‫آن را به‌ صورت حقیقی اجرا نمایند‪ ،‬ب ‌‬
‫سعادتمندترین امت تبدیل خواهند شد‪ ،‬اما با توجه‌ به‌ این‌که‌‬
‫اسلم را پایمال نمودند‪ ،‬خود نیز پایمال گشتند و تنها به‌ نام‬
‫اسلم اکتفا نمودند و به‌ این بسنده‌ کردند که‌ به‌ عنوان مسلمان‬
‫خوانده‌ شوند‪.‬‬

‫منـاقــب شـــهـد العــدو بفضلـهـــا‬
‫والفضــــــــل مــــــــا‬
‫شــــهـدت بـه العــــداء‬
‫(فضایلی هستند كه دشمن به فضیلت آن گواهی داده‪ ,‬و‬
‫فضیلت آن است که دشمن بدان اعتراف نماید)‪.‬‬
‫به‌ حمد خداوند ما نیازی به‌ این نداریم که‌ آنان و امثالشان به‌‬
‫فضیلت اسلم و جایگاه والی آن گواهی دهند‪ ،‬اما از این‌رو آن را‬
‫بیان داشتیم که‌ امت اسلم را می‌بینیم نسبت به‌ اسلم از دانش‬
‫ناقصی برخوردار هستند و به‌ طور کامل بدان عمل نمی‌نمایند‪ ،‬و‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪20‬‬

‫دشمنان اسلم مسایلی را در مورد اسلم می‌دانند که‌ پیروان‬
‫اسلم از آن بی‌اطلع هستند‪ ،‬زیرا مصالح آن را نشناخته‌ و به‌‬
‫قوانین فاسد و متناقضی رویی آورده‌اند‪ ،‬اما دشمنان‪ ،‬با دید‬
‫احترام به‌ قانون اسلم می‌نگرند و برای آن گواهی می‌دهند که‌‬
‫مافوق هر قانون بشری است؛ و بدون شک دین اسلم تنها دین‬
‫صحیحی است که‌ ضامن تمامی نیازهای بشری است و مصالح‬
‫آنان را تضمین کرده‌ و مفاسد را از آنان دور ساخته‌‪ ،‬دین اسلم‬
‫دینی است که‌ با فطرت بشر سازگار است و ترقی و رشد‬
‫حقیقی را برای او به‌ ارمغان می‌گزارد و عدالت را به‌ معنای‬
‫ه صحنه‌ی‬
‫واقعی برقرار می‌سازد و تمدن و آزادی حقیقی را ب ‌‬
‫وجود می‌آورد‪ .‬دین اسلم دین تلش‪ ،‬مجتمع‪ ،‬ارتباط دوستانه‌‪،‬‬
‫اخلص‪ ،‬صداقت و دین برافراشتن پرچم دانش‪ ،‬صنعت و فن و‬
‫ه است و تنها به‌ احکام مربوط به‌ عبادات و معاملت اکتفا‬
‫حرف ‌‬
‫ننموده‌ است‪ ،‬بلکه‌ تمامی منافع و مصالح بندگان را در گذر زمان‬
‫تضمین نموده‌ و تا روز قیامت نیز آن را ضمانت می‌نماید‪.‬‬
‫اما متأسفانه‌ پیروان این دین نسبت به‌ جایگاه و حقیقت دینشان‬
‫نادان مانده‌ و آگاهی چندانی از آن ندارند‪ ،‬بلکه‌ بسیاری از آنان‬
‫ه دشمنی با آن پرداخته‌ و کلنگ خود را بر پیکر آن می‌کوبند تا‬
‫ب ‌‬
‫آن را ویران سازند و مسلمانان را از هم پراکنده‌ نمایند و اهل‬
‫غرب را بر مسلمانان برتری می‌دهند و به‌ عقل فاسد و دیدگاه‬
‫پوسیده‌ی خود فکر می‌کنند که‌‪ :‬دین‪ ،‬آنان را به‌ عقب انداخته‌‬
‫است‪ ،‬اما بسیار بعید است که‌ دین باعث عقب ماندگی آنان‬
‫شده‌ باشد‪ ،‬بلکه‌ آنان بر اثر اعراض از تعالیم دینشان عقب‬
‫افتادند‪ ،‬زیرا به‌ تنبلی خو گرفتند و به‌ جهل و نادانی قناعت‬
‫نمودند و در نهایت‪ ،‬با سرگردانی مواجه‌ شدند‪.‬‬
‫و از بزرگترین انحرافات و گمراهی‌ها این است که‌ مدعیان‬
‫ه شریعت اسلم قوانینی را‬
‫اسلم اعتقاد به‌ این داشته‌ باشند ک ‌‬
‫عرضه‌ ننموده‌ است که‌ ضامن تمامی مصلحت‌ها باشد و مردم‬
‫برای بسیاری از قضایا و مشکلت روزمره‌اشان به‌ قوانینی دیگر‬
‫نیاز دارند‪ ،‬آیا چنین پنداری به‌ عنوان توهین و تکذیب به‌ آیه‌ی زیر‬
‫محسوب نمی‌گردد که‌ خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﭻ چ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅﮆ چ المائدة‪٣ :‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪21‬‬

‫(امروز (احكام) دين شما را برايتان كامل كردم و (با عّزت‬
‫بخشيدن به شما و استوار داشتن گامهايتان) نعمت خود را بر‬
‫شما تكميل نمودم و اسلم را به عنوان آئين خداپسند براي شما‬
‫برگزيدم)‪.‬‬
‫عجب دینی! چه‌ با عظمت و چقدر کامل است! براستی کسی‬
‫ه در خصوص احکام این دین پابرجا و راستین و شریعت‬
‫ک ‌‬
‫ه هیچ عبارتی توان توصیف آن را‬
‫محمدی تأمل نماید در می‌یابد ک ‌‬
‫ندارد و نمی‌تواند زیبایی آن را درک نماید‪ ،‬و همچنین درمی‌یابد‬
‫که‌ اگر عقل همه‌ی عقل به‌ صورت کامل گرد آید باز نمی‌تواند‬
‫چنین قانونی را پیشنهاد کند‪ ،‬و باید گفت که‌ برای عقل کامل و‬
‫پویا کافی است که‌ به‌ زیبایی این شریعت اقرار نماید و در‬
‫خصوص فضیلت آن گواهی دهد که‌ تا به‌ حال هیچ احدی نتوانسته‌‬
‫قانونی کامل‌تر و زیباتر از آن را عرضه‌ بدارد؛ قانون الهی یکی از‬
‫بزرگترین نعمتهای خداوند برای بندگانش می‌باشد و نعمتی‬
‫بزرگتر از این وجود ندارد که‌ آنان را به‌ سوی قانون خود رهنمود‬
‫گردانده‌ است و آنان را پیرو این قانون قرار داده‌ است‪ .‬از این‌رو‬
‫بر آنان منت می‌گذارد که‌ راه هدایت را برایشان ترسیم نموده‌‬
‫است‪:‬‬

‫چﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ‬

‫ﯼ چ آل عمران‪١٦٤ :‬‬
‫ضل كرد‬
‫(يقينا ً خداوند بر مؤمنان (صدر اسلم) منّت نهاد و تف ّ‬
‫بدان گاه كه در ميانشان پيغمبري از جنس خودشان برانگيخت‪.‬‬
‫(پيغمبري كه) بر آنان آيات (كتاب خواندني قرآن و كتاب ديدني‬
‫جهان) او را مي‌خواند ‪ ،‬و ايشان را (از عقائد نادرست و اخلق‬
‫زشت) پاكيزه مي‌داشت و بديشان كتاب (قرآن و به تبع آن‬
‫خواندن و نوشتن) و فرزانگي (يعني اسرار سنّت و احكام‬
‫شريعت) مي‌آموخت‪ ،‬و آنان پيش از آن در گمراهي آشكاري‬
‫(غوطه‌ور) بودند)‪.‬‬
‫ر بندگانش برمی‌آید و عظمت‬
‫و در خصوص تعریف نعمت خود ب ‌‬
‫آن را به‌ آن‌ها یاداوری می‌نماید و از آنان می‌خواهد که‌ به‌ خاطر‬
‫هدایتشان به‌ شکر و سپاس خداوند در آیند و او را شکر گویند‪:‬‬
‫چ ﭻ چ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅﮆ چ المائدة‪٣ :‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫برخی از سلف گفته‌اند‪ :‬عجب دینی است اگر مردانی برای‬
‫‪1‬‬
‫اجرای آن وجود داشته‌ باشند‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫رسالة كمال الشريعة ‪ :‬شيخ عبد الله بن حميد‪.‬‬

‫‪22‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪23‬‬

‫مسایل چهارگانه‌‬

‫‪1‬‬

‫ه بر‬
‫خداوند شما را بیامرزد این را بدان که‌ یادگیری چهار مسأل ‌‬
‫ما واجب است‪:‬‬
‫نخست‪ :‬دانش‪.‬‬
‫که‌ عبارت است از شناخت خداوند ‪ ،‬پیامبرش و شناخت دین‬
‫اسلم همراه با دلیل‪.‬‬
‫دوم‪ :‬عمل بدان‪.‬‬
‫سوم‪ :‬دعوت دیگران به‌ سوی آن‪.‬‬
‫چهارم‪ :‬صبر و استقامت در برابر اذیت و آزاری که‌ در این‌ راه‬
‫دامن‌گیر انسان می‌شود‪.‬‬
‫و دلیل آن همان سوره‌ی قرآن است که‌ خداوند می‌فرماید‪:‬‬

‫ﭑﭒﭓ‬
‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ‬
‫ﭡ چ العصر‪٣ - ١ :‬‬
‫ﭠ‬

‫ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ‬

‫(سوگند به زمان (كه سرمايه زندگي انسان ‪ ،‬و فرصت تلش او‬
‫براي نيل به سعادت دو جهان است) انسانها همه زيانمندند‪ .‬مگر‬
‫كساني كه ايمان مي‌آورند‪ ،‬و كارهاي شايسته و بايسته مي‌كنند‪،‬‬
‫سك به حق (در عقيده و قول و عمل)‬
‫و همديگر را به تم ّ‬
‫مل سختيها و‬
‫سفارش مي‌كنند‪ ،‬و يكديگر را به شكيبائي (در تح ّ‬
‫دشواريها و دردها و رنجهائي) توصيه مي‌نمايند (كه موجب رضاي‬
‫خدا مي‌گردد))‪.‬‬
‫امام شافعی –رحمه‌الله‌‪ -‬در خصوص سوره‌ی فوق فرموده‌‬
‫است‪ :‬اگر خداوند تنها همین سوره‌ را نازل می‌کرد کافی بود‬
‫ه در پی آن‪ ،‬بندگان هدایت یابند‪.‬‬
‫ک ‌‬
‫و امام بخاری–رحمه‌الله‌‪ -‬در خصوص آن فرموده‌ است‪ :‬باب‬
‫‪2‬‬
‫علم قبل از قول و عمل‪.‬‬
‫ب ‌ه دلیل این‌که‌ خداوند می‌فرماید‪ :‬چ ﰊ‬
‫چ محمد‪١٩ :‬‬
‫ﰐﰐ‬
‫ﰎ‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫() ثلثة الصول ‪ :‬إمام محمد بن عبد الوهاب‬
‫() صحيح البخاري (‪ )1/22‬كتاب العلم‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪24‬‬

‫(بدان که‌ قطعسسا هیسسچ معبودی جسسز الله‌ وجود ندارد‪ .‬برای گناهان‬
‫خود و مردان و زنان مؤمن آمرزش بخواه)‪.‬‬
‫در آیه‌ی فوق ابتدا علم ذکر شده‌‪ ،‬سپس به‌ قول و عمل اشاره‌‬
‫شده‌ است‪.‬‬
‫خداوند شما را بیامرزد این را بدان که‌ یادگیری مسایل‬
‫سه‌گانه‌ی ذیل و عمل به‌ آن‌ها بر هر زن و مرد مسلمانی واجب‬
‫است‪:‬‬
‫نخست‪ :‬خداوند بعد از این‌که‌ ما را آفرید‌ و روزی‌مان را نازل‬
‫کرد‪ ،‬ما را رها و بی‌سرپرست جا نگذاشت‪ ،‬بلکه‌ پیامبری را به‌‬
‫سوی ما فرستاد و اعلم داشت هر کس از او پیروی نماید داخل‬
‫بهشت می‌شود و هر کس او را نافرمانی کند‪ ،‬داخل آتش‬
‫می‌گردد‪:‬‬

‫ﯖ ﯗ‬

‫چﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ‬
‫ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ چ المزمل‪١٦ – ١٥ :‬‬
‫ﯟ‬

‫ﯘ ﯙ‬

‫ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ‬

‫((اي اهل مكّه!) ما پيغمبري را به سوي شما فرستاده‌ايم كه‬
‫(در روز قيامت) گواه بر شما است‪ ،‬همان گونه كه به سوي‬
‫فرعون پيغمبري را فرستاده بوديم‪ .‬فرعون با آن پيغمبر به‬
‫مخالفت برخاست‪ ،‬و ما هم او را به سختي فرو گرفتيم (و به‬
‫مجازات شديدي گرفتار ساختيم))‪.‬‬
‫ه کسی‪ ،‬اعم از فرشته‌ی‬
‫دوم‪ :‬خداوند هرگز قبول نمی‌دارد ک ‌‬
‫قرَّب و پیامبران فرستاده‌ شده‌ی خود‪ ،‬همراه او عبادت شوند و‬
‫م َ‬
‫ُ‬
‫به‌ عنوان شریک او قرار داده‌ شوند‪.،‬‬
‫زیرا خداوند می‌فرماید‪ :‬چ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ ﭽ ﭾچ‬
‫الجن‪١٨ :‬‬
‫ص پرستش خدا است‪ ،‬و (در آنها) كسي را با خدا‬
‫(مسجدها مخت ّ‬
‫پرستش نكنيد)‪.‬‬
‫سوم‪ :‬کسی که‌ از پیامبر پیروی نماید و خدا را به‌ یگانگی‬
‫بخواند‪ ،‬دیگر برای او جایز نیست که‌ دشمنان خدا و رسولش را‬
‫به‌ عنوان دوست و یاور خود بداند‪ ،‬اگر چه‌ از بستگان نزدیکش‬
‫نیز باشد‪ .‬خداوند در این خصوص می‌فرماید‪:‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ‬
‫ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ‬
‫ﭮﭯ ﭰ ﭱ‬
‫ﭿ ﮀ ﮁﮂ ﮃ‬

‫‪25‬‬

‫ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ‬
‫ﭣ ﭤ ﭥﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ‬
‫ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ ﭽﭾ‬
‫ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ چ المجادلة‪٢٢ :‬‬
‫ﮄ‬

‫(مردماني را نخواهي يافت كه به خدا و روز قيامت ايمان داشته‬
‫باشند‪ ،‬ولي كساني را به دوستي بگيرند كه با خدا و پيغمبرش‬
‫دشمني ورزيده باشند‪ ،‬هرچند كه آنان پدران‪ ،‬يا پسران‪ ،‬يا‬
‫برادران‪ ،‬و يا قوم و قبيله ايشان باشند‪ .‬چرا كه مؤمنان‪ ،‬خدا بر‬
‫دلهايشان رقم ايمان زده است‪ ،‬و با نفخه رباني خود ياريشان‬
‫داده است و تقويتشان كرده است‪ ،‬و ايشان را به باغهاي بهشتي‬
‫داخل مي‌گرداند كه از زير (كاخها و درختان) آنها رودبارها روان‬
‫است‪ ،‬و جاودانه در آنجا مي‌مانند‪ .‬خدا از آنان خوشنود‪ ،‬و ايشان‬
‫هم از خدا خوشنودند‪ .‬اينان حزب يزدانند‪ .‬هان ! حزب يزدان‪،‬‬
‫قطعا ً پيروز و رستگار است)‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪26‬‬

‫اصول سه‌گانه‌‬
‫اصول سه‌گانه‌ای که‌ شناخت آن و عمل بدان بر همگان واجب‬
‫است عبارت‌اند از‪:‬‬
‫نخست‪ :‬شناخت پروردگار ‪:‬‬
‫پروردگار همان خداوندی است که‌ هستی را از نیستی به‌ وجود‬
‫ه وسیله‌ی نعمتهای خود آن‌را بهره‌مند ساخت‪ ،‬و همان‬
‫آورد و ب ‌‬
‫ذات اقدسی است که‌ آسمانها‪ ،‬زمین‪ ،‬شب‪ ،‬روز‪ ،‬خورشید و ماه‬
‫را خلق نموده‌ است‪.‬‬
‫و کسی است که‌ از آسمان باران می‌باراند و گیاهان را‬
‫می‌رویاند و آن‌را به‌ عنوان روزی بندگان قرار می‌دهد‪ ،‬پس همو‬
‫ه استحقاق عبادت دارد و کسی جز او چنین مقامی را‬
‫است ک ‌‬
‫شایسته‌ نیست‪.‬‬
‫دوم‪ :‬شناخت دین که‌ همان اسلم است‪:‬‬
‫خداوند می‌فرماید‪ :‬چ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چﭽ چ آل عمران‪١٩ :‬‬
‫(بيگمان دين (حق و پسنديده) در پيشگاه خدا اسلم (يعني‬
‫خالصانه تسليم فرمان الله شدن) است)‪.‬‬
‫سوم‪ :‬شناخت پیامبر اسلم حضرت محمد ‪:‬‬
‫یعنی ‪ :‬محمد بن عبدالله‌ بن عبدالمطلب بن هاشم‪.‬‬
‫که‌ هاشم نیز از قبیله‌ی قریش و قریش نیز از عرب است؛ و‬
‫محمد خاتم پیامبران و افضل آن‌ها است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪27‬‬

‫مراتب دین اسلم‬
‫مراتب دین اسلم عبارتند از‪ :‬اسلم‪ ،‬ایمان و احسان که‌ آن‌ها را‬
‫ه ترتیب تعریف می‌نماییم‪:‬‬
‫ب ‌‬
‫(أ) اسلم‬
‫عبارت است از تسلیم بدون قید و بند در برابر ذات بی همتای‬
‫الهی‪ ،‬فرمانبرداری کامل از فرامین او و خودداری از شرک و‬
‫مشرکان‪.‬‬
‫پس برای رسیدن انسان به‌ درجه‌ی اسلم وجود سه‌ امر لزم و‬
‫ضروری می‌باشد‪:‬‬
‫‪-1‬این‌که‌ ایمان داشته‌ باشد که‌ خداوند تنها و بی‌شریک است‬
‫و هیچ فرمانروا و فریادرسی جز او وجود ندارد؛‬
‫‪-2‬در برابر خداوند گردن خم کند‪ ،‬از فرامین او اطاعت‬
‫نموده‌ و قوانین پیامبر را به‌ مرحله‌ی اجرا بگذارد‪،‬‬
‫اخباریات او را تصدیق و فرامین او را اجرا و از منهیات او‬
‫دوری می‌گزیند‪ ،‬همان‌گونه‌ که‌ خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫ﮧ ﮧﮨ چ الحشر‪٧ :‬‬
‫چﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ‬
‫(چيزهائي را كه پيغمبر براي شما (از احكام الهي) آورده است‬
‫اجراء كنيد‪ ،‬و از چيزهائي كه شما را از آن بازداشته است‪ ،‬دست‬
‫بكشيد)‪.‬‬
‫‪-3‬قلب و درون خود را از انواع و اشکال گوناگون شرک پاک‬
‫می‌گرداند؛ و انسان با اقرار به‌ شهادتین و عمل به‌ سایر‬
‫ارکان اسلم‪ ،‬مسلمان می‌شود و در دایره‌ی اسلم قرار‬
‫می‌گیرد‪.‬‬
‫اسلم بر ﭘنج ﭘایه‌ استوار شده‌ است‪:‬‬
‫نخست‪ :‬اذعان به‌ کلمه‌ی «ل اله‌ ال الله‌ و محمد رسول الله‌»‪.‬‬
‫دوم‪ :‬برپا داشتن نماز‪.‬‬
‫سوم‪ :‬پرداخت زکات‪.‬‬
‫چهارم‪ :‬روزه‌ی ماه مبارک رمضان‪.‬‬
‫پنجم‪ :‬حج خانه‌ی خدا برای کسی که‌ توانايى بدنى و مالى آن را‬
‫داشته باشد)‪.‬‬
‫‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪28‬‬

‫معنی گواهی دادن‬

‫(‪)1‬معنسسی (ل اله ال الله‌)‪« :‬ل اله»‌ نفسسی اسسست و انواع شرک‬
‫ه نسسسبت به‌ هسسر‬
‫را باطسسل می‌گردانسسد و موجسسب می‌شود ک ‌‬
‫» اثبات‬
‫معبودی غیسسسر از خدا کفسسسر ورزیسسسد شود‪« .‬ال الله ‌‬
‫اسسست و اسسستحقاق عبادت را تنهسسا برای خداونسسد اثبات‬
‫می‌کنسسد‪ ،‬چنان‌که‌ قدرت نیسسز تنهسسا در دسسست او اسسست و‬
‫شریکسسی ندارد‪ .‬پسسس جسسز او کسسسی شایان معبودیسست را‬
‫ندارد‪.‬‬
‫الله)‪ :‬اعتقاد و باور دارم‬
‫‌‬
‫(‪)2‬معنسسی (اشهسسد ان محمدا رسسسول‬
‫که‌ محمسسد فرسسستاده‌ی خدا اسسست؛ پسسس اوامسسر او را اجرا‬
‫می‌کنسسسم‪ ،‬اخبار او را تصسسسدیق می‌نمایسسسم و از منهیات او‬
‫اجتناب و دوری می‌گزینسم و تنهسا از طریسق شریعست او خدا‬
‫را پرستش می‌نمایم‪.‬‬
‫(ب) ایمان‬
‫ایمانی که‌ خداوند نجات دنیا و آخرت را بدان تعلیق نموده‌‪ ،‬او‬
‫نیز از سه‌ عنصر تشکیل شده‌ است‪:‬‬
‫‪-1‬اینکه‌ با‌ زبان آن را تأیید نماید‪.‬‬
‫‪ -‌ 2‬ب ‌ا قلب بدان باور داشته باشد‌‪.‬‬
‫‪ -3‬و همه فعالیتها را بر اساس آن تنظیم نماید‪ .‬ایمان با‬
‫فرمان‌برداری افزایش و با معصیت نیز کاهش می‌یابد‪.‬‬
‫پس انسان برای این‌که‌ به‌ درجه‌ی ایمان نایل گردد‪،‬‬
‫لزم است که‌ امور سه‌گانه‌ی فوق را به‌ تحقق برساند‪.‬‬
‫‪-1‬این‌که‌ به‌ زبان آن را تأیید نماید‪:‬‬
‫ه هیچ معبودی جز‬
‫این‌که‌ با زبان اقرار نماید و گواهی دهد ک ‌‬
‫«الله‌» وجود ندارد و محمد فرستاده‌ی خداوند است‪.‬‬
‫‪-2‬با قلب بدان باور داشته‌ باشد‪:‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪29‬‬

‫این‌که‌ با قلب‪ ،‬اقرار زبانش را تصدیق نماید و خود را از دایره‌ی‬
‫منافقینی بیرون کشد که‌ خداوند در مورد آنان می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭬ ﭭ‬

‫ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ‬

‫ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ‬

‫چ‬

‫البقرة‪٨ :‬‬
‫(در ميان مردم دسته‌اي هستند كه مي‌گويند‪ :‬ما به خدا و روز‬
‫رستاخيز باور داريم ‪ .‬در صورتي كه باور ندارند و جزو مؤمنان‬
‫بشمار نمي‌آيند)‪.‬‬
‫‪ -3‬همه فعالیتها را بر اساس آن تنظیم نماید‪:‬‬
‫یعنی این‌که‌ ارکان اسلم و واجبهای دینی از قبیل نماز‪ ،‬زکات‪،‬‬
‫ه توانايى بدنى و‬
‫روزه‌ رمضان و حج خانه‌ی خدا ‪-‬برای کسی ک ‌‬
‫مالى آن را داشته‌ باشد‪ -‬را انجام دهد‪ .‬و از جمله‌ آثار و پیامدهای‬
‫آن این است که‌ انسان در حق پدر و مادرش نیکی انجام می‌دهد‬
‫و صله‌ی رحم را به‌ جای می‌آورد و با مردم نیکو رفتار می‌کند و‬
‫این نشانه‌ی وجود ایمان در قلب بنده‌ می‌باشد‪.‬‬
‫ایمان کلمه‌ای نیست که‌ با زبان گفته‌ شود و بس‪ ،‬بلکه‌ نیاز به‌‬
‫تأیید قلب دارد و باید فعالیتهای بدن بر اساس آن تنظیم گردند‪،‬‬
‫به‌ گزارشی از حسن بصری نقل شده‌ که‌ فرمود‪ :‬ایمان به‌ خود‬
‫ه در‬
‫آرایی و تمنی کردن به‌ دست نمی‌آید‪ ،‬بلکه‌ ایمان آن است ک ‌‬
‫قلب جای می‌گزیند و در کردار ترجمه‌ می‌شود‪.‬‬
‫ارکان ششگانه‌ی ایمان‬

‫نخست‪ :‬ایمان به‌ خدا‪.‬‬
‫ه فرشتگان‪.‬‬
‫دوم‪ :‬ایمان ب ‌‬
‫سوم‪ :‬ایمان به‌ کتابهایی که‌ خداوند بر پیامبران نازل کرده‌‬
‫است‪.‬‬
‫چهارم‪ :‬ایمان به‌ همه‌ی پیامبران‪.‬‬
‫پنجم‪ :‬ایمان به‌ روز واپسین؛ با توجه‌ به‌ این‌که‌ خداوند همه‌ی‬
‫مردم را از قبرهایشان بیرون می‌آورد و آنان را طبق کردارشان‬
‫محاسبه‌ می‌نماید‪:‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫چﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﮋ‬

‫‪30‬‬

‫ﮌ ﮍ ﮎ ﮏ ک ﮑ ﮒ ﮓ‬

‫گ‬

‫چ الزلزلة‪٨ - ٧ :‬‬
‫(پس هركس به اندازه ذّره غباري كار نيكو كرده باشد‪ ،‬آن را‬
‫خواهد ديد (و پاداشش را خواهد گرفت)‪ .‬و هركس به اندازه ذّره‬
‫غباري كار بد كرده باشد‪ ،‬آن را خواهد ديد (و سزايش را خواهد‬
‫چشيد))‪.‬‬
‫ه خير و شر و تلخ و شیرین سرنوشت‪ .‬یعنی‬
‫ششم‪ :‬ایمان ب ‌‬
‫ه مشیت مؤثر و قدرت فراگیر‬
‫این‌که‌ به‌ علم قدیم خداوند ‪ ،‬و ب ‌‬
‫او ایمان داشته‌ باشیم‪ ،‬و این‌که‌ در جهان هستی تنها دستور‬
‫خداوند جاری است و هر آن‌چه‌ بخواهد شدنی است و آن‌چه‌‬
‫زیر مشیت او قرار نگیرد به‌ وجود نخواهد آمد‪ ،‬گفتنی است که‌‬
‫ایمان به‌ قدر پیامدهای فراوانی را دارا می‌باشد‪ ،‬از جمله‌‪:‬‬
‫نخست‪ :‬صبر و استقامت در برابر مشکلت‪ ،‬خداوند‬
‫می‌فرماید‪:‬‬

‫چﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ‬
‫ﯦ چ الحديد‪٢٢ :‬‬
‫ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ‬

‫ﯜ ﯝ‬

‫(هيچ رخدادي در زمين به وقوع نمي‌پيوندد‪ ،‬يا به شما دست‬
‫نمي‌دهد‪ ،‬مگر اين كه پيش از آفرينش زمين و خود شما‪ ،‬در‬
‫كتاب بزرگ و مهمي (به نام لوح محفوظ‪ ،‬ثبت و ضبط) بوده‬
‫است‪ ،‬و اين كار براي خدا ساده و آسان است)‪.‬‬
‫دوم‪ :‬اطمینان خاطر در قبال این‌که‌ رزق و روزی‪ ،‬اجل و هر‬
‫آن‌چه‌ بدان علقه‌ دارد و دنبالش را می‌گیرد‪ ،‬خداوند در‬
‫سرنوشت او ثبت کرده‌ است‪ .‬پیامبر می‌فرماید‪:‬‬
‫َ‬
‫مل َ ُ‬
‫«ث ُ َّ‬
‫فيَن ْ ُ‬
‫ك َ‬
‫وي ُ ْ‬
‫س ُ‬
‫ف ُ‬
‫ع‬
‫خ ِ‬
‫في ْ ِ‬
‫ل إِلَي ْ ِ‬
‫ه الُّرو َ‬
‫م يُْر َ‬
‫ؤ َ‬
‫ه ال ْ َ‬
‫ح َ‬
‫مُر بِأْرب َ ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫(‪)1‬‬
‫ق ٌّ‬
‫و َ‬
‫د» ‪.‬‬
‫و َ‬
‫س ِ‬
‫ش ِ‬
‫رْز ِ‬
‫مل ِ ِ‬
‫جل ِ ِ‬
‫ق ِ‬
‫ما ٍ‬
‫عي ْ ٌ‬
‫وأ َ‬
‫و َ‬
‫ع َ‬
‫كَل ِ َ‬
‫ت‪ :‬بِكَت ْ ِ‬
‫يأ ْ‬
‫ه‪َ ،‬‬
‫ه‪َ ،‬‬
‫ه‪َ ،‬‬
‫ب ِ‬
‫(سپس خداى تعالى به سوى او فرشته مي‌فرستد تا روح در آن‬
‫بدمد و فرشته مأمور است به نوشتن چهار كلمه‪ :‬روزى‌اش‪،‬‬
‫مدت عمرش‪ ،‬كردار و رفتارش‪ ،‬و اين كه بدبخت يا نيك بخت‬
‫است)‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫() بخاری آن را گزارش داده‌ است‪.6/303 :‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪31‬‬

‫و دلیل برای انحصار ارکان ایمان در شش مورد فوق آیه‌ی زیر‬
‫می‌باشد که‌ خداوند می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ‬
‫ﭢ ﭣ چ البقرة‪١٧٧ :‬‬

‫(اين كه (به هنگام نماز) چهره‌هايتان را به جانب مشرِق و‬
‫مغرب كنيد‪ ،‬نيكي (تنها همين) نيست (و يا ذاتا ً روكردن به خاور و‬
‫باختر‪ ،‬نيكي بشمار نمي‌آيد)‪ .‬بلكه نيكي (كردار) كسي است كه‬
‫به خدا و روز واپسين و فرشتگان و كتاب (آسماني) و پيغمبران‬
‫ايمان آورده باشد)‪.‬‬
‫ه است که‌ خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫و دلیل برای ایمان به‌ قدر این آی ‌‬

‫چ‬

‫ﰎﰐﰐ‬

‫ﰐﰐ‬

‫چ القمر‪٤٩ :‬‬

‫(مسسسا هسسسر چيزي را بسسسه اندازه لزم و از روي حسسسساب و نظام‬
‫آفريده‌ايم)‪.‬‬
‫از حضرت عمسسر بسسن خطاب روایسست شده‌ که‌ فرمود‪ :‬ماس سنزد‬
‫رسول خدا ‪ r‬سنشسته بودیم که در این اثنا مردی خوش قیافه و‬
‫دارای موهای زیبا و مرتب با لباس سفید وارد شد‪ .‬هیچ یک از ما‪،‬‬
‫او را نمی‌شناخت و آثار سفر نیز در او دیده نمی شد؛ نزدیک آمد‬
‫و گفت‪ :‬ای رسول خدا! اجازه است بیایم‪ .‬رسول خدا ‪ r‬فرمود‪:‬‬
‫بیا؛ لذا آن شخص جلو آمد و روبروی رسول خدا ‪ r‬طوری نشست‬
‫کهس سزانوهایشس سباس سزانوهایس سرسولس ساکرم ‪ r‬سسمماسس سگردید؛س سآنگاه‬
‫پرسید‪ :‬اسلم چیست؟ رسول خدا ‪ r‬فرمود‪:‬‬
‫(شهادة أن ل إله إل الله‪ ،‬وأن محمدا ً رسسول الله‪ ،‬وتقيسم الصسلة‪،‬‬
‫ج البيت)‪.‬‬
‫وتؤتي الزكاة‪ ،‬وتصوم رمضان‪ ،‬وتح ّ‬
‫«اسلم یعنی گواهی دادن به این که هیچ معبود برحقی جز الله‬
‫وجودس سنداردس سوس سمحمد‪،‬س سفرستادهس سخداستس سوس سنیزس ساینس سکهس سنمازس سبپا‬
‫بداری‪ ،‬زکات بدهی‪ ،‬ماه رمضان را روزه بگیری و به حج خانه‬
‫خدا بروی»‪ .‬پرسشگر گفت‪ :‬راست گفتی‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪32‬‬

‫عبدالله‌ بسن عمسر می‌گویسد‪ :‬شگفتناک شدیسم از این‌که‌ او را دیدیسم‬
‫‪1‬‬
‫در حالی که‌ سؤال می‌کند او را نیز تصدیق می‌نماید‪.‬‬
‫سپس پرسید‪ :‬ایمان چیست؟ فرمود‪:‬‬
‫«أن تؤمن بالله وملئكته وكتبه ورسله واليوم الخر‪ ،‬وتؤمن‬
‫بالقدر خيره وشره»‪.‬‬
‫(ایمان آن است که به خدا‪ ،‬فرشتگان‪ ،‬کتاب‌ها‪ ،‬پیامبران‪ ،‬روز‬
‫آخرت و خیر و شر تقدیرات الهی معتقد باشید)‪.‬‬
‫و انسان نمی‌تواند به‌ درجه‌ی ایمان نایل گردد مگر این‌که‌ اسلم‬
‫را پذیرفته‌ باشد‪.‬‬
‫(ج) احسان‬
‫احسسسسسان پایه‌ای جداگانه‌ می‌باشسسسسد و عبارت اسسسسست از این‌که‌‪:‬‬
‫خداونسد سسبحان را چنان پرسستش نما یی که او را می‌بینسی‪ ،‬اگسر تسو‬
‫هسسسم وی را نبینسسسی او بسسسی گمان تسسسو را می‌بینسسسد‪ .‬زیرا خداونسسسد‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫چ النحل‪١٢٨ :‬‬
‫چی‬
‫(بي‌گمان خدا (مرحمسست و معونسست و حفاظسست و رعايسست همسسه‬
‫جانبه‌اش) همراه كسساني اسست كسه تقوا پيشسه كننسد و (بسا دوري از‬
‫نواهسسي ‪ ،‬خود را از خشسسم خدا بسسه دور دارنسسد‪ ،‬و بسسا تمام نيرو و‬
‫قدرت) با كساني است كه نيكوكار باشند و (با انجام اوامر الهي‬
‫خويشتن را به الطاف ايزد نزديك سازند))‪.‬‬
‫ه دو‬
‫و انسسان نمی‌توانسد به‌ درجه‌ی احسسان نایسل گردد مگسر این‌ک ‌‬
‫مرحله‌ی اسلم و ایمان را پیموده‌ باشد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫صحيح مسلم (‪.)1/139‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪33‬‬

‫عبادت (بندگی)‬
‫عبادت اسم جامعی است برای هرگونه‌ کردار و گفتار آشکار و‬
‫نهانی که‌ خداوند آن‌را دوست دارد و بدان راضی است‪.‬‬
‫عبادت انواع زیادی دارد‪ ،‬از جمله‌‪ :‬نماز‪ ،‬دعا‪ ،‬محبت‪ ،‬خوف‪،‬‬
‫قربانی‪ ،‬نذر و ‪...‬‬
‫بندگی تنها برای خداوند جایز است و شایان هیچ احدی‬
‫نمی‌باشد‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ چ البينة‪٥ :‬‬
‫(در حالي كه جز اين بديشان دستور داده نشده است كه‬
‫مخلصانه و حقگرايانه خداي را بپرستند و تنها شريعت او را آئين‬
‫(خود) بدانند)‪.‬‬
‫هر کس یکی از انواع عبادت را برای غیر از خدا انجام دهد‪ ،‬در‬
‫واقع مرتکب شرک اکبر گشته‌ است و اداش وی جهنم می‌باشد‬
‫که‌ برای همیشه‌ در آن می‌ماند‪ .‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫ک ﮑ ﮒ ﮓ چ الجن‪٢٠ :‬‬
‫چﮋ ﮌ ﮍ ﮎ ﮏ‬
‫(بگو‪ :‬تنها پروردگارم را مي‌پرستم و كسي را انباز او نمي‌كنم)‪.‬‬
‫و باز می‌فرماید‪ :‬چ ﭺ ﭻ چ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ‬
‫ﮄﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ چ المائدة‪٧٢ :‬‬
‫(بيگمان هر كس انبازي براي خدا قرار دهد‪ ،‬خدا بهشت را بر او‬
‫حرام كرده است (و هرگز به بهشت گام نمي‌نهد) و جايگاه او‬
‫آتش (دوزخ) است‪ .‬و ستمكاران يار و ياوري ندارند (تا ايشان را‬
‫از عذاب جهنّم برهاند))‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪34‬‬

‫وجود خدا‬
‫ه هیچ شک و شبهه‌ای پیرامون آن‬
‫وجود خدا حقیقتی است ک ‌‬
‫وجود ندارد‪ ،‬و موارد زیر بدان گواهی می‌دهند‪:‬‬
‫‪-1‬فرستادن پیامبران و نازل کردن کتابهای آسمانی‪.‬‬
‫‪-2‬فطرت و سرشتی که‌ خداوند ‪ ،‬انسان را بر آن خلق‬
‫نموده‌ است‪.‬‬
‫‪-3‬عقل و اندیشه‌ی سالم‪.‬‬
‫نخست‪ :‬فطرت‬
‫هرگاه انسان با بل و یا مصیبتی گرفتار می‌شود و یا این‌که‌ ضرر‬
‫ه دوست و یاوری را برای خود‬
‫و زیانی بدو می‌رسد و یا زمانی ک ‌‬
‫نمی‌بیند‪ ،‬فطرت و سرشت او ناخودآگاه او را به‌ سوی خدا‬
‫رهنمود می‌سازد تا این‌که‌ خدا را بخواند و از او بخواهد که‌‬
‫مشکلش را برطرف سازد‪.‬‬
‫قرآن کریم نیز روی این نکته‌ تأکید می‌نماید و پرده‌ از آن‬
‫برمی‌دارد که‌ هرگاه انسان با ضرر و زیانی روبرو گردد و یا‬
‫این‌که‌ مشکلی دامنگیرش شود‪ ،‬شتابان به‌ سوی خدا می‌رود و‬
‫از او می‌خواهد ضرر و زیانش را برطرف سازد و مشکل را از او‬
‫دور گرداند‪.‬‬
‫خداوند می‌فرماید‪ :‬چ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ چ‬
‫الزمر‪٨ :‬‬
‫جه انسان مي‌گردد‪ ،‬پروردگار خود را به‬
‫(هنگامي كه گزندي متو ّ‬
‫فرياد مي‌خواند و تضّرع كنان رو به درگاه او مي‌آورد)‪.‬‬
‫و قرآن کریم در این خصوص صحنه‌ای زنده‌ را برای ما ترسیم‬
‫می‌کشد و آن همان لحظه‌ای است که‌ انسان سوار بر کشتی‬
‫شده‌ و کشتی در نسیمی ملیم و هوایی شاداب حرکت می‌کند‪،‬‬
‫اما ناگهان دریا هیجان زده‌ می‌شود و کشتی با اضطراب روبرو‬
‫می‌گردد‪ ،‬و مرگ او را فرا می‌گیرد و ترس قلب و درونش را‬
‫تکان می‌دهد‪ ،‬در آن لحظه‌ به‌ فطرت و درون خود مراجعه‌‬
‫می‌کند و به‌ پروردگارش پناه می‌جوید و از او می‌خواهد که‌‬
‫نجاتش بدهد‪ ،‬و او را چنان فرا می‌خواند که‌ پرستش را از‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪35‬‬

‫هرگونه شائبه كفر و شرك و ريا‪ ،‬پالوده و زدوده می‌سازد و‬
‫ص او می‌كند‪.‬‬
‫خا ّ‬
‫خداوند می‌فرماید‪ :‬چ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯﭰ ﭱ ﭲ ﭳ‬

‫ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ‬
‫ﭴ ﭵ‬
‫ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇﮈ ﮉ ﮊ ﮋ ﮌ ﮍ ﮎ ﮏ ک ﮑ ﮒ‬
‫گ گ چ يونس‪٢٢ :‬‬
‫ﮓ‬
‫(او است كه شما را در خشكي و دريا راه مي‌برد (و امكان سير‬
‫سر مي‌كند)‪ .‬چه بسا‬
‫و حركت در قاره‌ها و آبها را براي شما مي ّ‬
‫هنگامي كه در كشتيها قرار مي‌گيريد و كشتيها با باد موافق‬
‫سرنشينان را (آرام آرام به سوي مقصد) حركت مي‌دهند‪ ،‬و‬
‫سرنشينان بدان شادمان مي‌گردند ‪ ،‬به ناگاه باد سختي وزيدن‬
‫مي‌گيرد و از هر سو موج به سويشان ميدود و مي‌پندارند كه‬
‫سط مرگ از هر سو) احاطه شده‌اند (و راه گريزي نيست ‪.‬‬
‫(تو ّ‬
‫در اين وقت) خدا را به فرياد مي‌خوانند و طاعت و عبادت و‬
‫فرمانبرداري و دين را تنها از آن او مي‌دانند (چرا كه همه‌كس و‬
‫همه‌چيز را بسي ضعيف‌تر و ناتوانتر از آن مي‌بينند كه كاري از‬
‫دست آنان برآيد و از اين ورطه رستگارشان نمايد‪ .‬بدين هنگام‬
‫عهد مي‌كنند كه) اگر ما را از اين حال برهاني‪ ،‬از زمره‬
‫سپاسگزاران خواهيم بود (و ديگر به كسي و چيزي جز تو روي‬
‫نمي‌آوريم و هرگز اين و آن را به فرياد نمي‌خوانيم و‬
‫نمي‌پرستيم))‬
‫و بدین‌سان ایمان به‌ وجود خدا را در درون و فطرت انسان‬
‫می‌یابیم و جز انسان ستیزه‌گر و لجوج و کافر کسی منکر آن‬
‫نمی‌باشد‬
‫دوم‪ :‬عقل‬
‫اما در مورد عقل بشری باید گفت که‌ اگر اندکی در خصوص‬
‫قاعده‌ی زیر فکر نماید که‌ می‌گوید‪« :‬نیستی چیزی را‬
‫نمی‌آفریند»‪ ،‬درمی‌یابد که‌ چاره‌ای جز اعتراف به‌ وجود خداوند‬
‫را ندارد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪36‬‬

‫خداوند می‌فرماید‪ :‬چ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ‬
‫ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ الطور‪٣٦ – ٣٥ :‬‬
‫(آيا ايشان (همين جوري از عدم سر بر آورده‌اند و) بدون هيچ‬
‫گونه خالقي آفريده شده‌اند؟ و يا اين كه (خودشان خويشتن را‬
‫آفريده‌اند و) خودشان آفريدگارند؟ يا اين كه آنان آسمانها و زمين‬
‫را آفريده‌اند؟! بلكه ايشان طالب يقين نيستند)‪.‬‬
‫آیه‌ی فوق مقدمات ذیل را ترتیب داده‌ است‪:‬‬
‫آیا نیستی چیزی را می‌آفریند؟ پاسخ‪ :‬خیر‪ ،‬نیستی چیزی را‬
‫نمی‌آفریند‪ .‬مقدمه‌ی بعدی‪ :‬آیا شما‪ ،‬خود را آفریده‌اید؟ پاسخ‪:‬‬
‫خیر‪ ،‬ما خود را نیافریده‌ایم‪ .‬مقدمه‌ی سوم‪ :‬اگر نیستی شما را‬
‫نیافریده‌ و شما نیز خود را نیافریده‌اید‪ ،‬آیا شما جهان هستی را‬
‫همراه با تنظیمات دقیقش آفریده‌اید؟‬
‫پاسخ‪ :‬کسی که‌ خود را نیافریده‌‪ ،‬نمی‌تواند دیگری را بیافریند‪ ،‬و‬
‫کسی که‌ برای خود نفع نداشته‌ باشد‪ ،‬نمی‌تواند به‌ دیگری سود‬
‫برساند‪ ،‬پس در نتیجه‌‪ :‬اگر نیستی ما را نیافریده‌ و ما نیز خود را‬
‫نیافریده‌ایم و جهان هستی را به‌ وجود نیاورده‌ایم‪ ،‬از این‌رو وجود‬
‫آفریننده‌ای لزم و ضروری می‌باشد که‌ او نیز خداوند است که‌‬
‫آفریننده‌ی هر چیزی می‌باشد‪ .‬چنان‌که‌ خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮏ ک ﮑ ﮒﮓ چ الزمر‪٦٢ :‬‬
‫(خدا آفريدگار همه چيز است)‪.‬‬
‫و نگریستن در موجودات و کائنات بر وجود پدیدآورنده‌ دللت‬
‫می‌کند‪ ،‬به‌ همین خاطر است که‌ خداوند از ما می‌خواهد به‌‬
‫آفریده‌هایش بنگریم و در آن به‌ تأمل بنشینیم‪ ،‬تا ما را به‌‬
‫آفریننده‌ی بزرگ برسانند‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ‬
‫ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ‬
‫ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ‬
‫چ البقرة ‪164:‬‬
‫(مسلّما ً در آفرينش آسمانها و زمين و آمد و شد شب و روز (و‬
‫اختلف آن دو در درازي و كوتاهي و منافع بيشمار آنها) و‬
‫كشتيهائي كه به سود مردم در دريا در حركتند (و برابر قانون‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪37‬‬

‫وزن مخصوص اجسام و سرشت آب و باد و بخار و برق‪ ،‬و غيره‬
‫كه از ساخته‌هاي پروردگارند در جريانند) و آبي كه خداوند از‬
‫آسمان نازل كرده (كه برابر قوانين منظّمي بخارها به ابرها‬
‫تبديل و بر پشت بادها به جاهائي كه خدا خواسته باشد رهسپار‬
‫مي‌گردند و پس از تلقيح‪ ،‬به صورت برف و تگرگ و باران مجدّداً‬
‫بر زمين فرو مي‌ريزند) و با آن زمين را پس از مرگش زنده‬
‫ساخته و انواع جنبندگان را در آن گسترده‪ ،‬و در تغيير مسير بادها‬
‫و ابرهائي كه در ميان آسمان و زمين معلّق مي‌باشند (و برابر‬
‫قوانين و ضوابط ويژه‌اي در پهنه فضا پراكنده نمي‌گردند و هدر‬
‫نمي‌روند)‪ ،‬بي‌گمان نشانه‌هائي (براي پي‌بردن به ذات پاك‬
‫پروردگار و يگانگي خداوندگار) است براي مردمي كه تعقّل‬
‫ورزند)‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪38‬‬

‫توحید و اقسام آن‬
‫تعریف توحید‪:‬‬
‫توحیدس سیعنی‪:‬سس عبادت‪ ،‬فرمانسسبرداری‪ ،‬خضوع‪ ،‬امیسسد‪ ،‬طلب یاری‪،‬‬
‫پناه‌جویسی‪ ،‬محبست و ترس‪ ،‬مخصسوص ذات اقدس الهسی قرار داده‌‬
‫شود سسوس ساعتقادس سبهس س‌این‌کهس ساوس سدرس سذات‪،‬س سصفات‪،‬س سفرمانرواییس سو‬
‫کردارهایش بی همتا است‪ ،‬پس خداوند متعال در ذات‪ ،‬اسماء و‬
‫صفات یکی است و هیچ نظیر و شبیهی برای او یافت نمی‌شود‪،‬‬
‫خداوند در این خصوص می‌فرماید‪:‬‬
‫ﭦ ﭧ ﭨ چ الشورى‪١١ :‬‬
‫ﭣﭤ ﭥ‬
‫چﭡ ﭢ‬
‫(هیچ چیزی همانند خدا نیست و او شنوا و بینا است)‪.‬‬
‫خداوندس سسبحانس سدرس سفرمانروایی‪،‬س ستصمیماتس سوس ستقدیراتشس سنیز‬
‫همانندی ندارد‪:‬‬
‫چ ﮇ ﮈ ﮉﮊ ﮋﮌﮍﮎﮏ ک ﮑﮒچ آل‌عمران‪( ‌٢٦:‬بگسسسو پروردگارا!‬
‫ای همسه چیسز از آن تسو! تسو هسر کسه را بخواهسی حکومست ودارایسی‬
‫می‌بیشسسسی و از هسسسر کسسسه بخواهسسسی حکومسسست و دارایسسسی بازپسسسس‬
‫می‌گیری)‪.‬‬
‫ذاتس ساقدسس سالهیس سدرس سزمینهس سالوهیتس سوس سشایستگیس ساحرازس سمقام‬
‫معبودس سبودنس سهمس سبی‌نظیرس ساستس سوس سمعبودس سواقعیس سدیگریس سیافت‬
‫نمی‌شود و کسی جز او شایستگی عبادت را ندارد‪:‬‬
‫ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ چ الزمر‪١١ :‬‬
‫چﭑ ﭒ‬
‫(بگسسو بسسه مسسن فرمان داده شده اسسست كسسه خداس سراس سبپرستمس سو‬
‫پرستش را خاص او کنم)‪.‬‬
‫انواع توحید‬
‫توحید سه‌ نوع دارد‪:‬‬
‫‪-1‬توحید ربوبیت (اعتقادی)‪.‬‬
‫‪-2‬توحید الوهیت (عملی)‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪39‬‬

‫‪-3‬توحید اسماء و صفات‪.‬‬
‫نخست‪ :‬توحید اعتقادی (ربوبیت)‬

‫یعنی این‌که باید انسان مؤمن و موحد در زمینه افعال مانند‪:‬‬
‫آفرینش‪ ،‬روزی دادن‪ ،‬زنده کردن‪ ،‬میراندن‪ ،‬فرود آوردن باران و‬
‫رویاندن گیاهان‪ ،‬خدا را یکی دانسته و معتقد باشد هیچ کس غیر‬
‫از او توانایی انجام این‌گونه کارها را ندارد و فرمانروایی مطلق‬
‫جهان هستی از آن او است‪.‬‬
‫بر اساس بیان قرآن کریم مشرکان به ‌این نوع توحید اعتراف‬
‫می‌کردند‪ ،‬چنان‌چه می‌فرماید‪:‬‬

‫چﯚ ﯛ ﯜ‬
‫ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ‬

‫ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ‬

‫چ يونس‪٣١ :‬‬
‫(بگو‪ :‬چه کسی از آسمان و از زمین به‌شما روزی می‌رساند؟ یا‬
‫چه کسی بر گوش و چشمها توانا است؟ یا چه کسی زنده را از‬
‫مرده‌‪ ،‬و مرده را از زنده بیرون می‌آورد؟ یسسا چسسه کسسسی امور را‬
‫می‌گردانسسد؟ خواهنسسد گفسست‪ :‬آن خدا اسسست‪ ،‬پسسس بگسسو‪ :‬آیسسا پروا‬
‫نمی‌کنید و پرهیزگار نمی‌شوید؟)‪.‬‬
‫دوم‪ :‬توحيد عملی ( الوهیت)‬

‫یعنی این‌که باید در افعال بندگان که بخاطر تقرب به خدا انجام‬
‫می‌شوند‪ ،‬خدا را واحد و بی همتا دانست‪ ،‬و همچنین معتقد بود‬
‫که باید تنها در برابر مقام با عزت خدا به کرنش در آمد و وی را‬
‫پرستش نمود‪ ،‬و این‌که‌ غیر از او فرمانروایی وجود ندارد و جز او‬
‫کسسی شایسسته‌ی عبادت نمی‌باشسد‪ ،‬و بایستیس انواع عباداتس ذیسل‬
‫تنها برای او به‌ انجام رسانده‌ شوند‪:‬‬
‫نماز‪ :‬جایز نیست برای کسی غیر از خدا نماز خوانده‌ شود‪.‬‬
‫دعا‪ :‬جایز نیست غیر از خدا‪ ،‬کسی دیگر فرا خوانده‌ شود‪.‬‬
‫قربانی‪ :‬قربانی تنها برای خداوند جایز است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪40‬‬

‫نذر‪ :‬برای کسی جز از خدا جایز نیست که‌ نذر شود‪.‬‬
‫ه مربوط به‌ خداونسد اسست‪ ،‬یاری‬
‫یاریس سخواستن‪ :‬در کارهایسی ک ‌‬
‫خواستن تنها از خداوند جایز است‪.‬‬
‫به فریاد طلبیدن‪ :‬در کارهایی که‌ مربوط به‌ خداوند است‪ ،‬باید‬
‫تنها از خداوند طلب یاری شود‪.‬‬
‫این نوع توحید‪ ،‬انسان مسلمان را ملزم و مکلف می‌کند که‪:‬‬
‫غیر از خدا را پرستش ننماید‪ ،‬از غیر او بیم نداشته باشد‪ ،‬در‬
‫برابر غیر او فروتنی نکند‪ ،‬به غیر از او پناه نبرد و یاری نجوید و‬
‫جزس سشریعتس سوس سقوانینس سویس سراس سدرس سزمینه‌هایس سمختلفس سزندگی‪،‬‬
‫سرلوحه زندگیش قرار ندهد‪.‬‬
‫عدی بن حاتم – که در زمان جاهلیت به آیین مسیحیت گرویده‬
‫بودس – سس ساینس سآیهس سراس سازس سپیامبرس سخدا سسشنیدس سکهس سدربارهس سیهودیان‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ چ التوبة‪٣١ :‬‬
‫(یهودیان و ترسایان علوه از خدا‪ ،‬علما دینی و پارسایان خود را‬
‫هسسسم بسسسه خدایسسسی پذیرفته‌انسسسد‪ ،‬مسسسسیح پسسسسر مریسسسم را نیسسسز خدا‬
‫می‌شماردند)‬
‫عدی گفت‪ :‬ای پیامبر خدا ایشان علما و پارسایان را پرستش‬
‫نکرده بودند‪ .‬پیامبر فرمود‪:‬‬
‫موا عليهسم الحل َ‬
‫ل‪ ،‬وأحلوا لهسم الحرام‪ ،‬فاتبعوهسم‪.‬‬
‫«بلى إنهسم َ‬
‫حَّر ُ‬
‫فذلك عبادتهم إياهم»‪.‬‬
‫(آری ایشان (علما و پارسایان) حلل را از مردم حرام و حرامها‬
‫را برایشان حلل کرده و آنان نیز از ایشان پیروی نمودند‪ ،‬که‌ این‬
‫هم بندگی مردم برای ایشان محسوب می‌شود)‪.‬‬
‫توحید مورد نظر ﭘیامبران‬

‫پیامبران –علی نبینا و علیهم الصلوة والسلم– مردم را به سوی‬
‫توحید عملی (الوهیت) فراخوانده‌اند‪ ،‬ولی در مقابل‪ ،‬کافران و‬
‫مخالفان آن‌را انکار می‌کردند‪ ،‬لذا از زمان نوح تا دوران پیامبر‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪41‬‬

‫بزرگوار اسلم جنگ و درگیری بر سر این نوع توحید بود‪:‬‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ‬
‫ﭞ ﭟ ﭠچ النبياء‬

‫ﭚ‬

‫ﭛ‬

‫ﭜ‬

‫ﭝ‬

‫(ما پیش از تو هیچ پیغمبری را نفرستاده‌ایم‪ ،‬مگر این که به او‬
‫وحی کرده‌ایم که‪ :‬معبودی جز من نیست‪ ،‬پس فقط مرا پرستش‬
‫کنید)‬
‫و يسسسا مي‌فرمايسسسد‪:‬سسس چ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ ﭽ‬
‫ﭾﭿ چ النحل‪٣٦ :‬‬
‫(ما به ميان هر ملتي پیغمبری را فرستاده‌ایم که خدا را بپرستید‬
‫و از طاغوت دوری کنید)‪.‬‬
‫یعنی‪ :‬تنها خدا را پرستش کرده و از بندگی غیر او بپرهیزید‪،‬‬
‫پسس سهرس سکهس سفقطس سخداس سراس سعبادتس سنمایدس سازس سصراطس سمستقیم‬
‫دنباله‌روی نموده و به محکم‌ترین دست آویز درآویخته است‪:‬‬
‫چ البقرة‪٢٥٦ :‬‬
‫ﰐﰐ ﰒﰐ‬
‫ﰎﰐﰐﰐ‬
‫چﰊ‬
‫(بنابر ایسسن کسسسی کسسه از طاغوت نافرمانسسی کنسسد و بسسه خدا ایمان‬
‫بیاورد‪ ،‬بسه محکم‌تریسن دسستاویز درآویختسه اسست و اصسل گسسستن‬
‫ندارد)‬
‫ﯨﯩ‬
‫ﯣﯤ ﯥ ﯦ ﯧ‬
‫و یسسسا می‌فرمایسسسد‪ :‬چ ﯠ ﯡ ﯢ‬
‫چ النحل‪٥١ :‬‬
‫(دو معبود دوگانه برای خود برنگزینید‪ ،‬بلکه خدا معبود یگانه‌ای‬
‫است و تنها و تنها از من بترسید و بس)‪.‬‬
‫مشرکان عرب اقرار و اعتراف می‌کردند که‪ :‬خداوند آفریننده‬
‫همه‌س چیز است و خدایان ایشان توانایی آفرینش‪ ،‬روزی دادن‪،‬‬
‫زنده کردن و میراندن را ندارند‪:‬‬
‫ﯟ ﯠ چ الزخرف ‪9:‬‬
‫چﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ‬
‫(اگر از مشرکان بپرسی که چه کسی آسمانها و زمین را آفریده‬
‫است‪ ،‬قطعا خواهند گفت‪ :‬خداوند با عزت و بس آگاه)‪.‬‬
‫ولي بسسسا وجود آن مشرک قلمداد می‌شدنسسسد چون علوه بر خدا‪،‬‬
‫خدایان دروغینسی را نیسز –كسه می‌پنداشتنسد سزمینهس نزدیک شدن بسه‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪42‬‬

‫خدا را برايشان فراهسم می‌سسازد‪ -‬پرسستش می‌کردنسد‪ ،‬لذا توحیدی‬
‫کسسه بدان اعتقاد داشتنسسد (توحیسسد ربوبیسست) سسسودی برایشان در بر‬
‫نداشت‪ ،‬زیرا توحید الوهیت را انکار نموده‌ بودند‪:‬‬
‫ﭮ ﭯ ﭰ چ يوسف‪١٠٦ :‬‬
‫چﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ‬
‫(و اكثر آنان که مدعی ایمان به خدا هستند‪ ،‬مشرک می باشند)‪.‬‬
‫چونس ستنهاس سبرایس سخداس سسرس سفرودس سنیاوردهس سوس ستنهاس سازس ساوس سیاری‬
‫نمی‌خواستند‪ ،‬بلکه علوه بر ایشان خدایان دیگری را هم پرستش‬
‫می‌کرده و می‌گفتند‪:‬‬
‫گ ﮖ چ الزمر‪٣ :‬‬
‫چک ﮑ ﮒ ﮓ گ‬
‫(مسا آنان را پرسستش نمی‌کنیسم مگسر بدان خاطسر کسه مسا را بسه‬
‫خداوند نزدیک گردانند)‪.‬‬
‫ویا می‌گفتند‪ :‬چ ﮭ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯﮰ چ يونس‪١٨ :‬‬
‫(و مي گویند‪ :‬اینها میانجی‌های ما در نزد خدایند)‪.‬‬
‫بنابر این هر که توحید اعتقادی را تأیید ولی توحید عملی را انکار‬
‫نموده و در کنار خدا‪ ،‬خدایان دیگری را نیز پرستش کند‪ ،‬مشرک‬
‫محسوب می‌گردد و به‌ عنوان مسلمان قلمداد نمی‌شود‪.‬‬
‫خدا کیست؟‬

‫همانا خدا یکتا وبی همتا است‪:‬‬
‫خداوند متعال بر خلف دیدگاه کسانی که معتقدند دارای زن و‬
‫فرزندس ساست‪،‬س سالهس سوس سمعبودیس ساستس سکهس سدرس سهرس سسهس سزمینهس سذات‪،‬‬
‫صفات و افعال یکتا و بی همتا است‪:،‬‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ‬
‫ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ چ الخلص‪٤ - ١ :‬‬

‫ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ‬

‫(بگسو‪ :‬خدا یگانه و یک تا است‪ .‬خدا‪ ،‬سرور والی برآورنده ‌امیدها‬
‫و برطرف کننده نیازمندي‌سسسها اسسسست‪ .‬نزاده اسسسست و زاده نشده‬
‫است‪ .‬و کسی همتا و همگون او نمی‌باشد)‪.‬‬
‫و همچنیسسن بر خلف کسسسانی کسسه می‌پندارنسسد‪ :‬خدا یکسسی از سسسه‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪43‬‬

‫خدایان می‌باشد ‪ -‬خدا بس والتر و بالتر از آن است ‪: -‬‬

‫چ ﮋ ﮌ ﮍ ﮎ ﮏ ک ﮑ ﮒﮓ گ گ‬
‫ﮙﮚ چ المائدة‪٧٣ :‬‬

‫ﮖ ﮗ‬

‫ﮘ‬

‫(بی گمان کسانی که کافرند می‌گویند‪ :‬خداوند یکی از سه خدا‬
‫است! معبودی جز معبود یگانه وجود ندارد)‪.‬‬

‫ی‬

‫چی ی‬

‫چ البقرة‪١٦٣ :‬‬
‫(خداوند شما‪ ،‬خداوند یکتا و یگانه است و هیچ خدایی جز او که‬
‫بخشنده مهربان است وجود ندارد)‪.‬‬
‫و نیز بر خلف کسانی که گمان می‌کنند غیر از خدا‪ ،‬خدایان‬
‫دیگری وجود دارند که جهان هستی تحت تأثیر و اراده آنها هم‬
‫اداره می‌شود‪:‬‬

‫چﯟ ﯠ‬

‫ﯡ‬

‫ﯢ ﯣ‬

‫ﯤ ﯥﯦ ﯧ ﯨ ﯩ‬

‫چ النبياء‪٢٢ :‬‬
‫(اگسسر در آسسسمانها و زمیسسن‪ ،‬غیسسر از یزدان معبودهسسا و خدایانسسی‬
‫می‌بودنسد قطعسا آسسمانها و زمیسن تباه می‌گردیسد‪ ،‬لذا یزدان صساحب‬
‫سلطنت جهان‪ ،‬بسی برتر از آن چیزهایی است که‌ایشان بر زبان‬
‫می‌رانند)‪.‬‬
‫سوم‪ :‬توحید اسماء و صفات‬

‫آن یعنسی همه‌ی نامهایسی کسه خداونسد در قرآن و یسا پیامسبر اکرم‬
‫در احادیسسسث صسسسحیح برای خدا اثبات کرده داخسسسل دایره فراخنای‬
‫اسماء و صفات می‌گردد بدون اینکسه تشبیسه‪ ،‬تحریسف و یا تعطیلی‬
‫‪1‬‬
‫به میان آید‪.‬‬
‫از این‌رو ما مسلمانان معتقدیم‪ :‬خدا دارای نامها و صفاتی است‬
‫کسه بیانگسر کمال مطلق و عظمست بسی منتهای ایشان اسست و هیسچ‬
‫کس نیز از چنین ویژگیهایی برخوردار نیست‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫() سؤال وجواب في أهم المهمات‪،‬شيخ عبد الرحمن بن سعدي‪ .‬ص ‪13‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪44‬‬

‫این اسماء و صفات هم در قرآن کریم و هم در احادیث صحیح‬
‫پیامبر ذکر شده‌اند‪ ،‬لذا باید کما هو الواقع بدان‌ها معتقد بود‪:‬‬
‫ﭦ ﭧ ﭨ چ الشورى‪١١ :‬‬
‫ﭣﭤ ﭥ‬
‫چﭡ ﭢ‬
‫(هیچ چیزی همانند خدا نیست او شنوا و بینا است)‪.‬‬
‫نمونه‌هایی از اسماء وصفات‬

‫‪ -1‬اسسسماء ماننسسد‪ :‬الرحمسسن‪ ،‬الرحیسسم‪ ،‬القاهسسر‪ ،‬القادر‪ ،‬السسسمیع‪،‬‬
‫البصیر و القدوس‪.‬‬
‫‪ -2‬صسسفات ماننسسد‪ :‬العلو‪ ،‬السسسمع‪ ،‬البصسسر‪ ،‬القدرة‪ ،‬الوجسسه‪ ،‬الیسسد و‬
‫النزول‪.‬‬
‫و اینسک پسس از بیان انواع توحیسد بسه تعریسف پیامسبران و هدف از‬
‫بعثتشان خواهیم پرداخت‪:‬‬
‫تعریف ﭘیامبران‬
‫پیامبران کسانی‌اند که از طرف خداوند حکیم برای تبلیغ پیامهای‬
‫آسسمانی‪ ،‬دعوت مردم بسه سسوی یکتاپرسستی و پرهیسز از شرک و‬
‫انحراف گزینسش شده‌انسد‪ ،‬ایسن کاروان عظیسم و مبارک بسا حضرت‬
‫نوح آغاز و با پیامبر بزرگوار اسلم پایان می‌یابد‪.‬‬
‫هدف از ارسال ﭘیامبران‬

‫خداونسد متعال ایشان را بسه منظور رسساندن پیام الهسی به‌ مردم و‬
‫اتمام حجست بر بندگان فرسستاد‪ ،‬تسا فرمانسبرداران را بسه بهشست و‬
‫سعادت ابدی نوید داده و گناهکاران را نیز به کیفر سخت اخروی‬
‫بیم دهند‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈﮉ چ النساء‪١٦٥ :‬‬
‫(ما پیغمبران را فرستادیم تا مژده رسان‪ ،‬و بیم دهنده باشند‪ ،‬و‬
‫بعد از آمدن پیغمبران حجت و دلیلی برای مردمان باقی نماند)‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪45‬‬

‫فضیلت توحید‬
‫توحید از جایگاه و اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و به عنوان‬
‫کشتی نجات در دنیا و آخرت محسوب می‌گردد‪.‬‬
‫اما در دنیا‪ :‬هر که در دنیا از زمره موحدان بوده و لباس پلید‬
‫شرک‌ورزی را دور اندازد‪ ،‬خداوند ساو را غرق امنیت‪ ،‬آرامش‪،‬‬
‫هدایتس سوس سزندگیس سخوشایندس سوس سپاکیزه‌ایس سخواهدس سکرد‪،‬س سچنانکه‌‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫ﭚ ﭛ ﭜ چ النعام‪:‬‬
‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ‬
‫‪٨٢‬‬
‫(کسانی که‌ایمان آورده باشند و ایمان خود را با شرک نیامیخته‬
‫باشند‪ ،‬امن و امان ایشان را سزا است و آنان راه یافتگانند)‪.‬‬
‫مراد از واژه «ظلم» در ایسن آیسه شرك‌ورزی اسست‪ ،‬یعنسی کسسی‬
‫که ‌ایمانش را با شرک در نیامیخته باشد مشمول امنیت و هدایت‬
‫قرار می‌گیرد‪.‬‬
‫درباره بخشیدن زندگی پاکیزه به یکتاپرستان هم می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮉ ﮊ ﮋ ﮌ ﮍ ﮎ ﮏ ک ﮑ ﮒ ﮓ گگ چ النحححححححل‪:‬‬
‫‪٩٧‬‬
‫(هرکسسس چسسه زن و چسسه مرد کار شایسسسته‌ انجام دهسسد و مؤمسسن‬
‫باشد‪ ،‬بدو زندگی پاکیزه و خوشایندی می‌بخشیم)‪.‬‬
‫و امسسسا در مورد آخرت‪ :‬انسسسسان موحسسسد در آخرت نیسسسز از جایگاه‬
‫والیی برخوردار بوده و وار د بهشت موعود خواهد شد و از آتش‬
‫سوزان دوزخ رهایی می‌یابد‪ ،‬در صحیح بخاری و مسلم آمده که‬
‫پیامبر خدا فرمود‪:‬‬
‫«إن الله حَّرم على النار مسسن قال‪ :‬ل إله إل الله‪ .‬يبتغسسي بذلك‬
‫‪1‬‬
‫وجه الله»‬
‫(خداوند آتش را بر کسی که مخلصانه شعار توحید را بر زبان‬
‫‪ 1‬صحیحس سبخاریس س(‪)6/202‬س سومسلمس سکتاب‪:‬س سالیمانس س(‪)1/61‬س سحدیثس سشماره‪:‬س ‪ 54‬ساز‬
‫عتبان بن مالک‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫جاری نموده باشد‪ ،‬حرام کرده است)‪.‬‬

‫‪46‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪47‬‬

‫شرک و انواع آن‬
‫شرک برای خداوند دو نوع دارد‪:‬‬
‫‪-1‬شرک بزرگ‪.‬‬
‫‪ -2‬شرک کوچک‪.‬‬
‫نخست‪ :‬شرک اکبر (بزرگ)‬
‫شرک بزرگ عبارت از ایسسن اسسست کسسه‪ :‬در زمینه‌های مخصسسوص‬
‫خدای متعال همچون‪ :‬بندگی‪ ،‬فرمانبرداری‪ ،‬پناه بردن‪ ،‬بیم و امید‬
‫و به فریاد طلبیدن همتا و انبازی برایشان قرار داده شود‪.‬‬
‫بنابر این هر کس شریک و انباز اعم از انسان‪ ،‬حیوان‪ ،‬گیاه و یا‬
‫اجسسام بی‌جان‪ ،‬برای خدا قرار می‌دهسد‪ ،‬یعنسی هماننسد خدا آنهسا را‬
‫نیسز دوسست می‌دارد‪ ،‬بسه فریاد می‌خوانسد‪ ،‬بیسم و امیسد بدان‌هسا دارد‪،‬‬
‫در برابرشان فروتنسسی می‌نمایسسد و جسسز خدا آنهسسا را بسسه داوری بر‬
‫می‌گزینسد‪ ،‬دچار آفست خانمان سسوز شرک اکسبر (بزرگ) گشتسه کسه‬
‫خداوند سبحان از آن نهی کرده و می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜﮝ چ النساء‪٣٦ :‬‬
‫(خدا را عبادت کنید و هیچ چیزی را شریک او مکنید)‪.‬‬
‫ایسسن نوع شرک بزرگتریسسن گناه و زشت‌تریسسن و نابخشودنی‌تریسسن‬
‫انواع شرک محسسوب می‌گردد کسه خداونسد هیسچ گونسه اعمالی از‬
‫مرتکبین آن نمی‌پذیرد و گناهانش را نیز نمی‌بخشاید‪:‬‬

‫چ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ ﮨ‬
‫ﯗ‬
‫ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ‬

‫ﮩ ﮬ ﮭ‬
‫ﯘ چ النساء‪٤٨ :‬‬

‫ﮬ ﮭ ﮮﮯ ﮰ‬

‫(بسی گمان خداونسد شرک بسه خود را نمی‌بخشسد‪ ،‬ولی گناهان جسز‬
‫آن را از هرکس که بخواهد می‌بخشد‪ .‬و هرکه برای خدا شریکی‬
‫قایل گردد‪ ،‬گناه بزرگی را مرتکب شده است)‪.‬‬
‫بر اساس گفته پیامبر خدا هر کس با چنین شرکی از دنیا برود‬
‫از دوزخیان خواهد بود‪ ،‬می‌فرماید‪:‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪48‬‬

‫«من مات وهو يدعو من دون الله ندًّا دخل النار»‬
‫(هر کس در حالی از دنیا برود که غیر خدا را به فریاد می‌طلبید‪،‬‬
‫وارد دوزخ می‌گردد)‪.‬‬
‫در روایتسی دیگسر آمده اسست‪« :‬مسن لقسي الله ل يُشرك بسه شيئاً‬
‫‪2‬‬
‫دخل الجنة‪ ،‬ومن لقيه يُشرك به شيئا ً دخل النار»‬
‫(هرکسس در حالی دارفانسی را وداع گویسد کسه شریکسی برای خدا‬
‫قرار نداده باشسسد‪ ،‬وارد بهشسست شده و هسسر کسسه بسسا داشتسسن عقایسسد‬
‫شرک آمیز از دنیا برود‪ ،‬دوزخی خواهد بود)‪.‬‬
‫بنابر این انسان مسلمان جز خدا را پرستش نکرده‪ ،‬غیر او را به‬
‫فریاد نمی‌طلبد و تنها در برابر عظمت وی فروتنی خواهد کرد‪:‬‬
‫‪1‬‬

‫ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣ‬

‫چﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ‬
‫ﯦ چ النعام‪١٦٣ - ١٦٢ :‬‬
‫ﯤ ﯥ‬

‫(بگسو‪ :‬نماز و عبادت و زیسستن ومردن مسن از آن خدا اسست کسه‬
‫ه همیسن‬
‫پروردگار جهانیان اسست‪ .‬خدا را هیسچ شریکسی نیسست‪ ،‬و ب ‌‬
‫دستور داده شده‌ام‪ ،‬و من اولین مسلمان هستم)‪.3‬‬
‫نوع دوم‪ :‬شرک اصغر (کوچﮏ)‬
‫ایسسن نوع دوم بسسه زیسسر مجموعه‌های کوچکتری هسسم تقسسسیم بندی‬
‫می‌شود‪ ،‬از جمله‪:‬‬
‫الف) ریای اندك‪ :4‬مثسسل اینکسسه کسسسی در نماز‪ ،‬روزه و صسسدقاتش‬
‫غیسر خدا را مسد نظسر داشتسه و بسا انجام کردارهای بسد‪ ،‬شفافیست و‬
‫زلل حسسسناتش را مکدر نمایسسد‪ ،‬پیامسسبر نور و رحمسست در این‌باره‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫‪ 1‬بخاری کتاب ‪ :‬التفسیر (‪ )5/153‬و مسلم (‪ )1/94‬از ابن مسعود ورایت کرده‌اند‪.‬‬
‫‪ 2‬مسلم از جابر نقل نموده است‪1/94 .‬‬
‫‪ 3‬و از جمله‌ مثالهای آن اینکه‌‪ :‬در انظار مردم چنان وانمود نمایسد که‌ عمسل صسالحی‬
‫را انجام می‌دهسد و در عیسن حال او آن عمسل را مخلصسانه‌ انجام نمی‌دهسد‪ .‬یسا این‌که‌‬
‫عمسل صسالحی را در نهان انجام می‌دهسد‪ ،‬امسا دوسست دارد مردم در مورد آن حرف‬
‫بزنند‪.‬‬
‫‪4‬‬
‫إمام أحمد ‪ ،126 :4‬وابن ماجه ‪ 1406 :2‬از شداد بن أوس‪ .‬و أحمد نیز آن‬
‫را از محمود بن لبيد (‪ )428 :5‬نقل کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪49‬‬

‫شر ُس‬
‫ك الصسغر»‪ ،‬فسسئل عنسه فقال‪:‬‬
‫«أ ْ‬
‫ف مسا أخا ُس‬
‫خوَس ُ‬
‫ف عليكسم ال ّ ِ‬
‫‪1‬‬
‫«الرياء»‬
‫بنابر ایسن هسر عبادتسی بسه منظور کسسب رضای مردم انجام پذیرد‪،‬‬
‫ریسسا محسسسوب می‌گردد‪ ،‬در حدیثسسی به‌ سسسند مرفوع از شداد بسسن‬
‫اوس آمده است‪:‬‬
‫«من صلى يرائي فقد أشرك‪ ،‬ومن صام يرائي فقد أشرك‪ ،‬ومن‬
‫تصدق يرائي فقد أشرك»‪.2‬‬
‫(هرکس نماز‪ ،‬روزه و صدقه را به صورت ریا و برای غیر خدا‬
‫انجام دهد‪ ،‬دچار شرک شده است)‪.‬‬
‫ب) سسوگند خوردن بسه غیسر خدا‪ ،‬ماننسد سسوگند خوردن بسه پیامسبر‪،‬‬
‫ه سسند مرفوع از ابسن‬
‫کعبسه و نیاکان‪ ،‬در صسحیح بخاری و مسسلم ب ‌‬
‫عمر آمده است‪:‬‬
‫«إن الله ينهاكم أن تحلفوا بآبائكم‪ .‬من كان حالفا ً فليحلف بالله‬
‫أو ليصمت»‪.‬‬
‫(خداونسد شمسا را از سسوگند یاد کردن بسه نیاکانتان نهسی می‌کنسد‪،‬‬
‫هسر کسه سسوگند می‌خورد بایسد یسا بسه خدا سسوگند بخورد یسا سساکت‬
‫باشد)‪.‬‬
‫ج) گفتن جملتی همچون‪ :‬هرچه خدا و تو بخواهید‪ ،‬این از خدا و‬
‫تسو اسست‪ ،‬جسز خدا و تسو کسسی ندارم‪ ،‬بسه خدا و تسو توکسل می‌کنسم و‬
‫اگسر خدا و تسو نمی‌بود چنیسن و چنان نمی‌سشد‪ .‬گاهسی اوقات گفتسن‬
‫همیسسن جملت بنابر نیسست درونسسی گوینده‌اش موجسسب شرک اکسسبر‬
‫می‌گردد‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫أحمد ‪ 126 :4‬از شداد بن أوس نقل نموده‌ است‪.‬‬
‫ه نقل کرده‌اند‪.‬‬
‫متفق علیه‌‪ ،‬بخاری ‪ ، 195 /3‬و مسلم ‪ 1/92‬آن را از ابوهریر ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪50‬‬

‫تحﮑیم ﭘایه‌های توحید‬
‫پیامبر خدا بسیار سعی می‌کرد اصل توحید به صورت خالص و‬
‫واقعسی خود در دل مسسلمانان باقسی بمانسد و شائبسه شسک و شرک‬
‫بدان راه نیابسد‪ ،‬و دلهایشان تنهسا در ارتباط بسا منشسأ هسستی بوده‪،‬‬
‫غیر از او را به فریاد نطلبند و بر غیر او تکیه و توکل ننمایند‪ ،‬لذا‬
‫هرگاه چیزی را مشاهده می‌کرد کسسسسسه موجبات تضعیسسسسسف عقیده‬
‫یکتاپرسستی و ارتباط تنگاتنسگ بسا خدا را در میان مسسلمانان فراهسم‬
‫می‌کرد‪ ،‬بل فاصسسله عواقسسب وخیسسم و ناگوار آن را هشدار می‌داد‪،‬‬
‫که در این‌جا به نمونه‌هایی از آن اشاره خواهیم نمود‪:‬‬
‫‪ -1‬جادوگری‬

‫جادو عبارت از طلسم‪ ،‬تعویذ و گره‌ههایی بود که دل ‌ها و بدن ‌ها‬
‫را تحست تاثیسر خود قرار داده و آن‌سها را بسه بیماری‪ ،‬مرگ و جدایسی‬
‫افکندن میان زن و شوهسر مبتل می‌کرد‪ ،‬اسساس کار جادوگران بر‬
‫پایه‌ی پنهان کردن و مخفی کاری است که از این طریق به مردم‬
‫آسسیب وارد می‌نماینسد‪ ،‬لذا اسسلم مردم را از آن برحذر داشتسه و‬
‫پیامبر خدا از آن نهی نموده‌ و می‌فرماید‪:‬‬
‫«اجتنبوا السسبع الموبقات»‪ ،‬قالوا‪ :‬ومسا هسن يسا رسسول الله؟ قال‪:‬‬
‫«الشرك بالله‪ ،‬والسسحر‪ ،‬وقتسل النفسس التسي حرم الله إل بالحسق‪،‬‬
‫وأكسسسل الربسسسا‪ ،‬وأكسسسل مال اليتيسسسم‪ ،‬والتولي يوم الزحسسسف‪ ،‬وقذف‬
‫‪1‬‬
‫محصنات الغافلت»‬
‫ال ُ‬
‫(از هفست گناه زیان آور و ویرانگسر بپرهیزیسد‪ ،‬حضار پرسسیدند‪ :‬ای‬
‫پیامبر خدا چه گناههای هستند؟ فرمود‪ :‬شرک ورزی‪ ،‬جادوگری‪،‬‬
‫از پای در آوردن کسسی بسه ناحسق‪ ،‬رباخواری‪ ،‬خوردن اموال یتیسم‪،‬‬
‫گریز از میدان کارزار و متهم کردن زنان پاکدامن به زنا)‪.‬‬
‫‪ 1‬ترمذی ‪ 4/60‬آن را گزارش کرده‌ اسسسسست‪ ،‬از این‌رو که‌ در سسسسسند ایسسسسن روایسسسست‬
‫اسماعیل بن مسلم وجود دارد‪ ،‬حدیث ضعیفی شمرده‌ می‌شود‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪51‬‬

‫کیفر انسان جادوگر در اسلم زدن گردنش است‪ ،‬چون پیامبر‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫«حد الساحر ضربه بالسيف»‪.‬‬
‫(حد جادوگر آن است که گردنش با شمشیر زده شود)‪.‬‬
‫هر کس فریب افسون جادوگران خورده و برای معالجه بیماری‬
‫و یسا دسست‌یابی به‌ مصسلحتی و یسا هسر نوع هدف دیگری پیسش آنان‬
‫برود‪ ،‬و سسخن آنان را باور نمایسد‪ ،‬مرتکسب کفسر شده اسست‪ ،‬زیرا‬
‫پیامبر خدا می‌فرماید‪:‬‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫حَر أو‬
‫س َ‬
‫ن له‪ ،‬أو َ‬
‫«ليس منا من تطير أو تُطي َِّر له أو تَكه ّن أو تُكه ِّ َ‬
‫‪1‬‬
‫حَر له»‬
‫س ِ‬
‫ُ‬
‫(هر کس به فال گرفتن‪ ،‬غیب‌گویی و جادوگری اشتغال ورزد و‬
‫یا پیش فال گیران‪ ،‬غیب گویان و جادوگران برود‪ ،‬از ما نیست)‪.‬‬
‫ابوهریره از پیامبر خدا نقل می‌کند که‪:‬‬
‫«مسسن أتسسى كاهنا ً فصسسدقه بمسسا يقول فقسسد كفسسر بمسسا أنزل على‬
‫‪2‬‬
‫محمد»‬
‫(هسر کسس پیسش غیب‌‌گویسی رفتسه و گفته‌هایسش را تصسدیق نمایسد‪،‬‬
‫مرتکب کفر و تکذیب دین گشته است)‪.‬‬
‫‪ -2‬تعویذ و طلسم‬

‫طلسم به گفته‌هایی گفته می‌شود که شخص جادوگر آن ‌ها را بر‬
‫زبان جاری می‌سسسازد‪ .‬اسسسلم آن دسسسته از سسسخنان را کسسه شرک‬
‫محسوب می‌گردند مانند‪ :‬غیر خدا را به فریاد طلبیدن‪ ،‬پناه بردن‬
‫بسه جسز خدا‪ ،‬دعسا خواندن بسه نام ملئکسه‪ ،‬شیاطیسن و جنیان‪ ،‬ممنوع‬
‫اعلم کرده است‪.‬‬
‫ولی اگسسر تعویذهسسا بسسا قرآن کریسسم‪ ،‬اسسسماء و صسسفات حسسسنی و‬
‫درخواسست و پناه بردن بسه خدا باشسد‪ ،‬جائز اسست و هیسچ اشکالی‬
‫‪ 1‬شیخ محمد بن عبد الوهاب به نقل از بزار با سندی جید در کتاب التوحید بدان‬
‫اشاره کرده است‪ .‬فتح المجید ‪237‬‬
‫‪ 2‬ابوداود واصحاب سنن روایت کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪52‬‬

‫ندارد‪.‬‬
‫عوف بسسن مالک می‌گویسسد‪ :‬مسسا در دوران جاهلیسست تعویسسذ را بکار‬
‫می‌بردیسسم‪ ،‬از همیسن رو حکسسم آن را از پیامسسبر خدا جویسا شدیسسم‪،‬‬
‫فرمود‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫«اعرضوا عل َّ‬
‫ي رقاكم‪ ،‬ل بأس بالرقي ما لم يكن فيه شرك»‬
‫(تعویذهایتان را پیسسش مسسن بیاوریسسد‪ ،‬تعویذی کسسه عاری از شرک‬
‫باشد‪ ،‬اشکال ندارد)‪.‬‬
‫تعویذ ﭘیامبر خدا‬

‫تعویسسذ را بکار می‌گرفسست و در یکسسی از آن‌سسها آمده‬

‫پیامسسبر خدا‬
‫است‪:‬‬
‫شافي ل شفَاءَ إلَّ‬
‫َ‬
‫ت ال ّ‬
‫«اللهم رب النَّاس أذهب البأس‪ ،‬وا ْ‬
‫ِ‬
‫ش ِ‬
‫ف أن ْ َ‬
‫ً ‪2‬‬
‫شفَاؤ َ‬
‫سقَما»‬
‫ك‪ِ .‬‬
‫ِ‬
‫شفاءً ل يُغَادُِر َ‬
‫(ای پرودگار مردم! بیماری را برطرف ساز و شفا ده که تنها تو‬
‫شفا دهنده‌ای‪ ،‬شفایی که اثری از بیماری را باقی نگذارد)‪.‬‬
‫‪ -3‬تمائم‬

‫تمائم جمع تمیمه است‪ ،‬به مهره و تعویذهایی گفته می‌شود که‬
‫برای دفع چشم زخم به گردن اطفال می‌آویزند‪.‬‬
‫اسسسلم آن را منسسع کرده اسسست چون جسسز خدا کسسسی نمی‌توانسسد‬
‫مضرات و آسسسیب‌ها را برطرف سسسازد‪ ،‬پیامسسبر خدا در ایسسن زمینسسه‬
‫چنین می‌فرماید‪:‬‬
‫ة فل أوْدع َس الله‬
‫«مسن تعلق تميمسة فل أتسم الله له‪ ،‬ومسن علق وَدَع ً‬
‫‪3‬‬
‫له»‬
‫(هسسر کسسس مهره‌ای را بسسه گردن آویزد‪ ،‬خدا کارش را بسسه اتمام‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫مسلم وابوداود روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫کتاب ‪ :‬السلم ‪ ، 5675‬کتاب المرضی ‪ ،‬و مسلم ‪2191‬‬
‫امام احمد در احادیث شماره‪ 156 ،154 ،4 :‬روایت کرده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪53‬‬

‫نرساند‪ ،‬و هر که صدف را آویزان نماید خدا وی را نگه ندارد)‪.‬‬
‫بنسا بسه گفتسه عده‌ای از علمسا – که‌ایسن رای هسم قوی‌ستر اسست – بسه‬
‫گردن آویختسسسن هیسسسچ چیسسسز اعسسسم از قرآن و اشیاء دیگسسسر‪ ،‬جایسسسز‬
‫نمی‌باشد‪ ،‬چون نصوص منع کننده شامل همه‌ی موارد است و از‬
‫طرفسی دیگسر بخاطسر ریشه‌سکن کردن راه‌های منتهسی بسه شرک کسه‬
‫مبادا غیسر از قرآن هسم آویختسه شود‪ ،‬لزم اسست عدم تجویزش را‬
‫‪1‬‬
‫ترجیح داد‪.‬‬
‫وامسسا آویخته‌هایسسی کسسه از غیسسر قرآن و چیزهای مشروع اسسستفاده‬
‫َ‬
‫ق تميمسة‬
‫شده باشسد شرک محسسوب می‌شود‪ ،‬حدیسث‪« :‬مسن عَل ّس َ‬
‫شَر َ‬
‫فَقد أ ْ‬
‫ك»‪.2‬‬
‫(هرکسس مهره‌ای را آویزان کنسد گرفتار شرک ورزی شده اسست)‬
‫نیز بر این گونه موارد حمل می‌شود‪.‬‬
‫‪ -4‬تٍوَلَة (مهره‌ی افسون)‬

‫توله چیزی است که زنان به منظور شیفته کردن شوهران و‬
‫جلبس سمحبتس سایشانس سدرستشس سمی‌کنند‪.‬س ساسلمس سآنس سراس سنیزس سچون‬
‫وسیله‌ای برای جلب نفع و دفع ضرر از طریق غیر خدا می‌باشد‪،‬‬
‫ممنوع کرده است‪ .‬لذا حدیثی بدین مضمون وارد شده که‪:‬‬
‫‪3‬‬
‫«إن الّرقى والتمائم والتولة شرك»‬
‫(بی گمان طلسمها‪ ،‬تعویذها و مهره‌های افسون شرک به ‌شمار‬
‫می‌روند)‪.‬‬
‫هر کس چیزی را به گردن آویزد بدان واگذار می‌شود‬

‫هسسر کسسه معتقسسد باشسسد یکسسی از منهیات در شفای بیماری‪ ،‬رفسسع‬
‫نیازمندی‪ ،‬دفسع بل‪ ،‬پیدا شدن گسم شده‌سها و امثال آن‌سها تاثیسر گذار‬
‫‪ 1‬ابن مسسعود‪ ،‬ابسن عباس و تابعیسن چنیسن دیدگاهسی دارنسد‪ ،‬اسستاد ابسن باز ن یز دیدگاه ‌‬
‫ایشان را مورد پسند قرار داده است‪.‬‬
‫‪ 2‬السلسلة الصحیحة ش ‪ ، 492‬صحیح الجامع ‪. 6394‬‬
‫‪ 3‬ابوداود ‪ 4/212‬وابن ماجه ‪ 2/1167‬از ابن عباس روایت کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪54‬‬

‫اسست‪ ،‬خدا از وی دسست برداشتسه و بسه آن چیسز واگذارش می‌کنسد‪،‬‬
‫پیامبر خدا در این راستا می‌فرماید‪:‬‬
‫َ‬
‫‪1‬‬
‫ق شيئا ً ُوك َ‬
‫ل إليه»‬
‫«من تَعَل ّ َ‬
‫(هر کس چیزی را به گردن آویزد‪ ،‬بدان سپرده می‌شود)‪.‬‬
‫یعنی هرکس دل به غیر خدا ببندد بدان واگذار می‌شود‪ ،‬ولی هر‬
‫کسسس همه‌ی کارهایسسش را تنهسسا بسسه خدا واگذار کرده و بر او تکیسسه‬
‫نمایسسد‪ ،‬خداونسسد مهربان او را بسسسنده اسسست‪ ،‬همه‌ی دشواری‌سسها را‬
‫برایسش آسسان و از هسر فتنسه و آشوبسی نجاتسش می‌دهسد‪ ،‬خداونسد‬
‫متعال می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬﮭ چ الطلق‪٣ :‬‬
‫(هر کس بر خداوند توکل کند خدا او را بسنده است)‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ترمذی ‪ 4/403‬از عبدالله‌ بن عکیم و احمد ‪ 4/310‬آن را روایت نموده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪55‬‬

‫افراط در تﮑریم و بزرگداشت افراد‬
‫اسسسلم زیاده‌روی در تعظیسسم و سسستایش اشخاص را منسسع کرده و‬
‫پیروان خویسش را چنیسن آموزش می‌دهسد کسه انسسان‌ها هسر اندازه‬
‫وال مقام و صسساحب جاه باشنسسد از دایره‌ی بندگسسی خداونسسد متعال‬
‫فراتر نمی‌روند‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬

‫چ‬
‫چ مريم‪٩٣ :‬‬
‫(تمام کسسسانی کسسه در آسسسمانها و زمیسسن هسسستند‪ ،‬بنده خداونسسد‬
‫مهربان می‌باشند)‪.‬‬
‫اسسلم بخاطسر مکدر نشدن چشمسه صساف و زلل توحیسد و حفسظ‬
‫اخلص در کارهسسسا‪ ،‬از آن جلوگیری نموده اسسسست‪ ،‬زیرا افراط در‬
‫تکریم و ستودن افراد‪ ،‬زمینه گرفتار شدن به آفت مرگ‌بار شرک‬
‫را فراهم می‌سازد‪.‬‬
‫پیروان حضرت عیسسی بخاطسر همیسن زیاده روی بود کسه گاهسی‬
‫عیسسسسی را خدا‪ ،‬گاهسسسی پسسسسر خدا و گاهسسسی نیسسسز بخشسسسی از خدا‬
‫می‌دانستند‪ ،‬و این عین کفر است‪ ،‬خداوند سبحان در این راستا‬
‫چنین می‌فرماید‪:‬‬
‫ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯﭰ چ المائدة‪٧٢ :‬‬
‫چﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ‬
‫(بسی گمان کسسانی کافرنسد کسه می‌گوینسد‪ :‬خدا همان مسسیح پسسر‬
‫مریم است)‪.‬‬
‫و یسا می‌فرمایسد‪ :‬چ ﮋ ﮌ ﮍ ﮎ ﮏ ک ﮑ ﮒﮓ چ المائدة‪:‬‬
‫‪٧٣‬‬
‫(بی گمان کسانی کافرند که می‌گویند‪ :‬خداوند یکی از سه خدا‬
‫است)‪.‬‬
‫افراط مزبور زمینسه انحراف ایشان از شاهراه بندگسی را فراهسم‬
‫سساخت کسه قرآن کریسم جهست تصسحیح ایسن انحراف و تبییسن حسق‬
‫برایشان می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ ﭜﭝ چ النسححححححححاء‪:‬‬
‫‪١٧١‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪56‬‬

‫(ای اهسل کتاب! در دیسن خود غلو مکنیسد و درباره خدا جسز حسق‬
‫مگویید)‪.‬‬
‫پیامسسبر نور و رحمسست جهسست خشکاندن ریشسسه شرک و انحراف‬
‫مسسسسسیحیان و جلوگیری از تکرار آن در میان مسسسسسلمانان‪ ،‬پیروان‬
‫خویسش را از افراط در تکریسم و بزرگداشست شخصسیت وی برحذار‬
‫داشت و فرمود‪:‬‬
‫مريم‪ .‬إنما أنا عبدٌ‪ .‬فقولوا‪:‬‬
‫«ل تُطروني كما أطْر ٍ‬
‫ت النصارى ابن َ‬
‫‪1‬‬
‫عبد ُ الله ورسوله»‬
‫(در تمجیسد و سستودن مسن زیاده‌روی مکنیسد چنان‌سکه مسسیحیان در‬
‫حق پسر مریم انجام دادند‪ ،‬من تنها بنده‌ای هستم‪ ،‬پس مرا بنده‬
‫و فرستاده خدا بخوانید)‪.‬‬
‫منشأ ﭘیدایش بت ﭘرستی‬
‫منشأ پیدایش بت‌پرستی و انحراف از مسیر توحید در میان ملل‬
‫گذشته غلو و زیاده‌روی در تجلیل و محبت نیکوکاران بوده است‪.‬‬
‫زیرا چنان‌سسسچه معروف اسسسست بتهای عبادت شده پسسسس از فوت‬
‫نیکوکاران بخاطسسر بزرگداشسست و زنده نگه‌داشتسسن یاد و خاطره ‌‬
‫ایشان سساخته و در مجالس نصسب شده‌انسد‪ ،‬ولی پسس از انقراض‬
‫آن نسسسل و گذشسست مدتهای مدیسسد نسسسل‌های دیگری جای آنان را‬
‫گرفتنسد و چون واقعیست مسسأله را نمی‌دانسستند شیطان ایشان را‬
‫چنیسن فریسب داد کسه نیاکانشان آن‌سها را پرسستش می‌کردنسد‪ ،‬لذا بسه‬
‫تدریج ایشان نیز به پرستش مجسمه‌های مزبور روی آوردند‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫بخاری در کتاب النبیاء روایت کرده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪57‬‬

‫رکن دوم ‪ :‬نماز‬
‫و از جمله‌ شرایط آن‪ ،‬طهارت‪ 1‬است که‌ به‌ روش زیر می‌باشد‪:‬‬
‫(أ) وضو‬

‫وضسو‪ ،‬طهارت واجبسی اسست که‌ برای رفسع حدث اصسغر اعسم از‪:‬‬
‫بیرون آمدن ادرار‪،‬س سمدفوع و باد از بدن انسسسان‪ ،‬خواب عمیسسق و‬
‫ه کار برده‌ می‌شود‪.‬‬
‫خوردن گوشت شتر‪ ،‬ب ‌‬
‫کیفیت وضو‬

‫(‪)1‬این‌که‌ با قلب نه‌ با زبان نیت انجام وضو را داشته‌ باشد‪،‬‬
‫زیرا پیامسبر نه‌ در وضسو و نه‌ در نماز و در هیسچ عبادتسی با‬
‫زبان نیست را نمی‌آورد‪ ،‬و همچنیسن به‌ خاطر این‌که‌ خداونسد‬
‫از قلب انسسسان خسسبر دارد و لزم نیسسست که‌ او را در ایسسن‬
‫گونه‌ موارد آگاه ساخت‪.‬‬
‫(‪)2‬سپس نام خدا را ذکر کرده‌ و می‌گوید‪ :‬بسم الله‌‬
‫(‪)3‬سپس سه‌ مرتبه‌ دستانش را می‌شوید‪.‬‬
‫(‪)4‬سسسپس س سه‌ مرتبه‌ مضمضه‌ و اسسستنشاق می‌نمایسسد‪ ،‬البتسسه‬
‫مضمضه‌ با دست راست و خارج کردن آب داخل بینی با‬
‫دست چﭗ صورت می‌گیرد‪.‬‬
‫(‪)5‬سسپس صسورتش را می‌شویسد‪ ،‬حدود صسورت از یسک طرف‬
‫از رسسستنگاه موی سسسر تسسا انتهای چانسسه و از طرفسسی دیگسسر‬
‫فاصله بین گوشها به‌شمار می‌رود‪.‬‬
‫(‪)6‬سسسپس سسسه‌ مرتبه‌ دسسستانش را از سسسر انگشسست تسسا به‌‬
‫آرنج‌هایسش می‌شویسد‪ ،‬البته‌ بایسد دسست راسست را قبسل از‬
‫دست چﭗ غسل نماید‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫از رساله‌ی استاد محمد بن صالح عثیمین نقل شده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪58‬‬

‫(‪ )7‬سپس یک مرتبه‌ سرش را مسح می‌نماید‪ ،‬باید دستانش‬
‫را خیسسس نموده‌‪ ،‬سسسپس آن را از ابتدای سسسر تسسا به‌ انتهسسا‬
‫مسح نماید‪ ،‬سپس گوش‌هایش را مسح می‌کند‪.‬‬
‫(‪)8‬سپس سه‌ مرتبه‌ پاهایش را تا قوزکها می‌شوید‬
‫(ب) غسل‬

‫غسل‪ ،‬طهارت واجبی است که‌ برای حدث اکبر اعم از جنابت و‬
‫ه کار برده‌ می‌شود‪.‬‬
‫حیض ب ‌‬
‫کیفیت غسل‬

‫(‪)1‬این‌که‌ با قلب نه‌ با زبان نیت انجام غسل را داشته‌ باشد‪.‬‬
‫(‪)2‬سپس نام خدا را ذکر کرده‌ و می‌گوید‪ :‬بسم الله‌‬
‫ه طور کامل وضو را می‌گیرد‪.‬‬
‫(‪)3‬سپس ب ‌‬
‫(‪)4‬سسسپس آب را بر سسسرش می‌ریزد‪ ،‬هرگاه آن را خیسسس کرد‪،‬‬
‫دو مرتبه‌ی دیگر نیز کامل آن را خیس می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)5‬سپس سایر بدنش را غسل می‌نماید‪.‬‬
‫(ج) تیمم‬

‫تیمسم‪ ،‬طهارت واجبسی اسست که‌ به‌ جای آب از خاک برای وضسو و‬
‫غسسل اسستفاده‌ می‌شود‪ ،‬آن هسم برای کسسی که‌ آبسی را در دسست‬
‫نداشته‌ باشد و یا این‌که‌ استعمال آب برای او زیانمند است‪.‬‬
‫کیفیت تیمم‬

‫این‌که‌ نیسست داشته‌ باشسسد که‌ برای غسسسل یسسا برای وضسسو تیمسسم‬
‫می‌کند‪ ،‬سپس دستانش را به‌ زمین و یا به‌ دیواری می‌کوبد و آن‬
‫را بر صورت و دستانش می‌مالد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪59‬‬

‫بیمار چگونه‌ طهارت را انجام می‌دهد؟‬

‫(‪)1‬واجسسب اسسست بیمار به‌ وسسسیله‌ی آب طهارت نمایسسد‪ ،‬برای‬
‫حدث اصسسسغر وضسسسو گرفته‌ و برای حدث اکسسسبر غسسسسل‬
‫می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)2‬اگسر توانایسی اسستعمال آب را نداشست‪ ،‬از این‌رو که‌ بترسسد‬
‫ه دیسر‬
‫بسا اسستعمال آب بیماریسش افزایسش یابسد و یسا این‌ک ‌‬
‫بهبود شود‪ ،‬در هر دو صورت تیمم می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)3‬برای انجام تیمسم بایسد بسا دسستانش یسک ضربه‌ را بر خاکسی‬
‫پاک بکوبد‪ ،‬سپس آن را بر صورت و دستانش بمالد‪.‬‬
‫(‪)4‬اگسسر شخسسص بیمار نتوانسسست خود طهارت نمایسسد‪ ،‬بایسسد‬
‫شخصی دیگر برای او وضو گرفته‌ و یا تیمم نماید‪.‬‬
‫(‪)5‬اگسسر در عضوی از اعضای وضسسو‪ ،‬زخمسسی وجود داشسست و‬
‫غسسل آن باعسث ناراحتسی می‌سشد‪ ،‬بایسد دسستانش را خیسس‬
‫کرده‪ ‌،‬سسپس آن‌را بر زخسم بمالد‪ ،‬اگسر مالش آب نیسز بدو‬
‫ضرر می‌رساند‪ ،‬پس باید تیمم نماید‪.‬‬
‫(‪)6‬اگر عضوی از اعضای وضو شکسته‌ بود و با پارچه‌ای آن‬
‫را بسسته‌ بود‪ ،‬بایسد به‌ جای غسسل‪ ،‬آن‌را بسا دسستانی خیسس‬
‫مالش دهسسد و نیازی به‌ تیمسسم ندارد‪ ،‬زیرا مسسسح آب جای‬
‫غسل را می‌گیرد‪.‬‬
‫(‪)7‬تیمسم بسا کوبیدن دسست‌ها روی دیوار و یسا هسر چیسز دیگری‬
‫که‌ غبار داشته‌ باشسد‪ ،‬جایسز اسست‪ ،‬امسا اگسر دیوار بسا چیزی‬
‫اعسسم از چسسسﭗ و یسسا رنسسگ پوشیده‌ شده‌ بود‪ ،‬تیمسسم بدان‬
‫جایز نمی‌باشد‪ ،‬مگر این‌که‌ غباری داشته‌ باشد‪.‬‬
‫(‪)8‬اگسر تیمسم روی زمیسن‪ ،‬دیوار و چیسز دیگری که‌ غار داشته‌‬
‫باشسسسد‪ ،‬ممکسسسن نبود‪ ،‬اشکالی ندارد اگسسسر خاک را داخسسسل‬
‫کیسه‌ای نمایند و از خاک آن تیمم را انجام دهند‪.‬‬
‫(‪)9‬اگسسر برای نمازی تیمسسم را انجام داد و تسسا نماز بعدی هیسسچ‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪60‬‬

‫یسک از مبطلت وضسو بدو دسست نداد‪ ،‬پسس بسا همان تیمسم‬
‫نخسسسسست نماز دومسسسسی را می‌خوانسسسسد و تیمسسسسم را اعاده‌‬
‫نمی‌نماید‪ ،‬زیرا او هنوز طاهر است و چیزی طهارتش را‬
‫باطل نگردانده‌ است‪.‬‬
‫(‪)10‬پاک نمودن بدن از نجاسسسات بر بیمار واجسسب اسسست‪ ،‬امسسا‬
‫اگسسر نتوانسسست آن را از خود بزدایسسد‪ ،‬پسسس بسسا همان حال‬
‫نمازش را می‌خوانسسسسسسد و اعاده‌ی نماز نیسسسسسسز بر او لزم‬
‫نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)11‬بیمار بایسسسد بسسسا لباسسسسی پاک نماز را بگذارد‪ ،‬پسسسس هرگاه‬
‫لباسسش آلوده‌ شسد‪ ،‬واجسب اسست آن را بشویسد و یسا این‌که‌‬
‫لباس دیگری را بپوشسسد که‌ پاک باشسسد‪ ،‬امسسا اگسسر برای او‬
‫چنیسسن چیزی ممکسسن نبود‪ ،‬بایسسد بسسا همان حال نمازش را‬
‫بگذارد و اعاده‌ی نماز نیز بر او واجب نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)12‬بیمار بایسسسد روی پارچه‌ و مکانسسسی پاک نمازش را بگذارد‪،‬‬
‫پسسس هرگاه جایگاهسسش آلوده‌ شسسد‪ ،‬واجسسب اسسست شسسسته‌‬
‫شود و یسسسا این‌که‌ آن را بسسسا دیگری عوض کرده‌ یسسسا این‌که‌‬
‫پارچه‌ای پاک را روی آن پهسسن می‌نمایسسد‪ ،‬امسسا اگسسر چنیسسن‬
‫چیزی ممکسن نبود‪ ،‬بایسد بسا همان حال نمازش را بگذارد و‬
‫اعاده‌ی نماز نیز بر او واجب نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)13‬برای بیمار جایسز نیسست که‌ نمازش را به‌ تأخیسر بیندازد‪ ،‬از‬
‫این‌رو که‌ توانایسی طهارت را ندارد‪ ،‬بلکه‌ بایسد در حسد توان‬
‫طهارت نماید و سپس در وقت مقرر نماز را بگذارد‪ ،‬اگر‬
‫چه‌ بر بدن‪ ،‬لباس و یسسسسا جسسسسا نمازش چیزی آلوده‌ وجود‬
‫ه نتواند آن را رفع نماید‪.‬‬
‫داشته‌ باشد ک ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪61‬‬

‫نماز‬
‫نماز عبادتسی اسست دارای گفتار و کرداری مخصسوص که‌ بسا تکبیسر‬
‫شروع می‌شود و با سلم پایان می‌یابد‪.‬‬
‫ه هسسر زن و مرد‬
‫و ایسسن روش نماز پیامسسبر می‌باشد‪ 1‬که‌ آن را ب ‌‬
‫مسسلمانی تقدیسم می‌نماییسم تسا هسر کسس که‌ از روش نماز پیامسبر‬
‫آگاهی یابد سعی نماید که‌ به‌ او اقتدا نماید‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫«صلوا كما رأيتموني أصلي»‬

‫(به‌ گونه‌ای نماز بخوانید که‌ من نماز می‌خوانم)‪.‬‬
‫و اینک توضیح روش نماز پیامبر ‪:‬‬
‫ه طبسق دسستور خداونسد وضسو را‬
‫(‪)1‬وضوی کامسل‪ :‬یعنسی این‌ک ‌‬
‫بگیرد‪ ،‬آن‌جا که‌ می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ‬
‫ﭟ ﭠ ﭡﭢ چ المائدة‪٦ :‬‬

‫ﭙ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ‬

‫(اي مؤمنان ! هنگامسسسسي كسسسسه براي نماز بپاخاسسسسستيد (و وضسسسسو‬
‫نداشتيسد)‪ ،‬صسورتها و دسستهاي خود را همراه بسا آرنجهسا بشوئيسد‪ ،‬و‬
‫سرهاي خود (همه يا قسمتي از آنه ) را مسح كنيد‪ ،‬و پاهاي خود‬
‫را همراه با قوزكهاي آنها بشوئيد)‪.‬‬
‫ه فرموده‌ی پیامبر عمل نماید که‌ می‌فرماید‪:‬‬
‫وب ‌‬

‫«ل يقبل الله صلة بغير طهور»‪.3‬‬
‫(خداوند هیچ نمازی را بدون وجود طهارت نمی‌پذیرد)‪.‬‬
‫(‪)2‬در هسر کجسا که‌ باشسد بایسد تمام بدنسش را متوجه‌ قبله‌ (کعبه‌)‬
‫نماید‪.‬‬
‫ه باشسد که‌ می‌خواهسد نماز فرض و یسا‬
‫ه قلب نیست داشت ‌‬
‫(‪)3‬از ت ‌‬
‫سنت را انجام می‌دهد‪.‬‬
‫‪ 1‬ایسن رسساله‌ای اسست که‌ مفتسی عام در مملکست عربسی اسستاد عبدالعزیسز بسن عبدالله‌‬
‫بن باز آن را به‌ نگارش در آورده‌ است‪.‬‬
‫‪ 2‬بخاری آن را از مالک بن حویرث روایت کرده‌ است‪ ،‬ش ‪631 :‬‬
‫‪ 3‬مسلم از ابوهریره‌ روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪62‬‬

‫(‪)4‬نباید با زبان نیت را بگوید؛ زیرا نیت با زبان غیرمشروع و‬
‫بدعسسست اسسسست‪ ،‬بسسسا توجه‌ به‌ این‌که‌ پیامسسسبر و اصسسسحاب‬
‫بزرگوارش به‌ زبان نیت را نمی‌آوردند‪.‬‬
‫ه به‌ تنهایسسی نماز گذارد‪ ،‬بایسسد‬
‫(‪)5‬اگسسر به‌ عنوان امام و یسسا این‌ک ‌‬
‫»سُتره‌ای»‪ 1‬را جلو خود بگذارد‪.‬‬
‫(‪)6‬اسسستقبال قبله‌ در نماز شرط اسسساسی می‌باشسسد‪ ،‬مگسسر در‬
‫مسسایلی اسستثنا شده‌ که‌ در کتابهای اهسل علم توضیسح داده‌‬
‫شده‌اند‪.‬‬
‫ه محسسل سسسجده‌ نگاه‬
‫(‪)7‬تکبیسسر احرام را گفته‌ و در حالی که‌ ب ‌‬
‫می‌کند «الله‌اکبر» را بر زبان جاری می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)8‬در هنگام گفتن تکبیر دستانش را تا مقابل شانه ‌ها و نزدیک‬
‫لله‌ گوشهایش بلند می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)9‬دستانش را روی سینه‌اش می‌گذارد؛ دست راست را روی‬
‫کسسسف‪ ،‬مسسسچ و بازوی دسسسست چسسسﭗ می‌گذارد‪ ،‬زیرا پیامسسسبر‬
‫دستانش را چنین می‌گذاشت‪.‬‬
‫(‪)10‬سسنت اسست که‌ دعای افتتاح را بخوانسد‪ ،‬و آن دعای ذیسل‬
‫می‌باشد‪:‬‬
‫«اللهسسم باعسسد بينسسي وبيسسن خطاياي كمسسا باعدت بيسسن المشرق‬
‫والمغرب‪ ،‬اللهسم نقنسي مسن خطاياي كمسا يُنقَسى الثوب البيسض مسن‬
‫‪2‬‬
‫الدنس‪ ،‬اللهم اغسلني من خطاياي بالماء والثلج والبرد»‬
‫(بارالهسسا! بسسه اندازه فاصسسله شرق و غرب میان مسسن و گناهانسسم‬
‫فاصسله بینداز‪ ،‬خدایسا! مرا از خطاهایسم پاک گردان چنان‌سچه لباس‬
‫سسسفید از چرک و آلودگسسی پاک می‌شود‪ ،‬خدایسسا! بسسا آب و برف و‬
‫تگرک خطاهایم را شست‌شو ده)‪.‬‬
‫(‪)11‬و جایز است به‌ جای دعای فوق این دعا خوانده‌ شود‪:‬‬
‫«سسسبحانك اللهسسم وبحمدك‪ ،‬وتبارك اسسسمك‪ ،‬وتعالى جدك‪ ،‬ول إله‬
‫‪ 1‬مراد از سستره‌ گذاشتسن چیسز مرتفعسی ماننسد شمشیسر و امثال آن در جلو اسست تسا‬
‫این‌که‌ از عبور دیگران ممانعت نماید ‪.‬‬
‫‪ 2‬متفقس سعلیه‪ .‬بخاری ‪ ، 744‬و مسسسلم ‪ 598‬آن را از ابوهریره‌ روایسست کرده‌انسسد‪( .‬‬
‫‪)147‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪63‬‬

‫غيرك»‪.1‬‬
‫(خدایا! چنان ‌که شایسته مقام با عظمتت است تو را از نقص و‬
‫کژیهسا دور می‌دارم و سستایشت می‌کنسم‪ ،‬خیسر و برکست بر اثسر نام‬
‫مبارک تسو بسه دسست می‌آیسد‪ ،‬بسسیار بزرگوار و بسا عظمست هسستی و‬
‫جز تو معبود به حقی در زمین و آسمان وجود ندارد)‪.‬‬
‫(‪)12‬و اگسر یکسی دیگسر از دعاهای مأثور از پیامسبر را خوانسد‪،‬‬
‫اشکالی ندارد‪ ،‬و بهتسر آن اسست که‌ هسر بار یکسی از آن دو را‬
‫بخوانسسد‪ ،‬زیرا در این‌سسصورت بهتسسر از روش پیامسسبر پیروی‬
‫نموده‌ است‪.‬‬
‫بالله مسن الشیطان الرجیسم‪ ،‬بسسم‬
‫‌‬
‫(‪)13‬سسپس می‌گویسد‪ :‬اعوذ‬
‫الله الرحمن الرحیم‪.‬‬
‫‌‬
‫(‪)14‬و سسسوره‌ی فاتحه‌ را می‌خوانسسد؛ زیرا پیامسسبر فرمود‪« :‬ل‬
‫‪2‬‬
‫صلة لمن لم يقرأ بفاتحة الكتاب»‪.‬‬
‫ه سوره‌ی فاتحه‌ را در نماز نخواند‪ ،‬نماز او باطل‬
‫(کسی ک ‌‬
‫محسوب می‌شود)‪.‬‬
‫(‪)15‬بعسسسسد از قرائت سسسسسوره‌ی فاتحه‌‪ ،‬در نمازهای جهری به‌‬
‫ه صسورت نهان‪ ،‬کلمه‌ی‬
‫صسورت جهسر و در نمازهای سسری ب ‌‬
‫»آمین» را می‌گوید‪.‬‬
‫(‪)16‬سسسسسسپس هسسسسسر اندازه‌ در توان داشته‌ باشسسسسسد‪ ،‬قرآن را‬
‫می‌خواند‪.‬‬
‫(‪)17‬بهتر آن است در نمازهای ظهر‪ ،‬عصر و عشا بعد از فاتحه‌‬
‫از سوره‌های کوچک بهره‌ جوید‪.‬‬
‫(‪)18‬و در نماز صبح سوره‌های بزرگ را بخواند‪.‬‬
‫(‪)19‬و در نماز مغرب بنسسسسا به‌ دل‌خواه خود برخسسسسی اوقات از‬
‫سسوره‌های بزرگ و برخسی اوقات نیسز از سسوره‌های کوچسک‬
‫انتخاب می‌نماید و از احادیث نقل شده‌ در این مورد تبعیت‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫مسلم آن را از افعال عمر گزارش داده‌ است‪ .‬شرح مسلم (‪.)4/111‬‬
‫بخاری (‪ )756‬و مسلم (‪ )394‬آن را از عباده‌ بن صامت روایت کرده‌اند‪)38(.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪64‬‬

‫می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)20‬رکوع‪.‬‬
‫(‪)21‬در حالی که‌ دسسسستانش را بلنسسسد کرده‌ و آن را در مقابسسسل‬
‫شانه ‌ها و لله‌ی گوشهایش قرار داده‌‪ ،‬تکبیر گویان به‌ رکوع‬
‫می‌رود و سرش را در مقابل پشتش قرار داده‌ و دستانش‬
‫را روی زانوهایسسش گذاشته‌‪ ،‬طوری که‌ انگشتانسسش از هسسم‬
‫جدا باشند و در آن آرام می‌گیرد‪.‬‬
‫(‪)22‬و در رکوع این دعا را می‌خواند‪« :‬سبحان ربي العظيم»‪.‬‬
‫(‪)23‬بهتر این است که‌ دعای فوق را سه‌ مرتبه‌ تکرار نماید‪.‬‬
‫(‪)24‬و مسسستحب اسسست همراه دعای فوق ایسسن دعسسا را نیسسز‬
‫‪1‬‬
‫بخواند‪ :‬سبحانك اللهم ربنا وبحمدك‪ ،‬اللهم اغفر لي‪.‬‬
‫(‪)25‬بلند شدن از رکوع‪.‬‬
‫(‪)26‬در حالی که‌ دسسسستانش را بلنسسسد کرده‌ و آن‌را در مقابسسسل‬
‫شانه‌سسسسها و لله‌ی گوشهایسسسسش قرار داده‌‪ ،‬از رکوع بلنسسسسد‬
‫می‌شود و در صسسورتی که‌ امام یسسا منفرد باشسسد ایسسن دعسسا را‬
‫می‌خواند‪« :‬سمع الله لمن حمده»‪.‬‬
‫(‪)27‬و در هنگام قیام ایسن دعسا را می‌افزایسد‪« :‬ربنسا لک الحمسد‬
‫حمدا کثیرا طیبسا مبارکسا فیه‌ ملء السسماوات والرض‪ ،‬وملء‬
‫‪2‬‬
‫ما بینهما و ملء ما شئت من شيء بعد»‪.‬‬
‫و اگسسر دعای زیسسر را نیسسز اضافه‌ نمایسسد‪ ،‬کار خوبسسی را انجام داده‌‪،‬‬
‫زیرا به‌ اثبات رسسیده‌ که‌ پیامسبر می‌فرمود‪« :‬أهسل الثناء والمجسد‪،‬‬
‫أحق ما قال العبد‪ ،‬وكلنا لك عبد‪ ،‬ل مانع لما أعطيت‪ ،‬ول معطي‬
‫‪3‬‬
‫لما منعت‪ ،‬ول ينفع ذا الجد منك الجد»‪.‬‬
‫(‪)28‬هرگاه به‌ عنوان مأموم پشت سر امام نماز گذاشت باید‬
‫در هنگام برخواسسستن بگویسسد‪ :‬ربنسسا و لک الحمسسد ‪ ...‬تسسا پایان‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫بخاری (‪ )484‬به‌ نقل از عایشه‌‪.‬‬
‫مسلم (‪ )476‬به‌ نقل از عبدالله‌ بن ابی ارقی‬
‫مسلم (‪.)205( )477‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪65‬‬

‫ذکر‪.‬‬
‫(‪)29‬مستحب است که‌ بعد از بلند شدن از رکوع همانند قبل‬
‫از رکوع دسسستانش را بر سسسینه‌اش بگذارد‪ ،‬زیرا در حدیسسث‬
‫وائل بن حجر و سهل بن سعد آمده‌ که‌ پیامبر چنین عمل‬
‫می‌نمود‪.‬‬
‫(‪)30‬سجده‌‪.‬‬
‫(‪)31‬تکبیسسسسسر گویان به‌ سسسسسسجده‌ می‌رود و در صسسسسسورت امکان‬
‫زانوهایش را قبل از دستانش بر زمین می‌گذارد‪.‬‬
‫ه برایسش ممکسن نباشسد‪ ،‬می‌توانسد دسستانش را‬
‫(‪)32‬در صسورتی ک ‌‬
‫قبل از زانوهایش بر زمین بگذارد‪.‬‬
‫(‪)33‬انگشتان دسسست و پاهایسسش را رو به‌ قبله‌ می‌گذارد و بایسسد‬
‫انگشتان دستش را چسپیده‌ و دراز بگذارد‪.‬‬
‫(‪)34‬سسسسجده‌ بایسسسد روی اعضای هفتگانه‌ی زیسسسر انجام گیرد‪:‬‬
‫پیشانی همراه با بینی‪ ،‬دو دست‌ها‪ ،‬دو زانو و کف انگشتان‬
‫پاها‪.‬‬
‫(‪)35‬و در سجده‌ باید بگوید‪« :‬سبحان ربی العلی»‪.‬‬
‫(‪)36‬و سسنت اسست که‌ ذکسر فوق را سسه‌ مرتبه‌ یسا بیشتسر تکرار‬
‫نماید‪.‬‬
‫(‪)37‬و مسسستحب اسسست همراه دعای فوق ایسسن دعسسا را نیسسز‬
‫‪1‬‬
‫بخواند‪ :‬سبحانك اللهم ربنا وبحمدك‪ ،‬اللهم اغفر لي‪.‬‬
‫(‪)38‬و در هنگام سجده‌ دعاهای زیادی را بخواند‪ ،‬زیرا پیامبر‬
‫فرمود‪:‬‬
‫«امسا فسی الرکوع فعظموا فیه‌ الرب‪ ،‬وأمسا السسجود فأكثروا فيسه‬
‫‪2‬‬
‫من الدعاء‪ ،‬فقمن أن يستجاب لكم»‪.‬‬
‫(امسا در رکوع خدا را بزرگ بشماریسد‪ ،‬و امسا در سسجده بسسیار دعسا‬
‫کنید چون شایسته است مورد استجابت قرار گیرد)‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫بخاری (‪ )484‬به‌ نقل از عایشه‌‪.‬‬
‫مسلم (‪ )207( )479‬به‌ نقل از ابن عباس‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪66‬‬

‫(‪)39‬و از خدا بخواهسسسد که‌ خیسسسر دنیسسسا و آخرت را نسسسسیبش‬
‫بگردانسد‪ ،‬گفتنسی اسست که‌ در نماز فرض و سسنت ایسن گونه‌‬
‫دعاها جایز می‌باشند‪.‬‬
‫(‪)40‬بازوهایسسسش را جدا از پهلو‪ ،‬شکمسسسش را جدا از زانسسسو و‬
‫زانوهایش را جدا از ران نگه‌ می‌دارد و بازویش را از زمین‬
‫بلند می‌نماید؛ زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫ساطَ‬
‫س ُ‬
‫«اعْتَدِلُوا فسسسي ال ّسسسُ‬
‫س ُ‬
‫ط أحدُك ُسسسم ذَِراعَي ْسسسهِ انْب ِسسس َ‬
‫جودِ‪ ،‬ول يَب ْسسس ُ‬
‫‪1‬‬
‫ب»‪.‬‬
‫الكَل ْ ِ‬
‫(در سسجده‌ تعادل را رعایست نماییسد و نبایسد بازوهایتان را هماننسد‬
‫سگ گسترده‌ و پهن نمایید)‪.‬‬
‫(‪ )41‬بلند شدن از سجده‌‪.‬‬
‫(‪)42‬تکبیسر گویان سسر از سسجده‌ بلنسد می‌نمایسد و پای چسﭗ را‬
‫فرش کرده‌ و روی آن می‌نشینسسسد و پای راسسسستش را نیسسسز‬
‫عمود می‌نمایسسسسد و دسسسسستانش را روی ران و زانوهایسسسسش‬
‫می‌گذارد‪.‬‬
‫(‪)43‬و این ذکر را می‌خواند‪« :‬رب اغفر لي وارحمني واهدني‬
‫‪2‬‬
‫و ارزقني وعافني واجبرنی»‪.‬‬
‫(پروردگارا! مرا مورد مغفرت‪ ،‬رحمست‪ ،‬هدایست‪ ،‬روزی رسسانی و‬
‫حفظ و نگهداشت خویش قرار ده)‪.‬‬
‫(‪)44‬باید در آن نشستن به‌ آرامش برسد و آرام گیرد‪.‬‬
‫(‪)45‬سجده‌ی دوم و بلند شدن از آن به‌ رکعت دوم‪:‬‬
‫(‪)46‬تکبیسسسر گویان به‌ سسسسجده‌ی دوم می‌رود و همان افعالی را‬
‫انجام می‌دهد که‌ در سجده‌ی نخست انجام داده‌ است‪.‬‬
‫(‪)47‬تکبیسسر گویان سسسرش را از سسسجده‌ بلنسسد کرده‌ و اندکسسی‬
‫می‌نشینسسد همانطور که‌ میان دو سسسجده‌ نشسسسته‌ بود که‌ به‌‬
‫«نشسسسست اسسسستراحت» نامیده‌ می‌شود‪ ،‬گفتنسسسی که‌ ایسسسن‬
‫‪ 1‬بخاری (‪ )722‬و مسلم (‪ )223( )893‬به‌ نقل از انس‬
‫‪ 2‬احمسسد (‪ )1/371‬ابوداود (‪ )850‬ترمذی (‪ ،)285 ، 284‬ابسسن ماجه‌ (‪ ،)898‬حاکسسم (‬
‫‪ )1/271‬که‌ آن را از ابن عباس نقل کرده‌ و صحیح قلمداد نموده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪67‬‬

‫نشست مستحب می‌باشد و اگر آن را ترک گفت‪ ،‬اشکالی‬
‫ندارد و ذکر و دعایی در آن وجود ندارد‪.‬‬
‫(‪)48‬سسپس بسا تکیه‌ بر زانوهایسش برای رکعست دوم برخواهسد‬
‫خواست‪ ،‬این در صورت توان انجام آن است‪ ،‬اما اگر توان‬
‫آن را نداشت بر دستانش تکیه‌ می‌دهد‪.‬‬
‫(‪)49‬سسسپس سسسوره‌ی فاتحه‌ و هسسر آن‌چه‌ در توان وی باشسسد‬
‫قرآن را قرائت می‌نماید‪.‬‬
‫ه در رکعسسسست‬
‫(‪)50‬سسسسسپس همان افعالی را تکرار می‌نمایسسسسد ک ‌‬
‫نخست انجام داده‌ است‪.‬‬
‫(‪)51‬روش نشستن برای تشهد‪:‬‬
‫(‪)52‬اگسسر نماز دو رکعتسسی اعسسم از نماز صسسبح‪ ،‬جمعه‌ و عیسسد را‬
‫انجام می‌داد‪ ،‬بعسسسسد از برخواسسسسستن از سسسسسجده‌ی دوم پای‬
‫راستش را به‌ صورت عمودی قرار داده‌ و پای چپش را نیز‬
‫فرش می‌نماید‪ ،‬و در حالی که‌ دست راستش را گره‌ زده‌ و‬
‫ه توحیسد اشاره‌ می‌دارد‪ ،‬آن‬
‫انگشست سسبابه‌ را رهسا نموده‌ و ب ‌‬
‫را روی زانوی راسسسست می‌گذارد‪ .‬و جایسسسز اسسسست اگسسسر دو‬
‫انگشست خنصسر و بنصسر را گره‌ بزنسد و سسه‌ انگشست دیگسر را‬
‫ه انگشت سبابه‌ به‌ توحید اشاره‌ کند‪ .‬زیرا هر‬
‫رها نماید و ب ‌‬
‫دو روش از پیامبر نقل شده‌ است‪.‬‬
‫(‪)53‬بهتر آن است هر بار یکی از آن دو روش را تبعیت نماید‪.‬‬
‫(‪)54‬و دست چﭗ را روی ران و زانوی چپش می‌گذارد‪.‬‬
‫(‪)55‬تشهد و صلوات بر پیامبر ‪:‬‬
‫(‪)56‬سسسپس در آن نشسسست‪ ،‬تشهسسد را به‌ صسسورت زیسسر قرائت‬
‫می‌نماید‪:‬‬
‫«التحيات لله والصسسلوات والطيبات‪ ،‬السسسلم عليسسك أيهسسا النسسبي‬
‫ورحمسسة الله وبركاتسسه‪ ،‬السسسلم علينسسا وعلى عباد الله الصسسالحين‪،‬‬
‫أشهد ُ أن ل إله إل ّ الله‪ ،‬وأشهد أن محمدا ً عبده ورسوله»‪.1‬‬
‫‪1‬‬

‫بخاری (‪ )6230‬و مسلم (‪ )55( )402‬به‌ نقل از ابن مسعود ‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪68‬‬

‫(همسسه بزرگداشتهسسا از لحاظ ملکیسست و شایسسستگی از قبیسسل سسسر‬
‫فرود آوردن‪ ،‬رکوع‪ ،‬سسسسسسسسسجده‪ ،‬ماندگاری و دوام و دعاهسسسسسسسسا و‬
‫کردارهای شایسسته‌ از آن خدا اسست؛ سسلمت و رحمست و برکست‬
‫خدا بر تسسو باد ای پیامسسبر خدا‪ .‬دورد و سسسلم خدا بر مسسا و همه‌ی‬
‫بندگان شایسسسته‌ی خدا باد‪ .‬گواهسسی می‌دهسسم که‌ معبودی جسسز الله‌‬
‫وجود ندارد و محمد بنده‌ و فرستاده‌ی خداوند است‪.‬‬
‫(‪)57‬سسسپس می‌گویسسد‪« :‬اللهسسم صسس ِّ‬
‫محمسسد وعلى آل‬
‫ل على ُ‬
‫محمسسد‪ ،‬كمسسا صسسليت على إبراهيسسم وآل إبراهيسسم‪ ،‬إنسسك حميدٌ‬
‫مجيسد‪ ،‬وبارك على محمسد وعلى آل محمسد‪ ،‬كمسا باركست على‬
‫‪1‬‬
‫إبراهيم وآل إبراهيم‪ ،‬إنك حميد ٌ مجيد»‪.‬‬
‫(خدایسا! بر محمسد و خاندانسش درود بفرسست چنانچسه بر ابراهیسم و‬
‫خاندان ابراهیسم درود فرسستادی کسه تسو سستوده‌ی بسا شکوهسی‪ ،‬و بر‬
‫محمسسد و خاندانسسش برکسست بفرسسست چنانکسسه بر ابراهیسسم و خاندان‬
‫ابراهیم برکت فرستادی که تو ستوده‌ی با شکوهی)‪.‬‬
‫(‪)58‬و از شسر چهار چیسز به‌ خدا پناه می‌برد و می‌گویسد‪ :‬اللهسم‬
‫إني أعوذ بك من عذاب جهنم‪ ،‬ومن عذاب القبر‪ ،‬ومن فتنة‬
‫‪2‬‬
‫المحيا والممات‪ ،‬ومن فتنة المسيح الدجال»‪.‬‬
‫(خدایا! از عذاب دوزخ و قبر‪ ،‬آزمایش مرگ و زندگی و دجال به‬
‫تو پناه می‌برم)‪.‬‬
‫(‪)59‬سسسپس به‌ دل‌خواه خود هسسر آن‌چه‌ از خیسسر دنیسسا و آخرت‬
‫میسل داشته‌ باشسد‪ ،‬از خدا طلب می‌نمایسد و اگسر برای پدر و‬
‫مادرش یسا کسسانی دیگسر از مسسلمانان دعسا نمایسد‪ ،‬اشکالی‬
‫ندارد‪ ،‬گفتنسی اسست که‌ خواندن ایسن دعاهسا در نماز فرض و‬
‫سنت فرق نمی‌کند‪ ،‬زیرا در حدیث ابن مسعود به‌ صورت‬
‫عام آمده است‪ ،‬آن‌جا که‌ تشهد را به‌ او یاد می‌داد‪ ،‬فرمود‪:‬‬
‫«ثم ليتخير من الدعاء أعجبه إليه فيدعو»‪.3‬‬
‫(سپس هر دعایی را که بیشتر دوست دارد‪ ،‬انتخاب نماید)‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫بخاری (‪ )3370‬و مسلم (‪ )66( )406‬به‌ نقل از کعب بن عجزه ‌ ‪.‬‬
‫مسلم (‪ )134( )590‬به‌ نقل از ابوهریره‌‪.‬‬
‫بخاری (‪ )835‬و مسلم (‪.)55( )402‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪69‬‬

‫و در روایست دیگری چنیسن آمده‌‪« :‬ثسم لیختسر بعسد مسن المسسألة مسا‬
‫شاء»‪.‬‬
‫(سسپس می‌توانسد بعسد از آن‪ ،‬هسر آن‌چه‌ که‌ بخواهسد از خدا طلب‬
‫نماید)‪.‬‬
‫ه طرف راسسست و چسسﭗ سسسلم می‌دهسسد و چنیسسن‬
‫(‪)60‬سسسپس ب ‌‬
‫می‌گوید‪« :‬السلم عليكم ورحمة الله»‪.‬‬
‫(‪)61‬روش خواندن نمازهای سه‌ رکعتی و چهار رکعتی ‪:‬‬
‫(‪)62‬اگر نماز سه‌ رکعتی همانند نماز مغرب و یا چهار رکعتی‬
‫هماننسد ظهسر و عصسر و عشاء را می‌خوانسد‪ ،‬تشهسد مذکور را‬
‫همراه با صلوات بر پیامبر می‌خواند‪.‬‬
‫(‪)63‬سپس با تکیه‌ بر زانوهایش برای رکعت سوم برمی‌خیزد‪.‬‬
‫(‪)64‬و تکبیسسر گویان دسسستانش را بلنسسد کرده‌ و آن‌را در مقابسسل‬
‫شانه‌ها و لله‌ گوشهایش قرار می‌دهد‪.‬‬
‫(‪)65‬و طبق معمول دستانش را روی سینه‌هایش می‌گذارد‪.‬‬
‫(‪)66‬و تنها سوره‌ی فاتحه‌ را قرائت می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)67‬و اگر احیانا در رکعت سوم و چهارم نماز ظهر سوره‌ای‬
‫دیگسسسر را بخوانسسسد‪ ،‬هیسسسچ اشکالی ندارد و برای اثبات ایسسسن‬
‫ه ابوسسعید از پیامسبر روایست کرده‌ بر آن‬
‫موضوع حدیثسی ک ‌‬
‫دللت می‌نماید‪.1‬‬
‫(‪)68‬سسپس بعسد از رکعست سسوم در نماز مغرب و بعسد از رکعست‬
‫چهارم در نمازهای ظهر‪ ،‬عصر و عشا تحیات را می‌خواند‪.‬‬
‫(‪)69‬سسپس به‌ طرف راسست و چسﭗ خود سسلم خواهسد نمود و‬
‫سه‌ بار «استغفرالله‌» را می‌گوید‪.‬‬
‫(‪)70‬سسپس ایسن ذکسر را می‌خوانسد‪ :‬اللهسم انست السسلم و منسک‬
‫‪2‬‬
‫السلم ‪ ،‬تبارکت یاذا الجلل و الکرام‪.‬‬
‫(‪)71‬و همچنین می‌گوید‪« :‬ل إله إل الله وحده ل شريك له‪ ،‬له‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫مسلم (‪)165( )752‬‬
‫مسلم (‪ )136( )592‬به‌ نقل از ثوبان ‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪70‬‬

‫الملك وله الحمسد وهسو على كسل شيسء قديسر‪ ،‬اللهسم ل مانسع‬
‫لمسا أعطيست ول معطسي لمسا منعست ول ينفسع ذا الجسد منسك‬
‫‪1‬‬
‫الجد»‪.‬‬
‫(‪«)72‬ل حول ول قوة إل بالله‪ ،‬ل إله إل الله‪ ،‬ول نعبسسد إل إياه‪،‬‬
‫له النعمسسسة وله الفضسسسل وله الثناء الحسسسسن‪ ،‬ل إله إل الله‬
‫‪2‬‬
‫مخلصين له الدين ولو كره الكافرون»‪.‬‬
‫» و ‪ 33‬بار‬
‫(‪)73‬و ‪ 33‬بار «سسسبحان الله»‌‪ 33 ،‬بار «الحمدلله ‌‬
‫«الله‌ اکبر» را می‌گوید و در نهایت خواهد گفت‪« :‬ل اله‌ ال‬
‫وحده ل شریسسک له‌ ‪ ،‬له‌ الملک و له‌ الحمسسد‪ ،‬و هسسو علی‬
‫‌‬
‫‌‬
‫الله‬
‫‪3‬‬
‫کل شیء قدیر»‪.‬‬
‫(‪)74‬و «آیة الکرسی» را می‌خواند‪.‬‬

‫‪4‬‬

‫(‪)75‬و بعسد از هسر نمازی سسوره‌های (اخلص)‪( ،‬فلق) و (ناس)‬
‫‪5‬‬
‫را می‌خواند‪.‬‬
‫(‪)76‬و بعسسسد از نماز صسسبح و نماز مغرب مسسستحب اسسسست که‌‬
‫سسوره‌های فوق سسه‌ بار تکرار شونسد‪ ،‬زیرا احادیثسی در ایسن‬
‫خصوص از پیامبر نقل شده‌ است‪.‬‬
‫(‪)77‬گفتنسسی اسسست که‌ تمام اذکار فوق سسسنت می‌باشنسسد و از‬
‫دایره‌ی فرض بودن خارج هستند‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬
‫‪5‬‬

‫بخاری (‪ )844‬و مسلم (‪ )137( )593‬به‌ نقل از مغیره‌ بن شعبه ‌ ‪.‬‬
‫مسلم (‪ )139( )594‬به‌ نقل از عبدالله‌ بن زبیر ‪.‬‬
‫مسلم (‪ )146( )597‬به‌ نقل از ابوهریره‌‪.‬‬
‫نسائی در باب ‪ :‬عمل الیوم و اللیلة (‪ )123‬به‌ سند صحیح ‪.‬‬
‫احمد (‪ )4/155‬و ابوداود و ابن حبان در صحیح خود آن را گزارش داده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪71‬‬

‫سنتهای رواتب‬

‫(‪)78‬برای هر زن و مرد مسلمانی تعیین شده‌ که‌ قبل از ظهر‬
‫چهار رکعسست و بعسسد از آن دو رکعسست‪ ،‬و بعسسد از مغرب دو‬
‫رکعسست‪ ،‬و بعسسد از عشسسا دو رکعسست و قبسسل از نماز صسسبح دو‬
‫رکعت بخواند که‌ در مجموع دوازده‌ رکعت می‌باشند‪.‬‬
‫(‪)79‬و رکعتهای فوق «رواتسب» نامیده‌ می‌شونسد‪ ،‬زیرا پیامسبر‬
‫اگسسسر در خانه‌ و شهسسسر خود می‌بود‪ ،‬روی آنهسسسا محافظسسست‬
‫می‌نمود‪ .‬اما در سفر؛ بجز سنت قبل از نماز فجر و سنت‬
‫وتسسر سسسایر نمازهای سسسنت دیگسسر را ترک می‌نمود‪ ،‬گفتنسسی‬
‫اسسست که‌ پیامسسبر در سسسفر و در حضر‌ روی ایسسن دو نماز‬
‫سنت مواظبت می‌کرد‪.‬‬
‫ه در‬
‫(‪)80‬بهتسسسر ایسسسن اسسسست که‌ آن دو نماز سسسسنت در خانه‌ (ن ‌‬
‫مسجد) خوانده‌ شوند‪.‬‬
‫(‪)81‬اما برگزاری آن در مسجد نیز اشکالی ندارد‪ ،‬زیرا پیامبر‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫«افضل صلة المرء فی بیته‌ ال المکتوبة» ‪.‬‬
‫(بجسز نمازهای واجسب بهتسر ایسن اسست که‌ سسایر نمازهسا در خانه‌‬
‫برگزار شوند)‪.‬‬
‫(‪)82‬مواظبست روی سسنتهای رواتسب راهسی اسست برای رسسیدن‬
‫به‌ بهشت ابدی؛ زیرا پیامبر در این خصوص می‌فرماید‪:‬‬
‫« من صلی اثنتی عشرة رکعة فی یومه‌ و لیلته‌ تطوعا؛ بنی الله‌‬
‫له بیتا فی الجنة»‪.2‬‬
‫‌‬
‫(هسر کسس دوازده‌ رکعست سسنت را در شبانه‌ روز برگزار نمایسد‪،‬‬
‫خداوند در بهشت خانه‌ای را برای او مهیا می‌کند)‪.‬‬
‫(‪ )83‬با توجه‌ به‌ روایات صحیحی از پیامبر جایز است قبل از‬
‫نماز عصسر چهار رکعست و قبسل از مغرب دو رکعست و بعسد از‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫بخاری (‪ )7290‬و مسلم (‪ )213( )781‬به‌ نقل از زید بن ثابت ‪.‬‬
‫صحیح مسلم (‪ )101( )728‬به‌ نقل از ام حبیبه‌ ‪ -‬رضی‌الله‌عنها‪-‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫نماز عشا دو رکعت را برگزار نماید‪.‬‬

‫‪72‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪73‬‬

‫نمازهای فرض و تعداد رکعات آنها‬
‫نمازهای‬
‫فرض‬
‫نماز ظهر‬

‫نماز عصر‬

‫نماز مغرب‬
‫نماز عشا‬
‫نماز صبح‬

‫سنتهای رواتب‬

‫تعداد‬
‫رکعات آنها‬
‫دو رکعسسست قبسسسل از ظهسسسر و دو‬
‫چهار‬
‫رکعست بعسد آن و بعضسی بر آن‌انسد‬
‫رکعت‬
‫ه سنت قبل از ظهر چهار رکعت‬
‫ک ‌‬
‫است‬
‫چهار رکعست یسا دو رکعست قبسل از‬
‫چهار‬
‫آن خوانده‌ می‌شود که‌ رواتسسسسسسسب‬
‫رکعت‬
‫نمی‌باشند‬
‫دو رکعت بعد از آن‬
‫سه‌‬
‫رکعت‬
‫دو رکعت بعد از آن‬
‫چهار‬
‫رکعت‬
‫دو رکعت قبل از آن‬
‫دو رکعت‬
‫مﮑروهات نماز‬

‫‪1‬‬

‫(‪)1‬چرخاندن سسسر و گردن و یسسا چشسسم در نماز کراهسست دارد‪ ،‬و‬
‫نگریستن به آسمان حرام می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)2‬انجام دادن حرکتهای اضافسسسسسسسسسسسی و بیهوده‌ در نماز مکروه‌‬
‫می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)3‬برداشتسسسن وسسسسایلی که‌ جلب توجه‌ نمایسسسد‪ ،‬اعسسسم از چیزهای‬
‫سنگین و رنگی در نماز کراهت دارد‪.‬‬
‫(‪)4‬گذاشتن دستها روی کمر مکروه‌ است‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫به‌ نقل از رساله‌ی ابن عثیمین‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪74‬‬

‫مبطلت نماز‬

‫(‪ )1‬صحبت کردن عمدی‪ ،‬اگرچه‌ اندک نیز باشد‪.‬‬
‫(‪ )2‬چرخیدن بسیار از جهت قبله‪.‬‬
‫(‪ )3‬بسسی وضسسو شدن و پیدایسسش هسسر آن‌چه‌ باعسسث وضسسو یسسا غسسسل‬
‫گردد‪.‬‬
‫(‪ )4‬حرکات پی‌در‌پی و بدون نیاز‪.‬‬
‫ه اندک نیز باشد‪.‬‬
‫(‪ )5‬خندیدن‪ ،‬اگر چ ‌‬
‫ه طور عمد‪.‬‬
‫(‪ )6‬اضافه‌ کردن رکوع‪ ،‬سجده‌‪ ،‬قیام و یا قعود ب ‌‬
‫ه طور عمد‪.‬‬
‫(‪ )7‬سبقت از امام ب ‌‬
‫احﮑامی در خصوص سجده‌ی سهو در نماز‬

‫(‪)1‬هرگاه در نماز سسسسهو نمود و رکوع‪ ،‬سسسسجده‌‪ ،‬قیام و یسسسا‬
‫ه نمود‪ ،‬بایسد سسلم بدهسد‪ ،‬سسپس در برابر‬
‫قعودی را اضاف ‌‬
‫آن عمسل اشتباهسی که‌ در نماز انجام داده‌ سسجده‌ی سسهو‬
‫را می‌برد و دوباره‌ سلم می‌دهد‪.‬‬
‫به‌ عنوان مثال‪ :‬اگسر در نماز ظهسر برای رکعست پنجسم بلنسد شسد‪،‬‬
‫سسپس کسسی به‌ او تذکسر داد و یا این‌که‌ خود به‌ یاد آورد که‌ اشتباه‬
‫کرده‌‪ ،‬باید بدون سردادن تکبیر به‌ خواندن تشهد (تحیات) برگردد‬
‫و سسلم می‌دهسد‪ ،‬سسپس دو سسجده‌ی سسهو می‌برد و دوباره‌ سسلم‬
‫می‌دهسد‪ ،‬و در صسورتی که‌ تسا پایان رکعست اضافسی از اضافه‌ بودن‬
‫آن‪ ،‬اطلع پیدا نکرد‪ ،‬باز دو سسسسسجده‌ی سسسسسهو می‌برد و سسسسسلم‬
‫می‌دهد‪.‬‬
‫(‪)2‬هرگاه قبسسل از پایان نماز از روی فراموشسسی سسسلم داد‪،‬‬
‫سسپس بلفاصسله‌ کسسی به‌ او تذکسر داد و یسا این‌که‌ خود به‌‬
‫یاد آورد که‌ اشتباه کرده‌‪ ،‬بایسسسد رکعات باقسسسی مانده‌ را از‬
‫سربگیرد و بعد سلم بدهد؛ سپس سجده‌ی سهو را برده‌‬
‫و دوباره‌ سلم می‌دهد‪.‬‬
‫به‌ عنوان مثال‪ :‬اگسسر نماز ظهسسر را می‌خوانسسد و در رکعسست سسسوم‬
‫سلم داد‪ ،‬سپس کسی به‌ او تذکر داد و یا این‌که‌ خود به‌ یاد آورد‬
‫ه کنسسد و‬
‫ه اشتباه کرده‌‪ ،‬بایسسد بلفاصسسله‌ رکعسست چهارمسسی را اضاف ‌‬
‫ک ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪75‬‬

‫سسسلم بدهسسد؛ امسسا در صسسورتی که‌ بعسسد از مدت‌زمانسسی طولنسسی به‌‬
‫اشتباه خود پی‌ برد‪ ،‬باید نماز را از اول اعاده‌ نماید‪.‬‬
‫(‪)3‬هرگاه از روی فراموشی تشهد اول و یا امثال آن را ترک‬
‫نمود‪ ،‬بایسسسسد در برابر آن اشتباه‪ ،‬قبسسسسل از سسسسسلم دادن‬
‫سسجده‌ی سسهو بسبرد‪ ،‬امسا اگسر قبسل از این‌که‌ به‌ رکسن بعدی‬
‫ه اشتباه خود پسی برد‪ ،‬پسس بایسد آن‌را انجام‬
‫انتقال یابسد‪ ،‬ب ‌‬
‫دهسسسسد و هیسسسسچ حکسسسسم دیگری به‌ او تعلق نمی‌گیرد‪ ،‬و در‬
‫ه قبسل از رسسیدن به‌ رکسن بعدی متذکسر شسد که‌‬
‫صسورتی ک ‌‬
‫اشتباه می‌کند‪ ،‬باید برگردد و آن را انجام دهد‪.‬‬
‫به‌ عنوان مثال‪ :‬هرگاه تشهد اول را فراموش کرد و برای‌ رکعت‬
‫سسسوم به‌ طور کامسسل بلنسسد شسسد‪ ،‬در این‌سسصورت نبایسسد برای تشهسسد‬
‫برگردد‪ ،‬بلکه‌ قبسل از این‌که‌ سسلم بدهسد‪ ،‬دو بار سسجده‌ی سسهو را‬
‫می‌برد‪ ،‬و در صسسسسورتی که‌ برای تشهسسسسد بنشینسسسسد‪ ،‬امسسسسا از روی‬
‫فراموشی تشهد را نخواند‪ ،‬سپس قبل از این‌که‌ بلند شود‪ ،‬متذکر‬
‫شسد که‌ بایسد تشهسد بخوانسد‪ ،‬پسس آن‌را انجام داده‌ و هیسچ حکمسی به‌‬
‫او تعلق نمی‌گیرد‪ ،‬و اگر قبل از این‌که‌ کامل بلند شود‪ ،‬به‌ یاد آورد‬
‫که‌ باید تشهد بخواند‪ ،‬پس باید برای خواندن تشهد برگردد و نماز‬
‫را کامل نماید‪ .‬ضمنا دانشمندان گفته‌اند‪ :‬باید به‌ خاطر آن حرکت‬
‫اضافسسی که‌ بلنسسد شده‌‪ ،‬دو سسسجده‌ی سسسهو را بسسبرد‪ .‬و خدا بهتسسر‬
‫می‌داند‪.‬‬
‫(‪)4‬هرگاه در نماز مشکوک شسسد که‌ آیسسا دو رکعسست خوانده‌ یسسا‬
‫سسسه‌ رکعسست؟ و در گمان او هیسسچ یسسک از آن دو بر دیگری‬
‫ه همان‬
‫نمی‌چربیسسد‪ ،‬پسسس بایسسد یقیسسن را در نظسسر گیرد ک ‌‬
‫رکعست کمتسر اسست‪ ،‬سسپس قبسل از این‌که‌ سسلم بدهسد دو‬
‫بار سجده‌ی سهو را می‌برد‪.‬‬
‫به‌ عنوان مثال‪ :‬اگر در رکعت دوم نماز ظهر مشکوک شد که‌ آیا‬
‫دارد رکعت دوم را می‌خواند یا رکعت سوم؟ و نزد وی هیچ یک از‬
‫این دو گمان بر دیگری نمی‌چربید‪ ،‬پس باید آن‌را به‌ عنوان رکعت‬
‫ه سسلم‬
‫ه دهسد‪ ،‬سسپس قبسل از این‌ک ‌‬
‫دوم قرار بدهسد و نماز را ادام ‌‬
‫بدهد‪ ،‬دو سجده‌ی سهو را می‌برد‪.‬‬
‫(‪)5‬هرگاه‌ مشکوک شسسد که‌ آیسسا دو رکعسست خوانده‌ یسسا سسسه‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪76‬‬

‫رکعست؟ و در گمانسش یکسی از آن دو بر دیگری می‌چربیسد‪،‬‬
‫پسس بایسد آن‌را در نظسر بگیرد‪ ،‬خواه کمتسر باشسد یسا این‌که‌‬
‫ه سسلم بدهسد دو سسجده‌ی سسهو را‬
‫بیشتسر‪ ،‬و قبسل از این‌ک ‌‬
‫می‌برد‪.‬‬
‫به‌ عنوان مثال‪ :‬هرگاه در رکعت دوم نماز ظهر مشکوک شد که‌‬
‫آیسا دارد رکعست دوم را می‌خوانسد یسا رکعست سسوم؟ و ایسن گمان نزد‬
‫او قوی‌سستر بود که‌ رکعسست سسسوم را می‌خوانسسد‪ ،‬پسسس بایسسد آن‌را به‌‬
‫عنوان رکعست سسوم قرار بدهسد و نماز را کامسل می‌خوانسد و سسلم‬
‫می‌دهد‪ ،‬سپس دو سجده‌ی سهو را برده‌ و سلم می‌دهد‪.‬‬
‫ه قبل از پایان نماز شک به‌ او دست دهد‪ ،‬توجهی‬
‫و در صورتی ک ‌‬
‫بدان نمی‌نماید‪ ،‬مگر این‌که‌ یقین حاصل نماید‪.‬‬
‫ه شسک‬
‫ه بسسیار مشکوک می‌سشد‪ ،‬پسس توجهسی ب ‌‬
‫و اگسر چنان بود ک ‌‬
‫و گمان نمی‌نمایسسسسسد‪ ،‬زیرا او به‌ عنوان شخصسسسسسی وسسسسسسوسه‌گر‬
‫شناسایی می‌شود‪.‬‬
‫شخص بیمار چگونه‌ نماز می‌خواند؟‬

‫(‪)1‬واجسب اسست که‌ بیمار نمازش را ایسستاده‌ بخوانسد‪ ،‬اگسر چه‌‬
‫خم‌شده‌ یسا بسا تکیه‌ بر دیوار یسا عصسایی باشسد‪ ،‬بایسد ایسستاده‌‬
‫نمازش را برگزار نماید‪.‬‬
‫(‪)2‬اگسر نمی‌توانسست ایسستاده‌ نماز را برگزار نمایسد‪ ،‬پسس جایسز‬
‫ه نشسته‌ نمازش را بخواند‪ ،‬و بهتر این است که‌ به‌‬
‫است ک ‌‬
‫جای قیام و رکوع به‌ صورت چهارزانو بنشیند‪.‬‬
‫(‪)3‬و اگسر نمی‌توانسست نشسسته‌ نمازش را بخوانسد‪ ،‬پسس رو به‌‬
‫قبله‌ دراز می‌کشد و نمازش را می‌خواند‪ ،‬و بهتر این است‬
‫که‌ روی پهلوی راسسسسست دراز بکشسسسسد؛ و در صسسسسورتی که‌‬
‫ه توان‬
‫ه قبله‌ دراز بکشسسسد‪ ،‬پسسسس هرطور ک ‌‬
‫نتوانسسسست رو ب ‌‬
‫داشته‌ باشسسد نمازش را می‌خوانسسد و اعاده‌ی آن نیسسز بر او‬
‫واجب نمی‌باشد‪.‬‬
‫ه پشست‬
‫(‪)4‬در صسورتی که‌ نتوانسد روی پهلو نماز بخوانسد‪ ،‬پسس ب ‌‬
‫خوابیده‌ و پاهایسسسسش رو به‌ قبله‌ می‌کنسسسسد و نماز را برگزار‬
‫می‌نمایسد‪ ،‬و بهتسر ایسن اسست که‌ کمسی سسرش را بلنسد کنسد تسا‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪77‬‬

‫رو به‌ قبله‌ باشسسد‪ ،‬و اگسسر نتوانسسست پاهایسسش را رو به‌ قبله‌‬
‫نمایسسد‪ ،‬پسسس هسسر طور که‌ در توان داشته‌ باشسسد‪ ،‬نمازش را‬
‫برگزار می‌نماید و اعاده‌ی آن نیز لزم نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)5‬رکوع و سسسجده‌ی نماز‌ بر شخسسص بیمار واجسسب اسسست‪ ،‬امسسا‬
‫ه قصسد رکوع یسا سسجده‌ سسرش را‬
‫اگسر نتوانسست‪ ،‬پسس بایسد ب ‌‬
‫تکان دهد و برای سجده‌ سرش را پایین ‌تر قرار می‌دهد‪ ،‬و‬
‫در صسسورتی که‌ توانسسست رکوع را بسسبرد‪ ،‬امسسا برای سسسجده‌‬
‫مشکسل داشست‪ ،‬پسس رکوع را برده‌ و برای سسجده‌ سسرش‬
‫را تکان می‌دهسسد‪ ،‬و اگسسر سسسجده‌ را می‌توانسسست امسسا برای‬
‫رکوع مشکل داشت‪ ،‬پس برای رکوع سرش را تکان داده‌‬
‫و سجده‌ را به‌ طور کامل انجام می‌دهد‪.‬‬
‫(‪)6‬و در صسورتی که‌ نتوانسد سسرش را تکان بدهسد‪ ،‬بسا چشمانسش‬
‫اشاره‌ می‌کنسد‪ ،‬ضمنسا بایسد برای رکوع چشمانسش را کمسی‬
‫ببندد و برای سسجده‌ چشمانسش را بیشتسر از آن ببندد؛ و امسا‬
‫این‌که‌ برخی از بیماران می‌خواهند با انگشتانشان به‌ رکوع‬
‫و سجده‌ اشاره‌ نمایند‪ ،‬صحیح نمی‌باشد و دلیلی از قرآن و‬
‫سنت و همچنین از اقوال علما برای آن یافت نمی‌شود‪.‬‬
‫ه نتواند با سر و یا چشم اشاره‌ نماید‪ ،‬پس‬
‫(‪)7‬و در صورتی ک ‌‬
‫بایسد بسا قلبسش نماز را برگزار نمایسد‪ ،‬یعنسی تکبیسر را گفته‌ و‬
‫نماز را می‌خواند و با قلب نیت قیام‪ ،‬رکوع‪ ،‬سجده‌ و قعود‬
‫را می‌آورد‪ ،‬زیرا بنا به‌ روایت صحیحی هر انسانی در قبال‬
‫نیتش محاسبه‌ می‌گردد‪.‬‬
‫(‪)8‬واجسب اسست که‌ شخسص بیمار هسر نمازی را در وقست مقرر‬
‫خود برگزار نمایسسد و تمامسسی وظایسسف هسسر نمازی را در حسسد‬
‫توان انجام دهسسد‪ ،‬امسسا اگسسر انجام دادن هسسر نمازی در وقسست‬
‫مقرر برای او مشکسل و سسخت بود‪ ،‬پسس می‌توانسد نمازهای‬
‫ظهر و عصر و نمازهای مغرب و عشا را با هم جمع نماید‪،‬‬
‫حال فرق نمی‌کنسسد که‌ به‌ صسسورت جمسسع تقدیسسم نمازش را‬
‫بخوانسسد و نماز عصسسر را به‌ هنگام ظهسسر و نماز عشسسا را به‌‬
‫هنگام مغرب بیاورد‪ ،‬یا به‌ صورت جمع تأخیر بخواند و نماز‬
‫ظهسسسر را به‌ هنگام عصسسسر و نماز مغرب را به‌ هنگام عشسسسا‬
‫تأخیسر بیندازد‪ ،‬هسر طور که‌ برای او آسسان‌تر باشسد‪ .‬امسا نماز‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪78‬‬

‫صبح را باید در وقت مقرر خود برگزار نماید‪.‬‬
‫ه شخسسسص بیمار جهسسست معالجه‌ی بیماری به‌‬
‫(‪)9‬در صسسسورتی ک ‌‬
‫شهر دیگری مسافرت نماید‪ ،‬پس نمازهای چهار رکعتی را‬
‫به‌ دو رکعت‪ ،‬قصر می‌نماید و تا روزی که‌ به‌ شهر خود باز‬
‫ه همیسسسسن صسسسسورت می‌خواند‪ ،1‬خواه‬
‫می‌گردد‪ ،‬نمازش را ب ‌‬
‫‪2‬‬
‫سفرش طولنی باشد و یا این‌که‌ زود برگردد ‪.‬‬

‫‪ 1‬دسته‌ای دیگر از فقها گفته‌اند‪ :‬در صورتی که‌ سفر چهار روز یا کمتر ادامه‌ داشته‌‬
‫باشد‪ ،‬نماز را به‌ صورت قصر می‌خواند‪ ،‬در غیر این ‌صورت جایز نیست که‌ نماز را‬
‫قصر نماید‪.‬‬
‫‪ 2‬به‌ نقل از رساله‌ی شیخ محمد بن صالح العثیمین ‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪79‬‬

‫احﮑام مربوط به‌ نماز جماعت و امامت‬

‫‪1‬‬

‫(أ) نماز جماعت‬

‫‪ -1‬احﮑام نماز جماعت‪:‬‬
‫نماز جماعست در حسق هسر انسسانی که‌ عذری برای حضور نداشته‌‬
‫باشد‪ ،‬واجب است‪ ،‬زیرا پیامبر می‌فرماید‪:‬‬
‫«مسا مسن ثلثسة فسي قريسة ول بدو ل تقا م فيهسم صسلة الجماعسة إلَّ‬
‫ُ ُس‬
‫َ ْ ٍ‬
‫ب من‬
‫استحوذ عليهم الشيطان‪ ،‬فعليكم بالجماعة‪ ،‬فإنما يأكل الذئ ُ‬
‫الغنم القاصية»‪.2‬‬
‫(هسسر سسسه نفرى كسسه در قريسسه و يسسا باديسسه نشينسسى باشنسسد و نماز‬
‫جماعسست را بر پسسا نكننسسد‪ ،‬كسسسانى هسسستند كسسه شيطان بر دل آنان‬
‫سسسخت إحاطسسه كرده‪ ،‬پسسس بر شماسسست كسسه بسسه جماعسست حاضسسر‬
‫شويسسد‪ ،‬زيرا گرگ هميشسسه گوسسسفندى را كسسه از چوپان دور شده‪،‬‬
‫مى‌خورد)‪.‬‬
‫و در روایت دیگری آمده‌ که‌ پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«والذي نفسسي بيده لقسد هممست أن آمسر بحطسب يحتطسب ثسم آمسر‬
‫بالصسلة فيؤذ ّن لهسا ثسم آمسر رجل ً فيؤم الناس ثسم أخالف إلى رجال‬
‫فأحرق عليهم بيوتهم»‪.3‬‬
‫بخدایيكسه جان مسن در دسست اوسست تصسميم گرفتسم هيزم جمسع‬
‫‌‬
‫(‬
‫كرده‪ ،‬سسپس دسستور دهسم تسا اين‌سكه أذان بگوينسد‪ ،‬سسپس مردى را‬
‫بسه إمامست واگذارم و بطرف مردانسى روم كسه بسه جماعست حاضسر‬
‫نشده‌اند‪ ،‬و خانه‌هايشان را بر آنان آتش زنم)‪.‬‬
‫و از أبى هريره روايت است‪« :‬أتى النبي رجل أعمى فقال‪:‬‬
‫يا رسسول الله ليس لي قائد يقود ني إلى المسجد‪ ،‬فسأل رسول‬
‫خص له في بيته‪ ،‬فر َّ‬
‫ما ولّى دعاه فقال له‪:‬‬
‫الله أن ير ِّ‬
‫خص له‪ ،‬فل ّ‬
‫‪4‬‬
‫هل تسمع النداء؟ قال‪ :‬نعم‪ ،‬قال‪ :‬فأجب» ‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫به‌ نقل از کتاب ( منهاج المسلم) نوشته‌ی‪ :‬ابوبکر جزایری‪.‬‬
‫احمد‪ ،‬ابو داود‪ ،‬نسائی و حالم به‌ سند صحیح آن‌را روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫متفق علیه‌‬
‫مسلم آن را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪80‬‬

‫(مرد نابينايسى نزد رسسول الله آمسد و گفست‪ :‬كسسى ندارم كسه مرا‬
‫بسه مسسجد برسساند و از آن ‌حضرت إجازه خواسست تسا در خانه‌اش‬
‫آنجسا‬
‫نماز بخوانسد‪ ،‬آن‌ حضرت بسه او إجازه داد و وقتسى آن مرد از ‌‬
‫دور شسد و رفست‪ ،‬او را صسدا كرد و فرمود‪ :‬آيسا أذان را مى‌شنوى؟‬
‫جواب داد بلى‪ ،‬فسسرمود‪ :‬پسس جواب أذان را بده‪ ،‬يعنسى نماز را بسا‬
‫جماعت أدا كن) ‪.‬‬
‫ه فرمود‪:‬‬
‫و از ابن مسعود روایت شده‌ ک ‌‬
‫«ولقسد رأيتنسا ومسا يتخلف عنهسا –صسلة الجماعسة – إل منافسق معلوم‬
‫النفاق‪ ،‬ولقسد كان الرجسل يؤتسى بسه يهادى بيسن اثنيسن حتسى يقام فسي‬
‫الصف»‪.1‬‬
‫(وس سدرس سزمانس سپيامبر سهيچكسس سازس سنمازس سجماعتس ستخلفس سنمى‌كرد‬
‫مگر منافقى كه نفاق او ظاهر و آشكار بود‪ ،‬و در آن زمان دو‬
‫طرف مرد مريض را مى‌گرفتند تا او را در صف نماز قرار دهند و‬
‫با جماعت نماز بخواند)‪.‬‬
‫‪ -2‬فضیلت نماز جماعت‪:‬‬
‫نماز جماعسسسسست فضیلت سسسسسسترگی دارد و از پاداش عظیمسسسسسی‬
‫برخوردار می‌باشسد‪ ،‬پیامسبر در ایسن خصسوص می‌فرمایسد‪« :‬الصسلة‬
‫جماعة أفضل من صلة الفذ بسبع وعشرين درجة»‪.2‬‬
‫( فضیلت و ثواب نماز جماعست نسسبت به‌ نماز فردی بیسست و‬
‫هفت برابر می‌باشد)‪.‬‬
‫و در روایت دیگری آمده‌ که‌ پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«صلة الرجل في جماعة‪ ،‬تزيد على صلته في بيته‪ ،‬وصلته في‬
‫سوقه بضعا ً وعشريسن درجسة‪ ،‬وذلك أن أحدهسم إذا توضسأ فأحسسن‬
‫ُس‬
‫ُس‬
‫الوضوء‪ ،‬ثسم أتسى المسسجد ل يريسد إل الصسلة‪ ،‬فلم يخ ط خطوة إل‬
‫رفعسه الله بهسا درجسة‪ ،‬وحسط عنسه بهسا خطيئة حتسى يدخسل المسسجد‪،‬‬
‫خ َ‬
‫ل المسسسجد كان فسسي صسسلة مسسا كانسست الصسسلة تحبسسسه‪،‬‬
‫وإذا د َ َ‬
‫والملئكة يصلون على أحدكم مادام في مجلسه الذي صلى فيه‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫مسلم آن را روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫بخاری و مسلم این را روایت کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪81‬‬

‫حدث»‪.1‬‬
‫يقولون‪ :‬اللهم اغفر له‪ ،‬اللهم ارحمه ما لم ي ُ ْ‬
‫(نماز فرد در جماعت بيست و اندی برابر نماز در خانه و بازار‬
‫به أجر و پاداش او إضافه مى‌شود‪ ،‬زيرا اگر بطور كامل وضوء‬
‫گرفت سپسس بسوى مسجد خارج شد‪ ،‬و خروجس او فقط براى‬
‫أداىس نمازس سدرس مسجدس بود‪،‬س سهرس گامىس س كهس سبرس مى‌داردس سبهس أجرس و‬
‫پاداش و ثواب او يك درجه إضافه‪ ،‬و از گناه او يك سيئه كاسته‬
‫مى شود‪ ،‬و وقتى وارد مسجد می‌شود‪ ،‬مادام به‌س قصد نماز در‬
‫مسجد باقی بماند‪ ،‬به ‌ عنوان نماز برایش محسوب می‌گردد‪ ،‬و تا‬
‫وقتیس سکه‌س در جای نمازش باشسد و وضویسش باطسل نگشته‌ باشسد‪،‬‬
‫مدام فرشتگان بر او درود می‌فرستند و مى‌گويند‪ :‬بار إلهى او را‬
‫ببخش و رحمت خود را شامل حال او بگردان)‪.‬‬
‫(ب) امامت‬

‫‪ -1‬شرایط امام‪:‬‬
‫از جمله‌ شرایسسط امام ایسسن اسسست که‌ بایسسد مذکسسر‪ ،‬عادل و فقیه‌‬
‫باشسد‪ ،‬بنابر ایسن‪ ،‬امامست زن برای مرد جایسز نمی‌باشسد و امامست‬
‫انسسسان فاسسسقی نیسسز که‌ فسسسقش معروف و مشهور شده‌ باشسسد‪،‬‬
‫جایسز نیسست‪ ،‬مگسر در صسورتی که‌ قوه‌ی اجرائیه‌ در دسست داشته‌‬
‫باشسسد و جای ترس و وحشسست باشسسد‪ ،‬و همچنیسسن امامسست انسسسان‬
‫نادان جسسسسز برای امثال خود جایسسسسز نمی‌باشسسسسد‪ ،‬زیرا پیامسسسسبر‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫ً‬
‫«ل تؤمسن امرأة ول فاجسر مؤمنا‪ ،‬إل أن يقهره بسسلطان‪ ،‬أو يخاف‬
‫سوطه أو سيفه»‪.2‬‬
‫(مؤمسن نبایسد پشست سسر زن و یسا انسسان فاجسر نمازش را برگزار‬
‫ه صسسف‬
‫نمایسسد‪ ،‬مگسسر در صسسورتی که‌ به‌ زور قوه‌ی اجرائیه‌ او را ب ‌‬
‫مأموهای خود درآورد و او نیسسز از شلق و شمشیسسر او بیسسم داشته‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫مسلم آن را در قسمت نماز مسافر (‪ )1.478‬گزارش داده‌ است‪.‬‬
‫ابن ماجه‌ آن‌را روایت کرده‌ است؛ ضمنا این روایت ضعیف می‌باشد‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪82‬‬

‫باشد)‪.‬‬
‫‪ -2‬چه‌ کسی شایسته‌ی امامت است‪:‬‬
‫ه بیشتر‬
‫ه ترتیب کسی شایسته‌ی امامت نماز جماعت را دارد ک ‌‬
‫ب ‌‬
‫از همه‌ به‌ قرآن آگاهسسی داشته‌ باشسسد‪ ،‬سسسپس کسسسی که‌ آگاهسسی‬
‫بیشتری در دیسسن داشته‌ باشسسد‪ ،‬بعسسد کسسسی که‌ از تقوای بیشتری‬
‫ه مسسن‌تر باشسد؛ پیامسبر در‬
‫برخوردار باشسد و در نهایست کسسی ک ‌‬
‫این خصوص می‌فرماید‪:‬‬
‫«يؤُسس ُّ‬
‫م القوم أقرؤُسسهم لكتاب الله‪ ،‬فإن كانوا فسسي القراءة سسسواء‬
‫فأعلمهسم بالسسسنة‪ ،‬فإن كانوا فسي السسنة سسسواء‪ ،‬فأقدمهسسم هجرة‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫فإن كانوا في الهجرة سواء‪ ،‬فأكبرهم سنًّا»‪.‬‬
‫(امامست نماز جماعست بر عهده‌ی ک سی اسست که‌ از همه‌ بیشتسر‬
‫ه طور مساوی از قرآن آگاهی‬
‫به‌ قرآن آگاهی دارد‪ ،‬اگر گروهی ب ‌‬
‫داشتند پس باید کسی امامت نماید که‌ بیشتر از دیگران ا ‌ز سنت‬
‫آگاهسی داشته‌ باشسد‪ ،‬و اگسر در صسورتی که‌ همه‌ به‌ طور مسساوی از‬
‫سنت نیز آگاهی داشتند‪ ،‬پس باید کسی امامت را بر عهده‌ بگیرد‬
‫ه قبسسل از دیگران هجرت نموده‌ اسسست‪ ،‬و در صسسورتی از نظسسر‬
‫ک ‌‬
‫ه مسن‌تر از‬
‫هجرت نیز مساوی بودند‪ ،‬پس کسی امام می‌شود ک ‌‬
‫دیگران است)‪.‬‬
‫ضمنا شرایط فوق برای رئیس قوه‌ی مجریه‌ (سلطان) و صاحب‬
‫خانه‌ در نظر گرفته‌ نمی‌شود‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«ل يؤ َّ‬
‫م َّ‬
‫ن الرجل في أهله ول سلطانه إل بإذنه»‬
‫ه کسی دیگر برای صاحب خانه‌ و یا‬
‫ه اجازه‌ جایز نیست ک ‌‬
‫(جز ب ‌‬
‫سلطان امامت را برگزار نماید)‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫مسلم آن را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪83‬‬

‫اذان و اقامه‌‬
‫(أ) اذان‬

‫‪ -1‬تعریف اذان‪:‬‬
‫اعلن وقت نماز با استفاده‌ از الفاظی مخصوص‪.‬‬
‫‪ -2‬حﮑم اذان‪:‬‬
‫اذان در حسق اهسل شهسر و روسستا واجبسی کفایسی می‌باشسد‪ ،‬زیرا‬
‫پیامبر فرمود‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫ضَرت الصلة فليؤذن لكم أحدكم‪ ،‬وليؤمكم أكبركم» ‪.‬‬
‫ح َ‬
‫«إذا َ‬
‫(هرگاه وقست نماز فرا رسسید‪ ،‬بایسد یکسی از شمسا بانسگ بردارد و‬
‫بزرگترین‌تان امامت نماید)‪.‬‬
‫و گفتسن‪ :‬اذان برای مسسافر و بادیه‌ نشیسن نیسز سسنت اسست‪ ،‬زیرا‬
‫پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«إذا ك ُسنت فسسي غنمسسك أو باديتسسك فأذنسست بالصسسلة فارفسسع صسسوتك‬
‫بالنداء‪ ،‬فإنه ل يسسمعُ مدى صسوت المؤذن ج ٌّ‬
‫ن ول إنس‪ ،‬ول شيسء‬
‫إل شهد له يوم القيامة»‪.2‬‬
‫(هرگاه چوپان بودی و یسسسا این‌که‌ به‌ بادیه‌ای سسسسفر کردی و اذان‬
‫ه صسدایت را بلنسد نمایسی‪ ،‬زیرا هسر انسس و‬
‫برداشتسی‪ ،‬سسعی کسن ک ‌‬
‫جن و مخلوق دیگری که‌ صدای مؤذن را می‌شنود‪ ،‬در روز قیامت‬
‫برای مؤذن گواهی می‌دهد)‪.‬‬
‫‪ -3‬الفاظ اذان‪:‬‬
‫‌چه پیامسسسبر به‌ بلل یاد داد بدین‌سسسصورت‬
‫الفاظ اذان طبسسسق آن ‌‬
‫می‌باشد‪:‬‬
‫الله أكبر‪ ،‬الله أكبر‪ .‬الله أكبر‪ ،‬الله أكبر‪.‬‬
‫أشهد أن ل إله إل ّ الله‪ ،‬أشهد أن ل إله إل ّ الله‪.‬‬
‫أشهد أن محمدا ً رسول الله‪ ،‬أشهد أن محمدا ً رسول الله‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫متفق علی ‌‬
‫ه‬
‫ه است‪.‬‬
‫بخاری آن‌را روایت کرد ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪84‬‬

‫حي على الصلة‪ ،‬حي على الصلة‪.‬‬
‫حي على الفلح‪ ،‬حي على الفلح‪.‬‬
‫(و در اذان صسسبح ایسسن را اضافه‌ می‌کنسسد‪ :‬الصسسلة خيٌر مسسن النوم‪،‬‬
‫الصلة خيٌر من النوم)‪.‬‬
‫الله أكبر‪ ،‬الله أكبر‪.‬‬
‫ل إله إل ّ الله‪.‬‬
‫(ب) اقامه‌‬

‫‪ -1‬حﮑم اقامه‌‪:‬‬
‫اقامه‌ برای تمامسی نمازهای پنجگانه‌ی فرض‪ ،‬سسنت اسست‪ ،‬خواه‬
‫نماز حاضر باشد و یا این‌که‌ نماز قضا را انجام دهد‪ ،‬زیرا پیامبر‬
‫فرمود‪:‬‬
‫«مسا مسن ثلثسة فسي قريسة ول بدو ل تقا م فيهسم صسلة الجماعسة إلَّ‬
‫ُ ُس‬
‫َ ْ ٍ‬
‫ب من‬
‫استحوذ عليهم الشيطان‪ ،‬فعليكم بالجماعة‪ ،‬فإنما يأكل الذئ ُ‬
‫الغنم القاصية»‪.1‬‬
‫(هسسر سسسه نفرى كسسه در قريسسه و يسسا باديسسه نشينسسى باشنسسد و نماز‬
‫جماعسست را بر پسسا نكننسسد‪ ،‬كسسسانى هسسستند كسسه شيطان بر دل آنان‬
‫سسسخت إحاطسسه كرده‪ ،‬پسسس بر شماسسست كسسه بسسه جماعسست حاضسسر‬
‫شويد‪ ،‬زيرا گرگ هميشه گوسفندى را كه از چوپان دور شده مى‬
‫خورد)‪.‬‬
‫و انسس نیسز روایست کرده‌ که‌ پیامسبر به‌ بلل دسستور داد اذان را‬
‫به‌ صورت جفت و اقامه‌ را یکی یکی و به‌ صورت طاق بخواند‪.2‬‬
‫‪ -2‬الفاظ اقامه‌‪:‬‬
‫ه به‌‬
‫طبسق حدیثسی که‌ از عبدالله‌ بسن زیسد روایست شده‌ الفاظ اقام ‌‬
‫این صورت است‪:‬‬
‫الله أكسسبر‪ ،‬الله أكسسبر‪ ،‬أشهسسد أن ل إله إل ّ الله‪ ،‬أشهسسد أن محمداً‬
‫رسول الله‪ ،‬حي على الصلة‪ ،‬حي على الفلح‪ ،‬قد قامت الصلة‪،‬‬
‫قد قامت الصلة‪ ،‬الله أكبر الله أكبر‪ ،‬ل إله إل ّ الله‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫احمد‪ ،‬ابو داود‪ ،‬نسائی و حالم به‌ سند صحیح آن‌را روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫مسلم آن را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪85‬‬

‫قصر و جمع و نماز خوف‬
‫(أ) نماز قصر‬

‫‪ -1‬تعریف نماز قصر‪:‬‬
‫قصسسر عبارت اسسست از کوتاه‌ کردن نمازهای چهار رکعتسسی به‌ دو‬
‫رکعسسست؛ ضمنسسسا نماز مغرب و صسسسبح کوتاه نمی‌شونسسسد‪ ،‬زیرا نماز‬
‫مغرب سه‌ رکعت و نماز صبح دو رکعت است‪.‬‬
‫‪ -2‬حﮑم نماز قصر‪:‬‬
‫قصسسر و کوتاه کردن نماز‪ ،‬مشروع و جایسسز اسسست‪ ،‬زیرا خداونسسد‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫چ النساء‪١٠١ :‬‬
‫چی ی ی‬
‫(هرگاه در زميسن بسه مسسافرت پرداختيسد و نماز را كوتاه خوانديسد‬
‫(و چهار ركعتيها را دو ركعت نموديد) گناهي بر شما نيست)‪.‬‬
‫و هنگامسی که‌ در خصسوص نماز قصسر از پیامسبر سسؤال می‌شود‪،‬‬
‫در پاسخ می‌فرماید‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫ه» ‪.‬‬
‫صدَقة تصد َّ َ‬
‫ق الله بها عليكُم فاقبلُوا صدَقَت ُ‬
‫« َ‬
‫ه شمسا بخشیده‌‪ ،‬پسس‬
‫(نماز قصسر صسدقه‌ای اسست که‌ خداونسد ب ‌‬
‫صدقه‌ی او را بپذیرید)‪.‬‬
‫و مواظبسست پیامسسبر روی آن‪ ،‬باعسسث می‌شود که‌ نماز قصسسر به‌‬
‫عنوان سسسسسنت مؤکسسسسد قلمداد شود‪ ،‬زیرا پیامسسسسبر در تمامسسسسی‬
‫سفرهایش‪ ،‬نمازها را به‌ صورت قصر برگزار می‌نمود‪ ،‬و اصحابن‬
‫نیز نمازهایشان را قصر می‌کردند‪.‬‬
‫‪ -3‬مسافتِ قصر نماز ‪:‬‬
‫پیامسبر برای نماز قصسر مسسافت معینسی را در نظسر نگرفست‪ ،‬و‬
‫ه هسستند که‌ به‌ مسسافت قصسر‬
‫ایسن جمهور اصسحابن‪ ،‬تابعیسن و ائم ‌‬
‫نماز پیامسسبر نگاه کرده و آن‌را به‌ چهار مرحله‌ محدود نموده‌انسسد‪،‬‬
‫یعنسی کمتریسن حسد قصسر را ‪ 96‬کیلومتسر اعلم داشته‌انسد‪ ،‬پسس هسر‬
‫کسس ایسن مسسافت را بپیمایسد و سسفرش برای گناه نباشسد‪ ،‬سسنت‬
‫‪1‬‬

‫متفق علیه‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪86‬‬

‫ه نمازهای ظهر‪ ،‬عصر و عشا را به‌ دو رکعت کاهش دهد‪.‬‬
‫است ک ‌‬
‫‪ -4‬ابتدا و انتهای قصر‪:‬‬
‫مسافرسس از همان لحظه‌ای که‌ سسمنطقه‌سی سمسکونیسس خود راس سجا‬
‫می‌گذارد تسسسا زمانسسسی که‌ به‌ شهسسسر خود باز می‌گردد نمازش را به‌‬
‫صسورت قصسر می‌خوانسد‪ ،‬مگسر در صسورتی که‌ تصسمیم داشته‌ باشسد‬
‫برای مدت چهار روز در شهری باقسی می‌مانسد‪ ،‬در آن صسورت بایسد‬
‫نماز را کامسسل بخوانسسد و قصسسر برای او جایسسز نیسسست‪ ،‬زیرا به‌ ایسسن‬
‫ه بسا مشکلت‬
‫ه شده‌ ک ‌‬
‫دلیسل نماز قصسر برای مسسافر در نظسر گرفت ‌‬
‫اقامتس موقتسی‬
‫ِ‬
‫و ناراحتسی سسفر روبرو اسست و بسا در نظسر گرفتسن‬
‫برای مدت چهار روز‪ ،‬خاطرش آسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسوده‌ می‌گردد و از‬
‫دلواپسسی‌های سسفر نجات می‌یابسد؛ گفتنسی اسست که‌ پیامسبر مدت‬
‫‪ 20‬روز در تبوک مانسسسد و در طول آن بیسسسست روز نمازهایسسسش را‬
‫قصر می‌نمود‪ .1‬برخی از علما در خصوص آن گفته‌اند چون پیامبر‬
‫نیست اقامست موقتسی را نداشتسه‪ ،‬نمازهایسش را به‌ صسورت قصسر‬
‫خوانده‌ است‪.‬‬
‫‪ -5‬قصر برای عموم مسافرین می‌باشد‪:‬‬
‫ه بسا اسستفاده‌ از‬
‫نماز قصسر برای عموم مسسافرینی جایسز اسست ک ‌‬
‫مرکسسب سسسفر را می‌پیماینسسد و یسسا این‌که‌ بسسا پای پیاده‌ راهسسی سسسفر‬
‫می‌شوند‪ ،‬و پیمودن سفر با شتر یا ماشین و یا هواپیما فرقی به‌‬
‫حال مسافر نمی‌کند‪ ،‬اما کشتیبانی که‌ همیشه‌ در کشتی است و‬
‫خانواده‌اش نیسز به‌ همراه او در کشتسی هسستند‪ ،‬قصسر نماز برای او‬
‫جایسسز نیسسست و بایسسد نمازش را تمام بخوانسسد‪ ،‬زیرا او هماننسسد اهسسل‬
‫کشتی محسوب می‌گردد‪.‬‬
‫(ب) جمع دو نماز‬

‫‪ -1‬حﮑم جمع دو نماز‪:‬‬
‫انسسان بنسا به‌ خواسست خود می‌توانسد که‌ دو نماز را بسا هسم جمسع‬
‫نماید‪ ،‬اما جمع کردن میان ظهر و عصر در روز عرفه‌ و مغرب و‬
‫‪1‬‬

‫امام احمد آن‌را در «المسند» خود گزارش داده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪87‬‬

‫ه سسنت اسست و در ایسن دو مورد به‌ انسسان اختیار‬
‫عشسا در مزدلف ‌‬
‫داده‌ نشده‌ اسسسست‪ ،‬زیرا در روایسسست صسسسحیح آمده‌ که‌ پیامسسسبر در‬
‫عرفه‌ نماز ظ هر و عصر را با یک اذان و دو اقامه‌ جمع نمود و در‬
‫ه نیسز نماز مغرب و عشسا را بسا یسک اذان و دو اقامه‌ برگزار‬
‫مزدلف ‌‬
‫کرد‪.1‬‬
‫‪ -2‬روش جمع دو نماز‪:‬‬
‫جمسسع عبارت اسسست از این‌که‌ مسسسافر نماز ظهسسر و عصسسر را به‌‬
‫صسسورت جمسسع تقدیسسم برگزار نمایسسد‪ ،‬پسسس بایسسد هسسر دو نماز را در‬
‫ابتدای وقسست ظهسسر بخوانسسد‪ ،‬و یسسا این‌که‌ به‌ صسسورت جمسسع تأخیسسر‬
‫نمازهایش را پیگیری نماید‪ ،‬پس باید در ابتدای وقت عصر آن دو‬
‫را بسا هسم بخوانسد؛ و یسا این‌که‌ دو نماز مغرب و عشسا را به‌ صسورت‬
‫جمع تقدیم یا تأخیر برگزار می‌نماید و در ابتدای وقت یکی از آن‬
‫دو نمازش را می‌خوانسسد‪ ،‬زیرا از پیامسسبر نقسسل شده‌ که‌ ایشان در‬
‫غزوه‌ی تبوک نماز ظهسر و عصسر را در وقست عصسر برگزار نمود و‬
‫نماز مغرب و عشا را نیز در وقت مغرب برگزار کرد‪.2‬‬
‫ه اگر شبی باران و یا سرما و یا باد شدیدی‬
‫لزم به‌ ذکر است ک ‌‬
‫سسسرزمینی را فرا گرفسست و برگشتسسن آنان به‌ نماز عشسسا سسسخت و‬
‫مشکل‌ بود‪ ،‬اهسل آن سسرزمین می‌تواننسد نماز مغرب و عشسا را به‌‬
‫صسورت جمسع تقدیسم بخواننسد؛ زیرا پیامسبر در شبسِ بارانسی نماز‬
‫مغرب و عشا را با هم جمع نمود‪.3‬‬
‫همچنان‌که‌ بیمار نیسز می‌توانسد نماز ظهسر و عصسر و نماز مغرب و‬
‫عشسا را بسا هسم جمسع نمایسد‪ ،‬امسا به‌ شرط این‌که‌ ادای نماز در وقست‬
‫معیسسن خود او را بسا سسختی و مشکلت مواجه‌ می‌کرد‪ ،‬زیرا دلیسل‬
‫مشروعیست نماز جمسع‪ ،‬مشقست و وجود سسختی و ناراحتسی اسست‪،‬‬
‫پس هرگاه انسان با سختی مواجه‌ شد‪ ،‬می‌تواند نمازهایش را به‌‬
‫صسسورت جمسسع بخوانسسد؛ و چه‌ بسسسا که‌ انسسسان در حضسسر نیسسز بسسا‬
‫مشکلتسی همچون ترس از حمله‌ی دشمسن و یسا هتسک حرمست و یسا‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫مسلم آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫متفق علیه‌‬
‫بخاری آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪88‬‬

‫دسست‌برد مال و ثروت‪ ،‬مواجه‌ می‌شود‪ ،‬پسس می‌توانسد نمازهایسش‬
‫ه صسورت جمسع انجام دهسد‪ ،‬زیرا به‌ روایست صسحیح از پیامسبر‬
‫را ب ‌‬
‫نقسل شده‌ که‌ بدون وجود باران در حضسر نمازهایسش را جمسع کرده‌‬
‫است‪ .‬ابن عباس می‌گوید‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫«صلیت مع رسول الله ‌ ثمانیا جمیعا و سبعا جمیعا» ‪.‬‬
‫(هشست رکعست نماز را بسا هسم و هفست رکعست نماز را بسا هسم به‌‬
‫امامست پیامسبر خواندم‪[ .‬یعنسی نماز ظهسر و عصسر را بسا هسم و نماز‬
‫مغرب و عشاء را بسسا هسسم بسسا پیامسسبر خواندم‪ .‬این‌که‌ می‌فرمایسسد‪:‬‬
‫هشست رکعست و هفست رکعست دلیسل ایسن اسست که‌ ایسن جمع‌سها در‬
‫حالت اقامسست در منزل بوده‌ اسسست‪ ،‬و اگسسر ایسسن جمسسع مربوط به‌‬
‫سفر می‌بود‪ ،‬می‌فرمود‪ :‬چهار رکعت‪ ،‬دو رکعت ظهر و دو رکعت‬
‫عصسر و پنسج رکعست‪ ،‬سسه‌ رکعست مغرب و دو رکعست عشسا؛ چون‬
‫ه قصسر خوانده‌ اسست] )‪.‬‬
‫پیغمسبر در حالت سسفر همیشه‌ نماز را ب ‌‬
‫ه ابسن عباس بیان داشته‌‪ ،‬ممکسن اسست پیامسبر از این‌رو‬
‫و چنان‌ک ‌‬
‫نمازش را آن‌طور خوانده‌ که‌ خواسسسته‌ اسسست آسسسان‌کاری را برای‬
‫امتش بوجود بیاورد‪.‬‬
‫روش نماز جمسسع به‌ این‌ صسسورت اسسست که‌ بایسسد نماز ظهسسر را تسسا‬
‫وقست عصسر به‌ تأخیسر بیندازد و نماز عصسر را نیسز در ابتدای وقست‬
‫مقرر برگزار نماید و نماز مغرب را تا وقت عشا به‌ تأخیر بیندازد‬
‫و نماز عشاء را نیز در ابتدای وقت مقرر برگزار نماید‪.‬‬
‫(ج) نماز خوف‬

‫‪ -1‬مشروعیت نماز خوف‪:‬‬
‫نماز خوف بسسا توجه‌ به‌ آیه‌ی زیسسر مشروع می‌باشسسد که‌ خداونسسد‬
‫می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭑ ﭒﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ‬
‫ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫﭬ چ النسحححححححاء‪:‬‬
‫ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ‬
‫‪١٠٢‬‬
‫‪1‬‬

‫متفق علیه‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪89‬‬

‫(زمانسي كسه (تسو‪ ،‬اي پيغمسبر) در ميانشان بودي و نماز (خوف) را‬
‫برايشان بپسا داشتسي‪ ،‬دسسته‌اي از آنان بسا تسو بسه نماز ايسستند‪ ،‬و بايسد‬
‫كسه اسسلحه خود را بسا خود داشتسه باشنسد‪ ،‬و وقتسي كسه (نصسف) نماز‬
‫را بسا تسو خواندنسد (سسلم بدهنسد و بسه كشيسك و نگهبانسي بپردازنسد و)‬
‫شمسسسا را (از دشمنان) بپاينسسسد و دسسسسته ديگري كسسسه هنوز نماز را‬
‫نخوانده‌اند‪ ،‬بيايند و با تو به نماز ايستند و احتياط خود را مراعات‬
‫و اسلحه خود را داشته باشند)‪.‬‬
‫‪ -2‬روش نماز خوف در سفر‪:‬‬
‫بر اثسسر شدت و ضعسسف خوف کیفیت‌های گوناگونسسی را برای نماز‬
‫خوف نقل کرده‌ا ند؛ مشهورترین کیفیت نماز خوف‪ ،‬نمازی است‬
‫ه در سفر و در هنگام جنگ برگزار می‌شود‪:‬‬
‫ک ‌‬
‫این‌که‌ اردگاه‌ را به‌ دو دسسسسسته‌ تقسسسسسیم نمایسسسسد‪ ،‬دسسسسسته‌ای از‬
‫نمازگزاران بسا او رو به‌ قبله‌ می‌ایسستند و دسسته‌ی دیگسر در مقابسل‬
‫دشمسن و روبه‌روی آن قرار می‌گیرنسد‪ ،‬امام یسک رکعست نماز را بسا‬
‫ه قبله‌ ایسستاده‌اند‪ ،‬می‌خوانسد‪ ،‬و ایسن دسسته‌‬
‫دسسته‌ای که‌ بسا او رو ب ‌‬
‫بلنسد می‌شونسد و خودشان به‌ تنهایسی پسس از نیست مفارقست و بدون‬
‫تبعیست از امام رکعست دوم را می‌خواننسد و در جای خود دو سسجده‌‬
‫به‌ جای می‌آورنسد و بسا ایسن دو رکعست نمازشان تمام می‌شود چون‬
‫نماز خوف دو رکعست اسست و وقتسی نمازشان تمام شسد ایسن دسسته‌‬
‫می‌رونسسسد و در جای دسسسسته‌ی دوم رو به‌ دشمسسسن می‌ایسسسستند‪ ،‬و‬
‫دسسسسته‌ی دوم می‌آینسسسد و امام بسسسا آنان هسسسم یسسسک رکعسسست نماز را‬
‫می‌خوانسسد به‌ ایسسن صسسورت نماز امام به‌ دو رکعسست می‌رسسسد‪ ،‬و‬
‫دسته‌ی دوم هم یک رکعت دیگر را می‌خوانند و دو رکعت را تمام‬
‫‪1‬‬
‫می‌نمایند‪.‬‬
‫‪ -3‬روش نماز خوف در حضر‪:‬‬
‫و اگسر جنسگ در حضسر واقسع شسد که‌ قصسر نماز جایسز نیسست‪ ،‬بایسد‬
‫دسسته‌ی اول دو رکعست را همراه امام و پسس از نیسست مفارقست و‬
‫بدون تبعیسست از امام دو رکعسست بعدی را به‌ تنهایسسی بخوانسسد و امام‬
‫همچنان می‌ایسستد تسا این‌که‌ دسسته‌ی دوم می‌آیسد و دو رکعست را بسا‬
‫‪1‬‬

‫متفق علیه‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪90‬‬

‫آنان می‌خوانسسسد‪ ،‬سسسسپس امام برای تشهسسسد می‌نشینسسسد و منتظسسسر‬
‫می‌ماند تا این‌که‌ دسته‌ی دوم دو رکعت پایانی خود را می‌خوانند‪،‬‬
‫آن‌گاه امام سلم می‌دهد و آنان نیز سلم می‌دهند‪.1‬‬
‫‪ -4‬عدم امﮑان تقسیم لشﮑر‬
‫ه نظر رسید‪ ،‬پس‬
‫اگر جنگ شدت یافت و تقسیم لشکر مشکل ب ‌‬
‫هسر کسس به‌ تنهایسی نماز خود را می‌خوانسد‪ ،‬پیاده‌ یسا سسوار‪ ،‬رو به‌‬
‫قبله‌ یسا هسر طرف دیگسر که‌ باشسد نماز جایسز اسست و برای رکوع و‬
‫سسسسسجده‌هایشان از اشاره‌ اسسسسستفاده‌ می‌کننسسسسد‪ ،‬زیرا خداونسسسسد‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞﭟ چ البقرة‪٢٣٩ :‬‬
‫(و اگر (به خاطر جنگ يا خطر ديگري) ترسيديد (و نتوانستيد با‬
‫خشوع و خضوع لزم به نماز بايستيد‪ ،‬نماز را ترك نكنيد‪ ،‬بلكه آن‬
‫را) در حال پياده يا سواره انجام دهيد)‪.‬‬
‫و پیامسسسبر فرمود‪« :‬وإن كانوا أكثسسسر مسسسن ذلك فليصسسسلوا قياماً‬
‫وركباناً»‬
‫(و اگسر خوف بیشتسر از آن بود و جنسگ و پیکار شدت یافست و در‬
‫میانه‌ی دشمسسسن قرار گرفتنسسسد‪ ،‬پسسسس می‌تواننسسسد پیاده‌ یسسسا سسسسوار‬
‫نمازهایشان را برگزار نمایند)‪.2‬‬
‫‪ -5‬دنبال کردن دشمن یا فرار از دست دشمن‪:‬‬
‫ه ممکسسن اسسست آن‌را از‬
‫ه دشمنسسی را دنبال می‌نمایسسد ک ‌‬
‫کسسسی ک ‌‬
‫ه ممکسسن‬
‫دسسست بدهسسد‪ ،‬و یسسا این‌که‌ دشمنسسی او را دنبال می‌کنسسد ک ‌‬
‫اسسست به‌ او دسسست یابسسد‪ ،‬پسسس در هسسر دو صسسورت نماز را پیاده‌ یسسا‬
‫ه قبله‌ یا به‌ هر طرف دیگر برگزار می‌نماید و هر طور‬
‫سوار‪ ،‬رو ب ‌‬
‫که‌ امکان داشته‌ باشسسسد نمازش را می‌خوانسسسد‪ ،‬و به‌ همین‌سسسسان‬
‫نمازش را برگزار می‌نماید ک سی که‌ از دست حیوان‪ ،‬انسان و یا‬
‫هر موجود دیگری فرار می‌کند‪ ،‬زیرا خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞﭟ چ البقرة‪٢٣٩ :‬‬
‫و همچنیسن این‌که‌ پیامسبر عبدالله‌ بسن انیسس را به‌ دنبال مردی‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫مسلم آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫بخاری آن‌را روایت کرده‌ است‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪91‬‬

‫هزلی می‌فرستد‪ ،‬ایشان می‌گوید‪:‬‬
‫«لمسسا خفسست أن يكون بينسسي وبينسسه مسسا يؤخسسر الصسسلة‪ ،‬فانطلقسست‬
‫أمشي وأنا أصلي‪ ،‬أومئ إيما ًء نحوه‪ ،‬فلما دنوت منه»‪.‬‬
‫(وقتی ترسیدم از این‌که‌ نماز‪ ،‬او را از من دور می‌نماید‪ ،‬پس در‬
‫همان حال حرکت نمازم را می‌خواندم و برای رکوع و سجده‌هایم‬
‫از اشاره‌ استفاده‌ می‌نمودم‪ ،‬پس وقتی از او نزدیک شدم ‪.1)...‬‬

‫‪1‬‬

‫بخاری آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪92‬‬

‫نماز جمعه‌‬
‫‪ -1‬فضیلت روز جمعه‌‬

‫روز جمعه‌ روزی بزرگ اسسسست و از بزرگ‌تریسسسن روزهای دنیسسسا و‬
‫ارزشمندتریسسن روزهای هفته‌ محسسسوب می‌گردد‪ ،‬پسسس بسسا توجه‌ به‌‬
‫این‌که‌ خداوند آن را بزرگ شمرده‌‪ ،‬لزم است که‌ به‌ عنوان روزی‬
‫بزرگ بدان نگریسست و کارهای نیسک و صسالح را در آن انجام داد و‬
‫از تمامی گناهان پرهیز نمود و به‌ طور فراوان بر پیامبر صلوات‬
‫فرستاد‪ ،‬پیامبر در خصوص روز جمعه‌ می‌فرماید‪:‬‬
‫خلق آدم‪،‬‬
‫«خيسسر يوم طلعسست عليسسه الشمسسس‪ ،‬يوم الجمعسسة‪ ،‬فيسسه ُ‬
‫وفيسه أُدخسل الجنسة‪ ،‬وفيسه أُخرج منهسا‪ ،‬ول تقوم السساعة إل فسي يوم‬
‫‪1‬‬
‫الجمعة»‪.‬‬
‫ه اسست‪،‬‬
‫(بهتریسن روزی که‌ خورشیسد در آن طلوع کرده‌ روز جمع ‌‬
‫در روز جمعه‌ آدم خلق شده‌‪ ،‬و در روز جمعه‌ وارد بهشسست شسسد‪،‬‬
‫ه بود از بهشست بیرون شسد‪ ،‬و در روز جمعه‌ قیامست‬
‫و در روز جمع ‌‬
‫برپا می‌شود)‪.‬‬
‫و ابولبابه‌ بدری روایت کرده‌ که‌ پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«سسسيد اليام يوم الجمعسسة‪ ،‬وأعظمهسسا عنسسد الله تعالى‪ ،‬مسسن يوم‬
‫الفطر‪ ،‬ويوم الضحى‪.2»...‬‬
‫ه نزد خداوند از بزرگترین روزها محسوب می‌گردد و‬
‫(روز جمع ‌‬
‫از روز عید فطر و قربان نیز بزرگ‌تر است)‪.‬‬
‫ه پیامبر فرمود‪:‬‬
‫و از ابوهریره ‌ روایت شده‌ ک ‌‬
‫«مسن اغتسسل يوم الجمعسة غُسسل الجنابسة‪ ،‬ثسم راح فسي السساعة‬
‫الولى‪ ،‬فكأنمسا قرب بدنسة‪ ،‬ومسن راح فسي السساعة الثانيسة‪ ،‬فكأنمسا‬
‫قرب بقرة‪ ،‬ومن راح في الساعة الثالثة فكأنما قرب كبشا ً أقرن‪،‬‬
‫ومسن راح فسي السساعة الرابعسة فكأنمسا قرب دجاجسة‪ ،‬ومسن راح فسي‬
‫السسساعة الخامسسسة فكأنمسسا قرب بيضسسة‪ ،‬فإذا خرج المام حضرت‬
‫‪ 1‬مسلم ‪ ،‬احمد و ترمذی آن‌را روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫ه سندش‬
‫هک ‌‬
‫‪ 2‬احمد و ابن ماجه‌ آن‌را روایت کرده‌اند‪ ،‬و عراقی در خصوص آن گفت ‌‬
‫حسن است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪93‬‬

‫‪1‬‬

‫الملئكة يستمعون الذكر»‪.‬‬
‫ه غسسلی ماننسد غسسل جنابست و بسا همان‬
‫(کسسی که‌ در روز جمع ‌‬
‫ه سوی مسجد برود مثل این‬
‫صفات و شرایط انجام دهد‪ ،‬سپس ب ‌‬
‫ه یک شتر را در راه خدا قربانی کرده‌ باشد‪ ،‬کسی که‌ در‬
‫است ک ‌‬
‫ه مسسجد برود‪ ،‬مثسل ایسن اسست که‌ یسک گاو را صسدقه‌‬
‫سساعت دوم ب ‌‬
‫ه مسجد برود ثوابش مثل‬
‫ه در ساعت سوم ب ‌‬
‫کرده‌ باشد‪ ،‬کسی ک ‌‬
‫ه یک قوچ شاخدار را قربانی نموده‌ باشد و کسی که‌‬
‫این است ک ‌‬
‫ه یسک‬
‫ه مسسجد برود ثوابسش مثسل ایسن اسست ک ‌‬
‫در سساعت چهارم ب ‌‬
‫ه در سساعت پنجسم برود ماننسد‬
‫ه داده‌ باشسد‪ ،‬کسسی ک ‌‬
‫مرغ را صسدق ‌‬
‫ه یک تخم مرغ را صدقه‌ داده‌ باشد‪ ،‬همین‌که‌ امام در‬
‫این است ک ‌‬
‫مسجد ظاهر گردید‪ ،‬فرشتگان حاضر می‌شوند و به‌ ذکر و دعا و‬
‫مطالب خطبه‌ گوش فرا می‌دهند)‪.‬‬
‫و از ابوسسسعید و ابوهریره‌ ‪-‬رضسسی الله‌ عنهمسسا‪ -‬روایسست شده‌ که‌‬
‫پیامبر فرمود‪:‬‬
‫م‪ ،‬يسسأل الله فيهسا‬
‫«إن فسي ال ُ‬
‫معسة سساعة‪ ،‬ل يوافقهسا عبد ٌ مسسل ٌ‬
‫ج ُ‬
‫‪2‬‬
‫خيراً‪ ،‬إل أعطاه إياه‪ ،‬وهي بعد العصر» ‪.‬‬
‫(یسسک زمان و سسساعتی در روز جمعه‌ وجود دارد‪ ،‬هسسر بنده‌ی‬
‫مسسلمانی در آن سساعت هسر چیسز خیری را از خدا بخواهسد‪ ،‬خداونسد‬
‫خواسسته‌اش را اسستجابت می‌نمایسد؛ گفتسی اسست که‌ آن سساعت و‬
‫زمان بعد از نماز عصر است)‪.‬‬
‫‪ -2‬حﮑم روز جمعه‌‬

‫ه به‌ این‌که‌ خداونسد در خصسوص‬
‫نماز جمعه‌ واجسب اسست‪ ،‬بسا توج ‌‬
‫نماز جمعه‌ می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ‬
‫ﭟﭠ چ الجمعة‪٩ :‬‬

‫ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ‬

‫ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ‬

‫‪ 1‬مالک و بخاری آن را روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫ه عنوان حدیسث صسحیح قلمداد‬
‫‪ 2‬امام احمسد آن‌را روایست کرده‌ و عراقسی نیسز آن‌را ب ‌‬
‫نموده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪94‬‬

‫(اي مؤمنان! هنگامسي كسه روز آدينسه براي نماز جمعسه اذان گفتسه‬
‫شسسد‪ ،‬بسسه سسسوي ذكسسر و عبادت خدا بشتابيسسد و داد و سسستد را رهسسا‬
‫سسسازيد‪ .‬ايسسن (چيزي كسسه بدان دسسستور داده مي‌شويسسد) براي شمسسا‬
‫بهتر و سودمندتر است اگر متوجه باشيد)‪.‬‬
‫و پیامسبر نیسز می‌فرمایسد‪« :‬لينتهي َ‬
‫جمعات‪،‬‬
‫نّس أقوا ٌمس ع نْس وَد ْ ِ‬
‫عهسم ال ُ‬
‫أو ليختمن الله على قلوبهم‪ ،‬ثم ليكونن من الغافلين»‪.‬‬
‫(آنان یسا این‌که‌ نماز جمعه‌ را ترک نمی‌کننسد و یسا این‌که‌ خداونسد‬
‫بر دلهایشان مهسسر می‌زنسسد و در نهایسست در ردیسسف غافلیسسن قرار‬
‫می‌گیرند)‪.‬‬
‫و در روایت دیگری آمده‌ که‌ فرمود‪:‬‬
‫«الجمع ُ‬
‫ة حق ٌّس واج ٌس‬
‫ب على كسل مسسلم فسي جماعسة إل أربعسة‪ :‬عبدٌ‬
‫‪1‬‬
‫مملو ٌ‬
‫ك‪ ،‬أو امرأة‪ ،‬أو صبي‪ ،‬أو مريض» ‪.‬‬
‫(برپسا داشتسن نماز جمعه‌ بر هسر فرد مسسلمانی واجسب اسست جسز‬
‫چهار گروه‌ که‌ عبارتنسسسسد از‪ :‬برده‌ای که‌ ملک دیگری اسسسسست‪ ،‬زن‪،‬‬
‫کودک و بیمار)‪.‬‬
‫‪ -3‬آداب روز جمعه‌‬

‫(‪ )1‬غسل برای همه‌ی کسانی که‌ در نماز جمعه‌ شرکت می‌کنند‪،‬‬
‫واجب است‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫س ُ‬
‫ب على ك ِّ‬
‫حتَلِمٍ»‬
‫ل الجمعة واج ٌ‬
‫م ْ‬
‫«غُ ْ‬
‫ل ُ‬
‫(غسل روز جمعه‌ بر هر مرد بالغ و عاقلی واجب است)‪.‬‬
‫(‪ )2‬پوشیدن لباس پاک و اسسستفاده‌ از عطسسر و هسسر آن‌چه‌ دارای‬
‫بوی خوش می‌باشد‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«على كسل مسسلم ٍ الغسسل يوم الجمعسة‪ ،‬ويلبسس مسن صسالح ثيابسه‪،‬‬
‫‪3.‬‬
‫وإن كان له طيب مس منه»‬
‫(بر هسر مسسلمانی واجسب اسست که‌ در روز جمعه‌ غسسل نمایسد و‬
‫‪ 1‬ابوداود آن‌را از طارق بسسسن شهاب روایسسست کرده‌ که‌ چیزی را از پیامسسسبر نشنیده‌‬
‫است‪.‬‬
‫‪ )( 2‬متفق عليه‪.‬‬
‫‪ )( 3‬رواه أحمد وأبو داود وأصله في الصحيحين‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪95‬‬

‫بهترین لباس‌هایش را بپوشد و اگر عطر داشته‌ باشد باید خود را‬
‫خوشبو کند)‪.‬‬
‫‪ -3‬قبسسل از این‌که‌ وقسست جمعه‌ فرا رسسسد بایسسد خود را به‌ مصسسلی‬
‫برساند‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«مسن اغتسسل يوم الجمعسة غُسسل الجنابسة‪ ،‬ثسم راح فسي السساعة‬
‫الولى‪ ،‬فكأنمسا قرب بدنسة‪ ،‬ومسن راح فسي السساعة الثانيسة‪ ،‬فكأنمسا‬
‫قرب بقرة‪ ،‬ومن راح في الساعة الثالثة فكأنما قرب كبشا ً أقرن‪،‬‬
‫ومسن راح فسي السساعة الرابعسة فكأنمسا قرب دجاجسة‪ ،‬ومسن راح فسي‬
‫السسساعة الخامسسسة فكأنمسسا قرب بيضسسة‪ ،‬فإذا خرج المام حضرت‬
‫‪1‬‬
‫الملئكة يستمعون الذكر»‪.‬‬
‫ه غسسلی ماننسد غسسل جنابست و بسا همان‬
‫(کسسی که‌ در روز جمع ‌‬
‫ه سوی مسجد برود مثل این‬
‫صفات و شرایط انجام دهد‪ ،‬سپس ب ‌‬
‫ه یک شتر را در راه خدا قربانی کرده‌ باشد‪ ،‬کسی که‌ در‬
‫است ک ‌‬
‫ه مسسجد برود‪ ،‬مثسل ایسن اسست که‌ یسک گاو را صسدقه‌‬
‫سساعت دوم ب ‌‬
‫ه مسجد برود ثوابش مثل‬
‫ه در ساعت سوم ب ‌‬
‫کرده‌ باشد‪ ،‬کسی ک ‌‬
‫ه یک قوچ شاخدار را قربانی نموده‌ باشد و کسی که‌‬
‫این است ک ‌‬
‫ه یسک‬
‫ه مسسجد برود ثوابسش مثسل ایسن اسست ک ‌‬
‫در سساعت چهارم ب ‌‬
‫ه در سساعت پنجسم برود ماننسد‬
‫ه داده‌ باشسد‪ ،‬کسسی ک ‌‬
‫مرغ را صسدق ‌‬
‫ه یک تخم مرغ را صدقه‌ داده‌ باشد‪ ،‬همین‌که‌ امام در‬
‫این است ک ‌‬
‫مسجد ظاهر گردید‪ ،‬فرشتگان حاضر می‌شوند و به‌ ذکر و دعا و‬
‫مطالب خطبه‌ گوش فرا می‌دهند)‪.‬‬
‫(‪ )4‬بعسسد از این‌که‌ وارد مسسسجد می‌شود‪ ،‬هسسر اندازه‌ که‌ در توان‬
‫داشته‌ باشد نماز سنت را می‌خواند‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«ل يغتسسل رجسل يوم الجمعسة‪ ،‬ويتطهسر بمسا اسستطاع مسن طُهْرٍ‪،‬‬
‫م ُّ‬
‫س من طيب بيته‪ ،‬ثم يروح إلى المسجد ل‬
‫ن من دُهْن ِه أو ي َ َ‬
‫ويدّه ُ‬
‫ُ‬
‫ب له‪ ،‬ثسم يُنصست للمام إذا تكلم‬
‫يفرق بيسن اثنيسن‪ ،‬ثسم يصسلي مسا كت ِس َ‬
‫‪2‬‬
‫فَر له من الجمعة إلى الجمعة الخرى ما لم يغش الكبائر» ‪.‬‬
‫إل غُ ِ‬
‫(هسسر کسسس در روز جمعه‌ غسسسل نمایسسد و در حسسد توان نظافسست را‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫مالک و بخاری آن را روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫بخاري آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪96‬‬

‫رعایت کند و موهایش را روغن ‌زند و خود را معطر نماید‪ ،‬سپس‬
‫ه مسسجد برود و در هسر نقطه‌ که‌ خالی باشسد نمازش را بخوانسد‪،‬‬
‫ب ‌‬
‫سسپس سساکت نشسسته‌ و به‌ سسخنان امام گوش فرا بدهسد‪ ،‬حتمسا‬
‫خداونسد از تمامسی گناهان او در طول ایسن هفته‌ تسا هفته‌ی دیگسر‬
‫درمی‌گزرد‪ ،‬اما به‌ شرط این‌که‌ مرتکب گناه کبیره‌ نشده‌ باشد)‪.‬‬
‫(‪ )5‬رعایت سکوت به‌ هنگام آمدن امام و پرهیز از این‌که‌ خود را‬
‫به‌ چیزی مشغول نماید‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«إذا قلت لصسسساحبك يوم الجمعسسسة والمام يخطسسسب‪ :‬أنصسسست فقسسسد‬
‫لغوت»‪. 1‬‬
‫ه امام در روز جمعه‌ خطبه‌ی نماز را می‌خواند شما اگر‬
‫(وقتی ک ‌‬
‫به‌ رفیقست بگوییسد سساکت باش‪ ،‬شمسا هسم کار عبسث و لغوی انجام‬
‫داده‌اید و از ثواب جمعه‌ات کم می‌شود)‪.‬‬
‫و در روایت دیگری آمده‌ که‌ پیامبر فرمود‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫ن م َّ‬
‫س الحصى فقد لغى‪ ،‬ومن لغى فل جمعة له» ‪.‬‬
‫م ْ‬
‫« َ‬
‫(هر کس خود را به‌ چیزی مشگول نماید‪ ،‬پس کار عبث و لغوی‬
‫را انجام داده‌ اسست و هسر کسس کار لغوی را انجام دهسد‪ ،‬از پاداش‬
‫جمعه‌ بی‌بهره‌ می‌شود)‪.‬‬
‫ه امام خطبه‌ می‌خواند‪ ،‬دو‬
‫(‪ )6‬اگر در هنگامی وارد مسجد شد ک ‌‬
‫رکعت نماز تحیة المسجد را به‌ طور خلصه‌ می‌خواند‪ ،‬زیرا پیامبر‬
‫فرمود‪:‬‬
‫«إذا دخسسل أحدكسسم يوم الجمعسسة والمام يخطسسب فليركسسع ركعتيسسن‬
‫وليتجوز فيهما»‪.3‬‬
‫(وقتسی وارد مسسجد شدیسد و امام خطبه‌ را می‌خوانسد بایسد دو‬
‫ه بخوانید)‪.‬‬
‫رکعت نماز را به‌ طور خلص ‌‬
‫(‪ )7‬گام برداشتن بر نماز گزاران و از هم جدا کردن آنان کراهت‬
‫ه بر‬
‫دارد‪ ،‬زیرا پیامسسسسسسسسسبر وقتسسسسسسسسسی فردی را مشاهده‌ نمود ک ‌‬
‫نمازگزاران قدم برمی‌دارد‪ ،‬خطاب به‌ وی فرمود‪« :‬اجلس فقـد‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫مسلم آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫ابو داود آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫مسلم آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪97‬‬

‫آذیت»‪.1‬‬
‫(بنشین‪ ،‬براستی که‌ مایه‌ی اذیت و آزار دیگران شدید)‪.‬‬
‫و در روایت دیگری آمده‌ که‌ فرمود‪« :‬و ل یفرق بین اثنین»‪.‬‬
‫(انسان مؤ من هرگز میان دو شخص فاصله‌ ایجاد نمی‌کند و آنان‬
‫را از هم جدا نمی‌سازد)‪.‬‬
‫(‪ )8‬خریسسسسد و فروش بعسسسسد از اذان دوم حرام و غیسسسسر مشروع‬
‫می‌باشد‪ ،‬زیرا خداوند می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ‬
‫ﭟﭠ چ الجمعة‪٩ :‬‬

‫ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ‬

‫ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ‬

‫(اي مؤمنان ! هنگامسي كسه روز آدينسه براي نماز جمعسه اذان گفتسه‬
‫شسسد‪ ،‬بسسه سسسوي ذكسسر و عبادت خدا بشتابيسسد و داد و سسستد را رهسسا‬
‫سسسازيد‪ .‬ايسسن (چيزي كسسه بدان دسسستور داده مي‌شويسسد) براي شمسسا‬
‫بهتر و سودمندتر است اگر متوجه باشيد)‪.‬‬
‫ه مسسسستحب‬
‫(‪ )9‬خواندن سسسسوره‌ی کهسسسف در شسسسب و روز جمع ‌‬
‫ه فرمود‪:‬‬
‫ه به‌ این‌که‌ از پیامبر روایت شده‌ ک ‌‬
‫می‌باشد‪ ،‬با توج ‌‬
‫«من قرأ سورة الكهف في يوم الجمعة أضاء له من النور ما بين‬
‫الجمعتين»‪.2‬‬
‫(هسسر کسسس در روز آدینه‌ سسسوره‌ی کهسسف را بخوانسسد‪ ،‬خداونسسد به‌‬
‫فاصله‌ی دو جمعه‌ روشنایی را برای او مهیا می‌گرداند)‪.‬‬
‫و سلف صالح نیز در شبانه‌ روز جمعه‌ این سوره‌ را می‌خواندند‪.‬‬
‫(‪ )10‬صلوات فرستادن بر پیامبر ‪ ،‬زیرا می‌فرماید‪:‬‬
‫«أكثروا عل َ‬
‫يّس مسن الصسلة يوم الجمعسة وليلة الجمعسة‪ ،‬فمسن فعسل‬
‫‪3‬‬
‫ت له شهيدا ً وشفيعا ً يوم القيامة» ‪.‬‬
‫ذلك كُن ُ‬
‫(در شب و روز جمعه‌ صلوات زیادی را بر من بفرستید؛ هر کس‬
‫این کار را انجام دهد‪ ،‬در روز قیامت مرا به‌ عنوان شاهد و شفیع‬
‫خود می‌یابد)‪.‬‬
‫(‪ )11‬دعای فراوان در روز جمعه‌؛ زیرا روز جمعه‌ حاوی سسسساعت‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ابو داود آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫حاکم آن‌را گزارش داده‌ و بیان داشته‌ که‌ صحیح می‌‌باشد‬
‫بیهقی آن‌را با سندی حسن نقل کرده‌ است‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪98‬‬

‫و زمانسسی اسسست که‌ خداونسسد در آن سسساعت دعاهسسا را می‌پذیرد و‬
‫خواسسسته‌ی بندگانسسش را اسسستجابت می‌نمایسسد‪ ،‬پیامسسبر در ایسسن‬
‫خصوص می‌فرماید‪:‬‬
‫م‪ ،‬يسسأل الله فيهسا‬
‫«إن فسي ال ُ‬
‫معسة سساعة‪ ،‬ل يوافقهسا عبد ٌ مسسل ٌ‬
‫ج ُ‬
‫‪1‬‬
‫خيراً‪ ،‬إل أعطاه إياه » ‪.‬‬
‫(یسسک زمان و سسساعتی در روز جمعه‌ وجود دارد‪ ،‬هسسر بنده‌ی‬
‫مسلمانی در آن ساعت هر چیز خیری را از خدا بخواهد ‪ ،‬خداوند‬
‫خواسته‌اش را استجابت می‌نماید)‪.‬‬
‫راجسسع به‌ آن سسساعت و زمان گفته‌انسسد که‌ فاصسسله‌ی آمدن امام به‌‬
‫مسجد تا برگشتن ایشان است و برخی گفته‌اند بعد از نماز عصر‬
‫است‪.‬‬
‫‪ -4‬شرایط صحت جمعه‌‬

‫ه در‬
‫(‪ )1‬منزل گزینسسی در شهسسر یسسا روسسستا؛ بنابر ایسسن‪ ،‬نماز جمع ‌‬
‫صسسحرا و بیابان و در سسسفر نیسسز صسسحیح نمی‌باشسسد‪ ،‬زیرا در عصسسر‬
‫پیامبر جز در ش هر و روستاها نماز جمعه‌ برگزار نشد و پیامبر‬
‫نیسز به‌ بادیه‌نشینان دسستور نداد که‌ نماز جمعه‌ را برپسا دارنسد‪ ،‬و بسا‬
‫وجود این‌که‌ مسسافرتهای زیادی را طسی کرده‌‪ ،‬امسا در هیسچ روایتسی‬
‫نقل نشده‌ که‌ ایشان نماز جمعه‌ را خوانده‌ باشد‪.‬‬
‫(‪ )2‬مسسجد؛ پسس نماز جمعه‌ در غیسر سساختمان و حیاط مسسجد‬
‫جایسز نیسست‪ ،‬تسا مسسلمانان بسا آب و هوای گرم یسا سسرد و یسا باران‬
‫زیانمند روبرو نشوند‪.‬‬
‫(‪ )3‬خطبه‌؛ نماز جمعه‌ بدون خطبه‌ صسحیح نمی‌باشسد‪ ،‬زیرا نماز‬
‫جمعه‌ تنها به‌ خاطر خطبه‌ تشریع شده‌ است‪.‬‬
‫(‪ )4‬نماز جمعه‌ بر کسی واجب نیست که‌ دور از آبادانی است‪:‬‬
‫ه منزل مسسسسکونی او دورتسسسر از ‪ 5/4‬کیلومتری آبادی‌ای‬
‫کسسسسی ک ‌‬
‫ه در آن نماز جمعه‌ برگزار می‌شود‪ ،‬نماز جمعه‌ در حسسسق‬
‫باشسسسد ک ‌‬
‫‪ 1‬امام احمسد آن‌را روایست کرده‌ و عراقسی نیسز آن‌را به‌ عنوان حدیسث صسحیح قلمداد‬
‫نموده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪99‬‬

‫وی واجب نمی‌باشد‪،‬زیرا پیامبر فرموده‌ است‪:‬‬
‫معَ النداء»‪.1‬‬
‫«الجمع ُ‬
‫س ِ‬
‫ة على من َ‬
‫(جمعه‌ بر کسی واجب است که‌ صدای مؤذن را بشنود)‪.‬‬
‫و معمول صدای مؤذن بیش از ‪ 5/4‬کیلومتر نمی‌گذرد‪.‬‬
‫(‪ )5‬رسیدن به‌ یک رکعت یا کمتر از نماز جمعه‪:‬‬
‫ه برسسد‪ ،‬پسس بعسد از‬
‫ه یسک رکعست از نماز جمع ‌‬
‫اگسر کسسی تنهسا ب ‌‬
‫سسلم دادن امام‪ ،‬بلنسد می‌شود و رکعتسی دیگسر را اضافه‌ می‌کنسد و‬
‫جمعه‌اش صحیح محسوب می‌شود‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«من أدرك من الصلة ركعة‪ ،‬فقد أدركها كلها»‪.2‬‬
‫ه یک رکعت نماز برسد‪ ،‬همانند آن است که‌ به‌ همه‌ی‬
‫(هر کس ب ‌‬
‫نماز رسیده‌ باشد)‪.‬‬
‫و امسسا کسسسی که‌ به‌ کمتسسر از رکعتسسی اعسسم از سسسجده‌ و امثال آن‬
‫می‌رسسسد‪ ،‬بایسسد بعسسد از سسسلم دادن امام‪ ،‬نماز ظهسسر یعنسسی چهار‬
‫رکعت را بخواند‪.‬‬
‫‪ -5‬کیفیت نماز جمعه‌‬

‫کیفیسسست نماز جمعه‌ عبارت اسسسست از این‌که‌ امام بعسسسد از زوال‬
‫ه مسسسسجد رفته‌ و بر منسسسبر می‌رود و خطاب به‌ مردم‬
‫خورشیسسسد ب ‌‬
‫سسلم می‌نمایسد و بعسد از این‌که‌ می‌نشینسد‪ ،‬بل فاصسله‌ مؤذن بانسگ‬
‫برمی‌دارد‪ ،‬سسپس بعسد از پایان اذان‪ ،‬امام بلنسد شده‌ و یسک خطبه‌‬
‫را برای مردم می‌خوانسد‪ ،‬ضمنا بایسد خطبه‌ را با حمسد و ثناگویسی از‬
‫خداونسسد و گفتسسن شهادتیسسن و صسسلوات بر پیامسسبر شروع نمایسسد‪،‬‬
‫ه پنسسد و اندرز مردم رویسسی می‌آورد و‬
‫سسسپس بسسا صسسدایی بلنسسد ب ‌‬
‫مأمورات و منهیات خدا و رسولش را برای آنان بیان می‌دارد‪.‬‬
‫و باید در دل مخاطبین رغبت و رهبت را به‌ وجود بیاورد و وعده‌‬
‫و هشدارهای الهسسسی را به‌ آنهسسسا یاداوری ‌نمایسسسد‪ ،‬سسسسپس اندکسسسی‬
‫می‌نشیند و برای خطبه‌ی دوم بلند می‌شود‪ ،‬سپس بعد از حمد و‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫أبو داود و دارقطني آن‌را روایت کرده‌اند و سند آن ضعیف است‪.‬‬
‫متفق عليه‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪100‬‬

‫ثناگویسسسی از خداونسسسد‪ ،‬خطبه‌ی دوم را بسسسا همان لهجه‌ی خطبه‌ی‬
‫نخسسست و بسسا تسسن صسسدایی ادامه‌ می‌دهسسد که‌ به‌ صسسدای فرمانده‌ی‬
‫جنگسسی می‌مانسسد‪ ،‬و بعسسد از این‌که‌ خطبه‌ی نه‌ چندان طولنی‌ای را‬
‫ارائه‌ می‌دهسسد‪ ،‬پاییسسن آمده‌ و مؤذن اقامه‌ی نماز را برپسسا می‌دارد‪،‬‬
‫سپس امام دو رکعت نماز را به‌ صورت جهری می‌خواند‪ .‬و سنت‬
‫اسسست که‌ در رکعسست نخسسست بعسسد از سسسوره‌ی فاتحه‌ سسسوره‌ی‬
‫«اعلی» و در رکعت دوم سوره‌ی «غاشیه‌» و امثال آن‌را بخواند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪101‬‬

‫سنتهای وتر و رواتب‬
‫(أ) وتر‬

‫‪ -1‬حﮑم و تعریف نماز وتر‪:‬‬
‫ه انسان مسلمان‬
‫نماز وتر سنتی مؤ کد است و شایسته‌ نیست ک ‌‬
‫ه هیچ وجه‌ آن‌را ترک نماید‪.‬‬
‫ب ‌‬
‫نماز وتسسسر عبارت از نمازی اسسسست که‌ مسسسسلمان آن‌را به‌ عنوان‬
‫آخریسسن نمازهای سسسنت شسسب قرار می‌دهسسد‪ ،‬ضمنسسا ایسسن نماز یسسک‬
‫رکعسست اسسست و بعسسد از نماز عشاء خوانده‌ می‌شود‪ ،‬زیرا پیامسسبر‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫«صــلة الليــل مثنــى مثنـى‪ ،‬فإذا خشــي أحدكــم الصــبح‬
‫صلى ركعة واحدة‪ ،‬تُوتر له ما قد صلى»‪.1‬‬
‫(نماز شسب دو رکعست دو رکعست می‌باشسد‪ ،‬وقتسی از فرا رسسیدن‬
‫صسسبح بیسسم داشتسسی‪ ،‬قبسسل از طلوع فجسسر یسسک رکعسست را به‌ تنهایسسی‬
‫بخوان‪ ،‬ایسن رکعست تمام نمازهای دو رکعتسی قبسل از خودش را به‌‬
‫صسسورت وتسسر (فرد) در می‌آورد [ چون نمازهای قبسسل از وتسسر دو‬
‫ه صسسورت فرد در‬
‫رکعتسسی بوده‌انسسد و بسسا خواندن یسسک رکعسست وتسسر ب ‌‬
‫می‌آید])‪.‬‬
‫‪ -2‬سنت قبل از وتر‪:‬‬
‫سسسنت اسسست قبسسل از نماز وتسسر دو رکعسست یسسا بیشتسسر نماز سسسنت‬
‫خوانده‌ شود‪ ،‬سسپس نماز وتسر برگزار شود‪ ،‬زیرا در روایست صسحیح‬
‫ه پیامبر به‌ همین روش عمل می‌نمود‪.‬‬
‫آمده‌ ک ‌‬
‫‪ -3‬وقت و زمان نماز وتر‪:‬‬
‫نماز وتر در طول نماز عشا تا کمی قبل از نماز فجر وقت دارد‪،‬‬
‫و خواندن آن در آخر شب بهتر از اول آن است‪ ،‬مگر برای کسی‬
‫‪1‬‬

‫بخاری آن‌را گزارش داده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪102‬‬

‫ه بیسسسم داشته‌ باشسسسد خواب بر او غلبه‌ کنسسسد و بیدار نشود‪ ،‬زیرا‬
‫ک ‌‬
‫پیامبر فرمود‪:‬‬
‫َ‬
‫«من ظن منكم أن ل يستيقظ آخر الليل فليوتر أوّله‪ ،‬ومن ظن‬
‫منكسسم أنسسه يسسستيقظ آخَره‪ ،‬فليوتسسر آخَره‪ ،‬فإن صسسلة آخسسر الليسسل‬
‫محضورة‪ ،‬وهي أفضل»‪.1‬‬
‫( اگسر فکسر کردیسد که‌ در آخسر شسب برای خواندن نماز وتسر بیدار‬
‫نمی‌شود‪ ،‬پسسس آن‌را در همان اوائل شسسب بخوانیسسد‪ ،‬و اگسسر بر آن‬
‫شدی که‌ بیدار می‌شود‪ ،‬پسسس سسسعی کنیسسد که‌ آن‌را در آخسسر شسسب‬
‫بخوانیسد‪ ،‬زیرا فرشتگان در حیسن خواندن نماز آخسر شسب حاضسر و‬
‫ناظر هستند و بهترین نماز محسوب می‌گردد)‪.‬‬
‫‪ -4‬نخواندن وتر تا فرا رسیدن صبح‪:‬‬
‫ه امید بیدار شدن‪ ،‬سنت وتر را به‌ تأخیر انداخت‪ ،‬اما‬
‫اگر کسی ب ‌‬
‫تسا فرا رسسیدن صسبح بیدار نشسد‪ ،‬پسس بایسد قبسل از نماز ظهسر آن‌را‬
‫قضا نماید‪ ،‬زیرا پیامبر می‌فرماید‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫«من نام عن وتره أو نسيه‪ ،‬ليصله إذا ذكره» ‪.‬‬
‫(اگر کسی بر اثر غلبه‌ی خواب یا فراموشی نماز وتر را نخواند‪،‬‬
‫باید هرگاه به‌ یاد آورد‪ ،‬آن‌را برگزار نماید)‪.‬‬
‫ه صسسورت‬
‫لزم به‌ ذکسسر اسسست که‌ قضای نماز وتسسر در روز‪ ،‬بایسسد ب ‌‬
‫جفست باشسد نه‌ فرد‪ ،‬یعنسی اگسر در شسب سسه‌ رکعست می‌خوانسد بایسد‬
‫در روز چهار رکعت بخواند‪ ،‬و به‌ همین سان‪.‬‬
‫‪ -5‬قرائت قرآن در نماز وتر‪:‬‬
‫خواندن دو سسسوره‌ی «اعلی» و «کافرون» در دو رکعسست قبسسل از‬
‫ه سسوره‌ی‬
‫یسک رکعست وتسر مسستحب و سسنت اسست‪ ،‬و خواندن سس ‌‬
‫«اخلص» و «معوذتیسن»‪ 3‬در برخسی اوقات برای بعسد از فاتحه‌ در‬
‫یسک رکعسست وتسر پیشنهاد شده‌ اسسست‪ ،‬امسا بعسسد از فاتحسسه‪ ‌،‬به‌ طور‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫امام احمد و مسلم آن‌را روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫ابو داود آن‌را روایت کرده‌ و سند آن صحیح می‌باشد‪.‬‬
‫امام احمد‪ ،‬ابوداود و نسائی به‌ سندی حسن آن‌را روایت کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪103‬‬

‫اغلب سوره‌ی «اخلص» خوانده‌ می‌شود‪.‬‬
‫‪ -6‬تﮑرار نماز وتر‪:‬‬
‫مکروه‌ اسست که‌ در یسک شسب دو بار یسا بیشتسر نماز وتسر خوانده‌‬
‫شود‪ ،‬زیرا پیامبر فرموده‌ است‪:‬‬
‫«لوتران بلیلة»‪.1‬‬
‫(در یک شب جایز نیست که‌ دو مرتبه‌ نماز وتر خوانده‌ شود)‪.‬‬
‫بنابر ایسن‪ ،‬اگسر کسسی در اول شسب‪ ،‬نماز وتسر را خوانسد‪ ،‬سسپس از‬
‫ه که‌‬
‫خواب بیدار شد و خواست که‌ نماز سنت را بخواند‪ ،‬هر انداز ‌‬
‫توانایسی داشست‪ ،‬می‌توانسد نماز سسنت بخوانسد‪ ،‬امسا نبایسد نماز وتسر را‬
‫تکرار ‌نماید‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪« :‬لوتران بلیلة»‪.‬‬
‫(ب) سنت فجر‬

‫‪ -1‬حﮑم سنت فجر‪:‬‬
‫قبسل از نماز صسبح‪ ،‬دو رکعست سسنت مؤکسد وجود دارد که‌ هماننسد‬
‫نماز وتر مورد تأکید واقع شده‌ است‪ ،‬زیرا همان‌گونه‌ که‌ نماز وتر‬
‫آخریسن نماز شسب اسست‪ ،‬سسنت فجسر نیسز نخسستین نمازی اسست که‌‬
‫در روز خوانده‌ می‌شود‪ ،‬پیامسسبر بسسا عمسسل خویسسش روی آن تأکیسسد‬
‫ورزیسد و هیچ‌گاه آن‌را ترک ننمود و بسا سسخنان خویسش اصسحاب را‬
‫بدان تشویق می‌کرد‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫«ركعتا الفجر خير من الدنيا وما فيها» ‪.‬‬
‫(دو رکعت سنت فجر از دنیا و آن‌چه‌ در آن است بهتر و نیکوتر‬
‫است)‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫و فرمود‪« :‬ل تدعوا ركعتي الفجر‪ ،‬وإن طاردتكم الخيل» ‪.‬‬
‫(اگر چه‌ در تنگنا قرار گیرید و دشمن شما را دنبال کند‪ ،‬سعی‬
‫کنید که‌ هرگز دو رکعت سنت فجر را ترک ننمایید)‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ترمذی آن‌را روایت کرده‌ و در ردیف احادیث حسن برشمرده‌ است‪.‬‬
‫مسلم آن‌را روایت کرده‌ است‬
‫امام احمد و ابوداود آن‌را روایت کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪104‬‬

‫‪ -2‬زمان و وقت سنت فجر‪:‬‬
‫سنت فجر از لحظه‌ی طلوع فجر تا نماز صبح وقت دارد‪ ،‬و اگر‬
‫کسسی بر اثسر غلبه‌ی خواب یسا فراموشسی آن‌را نخوانسد‪ ،‬پسس هرگاه‬
‫بیدار شسد یسا به‌ یاد آورد می‌توانسد آن‌را بخوانسد‪ ،‬امسا بسا فرا رسسیدن‬
‫زوال خورشید ساقط می‌شود‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫«من لم يُص ّ‬
‫ل ركعتي الفجر حتى تطلع الشمس فليصلهما» ‪.‬‬
‫و در یکسسی از غزوه‌سسها پیامسسبر و اصسسحاب تسسا طلوع خورشیسسد از‬
‫ه بیدار شدنسد کمسی از آن‌سجا دور‬
‫خواب بیدار نشدنسد‪ ،‬پسس از آن‌ک ‌‬
‫افتادنسسد و پیامسسبر به‌ بلل دسسستور داد اذان برداشسست و سسسپس دو‬
‫رکعت فجر را خواندند و بعد نماز صبح را برپا داشتند‪.2‬‬
‫‪ -3‬کیفیت سنت فجر‪:‬‬
‫سنت فجر دو رک عت است که‌ به‌ طور خلصه‌ برگزار می‌شود و‬
‫بعسد از خواندن فاتحه‌ در رکعست نخسست سسوره‌ی «کافرون» و در‬
‫رکعسست دوم سسسوره‌ی «اخلص» خوانده‌ می‌شود و در صسسورتی که‌‬
‫تنهسسسا به‌ سسسسوره‌ی فاتحه‌ اکتفسسسا شود‪ ،‬جایسسسز اسسسست‪ ،‬زیرا عایشه‌‬
‫رضی‌الله‌عن ها‪ -‬روایست کرده‌ که‌ پیامسبر طوری دو رکعست فجسر را‬‫ه سسوره‌ی دیگری را در‬
‫خلصسه‌ می‌نمود که‌ فکسر می‌کنسم جسز فاتح ‌‬
‫آن نمی‌خواند‪.3‬‬
‫و در روایست دیگری می‌فرمایسد‪ :‬پیامسبر در دو رکعست سسنت فجسر‬
‫سسسسوره‌ی «کافرون» و سسسسوره‌ی «اخلص» را بسسسا شادمانسسسی‬
‫می‌خواند‪.4‬‬
‫و برخسی اوقات در رکعست نخسست آیه‌ی ‪ :‬چ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ‬
‫ﭨ چ البقرة‪ ١٣٦ :‬و در رکعسسسست دوم آیه‌ی‪ :‬چ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ‬
‫ﭯ ﭰ چ آل عمران‪ ٦٤ :‬و بر خسسسسی اوقات آیه‌ی‪ :‬چ ﯼ ی ی ی‬
‫چ آل عمران‪ ٥٢ :‬را می‌خواند‪.5‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬
‫‪5‬‬

‫بیهقی به‌ سندی جید آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫بخاری آن‌را روایت کرده‌ است‬
‫بخاری (‪ )2/52‬کتاب‪ :‬التهجد باب ما یقرأ فی رکعتی الفجر‪ ،‬مسلم (‪.)1/500‬‬
‫مسلم (‪)1/502‬‬
‫صحیح مسلم (‪.)1/502‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪105‬‬

‫نماز نفل (سنت)‬
‫‪ -1‬فضیلت نماز نفل‪:‬‬
‫نماز نفسسسسل فضیلت بزرگسسسسی دارد‪ ،‬پیامسسسسبر در خصسسسسوص آن‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫ن لعبدٍ فسي شيسء أفضسل مسن ركعتيسن ي ُسصليهما‪ ،‬وإن البَّر‬
‫«مسا أذِس َ‬
‫‪1‬‬
‫ليُذر فوق رأس العبد مادام في صلته» ‪.‬‬
‫(خواندن دو رکعست سسنت از بزرگ‌تریسن اعمالی اسست که‌ از بنده‌‬
‫ه بنده‌ در حال خواندن نماز سنت‬
‫خواسته‌ شده‌ است و تا وقتی ک ‌‬
‫است‪ ،‬خیر و نیکی بر او نازل می‌شود)‪.‬‬
‫و هنگامسسی که‌ یکسسی از اصسسحاب از پیامسسبر می‌خواهسسد او را به‌‬
‫عنوان رفیسسسق و یار خود در بهشسسست قرار بدهسسسد‪ ،‬پیامسسسبر به‌ او‬
‫می‌گوید‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫«أعني على نفسك بكثرة السجود» ‪.‬‬
‫(برای این‌که‌ به‌ عنوان یار و رفیسسق مسسن در بهشسست قرار بگیریسسد‪،‬‬
‫لزم است نمازهای فراوانی را بخوانید)‪.‬‬
‫‪ -2‬فلسفه‌ی نماز نفل‪:‬‬
‫از جمله‌ فلسسسفه‌ و حکمتهای نماز نفسسل ایسسن اسسست که‌ نقایسسص و‬
‫ناتمامی‌های نماز فرض را جبران می‌کند‪ ،‬پیامبر در خصوص آن‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫«إن أول مسا يُحاسسب الناس بسه يوم القيامسة مسن أعمالهسم الصسلة‪،‬‬
‫يقول رب ُّسنا للملئكسة – وهسو أعلم –‪ :‬انظروا فسسي صسلة عبدي أتمهسا‬
‫أم نقصسسها؟ فإن كانسست تامسسة كُتبسست له تامسسة‪ ،‬وإن كان انتقسسص‬
‫منها‪.»..‬‬
‫(نخسسستین عملی که‌ مورد محاسسسبه‌ واقسسع می‌شود نماز اسسست؛‬
‫پروردگار – هسسر چنسسد که‌ خود نیسسز آگاهسسی دارد‪ -‬به‌ فرشته‌ی خود‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ترمذی آن‌را به‌ سندی صحیح روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫مسلم آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪106‬‬

‫دسستور می‌دهسد‪ :‬نمازهای بنده‌ی مرا مورد حسساب قرار دهیسد که‌‬
‫آیا نمازهایش را به‌ طور کامل خوانده‌ یا ناتمام و ناقص؟ پس اگر‬
‫ه نمازهایسسش کامسسل‬
‫نمازهایسسش کامسسل بود برای او می‌نویسسسند ک ‌‬
‫اسسست و اگسسر در صسورتی که‌ نمازهایسسش کامسسل نباشسسد از‌ نمازهای‬
‫نفل و سنت‌های وی‪ ،‬فرایضش را کامل می‌گردانند‪.)...‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪107‬‬

‫نماز عیدین‬
‫(أ) حﮑم و وقت نماز عید‬

‫نماز عیسسد فطسسر و قربان از سسسنت‌های مؤکسسد اسسست و حکسسم آن‬
‫همانند واجب می‌باشد‪ ،‬خداوند متعال در قرآن کریم بدان فرمان‬
‫داده‌ و می‌فرماید‪:‬‬
‫ﮍ چ الكوثر‪٢ - ١ :‬‬
‫چﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﮋ ﮌ‬
‫(مسا بسه تسو خيسر و خوبسي بي‌نهايست فراوانسي را عطاء كرده‌ايسم (كسه‬
‫نبوّت و ديسن حسق و هدايست‪ ،‬و هسر آن چيزي اسست كسه سسعادت دو‬
‫جهان را بسه همراه دارد) حال كسه چنيسن اسست تنهسا براي پروردگار‬
‫خود نماز بخوان و قرباني بكن)‪.‬‬
‫و در آیه‌ی دیگری رستگاری بنده‌ را بدان ربط داده‌ و می‌فرماید‪:‬‬
‫ﰈﰈﰈﰈﰈﰈﰈﰈﰈ چ العلى‪١٥ – ١٤ :‬‬
‫چی‬
‫(قطعا ً رسستگار مي‌گردد كسسي كسه خويشتسن را (از كثافست كفسر و‬
‫معاصي) پاكيزه دارد‪ .‬و نام پروردگار خود را ببَرد و نماز بگزارد و‬
‫فروتني كند)‪.‬‬
‫پیامسبر آن‌را انجام داد‪ ،‬روی آن مواظبست نمود‪ ،‬اصسحاب را بدان‬
‫دسستور می‌داد و زنان و بچه‌سها را برای انجام آن تشویسق می‌کرد‪،‬‬
‫زیرا نماز عیسد یکسی از شعایسر اسسلم و مظهری از مظاهسر ایمان و‬
‫تقوی است‪.‬‬
‫وقت نماز عید‪ :‬بعد از بال آمدن آفتاب به‌ اندازه‌ی یک نیزه‌ تا‬
‫هنگام زوال خورشیسد به‌ عنوان وقست نماز عیسد معرفسی می‌شود؛‬
‫بهتسر ایسن اسست که‌ نماز عیسد قربان در اول وقست برگزار شود تسا‬
‫ه تأخیسر‬
‫مردم بتواننسد قربانی‌هایشان را ذبسح نماینسد‪ ،‬و نماز فطسر ب ‌‬
‫انداخته‌ شود تسا مردم بتواننسد زکات فطسر را پرداخست نماینسد‪ ،‬زیرا‬
‫پیامسبر به‌ همیسن منوال عمسل می‌نمود‪ .‬جندب می‌گویسد‪ :‬پیامسبر‬
‫نماز فطسسر را تسسا بال آمدن آفتاب به‌ اندازه‌ی دو نیزه‌ و نماز قربان‬
‫را تا بال آمدن آفتاب به‌ اندازه‌ی یک نیزه‌ به‌ تأخیر می‌انداخت‪.1‬‬
‫‪1‬‬

‫تلخیص الحبیر نوشته‌ی ابن حجر‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪108‬‬

‫(ب) بعضی از آداب عید‪:‬‬

‫ه شخص غ سل کرده‌ و خود را تمییز و پاک‬
‫(‪ )1‬مستحب است ک ‌‬
‫ه انس‬
‫گرداند و لباس‌های تازه‌اش را بپوشد‪ ،‬زیرا روایت شده‌ ک ‌‬
‫ه مسا دسستور می‌داد که‌ بهتریسن‬
‫فرمود‪ :‬پیامسبر در روزهای عیسد ب ‌‬
‫لباس س‌هایمان را بپوشیسسم و از بهتریسسن عطرهسسا اسسستفاده‌ نماییسسم و‬
‫بهتریسن حیوان را قربانسی کنیم‪ .1‬و پیامسبر در روزهای عیسد ردای‬
‫شادی را می‌پوشید‪.2‬‬
‫در روز عیسد فطسر مسستحب اسست که‌ قبسل از رفتسن به‌ مسسجد‪،‬‬
‫چیزی خورده‌ شود‪ ،‬امسا در روز عیسد قربان امسساک و خودداری از‬
‫خوردن تا هنگام برگشتن از نماز عید‪ ،‬مستحب است‪ ،‬زیرا بریده‬
‫می‌گویسسد‪ :‬پیامسسبر در روز عیسسد فطسسر تسسا چیزی را نمی‌خورد‪،‬‬
‫بیرون نمی‌آمسسد‪ ،‬امسسا در روز عیسسد قربان چیزی را نمی‌خورد تسسا از‬
‫مسجد بازمی‌گشت‪ ،‬سپس از قربانی خود می‌خورد‪.3‬‬
‫(‪ )3‬سسسسر دادن تکبیسسسر در شب‌های هسسسر دو عیسسسد فطسسسر و قربان‬
‫مسستحب اسست‪ .‬و در عیسد قربان تسا آخریسن روزهای ایام التشریسق‬
‫که‌ غروب خورشیسد روز سیزدهم اسست‪ ،‬این تکبیر جزو سنت‌های‬
‫پیامبر می‌باشد‪ ،‬اما در عید فطر تا برپا داشتن نماز عید جایز و‬
‫سنت است‪.‬‬
‫و الفاظ تکبیسر به‌ همین‌ صسورت می‌باشسد‪ :‬الله أكسبر الله أكسبر‪ ،‬ل‬
‫إله إل ّ الله‪ ،‬الله أكبر الله أكبر‪ ،‬ولله الحمد‪.‬‬
‫ه مصسسلی و بعسسد از برپسسا داشتسسن‬
‫سسسر دادن تکبیسسر بعسسد از رفتسسن ب ‌‬
‫نمازهای فرض مورد تأکیسسسسد واقسسسسع شده‌ اسسسسست‪ ،‬زیرا خداونسسسسد‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖﭗ چ البقرة‪٢٠٣ :‬‬
‫‪ 1‬حاکم آن را روایت کرده‌ است و سند آن بدون مشکل است‪.‬‬
‫‪ 2‬شافعسسی آن‌را روایسست کرده‌ و سسسندش اشکالی ندارد‪ ،‬زیرا روایات تابعسسی برای آن‬
‫وجود دارند‪.‬‬
‫‪ 3‬ترمذی و دیگران آن‌را روایسست کرده‌انسسد و ابسسن قطان آن‌را صسسحیح قلمداد نموده‌‬
‫است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪109‬‬

‫خصسسي (كسسه سسسه روز ايّام التشريسسق‪ ،‬يعنسسي‬
‫(و در روزهاي مش ّ‬
‫جه اسست و حاجيان در‬
‫يازدهسم و دوازدهسم و سسيزدهم ماه ذي‌الح ّس‬
‫منيا بسر مي‌برند) خدا را ياد كنيد (و با اذكار و ادعيه به عبادت و‬
‫ِ‬
‫پرستش او بپردازيد))‪.‬‬
‫ﰈﰈﰈﰈﰈ چ العلى‪١٥ :‬‬
‫و می‌فرماید‪ :‬چ‬
‫(و نام پروردگار خود را ببَرد و نماز بگزارد و فروتني كند)‬
‫و در آیه‌ی دیگری فرموده‌ اسسسسسسسسسسسسسسسست‪ :‬چ‬
‫چ الحج‪٣٧ :‬‬
‫(تسا خدا را بسه خاطسر ايسن كسه هدايتتان نموده اسست (و بسه سسوي‬
‫انجام اعمال نيكسسسسسو رهنمودتان كرده اسسسسسست) بزرگ داريسسسسسد و‬
‫(سپاسگزار الطاف او باشيد))‪.‬‬
‫(‪ )4‬مسسسستحب اسسسست شخسسسص نمازگزار هنگام بازگشسسست از راه‬
‫ه همیسسن صسسورت عمسسل‬
‫دیگری به‌ خانه‌اش برگردد‪ ،‬زیرا پیامسسبر ب ‌‬
‫نموده‌ است‪.‬‬
‫از جابر روایسسست شده‌ که‌ گفسسست‪ :‬پیامسسسبر در روز عیسسسد (هنگام‬
‫بازگشت) راه خود را تغییر می‌داد‪.1‬‬
‫(‪ )5‬مسسستحب اسسست که‌ نماز عیسسد در صسسحرا برگزار شود‪ ،‬مگسسر‬
‫این‌که‌ ضرورتسسسسسسسی همچون بارش باران و امثال آن وجود داشته‌‬
‫ه در مسجد برگزار می‌شود‪ ،‬زیرا چنان‌که‌ در حدیث صحیح‬
‫باشد ک ‌‬
‫آمده‌ پیامبر روی برگزاری نماز در صحرا مواظبت می‌نمود‪.‬‬
‫(‪ )6‬تسبریک گویسی بسا لفسظ "خداونسد از مسا و شمسا قبول نمایسد" در‬
‫روز عیسسد از مسسستحبات می‌باشسسد‪ ،‬زیرا روایسست شده‌ که‌ اصسسحاب‬
‫پیامبر هرگاه در روز عید به‌ هم می‌رسیدند‪ ،‬می‌گفتند‪ :‬تقبل الله‌‬
‫منا و منک‪.2‬‬
‫(‪ )7‬آزاد بودن خوردن و نوشیدن و سسسسسرگرمی‌های فراوان‪ ،‬زیرا‬
‫پیامبر در خصوص عید قربان فرمود‪:‬‬
‫‪3‬‬
‫م أكل و ُ‬
‫«أيام الت َّ ْ‬
‫ر لله» ‪.‬‬
‫شرِيق أيا ُ‬
‫شْر ٍ‬
‫ب‪ ،‬وذِك ْ ٍ‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫بخاری آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫ه است‪.‬‬
‫امام احمد به‌ سندی جید آن‌را گزارش داد ‌‬
‫مسلم آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪110‬‬

‫(روزهای ایام التشریسق (سسه‌ روز بعسد از عیسد قربان) روزهای‬
‫خوردن‪ ،‬نوشیدن و ذکر و یاد خداوند متعال است)‪.‬‬
‫و انسسس نقسسل کرده‌ هنگامسسی که‌ پیامسسبر وارد مدینه‌ شسسد‪ ،‬اهسسل‬
‫مدینه‌ در سال دو روز را عید می‌گرفتند‪ ،‬پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«قسسسد أبدلكسسسم الله تعالى بهمسسسا خيرا ً منهمسسسا‪ :‬يوم الفطسسسر ويوم‬
‫الضحى»‪.1‬‬
‫(خداونسد متعال در مقابسل ایسن دو روز‪ ،‬دو روز بهتری را برای‬
‫شما قرار داده‌ که‌ عبارتند از روز عید فطر و روز عید قربان)‪.‬‬
‫و هنگامسی که‌ ابوبکسر انزجار و ناراحتسی خود را نسسبت به‌ دو کنیسز‬
‫ه ابوبکسسر‬
‫آواز خوان در منزل پیامسسبر ‪ ،‬اظهار داشسست‪ ،‬پیامسسبر ب ‌‬
‫فرمود‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫ً‬
‫َ‬
‫ن اليوم عيدنا» ‪.‬‬
‫«يا أبا بكر‪ ،‬إن لكل قوم ٍ عيدا‪ ،‬وإ ّ‬
‫(ای ابوبکسر! هسر ملت و قومسی عیدی دارد‪ ،‬و امروز هسم عیسد مسا‬
‫است)‪.‬‬
‫(ج) کیفیت نماز عید‬

‫مردم تکبیر گویان به‌ مصلی می‌روند و تا هنگامی که‌ آفتاب چند‬
‫متری بال می‌آیسد همچنان تکبیسر سسر می‌دهنسد‪ ،‬سسپس امام بدون‬
‫ه بلنسد می‌شود دو رکعست نماز را برگزار می‌نمایسد‪ ،‬در‬
‫اذان و اقام ‌‬
‫رکعت نخست هفت مرتبه‌ «الله‌ اکبر» را می‌گوید و مأمومین نیز‬
‫ه صسسورت جهری شروع به‌‬
‫همراه او تکبیسسر را سسسر می‌دهنسسد و ب ‌‬
‫خواندن سسسسوره‌ی «فاتحسسسه»‌ و سسسسوره‌ی «اعلی» می‌نمایسسسد و در‬
‫رکعت دوم پنج مرتبه‌ تکبیر را سر می‌دهند و سوره‌ی «فاتحه‌» و‬
‫ه سسسوره‌ی «شمسسس» را می‌خوانسسد‪ ،‬پسسس از‬
‫«غاشیه‌» و یسسا این‌ک ‌‬
‫سسسلم دادن نماز‪ ،‬امام بلنسسد شده‌ و به‌ ارائه‌ی خطبه‌ می‌پردازد و‬
‫در اثنای خطبه‌ نشسسستی کوتاه را انجام می‌دهسسد‪ ،‬ضمنسسا چنان‌که‌‬
‫خطبه‌ را بسا حمسد و ثناگویسی از خداونسد شروع می‌نمایسد‪ ،‬و به‌ پنسد و‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫نسائي آن‌را به‌ سندی صحيح گزارش داده‌ است‪.‬‬
‫بخاری آن‌را گزارش داده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪111‬‬

‫اندرز مردم نیسسسسز پرداخته‌ و در اثنای خطبه‌ از تکبیرات اسسسسستفاده‌‬
‫می‌کنسد و در عیسد فطسر از زکات فطسر و توضیسح احکام آن بحسسث‬
‫می‌رانسد و در عیسد قربان نیسز مردم را برای سسنت قربانسی تشویسق‬
‫می‌نمایسسد و احکامات مربوط به‌ حیوان قربانسسی شده‌ را برای آنان‬
‫توضیسسسسح می‌دهسسسسد‪ ،‬و بعسسسسد از پایان خطبه‌ مردم به‌ خانه‌هایشان‬
‫ه قبسل از خطبه‌ و‬
‫بازمی‌گردنسد و نماز سسنت را نمی‌خواننسد‪ ،‬زیرا ن ‌‬
‫نه‌ بعسد از آن‪ ،‬نماز سسنت وجود ندارد‪ ،‬مگسر کسسی که‌ نماز عیسد را‬
‫نخوانده‌ باشسد که‌ می‌توانسد چهار رکعست نماز عیسد را بخوانسد‪ ،‬زیرا‬
‫ابسن مسسعود می‌گویسد‪ :‬کسسی که‌ برگزاری نماز عیسد به‌ صسورت‬
‫جماعست و همراه امام را از دسست داده‌ بود‪ ،‬بایسد چهار رکعست را‬
‫بخوانسد‪ ،‬امسا اگسر قسسمتی را ‪-‬اگسر چه‌ تنهسا تشهسد نیسز باشسد‪ -‬همراه‬
‫امام بخواند‪ ،‬او باید بعد از سلم دادن امام بلند شود و دو رکعت‬
‫را بخواند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪112‬‬

‫نماز کسوف (خورشید گرفتگی)‬
‫‪ -1‬حﮑم و وقت نماز کسوف‪:‬‬
‫نماز کسسسوف برای زنان و مردان سسسنت مؤکسسد اسسست و پیامسسبر‬
‫بدان دستور داده‌ است‪ ،‬آنجا که‌ می‌فرماید‪:‬‬
‫ن ال َّ‬
‫«إ َّ‬
‫ت الله‪ ،‬ل ي َ ْ‬
‫خ ِ‬
‫ن من آيا ِ‬
‫ت أحدٍ‬
‫مو ِ‬
‫س والقَ َ‬
‫ن لِ َ‬
‫شم َ‬
‫سفا ِ‬
‫مَر آيتا ِ‬
‫َ َ ُّ‬
‫‪1‬‬
‫صلوا» ‪.‬‬
‫ول لحياتِهِ‪ ،‬فإذا رأيت ُ ْ‬
‫م ذل ِك ف َ‬
‫(قطعا خورشید و ماه دو نشانه‌ از نشآنه‌های خداوند هستند و به‌‬
‫ه نمی‌شونسسد‪ .‬هرگاه خورشیسسد‬
‫خاطسسر مرگ یسسا تولد کسسسی گرفت ‌‬
‫گرفتگسی یسا ماه گرفتگسی را مشاهده‌ کردیسد‪ ،‬نماز بخوانیسد و دعسا‬
‫ه پیش آمده‌ رفع شود)‪.‬‬
‫کنید تا آن‌چه‌ ک ‌‬
‫و امسسا وقسست برگزاری نماز کسسسوف از لحظه‌ی ظهور خورشیسسد‬
‫گرفتگسی یسا ماه گرفتگسی تسا تجلی آنان‪ ،‬می‌باشسد‪ ،‬و در صسورتی که‌‬
‫خورشید گرفتگی در آخر روز واقع شود که‌ معمول نماز سنت در‬
‫آن وقسسست به‌ شدت مکروه‌ اسسسست‪ ،‬بایسسسد به‌ جای نماز‪ ،‬ذکسسسر خدا‪،‬‬
‫استغفار‪ ،‬تضرع و دعا را انجام داد‪.‬‬
‫ه دیدگاه فوق رأی و نظسر کسسانی اسست که‌‬
‫لزم بر ذکسر اسست ک ‌‬
‫ه طور کلی خواندن نماز سسسسسسسسسنت را در اوقات منهی‌عنه‌ حرام‬
‫ب ‌‬
‫ه بر اثر‬
‫می‌دانند‪ ،‬اما کسانی که‌ معتقد هستند خواندن نمازهایی ک ‌‬
‫سسببی خوانده‌ می‌شونسد‪ ،‬جایسز اسست‪ ،‬آنان نماز کسسوف را در آخسر‬
‫روز نیز می‌خوانند‪ ،‬گفتنی است که‌ این ‌رأی دوم راجح می‌باشد‪.‬‬
‫‪ -2‬آنﭽه‌ که‌ در حین کسوف سنت است‪:‬‬
‫مسستحب اسست که‌ در حیسن خورشیسد گرفتگسی اعمالی همچون‪:‬‬
‫ذکسر‪ ،‬اسستغفار‪ ،‬دعسا‪ ،‬صسدقه‌‪ ،‬نیکسی و صسله‌ی رحسم به‌ حسد فراوان‬
‫انجام داده‌ شود‪ ،‬زیرا پیامبر می‌فرماید‪:‬‬
‫ن ال َّ‬
‫«إ َّ‬
‫ت الله‪ ،‬ل ي َ ْ‬
‫ت أحدٍ‬
‫مو ِ‬
‫خ ِ‬
‫ن من آيا ِ‬
‫ن لِ َ‬
‫شمس والقَ َ‬
‫سفا ِ‬
‫مَر آيتا ِ‬
‫‪1‬‬

‫بخاری آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪113‬‬

‫ُ‬
‫م ذَل ِ َ‬
‫صل ّوا»‪.1‬‬
‫ول لحياتِهِ‪ ،‬فإذا رأيت ُ ْ‬
‫صدَّقُوا و َ‬
‫ك فادعوا الله وكَبِّروا وَت َ َ‬
‫(قطعا خورشید و ماه دو نشانه‌ از نشانه‌های خداوند هستند و به‌‬
‫ه نمی‌شونسسد‪ .‬هرگاه خورشیسسد‬
‫خاطسسر مرگ یسسا تولد کسسسی گرفت ‌‬
‫گرفتگسی یسا ماه گرفتگسی را مشاهده‌ کردیسد‪ ،‬خدا را بخوانیسد‪ ،‬تکبیسر‬
‫سر دهید‪ ،‬صدقه‌ بدهید و نماز بگزارید)‪.‬‬
‫‪ -3‬کیفیت نماز کسوف‪:‬‬
‫این‌که‌ بدون اذان و اقامه‌ مردم در مسسسجد گرد می‌آینسسد‪ ،‬ضمنسسا‬
‫اشکالی ندارد اگسر بسا گفتسن (الصسلة جامعه‌) مردم را برای انجام‬
‫آن دعوت نمود‪ ،‬سپس امام دو رکعست نماز را به‌ همراه مأمومیسن‬
‫برپا می‌دارد و در هر رکعتی دو رکوع و دو قیام را انجام می‌دهد‪،‬‬
‫ضمنسسا بایسسد قرائت‪ ،‬رکوع و سسسجده‌ها به‌ صسسورت طولنسسی خوانده‌‬
‫شونسد‪ ،‬و در صسورتی که‌ در اثنای نماز کسسوف برطرف شسد‪ ،‬آنان‬
‫می‌توانند ادامه‌ی نماز را همانند نماز عادی به‌ پایان برسانند‪.‬‬
‫ه دادن خطبه‌ لزم نیسست‬
‫گفتنسی اسست که‌ برای نماز کسوف اران ‌‬
‫ه ندارد‪ ،‬اما امام اگر بخواهد‪ ،‬می‌تواند که‌ به‌ پند و‬
‫و نیازی به‌ خطب ‌‬
‫اندرز مردم بپردازد‪ ،‬زیرا امامان (بخاری (‪ )947‬و مسسلم (‪ )901‬از‬
‫حضرت عایشه‌ ‪-‬رضی‌الله‌عنها‪ -‬روایت کرده‌اند که‌ گفت‪ :‬در زمان‬
‫حیات پیامسسبر خورشیسسد گرفتگسسی پیسسش آمسسد و پیامسسبر به‌ سسسوی‬
‫مسجد رفت‪ ،‬سپس قیام کرد و تکبیر گفت‪ ،‬مردم نیز پشت سر‬
‫ه صسسف ایسسستادند و پیامسسبر قرائتسسش را طولنسسی کرد‪،‬‬
‫ایشان ب ‌‬
‫سسسپس به‌ رکوع رفته‌ و آن را طول داد‪ .‬پسسس از رکوع سسسرش را‬
‫بلنسسد کرد و گفسست‪ « :‬سسسمع الله لمسسن حمده‪ ،‬ربنسسا ولك الحمسسد»‪.‬‬
‫آن‌گاه ( برای بار دوم) قرائت سسسوره‌ی حمسسد و دیگسسر سسسوره‌ها را‬
‫ه طول قرائت اول‪ -‬از سسر گرفست‪ .‬سسپس تکبیسر‬
‫طول – البته‌ نه‌ ب ‌‬
‫گفسست و به‌ رکوع رفسست‪ ،‬ولی به‌ میزان رکوع اول آن‌را طول نداد‪،‬‬
‫آن‌گاه بسا بلنسد کردن سسر از رکوع گفست‪ « :‬سسمع الله لمسن حمده‪،‬‬
‫ربنا ولك الحمد»‪ .‬سپس به‌ سجده‌ رفت‪ ،‬هم‌چنین در رکعت دوم‬
‫نیسز همین‌طور عمسل کرد تسا چهار رکوع را کامسل نمود‪ .‬یعنسی چهار‬
‫‪1‬‬

‫بخاری آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪114‬‬

‫رکوع و چهار سجده‌‪.‬‬
‫قبسسل از آن‌که‌ پیامسسبر نمازش را تمام کنسسد‪ ،‬خورشیسسد گرفتگسسی‬
‫برطرف شسسسد‪ .‬بعسسسد از خواندن نماز برای مردم خطبه‌ خوانسسسد و‬
‫خداونسد را آن‌چنان که‌ شایسسته‌ اسست‪ ،‬ثنسا و تمجیسد کرده‌‪ ،‬سسپس‬
‫فرمود‪:‬‬
‫«إن الشمس والقمر آيتان من آيات الله ل يخسفان لموت أحد‬
‫ول لحياته‪ ،‬فإذا رأيتموهما فافزعوا للصلة»‪.‬‬
‫((قطعا خورشید و ماه دو نشانه‌ از نشانه‌های خداوند هستند و‬
‫به‌ خاطسسر مرگ یسسا تولد کسسسی گرفته‌ نمی‌شونسسد‪ .‬هرگاه خورشیسسد‬
‫ه سسسسوی نماز‬
‫گرفتگسسسی یسسسا ماه گرفتگسسسی را مشاهده‌ کردیسسسد‪ ،‬ب ‌‬
‫بشتابید)‪.‬‬
‫‪ -4‬خسوف ماه (ماه گرفتگی)‪:‬‬
‫نماز ماه گرفتگسسی هماننسسد نماز خورشیسسد گرفتگسسی اسسست‪ ،‬زیرا‬
‫پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«فإذا رأيتموهما فافزعوا للصلة»‪.‬‬
‫(هرگاه خورشیسد گرفتگسی یسا ماه گرفتگسی را مشاهده‌ کردیسد‪ ،‬به‌‬
‫سوی نماز بشتابید)‪.‬‬
‫ه نماز ماه گرفتگی‬
‫اما برخی از فقهای اسلمی بیان داشته‌اند ک ‌‬
‫همانند سایر نمازهای نفل می‌باشد و به‌ صورت فرادی در خانه ‌ها‬
‫و مسساجد برگزار می‌شود و به‌ صسورت جماعست خوانده‌ نمی‌شود‪،‬‬
‫زیرا در هیسسسسسچ روایتسسسسسی بیان نشده‌ که‌ پیامسسسسسبر مردم را برای‬
‫ماه‌گرفتگسسی جمسسع کرده‌ باشسسد‪ ،‬چنان‌که‌ برای خورشیسسد گرفتگسسی‬
‫دست به‌ چنین عملی زد‪.‬‬
‫لزم است بدانید که‌ این امر به‌ دلخواه مسلمانان بستگی دارد و‬
‫هسر کسس بخواهسد می‌توانسد مردم را جمسع نمایسد و هسر کسس بخواهسد‬
‫می‌توانسسد به‌ صسسورت فرادی نمازش را بخوانسسد‪ ،‬زیرا هدف از نماز‬
‫ه مسسسلمانان برای انجام نماز و خواندن‬
‫ماه‌گرفتگسسی ایسسن اسسست ک ‌‬
‫خداونسسسد تلش نماینسسسد و از خداونسسد بخواهنسسسد ماه‌گرفتگسسی را‬
‫برطرف نماید‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪115‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪116‬‬

‫نماز استسقاء (طلب باران)‬
‫‪ -1‬حﮑم نماز استسقاء‪:‬‬
‫نماز استسقاء سنت مؤ کد است و پیامبر خود آن‌را انجام داد و‬
‫در میان مردم اعلم نمود و به‌ سوی مصلی بیرون رفت‪ .‬عبدالله‌‬
‫بسن زیسد می‌گویسد‪ :‬پیامسبر برای طلب باران بیرون رفست و رو به‌‬
‫قبله‌ کرد و در اثنای دعای درخواسست نزول باران ردایسی را که‌ بر‬
‫دوش داشسسسست دگرگون کرد و جای آن‌‌را تغییسسسسر داد‪ ،‬سسسسسپس به‌‬
‫صورت جهری دو رکعت نماز را برگزار نمود‪.1‬‬
‫‪ -2‬معنی استسقاء‪:‬‬
‫این‌که‌ در حیسن خشک‌سسالی و بی‌بارانسی بسا خواندن نماز و دعسا و‬
‫اسسسسستغفار از خداونسسسسد خواسسسسسته‌ شود باران خود را بر خاک و‬
‫وطنشان نازل فرماید‪.‬‬
‫‪ -3‬وقت نماز استسقاء‪:‬‬
‫وقست نماز اسستسقاء بعسد از بال آمدن آفتاب به‌ اندازه‌ی یسک نیزه‌‬
‫می‌باشسسد‪ ،‬زیرا حضرت عایشه‌ ‪-‬رضی‌الله‌ عنهسسا‪ -‬فرمود‪ :‬پیامسسبر‬
‫لحظه‌ای برای انجام نماز اسستسقاء بیرون آمسد که‌ خورشیسد ظاهسر‬
‫گشته‌ بود‪.‬‬
‫گفتنسسسی اسسسست که‌ نماز اسسسستسقاء در طول روز ‪-‬غیسسسر از اوقات‬
‫منهی‌عنه‪ ‌-‬جایز می‌باشد‪.‬‬
‫‪ -4‬آنﭽه‌ قبل از برگزاری نماز استسقاء مستحب است‪:‬‬
‫مسستحب اسست که‌ امام چنسد روز قبسل از برگزاری نماز‪ ،‬آن‌را در‬
‫میان مردم اعلم نمایسسسسسسسد و مردم را به‌ انجام امور زیسسسسسسسر فرا‬
‫می‌خواند‪:‬‬
‫الف‪ :‬توبه‌ی صادقانه‌ و واقعی از گناهان‪.‬‬
‫ب‪ :‬دست کشیدن از ظلم و گناهان‪.‬‬
‫ج‪ :‬روزه‌ گرفتن و پرداخت صدقه‌‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫متفق علیه‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪117‬‬

‫د‪ :‬اصسسسلح روابسسسط بیسسسن یکدیگسسسر‪ .‬زیرا گناه و معصسسسیت سسسسبب‬
‫خشک‌سالی و بی‌بارانی می‌شود‪ ،‬چنان‌که‌ انجام عبادات و کارهای‬
‫نیک باعث خیر و برکت می‌باشد‪.‬‬
‫‪ -5‬کیفیت نماز استسقا‪:‬‬
‫امام و مردم به‌ مصسلی بیرون می‌رونسد و امام بسا آن‌سها دو رکعست‬
‫نماز مانند نماز عید می‌گزارد؛ در رکعت نخست هفت مرتبه‌ و در‬
‫رکعت دوم پنج مرتبه‌ تکبیر سر می‌دهد و بعد از فاتحه‌ در رکعت‬
‫نخسست سسوره‌ی «اعلی» و در رکعست دوم سسوره‌ی «غاشیسه»‌ را‬
‫ه مردم کرده‌ و خطبه‌ای را‬
‫می‌خوانسد؛ بعسد از پایان نماز امام رو ب ‌‬
‫ارائه‌ می‌دهد و در آن بسیار استغفار را به‌ کار می‌برد‪ ،‬سپس دعا‬
‫می‌نمایسد و مردم نیسز «آمیسن» را می‌گوینسد‪ ،‬سسپس خطیسب رو به‌‬
‫قبله‌ و پشسسسسسست به‌ نماز گزاران کرده‌ و ردای خود را برگردانده‌ و‬
‫ه قسسسمت بالی آن در پاییسسن و‬
‫پشسست و رو می‌کنسسد‪ ،‬به‌ طوری ک ‌‬
‫پاییسن آن در بال و طرف راسست به‌ چسﭗ و طرف چسﭗ به‌ راسست‬
‫برگردد و مردم نیسز همیسن کار امام را انجام داده‌ و رداهایشان را‬
‫دگرگون می‌نمایند‪ ،‬سپس دعا و زاری می‌کنند و برمی‌گردند‪.‬‬
‫ه ابوهریره ‌ گفسست‪ :‬پیامسسبر به‌ قصسسد طلب‬
‫زیرا روایسست شده‌ ک ‌‬
‫باران بیرون رفسست و بدون اذان و اقامه‌ دو رکعسست نماز را به‌ مسسا‬
‫گزارد‪ ،‬سسسپس به‌ ارائه‌ی خطبه‌ پرداخست و خداونسد را خوانسسد و در‬
‫ه دسستانش را بلنسد کرده‌ بود رو به‌ قبله‌ نمود و ردایسش را‬
‫حالی ک ‌‬
‫دگرگون کرد‪ ،‬طوری که‌ طرف راسست را به‌ چسﭗ و طرف چسﭗ را‬
‫به‌ راست تغییر داد‪.1‬‬
‫‪ -6‬برخی از دعاهای مأثور برای استسقا‪:‬‬
‫روایت شده‌ که‌ پیامبر در دعاهای استسقا چنین دعا می‌کرد‪:‬‬
‫حا ً دائما‪ً.‬‬
‫س َّ‬
‫م َ‬
‫جلل ً عاما ً طبقا ً َس‬
‫مريعا ً غَدَقا ً ُ‬
‫«اللهسم اسسقنا غيثا ً مريئا ً َ ِ‬
‫الله ّ سَ‬
‫م اسسسقنا الغيسسث ول تجعلنسسا مسسن القانطيسسن‪ .‬اللهسسم إن بالعباد‬
‫جهْدِ وال َّ‬
‫ضنك ما ل نشكوه إل‬
‫والبلد والبهائم والخلق من اللواء وال َ‬
‫‪ 1‬امام احمسسد‪ ،‬ابسسن ماجه‌ و بیهقسسی آن‌را روایسست کرده‌انسسد‪ ،‬ضمنسسا روایهای آن معتمسسد‬
‫هستند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪118‬‬

‫إليسك‪ .‬اللهسم أنبست لنسا الزرع‪ ،‬وأدر لنسا الضرع‪ ،‬واسسقنا مسن بركات‬
‫السسسماء‪ ،‬وأنبسست لنسسا مسسن بركات الرض‪ .‬اللهسسم ارفسسع عنسسا الجهسسد‬
‫والجوع والعُْري‪ ،‬واكشف عنا من البلء ما ل يكشفه غيرك‪ .‬اللهم‬
‫إنا نستغفرك‪ ،‬إنك كنت غفاراً‪ ،‬فأرسل السماء علينا مدراراً‪ ،‬اللهم‬
‫اسق عبادك وبهائمك‪ ،‬وانشر رحمتك‪ ،‬وأحي بلدك الميت»‪.1‬‬
‫(خداوندا! باران رهایی بخسش از سسختی‪ ،‬بسسیار گوارا‪ ،‬رویاننده‌ی‬
‫گیاهان‪ ،‬فراوان و پوشاننده‌‪ ،‬فراگیسر و گسسترده‌ و ریزان و جاری و‬
‫پیوسسسته‌‪ ،‬به‌ مسسا عطسسا کسسن‪ .‬خداوندا! بندگانسست و سسسرزمین‌ها و‬
‫حیوانات و مردم به‌ چنان سسسختی و گرسسسنگی و تنگسسی و مشقسست‬
‫مبتل شده‌انسسسسد که‌ شکایسسسست و شکوه‌ از آن را تنهسسسسا به‌ نزد تسسسسو‬
‫می‌آوریسسم‪ .‬خداوندا! کشتزارمان را سسسرسبز و پسسستان حیواناتمان‬
‫را پسسر شیسسر کسسن و از برکسست و فزونی‌های آسسسمان مسسا را سسسیراب‬
‫گردان و از برکست و فزونی‌ای زمیسن و نباتات آن‪ ،‬مسا را روزی ده‌‬
‫ه غیر از تو کسی‬
‫و این مشقت و سختی و بل را از ما دور کن ک ‌‬
‫ه تنها تو‬
‫بر آن قادر نیست‪ .‬خداوند! از تو طلب مغفرت داریم‪ ،‬چ ‌‬
‫ه مسا عطسا کسن‪ ،‬خداوندا!‬
‫آمرزنده‌ای‪ ،‬پسس خداوندا! باران فراوان ب ‌‬
‫باران خود را شامل حال بندگان و حیواناتت بکن و رحمت خود را‬
‫بر ما بگستران و شهر مرده‌ی خود را برای ما زنده‌ گردان)‪.‬‬
‫چنان‌که‌ در روایسسسست دیگری آمده‌ که‌ پیامسسسسبر برای طلب باران‬
‫چنین دعا می‌کرد‪:‬‬
‫ق‪.‬‬
‫«اللهسسم سسسقيا رحمسسة ل سسسقيا عذاب‪ ،‬ول بلء‪ ،‬ول هدم ول غََر ٍس‬
‫ب ومنابت ال َّ‬
‫حوَالينا ً ول علينا»‪.2‬‬
‫جر‪ .‬اللهم َ‬
‫ش َ‬
‫اللهم على الظَرا ِ‬
‫ه باران عذاب و بی‌برکتسی و‬
‫(خداوندا! باران رحمست باشسد ن ‌‬
‫ویرانسسی و بل و خرابسسی و غرق کردن‪ .‬خداوندا! بر کوه‌سسها و محسسل‬
‫رویسش گیاهان و درختان و دره‌سها بباران‪ .‬خداوندا! بر پیرامون مسا‬
‫ه بر ما)‪.‬‬
‫باشد ن ‌‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ابن ماجه‌ آن‌را روایت کرده‌ و راوی‌های آن معتمد هستند‪.‬‬
‫شافعی آن‌را روایت کرده‌ و بیشتر الفاظ آن در صحیحین آمده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪119‬‬

‫نماز استخاره‌‬
‫خواندن ایسسن نماز برای هسسر کسسسی که‌ می‌خواهسسد کاری را انجام‬
‫ه آیسا خیری در آن اسست یسا نه‌‪ ،‬مسستحب اسست‪.‬‬
‫دهسد و نمی‌دانسد ک ‌‬
‫این نماز دو رکعت است که‌ خواندن آن در طول شب و روز جایز‬
‫می‌باشسد و بعسد از فاتحسه‪ ‌،‬سسوره‌ای را به‌ دل‌خواه خود می‌خوانسد‪،‬‬
‫سپس بعسد از این‌که‌ سلم می‌دهد‪ ،‬خدا را تمجیسد و سستایش کرده‌‬
‫و بر پیامسسبر صسسلوات می‌فرسسستد‪ ،‬سسسپس همان دعای مأثور را‬
‫می‌خوانسد که‌ بخاری از جابر روایست کرده‌ اسست که‌ گفست‪ :‬پیامسبر‬
‫ه مسسسا می‌آموخسسست‬
‫هم‌چنان‌که‌ خواندن سسسسوره‌ای از قرآن را ب ‌‬
‫(کیفیت) استخاره‌ را نیز یاد داده‌ و می‌فرمود‪:‬‬
‫ُ‬
‫« الل هم إني أستخيُرك بعلمك‪ ،‬وأستقدُِرك بقدرتك‪ ،‬وأسألك من‬
‫فضلك العظيسسم‪ ،‬فإن ّ سَك تقدر ول أقدر‪ ،‬وتعلم ول أعلم‪ ،‬وأنسست علم‬
‫الغيوب‪ ،‬اللهسم إن كنست تعلم أن هذا المسر (ويسسمي حاجتسه) خيسر‬
‫لي فسسي دينسسي‪ ،‬ومعاشسسي‪ ،‬وعاقبسسة أمري – أو قال‪ :‬عاجسسل أمري‬
‫مس‬
‫وآجله – فاقدره لي‪ ،‬ويسسره لي‪ ،‬ثم بارك لي ف يه‪ .‬وإن كنست تعل ُ‬
‫أن هذا المر‪ ،‬شٌّر لي في ديني ومعاشي‪ ،‬وعاقبة أمري – أو قال‪:‬‬
‫عاجسسل أمري وآجله – فاصسسرفه عنسسي واصسسرفني عنسسه‪ ،‬واقدُر لي‬
‫الخير حيث كان‪ ،‬ثم أرضني به»‪.‬‬
‫(خدایا من از علم تو آن‌چه‌ را که‌ خیر من است طلب می‌کنم و‬
‫از قدرت تسسسسو (برای آن‌چه‌ که‌ نمی‌توانسسسسم) مدد می‌جویسسسسم و از‬
‫بخشسش فراوان تسو می‌طلبسم‪ ،‬زیرا تسو قادر (مطلق) هسستی و مسن‬
‫ناتوانسم و تسو علم (کامسل) داری و مسن چیزی نمی‌دانسم و فقسط تسو‬
‫دانای همه‌ی نهان ‌ها هستی‪ .‬خدایا اگر می‌دانی که‌ در این‌کار خیر‬
‫دیسن و دنیای مسن نهفته‌ اسست و سسرانجام آن برایسم نیکسی اسست‪،‬‬
‫پسس مرا بر آن قادر سساز و آن‌را برایسم آسسان کسن و سسپس آن‌را‬
‫برایسم مبارک فرمسا‪ .‬خدایسا اگسر تسو می‌دانسی در ایسن کار شسر دیسن و‬
‫دنیا و سرانجام بدی قرار دارد‪ ،‬آن‌را از من دور ساز و مرا هم از‬
‫آن منصسسرف گردان و هرجسسا که‌ خیری اسسست‪ ،‬مرا در به‌ دسسست‬
‫آوردن آن قدرت عطا فرما و مرا بدان راضی گردان)‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪120‬‬

‫امام نووی در شرح حدیسسسث فوق گفته‌ اسسسست‪ :‬انسسسسان بعسسسد از‬
‫اسسستخاره‌ بایسسد کاری را انجام دهسسد که‌ بدان دل می‌بندد و نبایسسد به‌‬
‫ه قبسسل از اسسستخاره‌ بدان دل‌بسسسته‌ بود‪ ،‬بلکه‌‬
‫چیزی اعتماد نمایسسد ک ‌‬
‫بایسد کامل از اختیارات خود بیرون آمده‌ و همه‌ چیسز را به‌ خداونسد‬
‫محول نمایسسد‪ ،‬در غیسسر این‌سسصورت اسسستخاره‌ی او معنایسسی ندارد و‬
‫اقدام او در راسسستای طلب خیسسر و اثبات علم و قدرت به‌ خداونسسد‪،‬‬
‫به‌ عنوان اقدامسسی دروغ قلمداد می‌شود‪ ،‬زیرا اگسسر صسسادق می‌بود‬
‫از حول و قوت و اختیارات شخصسی خود بیرون می‌آمسد و همه‌ را‬
‫به‌ خدواند محول می‌نمود‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪121‬‬

‫احﮑام جنایز‬
‫احکام جنازه‌ حاوی اموری می‌باشد‪:‬‬
‫‪ -1‬لزوم صبر و بردباری به‌ هنگام مصایب‪:‬‬
‫بر هسسر مسسسلمان متعهدی لزم اسسست به‌ هنگام بروز مشکلت و‬
‫بلیای مختلف صسسبر و شکیبایسسی پیشسسه کرده و دچار اضطراب و‬
‫بی‌تابسسسی نشود‪ ،‬چون خداونسسسد متعال و پیامسسسبر بزرگوراش در‬
‫بسسیاری از آیات و احادیسث صسبر و اسستقامت را برای مسسلمانان‬
‫دسسستور فرموده‌انسسد‪ ،‬البتسسه اشکالی ندارد بیمار در پاسسسخ سسسؤالت‬
‫مردم اظهار بیماری و درد و اندوه کند و خدا را حمد و ثنا گوید‪.‬‬
‫‪ -2‬وجوب عیادت بیمار‪:‬‬
‫واجسب اسست انسسان مسسلمان برادر بیمارش را عیادت و جویای‬
‫احوالش شود‪ ،‬زیرا پیامبر رحمت می‌فرماید‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫«أطعموا الجائع‪ ،‬وعُودوا المريض‪ ،‬وفُكُّوا العاني سس السير سس»‬
‫(گرسنه را غذا دهید‪ ،‬از بیمار عیادت کنید و اسیر را آزاد نمایید)‪.‬‬
‫سسسنت اسسست در هنگام عیادت دعای شفسسا‪ ،‬توصسسیه بسسه صسسبر و‬
‫سسخنان دلپذیسر گفتسه شود‪ ،‬چنان‌سکه نبایسد عیادت طولنسی باشسد‪ ،‬و‬
‫پیامبر هرگاه به‌ عیاد بیماری می‌رفت می‌فرمود‪:‬‬
‫«ل بأس‪ ،‬طُهوٌر إن شاء الله»‪.2‬‬
‫(ان‌شاء الله‌ باعث کفاره‌ی گناهان می‌شود)‬
‫مسسسلمان نیسسز بایسسد هنگام عیادت چنیسسن دعایسسی را در حسسق بیمار‬
‫انجام دهد‪.‬‬
‫‪ -3‬لزوم حسن ظن نسبت به خدا در هنگام بیماری‪ .‬برای انسان‬
‫مسلمان لزم است وقتی بیمار شد و به بستر مرگ افتاد‪ ،‬نسبت‬
‫به خداوند مهربان حسن ظن داشته که وی را مشمول رحمت و‬
‫مغفرت خویسسسش قرار می‌دهسسسد‪ .‬پیامسسسبر خدا در ایسسسن زمینسسسه‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫بخاری روایت کرده است‪.‬‬
‫بخاری روایت کرده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪122‬‬

‫می‌فرماید‪:‬‬
‫«ل يموتن أحدكم إل وهو يحسن بالله الظن»‪.1‬‬
‫(نبایسد هیسچ یسک از شمسا بدون داشتسن حسسن ظسن بسه خدا از دنیسا‬
‫برود)‪.‬‬
‫‪ -4‬تلقین میت‪:‬‬
‫بر هسسر مسسسلمانی لزم اسسست وقتسسی برادر مؤمنسسش را در حال‬
‫احتضار دیسسد‪ ،‬شعار توحیسسد را بسسه آرامسسی و مهربانسسی کنار سسسرش‬
‫بگویسد تسا وی نیسز تکرار نمایسد وقتسی آن را بر زبان جاری سساخت‪،‬‬
‫دست بردارد‪ .‬این امر بدین امید است که آخرین گفتارش در دنیا‬
‫شعار توحیسسسد باشسسسد و وارد بهشسسست گردد‪ ،‬زیرا پیامسسسبر مهربان‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫‪2‬‬
‫«لقنوا موتاكم‪ :‬ل إله إل الله» ‪.‬‬
‫در جایسی دیگسر می‌فرمایسد‪« :‬مسن كان آخسر كلمسه‪ :‬ل إله إل الله‬
‫‪3‬‬
‫دخل الجنة»‬
‫(هرکسسه آخریسسن سسسخنانش شعار توحیسسد باشسسد‪ ،‬وارد بهشسست‬
‫می‌شود)‪.‬‬
‫‪ -5‬ﭘرداخت بدهی‌ها‪:‬‬
‫ه میسسست بدهکار باشسسسد در پرداخسسست‬
‫لزم اسسسست در صسسسورتی ک ‌‬
‫بدهی‌هایش عجله شود‪ ،‬ابوهریره از پیامبر خدا نقل می‌کند که‌‬
‫فرمود‪:‬‬
‫‪4‬‬
‫«نفس المؤمن معلقة بدينه‪ ،‬حتى يُقضى عنه» ‪.‬‬
‫(جان انسسسان مسسسلمان بسسه بدهیسسش وابسسسته اسسست تسسا برایسسش‬
‫پرداخت می‌شود)‪.‬‬
‫‪ -6‬گفتـن «انـا لله و انـا الیـه راجعون» و دعـا کردن و‬
‫شﮑیبایی‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫مسلم روایت کرده است‪.‬‬
‫قبل ترجمه شد‪.‬‬
‫ابوداود روایت کرده و صحیح است‪.‬‬
‫ترمذی روایت کرده است – الوجازة ‪.46/‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪123‬‬

‫لزم اسسست بسسستگان میسست بسسه ویژه در حال جان دادنسسش‪ ،‬صسسبر‬
‫پیشه کنند‪ ،‬چون پیامبر خدا می‌فرماید‪:‬‬
‫«إنما الصبر عند الصدمة الولى»‪.‬‬
‫(ارزش صبر در لحظات نخستین مصیبت است)‪.‬‬
‫همچنین لزم است بسیار دعا کنند و «انا لله و انا الیه راجعون»‬
‫را زیاد بگویند‪ ،‬زیرا پیامبر می‌فرماید‪:‬‬
‫«مسا مسن عبسد تصسيبه مصسيبة‪ ،‬فيقول‪ :‬إنسا لله وإنسا إليسه راجعون‪،‬‬
‫اللهسسم آجرنسسي فسسي مصسسيبتي واخلف لي خيرا ً منهسسا‪ ،‬إل آجره الله‬
‫تعالى في مصيبته‪ ،‬وأخلف له خيرا ً منها»‪. 1‬‬
‫(هسر بنده‌ای بسه مصسیبتی گرفتار آیسد و بعسد از گفتسن‪ :‬انسا لله و انسا‬
‫الیه راجعون‪ ،‬بگوید‪ :‬خدایا! مرا بر این مصیبت پاداش عطا فرما‬
‫و جایگزیسسسن بهتری را ارزانسسسی ده‪ ،‬خداونسسسد وی را پاداش داده و‬
‫جایگزین بهتری نیز به او خواهد داد)‪.‬‬
‫در جایی دیگر مؤمنان را چنین نوید می‌دهد‪:‬‬
‫«مسا لعبدي المؤمسن جزاء إذا قبضست صسفيه مسن أهسل الدنيسا ثسم‬
‫احتسبه إل الجنة»‪.2‬‬
‫(هسر بنده مؤمنسی در وقست مرگ دوسستش پاداش اخروی را امیسد‬
‫داشته باشد‪ ،‬جز بهشت‪ ،‬پاداش دیگری ندارد)‪.‬‬
‫‪ -7‬وجوب غسل میت‪:‬‬
‫هرگاه مسسلمانی‪ -‬بزرگ یسا کوچسک – جان سسپارد‪ ،‬بدون در نظسر‬
‫گرفتسسن سسسالم بودن بدنسسش غسسسل داده می‌شود‪ .‬و کسسسی کسسه در‬
‫جبهه‌ی جنسسگ بسسا کفار بسسه درجسسه رفیسسع شهادت نایسسل آمده غسسسل‬
‫نمی‌گردد‪ ،‬زیرا پیامسسسبر رحمسسست راجسسسع به‌ ایسسسن گروه سسسسرافراز‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫«ل تغسسسسسلوهم‪ ،‬فإن كسسسسل جرح‪ ،‬أو كسسسسل دم يفوح مسسسسسكا ً يوم‬
‫القيامة»‪.3‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫مسلم روایت کرده است‪.‬‬
‫احمد با سندی صحیح روایت کرده است‪.‬‬
‫احمد با سندی صحیح روایت کرده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪124‬‬

‫(آنان را غسسل ندهیسد‪ ،‬چون در روز قیامست هسر زخسم یسا قطره‬
‫خونی بوی مسک می‌دهد)‪.‬‬
‫‪ -8‬کیفیت غسل میت‪:‬‬
‫ه که‌ معنسسی غسسسل تحقسسق یافته‌ و رفسسع گناه‬
‫(أ) حداقسسل آن‌چ ‌‬
‫ه نجاسات روی جسد زدوده‌ شده‌‬
‫می‌شود‪ ،‬به‌ این صورت است ک ‌‬
‫و بر تمامی جسد آب جاری شود‪.‬‬
‫(ب) کیفیت غسل مستحب و کامل‪:‬‬
‫این‌که‌ جنازه‌ را بر چیزی مرتفع بگذارند و شخصی صالح و امین‬
‫غسسسسل آن‌را بر عهده‌ گیرد‪ ،‬پسسسس شکمسسسش را به‌ آرامسسسی مالش‬
‫ه یسسسا‬
‫می‌دهسسسد تسسسا آن‌چه‌ در آن اسسسست‪ ،‬خارج شود‪ ،‬سسسسپس پارچ ‌‬
‫دستکشی را در دست قرار می‌دهد و عورت (پس و پیش) مرده‌‬
‫را را شسسسست‌وشو می‌دهسسسد‪ ،‬سسسسپس دسسستکش را بیرون آورده‌ و‬
‫آن‌چنان که‌ شخسص زنده‌ وضسو می‌گیرد برای میست وضسو می‌گیرد‪،‬‬
‫سپس سایر بدنش را غسل می‌نماید و سه‌ مرتبه‌ از بال به‌ پایین‬
‫مرده‌ را می‌شوید و اگر پاک نشد پنج مرتبه‌ او را غسل می‌دهد و‬
‫در آخریسن بار کمی‌کافور یسا سسدر یسا امثال آن‌را نیسز بدان اضافسه‬
‫می‌کند‪.‬‬
‫و اگسر مرده‌ زن مسسلمانی بود‪ ،‬بایسد موهای سسرش را شانه‌ زد و‬
‫شسسسسته‌ شود‪ ،‬سسسسپس موهای کنده ‌‌شده‌ را بدان برگردانسسسد‪ ،‬زیرا‬
‫ه دخترش دسسستور داد‪ :‬چنیسسن کاری را بسسا‬
‫پیامسسبر راجسسع به‌ جناز ‌‬
‫موهای سسسر دخترش انجام دهنسسد‪ .‬لزم به‌ یاداوری اسسست که‌ بایسسد‬
‫زنسی صسالح و امیسن غسسل آن‌را برعهده‌ بگیرد و کمسی از حنوط و‬
‫امثال آن‌را بر سسسرش می‌گزارد‪ .‬گفتنسسی اسسست که‌ زن و شوهسسر‬
‫می‌توانند همدیگر را غسل دهند‪.‬‬
‫‪ -9‬در صـورت مشﮑـل بودن غسـل از تیمـم اسـتفاده‌‬
‫می‌شود‪:‬‬
‫هرگاه آب کافی برای غسل در دسترس نبود‪ ،‬یا مردی میان چند‬
‫زن غیر محرم و یا زنی میان چند مرد نامحرم از دنیا رفت‪ ،‬بعد‬
‫از تیمم‪ ،‬تکفین و نماز به خاک سپرده خواهد شد‪ .‬تیمم در این‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪125‬‬

‫شرایط جایگزین غسل می‌شود‪ ،‬زیرا پیامبر خدا سدر این راستا‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫«إذا ماتت المرأة مع رجال ليس معهم امرأة غيرها‪ ،‬والرجل مع‬
‫نساء ليس معهن رجل غيره‪ ،‬فإنهما يُي َ َّ‬
‫ممان ويدفنان»‪.1‬‬
‫(هرگاه یک زن میان مردانی (نامحرم) و یا یک مرد میان زنانی‬
‫(نامحرم) از دنیا رفت‪ ،‬تیمم شده و به خاک سپرده می‌شود)‪.‬‬
‫‪ -10‬وجوب تﮑفین میت‪:‬‬
‫واجبس ساستس سنعشس سانسانس سمسلمانس سپسس سازس سغسلس سباس سپارچه‌ای‬
‫بزرگ پوشیده شود‪ ،‬زیرا وقتی مصعب بن عمیر در غزوه احد‬
‫به شهادت رسید در ردایی کوچک کفن شد‪ ،‬پیامبر خدا دستور‬
‫داد سر و بدنش با آن کفن گردد و برای پوشاندن پاهایش نیز از‬
‫‪2‬‬
‫گیاه «اذخر» استفاده کنند‬
‫حدیث بال سبیانگر این امر است که باید تمامی قسمتهای بدن‬
‫میت کفن شود و در صورت کافی نبودن پارچه موجود از چیز‬
‫دیگری استفاده گردد‪.‬‬
‫‪ -11‬نماز میت‪:‬‬
‫نمازس سمیتس سهمچونس سغسل‪،‬س ستکفینس سوس سبهس سخاکس سسپاردنس سجزو‬
‫فرضهایس سکفايیس سمحسوبس سمی‌شود‪،‬س سیعنیس سهرگاهس سعده‌ایس ساز‬
‫مسلمانانس سآن‌هاس سراس سانجامس سدادندس ستکلیفس سازس سگردنس سسایرس سمؤمنان‬
‫برداشتهس سمی‌شود‪،‬س سزیراس سپیامبرس سخدا سبرس سجنازهس سمؤمنان‪،‬س سنمازس سرا‬
‫اقامه می‌کرد‪ ،‬و پیش از این‌که مسؤلیت پرداخت بدهی مسلمان‬
‫فوتس سکردهس سبدهکارس سراس سنیزس سبرعهدهس سگیردس سازس ساقامهس سنمازس سبرس سروی‬
‫جنازه‌اش امتناع ورزیده و می‌فرمود‪:‬‬
‫حبِكُم»‪.3‬‬
‫«صلوا على صا ِ‬
‫(نماز برادرتان را اقامه کنید)‪.‬‬
‫‪ -12‬شرایط نماز بر میت‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ابوداود از میان مرسلهای خود و بیهقی روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫بخاری روایت کرده است‪.‬‬
‫بخاری روایت کرده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪126‬‬

‫نمازس سمیتس سنیزس سهمچونس سسایرس سنمازهاس سدارایس سشرایطس سپاکیس ساز‬
‫بی‌وضویی و پلیدی‪ ،‬ستر عورت و رو به قبله‌ ایستادن است‪ ،‬زیرا‬
‫پیامبر خدا نماز میت را هم نماز نامیده و فرمود‪:‬‬
‫حبِكُم»‪.‬‬
‫«صلوا على صا ِ‬
‫(بر برادرتان نماز بخوانید)‪.‬‬
‫پس همان شرایط نماز را برای آن در نظر گرفته‌ می‌شود‪.‬‬
‫‪ -13‬فرایض نماز میت‪:‬‬
‫‪-1‬قیام‪ ،‬برای کسی که توانایی دارد‪.‬‬
‫‪-2‬نیت س سسآوردن‪ ،‬س سسزیراسسس پیامسسسبر فرمود‪:‬‬
‫بالنيات»‪.‬‬
‫‪-3‬قرائت سوره حمد‪.‬‬
‫‪-4‬حمد و ثناگویی از خداوند‪.‬‬

‫«إنمــا العمال‬

‫‪-5‬صلوات بر پیامبر ‪.‬‬
‫‪-6‬چهار بار «الله اکبر» گفتن‪.‬‬
‫‪-7‬دعا و سلم دادن‪.‬‬
‫‪ -14‬کیفیت نماز میت‪:‬‬
‫کیفیت نماز میت عبارت است از‪:‬‬
‫‪-1‬این‌که‌ جنازه‌ را رو به‌ قبله‌ قرار داد‪.‬‬
‫‪ -2‬ایسستادن مردم پشست سسر امام در سسه صسف‪ ،‬چون پیامسبر‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫«من صلى عليه ثلثة صفوف فقد أوجب» ‪.‬‬
‫(هر که سه صف بر وی نماز بخوانند‪ ،‬بهشت را برای خود واجب‬
‫کرده است)‪.‬‬
‫‪ -3‬بلنسد کردن دسستان بسه نیست اقامسه نماز بر میست و گفتسن «الله‌‬
‫اکبر»‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫ترمذی روایت کرده و آن را جزو احادیث حسن دانسته است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪127‬‬

‫‪ -4‬سسپس سسوره فاتحسه را می‌خوانسد سسپس تکبیسر را گفته‌ و اگسر‬
‫بخواهسد دسستانش را بلنسد می‌نمایسد و صسلوات ابراهیمسی را ‪-‬که‌ در‬
‫تشهد ذکر شد‪ -‬بر پیامبر می‌فرستد‪.‬‬
‫‪ -5‬تکبیر گفتن و دعا برای میت‪.‬‬
‫‪ -6‬گفتن تکبیر سوم‪.‬‬
‫‪ -7‬نماز گذار در این‌سجا اگسر خواسست می‌توانسد پسس از دعسا کردن‬
‫سلم دهد و یا بعد از تکبیر چهارم یک بار به طرف راست سلم‬
‫دهسد‪ ،‬چون نقسل شده کسه‪ :‬در نماز میست سسنت اسست امام تکبیسر‬
‫گویسد‪ ،‬سسپس سسوره فاتحسه را بسه صسورت سسری بخوانسد‪ ،‬آن‌گاه بر‬
‫پیامسبر درود بفرسستد و در همسه تکبیرهسا برای میست دعسا کنسد و بسه‬
‫دنبال هیچ کدام از آن ‌ها قرآن نخواند‪ ،‬و در پایان به صورت سری‬
‫‪1‬‬
‫سلم دهد‪.‬‬
‫‪ -15‬الفاظ دعا در نماز میت‪:‬‬
‫دعاهای بسسسیاری در نماز روایسست شده‌انسسد کسسه برخسسی از آن‌سسها‬
‫عبارتند از‪:‬‬
‫«اللهم إن فلن ابن فلن في ذمتك وحبل جوارك‪ ،‬فقهِ من فتنة‬
‫القسسبر وعذاب النار‪ ،‬وأنسست أهسسل الوفاء والحسسق‪ .‬اللهسسم فاغفسسر له‬
‫وارحمسسه‪ ،‬فإنسسك أنسست الغفور الرحيسسم‪ .‬اللهسسم اغفسسر لحينسسا وميتنسسا‪،‬‬
‫وصغيرنا وكبيرنا‪ ،‬وذكرنا وأنثانا‪ ،‬وحاضرنا وغائبنا‪ ..‬اللهم من أحييته‬
‫منا فأحيه على السلم‪ ،‬ومن توفيته منا فتوفه على اليمان‪ .‬اللهم‬
‫ل تحرمنا أجره‪ ،‬ول تضلنا بعده»‬
‫(خدایسسسا! فلن پسسسر فلن در جوار تسسسو قرار دارد پسسسس وی را از‬
‫سختی و عذاب قبر نگه دار که تو اهل وفا به عهد و حق هستی‪.‬‬
‫بارالهسا! او را مورد مغفرت و رحمست خویسش قرار ده کسه بسسیار‬
‫آمرزنده و مهربان هستی‪ .‬خداوندا گناهان زندگان ما‪ ،‬مردگان ما‪،‬‬
‫حاضران و غایبان مسسا‪ ،‬کوچسسک و بزرگ مسسا‪ ،‬مردان و زنان مسسا را‬
‫ببخشای؛ خدایا هرکس از ما را که‌ زنده‌ باقی می‌گزاری‪ ،‬او را بر‬
‫اسسسلم زنده‌ نگه‌دار و هرکسسس از مسسا را که‌ می‌میرانسسی‪ ،‬او را بر‬
‫‪1‬‬

‫شافعی روایت کرده و حافظ نیز سندش را صحیح دانسته است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪128‬‬

‫ایمان بمیران)‪.‬‬
‫اگر میت بچه بود بجای دعای فوق این دعا خوانده می‌شود‪:‬‬
‫«اللهسم اجعله لوالديسه سسلفا ً وذخرا ً وفرطاً‪ ،‬وثقّسل بسه موازينهسم‪،‬‬
‫وأعظ ِ سم بسسه أجورهسسم‪ ،‬ول تحرمنسسا وإياهسسم أجره‪ ،‬ول تفتنسسا وإياهسسم‬
‫بعده‪ .‬اللهسسم ألحقسسه بصسسالح سسسلف المؤمنيسسن فسسي كفالة إبراهيسسم‪،‬‬
‫وأبدله دارا ً خيرا ً مسن داره‪ ،‬وأهل ً خيرا ً مسن أهله‪ ،‬وعافسه مسن فتنسة‬
‫القبر‪ ،‬ومن عذاب جهنم»‪.1‬‬
‫(خدایا! وی را پاداش‪ ،‬ذخیره و شفاعت کننده والدینش قرار ده‪،‬‬
‫خدایسسا! موازیسسن اخروی ایشان را بسسه وسسسیله او سسسنگین گردان‪،‬‬
‫پاداششان را بزرگ و ارزشمنسسسسد قرار ده‪ ،‬وی را بسسسسه نیکوکاران‬
‫پیشیسسن ملحسسق سسساز‪ ،‬او را زیسسر نظسسر ابراهیسسم بگذار و از عذاب‬
‫دوزخش نگه دار)‪.‬‬
‫‪ -16‬تشییع جنازه و فضیلت آن‪:‬‬
‫تشیسع جنازه بسه عنوان یکسی از سسنت‌ها و آداب اسسلمی بسه ‌شمار‬
‫می‌رود‪ ،‬زیرا پیامبر خدا مؤمنان را چنین دستور می‌فرماید که‪:‬‬
‫«عودوا المريض‪ ،‬وامشوا مع الجنائز تذكركم الخرة»‪.2‬‬
‫(از بیمار عیادت کنید و همراه جنازه نیز راه بروید‪ ،‬چون شما را‬
‫به یاد آخرت می‌اندازد)‪.‬‬
‫بر اساس یکی دیگر از احادیث‪ ،‬شتاب در تشییع جنازه مستحب‬
‫است‪ ،‬پیامبر می‌فرماید‪:‬‬
‫«أسسرعوا‪ ،‬فإن تكسن صسالحة فخيسر تقدمونهسا إليسه وإن ت ُس‬
‫ك سسوى‬
‫ذلك فشٌّر تضعونه عن رقابكم»‪.3‬‬
‫(در تشییع جنازه عجله کنید‪ ،‬چون اگر نیکوکار باشد کار خوبی‬
‫در حسق وی انجام داده‌ای و اگسر هسسم بدکار باشسسد شری را از خود‬
‫دور کرده‌ایید)‪.‬‬
‫یکسسی دیگسسر از سسسنت‌های تشییسسع جنازه راه رفتسسن جلوی جنازه‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫پیشتر ترجمه شد‪.‬‬
‫مسلم روایت کرده است‪.‬‬
‫بخاری روایت کرده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪129‬‬

‫اسست‪ ،‬زیرا پیامسبر و ابوبکسر و عمسر – رضسی الله عنهمسا – جلوی‬
‫جنازه راه می‌رفتند‪.1‬‬
‫و ییامسسسسسبر رحمسسسسست پیرامون فضیلت و امتیاز تشییسسسسسع جنازه‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫«مسن اتبسع جنازة مسسلم إيمانا ً واحتسساباً‪ ،‬وكان معهسا حتسى ي ُسصلى‬
‫عليها ويفرغ من دفنها‪ ،‬فإنه يرجع من الجر بقيراطين‪ ،‬كل قيراط‬
‫مثسل أحسد (وهسو جبسل عظيسم قرب المدينسة)‪ ،‬ومسن صسلى عليهسا ثسم‬
‫رجع قبل أن تدفن فإنه يرجع بقيراط»‪.2‬‬
‫(هر که از روی ایمان و انتظار پاداش‪ ،‬جنازه مسلمانی را دنبال‬
‫کنسد و تسا پسس از نماز و بسه خاک سسپاردن همراهسش باشسد‪ ،‬بسا دو‬
‫قیراط (پیمانه‌ای برای وزن کردن) پاداش بر می‌گردد که‌ هسسسسسسسسر‬
‫قیراط بسه اندازه کوه احسد (کوهسی بزرگ و در نزدیکسی مدینسه قرار‬
‫دارد)‪ ،‬و هسر کسس پسس از نماز خواندن و پیسش از بسه خاک سسپاری‬
‫برگردد یک قیراط پاداش را تصاحب کرده است)‪.‬‬
‫‪ -17‬به خاک سﭙاری میت‪:‬‬
‫دفن میت (زیر خاک پنهان کردن) جزو فرضهای کفایی به ‌شمار‬
‫می‌رود‪ ،‬زیرا خداوند متعال می‌فرماید‪:‬‬
‫ﮧ چ عبس‪٢١ :‬‬
‫چﮣ ﮤ ﮥ‬
‫(بعد او را می میراند و وارد گورش می‌گرداند)‪.‬‬
‫احﮑام به خاک سﭙاری‪:‬‬
‫‪ -1‬تعمیسق قسبر بسه اندازه‌ای کسه ‌سهم جنازه از دسست‌برد حیوانات‬
‫درنده و پرندگان در امان باشد و هم بوی آن منتشر نشود‪ ،‬پیامبر‬
‫نور و رحمت در این خصوص می‌فرماید‪:‬‬
‫«احفروا وأعمقوا وأحسسسنوا‪ ،‬وادفنوا الثنيسسن والثلثسسة فسسي قسسبر‬
‫واحسسد»‪ .‬فقالوا‪ :‬مسسن نقدم يسسا رسسسول الله؟ قال‪« :‬قدموا أكثرهسسم‬
‫قرآناً»‪.3‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ابو داود‪ ،‬نسائی و دیگران روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫بخاری روایت کرده است‪.‬‬
‫ترمذی روایت کرده و تصحیحش هم نموده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪130‬‬

‫(قسبر را خوب تعمیسق کنیسد‪ ،‬و در صسورت ضرورت دو نفسر و سسه‬
‫نفسسر را در قسسبری دفسسن نماییسسد‪ ،‬سسسؤال شسسد‪ :‬کدام یسسک از آنان را‬
‫پیشتسر دفسن کنیسم؟ فرمود‪ :‬آن‌سکه بیشتسر بسا قرآن سسروکار داشتسه‬
‫است)‪.‬‬
‫‪ -2‬کندن لحسد (شکافسی از سسمت قبله در کنار قسبر) برای میست‪،‬‬
‫چون بر اساس فرموده پیامبر خدا گر چه شکاف سطح قبر هم‬
‫جایز است ولی لحد بهتر است‪ ،‬پیامبر می‌فرماید‪:‬‬
‫«اللحد ُ لنا والشقُّ لغيرنا»‪.1‬‬
‫(لحد برای ما و شکاف سطح برای دیگران است)‪.‬‬
‫‪ -3‬پاشیدن سسه مشست خاک از طرف سسر میست بسه داخسل قسبر‪،‬‬
‫چون – بنابر روایت ابن ماجه با سندی بدون اشکال – پیامبر خدا‬
‫چنان کرده است‪.‬‬
‫‪ -4‬داخسسل کردن جنازه از پاییسسن قسسبر در صسسورت امکان و این‌که‌‬
‫جنازه بر روی پهلوی راسست و رو به قبله گذاشته‌ شود و همچنین‬
‫بایسسد گرههای کفنسسش باز شود و از نمایان کردن سسسر و صسسورت‬
‫ه ایسن ‌کار را بر عهده‌ می‌گیرد‬
‫میست خودداری شود و بایسد کسسی ک ‌‬
‫بگویسد‪« :‬بسسم الله و علی ملة رسسول الله »‪ ،‬چون پیامسبر خدا بر‬
‫اساس روایتی از ابو داود و حاکم چنان کرده‌اند‪.‬‬
‫‪ -8‬پوشاندن قسسبر بسسه ‌هنگام گذاشتسسن جنازه زن در آن‪ ،‬زیرا‬
‫پیشینیان چنان عمل می‌کردند‪.‬‬

‫‪ 1‬احمد‪ ،‬ابو داود‪ ،‬ترمذی روایت کرده‌اند‪ ،‬گر چه در سند روایت اشکال وجود دارد‬
‫ولی برخی از علما تصحیحش کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪131‬‬

‫رکن سوم‪ :‬زکات‬
‫احﮑام و فواید زکات و توضیح مستحقان زکات و‬
‫دلیل آن‬
‫زکات رکنسی از ارکان اسسلم و بعسد از شهادتیسن و نماز مهمتریسن‬
‫رکسسن اسسسلم می‌باشسسد‪ ،‬گفتنسسی اسسست که‌ دلیلی از قرآن‪ ،‬سسسنت‬
‫پیامسسبر و اجماع مسسسلمانان بر وجوب آن دللت می‌کننسسد و هسسر‬
‫کس آن‌را انکار نماید کافر شده‌ و به‌ عنوان مرتد قلمداد می‌شود‬
‫و بایسسسد توبه‌ نمایسسسد و به‌ دایره‌ی قوانیسسسن اسسسسلمی بازگردد‪ ،‬و در‬
‫ه قتل رسانده‌ می‌شود‪ ،‬و اگر شخصی از‬
‫صورتی که‌ توبه‌ ننماید ب ‌‬
‫ه صسورت‬
‫روی بخل‌ورزی آن‌را پرداخست نکنسد و یا این‌که‌ زکات را ب ‌‬
‫کامل ادا ننماید‪ ،‬به‌ عنوان شخصی ظالم قلمداد شده‌ و در ردیف‬
‫کسانی قرار می‌گیرد که‌ مستحق عذاب الهی می‌باشند‪ ،‬خداوند‬
‫می‌فرماید‪:‬‬

‫چ‬
‫یی ی‬
‫ﰎﰐﰐ ﰐﰐ‬

‫ﰈﰐﰐﰐﰐﰐﰐﰐﰐ ﰉﰊ‬
‫چ آل‌عمران‪١٨٠:‬‬
‫ﰒﰐ‬

‫ﯼ‬

‫(آنان كسه نسسبت بدانچسه خداونسد از فضسل و نعمست خود بديشان‬
‫عطاء كرده اسست بخسل مي‌ورزنسد (و زكات مال بدرنمي‌كننسد و در‬
‫راه مصالح جامعه به بذل و بخشش دست نمي‌يازند) گمان نكنند‬
‫كسه ايسن كار براي آنان خوب اسست و بسه سسود ايشان اسست‪ ،‬بلكسه‬
‫ايسسن كار براي آنان بسسد اسسست و بسسه زيان ايشان تمام مي‌شود‪ .‬در‬
‫روز قيامست همان چيزي كسه بدان بخسل ورزيده‌انسد (و سسخت بدان‬
‫دل بسسسته‌اند و برابر قانون خدا در راه خدمسست بسسه اجتماع بسسه كار‬
‫نبرده‌انسد‪ ،‬وبال آنان مي‌گردد و عذاب آن) طوق (سسنگين اسسارت‬
‫بر گردن) ايشان مي‌گردد‪( .‬و ايسن اموال چسه در راه خدا و بندگان‬
‫او انفاق شود يسا نشود‪ ،‬بالخره از صساحبان آن جدا خواهسد شسد) و‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪132‬‬

‫همسه آنچسه در آسسمانها و زميسن اسست از آن خدا اسست و سسرانجام‬
‫هسم همسه را بسه ارث خواهسد برد‪( ،‬چسه‪ :‬در حقيقست مالك اصسلي خدا‬
‫اسست‪ ،‬و ايسن امانست چنسد روزي پيسش مسا اسست) و خداونسد از آنچسه‬
‫مي‌كنيد آگاه است)‪.‬‬
‫ه پیامبر فرمود‪:‬‬
‫و در صحیح بخاری از ابوهریره ‌ نقل شده‌ ک ‌‬
‫ل له يوم القيامسسسة شجاعاً‬
‫مث ِّ َ‬
‫«مسسسن آتاه الله مال ً فلم يؤد زكاتسسسه ُ‬
‫أقرع له َزبيبتَان يُطوقسسه يوم القيامسسة‪ ،‬ثسسم يأخسسذ بلهزمتيسسه (يعنسسي‬
‫مال ُ َ‬
‫ك‪ ،‬أنا كنُْزك»‪.1‬‬
‫شدقيه) يقول‪ :‬أنا َ‬
‫(کسسی که‌ خداونسد ثروتسی را به‌ او ببخشسد‪ ،‬امسا زکاتسش را ندهسد‪،‬‬
‫برای عذاب او در روز قیامست‪ ،‬ماری اقرع‪ 2‬که‌ دندان‌های نیشسش‬
‫از دهان بیرون زده‌ اسست‪ ،‬قرار داده‌ می‌شود که‌ ماننسد گردن‌بندی‬
‫بر گردن او گذاشته‌ می‌شود‪ ،‬سسسپس او را بسسا کناره‌های دهانسسش‬
‫می‌گیرد و می‌گوید‪ :‬من مال تو هستم‪ ،‬من گنج تو هستم)‪.‬‬
‫ﮈ ﮉ ﮊ ﮋ‬
‫و خداونسسد می‌فرمایسسد‪ :‬چ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ‬

‫ﮌ ﮍﮎ ﮏ ک ﮑ ﮒ ﮓ گگ ﮖ ﮗ ﮘ‬
‫ﮜﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢچ التوبة‪٣٥–‌٣٤:‬‬

‫ﮙﮚ ﮛ‬

‫(و كساني كه طل و نقره را اندوخته مي‌كنند و آن را در راه خدا‬
‫خرج نمي‌نماينسسد‪ ،‬آنان را بسسه عذاب بسسس بزرگ و بسسسيار دردناكسسي‬
‫مژده بده‪ .‬روزي (فرا خواهسسد رسسسيد كسسه) ايسسن سسسكّه‌ها در آتسسش‬
‫دوزخ‪ ،‬تافتسه مي‌شود و پيشانيهسا و پهلوهسا و پشتهاي ايشان بسا آنهسا‬
‫داغ مي‌گردد (و براي توبيسسخ) بديشان گفتسسه مي‌شود‪ :‬ايسسن همان‬
‫چيزي اسسست كسسه براي خويشتسسن اندوختسسه مي‌كرديسسد ‪ ،‬پسسس اينسسك‬
‫بچشيد مزه چيزي را كه مي‌اندوختيد)‪.‬‬
‫و در صحیح مسلم از ابوهریره ‌ روایت شده‌ که‌ پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«ما من صاحب ذهب ول فضة ل يؤدي منها حقها إل إذا كان يوم‬
‫القيامسة صسفحت له صسفائح مسن نار‪ ،‬فأحمسي عليهسا مسن نار جهنسم‬
‫فيكوى بهسا جنبسه وجسبينه وظهره‪ ،‬كلمسا بردت أعيدت فسي يوم كان‬
‫‪ 1‬بخاری آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫‪ 2‬ماری که‌ در اثر کثرت سم در بدنش و طول عمر‪ ،‬پرزها و پولک‌های بدنش ریخت ‌‬
‫ه‬
‫است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪133‬‬

‫مقداره خمسين ألف سنة‪ ،‬حتى يقضى بين العباد»‪.1‬‬
‫(هر کسی دارای طل و نقره‌ باشد و زکات شرعی آن‌را پرداخت‬
‫ننمایسد در روز قیامست از آن صسفحه‌هایی از آتسش می‌سسازند و در‬
‫آتسش دوزخ آن‌سها را حرارت می‌دهنسد و پیشانسی و پشست صساحبش‬
‫ه هر وقت سرد شوند دوباره‌ داغ شود و‬
‫را با آن ‌ها داغ می‌کنند ک ‌‬
‫ه دارد‪ ،‬در روزی که‌ مقدار آن پنجسسسا هزار سسسسال‬
‫ایسسسن عمسسسل ادام ‌‬
‫اسست‪ ،‬تسا این‌که‌ میان بندگان قضاوت می‌شود‪ ،‬پسس مسسیرش را‬
‫ه سسوی‬
‫ه آیسا به‌ سسوی بهشست اسست یسا ب ‌‬
‫به‌ وی نشان می‌دهنسد ک ‌‬
‫جهنم)‪.‬‬
‫فواید زکات‬

‫زکات فوایسد دینسی‪ ،‬اخلقسی و اجتماعسی زیادی دارد که‌ برخسی از‬
‫آنان را ذکسسر می‌نماییسسم‪ :‬از جمله‌ فوایسسد دینسسی زکات موارد زیسسر‬
‫می‌باشد‪:‬‬
‫(‪)1‬پرداخست زکات برپسا داشتسن رکنسی از ارکان اسسلم می‌باشسد‬
‫ه سعادت و خوشبختی بنده‌ در دنیا و آخرت بدان بستگی‬
‫ک ‌‬
‫دارد‪.‬‬
‫ه آسستانه‌ی ال هی نزدیسک می‌گردانسد و هماننسد‬
‫(‪)2‬زکات بنده‌ را ب ‌‬
‫سایر عبادات ایمان را افزایش می‌دهد‪.‬‬
‫(‪)3‬در صسسسسسورت پرداخسسسسست زکات‪ ،‬پاداش زیادی عایسسسسسد بنده‌‬
‫می‌شود‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈﮉ چ البقرة‪٢٧٦ :‬‬
‫(خداونسسد (بركسست) ربسسا را (و اموالي را كسسه ربسسا بسسا آن بياميزد) نابود‬
‫مي‌كنسد و (ثواب) صسدقات را (و اموالي را كسه از آن بذل و بخشسش‬
‫شود) فزوني مي‌بخشد)‪.‬‬
‫و در آیه‌ی دیگری می‌فرمایسسسسد‪ :‬چ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ‬

‫ﯔ‬
‫‪1‬‬

‫ﯕ ﯖ‬

‫ﯗ ﯘﯙ ﯚ‬

‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫ﯛ ﯜ ﯝ‬

‫ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪134‬‬

‫چ الروم‪٣٩ :‬‬
‫(آنچه را كه به عنوان ربا مي‌دهيد تا از اموال مردم فزوني يابد‪،‬‬
‫نزد خدا فزونسسسي نخواهسسسد يافسسست (و بلكسسسه خدا از آن مي‌كاهسسسد و‬
‫نابودش مي‌نمايد)‪ ،‬و آنچه را كه به عنوان زكات مي‌پردازيد و تنها‬
‫ذات خدا را منظور نظر مي‌داريد‪ ،‬اين گونه كساني داراي پاداش‬
‫مضاعف خواهند بود)‪.‬‬
‫و پیامسسبر می‌فرمایسسد‪« :‬مسسن تصسسدق بعدل تمرة – أي بمسسا يعادل‬
‫تمرة– من كسب طيب‪ ،‬ول يقبل الله إل الطيب‪ ،‬فإن الله يأخذها‬
‫بيمينه‪ ،‬ثم يربيها لصاحبها كما يربي أحدكم فلوه‪ ،‬حتى تكون مثل‬
‫الجبل»‪.1‬‬
‫(کسی که‌ به‌ اندازه‌ی یک دانه‌ خرما از کسب حلل خود صدقه‌‬
‫بدهد (چون تنها چیزهای پاک و حلل می‌تواند به‌ سوی خدا صعود‬
‫کند) خداوند با رضایت کامل این صدقه‌ را از او می‌پذیرد و آن‌را‬
‫ه یسسک نفسسر از شمسسا کره‌‬
‫افزایسسش و پرورش می‌دهسسد همانگونه‌ ک ‌‬
‫اسسسب خود را تازه‌ از شیسسر مادرش گرفته‌ شده‌ پرورش می‌دهسسد‪،‬‬
‫افزایسسش ایسسن صسسدقه‌ به‌ اندازه‌ای اسسست که‌ ایسسن دانه‌ خرمسسا به‌‬
‫اندازه‌ی یک کوه‌ بزرگ در می‌آید)‬

‫(‪)4‬پرداخسسست زکات باعسسسث محسسسو و از بیسسسن رفتسسسن گناهان و‬
‫لغزش‌سسسها می‌شود چنان‌که‌ پیامسسسبر فرمود‪« :‬والصسسسدقة‬
‫تطفئ الخطيئة كما يطفئ الماء النار»‪.‬‬
‫(صسدقه‌ گناهان را از بیسن می‌برد همان‌گونه‌ که‌ آب‪ ،‬آتسش را‬
‫خاموش می‌نماید)‪.‬‬
‫ه مراد از صسسدقه‌ در روایسست فوق زکات و‬
‫لزم به‌ ذکسسر اسسست ک ‌‬
‫صدقه‌ی خیریه‌ می‌باشد‪.‬‬
‫و از جمله‌ فواید اخلقی زکات‪:‬‬
‫(‪)1‬کسسی که‌ زکات پرداخست می‌نمایسد وارد کاران بخشندگان و‬
‫سخاوتمندان می‌شود‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫بخاري ومسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪135‬‬

‫(‪)2‬زکات باعسسث می‌شود که‌ پرداخسست کننده‌ به‌ عنوان شخصسسی‬
‫مهربان و عطوف نسسسسسبت به‌ فقرا و تهیدسسسسستان و بینوایان‬
‫متصسف گردد و طبسق حدیسث نبوی شخصسی که‌ بسا خلق خدا‬
‫مهربان باشد‪ ،‬خداوند نیز نسبت به‌ وی مهر و شفقت را به‌‬
‫کار می‌گیرد‪.‬‬
‫ه بخشسسش مال و خدمت‌رسسسانی به‌‬
‫(‪)3‬واقعیسست ایسسن اسسست ک ‌‬
‫مسسلمانان باعسث سسینه‌ فراخسی‪ ،‬انبسساط خاطسر و محبوب و‬
‫دوسسسسسست داشتنسسسسسی شدن شخسسسسسص خدمت‌گذار به‌ جامعه‌‬
‫ه در راسسستای برادران خود‬
‫می‌شود‪ ،‬بسسا توجه‌ به‌ خدماتسسی ک ‌‬
‫عرضه‌ می‌دارد‪.‬‬
‫(‪)4‬زکات‪ ،‬قلب را از بیماری‌هایسسسی همچون بخسسسل و خسسسست‌‪،‬‬
‫مال‌پرستی و آزمندی شفا می‌بخشد‪ ،‬چنان‌که‌ خداوند متعال‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ چ التوبة‪١٠٣ :‬‬
‫((اي پيغمبر!) از اموال آنان (كه به گناه خود اعتراف دارند و در‬
‫صسسدد كاهسسش بديهسسا و افزايسسش نيكيهاي خويسسش مي‌باشنسسد) زكات‬
‫بگيسسر تسسا بديسسن وسسسيله ايشان را (از رذائل اخلقسسي‪ ،‬و گناهان‪ ،‬و‬
‫تنگ‌چشمي) پاك داري‪ ،‬و (در دل آنان نيروي خيرات و حسنات را‬
‫رشد دهي و درجات) ايشان را بال بري)‪.‬‬
‫و از جمله‌ فواید اجتماعی زکات‪:‬‬
‫(‪)1‬زکات نیاز تهیدسسستان و فقرایسسی را برطرف می‌نمایسسد که‌‬
‫بیشتر جامعه‌ را تشکیل می‌دهند‪ ،‬گفتنی است که‌ اگر اغنیا‬
‫ه طبسق دسستور خداونسد‪ ،‬زکات خود را به‌‬
‫و ثروتمندان جامع ‌‬
‫فقرا می‌دادنسسد‪ ،‬فقیسسر و نیازمندی میان مسسسلمانان باقسسی‬
‫نمی‌ماند‪.‬‬
‫(‪)2‬زکات باعث تقویت مسلمانان و ترقی بخشیدن به‌ مقام و‬
‫وجهه‌ی آنان می‌شود‪ ،‬به‌ همیسسن خاطسسر اسسست که‌ جهاد در‬
‫راه خدا را به‌ عنوان یکسسسسی از مصسسسسارف زکات معرفسسسسی‬
‫کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪136‬‬

‫(‪)3‬یکسی دیگسر از ویژگی‌های زکات ایسن اسست که‌ کینه‌‪ ،‬بغسض و‬
‫نفرت را در دل فقرا برطرف می‌نمایسسسسسد‪ ،‬زیرا فقرا بسسسسسا‬
‫ه اغنیسا و تهی‌دسستی و نیازمندی‬
‫مشاهده‌ کردن زندگسی مرف ‌‬
‫خود‪ ،‬عداوت و کینه‌ در دلش سسسسر برمی‌آورد‪ ،‬بسسسا توجه‌ به‌‬
‫این‌که‌ ثروتمندان حقوق آنان را رعایسسست نکرده‌انسسسد و نیاز‬
‫آنان را برطرف ننموده‌انسسد‪ ،‬امسسا در صسسورتی که‌ ثروتمندان‬
‫هسر سسال قسسمتی از دارایسی خود را به‌ آنان بدهنسد‪ ،‬تمامسی‬
‫آن بیماری‌سها رخست برمی‌بندد و اتحاد و همبسستگی فراهسم‬
‫می‌شود‪.‬‬
‫برکتس مال و ثروت می‌شود‪،‬‬
‫ِ‬
‫(‪)4‬زکات باعسث رشسد و افزایسش‬
‫چنان‌که‌ از پیامبر روایت شده‌ که‌ فرمود‪:‬‬
‫«ما نقصت صدقة من مال»‪.‬‬
‫(صدقه‌ چیزی را از دارایی کم نمی‌کند)‪.‬‬
‫یعنسی اگر ثروت و دارا یی از نظر کمیست کاهسش یافته‌‪ ،‬بایسد گفست‬
‫که‌ از نظسر برکست کاهسش نیافته‌ و خداونسد آن‌را پسر خواهسد کرد و‬
‫برکت خود را شامل آن ثروت می‌نماید‪.‬‬
‫ه توسسعه‌ و گسستردگی‬
‫(‪)5‬بسا پرداخست زکات‪ ،‬مال و ثروت رو ب ‌‬
‫می‌نهسد‪ ،‬زیرا بسا خرج اموال و دارایسی‪ ،‬دایره‌ی آن گسسترده‌‬
‫و فراون می‌شود و بسسیاری از مردم از آن سسود می‌بیننسد‪،‬‬
‫بر خلف این‌که‌ تنهسسسا در میان اشخاص ثروتمنسسسد دسسسسست‬
‫بدست گردد و چیزی از آن‪ ،‬عاید فقرای جامعه‌ نشود‪.‬‬
‫تمامسی فوایدی که‌ برای زکات بیان داشتیسم بیانگسر ایسن اسست که‌‬
‫زکات برای اصسسسسلح فرد و جامعه‌ امری بسسسسسیار ضروری و لزم‬
‫می‌باشسد‪ ،‬براسستی که‌ خداونسد پاک و منزه‌ اسست و از هسر نقصسی‬
‫بدور می‌باشد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪137‬‬

‫اموالی که‌ زکات در آن‌ها واجب است‬

‫گفتنسی اسست که‌ زکات تنهسا در اموالی مخصسوص واجسب می‌باشسد‬
‫که‌ عبارتند از‪:‬‬
‫‪ -2 ،1‬طل و نقره‌ در صسورتی که‌ به‌ حسد نصساب رسسیده‌ باشنسد؛‬
‫لزم به‌ ذکسر اسست که‌ حسد نصساب طل بیسست مثقال‪ 1‬اسست‪ .‬و حسد‬
‫نصساب نقره‌ پنجاه‌ و شسش ریال سسعودی و یسا معادل آن از پولهای‬
‫نقدی می‌باشسسسد که‌ بایسسسد ‪ 5/2‬در صسسسد از آن به‌ عنوان زکات داده‌‬
‫شود‪ ،‬بایسد دانسست کسه طل و نقره‌ی‌ نقسد و یسا خام و یسا زیور آلت‬
‫برای زکات تفاوتسسی ایجاد نمی‌نمایسسد‪ ،‬بنابر ایسسن‪ ،‬در زیورآلت زنان‬
‫نیسز اگسر به‌ حسد نصساب رسسیده‌ باشسد‪ ،‬زکات واجسب اسست‪ ،‬اگسر چه‌‬
‫آن‌را برای زینست خود اسستعمال نمایسد و یسا این‌که‌ به‌ عنوان امانست‬
‫در دسسسترس دیگران قرار بدهنسسد‪ ،‬زیرا دلیسسل ذکسسر شده‌ در ایسسن‬
‫ه طور عام آمده‌ و به‌ تفصسیلت اشاره‌ای نداشته‌ اسست‪،‬‬
‫خصوص ب ‌‬
‫ه بسسا وجوب زکات در زیورآلت‬
‫و همچنیسسن احادیثسسی ویژه‌ در رابط ‌‬
‫نقسسل شده‌ اسسست‪ ،‬از جمله‌ آن‌چه‌ عبدالله‌ بسسن عمرو بسسن عاص‬
‫روایست کرده‌ که‌ زنسی همراه دخترش نزد پیامسبر آمسد و دخترش‬
‫دو تا دست‌بند را در دست داشت‪ ،‬پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«اتعطین زکاة هذا؟»‬
‫(آیا زکات آنها را پرداخت می‌کنید؟)‬
‫گفسست‪ :‬خیسسر‪ .‬پیامسسبر فرمود‪« :‬ایسسسرک ان یسسسورک الله‌ بهمسسا‬
‫سوارین من النار»‪.‬‬
‫(آیسسا دوسسست داریسسد که‌ در روز قیامسست خداونسسد به‌ جای آن‪ ،‬دو‬
‫دست‌بند از آتش را به‌ دستانت بیامیزد؟)‪.‬‬
‫آن دختسسر نیسسز دس ست‌بندها را در آورد و گفسست‪ :‬آن‌سسها را به‌ خدا و‬
‫‪2‬‬
‫رسولش می‌بخشم‪.‬‬
‫و از این‌رو زکات در زیورآلت را پیشنهاد نمودیسسسسسسسسسم که‌ حاوی‬
‫احتیاط بیشتری اسسسست و اجرای احکام از روی احتیاط بهتریسسسن و‬
‫‪ 1‬مثقال عجمی ‪ :‬برابر با ‪ 4/8‬گرم است؛ مثقال عراقی‪ :‬برابر با پنج گرم است‪.‬‬
‫‪ 2‬در بلوغ المرام راجسسع به‌ ایسسن روایسست آمده‌ که‌ سسسندش قوی اسسست و س سه‌ نفسسر از‬
‫رایان حدیث آن‌را روایت کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪138‬‬

‫شایسته‌ترین حکم می‌باشد‪.‬‬
‫و برخسسسی از فقهای اسسسسلمی معتقسسسد هسسسستند که‌ زکات شامسسسل‬
‫زیورآلت زنان نمی‌آید و زکات در آنها واجب نمی‌باشد‪.‬‬
‫‪ -3‬کالهای تجارتـی؛ هسر آن‌چه‌ برای تجارت و خریسد و فروش‬
‫عرضه‌ شود‪ ،‬اعسسسم از زمیسسسن‪ ،‬ماشیسسسن‪ ،‬حیوانات‪ ،‬پوشاک و ‪ ...‬به‌‬
‫عنوان کالهای تجارتی قلمداد می‌شوند‪.‬‬
‫ت کالهای تجارتسسی سسسالنه‌ اسسست و بایسسد ‪ 5/2‬در صسسد از کسسل‬
‫زکا ِس‬
‫سرمایه‌ پرداخت شود‪ ،‬خواه قیمت کال افزایش پیدا کرده‌ باشد و‬
‫ه کاهش یافته‌ باشد و یا به‌ حال خود باقی مانده‌ باشد باید‬
‫یا این‌ک ‌‬
‫زکات آن پرداخسست شود‪ .‬و امسسا کالیسسی که‌ مورد نیاز اسسست و یسسا‬
‫ه دیگران داده‌‬
‫زمیسسسسن‪ ،‬ماشیسسسسن و کالیسسسسی که‌ به‌ عنوان اجاره‌ ب ‌‬
‫می‌شود‪ ،‬زکات بدان‌سها تعلق نمی‌گیرد‪ ،‬زیرا پیامسبر در ایسن زمینه‌‬
‫فرموده‌ است‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫فرسه صدقة» ‪.‬‬
‫‌‬
‫«لیس علی المسلم فی عبده‌ و ل فی‬
‫(زکات در برده‌ و اسب مورد نیاز بر مسلمان واجب نمی‌باشد)‪.‬‬
‫امسا زکات در پول دریافست شده‌ از طریسق اجاره‌ واجسب اسست و‬
‫باید هر سال زکات آن داده‌ شود‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫متفق علیه‌‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪139‬‬

‫مستحقان زکات‬
‫خداوند‪ ،‬اصناف مستحقی را که‌ زکات به‌ آن ‌ها داده‌ می‌شود‪ ،‬در‬
‫قرآن بیان فرموده‌ است‪:‬‬

‫چ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ‬
‫ﯙ ﯚ چ التوبة‪٦٠ :‬‬
‫ﮰﮱ ﯓ ﯔ ﯕﯖ ﯗ ﯘ‬
‫(زکات مخصوص مستمندان‪ ،‬بیچارگان‪ ،‬گرداورندگان آن‪،‬کسانی‬
‫که‌ جلب محبتشانمی‌شود‪ ،‬بندگان‪ ،‬بدهکاران‪ ،‬در راه خدا‪ ،‬و‬
‫واماندگان در راه می‌باشسد‪ ،‬ایسن یسک فریضه‌ی مهسم الهسی اسست و‬
‫خدا دانا و حکیم است)‪.‬‬
‫مستحقان زکات هشت گروه‌ می‌باشند که‌ عبارتند از‪:‬‬
‫(‪)1‬فقرا‪ :‬جمسع فقیسر و فقیسر کسسی اسست که‌ کسسب و دارایسی‬
‫ندارد تسسا کفایسست طعام‪ ،‬لباس و مسسسکن او را نمایسسد‪ ،‬اگسسر‬
‫انسسانی نتوانسد نیمسی از سسال‪ ،‬خود و عائله‌اش را بهره‌منسد‬
‫سسسسازد‪ ،‬بایسسسد در حسسسد برطرف نمودن نیازمندی‌های یسسسک‬
‫ساله‌اش به‌ او زکات داده‌ شود‪.‬‬
‫(‪)2‬مســاکین‪ :‬جمسسع مسسسکین و مسسسکین کسسسی اسسست ک ‌‬
‫ه‬
‫مقداری مال دارد و برای بعضسسسسسی از نیازهای او کافسسسسسی‬
‫اسست‪ ،‬امسا برای تمام نیزهای او کافسی نیسست‪ ،‬ماننسد کسسی‬
‫که‌ به‌ ده‌ دینار نیاز دارد‪ ،‬امسسا هشسست دینار دارد‪ ،‬پسسس بایسسد‬
‫نیاز او برطرف شود؛ و اگسر کسسی پول نقسد نداشته‌ باشسد‪،‬‬
‫امسا شغسل و پیشه‌ای دارد که‌ از طریسق آن نیازهای خود را‬
‫برطرف می‌نمایسد‪ ،‬زکات به‌ او تعلق نمی‌گیرد‪ ،‬زیرا پیامسبر‬
‫فرمود‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫«ل حظ لغنی و ل لقوی مکتسب» ‪.‬‬
‫(زکات به‌ ثروتمند و افراد کاسب داده‌ نمی‌شود)‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫متفق علیه‌‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪140‬‬

‫(‪)3‬عاملن ج مع آوری زکات‪ :‬کارکنان و مأمورانسی هسستند‬
‫که‌ حاکم برای جمع آوری زکات و توزیع آن‪ ،‬از آن ‌ها کمک‬
‫می‌گیرد و به‌ آنان اجرة المثسسسسسسسسسسسل عملی که‌ آن‌را انجام‬
‫می‌دهند‪ ،‬داده‌ می‌شود‪ ،‬اگرچه‌ ثروتمند نیز باشند‪.‬‬
‫(‪)4‬مؤلفــة القلوب‪ :‬کسسسانی هسسستند که‌ در میان قوم خود‬
‫دارای وجاهسسست و شرف می‌باشنسسسد‪ ،‬امسسسا ایمانشان قوی‬
‫نیسسسست‪ ،‬پسسسس سسسسهمی از زکات به‌ آنان داده‌ می‌شود تسسسا‬
‫ایمانشان قوی گردد و به‌ عنوان دعوتگری به‌ سسوی اسسلم‬
‫و الگویی صالح برای دیگران واقع شوند‪.‬‬
‫امسا افراد ضعیسف الیمانسی که‌ در میان قوم خود دارای وجاهست‬
‫نیستند و از توده‌ی مردم می‌باشند‪ ،‬آیا برای تقویت ایمان به‌ آنان‬
‫نیز زکات داده‌ می‌شود؟‬
‫بعضی از فقها معتقد هستند که‌ زکات به‌ آنان نیز داده‌ می‌شود‪،‬‬
‫ه مصسسلحت دینسسی بزرگ‌سستر از مصسسلحت بدنسسی‬
‫بسسا توجه‌ به‌ این‌ک ‌‬
‫می‌باشسد‪ ،‬زیرا در صسورتی که‌ فقیسر باشسد برای حفسظ بدنسش به‌ او‬
‫غذا داده‌ می‌شود‪ ،‬پسسس تغذیه‌ی قلب وی به‌ ایمان حاوی سسسود و‬
‫منفعت بیشتری می‌باشد‪ .‬و بعضی دیگر از فقها معتقد هستند که‌‬
‫زکات به‌ آنان داده‌ نمی‌شود‪ ،‬زیرا مصسسسلحت تقویسسست ایمان فردی‬
‫ضعیسسف الیمان یسسک مصسسلحت فردی اسسست و تنهسسا متعلق به‌ او‬
‫می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)5‬الرقاب‪ :‬خریدن برده‌ و آزاد کردنسسسسسش‪ ،‬کمسسسسسک و یاری‬
‫رسسسانی به‌ افراد مکاتَب‪ 1‬و آزاد کردن اسسسیران مسسسلمان‬
‫شامل این بند می‌شوند‪.‬‬
‫ه بر آنان بدهسسی فراوان و‬
‫(‪)6‬غارمون‪ :‬بدهکارانسسی هسسستند ک ‌‬
‫سنگینی باشد و از پرداخت آن ناتوان باشند‪ ،‬پس به‌ آنان ‪-‬‬
‫اگسر چه‌ از جهست قوت بهره‌منسد باشنسد‪ -‬اندازه‌ای از زکات‬
‫‪ 1‬مکاتسب کسسی اسست که‌ بسا سسید و مالک خود‪ ،‬عقسد مکاتبست می‌بندد بر ایسن اسساس‬
‫که‌ آنان به‌ مالکان خود‪ ،‬اقسسساطی از مال بدهنسسد و هرگاه آن‌را پرداخسست نمودنسسد از‬
‫بردگی آزاد شوند‪( .‬مترجم)‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪141‬‬

‫داده‌ می‌شود تسا بدهی‌های خود را پرداخست نماینسد‪ ،‬بنابرایسن‬
‫اگسر شخصسی را یافتیسم که‌ قوت خود و خانواده‌اش داشست‪،‬‬
‫امسسسا بدهی‌ای بر ذمه‌ی وی بود که‌ نمی‌توانسسسست آن‌را ادا‬
‫نمایسسد‪ ،‬بایسسد به‌ اندازه‌ی رفسسع بدهسسی به‌ او زکات داده‌ شود‪.‬‬
‫ه نیت‬
‫گفتنی است که‌ ساقط کردن بدهی از ذمه‌ی فقیر ب ‌‬
‫زکات جایز نمی‌باشد‪.‬‬
‫ه نظسر و دیدگاه صسحیح فقهسا پدر و فرزنسد می‌تواننسد زکات به‌‬
‫بنسا ب ‌‬
‫یکدیگر بدهند اگر یکی از آن‌ها بدهکار باشد‪.‬‬
‫ه صساحب زکات می‌توانسد نزد صساحب حسق برود و‬
‫گفتنسی اسست ک ‌‬
‫ه بدهکار از آن‬
‫به‌ جای بدهکار‪ ،‬حسسق او را پرداخسست نمایسسد‪ ،‬اگسسر چ ‌‬
‫اطلع نداشته‌ باشسسد‪ ،‬امسسا به‌ شرط این‌که‌ از عدم توانایسسی بدهکار‬
‫برای پرداخت بدهی آگاهی داشته‌ باشد‪.‬‬
‫(‪ )7‬فی سبیل الله‌‪ :‬همان جهاد در راه خدا اسست‪ ،‬پسس بایسد‬
‫مقداری از زکات به‌ مجاهدیسسسسسسن داده‌ شود که‌ برای جهاد‬
‫ه بسسا پول زکات وسسسایل‬
‫آنان کافسسی باشسسد‪ ،‬و جایسسز اسسست ک ‌‬
‫جنگسی و مورد نیاز برای جهاد خریداری گردد‪ ،‬گفتنسی است‬
‫که‌ طلبه‌ی علم دینی نیز به‌ عنوان مجاهد قلمداد می‌شود‬
‫و در حسد خریسد کتاب و امثال آن به‌ او زکات داده‌ می‌شود‪،‬‬
‫مگسر در صسورتی که‌ ثروتمنسد باشسد و توانایسی خریسد آن‌سها را‬
‫داشته‌ باشد‪.‬‬
‫(‪)8‬ابـن السـبیل‪ :‬مسسسافری اسسست که‌ در حال سسسفر باشسسد‪،‬‬
‫پسسسسسسس به‌ اندازه‌ی رسسسسسسسیدن به‌ شهرش بدو زکات داده‌‬
‫می‌شود‪.‬‬
‫اینان کسسسانی هسسستند که‌ خداونسسد به‌ عنوان مسسستحقین زکات‬
‫معرفسسسی نموده‌ اسسسست و بیان داشته‌ که‌ پرداخسسست زکات به‌ ایسسسن‬
‫اصسسسناف هشت‌گانه‌ از روی علم و حکمسسست وی صسسسادر شده‌ و او‬
‫(خداونسسد ) علیسسم و حکیسسم اسسست‪ ،‬بنابرایسسن صسسرف زکات در غیسسر‬
‫موارد ذکسسر شده‌ اعسسم از سسساختن مسسسجد و راه و ترابری جایسسز‬
‫نمی‌باشسسد‪ ،‬زیرا خداونسسد زکات را بر اصسسناف هشت‌گانه‌ حصسسر‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪142‬‬

‫نموده‌ است و حصر نیز مفید نفی حکم از دیگران می‌باشد‪.‬‬
‫اگر در خصوص اصناف هشتگانه‌ تأمل نماییم‪ ،‬خواهیم فهمید که‌‬
‫برخسسی از آنان شخصسسا به‌ زکات نیاز دارنسسد و برخسسی دیگسسر نیسسز‬
‫مسسلمانان بدان نیازمنسد هسستند‪ ،‬بنابرایسن نهایست حکمست از وجوب‬
‫زکات را درمی‌یابیسم که‌ همان بناسسازی جامعه‌ای صسالح و هماهنسگ‬
‫در حسد توان می‌باشسد‪ ،‬و همچنیسن در می‌یابیسم که‌ اسسلم قسسمت‬
‫دارایی و مصلحتهایی که‌ بر مال بنیان می‌شود‪ ،‬رها نگذاشته‌ و به‌‬
‫افراد خسسیس و طمع‌کار اجازه‌ نداده‌ اسست که‌ آزاد و بدون قیسد‪،‬‬
‫خسسست و آزمندی خود را دنبال نماینسسد‪ ،‬بلکه‌ اسسسلم بزرگ‌تریسسن‬
‫راهنما به‌ سوی خیر و اصلح‌گر امت می‌باشد‪.‬‬
‫ه ذکسر نموده‌ام‪ ،‬زیرا بدان‬
‫آگاهـی‪ :‬زکات فطسر را در مبحسث روز ‌‬
‫تعلق دارد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪143‬‬

‫اموالی که‌ زکات در آن‌ها واجب است‬
‫آن‌چه‌‬
‫زکات در‬
‫آن واجب‬
‫است‬

‫(‪ )1‬طل‬
‫و نقره‌‬

‫( ‪)2‬‬
‫کالهای‬
‫تجارتسسسسی ‪،‬‬
‫ه‬
‫یعنسسی آنچ ‌‬
‫ه برای‬
‫ک ‌‬
‫خریسسسسسسد و‬
‫فروش‬
‫ه‬
‫مهیا شد ‌‬
‫(‪)3‬‬
‫محصسولت‬
‫زراعسسسی و‬
‫میوه‌جات‬

‫مقدار‬
‫پرداختی‬
‫حد‬
‫ملحظات‬
‫واجب در‬
‫نصاب‌ها‬
‫آن‌ها‬
‫‪ -1‬مثقال عجمی‪ :‬برابر با ‪ 8/4‬گرم‬
‫هر سال‌‬
‫(‪ )1‬طل‬
‫وقتسسسسی به‌ ‪ 5/2‬در صد اسست‪ .‬پسس مثقال نود و شسش گرم‬
‫می‌شود‪.‬‬
‫بیسسسسسسسست‬
‫مثقال و‬
‫‪ -2‬مثقال عراقی‪ :‬برابر با پنج گرم‬
‫بالتسسسسسر از‬
‫اسست‪ .‬پسس بیسست مثقال صسد گرم‬
‫آن برسد‬
‫است‪.‬‬
‫هسسسر ده‌ درهسسسم برابر هفسسست مثقال‬
‫هر سال‬
‫(‪ )2‬نقره‌‬
‫اگسسسسسسسر به‌ ‪ 5/2‬در صد یعنی مساوی با ‪ 6/33‬گرم است و با‬
‫احتسسساب مثقال عجمسسی‪ ،‬دویسسست‬
‫دویسسسسسست‬
‫درهسسسسسم و‬
‫درهم برابر ‪ 672‬گرم نقره‌ می‌شود‪.‬‬
‫بالتسسسسسر از‬
‫آن برسد‬
‫همان حسد هسر سسال‌ زمیسن‪ ،‬ماشیسن‪ ،‬و وسسایلی که‌ برای‬
‫نصساب طل ‪ 5/2‬در صد فروش عرضه‌ی بازار شود در‬
‫ردیسسسف کالهای تجارتسسسی قرار داده‌‬
‫و نقره‌‬
‫می‌شود‪.‬‬
‫برای‬
‫کالهای‬
‫تجارتسی در‬
‫نظسسسسسسسسسر‬
‫گرفته‌‬
‫می‌شود‬
‫پنج وسق یسسک دهسسم (‪ )1‬مراد از میوه‌جات‪ :‬انگور و‬
‫بعسسسسسسسد از در صورتی خرمسا اسست‪ ،‬امسا میوه‌هایسی همچون‬
‫خالص‬
‫که‌ به‌ آب انار‪ ،‬سسیب‪ ،‬پرتقال و ‪ ...‬قول ارجسح‬
‫شدن‬
‫باران یسسسسسا بر آن اسست که‌ بعسد از گذشست سسال‬
‫حبوبات از رودخانه‌‬
‫از قیمت آن زکات داده‌ می‌شود‪.‬‬
‫آبیاری‬
‫پوست‪.‬‬
‫(‪ )2‬اندازه‌ی صساع پیامسبر مسساوی‬
‫وسسسسسسسق شود‪ ،‬و در چهار مسسد اسسست‪ ،‬یعنسسی چهار حفنه‌ی‬
‫شصسسسسسست صسورت که‌ بزرگ که‌ هسسسر حفنه‌ به‌ اندازه‌ی پسسسر‬
‫صسسسسساع به‌ بسسا زحمسست دست باشد‬
‫صسسسسسسسسساع آب‌یاری‬

‫مبانی اسلم‬

‫پیامسسسسسبر‬
‫می‌باشد‬
‫‪ 40‬عدد‬
‫(‪ )4‬أنعام‬
‫( شتسسسسسسر‪ ،‬گوسفند‬
‫گاو‪،‬‬
‫گوسسفند و‬
‫بز‬
‫‪ 30‬عدد‬
‫گاو‬

‫‪144‬‬

‫شود یسسسسک‬
‫بیستم‬
‫هسر سسال اگسر بیشتسر از ‪ 40‬عدد باشسد‪ ،‬زکات‬
‫یسسسسسسسسسسسک در آن واجب نیست تا این‌که‌ به‌ ‪121‬‬
‫گوسفند‬
‫عدد می‌رسسسسد که‌ در آن صسسسورت ‪2‬‬
‫عدد زکات داده‌ می‌شود‪ ،‬سپس اگر‬
‫به‌ ‪ 201‬عدد برسسسسسسسسسد ‪ 3‬عدد زکات‬
‫دارد‪ ،‬سسپس اگسر به‌ ‪ 301‬عدد رسسید‬
‫‪ 4‬عدد زکات دارد‪.‬‬
‫تبیسسسع یسسسا اگسر بیشتسر از ‪ 30‬عدد باشسد‪ ،‬زکات‬
‫تبیعسة (یسک در آن واجسب نیسست تسا این‌که‌ به‌ ‪40‬‬
‫رأس‬
‫عدد می‌رسسسسسد که‌ در آن صسسسسورت‬
‫گوسسساله‌ی گاوی دو سسساله‌ به‌ عنوان زکات داده‌‬
‫یسسک سسساله‌ می‌شود‪ ،‬و به‌ همین‌سسسان در هسسر ‪30‬‬
‫نر یا ماده‌) عدد یسسک تبیسسع یسسا تبیعه‌ و در هسسر ‪40‬‬
‫عدد یسسسسک گاو دو سسسسساله‌ به‌ عنوان‬
‫زکات داده‌ می‌شود‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪145‬‬

‫زکات شتر‬
‫نصاب‬
‫از ‪ 5‬تسسا ‪ 9‬نفسسر‬
‫شتر‬
‫از ‪ 10‬تسا ‪ 14‬نفسر‬
‫شتر‬
‫از ‪ 15‬تسا ‪ 19‬نفسر‬
‫شتر‬
‫از ‪ 20‬تسا ‪ 24‬نفسر‬
‫شتر‬
‫از ‪ 25‬تسا ‪ 35‬نفسر‬
‫شتر‬
‫از ‪ 36‬تسا ‪ 45‬نفسر‬
‫شتر‬
‫از ‪ 46‬تسا ‪ 60‬نفسر‬
‫شتر‬
‫از ‪ 61‬تسا ‪ 75‬نفسر‬
‫شتر‬
‫از ‪ 76‬تسا ‪ 90‬نفسر‬
‫شتر‬
‫از ‪91‬تسا ‪120‬نفسر‬
‫شتر‬

‫مقدار زکات‬
‫یک شاة‬
‫دو شاة‬

‫شاة‪ :‬گوسفندی یک ساله‌‬
‫یا بزی دو ساله‌ است‬

‫سه‌ شاة‬
‫چهار شاة‬
‫بنست مخاض‪ :‬یسک شتسر ماده‌ی یسک سساله‌ که‌ وارد‬
‫دو سال شده‌ است‬
‫بنت لبون‪ :‬یسک ش تر ماده‌ی دو ساله‌ که‌ وارد سه‌‬
‫سال شده‌ است‬
‫حقه‌‪ :‬یسسک شتسسر ماده‌ی سسسه‌ سسساله‌ که‌ وارد چهار‬
‫سال شده‌ است‬
‫جذعه‌‪ :‬یسک شتسر ماده‌ی چهار سساله‌ که‌ وارد پنسج‬
‫سال شده‌ است‬
‫دو بنت لبون‬
‫دو حقه‌‬

‫اگر تعداد شتران از این تعداد بیشتر شوند‪ ،‬در مقابل هر ‪ 40‬نفر‬
‫شتر‪ ،‬یک شتر ماده‌ی دو ساله‌ (بنت لبون) و در ‪ 50‬نفر شتر‪ ،‬یک‬
‫شتر ماده‌ی سه‌ ساله‌ (حقه‌) واجب است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪146‬‬

‫رکن چهارم‪ :‬روزه‌‬

‫‪1‬‬

‫(‪)1‬روزه‌ یعنسی خودداری از خوردن‪ ،‬آشامیدن و همبسستری بسا‬
‫ه نیت تقرب به‌ آستانه‌ی الهی‪.‬‬
‫همسر ب ‌‬
‫(‪)2‬وقت روزه‌ از طلوع فجر صادق تا غروب خورشید است‪.‬‬
‫(‪)3‬روزه‌ی ماه رمضان واجسب اسست و رکسن چهارم از ارکان‬
‫اسلم می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)4‬روزه‌ی ماه رمضان بر هسسسسر زن و مرد مسسسسسلمانِ بالغ و‬
‫عاقلی واجب است که‌ توانایی روزه‌ را داشته‌ باشد‪.‬‬
‫(‪)5‬شرایط وجوب روزه‌ عبارتند از‪:‬‬
‫ه بر‬
‫ه شخص کافر اسلم نیاورد‪ ،‬روز ‌‬
‫(‪)1‬اسلم‪ :‬پس تا وقتی ک ‌‬
‫او واجب نیست‪.‬‬
‫(‪)2‬عقسل‪ :‬دیوانه‌ تسا زمانسی که‌ عاقسل نگردد روزه‌ بر وی واجسب‬
‫نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)3‬بلوغ‪ :‬کودک تا زمانی که‌ به‌ بلوغ نرسد روزه‌ بر وی واجب‬
‫نیسسست‪ ،‬امسسا در صسسورتی که‌ توانایسسی داشته‌ باشسسد‪ ،‬جهسست‬
‫عادت دهی به‌ وی امر می‌شود که‌ روزه‌ بگیرد‪.‬‬
‫ه بر شخص پیر و بیماری که‌ امید‬
‫(‪)4‬توانایی روزه‌ گرفتن‪ :‬روز ‌‬
‫ه بهبود ندارد‪ ،‬واجسب نیسست و در مقابسل هسر روز‪ ،‬طعام و‬
‫ب ‌‬
‫روزی یک مسکین را می‌دهد‪.‬‬
‫(‪)6‬شرایط صحت روزه‌ گرفتن‪:‬‬
‫ه شخسص کافسر اسسلم نیاورد‪،‬‬
‫(‪)1‬اسسلم‪ :‬پسس تسا وقتسی ک ‌‬
‫روزه‌ی او صحیح نیست‪.‬‬
‫(‪)2‬عقسسل‪ :‬دیوانه‌ تسسا زمانسسی که‌ عاقسسل نگردد روزه‌ی وی‬
‫صحیح نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)3‬تمییسز‪ :‬روزه‌ی کودکسی صسحیح نمی‌باشسد که‌ نیسک و بسد‬
‫را از هم جدا نمی‌سازد‪.‬‬
‫(‪)4‬پاک بودن از خون قاعدگسسسی‪ :‬بنابرایسسسن روزه‌ی زنسسسی‬
‫‪ 1‬به‌ نقل از کتاب‪ :‬خلصة الکلم فی احکام الصیام‪ ،‬نوشته‌ی‪ :‬عبدالله‌ الجار الله‌ ص‬
‫‪ 2‬و ما بعد آن همراه با تغییرات‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪147‬‬

‫صحیح نیست که‌ دچار خون قاعدگی شده‌ است‪.‬‬
‫(‪)5‬پاک بودن از خون نفاس‪ :‬روزه‌ی زنانسسسسسسسی که‌ دچار‬
‫خون نفاس شده‌اند‪ ،‬صحیح نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)6‬قبسل از طلوع فجسر نیست آوردن برای هسر روز واجسب‬
‫اسست و روزه‌ی بدون نیست صسحیح نیسست‪ ،‬البته‌ برای‬
‫روزه‌ی سنت لزم نیست که‌ قبل از طلوع فجر برای‬
‫آن نیست آورده‌ شود‪ .‬گفتنسی اسست که‌ محسل نیست قلب‬
‫آدمی است‪.‬‬
‫(‪)7‬سنت‌های روزه‌ عبارتند از‪:‬‬
‫(‪)1‬به‌ تأخیسر انداختسن سسحری خوردن تسا آخریسن قسسمت‬
‫شسب‪ ،‬امسا مشروط به‌ این‌که‌ لحظه‌ای قبسل از طلوع‬
‫فجر صادق دست بردارد‪.‬‬
‫(‪)2‬تعجیسسل در افطار‪ ،‬مشروط به‌ این‌که‌ بعسسد از تحقسسق‬
‫غروب خورشید باشد‪.‬‬
‫(‪)3‬کثرت کردارهای نیسسک و نماز سسسنت‪ ،‬صسسدقه‌‪ ،‬تلوت‬
‫قرآن‪ ،‬ذکر‪ ،‬دعا و استغفار‪.‬‬
‫(‪)4‬و در صسورتی که‌ مورد دشنام واقسع شسد بایسد بگویسد‪:‬‬
‫من روزه‌ هستم‪ ،‬بنابر این در مقابل کسی که‌ در حق‬
‫وی ناسسسسسزا می‌گویسسسسد‪ ،‬عملی نیسسسسک را انجام داده‌ و‬
‫مقابله‌ به‌ مثل نمی‌کند‪ ،‬تا پاداش را کسب نماید و از‬
‫گناه محفوظ بماند‪.‬‬
‫ه دوسسسسست دارد خدا را‬
‫(‪)5‬در هنگام افطار هسسسسر طور ک ‌‬
‫بخواند و از جمله‌ این دعا را بگوید‪:‬‬
‫«اللهسم لك صسمت‪ ،‬وعلى رزقسك أفطرت‪ ،‬فتقبسل منسي إنسك أنست‬
‫السميع العليم»‪.‬‬
‫ه گرفتم و با روزی تو افطار کردم‪ ،‬تشنگی‬
‫(خدایا برای تو روز ‌‬
‫برطرف شد و رگ‌ها خیس (و شاداب) شدند و اجر و پاداش ثبت‬
‫شده‌ است‪ .‬ان‌شاء‌الله‌)‪.‬‬
‫(‪)6‬افطار با استفاده‌ از خرمای تازه‌‪ ،‬و اگر در دسترس‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪148‬‬

‫نباشسد از خرمای خشسک اسستفاده‌ شود و اگسر آن نیسز‬
‫وجود نداشت با استفاده‌ از آب افطار شود‪.‬‬
‫(‪)8‬احکام افطار کنندگان در رمضان‪:‬‬
‫افطار رمضان برای چهار دسسته‌ از مردم مباح اسست که‌ عبارتنسد‬
‫از‪:‬‬
‫(‪)1‬بیماری که‌ بسسا روزه‌ گرفتسسن دچار ضرر و زیان گردد و‬
‫مسسسافری که‌ مسسسافت قصسسر را طسسی کرده‌ باشسسد‪:‬‬
‫افطار برای آنان حاوی ثواب بیشتری اسسسست و بایسسسد‬
‫بعسسد از رمضان آن‌را قضسسا نماینسسد و در صسسورتی که‌‬
‫ه باشند روزه‌ی آنان صحیح است‪.‬‬
‫روز ‌‬
‫(‪)2‬زن حایسسسسض و نفاس افطار کرده‌ و بعسسسسد از رمضان‬
‫آن‌را قضسسا می‌کننسسد‪ ،‬و اگسسر بسسا آن حال روزه‌ باشنسسد‪،‬‬
‫روزه‌ی آنان صحیح نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)3‬زن حامله‌ و شیرده‌‪ :‬اگسسسسسسسسسر زن حامله‌ و شیرده‌ به‌‬
‫ه نگیرد‪ ،‬در این حال‬
‫خاطر بیم ضرر بر فرزندش روز ‌‬
‫بر آنان واجب است که‌ روزه‌ را قضا کنند و برای هر‬
‫ه نگرفته‌انسسسد‪ ،‬از قوت غالب آن شهسسسر‪،‬‬
‫روزی که‌ روز ‌‬
‫یسسسک مسسسد طعام فدیه‌ دهنسسسد‪ ،‬و در صسسسورتی که‌ روزه‌‬
‫ه علت‬
‫بگیرنسسسد‪ ،‬روزه‌ی آنان جایسسسز اسسسست‪ ،‬و اگسسسر ب ‌‬
‫ه نگیرنسسد‪ ،‬تنهسسا‬
‫احتمال ضرر بر نفسسس خویشتسسن‪ ،‬روز ‌‬
‫ه بر آن‌ها واجب است‪.‬‬
‫قضای روز ‌‬
‫(‪)4‬انسسسسان پیسسسر ناتوان و مریضسسسی که‌ امیسسسد بهبودی او‬
‫نباشسسد‪ ،‬افطار کرده‌ و در مقابسسل هسسر روز یسسک مسسد‬
‫(تقریبسا یسک کیلو و نیسم) از قوت غالب شهسر را به‌‬
‫مسکینی می‌دهد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪149‬‬

‫روزه‌ی مستحب‬
‫(‪)1‬روزه‌ی شسش روز از ماه شوال بعسد از رمضان‪ ،‬که‌‬
‫توسسسسط آن‪ ،‬پاداش روزه‌ی تمام سسسسال را تکمیسسسل‬
‫می‌کند‪.‬‬
‫(‪)2‬روزه‌ی روزهای دوشنبه‌ و پنج‌شنبه‌؛ زیرا اعمال‬
‫بندگان در ایسسسسسسسسن دو روز بر خداونسسسسسسسسد عرضه‌‬
‫می‌شوند‪.‬‬
‫ه توسط آن به‌ پاداش‬
‫(‪)3‬روزه‌ی سه‌ روز از هر ماه‪ ،‬ک ‌‬
‫روزه‌ی تمام دسسسسسسسست یافته‌ می‌شود‪ ،‬زیرا پاداش‬
‫کارهای نیسسک تسسا ده برابر افزایسسش می‌یابسسد‪ .‬و بهتسسر‬
‫ایسن اسسست که‌ ایسن سسه‌ روز در ایام البیسض‪ ،‬یعنسسی‬
‫سیزدهم‪ ،‬چهاردهم و پانزدهم هر ماه قمری باشد‪.‬‬
‫(‪)4‬روزه‌ی نه‌ روز اول از ماه ذی الحجسسة؛ امسسا روزه‌ی‬
‫روز عرفه‌ برای غیسسسر حاجسسسی مورد تأکیسسسد بیشتری‬
‫واقع شده‌ است‪.‬‬
‫(‪ )5‬روزه‌ی ماه محرم؛ امسسسا روزه‌ی دهسسسم ماه محرم‬
‫(عاشورا) و نهسم ماه محرم (تاسسوعا) مورد تأکیسد‬
‫بیشتری واقع شده‌ است‪.‬‬
‫روزه‌ی مﮑروه‌ و روزه‌ی حرام‬
‫(‪)1‬روزه‌ی یوم الشک که‌ روز سی‌ام شعبان است‪.‬‬
‫(‪)2‬روزه‌ی روزهای عید فطر و عید قربان‪.‬‬
‫(‪)3‬روزه‌ی س سه‌ روز ایام التشریسسق که‌ روزهای یازدهسسم‪،‬‬
‫دوازدهسم و سسیزدهم ماه ذی الحجسة اسست که‌ برای‬
‫غیسسر حاجسسی متمتسسع و یسسا حاجسسی قارن اگسسر فدیه‌ای‬
‫نیافت‪ ،‬حرام می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)4‬فرد فقسط روزه‌ جمعه‌ را روز بگیرد‪ ،‬مکروه‌ اسست‪،‬‬
‫مگر این‌که‌ روز پنج شنبه‌ و یا روز شنبه‌ را همراه آن‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪150‬‬

‫ه بگیرد که‌ در این صورت اشکالی ندارد‪.‬‬
‫روز ‌‬
‫(‪)5‬مکروه‌ اسست که‌ زن بدون اجازه‌ی شوهرش روزه‌ی‬
‫مستحب را بگیرد‪.‬‬
‫فواید‬
‫(‪)1‬واجسسسب اسسسست که‌ روزه‌ بر اسسسساس باور نه‌ چیزی دیگسسسر‪،‬‬
‫صسسسورت گیرد‪ ،‬و بایسسسد گفتار و کردار بنده‌ تحسسست کنترل و‬
‫مراقبت در آورده‌ شود‪.‬‬
‫(‪)2‬بعضسی اوقات انسسان ناخودآگاه بسا زخمسی و یسا خون بینسی و‬
‫یسا اسستفراغ روبرو می‌شود و یسا این‌که‌ بدون اختیار وی آب‬
‫و یسا چیزی دیگسر داخسل حلقسش می‌شود‪ ،‬تمامسی ایسن موارد‬
‫اگسسر از روی‌ عمدی صسسورت نگرفته‌ باشنسسد‪ ،‬باعسسث ابطال‬
‫روزه‌ نمی‌گردند‬
‫(‪)3‬نیست روزه‌ در حالت جنابست جایسز اسست‪ ،‬مشروط به‌ این‌که‌‬
‫بعسد از طلوع فجسر غسسل نمایسد‪ ،‬امسا زنسی که‌ دچار حیسض و‬
‫نفاس شده‌‪ ،‬اگر قبل از طلوع فجر پاک گردید‪ ،‬باید غسل‬
‫ه بگیرد‪.‬‬
‫نماید و نماز مغرب و عشا برپا دارد و روز ‌‬
‫(‪)4‬اگر زنی که‌ دچار نفاس شده‌ قبل از چهل روز پاک گردید‪،‬‬
‫بایسسد غسسسل نمایسسد و نماز برپسسا دارد و روزه‌ بگیرد و برای‬
‫شوهرش نیز حلل است که‌ با وی همبستر شود‪.‬‬
‫(‪)5‬روزه‌دار می‌توانسسسد در اول و آخسسسر روزه‌ دندان‌هایسسسش را‬
‫ه مسواک در حق وی همانند‬
‫مسواک بزند‪ ،‬گفتنی است ک ‌‬
‫افطار کنندگان سنت می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)6‬واجسسسسسب اسسسسسست انسسسسسسان روزه‌دار و دیگران از واجبات‬
‫محافظسسست به‌ عمسسسل آورنسسسد و از منهیات دوری گزیننسسسد و‬
‫فرامین الهی را عملی نموده‌ و از نواهی اجتناب ورزند‪ ،‬تا‬
‫در ردیف قبول شدگان قرار گیرند‪.‬‬
‫(‪)7‬لزم اسسست که‌ اوقات رمضان بسسا اعمالی صسسالح‪ ،‬اعسسم از‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪151‬‬

‫نماز‪ ،‬صسدقه‌‪ ،‬قرائت قرآن‪ ،‬ذکسر و یاد خدا‪ ،‬دعسا‪ ،‬اسستغفار و‬
‫عمره‌‪ ،‬سسسسسسسسسپری شود‪ ،‬زیرا رمضان مزرعه‌ای برای پاک‬
‫گردانیدن دل‌ها از فساد و تباهی است‪.‬‬
‫(‪)8‬واجسب اسست انسسان روزه‌گیسر و دیگران اعضای خود را از‬
‫گناه اعسسم از سسسخن حرام‪ ،‬نظسسر و نگریسسستن حرام‪ ،‬شنود‬
‫حرام‪ ،‬خوردن و آشامیدن حرام و رفتسسسن به‌ سسسسوی حرام‪،‬‬
‫محفوظ بدارد‪ ،‬تسسا روزه‌اش پاک بمانسسد و قبول درگاه ایزد‬
‫منان واقع گردد و استحقاق مغفرت و نجات از آتش بیابد‪.‬‬
‫(‪)9‬بیمار و مسسافری که‌ افطار روزه‌ی رمضان برای آنان مباح‬
‫ه بگیرنسد‪ ،‬هماننسد‬
‫اسست‪ ،‬حسق ندارنسد که‌ برای دیگران روز ‌‬
‫کسی که‌ روزه‌ی نذر شخص مرده‌ای را می‌گیرد‪.‬‬
‫(‪)10‬اگر کسی به‌ قصد افطار سفر کند‪ ،‬در آن حال هم سفر و‬
‫هم افطار برای وی حرام می‌باشد و واجب است که‌ روزه‌‬
‫بگیرد‪.‬‬
‫(‪)11‬اگسر در روز رمضان کسسی از روی فراموشسی و یسا نادانسی‬
‫تصسسمیم گرفسست که‌ چیزی را تناول نمایسسد‪ ،‬تذکسسر و هشدار‬
‫دیگران به‌ وی واجب و ضروری است‪ ،‬زیرا چنین عملی از‬
‫باب تعاون و همیاری در راه نيكسسي و پرهيزگاري محسسسوب‬
‫می‌گردد‪.‬‬
‫ه بر اثسر وارد شدن مگسس‪ ،‬یسا غبار و یسا دود به‌ درون‬
‫(‪)12‬روز ‌‬
‫انسسسسان‪ ،‬باطسسسل نمی‌شود‪ ،‬امسسسا مشروط به‌ این‌که‌ از روی‬
‫عمد نباشد‪ ،‬زیرا پرهیز و اجتناب از آن‪ ،‬غیر ممکن است‪.‬‬
‫(‪)13‬اگسسسسر کسسسسسی به‌ گمان این‌که‌ فجسسسسر طلوع ننموده‌ و یسسسسا‬
‫خورشیسد غروب کرده‌‪ ،‬چیزی را تناول نمود‪ ،‬سسپس برایسش‬
‫ظاهسسر گشسست که‌ گمان وی باطسسل بوده‌‪ ،‬روزه‌اش صسسحیح‬
‫محسسسوب می‌گردد‪ ،‬زیرا او نسسسبت به‌ وقسست جاهسسل بوده‌‬
‫است‪.1‬‬
‫‪ 1‬این رأی و نظر شیخ ابن عثیمین است‪ ،‬اما نظر جمهور علما که‌ شیخ عبدالعزیز‬
‫بن باز نیز از آنان طرفداری نموده‌ بر آن است که‌ باید روزه‌ را قضا نماید و گناهی‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪152‬‬

‫ه نیست دسستیابی به‌ پاداش اخروی‪،‬‬
‫(‪)14‬بسا پیروی از پیامسبر و ب ‌‬
‫بخشش و تلوت قرآن در ماه رمضان مستحب است‪.‬‬
‫(‪)15‬روزه‌ی رمضان‪ ،‬برپسسسا داشتسسسن شب‌های آن و شسسسب لیلة‬
‫القدر‪ ،‬قرائت قرآن‪ ،‬ذکسر‪ ،‬دعسا‪ ،‬اسستغفار‪ ،‬توبه‌ و بازگشست‬
‫به‌ سوی خدا‪ ،‬افطاری دادن به‌ روزداران و صدقه‌ از جمله‌‬
‫اسباب مغفرت در رمضان محسوب می‌گردند‪.‬‬
‫(‪)16‬بزرگ‌تریسن صسدقه‌‪ ،‬صسدقه‌ای اسست که‌ در رمضان صسورت‬
‫می‌گیرد‪.‬‬
‫(‪)17‬مسستحب اسست که‌ قضای روزه‌ی رمضان پی‌درپسی و بدون‬
‫فاصله‌ باشد و همچنین مستحب است که‌ به‌ تأخیر انداخته‌‬
‫نشود‪.‬‬
‫(‪)18‬رمضانسسی که‌ در روزهای طولنسسی و هوای گرم تابسسستان‬
‫واقسسع شده‌‪ ،‬جایسسز اسسست که‌ قضای روزهای آن در روزهای‬
‫کوتاه و سسسرد پاییزی صسسورت گیرد و عکسسس آن نیسسز جایسسز‬
‫است‪.‬‬
‫(‪)19‬روزه‌ی کسسسی که‌ افطار برای وی مباح اسسست‪ ،‬به‌ شرط‬
‫این‌که‌ دچار زحمسست و ناراحتسسی نشود‪ ،‬جایسسز اسسست‪ .‬زیرا‬
‫خداوند فرموده‌ است‪:‬‬

‫ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ ﭽ ﭾ‬
‫چ ﭲ ﭳﭴ ﭵ ﭶ‬
‫ﮌ ﮍﮎ‬
‫ﮃ ﮄ ﮅ ﮆﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﮋ‬
‫ﭿﮀ ﮁ ﮂ‬
‫ﮖ ﮗ چ البقرة‪١٨٤ :‬‬
‫ﮏ ک ﮑ ﮒﮓ گ گ‬
‫((روزه در) چنسد روز معي ّسن و اندكسي اسست‪ ،‬و كسساني كسه از شمسا‬
‫بيمار يسسا مسسسافر باشنسسد (اگسسر افطار كردنسسد و روزه نگرفتنسسد‪ ،‬بسسه‬
‫اندازه آن روزهسا) چنسد روز ديگري را روزه مي‌دارنسد‪ ،‬و بر كسساني‬
‫كسسه توانائي انجام آن را ندارنسسد (همچون پيران ضعيسسف و بيماران‬
‫هميشگي و كارگراني كه ساليانه پيوسته به كارهاي سختي‪ ،‬مانند‬
‫اسستخراج زغال‌سسنگ اشتغال دارنسد‪ ،‬و زندانيان محكوم بسه اعمال‬
‫شاقه‌اي كسه پيوسسته بسه كار سسنگين وادار مي‌گردنسد) لزم اسست‬
‫بر وی نیست‪ ،‬و این نظر احتیاط بیشتری را در ضمن گرفته‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪153‬‬

‫سطي‬
‫كفّاره بدهنسد ‪ ،‬و آن خوراك مسسكيني اسست (از خوراك متو ّس‬
‫كسسه بسسه خانواده خود مي‌خورانيسسد و بايسسد در برابر هسسر روزي يسسك‬
‫سط كسه بتوانسد بسه طور معتدل مسسكيني را سسير كنسد‬
‫خوراك متو ّس‬
‫بپردازيسسسد) و هسسسر كسسسه كار خيسسسر را پذيرا شود (و بر مقدار فديسسسه‬
‫بيفزايسد‪ ،‬و يسا علوه از روزه فرض‪ ،‬روزه سسنّت نيسز بگيرد ) براي‬
‫او بهتر است‪ .‬و روزه‌داشتن براي شما خوب است اگر (حقائق و‬
‫نكات عبادات را) بدانيد)‪.‬‬
‫(‪)20‬روزه‌ مدرسه‌ای روحی است که‌ از طریق آن درون انسان‬
‫پاک می‌گردد و بر صبر و شکیبایی عادت داده‌ می‌شود‪.‬‬
‫(‪)21‬از جمله‌ مسسسسستحبات ده‌ روز پایانسسسسی رمضان موارد زیسسسسر‬
‫می‌باشد‪:‬‬
‫(‪)1‬زنده‌ نگه‌داشتن شب با نماز و عبادت‪.‬‬
‫(‪)2‬بیدار نمودن خانواده‌ برای نماز‪.‬‬
‫(‪)3‬اجتناب از همبستری و مشغول شدن به‌ عبادت‪.‬‬
‫ه بسسیاری از بیماری‌سها را از بیسن می‌برد‪ .‬و در حدیسث‬
‫(‪)22‬روز ‌‬
‫آمده‌ که‌ پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«صوموا تصحوا»‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫(روزه‌ بگیرید تا سالم بمانید) ‪.‬‬
‫(‪ )23‬سردادن تکبیر در شب عید فطر تا نماز عید و اظهار آن‬
‫در مسسساجد‪ ،‬خانه‌ و بازار مسسستحب اسسست‪ ،‬زیرا خداونسسد‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ چ البقرة‪١٨٥ :‬‬
‫(و (خداوند ماه رمضان و رخصت آن را براي شما روشن داشته‬
‫اسسست) تسسا تعداد (روزهاي رمضان) را كامسسل گردانيسسد و خدا را بر‬
‫اين كه شما را (به احكام دين كه سعادتتان در آن است) هدايت‬
‫كرده اسسست‪ ،‬بزرگ داريسسد و تسسا ايسسن كسسه (از همسسه نعمتهاي او )‬
‫سپاسگزاري كنيد)‪.‬‬
‫‪ 1‬ابن سنی و ابونعیم آن‌را روایت کرده‌اند و سیوطی نیز آن‌را حسن قلمداد نموده‌‬
‫است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪154‬‬

‫الله اکـبر الله‌ اکـبر‪ ،‬ل‬
‫‌‬
‫و کیفیست تکبیسر به‌ ایسن صسورت اسست‪:‬‬
‫الله‪ ،‬الله‌ اکبر الله‌ اکبر‪ ،‬و لله‌ الحمد)‪.‬‬
‫‌‬
‫اله‌ ال‬
‫ویﮋگی‌های ماه رمضان‬
‫(‪)1‬روزه‌ی رمضان رکن چهارم از ارکان اسلم است‪.‬‬
‫(‪)2‬برپسا داشتسن رمضان بسا نماز تراویسح و نماز تهجسد در ده‌ شسب‬
‫پایانی آن‪ ،‬بر اساس باور و رسیدن به‌ پاداش اخروی‪.‬‬
‫(‪)3‬نزول قر‌آن در ماه رمضان صسورت گرفته‌ اسست‪ ،‬خداونسد‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣﮤ چ البقرة‪:‬‬
‫‪١٨٥‬‬
‫(ماه رمضان است که‌ قرآن در آن فرو فرستاده‌ شده‌ است‪ ،‬تا‬
‫مردم را راهنمایی کند و نشانه‌ها و آیات روشنی از ارشاد باشد)‪.‬‬
‫(‪)4‬شسب لیلة القدر در ماه رمضان اسست که‌ از هزار ماه یعنسی‬
‫‪ 83‬سال و چهار ماه بهتر است‪.‬‬
‫(‪)5‬غزوه‌ی بدر کسبری در ماه رمضان واقسع شسد‪ ،‬غزوه‌ای که‌ در‬
‫صسبح‌گاه آن میان حسق و باطسل فاصسله‌ ایجاد شسد و اسسلم و‬
‫پیروانش پیروز شدند و شرک و مشرکین با شکست مواجه‌‬
‫شدند‪.‬‬
‫(‪)6‬در ماه رمضان مکه‌ فتسح شسد و خداونسد ‪ ،‬پیامسبرش را یاری‬
‫داد‪ ،‬با توجه‌ به‌ این‌که‌ مردم دسته دسته و گروه گروه داخل‬
‫دين خدا شدند و به اسلم ايمان آوردند‪.‬‬
‫(‪)7‬در رمضان درهای بهشسست و رحمسست باز می‌شونسسد و درهای‬
‫آتش بسته‌ شده‌ و شیاطین در آن زنجیر می‌شوند‪.‬‬
‫(‪)8‬بوی دهان روزه‌گیسر نزد خداونسد از بوی مسسک خوشبوتسر‬
‫است‪.‬‬
‫(‪)9‬فرشتگان در طول روز برای روزه‌داران استغفار می‌نمایند‪.‬‬
‫(‪)10‬در حدیسسث آمده‌ که‌ نماز نفسسل در رمضان معادل فرض در‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪155‬‬

‫غیسسسر رمضان و نماز فرض معادل هفتاد نماز فرض در غیسسسر‬
‫رمضان می‌باشد‪.1‬‬
‫(‪)11‬در رمضان رحمت نازل می‌شود و گناهان ساقط می‌گردند‬
‫و دعا پذیرفته‌ می‌شود‪.‬‬
‫(‪)12‬رمضان ماهسی اسست که‌ اول آن رحمست‪ ،‬وسسطش مغفرت‬
‫و ده‌ روز پایانی نجات از آتش می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)13‬و همچنیسسسن ماه صسسسبر اسسسست و پاداش صسسسابرین بهشسسست‬
‫می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)14‬در آخریسن شسب رمضان از گناه روزه‌داران عفسو و گذشست‬
‫می‌شود‪ ،‬زیرا کارگسسسر بعسسسد از پایان کار مزدش را دریافسسست‬
‫می‌کند‪.‬‬
‫رمضان حاوی برکات و خیرهای فراوانی است و واجب است که‌‬
‫ه سسسوی خداونسد بازگردیسم و‬
‫ایسن فرصست را غنیمسست شماریسم و ب ‌‬
‫اعمال صسالح را انجام دهیسم‪ ،‬به‌ ایسن امیسد که‌ از پذیرفته‌ شدگان و‬
‫سرافرازان قرار گیریم‪.‬‬

‫توجیهات‬
‫برادر مسلمانم!‬
‫(‪)1‬بر اسسسسساس باور و رسسسسسیدن به‌ پاداش اخروی روزه‌ی ماه‬
‫رمضان را بگیسسر‪ ،‬تسسا خداونسسد گناهان گذشته‌ات را عفسسو‬
‫نماید و از آن درگذرد‪.‬‬
‫(‪)2‬مبادا بدون عذر روزی از رمضان را افطار نماییسسسسد‪ ،‬اگسسسسر‬
‫چنان عملی به‌ تو دست داد‪ ،‬پس سعی کن بعد از رمضان‬
‫آن‌را قضا نمایید و توبه‌ای نصوح به‌ آستانه‌ی الهی کنید‪.‬‬
‫(‪)3‬خداونسد ‪ ،‬رحمست خود را شامسل حال شمسا گردانسد‪ ،‬سسعی‬
‫کسسسسن که‌ بر اسسسسساس باور و رسسسسسیدن به‌ پاداش اخروی‪،‬‬
‫‪1‬‬

‫ابن خذیمه‌ و بهقی و دیگران آن‌را روایت کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪156‬‬

‫شب‌های رمضان ‪-‬به‌ ویژه‌ شب قدر‪ -‬را با نمازهای تراویح‬
‫و تهجدزنده‌ نگه‌داری‪ ،‬تسسا خداونسسد از گناهان گذشته‌ی شمسسا‬
‫درگذرد‪.‬‬
‫(‪)4‬سسعی کسن خوراک‪ ،‬نوشیدنسی و لباسسهایت حلل باشنسد‪ ،‬تسا‬
‫اعمالت قبول شونسسد و دعاهایسست مسسستجاب واقسسع گردنسسد؛‬
‫مبادا از این‌که‌ از طریسسسق حلل روزه‌ گیری و سسسسپس بسسسا‬
‫استفاده‌ از حرام افطار نمایید‪.‬‬
‫(‪)5‬روزه‌داران اطراف خود را افطاری ده‌ تسسسسا به‌ مثسسسسل ثواب‬
‫روزه‌ی آنان دست یابید‪.‬‬
‫(‪)6‬نمازهای پنج‌گانه‌ را در اوقات خود و بسا جماعست انجام بده‌‪،‬‬
‫ه وسسیله‌ی آن شمسا‬
‫تسا به‌ پاداش آن دسست یابسی و خداونسد ب ‌‬
‫را محفوظ بدارد‪.‬‬
‫(‪)7‬صسسدقات زیادی را پرداخسست کسسن‪ ،‬زیرا بهتریسسن صسسدقه‌ آن‬
‫است که‌ در رمضان پرداخت می‌شود‪.‬‬
‫(‪)8‬مبادا که‌ اوقات خود را بدون عمسسل صسسالح بگذرانسسی‪ ،‬زیرا‬
‫شما در برابر اوقاتت مسئول هستی و مورد محاسبه‌ قرار‬
‫می‌گیری و در برابر اعمالی که‌ در آن انجام داده‌ایسسسسسسسسسد‪،‬‬
‫پاداش می‌گیرید‪.‬‬
‫ه را انجام دهیسسسسد‪ ،‬زیرا‬
‫(‪)9‬سسسسسعی کسسسسن که‌ در رمضان‪ ،‬عمر ‌‬
‫عمره‌ی رمضان معادل حج می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)10‬مادام که‌ از طلوع فجسسسر واهمه‌ نداریسسسد‪ ،‬قبسسسل از طلوع‪،‬‬
‫سحری کن و با توانایی بیشتری روزه‌ را سپری نما‪.‬‬
‫(‪)11‬بعسد از تحقسق غروب خورشیسد در افطار عجله‌ به‌ خرج ده‌‪،‬‬
‫تا به‌ محبت خداوند دست یابی‪.‬‬
‫(‪)12‬قبسل از فجسر غسل جنابت را انجام بده‌‪ ،‬تا بتوانسی در وقست‬
‫خود عبادت را انجام دهید‪.‬‬
‫(‪)13‬رمضان را غنیمسسسست شمار و خود را به‌ بهتریسسسسن نعمتسسسسی‬
‫مشغول کسن که‌ در رمضان نازل شده‌ و قرآن را بسا تدبر و‬
‫تفکسر تلوت کسن‪ ،‬تسا در روز قیامست به‌ عنوان دلیلی شمسا را‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪157‬‬

‫یاری رساند و برای شما شفاعت نماید‪.‬‬
‫(‪)14‬زبانست را از دروغ‪ ،‬نفریسن‪ ،‬غیبست‪ ،‬سسخن‌چینی محفوظ دار‪،‬‬
‫زیرا اینان باعث کاهش پاداش روزه‌ می‌شود‪.‬‬
‫(‪)15‬روزه‌ شمسسسسا را از حسسسسد تعادل بیرون نیاورد و به‌ خاطسسسسر‬
‫کوچک‌ترین سبب ناراحت شوید و چنان استدلل نمایید که‌‬
‫روزه‌ هسستید‪ ،‬بلکه‌ بایسد روزه‌ شمسا را به‌ آرامسی و آرامسش‬
‫برساند‪.‬‬
‫(‪)16‬بسا قلبسی پسر از تقوی و احسساس مراقبست الهسی در نهان و‬
‫آشکارا و شکسسر نعمات او و اسسستقامت وپایداری بر اوامسسر‬
‫خداوند روزه‌ را سپری کن و سعی کن که‌ تمامی اوامر را‬
‫انجام دهید و از تمامی منهیات دوری گزینید‪.‬‬
‫(‪)17‬در رمضان و سسایر ماه‌های سسال بخصسوص در حالت روزه‌‬
‫و هنگام افطار و سحری به‌ کثرت ذکر و استغفار را تکرار‬
‫کسسن و رسسسیدن به‌ بهشسست و نجات از دوزخ را از خداونسسد‬
‫طلب نما‪ ،‬زیرا دعا از مهمترین اسباب مغفرت می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)18‬برای خود‪ ،‬پدر و مادرت‪ ،‬فرزندانست و سسایر مسسلمانان به‌‬
‫وفور دعسا کسن‪ ،‬زیرا خداونسد به‌ مسسلمانان دسستور داده‌ که‌‬
‫ه به‌ دعای آنان پاسخ خواهد داد‪.‬‬
‫دعا کنند و اعلم داشته‌ ک ‌‬
‫ه آسسستانه‌ی الهسسی توبه‌ای نصسسوح تقدیسسم کسسن و از‬
‫(‪)19‬همیشه‌ ب ‌‬
‫گناهان دوری و اجتناب‪ ،‬در برابر اعمال گذشته‌ اظهار‬
‫ندامسسسسسست و برای آینده‌ تصسسسسسسمیم داشته‌ باش که‌ به‌ گناه‬
‫برنگردی‪ ،‬زیرا خداوند توبه‌ی توبه‌ کنندگان را می‌پذیرد‪.‬‬
‫(‪)20‬در ماه شوال شسسش روز را روزه‌ بگیسسر‪ ،‬زیرا هسسر کسسس‬
‫روزه‌ی ماه رمضان را بگیرد‪ ،‬سسسسسپس شسسسسش روز از ماه‬
‫ه بگیرد‪ ،‬ماننسد ایسن اسست که‌‬
‫شوال را نیسز به‌ دنبال آن‪ ،‬روز ‌‬
‫تمام سال روزه‌ بوده‌ است‪.1‬‬
‫ه کفاره‌ی گناهان‬
‫(‪)21‬روز نهسسم ذی الحجسسة را روزه‌ بگیسسر‪ ،‬تسسا ب ‌‬
‫سسال گذشته‌ و سسال آینده‌ دسست یابسی‪ ،‬امسا در صسورتی که‌‬
‫‪1‬‬

‫مسلم از طریق ابوقتاده‌ روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪158‬‬

‫ه بودی روزه‌ نگیسر‪ ،‬زیرا پیامسبر در‬
‫نهسم ذی الحجسة در عرف ‌‬
‫ه نبود‪.‬‬
‫عرفه‌ روز ‌‬
‫(‪)22‬روز دهسم ماه محرم (عاشورا) و روز نهسم را روزه‌ بگیسر‪ ،‬تسا‬
‫به‌ کفاره‌ی گناهان یک سال دست یابی‪.‬‬
‫(‪)23‬بعسسد از رمضان تسسا لحظه‌ی مرگ از ایمان‪ ،‬تقوی و عمسسل‬
‫ه داشته‌‬
‫صسسسالح خود محافظسسست به‌ عمسسسل آور و بر آن ادام ‌‬
‫باش‪:‬‬
‫چ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ چ الحجر‪٩٩ :‬‬
‫(و پروردگارت را پرسستش كسن تسا مرگ بسه سسراغ تسو مي‌آيسد (و‬
‫سسسراي فانسسي را وداع مي‌گوئي ‪ ،‬و سسسراي باقسسي آغاز مي‌گردد و‬
‫پرده‌سسسها بسسسه كنار مي‌رود و حقائق در برابر چشمانسسست جلوه‌سسسگر‬
‫مي‌شود))‪.‬‬
‫(‪)24‬بایسد آثار عبادات اعسم از نماز‪ ،‬روزه‌‪ ،‬زکات و حسج بسا توبه‌ی‬
‫نصسسوح و پرهیسسز از عادات مخالف بسسا شریعسست اسسسلمی بر‬
‫رفتار و شمایلت ظاهر گردد‪.‬‬
‫(‪)25‬بسیار صلوات را بر پیامبر بفرست‪.‬‬
‫خداوندا! مسسا و سسسایر مسسسلمانان را در ردیسسف کسسسانی محسسسوب‬
‫گردان که‌ روزه‌ی رمضان را گرفته‌ و بر اسساس باور و رسسیدن به‌‬
‫پاداش اخروی در آن عبادت را انجام داده‌ و از گناهان اول و‬
‫آخرش درگذشته‌اید‪.‬‬
‫خداونسسسد رحمسسست خود را شامسسسل شمسسسا گردانسسسد این‌را بدان که‌‬
‫مسلمانان بر وجوب روزه‌ی رمضان اجماع نظر دارند و هر کس‬
‫آن‌را انکار نمایسسسد او به‌ عنوان شخصسسسی مرتسسسد و کافسسسر قلمداد‬
‫می‌شود و بایسد توبه‌ نمایسد‪ ،‬در غیسر آن‌سصورت به‌ عنوان شخصسی‬
‫ه قتل رسانده‌ می‌شود‪.1‬‬
‫کافر ب ‌‬
‫روزه‌ی رمضان در سال دوم هجری واجب شده‌ است‪ ،‬بنابر این‬
‫ه بر هسسر مسسسلمان بالغ و‬
‫پیامسسبر نه‌ رمضان را روزه‌ گرفته‌ و روز ‌‬
‫عاقلی واجب است‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫رسالة فی الصوم‪ .‬نوشته‌ی شیخ محمد بن صالح عثیمین‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪159‬‬

‫ه بر کافسسر واجسسب نیسسست و تسسا مسسسلمان نشود از وی‬
‫پسسس روز ‌‬
‫ه بلوغ‬
‫پذیرفته‌ نمی‌شود و همچنیسسسن بر کودکان نیسسسز تسسسا این‌که‌ ب ‌‬
‫می‌رسسند‪ ،‬واجسب نیسست و بسا رسسیدن به‌ سسن پانزده‌ سسالگی و یسا‬
‫ه وسسیله‌ی احتلم و یسا ‪ ...‬بلوغ وی حاصسل می‌شود و‬
‫نزول منسی ب ‌‬
‫دختران نیسسز بسسا مشاهده‌ کردن خون حیسسض به‌ بلوغ می‌رسسسند‪ ،‬از‬
‫این‌رو هر کودکی با یکی از موارد فوق روبرو گردد‪ ،‬بالغ می‌شود‪،‬‬
‫گفتنسی اسست که‌ به‌ کودکان نیسز فرمان داده‌ می‌شود در صسورتی‬
‫که‌ توانایسی داشته‌ باشنسد و مورد ضرر و زیان واقسع نشونسد‪ ،‬جهست‬
‫ه بگیرنسسد‪ .‬و همچنیسسن روزه‌ بر‬
‫عادت دهسسی و الفسست و پیونسسد‪ ،‬روز ‌‬
‫کسی واجب نیست که‌ بر اثر دیوانگی و یا ‪ ...‬عقلش را از دست‬
‫داده‌ باشسسسد‪ ،‬بنابرایسسسن اگسسسر انسسسسانی هذیان و پرت‌وپل را به‌ راه‬
‫می‌انداخست و نیسک و بسد را از هسم جدا نمی‌سساخت‪ ،‬نه‌ روزه‌ و نه‌‬
‫پرداخت فدیه‌ بر وی واجب است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪160‬‬

‫حﮑم روزه‌ و فواید آن‬
‫یکسی از نامهای مبارک خدوانسد ‪ ،‬حکیسم اسست و حکیسم به‌ کسسی‬
‫گفته‌ می‌شود که‌ متصسف به‌ حکمست و دانایسی باشسد و حکمست نیسز‬
‫یعنسسسسی محکم‌کاری و انجام دادن امورات به‌ طور شایسسسسسته‌ و در‬
‫ه هسسر آن‌چه‌ که‌ خداونسسد‬
‫جای ویژه‌ی خود؛ بنابر ایسسن می‌فهمیسسم ک ‌‬
‫آفریده‌ و یسا تشریسع نموده‌ حاوی حکمتسی رسسا اسست و در نهایست‬
‫اتقان می‌باشد‪.‬‬
‫و روزه‌ای که‌ خداوند تشریع نموده‌ و بر بندگانش واجب گردانده‌‬
‫است‪ ،‬حاوی حکمت و فواید زیادی می‌باشد که‌ به‌ پاره‌ای از آنان‬
‫اشاره‌ می‌نماییم‪:‬‬
‫ه بنده‌ بسا‬
‫(‪)1‬از جمله‌ حکمست و فلسسفه‌های روزه‌ ایسن اسست ک ‌‬
‫دوری از علقه‌مندی‌هایسسسسسسسی همچون‪ :‬خوردن‪ ،‬نوشیدن و‬
‫همبسسستری بسسا همسسسر به‌ نیسست کسسسب رضایسست خداونسسد و‬
‫رسیدن به‌ بهشت ابدی‪ ،‬از خداوند نزدیک می‌شود و با این‬
‫ه محبوبات و علقه‌مندی‌های الهسسسی را‬
‫کار اعلم می‌دارد ک ‌‬
‫بر محبوبات خود ترجیسسسسح داده‌ و قیامسسسست را بر دنیسسسسا بر‬
‫می‌گزیند‪.‬‬
‫ه ایسن اسست که‌ روزه‌ انسسان را‬
‫(‪)2‬و از جمله‌ حکمت‌های روز ‌‬
‫به‌ تقوی می‌رساند‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭣ ﭤ ﭥ ﭦ‬
‫ﭯ ﭰ ﭱ چ البقرة‪١٨٣ :‬‬

‫ﭧ ﭨ ﭩ‬

‫ﭪ‬

‫ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ‬

‫(اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! بر شما روزه واجب شده است‪،‬‬
‫همان گونسه كسه بر كسساني كسه پيسش از شمسا بوده‌انسد واجسب بوده‬
‫است‪ ،‬تا باشد كه پرهيزگار شويد)‪.‬‬
‫روزه‌دار وظیفه‌ دارد که‌ تقوای الهسسسسسسسسسی (پیروی از مأمورات و‬
‫پرهیسسز از منهیات) را کسسسب نمایسسد‪ ،‬و ایسسن هدف اصسسلی از روزه‌‬
‫اسست و خداونسد نمی‌خواهسد بسا منسع خوردن‪ ،‬نوشیدن و همبسستری‬
‫انسان روزه‌گیر را تعذیب نماید‪ ،‬پیامبر فرمود‪:‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪161‬‬

‫«مسن لم يدع قول الزور‪ 1‬والعمسل به‪ 2‬والجهل‪ 3‬فليسس لله حاجسة‬
‫في أن يدع طعامه وشرابه»‪.4‬‬
‫(هسر کسس (در ماه رمضان) سسخن دروغ و عمسل به‌ آن‌‌را ترک‬
‫ه ترک غذا و نوشیدنسسسسی از جانسسسسب وی‬
‫نکنسسسسد‪ ،‬خداونسسسسد نیازی ب ‌‬
‫ندارد(یعنی روزه‌اش مقبول نیست)‪.‬‬
‫در صورتی که‌ روزه‌دار طبق آیه‌ و حدیث فوق عمل نماید‪ ،‬روزه‌‬
‫نفسسسس و روان وی را تربیسسست کرده‌ و اخلق و رفتارش را مهذب‬
‫می‌نمایسد و بسا سسپری شدن رمضان آثاری عمیسق بر روان‪ ،‬اخلق و‬
‫رفتارش به‌ جای می‌ماند‪.‬‬
‫(‪)3‬و از جمله‌ حکمت‌های روزه‌ ایسسسسسن اسسسسسست که‌ ثروتمندان‬
‫ارزش نعمست الهسی (ثروت) را درمی‌یابنسد‪ ،‬نظسر به‌ این‌که‌‬
‫بسسیار آسسان به‌ خواسسته‌های نفسسانی خود اعسم از خوردن‪،‬‬
‫نوشیدن و همبسستری بسا همسسرشان دسست می‌یابنسد و هسر‬
‫ه که‌ خداونسسسسسسسسسسسسسسسسسسد برای آنان مباح گردانده‌ و در‬
‫آن‌چ ‌‬
‫سرنوشتشان ثبت نموده‌‪ ،‬در دست‌رسشان قرار می‌گیرد‪،‬‬
‫پس با روزه‌ی رمضان خداوند را در برابر نعمتهایش شکر‬
‫می‌نماید و به‌ یاد تهیدستانی می‌افتد که‌ همانند وی زندگی‬
‫مرفهی را ندارند‪ ،‬از این‌رو با بخشش صدقه‌ و احسان بر‬
‫آنان مهربانی می‌ورزد‪.‬‬
‫(‪)4‬و یکی دیگر از فلسفه‌های روزه‌‪ ،‬تمرین برای کنترل نفس‬
‫و راهنمایسسی آن به‌ سسسوی آن‌چه‌ مایه‌ی خیسسر و سسسعادت وی‬
‫در دنیسا و آخرت می‌شود و او را از خصسایص و ویژگی‌هایسی‬
‫دور می‌سسسسازد که‌ او را به‌ انسسسسانی حیوان صسسسفت تبدیسسسل‬
‫می‌نماینسسسسد و توان دفاع از نفسسسسس خود در برابر لذایسسسسذ و‬
‫شهوت‌های زودگذر را از دسست می‌دهسد‪ .‬انسسان مسسلمان‬
‫‪ 1‬مراد از آن سخن دروغ‪ ،‬غیبت‪ ،‬ناسزاگویی و سایر اعمال حرام می‌باشد‪.‬‬
‫‪ 2‬مراد انجام دادن هسر عمسل حرامسی اعسم از تجاوز به‌ حقوق مردم‪ ،‬خیانست‪ ،‬فریسب‪،‬‬
‫آزار رساندن به‌ مردم و چپاول کردن اموال مردم و‪...‬است‪ ،‬گفتنی است که‌ گوش‬
‫فرا دادن به‌ آوازها و موسیقی‌های حرام نیز شامل عمل به‌ حرام می‌باشد‪.‬‬
‫‪ 3‬ابلهی و عدم هوشمندی در سخن و اعمال روزانه‌‪.‬‬
‫‪ 4‬بخاری آن‌را روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪162‬‬

‫نفسسس سسرکشش را در آن پرورش می‌دهسسد و برای مدتسسی‬
‫آن را از لذایذ و شهوات مباح باز می‌دارد‪.‬‬
‫(‪)5‬و از جمله‌ حکمت‌های روزه‌‪ ،‬فایده‌های سسسلمتی ناشسسی از‬
‫کم‌خوری و آرام شدن دسسستگاه گوارش برای مدت زمانسسی‬
‫معیسن و بر کندن پاره‌ای از فضولت و رطوبات مضسر برای‬
‫جسم انسان و ‪ ...‬می‌باشد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪163‬‬

‫حﮑم روزه‌ی بیمار و مسافر‬

‫ﮯ ﮰ‬

‫خداونسسد می‌فرمایسسد‪ :‬چ ﮭ ﮬ ﮭ ﮮ‬
‫ﯔ ﯕﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ چ البقرة‪١٨٥ :‬‬

‫ﮱ ﯓ‬

‫(و اگر كسي بيمار يا مسافر باشد (مي‌تواند از رخصت استفاده‬
‫كنسسسد و روزه ندارد و) چندي از روزهاي ديگسسسر را ( بسسسه اندازه آن‬
‫روزهسا روزه بدارد)‪ .‬خداونسد آسسايش شمسا را مي‌خواهسد و خواهان‬
‫زحمت شما نيست)‪.‬‬
‫دو نوع بیمار وجود دارند‪:‬‬
‫(‪)1‬نخسست‪ :‬مریضسی که‌ امیسد بهبودش نمی‌رود‪ :‬هماننسد کسسی‬
‫که‌ به‌ بیماری سسسسسسرطان مبتل شده‌ اسسسسسست‪ ،‬روزه‌ بر وی‬
‫واجسسب نمی‌باشسسد‪ ،‬زیرا او توانایسسی روزه‌گرفتسسن را ندارد و‬
‫باید در برابر هر روز غذای یک فقیر را بدهد‪ .‬گفتنی است‬
‫که‌ شخسسص بیمار می‌توانسسد برای پرداخسست فدیه‌ تعداد سسسی‬
‫فقیسر را برای شام و یسا نهار دعوت نمایسد‪ ،‬همچنان‌که‌ انسس‬
‫بسن مالک در سسن پیری چنیسن عمسل می‌نمود‪ ،‬و همچنیسن‬
‫می‌تواند به‌ تعداد روزها نیم صاع از قوت غالب شهر (اعم‬
‫از خرما‪ ،‬برنج‪ ،‬گندم و ‪ )..‬را میان مساکین پخش نماید‪.‬‬
‫(‪ )2‬کسسسسی که‌ بیماریسسسش اتفاقسسسی بوده‌ و امیسسسد به‌ بهبودش‬
‫می‌رود‪ ،‬همانند تب و امثال آن که‌ سه‌ حالت دارد‪:‬‬
‫(‪)1‬حالت نخسست‪ :‬این‌که‌ روزه‌ برای وی سسخت نباشسد و‬
‫بدو ضرر و زیان نرسسساند‪ ،‬در ایسسن حالت روزه‌ بر وی‬
‫واجب است‪ ،‬زیرا عذری برای نگرفتن روزه‌ ندارد‪.‬‬
‫(‪)2‬حالت دوم‪ :‬این‌که‌ روزه‌ برای وی سسسخت باشسسد‪ ،‬امسسا‬
‫ضرری برایش نداشته‌ باشد‪ ،‬در این حالت روزه‌ برای‬
‫او مکروه‌ است‪ ،‬زیرا از رخصت ال هی عدول نموده‌ و‬
‫برای خود سختی را فراهم می‌سازد‪.‬‬
‫(‪)3‬حالت سسسوم‪ :‬این‌که‌ روزه‌ بدو ضرر برسسساند‪ ،‬در ایسسن‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪164‬‬

‫حالت روزه‌ برای وی حرام می‌باشسسد‪ ،‬زیرا به‌ وجود و‬
‫پیکسسسسسسر خود ضرر و زیان می‌رسسسسسسساند‪ ،‬خداونسسسسسسد‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫ﮀ ﮁ ﮂ چ النساء‪٢٩ :‬‬
‫چ ﭹ ﭺ ﭻچ ﭽ ﭾ ﭿ‬
‫(و خون همديگسر را نريزيسد‪ .‬بيگمان خداونسد (پيوسسته) نسسبت بسه‬
‫شما مهربان بوده (و خواهد بود))‪.‬‬
‫ﮨﮩ چ البقرة‪١٩٥ :‬‬
‫چ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ‬
‫(خود را با دست خويش به هلكت نيفكنيد)‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫ضَراَر» ‪.‬‬
‫و در حدیث آمده‌ که‌ پیامبر فرمود‪ « :‬ل َ َ‬
‫ول َ ِ‬
‫ضَرَر َ‬
‫(نه به خود زيان برسان و نه به ديگران)‪.‬‬
‫لزم به‌ ذکسر اسست که‌ بیمار یسا خود به‌ ضرر بیماری پسی می‌برد و‬
‫یسا این‌که‌ دکتری ماهسر و معتمسد به‌ وی خسبر می‌دهسد‪ .‬بنابرایسن اگسر‬
‫بیمار افطار نمود و روزه‌ نگرفست‪ ،‬بایسد بعسد از بهبود تعداد روزهای‬
‫افطاری شده‌ را بگیرد و در صورتی که‌ قبل از بهبود وفات نماید‪،‬‬
‫قضای آن‪ ،‬سساقط می‌گردد‪ ،‬زیرا امکان نداشته‌ که‌ روزه‌هایسش را‬
‫قضا نماید‪.‬‬
‫مسافر نیز دو دسته‌ هستند‪:‬‬
‫ه قصسسد افطار سسسفر می‌نمایسسد‪ ،‬پسسس‬
‫(‪)1‬نخسسست‪ :‬کسسسی که‌ ب ‌‬
‫افطار برای وی جایسز نیسست‪ ،‬زیرا سسفر به‌ قصسد نجات از‬
‫فریضه‌ای الهی‪ ،‬آن‌را ساقط نمی‌گرداند‪.‬‬
‫(‪)2‬دوم‪ :‬کسی که‌ چنین هدفی ندارد‪ ،‬پس او سه‌ حالت دارد‪:‬‬
‫ه بسسسیار برای وی زحمسست‬
‫(‪)1‬حالت نخسسست‪ :‬این‌که‌ روز ‌‬
‫باشد و او را به‌ شدت دچار ناراحتی نماید‪ ،‬پس روزه‌‬
‫برای وی حرام می‌باشسسسسسسد‪ ،‬زیرا پیامسسسسسسبر در ماه‬
‫ه داشت به‌ غزوه‌ی فتح مکه‌‬
‫رمضان در حالی که‌ روز ‌‬
‫رفت‪ ،‬پس وقتی به‌ او خبر رسید که‌ روزه‌ اصحاب را‬
‫دچار سسسختی و مشکلت نموده‌ و نمی‌داننسسد که‌ چکار‬
‫‪1‬‬

‫ابن ماجه‌ و حاکم روایت کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪165‬‬

‫کننسد‪ ،‬پیامسبر بعسد از عصسر بود که‌ دسستور داد لیوانسی‬
‫آب را برایسسسش بیاورنسسسد‪ ،‬پسسسس آن‌را در انظار عموم‬
‫تناول نمود؛ هنگامسسسسی که‌ به‌ وی گفتنسسسسد‪ :‬برخسسسسی از‬
‫اصحاب روزه‌ هستند‪ ،‬در پاسخ فرمود‪:‬‬
‫«اولئک العصاة‪ ،‬اولئک العصاة»‪.1‬‬
‫(آنان گناه‌کار هستند‪ ،‬آنان گناه‌کار هستند)‪.‬‬
‫(‪ )2‬حالت دوم‪ :‬این‌که‌ روزه‌ برای وی بسسسسسیار سسسسسخت‬
‫نباشسسسد‪ ،‬پسسسس روزه‌ برای وی مکروه‌ اسسسست‪ ،‬زیرا از‬
‫رخصسست الهسسی عدول نموده‌ و برای خود سسسختی را‬
‫فراهم می‌سازد‪.‬‬
‫(‪ )3‬حالت سسوم‪ :‬این‌که‌ روزه‌ برای وی زحمست و سسخت‬
‫نباشسسد‪ ،‬پسسس هسسم روزه‌ و هسسم افطار برای وی جایسسز‬
‫است و آن‌را برمی‌گزیند که‌ برای او آسان‌تر است‪:‬‬
‫چ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ چ البقرة‪١٨٥ :‬‬
‫اراده‌ در این‌سسجا به‌ معنسسی محبسست اسسست‪ .‬در صسسورتی که‌ روزه‌ و‬
‫افطار برای او مساوی باشد‪ ،‬روزه‌گرفتن بهتر است‪ ،‬زیرا پیامبر‬
‫چنین عمل نموده‌ است‪.‬‬
‫ه می‌گوید‪:‬‬
‫چنان‌که‌ در صحیح مسلم از ابودرداء روایت کرده‌ ک ‌‬
‫در یکسی از سسفرهای پیامسبر بسا او به‌ مدینه‌ خارج شدیسم هوا به‌‬
‫اندازه‌ای گرم بود‪ ،‬که‌ مردم از شدت گرمسا دسستشان را روی سسر‬
‫خود قرار می‌دادنسد و کسسی در میان مسا به‌ جسز پیامسبر و عبدالله‌‬
‫بن رواحه ‌ روزه‌ نبود‪.‬‬
‫مسسسسسافر از لحظه‌ای که‌ از شهسسسسر بیرون می‌رود تسسسسا وقتسسسسی‬
‫ه بدانجسسا‬
‫بازمی‌گردد‪ ،‬در حال سسسفر می‌باشسسد‪ ،‬و اگسسر در شهری ک ‌‬
‫سسسسفر کرده‌ برای مدتسسسی اقامسسست گزیسسسد‪ ،‬باز به‌ عنوان مسسسسافر‬
‫محسوب می‌گردد تا زمانی که‌ نیت داشته‌ باشد در صورت انجام‬
‫کاری که‌ به‌ خاطسسسسسسر آن سسسسسسسفر کرده‌ بازمی‌گردد‪ ،‬از این‌رو از‬
‫رخص ست‌های سسسفر اسسستفاده‌ می‌کنسسد‪ ،‬اگرچه‌ اقامسست وی طولنسسی‬
‫‪1‬‬

‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪166‬‬

‫باشد‪ ،‬زیرا از پیامبر نقل نشده‌ است که‌ زمانی را برای انقطاع‬
‫ه باشسد و اصسل بر آن اسست که‌ سسفر و احکام‬
‫سسفر در نظسر گرفت ‌‬
‫آن باقی هستند تا این‌که‌ دلیلی برای پایان سفر یا نفی احکام آن‬
‫یافت می‌شود‪.‬‬
‫ه سسفر‬
‫لزم به‌ ذکسر اسست که‌ تفاوتسی به‌ حال سسفر نمی‌کنسد این‌ک ‌‬
‫اتفاقسی باشسد‪ ،‬هماننسد سسفر برای حسج و عمره‌‪ ،‬دیدار دوسستان و‬
‫اقربسا‪ ،‬تجارت و ‪ ، ...‬و یسا این‌که‌ همیشگسی و پی‌درپسی باشسد‪ ،‬ماننسد‬
‫راننده‌ی ماشین‌های مسافربری و یا سایر ماشین‌های باربری‪ .‬هر‬
‫کدام از اینان از لحظه‌ی بیرون رفتسسسسسسسسسن از شهرشان به‌ عنوان‬
‫مسسسسافر محسسسسوب می‌گردنسسسد و هماننسسسد سسسسایر مسسسسافران از‬
‫رخصسست‌های سسسفر اعسسم از افطار رمضان‪ ،‬قصسسر نمازهای چهار‬
‫ه موقع نیاز جمع بین دو نماز ظهر و عصر‬
‫رکعتی به‌ دو رکعت و ب ‌‬
‫و دو نماز مغرب و عشسا‪ ،‬اسستفاده‌ می‌کنسد‪ ،‬و افطار رمضان برای‬
‫مسافر بهتر است اگر آسان‌تر باشد و باید آن‌را در فصل زمستان‬
‫ه شهر خود‬
‫قضا ‌نماید‪ ،‬زیرا راننده‌ی این ماشین ‌ها برخی اوقات ب ‌‬
‫بازمی‌گردنسسد و هنگامسسی که‌ در شهسسر خود هسسستند احکام مقیسسم بر‬
‫آنان اجرا می‌شود و هرگاه به‌ سسسفر رفتنسسد تمامسسی رخصسست‌های‬
‫سفر برای آنان نیز فراهم می‌شود‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪167‬‬

‫مفطرات روزه‌ (آن‌چه‌ روزه‌ را باطل می‌کند)‬
‫مفطرات هفت دسته‌ هستند که‌ عبارتند از‪:‬‬
‫(‪)1‬جماع‪ :‬دخول ذکسسر مرد به‌ فرج زن را جماع گوینسسد‪ ،‬هرگاه‬
‫روزه‌دار جماع کرد‪ ،‬روزه‌اش باطسل می‌گردد‪ ،‬و در صسورتی‬
‫ه بر وی‬
‫که‌ جماع در روز رمضان صسسسسسسسسورت گیرد که‌ روز ‌‬
‫واجسب اسست‪ ،‬پسس کفاره‌ی مغلظه‌ بر وی واجسب می‌گردد‬
‫که‌ عبارت است از آزاد کردن بنده‌ای و اگر بنده‌اي را نيابد‬
‫و توانایسي آزاد كردن او را نداشتسه باشسد‪ ،‬بايسد دو ماه پياپسي‬
‫و بدون فاصله روزه بگيرد و اگر هم نتوانست‪ ،‬بايد شصت‬
‫ه بر وی‬
‫نفسسر فقيسسر را خوراك دهسسد؛ و در صسسورتی که‌ روز ‌‬
‫ه در حالت روزه‌ بسسسا‬
‫واجسسسب نباشسسسد‪ ،‬هماننسسسد مسسسسافری ک ‌‬
‫همسسسرش همبسسستر می‌شود‪ ،‬تنهسسا قضای روزه‌ نه‌ کفاره‌ی‬
‫آن بر او واجب است‪.‬‬
‫(‪)2‬انزال منسی بر اثر در آغوش گرفتن‪ ،‬بوسسه‌ زدن و امثال آن‬
‫ه بوسه‌ بزند اما منی‬
‫یا به‌ واسطه‌ی دست‪ .‬و در صورتی ک ‌‬
‫خارج نگردد‪ ،‬حکمی به‌ او تعلق نمی‌گیرد‪.‬‬
‫(‪)3‬خوردن و نوشیدن‪ :‬یعنسسسسی رسسسسسیدن غذا و آب به‌ معده‌ی‬
‫انسسان‪ ،‬خواه از طریسق دهان و یسا از طریسق بینسی صسورت‬
‫ه اسسسستنشاق دود بخور برای‬
‫ه ذکسسسر اسسسست ک ‌‬
‫گیرد‪ ،‬لزم ب ‌‬
‫روزه‌گیر طوری که‌ به‌ معده‌ی وی برسد‪ ،‬جایز نیست‪ ،‬زیرا‬
‫دود دارای جرم اسسسست‪ ،‬امسسسا اسسسستشمام بوی پاک اشکالی‬
‫ندارد‪.‬‬
‫(‪)4‬آن‌چه‌ در ردیسسسسف خوردن و نوشیدن قرار می‌گیرد‪ ،‬ماننسسسسد‬
‫آمپول‌های سسسسودبخشی که‌ جای خوردن و نوشیدن را پسسسر‬
‫می‌کند‪ ،‬اما آمپولهایی که‌ سودبخش نیستند خواه از طریق‬
‫رگ و یسسسا از طریسسسق عضله‌ صسسسورت گیرد‪ ،‬روزه‌ را باطسسسل‬
‫نمی‌گردانند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪168‬‬

‫(‪)5‬حجامسست و خون‌گیری و هسسر آن‌چه‌ هماننسسد حجامسست بر بدن‬
‫تأثیسر بگذارد باعسث ابطال روزه‌ می‌شود‪ ،‬امسا کشیدن خون‬
‫اندکسسسسسی جهسسسسست آزمایسسسسسش و امثال آن روزه‌ را باطسسسسسل‬
‫نمی‌گردانسسد‪ ،‬زیرا هماننسسد حجامسست چنان تأثیری را بر بدن‬
‫نمی‌گذارد که‌ آن‌را ضعیف نماید‪.‬‬
‫(‪)6‬اسستفراغ عمدی‪ :‬یعنسی این‌که‌ خوراک و نوشیدنی‌های معده‌‬
‫را بیرون افکند‪.‬‬
‫(‪)7‬خون قاعدگی و زایمان‪.‬‬
‫لزم به‌ ذکسسر اسسست که‌ موارد فوق بسسا سسسه‌ شرط باعسسث ابطال‬
‫ه می‌شوند‪:‬‬
‫روز ‌‬
‫(‪)1‬نخست‪ :‬این‌که‌ از حکم آن چیز آگاهی داشته‌ باشد و نسبت‬
‫به‌ ساعت و زمان نیز اطلع داشته‌ باشد‪.‬‬
‫(‪)2‬این‌که‌ از روی آگاهی نه‌ فراموشی صورت گیرد‪.‬‬
‫(‪)3‬این‌که‌ با اختیار خود نه‌ با اجبار دیگری بدان رویی آورد‪.‬‬
‫بنابرایسسسن اگسسسر حجامسسست و خون‌گیری را در رمضان انجام داد به‌‬
‫ه باعسث افطار روزه‌ نمی‌شود‪ ،‬روزه‌ی او صسحیح اسست‬
‫گمان این‌ک ‌‬
‫و باطسل نمی‌گردد‪ ،‬زیرا از حکسم حجامست بی‌آگاه بوده‌ و ندانسسته‌‬
‫که‌ روزه‌ را باطل می‌گرداند‪ ،‬خداوند متعال می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰﮱچ الحزاب‪٥:‬‬
‫(هسر گاه در ايسن مورد اشتباه كرديسد (و مثل ً بر اثسر عادت گذشتسه‪،‬‬
‫يا سبق لسان‪ ،‬به لغزش افتاديد و به خطا رفتيد ) گناهي بر شما‬
‫نيسسست‪ .‬ولي آنچسسه را كسه دلتان مي‌خواهسسد (يعنسسي از روي عمسسد و‬
‫اختيار مي‌گوئيد‪ ،‬گناه است و كيفر دارد)‪ .‬به هر حال‪ ،‬پيوسته خدا‬
‫آمرزگار و مهربان بوده و هسسسسسست (و قلم عفسسسسسو بر اشتباهات و‬
‫لغزشها مي‌كشد و شما را مي‌بخشد)‪.‬‬
‫چ البقرة‪٢٨٦ :‬‬
‫و باز می‌فرماید‪ :‬چ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ‬
‫(پروردگارا! اگسسر مسسا فراموش كرديسسم يسسا بسسه خطسسا رفتيسسم‪ ،‬مسسا را‬
‫(بدان) مگير (و مورد مؤاخذه و پرس و جو قرار مده))‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪169‬‬

‫و در صسحیحین از عدی بسن ابسی حاتسم روایست شده‌ که‌ می‌گویسد‪:‬‬
‫وقتی که‌ آیه‌ی‪:‬‬
‫ﭽ ﭾﭿ چ البقرة‪١٨٧ :‬‬
‫چﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ‬
‫(و بخوريسد و بياشاميسد تسا آن گاه كسه رشتسه بامداد از رشتسه سسياه‬
‫(شب) برايتان از هم جدا و آشكار گردد)‪.‬‬
‫نازل گردیسسد‪ ،‬دو ریسسسمان کلفسست یکسسی سسسیاه‌ و دیگری سسسفید را‬
‫آوردم‪ ،‬و آن ‌ها را در زیر بالشم قرار دادم‪ ،‬به‌ هنگام شب آن ‌ها را‬
‫نگاه می‌کردم ولی برایسم معلوم نمی‌سشد کدام یسک سسفید و کدام‬
‫یک سیاه‌ است‪ ،‬صبح پیش پیامبر رفتم‪ ،‬و جریان را به‌ او گفتم‪،‬‬
‫پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«انما ذلک بیاض النهار و سواد اللیل»‬
‫(منظور از تشخیسص رشته‌ی سسفید از رشته‌ی سسیاه‌‪ ،‬تشخیسص‬
‫سسیاهی شسب از سسفیدی طلوع می‌باشسد [ نه‌ تشخیسص ریسسمان‬
‫سیاه از ریسمان سفید])‪.‬‬
‫پیامسسبر بدو دسسستور نداد که‌ روزه‌اش را اعاده‌ نمایسسد‪ ،‬بنابر ایسسن‬
‫اگسر کسسی به‌ گمان این‌که‌ فجسر صسادق طلوع نکرده‌ و یسا به‌ گمان‬
‫این‌که‌ خورشیسسسسد غروب نموده‌ چیزی را تناول نمود‪ ،‬سسسسسپس بدو‬
‫گفتنسد که‌ اشتباه کرده‌ اسست‪ ،‬در هسر دو صسورت روزه‌ی او صسحیح‬
‫است‪ ،‬زیرا او از وقت و زمان آگاهی نداشته‌ است‪.1‬‬
‫و در صسسحیح بخاری از اسسسماء دختسسر ابوبکسسر –رضسسی الله‌ عنهمسسا‪-‬‬
‫روایست شده‌ که‌ گفست‪ :‬در حضور پیامسبر بودیسم که‌ آسسمان ابری‬
‫شسد و افطار کردیسم سسپس ابر برطرف شسد و خوشیسد طلوع کرد‪.‬‬
‫و در صسسورتی که‌ قضای روازه‌ واجسسب می‌بود‪ ،‬آن‌را بیان می‌کرد‪،‬‬
‫زیرا خداوند دین را توسط پیامبرش تکمیل کرده‌ است‪ ،‬و اگر‬
‫پیامسسبر آن‌را بیان می‌نمود‪ ،‬حتمسسا اصسسحاب آن‌را نقسسل می‌کردنسسد‪،‬‬
‫زیرا خداونسسد خود ضامسسن حفسسظ دیسسن گشته‌ اسسست‪ ،‬پسسس اگسسر‬
‫اصحاب آن‌‌را نقل نکرده‌اند‪ ،‬می‌فهمیم که‌ پیامبر چنین چیزی را‬
‫بیان نداشته‌ اسسسست و در نتیجه‌ درمی‌یابیسسسم که‌ قضای آن واجسسسب‬
‫‪ 1‬این رأی و نظسر اسستاد ا بن عثیمیسن است‪ ،‬ا ما نظر جمهور فق ها و شیسخ ابن باز بر‬
‫آن است که‌ قضای روزه‌ بر وی واجب می‌باشد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪170‬‬

‫نمی‌باشسسد‪ ،‬زیرا بسسا توجه‌ به‌ اهمیتسسی که‌ دارد‪ ،‬انگیزه‌های فراوانسسی‬
‫برای نقسل آن موجود بود که‌ امکان نداشست از آن غافسل بماننسد‪ .‬و‬
‫در صسورتی که‌ از روی فراموشسی چیزی را تناول نمایسد‪ ،‬روزه‌اش‬
‫باطل نمی‌گردد‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«من نسي وهو صائم فأكل أو شرب فليتم صومه فإنما أطعمه‬
‫الله وسقاه»‪.1‬‬
‫(هسر کسس در حال روزه‌ داری‪ ،‬از روی فرامو شی چیزی بخورد یا‬
‫بنوشد‪ ،‬روزه‌ی خود را ادانه‌ دهد و باطل نیست‪ ،‬زیرا خداوند او‬
‫را اطعام کرده‌ و سیراب نموده‌ است)‪.‬‬
‫و اگسسسسسر او را مجبور به‌ خوردن کردنسسسسسد و یسسسسسا این‌که‌ در حالت‬
‫مضمضه‌ و اسسستنشاق مقداری از آب داخسسل شکمسسش شود و یسسا‬
‫این‌که‌ قطره‌ را در چشمانسش چکانسد و داخسل شکمسش رفست و یسا‬
‫این‌که‌ احتلم شسد و منسی را نازل کرد‪ ،‬در تمام موارد فوق روزه‌ی‬
‫او صحیح است‪ ،‬زیرا بدون اختیار او صورت گرفته‌اند‪.‬‬
‫ه مسسواک زدن باعسث افطار روزه‌ نمی‌گردد‪ ،‬بلکه‌‬
‫گفتنسی اسست ک ‌‬
‫مسسواک زدن در اول و آخسر روز جزو مسستحبات می‌باشسد‪ ،‬و برای‬
‫روزه‌دار جایسز اسست که‌ عملی همچون دوش گرفتسن و امثال آن‌را‬
‫ه قصسد خنسک کردن بدنسش و پاییسن آوردن درجه‌ی تشنگسی انجام‬
‫ب ‌‬
‫دهسسسد؛ زیرا در روایسسست آمده‌ که‌ پیامسسسبر در حالت روزه‌‪ ،‬بر اثسسسر‬
‫تشنگی‪ ،‬آب را بر سر خود می‌ریخت‪ .‬و ابن عمر در حالت روزه‌‬
‫پارچه‌ای را خیسسس می‌نمود و آن‌را بر سسسرش می‌انداخسست‪ .‬و ایسسن‬
‫همان آسسسان‌کاری اسسست که‌ خداونسسد برای مسسا دوسسست داشته‌ و‬
‫برگزیده‌ اسست‪ ،‬و براسستی که‌ هرگونه‌ شکسر و سسپاس شایسسته‌ی‬
‫مقام الهسسی اسسست در برابر تمامسسی نعمتهایسسی که‌ به‌ مسسا بخشیده‌‬
‫است‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫متفق علیه‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪171‬‬

‫نماز تراویح‬

‫‪1‬‬

‫ه ذکر است که‌‬
‫تراویح یعنی برپا داشتن شب‌های رمضان‪ ،‬لزم ب ‌‬
‫بعسسد از نماز عشسسا تسسا طلوع فجسسر به‌ عنوان وقسست نماز تراویسسح‬
‫محسسسسوب می‌گردد‪ ،‬پیامسسسبر پیروانسسسش را برای برپسسسا داشتسسسن‬
‫شب‌های رمضان تشویق نموده‌ و می‌فرماید‪:‬‬
‫«من قام رمضان إيمانا ً واحتسابا ً غفر له ما تقدم من‬
‫ذنبه»‪.‬‬
‫(هرکسسس از روی ایمان و باور و برای رضای خدا نماز تراویسسح را‬
‫در شب‌های رمضان بگزارد‪ ،‬گناهان پیشیسسسسسسسسسسسسسسن وی آمرزیده‌‬
‫می‌شود)‪.‬‬
‫و در صسحیح بخاری از حضرت عایشه‌ ‪ -‬رضسی الله‌ عنهسا‪ -‬روایست‬
‫شده‌ که‌ فرمود‪ :‬پیامبر شبی در مسجد نماز می‌خواند‪ ،‬مردم به‌‬
‫ایشان اقتدا کردنسسد‪ ،‬شسسب بعسسد هسسم پیامسسبر نماز خوانسسد و مردم‬
‫زیادی جمسع شدنسد؛ سسپس شسب سسوم – یسا چهارم – مردم جمسع‬
‫شدنسد‪ ،‬امسا دیگسر پیامسبر (از خانه‌اس) بیرون نیامسد‪ ،‬هنگام صسبح‬
‫(به‌ یاران خود) فرمود‪:‬‬
‫«قسد رأيست الذي صسنعتم فلم يمنعنسي مسن الخروج إليكسم إل ّ أننسي‬
‫خشيت أن تفرض عليكم»‪.‬‬
‫(جمسع شدن و انتظارتان برای آمدنسم را دیدم‪ ،‬ترسسیدم که‌ (ایسن‬
‫ه همیسسن دلیسسل پیسسش شمسسا‬
‫نماز) بر شمسسا واجسسب شود و فقسسط ب ‌‬
‫نیامدم)‪ .‬و این واقعه‌ در رمضان بوده‌ است‪.‬‬
‫ه بسا رکعت‌های نماز تراویسح‪ ،‬سسنت بر آن اسست که‌‬
‫و امسا در رابط ‌‬
‫یازده‌ رکعسست خوانده‌ شود و در رأس هسسر دو رکعسست سسسلم داده‌‬
‫شود‪ ،‬زیرا هنگامی که‌ از حضرت عایشه‌ ‪ -‬رضی الله‌ عنها‪ -‬سؤال‬
‫می‌شود‪ :‬پیامسسبر در رمضان چه‌ نمازی را می‌خوانسسد؟ در پاسسسخ‬
‫گفت‪:‬‬
‫«مسسسا كان يزيسسسد فسسسي رمضان ول فسسسي غيره على إحدى عشرة‬
‫‪1‬‬

‫به‌ نقل از رساله‌ی ابن عثیمین‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪172‬‬

‫ركعة»‪.1‬‬
‫(پیامسسسبر در رمضان و غیسسسر رمضان بیسسسش از یازده‌ رکعسسست را‬
‫نمی‌خواند)‪.‬‬
‫ه مردی معتمسد و‬
‫و در موطسأ امام مالک از محمسد بسن یوسسف (ک ‌‬
‫تأییسد شده‌ اسست) از صسحابی پیامسبر ‪ ،‬سسائب بسن یزیسد روایست‬
‫شده‌ که‌ عمربسن خطاب به‌ ابسی بسن کعسب و تمیسم داری دسستور‬
‫ه مردم بگزارند‪.‬‬
‫دارد که‌ یازده‌ رکعت را ب ‌‬
‫و در صورتی که‌ بیش از یازده‌ رکعت نماز خوانده‌ شود‪ ،‬اشکالی‬
‫ه در خصسوص نماز شسب از پیامسبر سسؤال‬
‫ندارد‪ ،‬زیرا هنگامسی ک ‌‬
‫می‌شود در پاسخ می‌فرماید‪:‬‬
‫«صــلة الليــل مثنــى مثنـى‪ ،‬فإذا خشــي أحدكــم الصــبح‬
‫صلى ركعة واحدة‪ ،‬تُوتر له ما قد صلى»‪.2‬‬
‫(نماز شسب دو رکعست دو رکعست می‌باشسد‪ ،‬وقتسی از فرا رسسیدن‬
‫صسسبح بیسسم داشتسسی‪ ،‬قبسسل از طلوع فجسسر یسسک رکعسست را به‌ تنهایسسی‬
‫بخوان‪ ،‬ایسن رکعست تمام نمازهای دو رکعتسی قبسل از خودش را به‌‬
‫صسسورت وتسسر (فرد) در می‌آورد [ چون نمازهای قبسسل از وتسسر دو‬
‫ه صسسورت فرد در‬
‫رکعتسسی بوده‌انسسد و بسسا خواندن یسسک رکعسست وتسسر ب ‌‬
‫می‌آید])‪.‬‬
‫امسسا مواظبسست روی یازده‌ رکعتسسی که‌ در سسسنت پیامسسبر آمده‌ و‬
‫ه مردم دجار‬
‫گزاردن آن به‌ آرامسسی و طول دادنسسش به‌ اندازه‌ای ک ‌‬
‫ناراحتی نشوند‪ ،‬بهتر و کامل‌تر است‪.‬‬
‫ه سسرعت می‌خواننسد‪،‬‬
‫امسا این‌که‌ برخسی از مردم نماز تراویسح را ب ‌‬
‫خلف شریعست عمسل می‌کننسد و در صسورتی که‌ به‌ یکسی از ارکان و‬
‫ه طور بایسسسته‌ انجام ندهنسسد‪،‬‬
‫واجبات نماز ضرر برسسسانند و آن‌را ب ‌‬
‫نمازشان باطل می‌گردد‪.‬‬
‫بسسسسیاری از امام مسسسساجد نماز تراویسسسح را بسسسا تأنسسسی و آرامسسسش‬
‫نمی‌خوانند و این اشتباه است ونباید چنین عمل نمایند‪ ،‬زیرا امام‬
‫تنهسسسسسسسا برای خود نماز نمی‌گزارد‪ ،‬بلکه‌ برای خود و برای دیگران‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫متفق علی ‌‬
‫ه‬
‫ه است‪.‬‬
‫بخاری آن‌را گزارش داد ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪173‬‬

‫نماز می‌گزارد‪ ،‬او هماننسد والی اسست و بایسد شایسسته‌ترین عمسل را‬
‫انجام دهسسد و فقهسسا بیان داشته‌انسسد که‌ برای امام مکروه‌ اسسست که‌‬
‫نمازش را طوری بخوانسسسسد که‌ مأمومیسسسسن را از انجام واجبات باز‬
‫دارد‪.‬‬
‫ه مردم روی نماز تراویسسح حریسسص باشنسسد و آن‌را‬
‫و لزم اسسست ک ‌‬
‫ضایسسع ننماینسسد‪ ،‬زیرا در روایسست آمده‌ هرکسسس تسسا پایان نماز همراه‬
‫امام بمانسد پاداش شب‌زنده‌ داری برایسش نوشته‌ می‌شود‪ ،‬هرچنسد‬
‫که‌ بعد از آن بر رختخوابش بخوابد‪.‬‬
‫گفتنسسی اسسست که‌ جایسسز اسسست زنان نیسسز برای انجام نماز تراویسسح‬
‫برونسسد‪ ،‬امسسا مشروط به‌ این‌که‌ حجاب را رعایسست نماینسسد و خود را‬
‫آرایش و معطر ننمایند که‌ مردان را دچار فتنه‌ کنند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪174‬‬

‫زکات فطر‬

‫‪1‬‬

‫ه به‌‬
‫(‪)1‬زکات فطسر در واقسع زکات بدن و نفسس آدمسی اسست ک ‌‬
‫سبب افطار روزه‌ی رمضان واجب می‌گردد‪.‬‬
‫(‪)2‬زکات فطسسر بر هسسر مسسسلمانی واجسسب اسسست که‌ برای خود و‬
‫برای کسسانی که‌ نفقه‌ی آنان بر وی واجسب اسست‪ ،‬پرداخست‬
‫نماید‪.‬‬
‫(‪)3‬اندازه‌ی زکات فطسر یسک صساع از قوت غالب شهسر می‌باشسد‪،‬‬
‫در صسسورتی که‌ از قوت خود و خانواده‌اش برای شسسب و روز‬
‫عید بیشتر باشد‪.‬‬
‫(‪)4‬اندازه‌ی صساع پیامسبر مسساوی چهار مسد اسست‪ ،‬یعنسی چهار‬
‫حفنه‌ی بزرگ که‌ هر حفنه‌ به‌ اندازه‌ی پر دست باشد ‪.‬‬
‫(‪)5‬در صورتی که‌ تنها چند صاع در دست باشد که‌ برای زکاتِ‬
‫همه‌ کفایسست نکنسسد لزم اسسست آن مقدار را پرداخسست نمایسسد‪،‬‬
‫زیرا بایسسد انسسسان در حسسد توان خود‪ ،‬تقوای الهسسی را رعایسست‬
‫نماید‪.‬‬
‫(‪)6‬بهتریسسن زکات آن اسسست که‌ حاوی سسسود و منفعسست بیشتری‬
‫برای مردم باشد‪.‬‬
‫(‪)7‬پرداخسسست زکات برای جنیسسسن مسسسستحب اسسسست و واجسسسب‬
‫نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)8‬زمان پرداخسست زکات فطسسر قبسسل از نماز عیسسد می‌باشسسد‪ ،‬و‬
‫جایسسز اسسست که‌ یسسک روز و یسسا دو روز قبسسل از روز عیسسد نیسسز‬
‫ه بعد‬
‫پرداخست شود‪ ،‬امسا جایسز نیست که‌ بدون عذر شر عی ب ‌‬
‫ه چنین عملی را‬
‫از نماز عید تأخیر داده‌ شود و در صورتی ک ‌‬
‫انجام داد از او پذیرفته‌ نمسسی شود و هماننسسد صسسدقه‌ای برای‬
‫وی محسسسوب می‌گردد‪ ،‬امسسا در صسسورتی که‌ عذری شرعسسی‬
‫داشته‌ باشسسد‪ ،‬به‌ عنوان نمونه‌ اگسسر گندم بر وی واجسسب شود‬
‫‪ 1‬خلصسه‌ای از سسخنان شیسخ جارالله‌ (ص ‪ )17-16‬قبل خلصسه‌ای را در مورد زکات‬
‫فطسر بیان داشتیسم و هسم اکنون به‌ تفصسیلت ان میپردازیسم‪ ،‬زیرا زکات فطسر مربوط‬
‫به‌ روزه‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪175‬‬

‫امسسسا در دسسسست نداشته‌ باشسسسد و یسسسا این‌که‌ مسسسستحقی برای‬
‫دریافت زکات پیدا نکند‪ ،‬اشکالی ندارد‪.‬‬
‫(‪)9‬بایسد زکات فطسر در همان شهری پرداخست شود که‌ نماز عیسد‬
‫را در آن‌جا برپا می‌دارد‪.‬‬
‫(‪)10‬پرداخست قیمست در مقابسل زکات تعییسن شده‌ جایسز نیسست و‬
‫خلف سنت است‪.‬‬
‫(‪)11‬زکات فطسسسر بسسسا غروب آخریسسسن روز ماه رمضان واجسسسب‬
‫می‌گردد‪ ،‬بنابر این اگر کسی بعد از آن مسلمان شد و یا با‬
‫ه دنیسا آمسد‪ ،‬زکات‬
‫دختری ازدواج نمود و یسا فرزندی برایسش ب ‌‬
‫فطسسر بر آنان واجسسب نمی‌باشسسد و در صسسورتی که‌ قبسسل از‬
‫غروب واقسسع شونسسد‪ ،‬بایسسد زکات فطسسر آنان را نیسسز پرداخسست‬
‫نماید‪.‬‬
‫ه یک نفر بدهند‬
‫(‪)12‬جایز است که‌ چند نفر زکات فطر خود را ب ‌‬
‫و همچنیسن جایسز اسست که‌ یسک نفسر زکات خود را به‌ چنسد نفسر‬
‫بدهد‪.‬‬
‫(‪)13‬مصارف زکات فطر همان مصارف زکات هستند‪ ،‬اما بهتر‬
‫آن است که‌ به‌ فقرا‪ ،‬مساکین و بدهکاران داده‌ شود‪.‬‬
‫ه دست مستحق و‬
‫(‪)14‬واجب است که‌ در وقت مقرر‪ ،‬زکات ب ‌‬
‫یا وکیل وی برسد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪176‬‬

‫رکن پنجم‪ :‬حج‬
‫نخست‪ :‬عمره‌‬
‫ه مبحسث حسج گزیده‌ای مختصسر از مناسسک عمره‌‬
‫قبسل از شروع ب ‌‬
‫را عرضه‌ می‌داریم‪:‬‬
‫(‪)1‬کسسسسی که‌ قصسسسد عمره‌ را دارد هرگاه به‌ میقات رسسسسید‪،‬‬
‫ه غسل نموده‌ و خود را پاک گرداند‪ ،‬زنان‬
‫مستحب است ک ‌‬
‫نیز اگر چه‌ دچار حیض و یا زایمان شده‌ باشند‪ ،‬چنین عمل‬
‫ه غسسسل ننموده‌ و خود را پاک‬
‫می‌نماینسسد‪ ،‬امسسا تسسا وقتسسی ک ‌‬
‫نکرده‌ باشسسد‪ ،‬برای او جایسسز نیسسست که‌ بیسست الله‌ را طواف‬
‫نماید‪ .‬مرد نیز باید تنها بدنش نه‌ لباسهایش را پاک گرداند‬
‫و در صسسورتی که‌ نتوانسسد در میقات غسسسل نمایسسد اشکالی‬
‫ندارد‪ ،‬امسسسا در صسسسورت امکان هنگامسسسی که‌ به‌ مکه‌ رسسسسید‬
‫مستحب است قبل از طواف غسل نماید‪.‬‬
‫(‪)2‬مرد بایسد تمامسی لباسس‌های دوخته‌ شده‌ را کنار بزنسد و تنهسا‬
‫یسک شلوار و ردائی را می‌پوشسد و مسستحب اسست که‌ آن دو‬
‫پارچه‌ سفید رنگ و پاک و نظیف باشند و نباید مرد سرش‬
‫را بپوشد‪ .‬اما زن با همان لباس معمولی احرام می‌بندد که‌‬
‫بیانگر زینت‪ ،‬شهرت و مقام نباشد‪.‬‬
‫ه دنبال آن چنیسسسن‬
‫(‪)3‬سسسسپس بسسسا قلب‪ ،‬نیسسست احرام آورده‌ و ب ‌‬
‫می‌گوید‪(:‬لبیک عمرة) و یا این‌که‌ (اللهم لبیک عمرة)‪ .‬و در‬
‫ه شخسسص مُحرِم به‌ خاطسسر بیماری و یسسا ترس از‬
‫صسسورتی ک ‌‬
‫ه بتوانسد‬
‫دشمسن و یسا امثال آن‪ ،‬واهمه‌ داشته‌ باشسد از این‌ک ‌‬
‫مناسسسسسک عمره‌ را انجام دهد‌‪ ،‬می‌توانسسسسد در هنگام احرام‬
‫ه کار گیرد و بگویسسد‪( :‬اگسسر بسسا مشکلی‬
‫چنیسسن شرطسسی را ب ‌‬
‫روبرو گشتسم همان‌سجا محسل بیرون آمدنسم از احرام اسست)؛‬
‫ه ضباعسة دختسر زبیسر خدمست پیامسبر‬
‫زیرا در حدیسث آمده‌ ک ‌‬
‫عرض کرد‪ :‬ای رسسسول خدا! مسسن تصسسمیم دارم که‌ به‌ حسسج‬
‫‪1‬‬

‫صفة العمره‌‪ ،‬نوشته‌ی شیخ عبدالحزیز بن عبدالله‌ بن باز‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪177‬‬

‫بروم اما بیمار هستم (چه‌کار کنم؟)‪ .‬پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«حجي واشترطي‪ :‬أن محلي حيث حبستني»‪.1‬‬
‫(حسسسسج را انجام بده‌ و شرط ببنسسسسد که‌ هرگاه بسسسسا مشکلی روبرو‬
‫گشتی‪ ،‬همان‌جا محل بیرون آمدنت از احرام باشد‪ .‬سپس همانند‬
‫ه تلبیه‌ می‌پردازد و می‌گوید‪:‬‬
‫پیامبر ب ‌‬
‫«لبيك اللهم لبيك‪ ،‬لبيك ل شريك لك لبيك‪ ،‬إن الحمد والنعمة لك‬
‫والملك‪ ،‬ل شريك لك»‪.‬‬
‫این تلبیه‌ و ذکر و یاد خداوند و فراخواندن او را باید بسیار تکرار‬
‫ه مسسجد الحرام می‌رسسد‪،‬‬
‫نمایسد‪ ،‬و مسستحب اسست هنگامسی که‌ ب ‌‬
‫همانند سایر مساجد پای راستش را جلو انداخته‌ و بگوید‪:‬‬
‫«بسسسسم الله‪ ،‬والصسسسلة والسسسسلم على رسسسسول الله‪ ،‬أعوذ بالله‬
‫العظيسم وبوجهسه الكريسم وسسلطانه القديسم مسن الشطيان الرجيسم‪،‬‬
‫اللهم افتح لي أبواب رحمتك»‪.‬‬
‫(به‌ نام خدا و درود و رحمست خداونسد بر رسسول خدا باد‪ ،‬پناه‬
‫می‌برم به‌ خداوند بزرگ و به‌ مقام بخشندگی او و به‌ اقتدار قدیم‬
‫او از شیطان رانده‌ شده‌‪ ،‬خدایسسسا درهای رحمسسست خود را بر مسسسن‬
‫بگشا)‪.‬‬
‫ه سوی کعبه‌ به‌ راه می‌افتد‪.‬‬
‫سپس تلبیه‌ گویان ب ‌‬
‫(‪)4‬وقتسسی به‌ کعبه‌ رسسسید‪ ،‬تلبیه‌ را تمام کرده‌ و به‌ سسسوی حجسسر‬
‫السسود می‌رود و آن‌را بسا دسست راسست لمسس کرده‌ و اگسر‬
‫امکان داشسسسسست آن‌را می‌بوسسسسسسد‪ ،‬و نبایسسسسسد برای دیگران‬
‫مزاحمسسست ایجاد کنسسسد و هنگام لمسسسس کردن حجرالسسسسود‬
‫می‌گویسد‪ " :‬بسسم الله‌ و الله‌ اکسبر" و یسا این‌که‌ می‌گویسد‪" :‬‬
‫الله‌ اکسبر"‪ ،‬اگسر بوسسیدن حجرالسسود مشکسل و سسخت بود‪،‬‬
‫باید با دست و یا عصا یا هر چیز دیگری آن‌را لمس کرده‌ و‬
‫بعسسد آن‌را می‌بوسسسد‪ ،‬اگسسر لمسسس نیسسز مشکسسل و سسسخت بود‬
‫می‌تواند بدان اشاره‌ کرده‌ و بگوید‪" :‬الله‌ اکبر"‪ ،‬و نباید آن‬
‫ه کرده‌ اسسست‪ .‬و‬
‫چیزی را ببوسسسد که‌ به‌ وسسسیله‌ی آن اشار ‌‬
‫شرط صسحت طواف ایسن اسست که‌ حدث اصسغر و اکسبر را‬
‫‪1‬‬

‫متفق علیه‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪178‬‬

‫ه باشسسد‪ ،‬زیرا‬
‫نداشته‌ باشسسد و کامل طهارت را رعایسست کرد ‌‬
‫طواف هماننسد نماز اسست غیسر از این‌که‌ انسسان می‌توانسد در‬
‫هنگام طواف حرف نیز بزند‪.‬‬
‫(‪)5‬باید بیت الله‌ را در طرف چﭗ خود قرار دهد و هفت مرتبه‌‬
‫آن را طواف نمایسد و هنگامسی که‌ به‌ رکسن یمانسی رسسید‪ ،‬در‬
‫صسسورت امکان آن‌را بسسا دسسست راسسست لمسسس می‌کنسسد و‬
‫می‌گویسد‪ " :‬بسسم الله‌ و الله‌ اکسبر" و نبایسد آن را ببوسسد‪ ،‬و‬
‫در صورتی که‌ لمسس آن سخت و مشکل به‌ ن ظر می‌رسسید‬
‫به‌ طواف خود ادامه‌ می‌دهد و آن‌را جا می‌گزارد و نه‌ بدان‬
‫ه تکبیسسر سسسر می‌دهسسد‪ ،‬زیرا چنیسسن عملی از‬
‫اشاره‌ کرده‌ و ن ‌‬
‫پیامسبر نقسل نشده‌ اسست‪ .‬در صسورت امکان دویدن در سسه‌‬
‫طواف نخسسستِ طواف القدوم برای مردان سسسنت اسسست‪،‬‬
‫همچنان‌که‌ اضطباع‪ 1‬نیسسسسز در تمامسسسسی طوافهای هفت‌گانه‌‬
‫برای مردان سنت می‌باشد‪ .‬و مستحب است که‌ در تمامی‬
‫طواف‌سها و در حسد امکان‪ ،‬ذکسر و دعاهای فراوانسی را تکرار‬
‫ه طواف‪ ،‬دعا و ذکر مخصوصی‬
‫نماید‪ .‬لزم به‌ ذکر است ک ‌‬
‫ندارد‪ ،‬بلکه‌ خدا را می‌خوانسسسسد و در حسسسسد امکان از دعسسسا و‬
‫ذکرهای مأثور بهره‌ می‌جویسسسد و هنگامسسسی که‌ به‌ میانه‌ی دو‬
‫رکن می‌رسد‪ ،‬می‌گوید‪:‬‬
‫چ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ چ البقرة‪٢٠١ :‬‬
‫(روردگارا! در دنيا به ما نيكي رسان و در آخرت نيز به ما نيكي‬
‫عطاء فرمسا (و سسراي آجسل و عاجسل مسا را خوش و خّرم گردان) و‬
‫ما را از عذاب آتش (دوزخ محفوظ) نگاهدار)‪.‬‬
‫زیرا در روایست صسحیح آمده‌ که‌ پیامسبر چنیسن دعایسی را خوانده‌‬
‫است‪ ،‬و طواف پایانی را با لمس حجرالسود و بوسیدن آن‪ ،‬اگر‬
‫امکان داشسست‪ ،‬به‌ پایان می‌رسساند‪ ،‬و یسا این‌که‌ همراه تکبیسر بدان‬
‫اشاره‌ می‌نمایسسسد و بعسسسد از پایان ایسسسن طواف خود را به‌ ردایسسسش‬
‫می‌پوشاند و آن‌را بر شانه‌هایش گذاشته‌ و راست و چﭗ آن‌را نیز‬
‫‪ 1‬اضطباع یعنسی این‌که‌ قسسمت وسسط و میانه‌ی ردایسش را زیسر شانه‌ی راسستش و‬
‫قسمت راست و چﭗ آن را بر شانه‌ی چپش بگذارد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪179‬‬

‫بر سینه‌اش می‌گزارد‪.‬‬
‫(‪)6‬سسپس در صسورت امکان پشست مقام ابراهیسم دو رکعست‬
‫نماز را می‌گزارد و اگسسسر امکان نداشسسست در هسسسر گوشه‌ی‬
‫ه در رکعسست اول‪ ،‬سسسوره‌ی‬
‫مسسسجد می‌توانسسد آن‌را بخوانسسد ک ‌‬
‫«اخلص» و در رکعسسسسسست دوم‪ ،‬سسسسسسسوره‌ی «کافرون» را‬
‫می‌خوانسسد‪ ،‬گفتنسسی اسسست که‌ خواندن ایسسن دو سسسوره‌ حاوی‬
‫فضیلت بیشتری اسسست و اگسسر سسسوره‌های دیگری بخوانسسد‬
‫ه طرف حجسسسر‬
‫اشکالی ندارد‪ ،‬سسسسپس بعسسسد از پایان نماز ب ‌‬
‫السسسود رفته‌ و در صسسورت امکان آن‌را بسسا دسسست راسسست‬
‫لمس می‌نماید‪.‬‬
‫(‪ )7‬سپس به‌ طرف صفا رفته‌ و بالی صخره‌ی آن می‌رود و یا‬
‫این‌که‌ در کنار آن می‌ایسسستد‪ ،‬امسسا اگسسر امکان داشسست بال‬
‫ه صسسفا‪ ،‬ایسسن آیه‌ را‬
‫رفتسسن بهتسسر اسسست و بسسا نزدیسسک شدن ب ‌‬
‫قرائت می‌کند‪:‬‬
‫چ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ چ البقرة‪١٥٨ :‬‬
‫(همانا صفا و مروه‌ از نشانه‌های خداوند هستند)‪.‬‬
‫ه قبله‌ کرده‌‬
‫ه صفا می‌رسد رو ب ‌‬
‫و مستحب این است که‌ وقتی ب ‌‬
‫و به‌ حمد و تکبیر بپردازد و بگوید‪:‬‬
‫« ل إله إل الله‪ ،‬والله أكسسبر‪ ،‬ل إله إل الله وحده ل شريسسك له‪ ،‬له‬
‫الملك وله الحمسد‪ ،‬وهسو على كسل شيسء قديسر‪ .‬ل إله إل الله وحده‪،‬‬
‫أنجز وعده‪ ،‬ونصر عبده‪ ،‬وهزم الحزاب وحده»‪.‬‬
‫(هیسچ معبودی جسز الله‌ وجود ندارد و خداونسد بزرگ اسست و هیسچ‬
‫معبودی جسز او وجود ندارد‪ ،‬تنهسا اسست و انبازی ندارد‪ ،‬ملک از آن‬
‫اوسست و سستایش برای اوسست و بر هسر چیزی توانسا اسست‪ .‬هیسچ‬
‫معبودی جسسز الله‌ نیسسست‪ ،‬تنهاسسست و به‌ وعده‌اش وفسسا می‌کنسسد و‬
‫بنده‌اش را یاری می‌دهد و به‌ تنهایی گروه‌ها را فراری می‌دهد)‪.‬‬
‫ه دسسستانش را بلنسسد کرده‌ و دعای فوق را س سه‌‬
‫سسسپس در حالی ک ‌‬
‫مرتبه‌ تکرار نموده‌‪ ،‬هسسسسسر آن‌چه‌ دوسسسسسست داشته‌ باشسسسسسد از خدا‬
‫می‌خواهسد‪ ،‬سسپس پاییسن آمده‌ و به‌ طرف مروه‌ حرکست می‌کنسد تسا‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪180‬‬

‫این‌که‌ به‌ عَلَم نخست می‌رسد که‌ از آن ‌جا تا عََلم‪ 1‬دوم با شتاب‬
‫می‌دود‪ ،‬اما این دویدن برای زن جایز نیست‪ ،‬زیرا بدن زن عورت‬
‫است و نباید بدود؛ سپس به‌ طرف مروه‌ رفته‌ و بالی آن می‌رود‬
‫و یسا این‌که‌ در کنار آن می‌ایسستد‪ ،‬امسا در صسورت امکان‪ ،‬بال رفتسن‬
‫بهتر است‪ ،‬و بر صخره‌ی مروه‌ همان کردار و گفتارهایی را تکرار‬
‫می‌کنسد که‌ بر صسخره‌ی مروه‌ انجام داده‌ بود‪ ،‬جسز این‌که‌ آیه‌ی ذکسر‬
‫شده‌ را نمی‌خوانسسسد‪ ،‬زیرا قرائت آن آیه‌ تنهسسسا هنگام بال رفتسسسن از‬
‫صسفا در مرتبه‌ی نخسست سسنت و پیروی از پیامسبر اسست‪ ،‬سسپس‬
‫پایین آمده‌ و در جاهایی که‌ به‌ آرامی حرکت می‌کرد‪ ،‬آرام حرکت‬
‫ه صسسفا‬
‫می‌کنسسد و در آن‌سسجا که‌ بایسسد می‌دویسسد‪ ،‬می‌دود‪ ،‬تسسا این‌که‌ ب ‌‬
‫می‌رسد‪ ،‬این عمل را هفت مرتبه‌ طی می‌کند‪ ،‬که‌ رفت یک بار و‬
‫برگشسست نیسسز یسسک بار محسسسوب می‌گردد‪ .‬و در صسسورتی که‌ بسسا‬
‫اسستفاده‌ از سسواری میان صسفا و مروه‌ سسعی نمایسد‪ ،‬بخصسوص اگسر‬
‫نیاز داشته‌ باشسسسد‪ ،‬اشکالی ندارد‪ ،‬و در صسسسورت امکان مسسسستحب‬
‫اسست که‌ در حالت سسعی‪ ،‬دعسا و اذکار زیادی را بخوانسد و همچنیسن‬
‫مسستحب اسست که‌ از حدث اکسبر و اصسغر پاک باشسد و در صسورتی‬
‫که‌ بدون طهارت سسسعی نمایسسد‪ ،‬اشکالی ندارد و سسسعی او جایسسز‬
‫محسوب می‌گردد‪.‬‬
‫(‪)8‬بعسسد از تکمیسسل نمودن سسسعی‪ ،‬مرد سسسرش را کوتاه‌ و یسسا‬
‫ه تراشیدن بهتر است‪ ،‬اما اگر در‬
‫می‌تراشد‪ ،‬گفتنی است ک ‌‬
‫ه مکه‌ برسد‪ ،‬بهتر آن است که‌‬
‫زمانی نزدیک به‌ وقت حج ب ‌‬
‫سسرش را کوتاه نمایسد و بقیه‌ را در هنگام حسج بتراشسد‪ ،‬امسا‬
‫زن موهای سسرش را جمسع کرده‌ و به‌ اندازه‌ی مورچه‌ای یسا‬
‫محرِم چنیسسسسسن اعمالی را‬
‫ی‌گیرد‪ .‬هرگاه ُ‬
‫کمتسسسسسر را از آن م ‌‬
‫انجام داد‪ ،‬عمره‌ی او به‌ حمسسسد خداونسسسد پایان یافته‌ و تمام‬
‫چیزهایسسسی که‌ در حالت احرام برایسسسش حرام بودنسسسد‪ ،‬حلل‬
‫می‌گردند‪..‬‬

‫‪1‬‬

‫مراد از آن دو عََلم دو خط سبز رنگ هستند که‌ در نزدیکی صفا می‌باشند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪181‬‬

‫دوم‪ :‬حج‬
‫‪1‬‬

‫آداب و سنت‌های حج‬

‫حج از بزرگ‌ترین عبادات و شعارهای اسلمی می‌باشد که‌ انواع‬
‫عبادات در آن گرد آمده‌ و در سسسایر عبادتهسسا چنیسسن گرد نمی‌آینسسد‪،‬‬
‫حسج عبادتسی بدنسی‪ ،‬مالی و حرکسی اسست و بر حاجسی واجسب اسست‬
‫که‌ بایسد عظمست ایسن عبادت را در نظسر داشته‌ باشسد و بهتریسن و‬
‫پاک‌تریسن هزینه‌ را برای آن صسرف نمایسد‪ ،‬زیرا خداونسد پاک اسست‬
‫و جسز پاک را نمی‌پذیرد‪ ،‬و همچنیسن لزم اسست که‌ بایسد خود را از‬
‫ه باعسسسث ابطال و یسسسا‬
‫تمامسسسی گفتار‪ ،‬کردار و نیت‌هایسسسی بازدارد ک ‌‬
‫کاهسش ثواب حسج می‌شونسد و بایسد هدف از حسج و عمره‌ را تنهسا در‬
‫ه گردانسد و تمامسی‬
‫اطاعست و فرمان‌برداری از فرامیسن الهسی خلصس ‌‬
‫عبادت‌هایش را خالصانه‌ به‌ خاطر خداوند انجام دهد‪ ،‬پس جز خدا‬
‫کسسی را نمی‌خوانسد و به‌ کسسی رویسی نمی‌آورد و رفسع مشکلت و‬
‫شفای بیماران و بازگشت گمشدگان را جز او‪ ،‬از کسی نمی‌طلبد‬
‫و تنهسا از او طلب یاری می‌نمایسد و به‌ او توکسل می‌کنسد‪ ،‬هسر کسس‬
‫یکسی از اعمال فوق را برای غیسر خدا انجام دهسد‪ ،‬در واقسع عبادت‬
‫را برای غیسسر خدا انجام داده‌ و هسسر کسسس عبادت را برای غیسسر خدا‬
‫انجام بدهد‪ ،‬او به‌ عنوان مشرک قلمداد می‌شود و هر کس شرک‬
‫ورزد‪ ،‬اعمالش باطسسسسسل و بی‌سسسسسسود می‌باشسسسسسد و در آخرت از‬
‫خسسسارت‌مندان محسسسوب می‌گردد؛ مسسساوی اسسست که‌ از حرام‬
‫بودن اعمال فوق اطلع داشته‌ باشسسد یسسا این‌که‌ بی‌اطلع و بی‌آگاه‬
‫باشد‪ ،‬زیرا واجب است که‌ حاجی از مسایل سودمند و ارزشمند‬
‫برای قبول حجش آگاهی داشته‌ باشد و باید از تمامی حرام‌هایی‬
‫که‌ به‌ توحیسد و یکتسا پرسستی ضربه‌ وارد می‌کنسد‪ ،‬خود را بدور بدارد‬
‫ه غیر خدا سوگند یاد نماید و سوگندهایی همچون‪ :‬سوگند‬
‫و نباید ب ‌‬
‫ه سر شما‪ ،‬به‌ پیامبر ‪ ،‬به‌ کعبه‌ و یا امثال آن‌را سر دهد‪ ،‬تمامی‬
‫ب ‌‬
‫این سسوگندها حرام هستند‪ ،‬خواه حا جی از آن اطلع داشته‌ باشسد‬
‫‪ 1‬به‌ نقسل از کتاب " آداب الحسج و الزیارة" نوشته‌ی شیسخ عبدالعزیسز بسن عبدالله‌ بسن‬
‫حسن آل الشیخ‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪182‬‬

‫یسا این‌که‌ بی‌آگاه باشسد‪ ...‬زیرا اطلع از آن‌سها بر او واجسب اسست و‬
‫مسسلمان بایسد دیسن خود را بشناسسد و در مورد آن تحقیسق نمایسد‪ .‬و‬
‫همچنیسسن واجسسب اسسست که‌ بایسسد حاجسسی از فسسسق‪ ،‬اذیسست و آزار و‬
‫اضافه‌ کردن مسسایلی اجتناب ورزد که‌ نه‌ خدا و نه‌ پیامسبرش بیان‬
‫داشته‌‪ ،‬بنابرایسن حسق ندارد که‌ در مقبرسستان‌ به‌ نماز بپردازد و یسا‬
‫در مقابل قبر صالحین‪ ،‬صحابه‌ و اهل بیت به‌ دعا رویی آورد و یا‬
‫این‌که‌ از آثار غار حراء و کوه‌ ثور و امثال آن تسسسبرک جویسسسد‪ ،‬زیرا‬
‫انجام چنیسسن اعمالی به‌ عنوان بزرگ‌تریسسن کردارهایسسی محسسسوب‬
‫می‌گردد که‌ آدمسسسی را به‌ حرام سسسسوق می‌دهسسسد و هسسسر آن‌چه‌ که‌‬
‫وسسسیله‌ی رسسسیدن به‌ حرام باشسسد‪ ،‬خود نیسسز حرام می‌گردد‪ ،‬زیرا‬
‫چنین اعمالی از اصحاب و سلف صالح که‌ به‌ حق شیفته‌ی عبادت‬
‫بودند‪ ،‬سر نداده‌ است‪.‬‬
‫گفتنی است که‌ عبادات پیشنهاد شده‌ از طرف شارع مقدس ما‬
‫را کافسی اسست و لزم اسست که‌ فرصست را غنیمست شماریسم و بسا‬
‫پروردگار خود تجدیسد بیعست نماییسم و از او کمسک‪ ،‬توفیسق و حکمست‬
‫را طلب نماییم‪.‬‬
‫توبه‌ با رعایت شرایط آن واجب است‬

‫هنگامی که‌ عازم سفر حج می‌شویم‪:‬‬
‫ه ویژه‌‬
‫( ‪)1‬واجب است که‌ باید از تمامی گناهان و معا صی ب ‌‬
‫آن‌چه‌ که‌ بسا توحیسد منافات دارد‪ ،‬توبه‌ نمایسد‪ .‬انسسان بایسد‬
‫در هسسر زمان و مکانسسی و در هسسر شرایطسسی به‌ آسسستانه‌ی‬
‫ه قصسد انجام عبادتسی را‬
‫الهسی توبه‌ نمایسد‪ ،‬امسا هنگامسی ک ‌‬
‫دارد‪ ،‬توبه‌ در حق او بیشتر مورد تأکید واقع شده‌ است‪.‬‬
‫( ‪)2‬این‌که‌ حقیقتا از گناه و معصیت بیرون آید‪.‬‬
‫( ‪)3‬در برابر سسسسسهل انگاری و گناهانسسسسش اظهار ندامسسسست و‬
‫پشیمانی نماید‪.‬‬
‫( ‪)4‬قاطعانه‌ تصسسمیم گیرد که‌ هرگسسز به‌ گناه رویسسی نیاورد و‬
‫بدان باز نگردد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪183‬‬

‫( ‪)5‬اگسسر در حسسق کسسسی سسستم کرده‌ و مال کسسسی را غصسسب‬
‫نموده‌‪ ،‬آن‌را به‌ صساحبش برگردانسد و یسا از او طلب آزادی‬
‫نماید‪.‬‬
‫اعمال حج‬

‫‪ -1‬احرام‪:‬‬
‫وقتسسی که‌ حاجسسی به‌ میقات می‌رسسسد‪ ،‬از آن‌سسجا نیسست احرام را‬
‫می‌آورد‪ ،‬میقات مکان‌های متفاوتسسسسسسسسی دارد که‌ عبارتنسسسسسسسسد از‪:‬‬
‫«ذوالحلیفه‌» برای کسسانی که‌ از جهست مدینه‌ی منوره‌ راهسی مکه‌‬
‫می‌شونسسد‪ ،‬که‌ اکنون به‌ (ابیار علی معروف اسسست‪ .‬و «الجحفه‌»‬
‫برای کسسسانی که‌ از جهسست سسسوریه‌‪ ،‬مصسسر و مراکسسش راهسسی مکه‌‬
‫می‌شونسد‪ .‬و «قرن المنازل» برای کسسانی که‌ از جهست نجدِ حجاز‬
‫و نجدِ یمسن می‌آینسد‪ .‬و «یلملم» برای کسسانی که‌ از جهست تهامه‌ی‬
‫یمن وارد مکه‌ می‌شوند‪ .‬و «ذات‌عرق» برای کسانی که‌ از جهت‬
‫عراق و کشورهای خلیج راهی مکه‌ می‌شوند‪.‬‬
‫هسر کسس به‌ هدف حسج‪ ،‬از طریسق دریسا‪ ،‬فضسا و یسا خشکسی به‌ ایسن‬
‫مکان‌ها یا مکان‌های اطراف که‌ موازات این مکان‌ها هستند و راه‌‬
‫رم باشسسد و اگسسر کسسسی قبسسل از‬
‫وی به‌ آن‌سسها می‌رسسسد‪ ،‬بایسسد مُحْ ِ‬
‫رسسیدن به‌ ایسن مکان‌سها‪ ،‬لباسس‌ها را پوشیده‌ و خود را آماده‌ کرده‌‬
‫باشسد‪ ،‬اشکالی ندارد و بسا رسسیدن به‌ میقات نیست حسج یسا عمره‌ را‬
‫می‌آورد‪.‬‬
‫اما ک سی که‌ خانه‌اش کم‌ستر از این مواقیست و نزدیسک مکه‌ باشد‪،‬‬
‫میقاتسسش مکانسسی محسسسوب می‌شود که‌ در آن اسسست و از مکانسسی‬
‫احرام می‌بندد که‌ سفرش را آغاز می‌کند‪.‬‬
‫‪ -2‬کیفیت احرام برای مردانی که‌ قصد حج دارند‪:‬‬
‫عموم حاجی‌سها بسا رسسیدن به‌ میقات بایسد کارهای زیسر را انجام‬
‫دهند‪:‬‬
‫ه شده‌‪.‬‬
‫(‪)1‬کندن لباس‌های دوخت ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪184‬‬

‫(‪)2‬غسلی کامل را به‌ جای می‌آورد‪.‬‬
‫(‪)3‬استعمال بوی خوش‪.‬‬
‫ه سسسبیل‌هایش را کوتاه کرده‌ و‬
‫(‪)4‬همچنیسسن مسسستحب اسسست ک ‌‬
‫موهای زیسر بغسل و شرمگاهسش را بتراشسد‪ ،‬تسا بعسد از احرام‬
‫بدان نیاز نداشته‌ باشد‪.‬‬
‫(‪)5‬مرد باید إزار (شلوار) و ردایی را بپوشد‪.‬‬
‫(‪)6‬مسسستحب اسسست که‌ آن دو پارچه‌ی فوق سسسفید رنسسگ و پاک‬
‫باشند‪.‬‬
‫ه مسسسستحب اسسسست که‌ در دو نعسسسل احرام ببندد‪ ،‬زیرا‬
‫(‪)7‬چنان‌ک ‌‬
‫چنیسسن از پیامسسبر روایسست شده‌ اسسست و هسسر کسسس به‌ نعسسل‬
‫خف احرام ببندد‪.‬‬
‫دسترسی نداشت می‌تواند در دو عدد ُ‬
‫‪ -3‬کیفیت احرام برای زنانی که‌ قصد حج دارند‪:‬‬
‫(‪)1‬مسستحب اسست که‌ غسسل نمایسد و احرام ببندد‪ ،‬حتسی اگرچ ‌‬
‫ه‬
‫دچار حیسسض و یسسا زایمان شده‌ باشسسد‪ ،‬جسسز این‌که‌ در هنگام‬
‫حیض و زایمان خانه‌ی بیت را طواف نمی‌کند‪.‬‬
‫(‪)2‬لباسی ویژه‌ برای آنان در نظر نگرفته‌ شده‌ است‪.‬‬
‫(‪)3‬برای آنان جایسز اسست که‌ در هسر نوع لباسسی که‌ خود دوسست‬
‫دارند اعم از سیاه‌‪ ،‬سبز و یا هر رنگ دیگری احرام ببندند‪.‬‬
‫(‪)4‬نباید لباس‌هایش با لباس مردان شباهت داشته‌ باشد‪.‬‬
‫(‪)5‬باید لباس‌هایش کامل بدنش را بپوشاند‪.‬‬
‫(‪)6‬نبایسسد آرایسسی و عورت خود را برای مردان بیگانه‌ به‌ نمایسسش‬
‫بگزارند‪.‬‬
‫ه مرد به‌ قلب نیست احرام حسج‬
‫•بعسد از آن‪ ،‬حاجسی چه‌ زن و چ ‌‬
‫یا عمره‌ یا هردو را می‌آورد‪.‬‬
‫•چنان‌که‌ برای او مشروع اسست که‌ بعسد از نیست احرام‪ ،‬الفاظ‬
‫تلبیه‌ را بر زبان جاری نمایسسسد و برای عمره‌ بگویسسسد‪" :‬لبیسسسک‬
‫عمرة" و برای حسج می‌گویسد‪" :‬لبیسک حجسا" و اگسر برای هسر دو‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪185‬‬

‫باشسد‪ ،‬می‌گویسد‪" :‬لبیسک عمرة و حجسا"‪ ،‬سسپس تلبیه‌ را ادامه‌‬
‫می‌دهد‪.‬‬
‫رم با رسیدن به‌ مﮑه‌ چﮑار می‌کند؟‬
‫ح ِ‬
‫‪ -4‬م ُ ْ‬
‫ه بیت الحرام می‌رسد‪ ،‬چنین عمل می‌نماید‪:‬‬
‫وقتی که‌ ب ‌‬
‫(‪)1‬تلبیه‌ را به‌ پایان رسسسانده‌ و هفسست مرتبه‌ پیرامون بیسست دَور‬
‫می‌زند‪.‬‬
‫(‪)2‬سپس در پشت مقام ابراهیم دو رکعت نماز را می‌خواند‪.‬‬
‫ه سسسوی صسسفا و مروه‌ بیرون آمده‌ و میان صسسفا و‬
‫(‪)3‬سسسپس ب ‌‬
‫مروه‌ هفت مرتبه‌ سعی می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)4‬سسسپس سسسرش را تراشیده‌ و یسسا آن‌را کوتاه می‌نمایسسد‪ ،‬و بسسا‬
‫ه توسسسط‬
‫انجام ایسسن کار عمره‌اش تمام می‌شود و تمام آن‌چ ‌‬
‫احرام برایسسش حرام گشته‌ بود‪ ،‬حلل می‌گردنسسد‪ ،‬چنان‌که‌ در‬
‫ه داشتیم‪.‬‬
‫مبحث کیفیت عمره‌ بدان اشار ‌‬
‫امسا در صسورتی که‌ در ماه‌های حسج به‌ میقات برسسد‪ ،‬او می‌توانسد‬
‫یکی از عبادت‌های سه‌گانه‌ی زیر را برگزیند و بدان احرام ببندد‪:‬‬
‫(‪)1‬حسج به‌ تنهایسی‪ ،‬یسا عمره‌ به‌ تنهایسی‪ ،‬و یسا این‌که‌ حسج و عمره‌‬
‫به‌ همراه هم‪.‬‬
‫(‪)2‬و اگسر کسسی احرام به‌ حسج و یسا حسج و عمره‌ بسا هسم ببندد و‬
‫هدی به‌ همراه نداشته‌ باشسد‪ ،‬او نمی‌توانسد که‌ بر احرام خود‬
‫باقسی بمانسد‪ ،‬بلکه‌ برای او سسنت ایسن اسست که‌ احرام را به‌‬
‫عمره‌ تبدیل نماید‪.‬‬
‫(‪)3‬بنابرایسسسن بیسسست را طواف کرده‌‪ ،‬میان صسسسفا و مروه‌ سسسسعی‬
‫نموده‪ ،‬موهایش را کوتاه کرده‌ و از احرام بیرون می‌آید‪.‬‬
‫(‪)4‬و اگسر کسسی دیسر برسسد و واهمه‌ی فوت حسج ر داشته‌ باشسد‪،‬‬
‫باید بر احرام خود باقی بماند‪.‬‬
‫(‪)5‬مؤمنسسی که‌ می‌خواهسسد اعمال حسسج را به‌ طور صسسحیح انجام‬
‫دهد‪ ،‬لزم است که‌ خود را به‌ موارد ذکر شده‌ مقید نماید و‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪186‬‬

‫بسسسسیار عبادت را انجام دهسسسد و قرآن بخوانسسسد و نماز را به‌‬
‫جماعت برگزار نماید‪.‬‬
‫(‪)6‬و نبایسد خود را به‌ مسسایلی مشغول نمایسد که‌ سسودی عایسد او‬
‫نمی‌گرداند و مشروع هم نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)7‬به‌ عنوان نمونه‌ تحقیسسق در مورد قسسبر اصسسحاب و همسسسران‬
‫پیامسسبر و محسسل تولد پیامسسبر و محسسل نزول وحسسی بی‌فایده‌‬
‫می‌باشسد و در صسورتی که‌ به‌ گمان این‌که‌ آن مکان‌سها محسل‬
‫عبادت هسسستند و دعسسا در آن‌سسجا پذیرفته‌ می‌شود و برکسست‬
‫حاصسسسل می‌گردد‪ ،‬کاری کامل غیسسسر مشروع و غیسسسر صسسسحیح‬
‫می‌باشد‪.‬‬
‫ﭘیامبر این‌گونه‌ حج را انجام داد‬

‫‪1‬‬

‫ای مسلمانانی که‌ جهت حج بیت الله‌ الحرام آمده‌اید!‬
‫ق رسیدن به‌ رضایست الهی و نجات‬
‫برای خود و ش ما آرزوی توفی ِ‬
‫از فتنه‌ و آشوب‌های دنیا را دارم و از خداوند متعال می‌خواهم که‌‬
‫همه‌ی شمسا را برای انجام مناسسک حسج طبسق رضایست خود توفیسق‬
‫دهسسسد و آن‌را از شمسسسا بپذیرد و سسسسالم و تندرسسسست به‌ کشور خود‬
‫بازگردیسسد‪ ،‬چرا که‌ خداونسسد بهتریسسن پاسسسخ دهنده‌ به‌ خواسسسته‌های‬
‫بندگانش می‌باشد‪.‬‬
‫ای مسلمانان‪:‬‬
‫(‪)1‬وصسیت و سسفارش مسن برای همه‌ی شمسا ایسن اسست که‌ در‬
‫هسسسر حال تقوای الهسسسی را پیشه‌ سسسسازید و بر دیسسسن اسسسسلم‬
‫پایداری و اسسستقامت ورزیسسد و از اسسسباب غضبسسش پرهیسسز و‬
‫دوری گزینید‪.‬‬
‫(‪)2‬مهم‌ترین فریضه‌ و بزرگ‌ترین واجب عبارت است از توحید‬
‫ه نمودن تمامسسی عبادات‬
‫ه پرسسستی خداونسسد و خالصسسان ‌‬
‫و یگان ‌‬
‫‪ 1‬پیامبر این‌گونه‌ حج را انجام داد‪ ،‬نوشته‌ی شیخ عبدالعزیز بن باز ‪ ،‬مفتی عام در‬
‫مملکت عربی سعودیه‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪187‬‬

‫برای ذات اقدس الهسسی و توجه‌ به‌ پیروی کامسسل از گفتار و‬
‫کردار پیامبر ‪.‬‬
‫(‪)3‬این‌که‌ مناسسک حسج و سسایر عبادات را طبسق شریعتسی انجام‬
‫دهیسد که‌ خداونسد بر زبان فرسستاده‌ و شخسص منتخسب خود‪،‬‬
‫امام و پیشوا و سسید مسا حضرت محمسد بسن عبدالله ‌‪ ،‬نازل‬
‫کرده‌ است‪.‬‬
‫(‪)4‬شریسسک قرار دادن برای خداونسسد از بزرگ‌تریسسن منکرات و‬
‫خطرناک‌تریسن جریمه‌سها می‌باشسد‪ ،‬شرک هسم عبارت اسست‬
‫از ین‌که‌ عبادت و یسسا قسسسمتی از آن‌‪ ،‬برای غیسسر خداونسسد‬
‫انجام داد‌ه‌ شود‪ ،‬زیرا خداوند متعال فرموده‌ است‪:‬‬

‫چ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ ﮨ‬
‫ﯗ‬
‫ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ‬

‫ﮩ ﮬ ﮭ‬
‫ﯘ چ النساء‪٤٨ :‬‬

‫ﮬ ﮭ ﮮﮯ ﮰ‬

‫(بيگمان خداوند (هرگز) شرك به خود را نمي‌بخشد‪ ،‬ولي گناهان‬
‫جز آن‌را از هركس كه خود بخواهد مي‌بخشد‪ .‬و هر كه براي خدا‬
‫شريكي قائل گردد‪ ،‬گناه بزرگي را مرتكب شده است)‪.‬‬
‫و در آیه‌ی دیگری که‌ پیامسسسبرش محمسسسد را مخاطسسسب خود قرار‬
‫داده‌‪ ،‬چنین می‌فرماید‪:‬‬

‫چﮯ ﮰ ﮱ‬
‫ﯞ چ الزمر‪٦٥ :‬‬

‫ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ‬

‫ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ‬

‫( به تو و به يكايك پيغمبران پيش از تو وحي شده است كه اگر‬
‫شرك‌ورزي كردارت (باطسسل و بي‌پاداش مي‌گردد و) هيسسچ و نابود‬
‫مي‌شود‪ ،‬و از زيانكاران خواهي بود)‪.‬‬
‫ای حجاج بیت الله‌ الحرام!‬

‫(‪)5‬پیامسسبر مسسا بعسسد از هجرت به‌ مدینه‌ تنهسسا یسسک حسسج (حجسسة‬
‫الوداع) را انجام داد و آن‌را نیسز در سسال‌های پایانسی عمرش‬
‫انجام داد‪.‬‬
‫(‪)6‬مردم بسسا توجه‌ به‌ اعمال و توصسسیه‌های پیامسسبر در آن حسسج‪،‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪188‬‬

‫مناسسسک حسسج را یاد گرفتنسسد‪ ،‬زیرا پیامسسبر خطاب به‌ آن‌سسها‬
‫فرمود‪:‬‬
‫«خذوا عنی مناسککم»‪.‬‬
‫(مناسک حج را از من فرا گیرید و طبق روش من عمل نمایید)‪.‬‬
‫ﭘیروی از ﭘیامبر واجب است‬

‫(‪)7‬بر مسلمانان واجب است که‌ به‌ پیامبر اقتدا نمایند‪.‬‬
‫(‪)8‬و مناسسک حسج را طبسق اعمال و توصسیه‌های پیامسبر انجام‬
‫دهند‪ ،‬زیرا پیامبر معلم و راهنمای بشریت است و خداوند‬
‫او را به‌ عنوان رحمت برای جهانیان و حجت بر بندگانش‬
‫فرستاده‌ است‪ ،‬پس خداوند به‌ بندگانش دستور داده‌ که‌ از‬
‫فرامیسسن پیامسسبرش فرمان‌برداری نماینسسد و بیان داشته‌ که‌‬
‫تبعیت و پیروی از پیامبر مایه‌ی رسیدن به‌ بهشت و نجات‬
‫از آتسش اسست و وجود مبارک ایشان نشانه‌ و علمتسی برای‬
‫راسسست بودن محبسست بنده‌ برای خداونسسد و محبسست خداونسسد‬
‫متعال برای بندگانسسسش می‌باشسسسد‪ ،‬همان‌گونه‌ که‌ خداونسسسسد‬
‫متعال می‌فرماید‪:‬‬
‫ﮧ ﮧﮨ چ الحشر‪٧ :‬‬
‫چﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ‬
‫(يزهائي را كسه پيغمسبر براي شمسا (از احكام الهسي) آورده اسست‬
‫اجراء كنيد‪ ،‬و از چيزهائي كه شما را از آن بازداشته است‪ ،‬دست‬
‫بكشيد)‪.‬‬
‫و می‌فرمایسسسسد‪ :‬چ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝچ النور‪:‬‬
‫‪٥٦‬‬
‫(نماز را (در وقسست معي ّسن و بسسا خشوع و خضوع لزم) بخوانيسسد‪ ،‬و‬
‫زكات را (به مستحقّان آن) بپردازيد‪ ،‬و از پيغمبر اطاعت كنيد‪ ،‬تا‬
‫ايسن كسه (از سسوي خدا) بسه شمسا رحسم شود (و مشمول رضايست و‬
‫عنايت او گرديد))‪.‬‬
‫چ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖﭗ چ النساء‪٨٠ :‬‬
‫و می‌فرماید‪:‬‬
‫( هر كه از پيغمبر اطاعت كند ‪ ،‬در حقيقت از خدا اطاعت كرده‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪189‬‬

‫اسست (چرا كسه پيغمسبر جسز بسه چيزي دسستور نمي‌دهسد كسه خدا بدان‬
‫دستور داده باشد‪ ،‬و جز از چيزي نهي نمي‌كند كه خدا از آن نهي‬
‫كرده باشد))‪.‬‬
‫و می‌فرمایسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسد‪ :‬چ‬
‫چ الحزاب‪٢١ :‬‬
‫ﯼ ی ی ی‬
‫(سسسسسسسسسرمشق و الگوي زيبائي در (شيوه پندار و گفتار و كردار)‬
‫پيغمبر خدا براي ش ما است‪ .‬براي ك ساني كه (داراي سه ويژگي‬
‫باشنسد‪ ):‬اميسد بسه خدا داشتسه‪ ،‬و جوياي قيامست باشنسد‪ ،‬و خداي را‬
‫بسيار ياد كنند)‪.‬‬
‫و می‌فرمایسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسد‪ :‬چ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ‬

‫ﯣ‬

‫ﯤ ﯥﯦ ﯧ ﯨ ﯩ‬

‫چ النساء‪١٤ - ١٣ :‬‬
‫(ايسن (احكام راجسع بسه يتيمان و وصسيّت و سسهام مواريسث ) حدود‬
‫خدا (در ميان حسق و باطسل) اسست و (آنهسا را محترم شماريسد و از‬
‫آنهسا درنگذريسد و بدانيسد كسه) هركسس از خدا و پيغمسبرش (در آنچسه‬
‫بدان دسستور داده‌انسد) اطاعست كنسد‪ ،‬خدا او را بسه باغهاي (بهشست)‬
‫وارد مي‌كنسد كسه در آنهسا رودبارهسا روان اسست و (چنيسن كسساني)‬
‫جاودانه در آن مي‌مانند و اين پيروزي بزرگي است‪ .‬و آن كس كه‬
‫از خدا و پيغمسسسبرش نافرمانسسسي كنسسسد و از مرزهاي (قوانيسسسن) خدا‬
‫درگذرد‪ ،‬خداونسد او را بسه آتسش (عظيسم دوزخ) وارد مي‌گردانسد كسه‬
‫جاودانسه در آن مي‌مانسد و (علوه از آن) او را عذاب خواركننده‌اي‬
‫است)‪.‬‬
‫و می‌فرمایسد‪ :‬چ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬ ﮭ‬

‫ﯓ ﯔ ﯕ ﯖﯗ‬

‫ﮮﮯ ﮰ ﮱ‬
‫ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤچ العراف‪١٥٨:‬‬

‫ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ‬

‫(اي پيغمبر! (به مردم) بگو ‪ :‬من فرستاده خدا به سوي جملگي‬
‫شما (اعم از عرب و عجم و سياه و سفيد و زرد و سرخ) هستم‪.‬‬
‫خدائي كه آسمانها و زمين از آن او است‪ .‬جز او معبودي نيست‪.‬‬
‫او اسست كسه مي‌ميرانسد و زنده مي‌گردانسد‪ .‬پسس ايمان بياوريسد بسه‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪190‬‬

‫خدا و فرسستاده‌اش‪ ،‬آن پيغمسبر درس نخوانده‌اي كسه ايمان بسه خدا‬
‫و به سخنهايش دارد‪ .‬از او پيروي كنيد تا هدايت يابيد)‪.‬‬
‫ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ‬
‫و می‌فرمایسسد‪ :‬چ ﭮ ﭯ ﭰ‬
‫ﭸﭹ ﭺ ﭻ چ ﭽ چ آل عمران‪٣١ :‬‬
‫(بگسو ‪ :‬اگسر خدا را دوسست مي‌داريسد‪ ،‬از مسن پيروي كنيسد تسا خدا‬
‫شمسا را دوسست بدارد و گناهانتان را ببخشايسد‪ ،‬و خداونسد آمرزنده‬
‫مهربان است)‪.‬‬
‫گفتنسسی اسسست که‌ آیه‌های ذکسسر شده‌ در ایسسن زمینه‌ بسسسیار فراون‬
‫هستند‪.‬‬
‫(‪)9‬وصیت و سفارش من برای خود و برای شما این است ک ‌‬
‫ه‬
‫ه سازیم و صادقانه‌ از گفتار‬
‫در هر حال تقوای الهی را پیش ‌‬
‫و کردار پیامسبرش محمسد تبعیست نماییسم تسا در دنیسا و آخرت‬
‫به‌ سعادت و نجات ابدی نایل گردیم‪.‬‬
‫آن‌چه‌ که‌ باید حاجی در روز هشتم انجام دهد‬

‫ای حجاج بیسست الله‌ الحرام! پیامسسبر در روز هشتسسم ذی‌الحجسسة‬
‫چنین عمل نمود‪:‬‬
‫(‪)10‬تلبیه‌ گویان از مکه‌ مکرمه‌ راهی‌ منی شد‪.‬‬
‫ه اصحاب –رضی الله‌ عنهم‪ -‬دستور داد که‌ تلبیه‌ گویان‬
‫(‪)11‬و ب ‌‬
‫از خانه‌هایشان بیرون بیایند و به‌ طرف منی حرکت نمایند‪.‬‬
‫ه طواف الوداع دسسستور نداد و ایسسن بیانگسسر آن اسسست که‌‬
‫(‪)12‬و ب ‌‬
‫ه در آن‌جا اقامه‌ گزیده‌اند و کسانی‬
‫باید حجاج مکه‌ و آنان ک ‌‬
‫که‌ از عمره‌ بیرون آمده‌انسسد‪ ،‬در روز هشتسسم تلبیه‌ گویان به‌‬
‫طرف منسسی حرکسست نماینسسد‪ ،‬و لزم نیسسست که‌ برای طواف‬
‫الوداع به‌ مسجدالحرام بروند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪191‬‬

‫آن‌چه‌ هنگام احرام مستحب است‬

‫(‪)13‬برای مسسسلمان مسسستحب اسسست که‌ هنگام احرام به‌ حسسج‪،‬‬
‫همان اعمالی را تکرار نمایسسد که‌ در میقات انجام داده‌ بود؛‬
‫پسسس غسسسل نموده‌‪ ،‬از بوی خوش اسسستفاده‌ کرده‌ و خود را‬
‫پاک می‌نمایسد‪ ،‬همان‌گونه‌ که‌ پیامسبر به‌ عایشه‌ فرمان داد‪،‬‬
‫آن‌گاه که‌ تصسمیم گرفست احرام به‌ حسج نمایسد بعسد از آن‌که‌‬
‫ه بود و هنگام ورود به‌ مکه‌ بسسا حیسسض‬
‫احرام به‌ عمره‌ بسسست ‌‬
‫روبرو گشسست و قبسسل از این‌که‌ به‌ منسسی برود نتوانسسست که‌‬
‫بیسست را طواف نمایسسد‪ ،‬پسسس پیامسسبر به‌ او فرمان داد که‌‬
‫غسل نموده‌ و تلبیه‌ی حج را شروع کند؛ عایشه‌ ‪-‬رضی الله‌‬
‫عبها‪ -‬نیز آن‌را انجام داد و حج و عمره‌ را با هم جمع کرد‪.‬‬
‫(‪)14‬پیامسسبر و اصسسحاب –رضسسی الله‌ عنهسسم‪ -‬نمازهای ظهسسر‪،‬‬
‫عصسر‪ ،‬مغرب و عشسا را به‌ صسورت قصسر نه‌ جمسع خواندنسد و‬
‫این سنت است و باید از پیامبر پیروی شود‪.‬‬
‫ه تلبیه‌‪،‬‬
‫(‪)15‬برای حجاج سسسنت اسسست که‌ در ایسسن سسسفر خود را ب ‌‬
‫ذکر خداوند‪ ،‬قرائت قرآن و سایر موارد خیر اعم از دعوت‬
‫ه سوی خدا‪ ،‬امر به‌ معروف‪ ،‬نهی از منکر و نیکی با فقرا‪،‬‬
‫ب ‌‬
‫مشغول نمایند‪.‬‬
‫اعمال حاجی در روز عرفه‌‬

‫(‪)16‬بعسسد از طلوع خورشیدِ روز عرفه‌‪ ،‬پیامسسبر و اصسسحاب –‬
‫ه سسوی عرفات حرکست کردنسد‬
‫رضسی الله‌ عنهسم‪ -‬در حالی ب ‌‬
‫که‌ برخسسسی از آنان تلبیه‌ و برخسسسی دیگسسسر نیسسسز تکبیسسسر سسسسر‬
‫می‌دادند‪.‬‬
‫ه نزدیسسک مرز عرفات رسسسید‪ ،‬در‬
‫(‪)17‬بعسسد از این‌که‌ پیامسسبر ب ‌‬
‫ره‌» گنبدی از مو را برایش فراهم ساختند‬
‫م َ‬
‫جایی به‌ نام «َن ِ‬
‫و زیسر سسایه‌ی آن اسستراحت نمود‪ ،‬ایسن عمسل پیامسبر بیانگسر‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪192‬‬

‫ه حجاج می‌تواننسد از سسا‌یه‌ی چادر‪ ،‬درخست و ‪...‬‬
‫آن اسست ک ‌‬
‫استفاده‌ نمایند‪.‬‬
‫(‪)18‬بعسد از زوال خورشیسد پیامسبر سسوار بر مرکبسش شسد و به‌‬
‫ارائه‌ی خطبه‌ پرداخست و مناسسک حسج را به‌ آنان یاد داد و از‬
‫ارتکاب اعمال جاهلی و ربسسسسسسسسسا به‌ آنان هشدار داد و بیان‬
‫داشست که‌ خون و اموال و ناموسسشان بر آنان حرام اسست‬
‫و فرمان صسسادر نمود که‌ به‌ کتاب خدا و سسسنت پیامسسبرش‬
‫چنسگ فرا زننسد و اعلم داشست که‌ اگسر بدان چنسگ فرا زننسد‬
‫هرگز گمراه نمی‌گردند‪.‬‬
‫(‪)19‬بر همه‌ی مسلمانان واجب است که‌ به‌ این وصیت پیامبر‬
‫التزام ورزند و در هرجا که‌ باشند طبق آن عمل نمایند‪.‬‬
‫(‪)20‬و بر حاکسم و رهسبران مسسلمانان واجسب اسست که‌ به‌ قرآن‬
‫و سسسسنت پیامسسسبر اعتصسسسام ورزنسسسد و در تمامسسسی قضایای‬
‫ه سسوی آن‬
‫حکومتشان بدان مراجعه‌ نماینسد و ملت‌شان را ب ‌‬
‫سسسوق دهنسسد‪ ،‬زیرا ایسسن تنهسسا راه عزت‪ ،‬کرامسست‪ ،‬سسسعادت و‬
‫نجات در دنیسا و آخرت می‌باشسد‪ ،‬از خداونسد متعال خواهانسم‬
‫ه همه‌ی ما را به‌ سوی آن توفیق دهد‪.‬‬
‫ک ‌‬
‫(‪)21‬سسپس پیامسبر نماز ظهسر و عصسر را به‌ صسورت قصسر و‬
‫جمع‌ خوانسسد‪ ،‬یعنسسی نماز ظهسسر و عصسسر را به‌ صسسورت جمسسع‬
‫تقدیم و با یک اذان و دو اقامه‌ برپا داشت‪.‬‬
‫(‪ )22‬سپس به‌ طرف موقف‪ 1‬حر کت کرد و رو به‌ قبله‌ نمود‪ ،‬و‬
‫در حالی که‌ بر مرکبسسسش بود‪ ،‬خدا را ذکسسسر می‌نمود و او را‬
‫می‌خوانسد و تسا غروب آفتاب دسستانش را برای دعسا بلنسد نگه‌‬
‫داشت؛ گفتنی است که‌ پیامبر در آن‌ روز افطار کرده‌ بود‬
‫ه نگرفت‪ ،‬تا اعلم دارد که‌ برای حجاج مشروع همان‬
‫و روز ‌‬
‫اسسست که‌ پیامسسبر انجام داد و بایسسد خود را به‌ ذکسسر‪ ،‬دعسسا و‬
‫تلبیه‌ تسسا غروب آفتاب مشغول نماینسسد و دسسستانشان را بال‬
‫‪1‬‬

‫جایی در بین جبل الرحمة در عرفات کنار صخره‌ها‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪193‬‬

‫ه باشند؛ و در روایت صحیح از پیامبر‬
‫نگه‌ دارند و نبیاد روز ‌‬
‫ه فرمود‪:‬‬
‫نقل شده‌ ک ‌‬
‫ً‬
‫«مسا مسن يوم أكثسر عتقا مسن النار مسن يوم عرفسة‪ ،‬وإنسه سسبحانه‬
‫ليدنو فيباهي بهم ملئكته»‪.‬‬
‫(هیسچ روز به‌ اندازه‌ی روز عرفسه‪ ‌،‬دوزخیان از آتسش نجات داده‌‬
‫نمی‌شوند‪ ،‬در آن روز خداوند متعال نزدیک آمده‌ و با بندگانش بر‬
‫فرشتگان فخر می‌نماید)‪.‬‬
‫و از پیامسسبر روایسست شده‌ که‌ خداونسسد در روز عرفه‌ خطاب به‌‬
‫فرشتگان می‌گوید‪:‬‬
‫«انظروا إلى عبادي! أتوني شعثا ً غبراً‪ ،‬يرجون رحمتي‪ ،‬أشهدكم‬
‫أني قد غفرت لهم»‪.‬‬
‫(به‌ بندگانسم نگاه کنیسد! آنان که‌ آشفته‌ و خاکسی رنسگ نزد مسن‬
‫آمده‌انسد و به‌ رحمتسم امیدوار گشته‌انسد‪ ،‬شمسا را شاهسد قرار دادم‬
‫که‌ از آنان در گذشتم)‪.‬‬
‫و باز در روایت صحیح آمده‌ که‌ پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«وقفت هاهنا وعرفة كلها موقف»‪.‬‬
‫ه موقسسف‬
‫(در همین‌سسجا توقسسف نمودم و تمامسسی صسسحرای عرف ‌‬
‫می‌باشد)‪.‬‬
‫(‪)23‬سسسسسپس پیامسسسسبر بعسسسسد از غروب‪ ،‬تلبیه‌ گویان به‌ طرف‬
‫مزدلفه‌ حرکت نمود‪.‬‬
‫اعمال حاجی در مزدلفه‌‬

‫(‪)24‬پیامسبر در آن‌سجا سسه‌ رکعست نماز مغرب و دو رکعست نماز‬
‫عشسسا را بسسا یسسک اذان و دو اقامه‌ به‌ صسسورت قصسسر و جمسسع‬
‫خواند‪.1‬‬
‫‪ 1‬بعضسی از مردم در مزدلفه‌ برای تمامسی روزهای منسی خود را به‌ جمسع کردن سسنگ‬
‫مشغول می‌کنسد و فکسر می‌کنسد که‌ تنهسا در مزدلفه‌ سسنگ یافست می‌شود‪ ،‬و از این‌رو‬
‫از نماز و عبادات دور می‌افتسد و ایسن اشتباه اسست‪ ،‬زیرا سسنت ایسن اسست که‌ هفست‬
‫سنگ را جهت رجم جمره‌ی عقبه‌ در روز عید قربان جمع نماید و از پیامبر پیروی‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪194‬‬

‫(‪)25‬سسپس شسب را در آن‌سجا بسسر ‌برد و نماز فجسر و سسنت قبسل‬
‫از آن‌را به‌ یک اذان و یک اقامه‌ ‌خواند‪.‬‬
‫(‪)26‬سسپس راهی‌ مشعسر الحرام (تپه‌ای در انتهای مزدلفه‌) شسد‬
‫و در آن ‌جا دستانش را بلند کرد و به‌ ذکر خدا‪ ،‬تکبیر‪ ،‬تهلیل‬
‫و دعا پرداخت و فرمود‪:‬‬
‫«وقفت هاهنا وجمع كلها موقف»‪.‬‬
‫(در همین‌جا توقف نمودم و تمامی مزدلفه‌ موقف می‌باشد)‪.‬‬
‫ه همه‌ی مزدلفه‌ برای‬
‫ایسسن فرموده‌ی پیامسسبر بیانگسسر آن اسسست ک ‌‬
‫حجاج موقسف می‌باشسد و هسر کدام از حجاج شسب را در مکان خود‬
‫با ذکر و اسغفار بسر می‌برد و لزم نیست که‌ به‌ موقف پیامبر‬
‫برود‪.‬‬
‫(‪)27‬پیامسسبر به‌ کسسسانی که‌ ضعیسسف و ناتوان بودنسسد‪ ،‬اجازه‌ داد‬
‫ه در شب به‌ منی بروند‪.‬‬
‫ک ‌‬
‫(‪)28‬بنابراین‪ ،‬با توجه‌ به‌ اجازه‌ی پیامبر و مشقت و مشکلت‬
‫راه‪ ،‬افراد ضعیسسسف و ناتوان اعسسسم از زنان‪ ،‬بیماران‪ ،‬پیسسسر و‬
‫مسسسن‌ها می‌تواننسسد در نیمه‌ی دوم شسسب از مزدلفه‌ راهسسی‬
‫منی شوند‪.‬‬
‫(‪)29‬و برای آنان جایسسسز اسسسست که‌ در شسسسب جمره‌ (شیطان) را‬
‫رجم نماید‪ ،‬همان‌گونه‌ که‌ در روایتی این عمل از ام‌سلمه‌ و‬
‫اسماء دختر ابوبکر به‌ اثبات رسیده‌ است‪.‬‬
‫ه پیامسبر به‌ زنان اجازه‌‬
‫(‪)30‬اسسماء دختسر ابوبکسر نقسل کرده‌ ک ‌‬
‫داد که‌ در شب جمره‌ را رجم نمایند‪.‬‬
‫ه طرف‬
‫(‪)31‬سسسپس پیامسسبر بعسسد از نماز فجسسر‪ ،‬تلبیه‌ گویان ب ‌‬
‫منی حرکت کرد‪.‬‬
‫آن‌چه‌ حاجی در روز قربانی انجام می‌دهد‬

‫(‪)32‬بعسد از طلوع آفتاب به‌ طرف جمره‌ عقبه‌ رفست و بسا هفست‬
‫کند‪ .‬و باید بعد از نماز فجر که‌ به‌ منی می‌رود آن سنگ‌ها را جمع آوری نماید‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪195‬‬

‫سسنگ آن‌را رجسم نمود و بسا پرتاب هسر سسنگی تکبیسر را سسر‬
‫می‌داد‪.‬‬
‫دی (حیوان‪ ،‬فدیه‌) خود را قربانی کرد‪.‬‬
‫(‪)33‬سپس هَ ْ‬
‫(‪)34‬سپس سرش را تراشید‪.‬‬
‫(‪)35‬و بعد عایشه‪-‬رضی الله‌ عنها‪ ‌-‬او را خوشبو گرداند‪.‬‬
‫(‪)36‬سپس به‌ طرف بیت الله‌ رفت و آن‌را طواف نمود‪.‬‬
‫حﮑم تقدیم برخی از مناسﮏ بر برخی دیگر‬

‫(‪)37‬در روز عیسد قربان مردم پیرامون پیامسبر گرد آمدنسد و از‬
‫او سسؤال کردنسد‪ :‬آیسا جایسز اسست اگسر قربانسی قبسل از رجسم‬
‫جمره‌ صسسورت گیرد و یسسا کسسسی قبسسل از قربانسسی سسسرش را‬
‫بتراشد و یا کسی قبل از رجم جمره‌‪ ،‬طواف نماید؟ پیامبر‬
‫فرمود‪ :‬اشکالی ندارد‪ .‬راوی می‌گویسسد‪ :‬در مورد تقدیسسم و‬
‫تأخیسر هسر چیزی از او سسؤال می‌سشد‪ ،‬در پاسسخ می‌فرمود‪:‬‬
‫اشکالی ندارد و می‌توانسسی آن‌را انجام دهیسسد‪ .‬و مردی از او‬
‫سسسؤال کرد و گفسست‪ :‬ای رسسسول خدا! مسسن قبسسل از طواف‬
‫سعی را انجام دادم؟ فرمود‪ :‬مشکلی نیست‪.‬‬
‫(‪)38‬پیامسسبر به‌ اصسسحاب آموخسست که‌ برای حجاج سسسنت ایسسن‬
‫است که‌ در روز عید ابتدا جمره‌ را رجم نمایند‪ ،‬سپس اگر‬
‫فدیه‌ بر آنان واجسسسب شده‌ بود‪ ،‬آن‌را ذبسسسح نماینسسسد‪ ،‬سسسسپس‬
‫سسرشان را بتراشنسد و یسا آن‌را کوتاه کننسد‪ ،‬البته‌ تراشیدن از‬
‫کوتاه کردن بهتسسر و دارای فضیلت بیشتری می‌باشسسد‪ ،‬زیرا‬
‫پیامسسبر برای کسسسانی که‌ سسسرشان را تراشیده‌ بودنسسد س سه‌‬
‫مرتبه‌ دعای مغفرت و رحمست را خوانسد‪ ،‬امسا برای کسسانی‬
‫که‌ سرشان را کوتاه کرده‌ بودند یک مرتبه‌ دعا کرد‪.‬‬
‫ه تحلیسل اصسغر نامیده‌‬
‫(‪)39‬بسا انجام عمسل فوق‪ ،‬تحلیسل اول – ک ‌‬
‫می‌شود‪ -‬حاصل می‌گردد‪.‬‬
‫(‪)40‬پسسسسس لباس دوخته‌ شده‌ را می‌پوشسسسسد و خود را خوشبسسسسو‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪196‬‬

‫می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)41‬و جسز همبسستری همه‌ی موارد ده‌گانه‌ای که‌ بسا بسستن احرام‬
‫برایش حرام گشته‌ بودند‪ ،‬حلل می‌گردند‪.‬‬
‫(‪)42‬سسپس به‌ طرف بیست الله‌ رفته‌ و در روز عیسد یسا روز بعسد از‬
‫آن‪ ،‬آن‌را طواف می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)43‬و در صورتی که‌ احرام به‌ حج تمتع کرده‌ باشد میان صفا و‬
‫ه برایسسسش حرام‬
‫ه سسسسعی می‌نمایسسسد و تمام مواردی ک ‌‬
‫مرو ‌‬
‫بودند‪ ،‬حلل می‌گردند‪.‬‬
‫(‪)44‬امسسا در صسسورتی که‌ احرام به‌ حسسج افراد و یسسا قارن بسسسته‌‬
‫باشد‪ ،‬همان سعی اول در هنگام طواف القدوم او را کافی‬
‫است‪.‬‬
‫(‪)45‬امسسسا اگسسسر هنگام طواف القدوم سسسسعی را انجام نداده‌ بود‪،‬‬
‫واجب است که‌ همراه‌ طواف الفاضه‌ سعی نماید‪.‬‬
‫آن‌چه‌ حاجی بعد از روز عید انجام می‌دهد‬

‫ه منسسی برگشسست و بقیه‌ی روزهای عیسسد‪،‬‬
‫(‪)46‬سسسپس پیامسسبر ب ‌‬
‫یعنسی روزهای یازدهسم‪ ،‬دوازدم و سسیزدهم را در آن‌سجا بسسر‬
‫برد‪.‬‬
‫(‪)47‬پیامسبر هسر روز بعسد از زوال جمرات را رجسم می‌کرد‪ ،‬هسر‬
‫جمره‌ای را با هفت سنگ رجم می‌نمود و همراه پرتاب هر‬
‫سنگی تکبیر سر می‌داد و بعد از رجم جمره‌ی اول و دوم‪،‬‬
‫جمره‌ی اول را در طرف چسسسﭗ و جمره‌ی دوم را در طرف‬
‫ه دعسا‬
‫راسست خود قرار می‌داد و دسستانش را بلنسد کرده‌ و ب ‌‬
‫می‌پرداخت و نزد جمره‌ی سوم توقف نمی‌نمود‪.‬‬
‫(‪)48‬پیامسسبر در روز سسسیزدهم بعسسد از رمسسی جمرات به‌ ابطسسح‬
‫رفسست و نمازهای ظهسسر‪ ،‬عصسسر‪ ،‬مغرب و عشسسا را در آن‌سسجا‬
‫خواند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪197‬‬

‫طواف الوداع‬

‫(‪)49‬سسسپس در لحظات پایانسسی شسسب چهاردهسسم به‌ مکه‌ رفسست و‬
‫نماز ظهر را به‌ مردم برگزار نمود‪.‬‬
‫(‪)50‬و قبل از نماز فجر طواف الوداع را انجام داد‪.‬‬
‫(‪)51‬سسسپس پیامسسبر بعسسد از نماز در صسسبح‌گاه روز چهاردهسسم‬
‫راهی مدینه‌ شد‪.‬‬
‫(‪)52‬بنابر ایسن می‌فهمیسم که‌ برای حا جی سسنت همان اسست که‌‬
‫پیامبر در روزهای منی انجام داد‪.‬‬
‫(‪)53‬هسر روز بعسد از زوال جمرات سسه‌گانه‌ را رجسم کرده‌ و هسر‬
‫جمره‌ای را با هفت سنگ رجم می‌نماید و همراه پرتاب هر‬
‫سنگی تکبیر را سر می‌دهد‬
‫ه قبله‌ توقسسف‬
‫(‪)54‬و او می‌توانسسد بعسسد از رجسسم جمره‌ی اول رو ب ‌‬
‫ه دعا بپردازد‪ ،‬گفتنی است‬
‫نماید و دستانش را بال برده‌ و ب ‌‬
‫که‌ باید جمره‌ را در طرف چﭗ خود قرار دهد‪.‬‬
‫(‪)55‬و بعسد از رجسم جمره‌ی دوم نیسز آن عمسل را تکرار می‌کنسد‪،‬‬
‫اما این‌بار جمره‌ را در طرف راست خود قرار می‌دهد‪.‬‬
‫(‪)56‬و این عمل مستحب است و واجب نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)57‬و بعسد از رجسم جمره‌ی سسوم توقسف نمی‌نمایسد‪ .‬و اگسر کسی‬
‫نتوانست بعد از زوال و قبل از غروب جمره‌ را رجم نماید‪،‬‬
‫بنسسا به‌ صسسحیح‌ترین قول علمسسا او می‌توانسسد در شسسب آن‌را‬
‫جبران نماید و جمره‌ را رجم کند‪.‬‬
‫(‪)58‬و اگسر ک سی خواسست در روز دوازدهسم بعسد از رجسم جمرات‬
‫به‌ مکه‌ برود‪ ،‬اشکالی ندارد‪.‬‬
‫(‪)59‬و اگسسر کسسسی برای رجسسم جمرات در روز سسسیزدهم باقسسی‬
‫مانسد‪ ،‬ایسن عمسل او بهتسر و حاوی فضیلت بیشتری می‌باشسد‪،‬‬
‫زیرا با عمل پیامبر موافق می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)60‬برای حاجسسی سسسنت اسسست که‌ شسسب یازدهسسم و دوازدهسسم در‬
‫منی باقی بماند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪198‬‬

‫(‪)61‬به‌ اعتقاد بسسیاری از فقهسا ماندن شسب یازدهسم و دوازدهسم‬
‫سنت می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)62‬در صسورت امکان کافسی اسست که‌ قسسمت بیشتسر شسب در‬
‫آن‌جا بماند‪.‬‬
‫(‪)63‬و اگر کسی عذری شرعی داشت‪ ،‬امثال مراقبت‪ ،‬نظارت‬
‫امری مهسم‪ ،‬مأموریست و ‪ ...‬لزم نیسست که‌ شسب در منسی‬
‫باقی بماند‪.‬‬
‫(‪)64‬اما در مورد شب سیزدهم واجب نیست که‌ حاجی شب را‬
‫در منسی بمانسد‪ ،‬بلکه‌ بعسد از زوال هماننسد روزهای یازدهسم و‬
‫دوازدم جمرات سه‌گانه‌ را رجم کرده‌ و حرکت می‌کند‪.‬‬
‫(‪)65‬بعد از روز سیزدهم دیگر کسی حق ندارد جمرات را رجم‬
‫نماید اگرچه‌ در منی نیز بماند‪.‬‬
‫(‪)66‬هرگاه حاجسسی خواسسست که‌ به‌ شهسسر خود بازگردد‪ ،‬واجسسب‬
‫ه طواف الوداع را انجام دهسسد و هفسست مرتبه‌ آن‌را‬
‫اسسست ک ‌‬
‫طواف نماید‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫عهده بالبیت»‪.‬‬
‫‌‬
‫«ل ینفر احدکم حتی یکون آخر‬
‫(هیسچ کدام از شمسا نبایسد قبسل از طواف الوداع به‌ منزل خود‬
‫بازگردد)‪.‬‬
‫(‪)67‬مگسسسسسر زنان حایضه‌ و زایمان که‌ طواف الوداع برای آنان‬
‫ه ابسن عباس روایست کرده‌ که‌‬
‫لزم نیسست؛ بسا توجه‌ به‌ آن‌چ ‌‬
‫ه مردم دسستور داد آخریسن عملشان‪ ،‬طواف بیست‬
‫پیامسبر ب ‌‬
‫الله‌ باشسد‪ ،‬امسا در ایسن خصسوص برای زنان حایضه‌ تخفیسف‬
‫قایل شد‪.‬‬
‫(‪)68‬و اگسسر کسسسی طواف الفاضه‌ را به‌ تأخیسسر انداخسست و هنگام‬
‫سسسفر طواف نمود‪ ،‬ایسسن طواف جای طواف الوداع را نیسسز‬
‫می‌گیرد‪ ،‬زیرا دو حدیسسث ذکسسر شده‌ در ایسسن خصسسوص عام‬
‫می‌باشند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪199‬‬

‫هدی و فدیه‪‌1‬‬

‫اگر احرام به‌ حج تمتع و یا قارن بسته‌ بود و اهل مسجد الحرام‬
‫نبود‪ ،‬فدیه‌ای بر او واجب اسست که‌ عبارت است از قربا نی کردن‬
‫یک شات و یا یک هفتم شتر یا گاو را از مالی حلل و ثروتی پاک‬
‫قربانسی می‌کنسد‪ ،‬زیرا خداونسد پاک اسست و جسز پاک را نمی‌پذیرد‪،‬‬
‫و در صسورتی که‌ حاجسی متمتسع و یسا قارن از قربانسی کردن ناتوان‬
‫ه باشد‪ ،‬خواه قبل از روز‬
‫بود‪ ،‬واجب است که‌ سه‌ روز در حج روز ‌‬
‫عیسسد و یسسا بعسسد از آن باشسسد و هنگامسسی که‌ به‌ خانه‌ نیسسز برمی‌گردد‬
‫هفت روز دیگر به‌ صورت پراکنده‌ و یا پی‌درپی‪ ،‬روزه‌ می‌گیرد‪.‬‬
‫زیارت مسجد ﭘیامبر در مدینه‌‬

‫ه به‌ زیارت مسسسسجد پیامسسسبر در مدینه‌ سسسسنت و مسسسستحب‬
‫علق ‌‬
‫می‌باشسد‪ ،‬خواه قبسل از حسج و یسا بعسد از حسج و یسا این‌که‌ در سسایر‬
‫ماههای سال صورت گیرد‪ ،‬زیرا زیارت مسجد پیامبر ارتباطی با‬
‫حسج ندارد و از ارکان و واجبات و مسستلزمات حسج نمی‌باشسد‪ ،‬جسز‬
‫این‌که‌ نماز در مسسجد پیامسبر در هسر زمانسی که‌ باشسد‪ ،‬بهتسر از هسر‬
‫مسجد دیگری غیر از مسجد الحرام می‌باشد‪.2‬‬
‫کیفیت ورود به‌ مسجد ﭘیامبر ‪:‬‬
‫آداب و روش نماز در مسسجد پیامسبر هماننسد آداب نماز در سسایر‬
‫مسجدهای ساخته‌ شده‌ روی این کره‌ی خاکی می‌باشد‪ .‬کسی که‌‬
‫وارد مسسسسجد می‌شود مسسسستحب اسسسست که‌ پای راسسسستش را جلو‬
‫بیاندازد و هنگام ورود و لحظه‌ی بیرون آمدن‪ ،‬دعای مأثور را‬
‫می‌خوانسسسد و مسسسسجد پیامسسسبر دعای خاصسسسی برای ورود و خروج‬
‫ندارد‪ ،‬سسپس زائر در هسر نقطه‌ی مسسجد که‌ دوسست داشته‌ باشسد‪،‬‬
‫دو رکعت نماز را می‌خواند و اگر بتواند در رو‌ضه‌ی شریف آن دو‬
‫رکعت را برگزار نماید‪ ،‬بهتر است‪.‬‬
‫‪ 1‬به‌ نقسسسسل ازکتاب " آداب الحسسسسج و العمرة و الزیارة الشرعیسسسسة" نوشته‌ی‪ :‬شیسسسسخ‬
‫عبدالعزیز بن عبدالله‌ بن حسن آل الشیخ‪.‬‬
‫‪ 2‬بخاری و مسلم روایت کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪200‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪201‬‬

‫زیارت قبر ﭘیامبر‬

‫ه قسبر شریسف پیامسبر در نزدیسک مسسجد اسست‪،‬‬
‫بسا توجه‌ به‌ این‌ک ‌‬
‫بهتسسر ایسسن اسسست که‌ مسسسلمانان قسسبر پیامسسبر و قسسبر دو رفیقسسش‬
‫(ابوبکسسر و عمسر –رضسی الله‌ عنهمسا‪ -‬را نیسز زیارت نمایسسد؛ گفتنسی‬
‫اسسست که‌ بایسسد زیارت به‌ روشسسی شرعسسی و بسسا رعایسست ادب و به‌‬
‫آرامی صورت گیرد‪ ،‬زائر می‌گوید‪« :‬السلم علیکم یا رسول الله‌‬
‫و رحمة الله‌ و برکاته‌»‪ .‬و در صورتی که‌ پیامبر را با کنیه‌ و یکی‬
‫از صسفاتش بخوانسد و گواهسی دهسد که‌ او پیام و امانست آسسمانی را‬
‫ابلغ نمود و به‌ طور شایسسسسسسته‌ در راه خدا جهاد کرد‪ ،‬کاری کامل‬
‫جایسسز اسسست‪ .‬سسسپس از ابوبکسسر و عمسسر –رضسسی الله‌ عنهمسسا‪ -‬سلم‬
‫می‌کند و برای آنان دعا کرده‌س و اظهار رضایت می‌نماید‪ ،‬سسپس‬
‫ه قبله‌ کرده و‬
‫ه بخواهد دعا نماید‪ ،‬رو ب ‌‬
‫برمی‌گردد‪ ،‬و در صورتی ک ‌‬
‫ه دوسست داشته‌ باشسد از خدا طلب می‌نمایسد؛ ‌ایسن روش‬
‫هسر آن‌چ ‌‬
‫صسسسحیح و شرعی‌ای اسسسست برای زیارت قسسسبر پیامسسسبر و دو یار‬
‫بزرگوارش که‌ اصحاب و سلف صالح طبق آن عمل نمودند‪.‬‬
‫زیارت قبر ویﮋه‌ی مردان است‬

‫زیارت قبر پیامبر تنها برای مردان نه‌ زنان مشروع است‪ ،‬زیرا‬
‫نهسی از زیارت قسبر برای زنان به‌ طور عام آمده‌ اسست و پیامسبر‬
‫زنانی را که‌ به‌ زیارت قبر می‌روند‪ ،‬نفرین کرده‌ است‪.‬‬
‫ه موجب ابطال‬
‫لزم است که‌ حاجی خود را از اعمالی بپرهیزد ک ‌‬
‫عملش می‌شود و از طرف شارع مقدس تشریسسسع نشده‌ اسسسست‪،‬‬
‫ماننسسد این‌که‌ به‌ عنوان تسسبرک حجره‌ی پیامسسبر و یسسا قفسسس او را‬
‫ه طواف‬
‫ه حجره‌ی او را هماننسسد بیسست الل ‌‬
‫لمسسس نمایسسد و یسسا این‌ک ‌‬
‫نمایسد‪ ،‬زیرا ایسن کار غیسر مشروع و حرام می‌باشسد‪ ،‬همان‌گونه‌ که‌‬
‫جایسز نیسست از پیامبر درخواسست کند که‌ نیازهایش را برآورده‌ و‬
‫یا مشکلتش را رفع و یا بیماریش را شفا و یا فقیری را ثروتمند‬
‫گردانسد و یسا این‌که‌ از او برای قیامست طلب شفاعست نمایسد‪ ،‬زیرا‬
‫تمامسسی این‌ کارهسسا حرام هسسستند و مخصسسوص ذات اقدس الهسسی‬
‫می‌باشنسسد‪ ،‬بلکه‌ چنیسسن اعمالی به‌ عنوان شرک در عبادت قلمداد‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪202‬‬

‫می‌شوند‪:‬‬

‫چ النساء‪٤٨ :‬‬
‫چ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ ﮨ‬
‫(بيگمان خداوند (هرگز) شرك به خود را نمي‌بخشد)‪.‬‬
‫امسا جایسز اسست که‌ از خداونسد بخواهیسد که‌ پیامسبر و یسا یکسی از‬
‫افراد صالح را به‌ عنوان شافع روز قیامت در حق تو قرار بدهد‪،‬‬
‫و کسسسی که‌ منزل‌گاهسسش از مدینه‌ دور می‌باشسسد‪ ،‬برای او جایسسز‬
‫ه قصسد زیارت قسبر پیامسبر به‌ مدینه‌ مسسافرت نمایسد‪،‬‬
‫نیسست که‌ ب ‌‬
‫ه قصد زیارت مسجد‪ ،‬این مسافرت را شروع کند‪،‬‬
‫اما می‌تواند ب ‌‬
‫گفتنی است که‌ زیارت قبر نیز به‌ پیرو آن انجام داده‌ می‌شود‪.‬‬
‫همچنیسن مسستحب اسست برای کسسی که‌ به‌ مدینه‌ آمده‌ به‌ زیارت‬
‫مسسسجد قبسسا نیسسز برود و در آن‌سسجا دو رکعسست نماز را بخوانسسد‪ ،‬زیرا‬
‫پیامسبر پیاده‌ و سسوار به‌ زیارت مسسجد قبسا می‌رفست و و در آن‌سجا‬
‫دو رکعت نماز را برگزار می‌نمود‪.‬‬
‫آن‌چه‌ بیان داشتیسم تمام مسسایلی بود که‌ خواسستیم راجسع به‌ آداب‬
‫حسج و زیارت جمسع آوری نماییسم‪ ،‬و براسستی که‌ خداونسد تنهسا یاری‬
‫رسان و توفیق دهنده‌ی بندگانش است‪.‬‬
‫ملحظات‬

‫نخســت‪ :‬طواف کننده‌ می‌توانسسد بدون مقیسسد بودن به‌ دعاهای‬
‫ه دوسسست داشته‌ باشسسد‪ ،‬بخوانسسد و از‬
‫قرآن و سسسنت هسسر دعایسسی ک ‌‬
‫خداونسسد طلب نمایسسد‪ ،‬امسسا کسسسی که‌ دعاهای خوب را نمی‌دانسسد‪،‬‬
‫بهتر این است که‌ در طواف یا سعی و ‪ ...‬قرآن را قرائت نماید و‬
‫ه ذکسر و تسسبیح خداونسد بپردازد و همچنیسن بهتسر ایسن‬
‫یسا این‌که‌ ب ‌‬
‫ه خود به‌ تنهایسسی طواف و سسسعی را انجام دهسسد و برخسسی‬
‫اسسست ک ‌‬
‫اوقات نیسز بهتسر آن اسست که‌ کسسی به‌ او طواف و سسعی را انجام‬
‫دهد‪.‬‬
‫دوم‪ :‬در روزهای حج‪ ،‬بسیار دعا بخواند و از خداوند نزدیک شود‬
‫و سعی بر آن داشته‌ باشد که‌ از ارتکاب گناه و معاصی بپرهیزد و‬
‫ه تأخیر انداختن آن و مشغول شدن به‌ لهو و لعب‬
‫از ترک نماز و ب ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪203‬‬

‫دوری گزیند‪.‬‬
‫سـوم‪ :‬برای زنان حرام اسسست که‌ خود را بیاراینسسد و برای انجام‬
‫ارکان حج و یا بازار و ‪ ...‬با آرایش به‌ میان مردان بیرون بیایند‪.‬‬
‫چهارم‪ :‬و این‌که‌ برخسی از مردم‪ ،‬شیسخ طریقست را جلو پیشانسی‬
‫خود تصسسویر می‌کشد‌ و بسسا تعظیسسم و تقدیسسس و خوف و ذلت در‬
‫برابر او‪ ،‬ارکان حسج را انجام می‌دهسد‪ ،‬کاری کامل اشتباه را انجام‬
‫داده‌ و بسا ایسن عمسل خود‪ ،‬به‌ توحیسد خداونسد در عبادت ضربه‌ وارد‬
‫می‌کنسد‪ ،‬زیرا چنیسن تصسوری بایسد تنهسا برای خداونسد صسورت گیرد‪،‬‬
‫چون تنها او از درون انسان خبر دارد‪ ،‬پس هرگاه شیخی محل و‬
‫جایگاه ایسن بینسش و تصسور بلنسد مرتبه‌ را اشغال نمایسد‪ ،‬بدون شسک‬
‫ایسن شرک محسسوب می‌گردد و همچنیسن برپسا داشتسن اذکار طبسق‬
‫روش صسوفیه‌ در ایسن مکان‌سها و حتسی در سسایر نقاط جهان‪ ،‬جزو‬
‫بدعت در دین می‌باشد و همچنین جایز نیست که‌ اذکاری خوانده‌‬
‫شود که‌ از پیامبر و اصحاب و سلف صالح نقل نشده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪204‬‬

‫قربانی و عقیقه‌‬
‫بعسد از ذکسر احکام حسج و هدی مناسسب اسست که‌ در این‌سجا احکام‬
‫مربوط به‌ قربانی و عقیقه‌ را عرضه‌ بداریم‪:1‬‬
‫(أ) قربانی‬
‫‪ -1‬تعریف قربانی‬

‫قربانسسی عبارت اسسست از آن‌چه‌ که‌ بسسا نیسست تقرب و نزدیکسسی به‌‬
‫خداوند‪ ،‬در روز عید‪ ،‬قربانی می‌شود و شامل شتر‪ ،‬گاو‪ ،‬گوسفند‬
‫یا بز می‌باشد‪.‬‬
‫‪ -2‬حﮑم قربانی کردن‬

‫قربانسی در حسق هسر شخسص مسسلمانی که‌ توانایسی داشته‌ باشسد‪،‬‬
‫سنت مؤکد است‪ ،‬زیرا خداوند متعال می‌فرماید‪:‬‬
‫ﮍ چ الكوثر‪٢ :‬‬
‫چﮊ ﮋ ﮌ‬
‫(حال كسسسه چنيسسسن اسسسست تنهسسسا براي پروردگار خود نماز بخوان و‬
‫قرباني بكن)‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫و پیامبر می‌فرماید‪« :‬من ذبح قبل الصلة فلیعد» ‪.‬‬
‫( هر کس قبل از نماز عید قربانی‌اش را ذبح نموده‌‪ ،‬باید حیوانی‬
‫دیگر را قربانی کند)‪.‬‬
‫و ابو ایوب انصاری نقل کرده‌ و می‌گوید‪ :‬در عصر پیامبر یک‬
‫شات را برای خود و خانواده‌اشان قربانی می‌کردند‪.3‬‬
‫‪ -3‬فضیلت قربانی‬

‫برای فضیلت قربانی دو روایت ذیل گواهی می‌دهند‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫به‌ نقل از کتاب " منهاج المسلم" نوشته‌ی ‪ :‬ابوبکر جزایری‪.‬‬
‫متفق علیه‌‬
‫ترمذی روایت کرده‌ و آن‌را صحیح قلمداد نموده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪205‬‬

‫َ‬
‫ح َّ‬
‫م َ‬
‫ة‬
‫ب إلى الله من إراق ِ‬
‫(‪ «)1‬ما ع ِ‬
‫مل ً أ َ‬
‫م يو َ‬
‫ن آد َ َ‬
‫م النحرِ عَ َ‬
‫ل اب ُ‬
‫مة بقُرونهسا وأظلفِهَسا وأشعَارِهَسا‪،‬‬
‫دمسٍ‪ ،‬وإنَّهَسا لتأتسي يو َس‬
‫م القيا َس‬
‫ن قب َ‬
‫ض‪،‬‬
‫وإن الدَّم ليقَسعُ مسن الله بمكا ٍس‬
‫ل أن يقَسعَ على الر ِس‬
‫فطيبوا بها نفسا»‪.1‬‬
‫(بنی‌آدم در روز عید قربان عملی بزرگ‌تر از ذبح حیوان را انجام‬
‫نمی‌دهسد‪ ،‬زیرا حیوان قربانسی شده‌ در روز قیامست بسا شاخ‪ ،‬سسم و‬
‫موهایسسش حاضسسر می‌شود‪ ،‬و خون حیوان قربانسسی شده‌ قبسسل از‬
‫این‌که‌ بر زمیسسن ریخته‌ شود‪ ،‬نزد خدا در مکانسسی مخصسسوص قرار‬
‫می‌گیرد‪ ،‬پس درون خود را بدان پاک گردانید)‪.‬‬
‫(‪)2‬خدمسست پیامسسبر عرض کردنسسد‪ :‬چرا بایسسد قربانسسی نماییسسم؟‬
‫فرمود‪:‬‬
‫«سنة أبيكم إبراهيم»‪.‬‬
‫(زیرا قربانی احیای سنت پیامبر بزرگ خدا‪ ،‬ابراهیم است)‪.‬‬
‫پرسسسسیدند‪ :‬چه‌ سسسسودی برای مسسسا دارد؟ فرمود‪« :‬بكسسسل شعرة‬

‫حسنة»‪.‬‬
‫(در برابر هسسر کدام از موهای بدن حیوان یسسک حسسسنه‌ برای شمسسا‬
‫نوشته‌ می‌شود)‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫گفتند‪ :‬پشم چی؟ فرمود‪« :‬بكل شعرةٍ من الصوف حسنة» ‪.‬‬
‫(در مقابسسل هسسر کدام از موهای پشمسسی نیسسز یسسک حسسسنه‌ ثبسست‬
‫می‌شود)‪.‬‬
‫‪ -4‬حﮑمت و فلسفه‌ی تشریع قربانی‬

‫از جمله‌ حکمت‌های قربانی موارد زیر می‌باشد‪:‬‬
‫(‪)1‬تقرب و نزدیکسسی به‌ خداونسسد‪ ،‬زیرا خداونسسد متعال در مورد‬
‫قربانی فرموده‌ است‪:‬‬
‫‪ 1‬ابسسن ماجه‌ و ترمذی روایسست کرده‌انسسد‪ .‬ترمذی آن‌را حسسسن و غریسسب قلمداد نموده‌‬
‫است‪.‬‬
‫‪ 2‬ابن ماجه‌ و ترمذی روایت کرده‌اند و سندش حسن است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪206‬‬

‫ﮍ چ الكوثر‪٢ :‬‬
‫چﮊ ﮋ ﮌ‬
‫(حال كسسسه چنيسسسن اسسسست تنهسسسا براي پروردگار خود نماز بخوان و‬
‫قرباني بكن)‪.‬‬
‫و باز می‌فرمایسسد‪ :‬چ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ‬
‫ﯟﯠ چ النعام‪١٦٣ – ١٦٢ :‬‬
‫(بگسو‪ :‬نماز و عبادت و زيسستن و مردن مسن از آن خدا اسست كسه‬
‫پروردگار جهانيان اسسست (و ايسسن اسسست كسسه تنهسسا خدا را پرسسستش‬
‫مي‌كنسسسسم و كارهاي ايسسسسن جهان خود را در مسسسسسير رضايسسسست او‬
‫مي‌اندازم و بر بذل مال و جان در راه يزدان مي‌كوشسم و در ايسن‬
‫راه مي‌ميرم‪ ،‬تسا حياتسم ذخيره مماتسم شود)‪ .‬خدا را هيسچ شريكسي‬
‫نيست)‪.‬‬
‫ه نیسست تقرب و‬
‫مراد از کلمه‌ی «نسسسک» در آیه‌ی فوق قربانسسی ب ‌‬
‫نزدیکی به‌ خداوند می‌باشد‪.‬‬

‫(‪)2‬احیای سنت امام موحدین‪ ،‬ابراهیم خلیل اسست‪ ،‬هنگامی‬
‫که‌ خداونسد او را مورد آزمایسش قرار داد و به‌ او امسر فرمود‬
‫که‌ پسسرش (اسسماعیل ) را قربانسی کنسد و سسپس بسا فدیه‌ و‬
‫ه گوسفند بزرگی بود‪ ،‬مانع ذبح اسماعیل‬
‫قربانی عظیمی ک ‌‬
‫شد‪ .‬خداوند متعال می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ چ الصافات‪١٠٧ :‬‬
‫(ما قرباني بزرگ و ارزشمندي را فدا و بلگردان او كرديم)‪.‬‬
‫(‪)3‬گشادگسی و توسسعه‌ بخشسش بر خانواده‌ در روز عیسد و ترویسج‬
‫رحمت و شفقت میان فقرا و مساکین‪.‬‬
‫(‪)4‬شکسسر خداونسسد در مقابسسل حیواناتسسی که‌ برای بندگانسسش‬
‫مسخر نموده‌ است‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬

‫ﯠ‬

‫ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ‬

‫چ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝﯞ ﯟ‬
‫چ الحج‪٣٧ – ٣٦ :‬‬

‫ﯧ ﯨ ﯩ‬

‫(خودتان (اگسر خواسستيد) از گوشست آنهسا بخوريسد و بسه مسستمند‬
‫(غيسسر گدا) و بسسه فقيسسر (گدا پيشسسه ) بخورانيسسد ‪ .‬ايسسن گونسسه (كسسه‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪207‬‬

‫مي‌بينيسسد) شتران را رام و مطيسسع شمسسا كرده‌ايسسم تسسا ايسسن كسسه (از‬
‫الطاف كريمانسسه و انعام بزرگوارانسسه آفريدگار خود) سسسپاسگزاري‬
‫كنيسسد‪ .‬گوشتهسسا و خونهاي قربانيهسسا (كسسه مظاهسسر و صسسور ظاهري‬
‫جه خدا نبوده و) هرگسسز بسسه خدا‬
‫هسسستند‪ ،‬بسسه هيسسچ وجسسه مورد تو ّسس‬
‫نمي‌رسسسد (و موجسسب رضاي او نمي‌گردد) و بلكسسه پرهيزگاري (و‬
‫ورع و اخلص) شما بدو مي‌رسد (و رضا و خوشنوديش را كسب‬
‫مي‌كند))‪.‬‬
‫‪ -5‬احﮑام قربانی‬

‫(‪)1‬سـن‪ :‬گوسسفند بایسد شسش ماه تمام کرده‌ باشسد و وارد ماه‬
‫هفتسم شده‌ باشسد و سسایر حیوانات اعسم از بسز‪ ،‬شتسر و گاو‬
‫باید دندان‌های جلویش افتاده‌ باشد‪ ،‬یعنی بز باید یک سال‬
‫تمام کرده‌ باشسد و وراد سسال سسوم شده‌ باشسد‪ ،‬و شتسر نیسز‬
‫باید چهار سال را تمام کرده‌ و وارد سال پنجم شده‌ باشد‪،‬‬
‫گاو هسم بایسد دو سسال را تمام کرده‌ باشسد و وارد سسال سسوم‬
‫شده‌ باشد‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫حوا جذعَسسة مسسن‬
‫مسسسنَّة‪ ،‬إل أن يعسسسَر عليك ُسسم فتذب َ ُ‬
‫«ل تذبحوا إل ُ‬
‫‪1‬‬
‫الضأن والمسنة من النعام هي الثنية» ‪.‬‬
‫(جسز حیوانسی که‌ به‌ سسن قانونسی رسسیده‌‪ ،‬ذبسح نکنیسد‪ ،‬مگسر این‌که‌‬
‫توانایسسی آن‌را نداشته‌ باشیسسد‪ ،‬پسسس حیوانسسی را قربانسسی کنیسسد که‌‬
‫دندان‌های جلویش افتاده‌ باشد)‪.‬‬
‫(‪)2‬ســلمت‪ :‬حیوان قربانسسسی بایسسسد دارای سسسسلمتی و دور از‬
‫ه باعسث فسساد گوشست حیوان می‌شود؛ بنابر‬
‫عیوبسی باشسد ک ‌‬
‫ایسسن حیوان کور‪ ،‬لنسسگ‪ ،‬حیوانسسی که‌ شاخ یسسا گوشسسش قطسسع‬
‫شده‌‪ ،‬مریض و لغر برای قربانی‌کردن به‌ کار نمی‌آید‪ ،‬زیرا‬
‫پیامبر فرموده‌ است‪:‬‬
‫«أربسسع ل تجوز فسسي الضاحسسي‪ :‬العوراء البي ّ سِن عورهسسا‪ ،‬والمريضسسة‬
‫البي ّسن مرضهسا‪ ،‬والعرجاء البي ّسن ضلعُسها‪ ،‬والكسسبيرة التسسي ل تُنقسى –‬
‫‪1‬‬

‫() صحيح مسلم‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪208‬‬

‫م ّ سس‬
‫خ فسسسي عظامهسسسا‪ ،‬وهسسسي الهازل‬
‫يعنسسسي ل نقسسسي فيهسسسا – أي ل ُ‬
‫العجفاء»‪.1‬‬
‫ه کوری‬
‫(چهار حیوان برای قربانی‌کردن به‌ کار نمی‌آید‪ :‬حیوانی ک ‌‬
‫ه مرضسش آشکار باشسد‪ ،‬حیوانسی له‌‬
‫آشکار دارد‪ ،‬حیوان مریضسی ک ‌‬
‫لنگسسسی معلومسسسی داشته‌ باشسسسد و حیوان بسسسسیار لغری که‌ مغسسسز‬
‫استخوانش تحلیل رفته‌ باشد)‪.‬‬
‫(‪)3‬بهتریــن حیوان‪ :‬بهتریسسن قربانسسی قوچسسی شاخدار‪ ،‬نسسر و‬
‫ه اطراف چشمان و پاهایسسش سسسیاه‬
‫سسسفید رنسسگ اسسست ک ‌‬
‫باشنسد‪ ،‬زیرا ایسن همان صسفتی اسست که‌ پیامسبر خدا آن‌را‬
‫می‌پسسسسندید و قربانسسسی می‌کرد‪ .‬عایشه‌ ‪-‬رضی‌الله‌ عنهسسسا‪-‬‬
‫می‌گوید‪:‬‬
‫«إن النسبي ضحسى بكبسش أقرن‪ ،‬يطسأ فسسي سسواد‪ ،‬ويمشسي فسسي‬
‫سواد‪ ،‬وينظر في سواد»‪.2‬‬
‫(پیامسسسبر قوچسسسی شاخدار را قربانسسسی کرد که‌ پاهسسسا و اطراف‬
‫چشمانش سیاه رنگ بودند)‪.‬‬
‫(‪)4‬زمان قربانــی کردن‪ :‬صسسبح‌گاه‌ روز عیسسد‪ ،‬یعنسسی بعسسد از‬
‫نماز عیسسد به‌ عنوان وقسست و زمان قربانسسی کردن معرفسسی‬
‫می‌شود و اگسسسر قبسسسل از آن حیوانسسسی ذبسسسح شود‪ ،‬به‌ عنوان‬
‫قربانی محسوب نمی‌گردد‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫ح لنفسسه‪ ،‬ومسن ذبسح بعسد الصسلة‬
‫«مسن ذ َسبح قبسل الصسلة فإنمسا يذب ُس‬
‫‪3‬‬
‫فقد ت َّ‬
‫م نسكه وأصاب سنة المسلمين» ‪.‬‬
‫(هرکس قبل از نماز عید حیوانش را ذبح نماید‪ ،‬او برای خود ذبح‬
‫کرده‌ (و به‌ عنوان قربانسی محسسوب نمی‌گردد)‪ ،‬و هسر کسس بعسد از‬
‫نماز‪ ،‬حیوانسسش را ذبسسح نمایسسد‪ ،‬او عبادت را کامل انجام داده‌ و بسسا‬
‫سنت مسلمانان هماهنگ شده‌ است)‪.‬‬
‫در صورتی که‌ قربانی به‌ روز دوم و سوم بعد از عید تأخیر شود‪،‬‬
‫اشکالی ندارد و قربانسی صسحیح می‌باشسد‪ ،‬زیرا در روایست آمده‌ که‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫() صحيح مسلم‪.‬‬
‫ه است‬
‫() سنن ترمذي و آن‌را صحیح قلمداد نمود ‌‬
‫صحيح بخاري‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪209‬‬

‫پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«كل أيام التشريع ذبح» ‪.‬‬
‫(تمامی ایام التشریق (برای) قربانی کردن است)‪.‬‬
‫آنﭽه‌ هنگام ذبــح مســتحب اســت‪ :‬بایسسد حیوان آماده‌ شده‌‬
‫برای قربانی‪ ،‬هنگام ذبح رو به‌ قبله‌ قرار داده‌ شود و بگوید‪:‬‬
‫‪1‬‬

‫چ ﮧ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ چ چ ﯓ‬
‫ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ‬
‫ﯦ چ النعام‪١٦٣ - ١٦٢ :‬‬

‫و هنگام انجام ذبح بگوید‪« :‬بسم الله‪ 2‬والله أكبر اللهم هذا منك‬
‫ولك»‪.‬‬
‫(به‌ نام خدا‪ ،‬و خدا از هسسر چیزی بزرگ‌سستر اسسست‪ ،‬خداوندا! ایسسن‬
‫حیوان بخشش تو است و آن‌را برای تو ذبح کردم)‪.‬‬
‫(‪)5‬وکالت برای ذبح قربانی جایز است‪ :‬مستحب است‬
‫ه شخسص قربانسی کننده‌‪ ،‬خودش ذبسح را انجام دهسد و اگسر‬
‫ک ‌‬
‫در صسورتی کسسی دیگسر را به‌ عنوان وکیسل خود قرار بدهسد‪،‬‬
‫بدون اختلف میان فقهسسا‪ ،‬وکالت وی جایسسز و بدون اشکال‬
‫می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)6‬تقسـیم قربانـی‪ :‬مسستحب اسست که‌ حیوان قربانسی شد ‌‬
‫ه‬
‫ه سسسه‌ قسسسمت تقسسسیم شود‪ :‬یسسک سسسوم برای خانواده‌ی‬
‫ب ‌‬
‫قربانی کننده‌‪ ،‬یک سوم دیگر برای صدقه‌ و یک سوم پایانی‬
‫برای دوسسسستان فرسسسستاده‌ می‌شود‪ ،‬زیرا پیامسسسبر در مورد‬
‫حیوان قربانی شده‌ فرمود‪:‬‬
‫«كلوا وادخروا وتصدقوا»‪.‬‬
‫(از آن بخوریسد‪ ،‬خزن نماییسد و به‌ عنوان صسدقه‌ برای دیگران‬
‫بفرستید)‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫مسند امام احمد‪.‬‬

‫گفتسسسن «بسسسسم الله»‌ در ابتدای ذبسسسح حیوان بسسسا نسسسص آیه‌ی قرآن واجسسسب‬
‫می‌باشسد‪ ،‬آن‌سجا که‌ خداونسد فرموده‌ اسست‪ :‬چ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ‬
‫چ النعام‪١٢١ :‬‬
‫‪2‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪210‬‬

‫(‪)7‬حــق قصــاب بایــد از راه دیگری تأمیــن شود‪ :‬جایسسز‬
‫نیسسست که‌ حسسق قصسساب از حیوان قربانسسی شده‌‪ ،‬پرداخسست‬
‫شود‪ ،‬زیرا از حضرت علی روایست شده‌ که‌ فرمود‪ :‬پیامسبر‬
‫ه سسسرپرستی شتسسر قربانسسی شده‌اش‬
‫به‌ مسن فرمان داد ک ‌‬
‫ه بدهسم و این‌که‌ از‬
‫نمایسم و گوشست و پوسست آن‌را به‌ صسدق ‌‬
‫حیوان قربانی شده‌ به‌ قصاب چیزی ندهم و فرمود‪ :‬ما غیر‬
‫از حیوان قربانی شده‌ چیز دیگری را به‌ او می‌دهیم‪.1‬‬
‫(‪)8‬آیـا یـﮏ شات برای خانواده‌ای کفایـت می‌کنـد؟‪ :‬یسک‬
‫شات برای قربانسی خانواده‌ای کفایست می‌کنسد اگسر چه‌ چنسد‬
‫نفر نیز باشند‪ ،‬زیرا از ابوایوب روایت شده‌ که‌ فرمود‪ :‬در‬
‫عصسسسسر پیامسسسسبر یسسسسک شات را برای خانواده‌ای قربانسسسسی‬
‫می‌کردند‪.2‬‬
‫(‪)9‬آداب کسـی که‌ قربانـی می‌کنـد‪ :‬بسا شروع ده‌ روز ماه‬
‫ذی الحجه‌‪ ،‬اگسر کسسی قصسد قربانسی کردن را داشته‌ باشسد‪،‬‬
‫ه مسو و ناخن‌های خود را کوتاه‌ کنسد تسا وقتسی‬
‫مکروه‌ اسست ک ‌‬
‫که‌ قربانی ذبح می‌شود‪.‬‬
‫مطابسسق آن‌چه‌ که‌ امام مسسسلم روایسست کرده‌ اسسست که‌ پیامسسبر‬
‫فرموده‌اند‪:‬‬
‫«إذا رأيتم هلل ذي الحجة وأراد أحدكم أن يُضحي فليُمسك عن‬
‫شعره‪ ،‬وأظفاره حتى يُضحي»‪.3‬‬
‫(هنگامسسی که‌ هلل ماه ذی الحجه‌ را دیدیسسد و یکسسی از شمسسا‬
‫خواسسست قربانسسی کنسسد‪ ،‬دسسست از (کوتاه کردن) مسسو و ناخسسن خود‬
‫بردارد)‪.‬‬
‫(‪)10‬قربانــی کردن ﭘیامــبر به‌ نیابــت از مســلمانان‪:‬‬
‫ه نتوانسسد حیوانسسی را قربانسسی کنسسد‪ ،‬پاداش قربانسسی‬
‫کسسسی ک ‌‬
‫کنندگان عایسد او می‌شود‪ ،‬زیرا پیامسبر نری را قربانسی کرد‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫متفق علی ‌‬
‫ه‬
‫ه است‪.‬‬
‫ترمذی روایت کرده‌ و آن‌را صحیح قلمداد نمود ‌‬
‫() صحيح مسلم‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪211‬‬

‫و هنگام ذبح آن فرمود‪:‬‬
‫م هذا عني وع َّ‬
‫«اللهُ َّ‬
‫ح من أمتي» ‪.‬‬
‫من لم يُض ّ‬
‫(پروردگارا (ایسسسن قربانسسسی را) برای خود و کسسسسانی از امتسسسم ک ‌‬
‫ه‬
‫توانایی قربانی‌کردن را ندارند‪ ،‬قربانی کردم)‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫(ب) عقیقه‌‬
‫‪ -1‬تعریف عقیقه‌‬

‫عقیقه‌ برای شاتسسسی اسسسستعمال می‌شود که‌ در روز هفتسسسم و روز‬
‫چهاردهسم یسا بیسست و یکسم و یسا هسر روز دیگری بعسد از آن‪ ،‬برای‬
‫نوزادی ذبح می‌شود‪.‬‬
‫‪ -2‬حﮑم عقیقه‌‬

‫ه دنیسسا آمده‌ که‌‬
‫عقیقه‌ سسسنت مؤکدی اسسست و سسسرپرست نوزاد ب ‌‬
‫وظیفه‌ی تأمیسسسسن نفقه‌ی او را به‌ عهده‌ دارد‪ ،‬ایسسسسن سسسسسنت را در‬
‫صورت توان ادا می‌نماید‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«كسل غلم رهينسة بعقيقتسه‪ ،‬تُذبسح عنسه يوم سسابعه‪ ،‬وي ُسس َّ‬
‫مى ويُحلق‬
‫رأسه»‪.2‬‬
‫((اصسلح و سسلمت) نوزاد در گرو عقیقه‌اش اسست‪ ،‬که‌ در روز‬
‫هفتسم تولدش برای او ذبسح می‌شود‪ ،‬بر او نام می‌نهسد و سسرش را‬
‫می‌تراشند)‪.‬‬
‫‪ -3‬حﮑمت و فلسفه‌ی عقیقه‌‬

‫از جمله‌ حکمت‌های عقیقه‌ شادمان شدن به‌ نعمسسسسست خداونسسسسسد‬
‫متعال‪ ،‬نعمسست تسسسهیل زایمان و بخشیدن فرزنسسد به‌ پدر و مادر و‬
‫حفظ و نگهداری او می‌باشد‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫() أحمد و أبو داود و ترمذي‪.‬‬
‫ابوداود و نسائی روایت کرده‌اند و افراد زیادی آن‌را صحیح قلمداد نموده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪212‬‬

‫‪ -4‬احﮑام عقیقه‌‬

‫از جمله‌ احکام عقیقه‌ موارد زیر می‌باشند‪:‬‬
‫(‪ )1‬سن و سلمت حیوان‪ :‬آن‌چه‌ در مبحث قربانی راجع ب ‌‬
‫ه‬
‫سن و سلمت حیوان بیان داشتیم‪ ،‬برای عقیقه‌ نیز در نظر‬
‫گرفته‌ می‌شود و بایسسد همان شرایسسط در حیوان آماده‌ شده‌‬
‫برای عقیقه‌ نیز موجود باشند‪.‬‬
‫(‪)2‬تقســـیم گوشـــت حیوان ذبـــح شده‌ برای عقیقه‌‪:‬‬
‫مسسستحب اسسست که‌ حیوان ذبسسح شده‌ برای عقیقه‌ هماننسسد‬
‫ه سسه‌ قسسم تقسسیم شود‪ ،‬قسسمتی برای‬
‫گوشست قربانسی ب ‌‬
‫خانواده‌‪ ،‬قسمتی برای فقرا و قسمتی برای هدیه‌ فرستاده‌‬
‫می‌شود‪.‬‬
‫(‪)3‬مستحبات روز عقیقه‌‪ :‬مستحب است که‌ برای پسر دو‬
‫شات ذبسح شود‪ :‬زیرا پیامسبر برای حسسن دو شات را ذبسح‬
‫نمود‪.1‬‬
‫ه مستحب است که‌ در روز هفتم‪ ،‬فرزند نام‌گذاری شود و‬
‫چنان‌ک ‌‬
‫ه سسسرش تراشیده‌ شود و‬
‫بهتریسسن نام را برای او برگزیننسسد و این‌ک ‌‬
‫اندازه‌ی موی سسسرش طل یسسا نقره‌ و یسسا معادل آن‌سسها صسسدقه‌ داده‌‬
‫شود‪ ،‬زیرا پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«ك ُ ُّ‬
‫مى ويُحلق‬
‫ل غُلم رهينسة بعقيقتسه‪ ،‬تُذب ُس‬
‫ح عنسه يوم سسابِعِهِ‪ ،‬وي ُسس ّ‬
‫رأسه»(‪.)2‬‬
‫((اصسلح و سسلمت) نوزاد در گرو عقیقه‌اش اسست‪ ،‬که‌ در روز‬
‫هفتسم تولدش برای او ذبسح می‌شود‪ ،‬بر او نام می‌نهسد و سسرش را‬
‫می‌تراشند)‪.‬‬
‫(‪)4‬گفتـن اذان و اقامه‌ در گوش نوزاد‪ :‬فقهای اسسلمی‪،‬‬
‫گفتسن اذان در گوش راسست و خواندن اقامه‌ در گوش چسﭗ‬
‫نوزاد را مسسستحب دانسسسته‌اند‪ ،‬تسسا خداونسسد او را در برابر‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ترمذي روایت کرده‌ و آن‌را صحیح قلمداد نموده‌ است‪.‬‬
‫ه است‪.‬‬
‫تراشیدن سر پس مستحب است نه‌ دختر که‌ تراشیدن سرش مکرو ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪213‬‬

‫جنی‌ای که‌ به‌ ام الصسسسبیان (مادر کودکان) معروف اسسسست‪،‬‬
‫محفوظ بدارد‪ ،‬زیرا در روایت آمده‌‪:‬‬
‫«مسسن ولد له مولود فأذَّن فسسي أذنسسه اليمنسسى‪ ،‬وأقام فسسي أذنسسه‬
‫اليسرى لم تضره أم الصبيان»‪.1‬‬
‫(خداونسد به‌ هسر یسک از شمسا نوزادی را عطسا نمود و در گوش‬
‫راسستش اذان و در گوش چپسش اقامه‌ خوانسد‪ ،‬دیگسر ام الصسبیان به‌‬
‫او ضرر نمی‌رساند)‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ابن سني آن‌را به‌ سندی مرفوع روایت کرده‌ است و صاحب "التلخيص" نیز‬
‫آن‌را نقل کرده‌ چیزی را در مورد آن بیان نداشته‌ است‪..‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪214‬‬

‫قرآن کریم‬
‫قرآن‪ :‬سسسخن اعجاز آفریسسن خداسسست که‌ به‌ وسسسیله‌ی جبرئیسسل‬
‫درسست‌کردار برای آخریسن پیام‌آورش‪ ،‬حضرت محمسد فرسستاده‌‪،‬‬
‫در مصحف نوشته‌ شده‌‪ ،‬به‌ صورت تواتر به‌ ما رسیده‌ که‌ تلوتش‬
‫عبادت است‪.‬‬
‫قرآن نامهای متعددی دارد که‌ هسسر کدام از آن‌سسها بر قرآن حمسسل‬
‫می‌شوند‪ ،‬از جمله‌‪:‬‬
‫ه ایسن اعتبار که‌ میان حسق و باطسل فرقان و جدایسی را‬
‫فرقان‪ :‬ب ‌‬
‫فراهم می‌سازد‪ ،‬خداوند در این خصوص می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ چ الفرقان‪١ :‬‬
‫(وال مقام و جاويسد كسسي اسست كسه فرقان‪( ،‬يعنسي جدا سسازنده‬
‫مد) نازل كرده است‪ ،‬تا اين كه‬
‫حق از باطل) را بر بنده خود (مح ّ‬
‫جهانيان را (بدان) بيم دهد (و آن را به گوش ايشان برساند))‪.‬‬
‫الﮑتاب‪ :‬عبارت از سسسخنان نوشته‌ شده‌ای اسسست که‌ در میان دو‬
‫جلد مصسحف قرار گرفته‌ اسست‪ ،‬و در ایسن مورد خداونسد فرموده‌‬
‫است‪:‬‬
‫چ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖﭗ ﭘﭙ ﭚ ﭛ ﭜ چ البقرة‪٢ - ١ :‬‬
‫(الف‪ .‬لم‪ .‬ميسم‪ .‬ايسن كتاب هيسچ گمانسي در آن نيسست و راهنماي‬
‫پرهيزگاران است)‪.‬‬
‫الذکـر‪ :‬بسه معنسی بلندی و شرف اسست‪ ،‬و در ایسن مورد خداونسد‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮓ گ گ ﮖﮗ چ النبياء‪٥٠ :‬‬
‫(ايسن (قرآن) پنددهنده پرخيسر و بركتسي اسست كسه (يادآور خوبيهسا و‬
‫نيكيهسا و همسه چيزهائي اسست كه برايتان مفيسد و سسودمند باشسد و)‬
‫آن را (برايتان) نازل كرده‌ايم)‪.‬‬
‫التنزیـل‪ :‬یعنسسی این‌که‌ خداونسسد بسسا توجه‌ به‌ مناسسسبات و حال و‬
‫ه صورت پراکنده‌ و متفرق نازل کرد‪،‬‬
‫وضع‌های گوناگون قرآن را ب ‌‬
‫خداوند در این مورد چنین می‌فرماید‪:‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪215‬‬

‫ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ چ فصلت‪٤٢ :‬‬
‫چﮝ‬
‫(قرآن فرو فرستاده يزدان است كه با حكمت و ستوده است)‪.‬‬
‫و نام‌های دیگری نیز برای قرآن ذکر شده‌ است‪.‬‬
‫قرآن کتابسسی اسسست که‌ خداونسسد اصسسول هسسر چیزی را در آن ذکسسر‬
‫نموده‌ است و حاوی احکام‪ ،‬شریعت‪ ،‬داستان‌‪ ،‬ضرب‌المثل‪ ،‬پند و‬
‫اندرز‪ ،‬موعظه‌‪ ،‬سسسسنت‌های حاکسسسم بر آسسسسمانها و درون بندگان و‬
‫نگاهی کلی به‌ جهان‪ ،‬انسان و زندگی می‌باشد‪.‬‬
‫خداونسسسد می‌فرمایسسسد‪ :‬چ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ‬
‫ﭸ ﭹ چ النحل‪٨٩ :‬‬
‫(و مسسا ايسسن كتاب (آسسسماني) را بر تسسو نازل كرده‌ايسسم كسسه بيانگسسر‬
‫همه‌چيسسز (امور ديسسن مورد نياز مردم) و وسسسيله هدايسست و مايسسه‬
‫رحمسست و مژده‌رسسسان مسسسلمانان (بسسه نعمسست جاويدان يزدان )‬
‫است)‪.‬‬
‫ه نبوت خاتمه‌ بخشید‬
‫و همچنین قرآن کتاب جاویدانی است که‌ ب ‌‬
‫و اصسول همه‌ی کتابهای آسسمانی بدان منتهسی شسد‪ ،‬پسس برخسی را‬
‫تصویب و برخی را نیز تبیین نمود‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ چ النحل‪:‬‬
‫چﭥ ﭦ‬
‫‪٤٤‬‬
‫(و قرآن را بر تسو نازل كرده‌ايسم تسا ايسن كسه چيزي را براي مردم‬
‫روشسن سسازي كسه براي آنان فرسسستاده شده اسست (كسه احكام و‬
‫تعليمات اسلمي است) و تا اين كه آنان (قرآن را مطالعه كنند و‬
‫درباره مطالب آن ) بينديشند)‪.‬‬
‫ه فضیلت تلوت‬
‫گفتنسی اسست که‌ آیات و احادیسث فراوانسی راجسع ب ‌‬
‫قرآن و توجه‌ و عنایت بدان وارد شده‌اند‪:‬‬
‫خداونسسسسسسسسسسد می‌فرمایسسسسسسسسسسد‪ :‬چ‬
‫چ فاطر‪٢٩ :‬‬
‫(كسساني كسه كتاب خدا (قرآن را) مي‌خواننسد‪ ،‬و نماز را پسا برجاي‬
‫مي‌دارنسد‪ ،‬و از چيرهائي كسه بديشان داده‌ايسم‪ ،‬پنهان و آشكار‪ ،‬بذل‬
‫و بخشسش مي‌نماينسد‪ ،‬آنان چشسم اميسد بسه تجارتسي دوخته‌انسد كسه‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪216‬‬

‫هرگز بي‌رونق نمي‌گردد و از ميان نمي‌رود)‪.‬‬
‫و از عثمان بن عفان روایت شده‌ که‌ گفت‪ :‬پیامبر فرمود‪:‬‬
‫َ‬
‫«خيُركُم من تعلم القرآن وعل ّمه»‪.1‬‬
‫(بهترین شما کسی است که‌ قرآن بیاموزد و آن‌را به‌ دیگران یاد‬
‫بدهد)‪.‬‬
‫م بعشر آيات‪،‬‬
‫ن قا َ‬
‫و پیامبر در روایت دیگری فرموده‌ است‪َ « :‬‬
‫م ْ‬
‫لم يُكتسب مسن الغافليسن‪ ،‬ومسن قام بمائة آيسة‪ ،‬ك ُستب مسن القانتيسن‪،‬‬
‫مقنطرين»‪.2‬‬
‫ومن قام بألف آية‪ ،‬كُتب من ال ُ‬
‫(هر کس ده‌ آیه‌ از قرآن را حفظ کرده‌ و عملی نماید از غافلین‬
‫محسوب نمی‌گردد و هر کس صد آیه‌ را حفظ کرده‌ و عملی کند‬
‫در ردیف قانتین قرار می‌گیرد و هرکس هزار آیه‌ را حفظ کرده‌ و‬
‫عملی نمایسسد به‌ عنوان مقنطریسسن (کسسسانی که‌ قناطیسسر و ثروتهای‬
‫هنگفتی را در راه خدا خرج می‌کنند) محسوب می‌گردد)‪.‬‬
‫ه پیامبر فرمود‪:‬‬
‫از عبدالله‌ بن عمرو بن عاص روایت شده‌ ک ‌‬
‫ل لصساحب القرآن‪ :‬اقرأ‪ ،‬وارتسق‪ ،‬ورتسل كمسا كنست تُرت ّ ُ‬
‫«يُقا ُ‬
‫ل فسي‬
‫‪3‬‬
‫الدنيا‪ ،‬فإ َّ‬
‫ن منزلتك عند آخر آية تقرؤها» ‪.‬‬
‫ه یاور قرآن گفته‌ می‌شود‪ :‬همان‌گونه‌ که‌ در‬
‫((در روز قیامت) ب ‌‬
‫دنیسا قرآن را تلوت می‌کردی‪ ،‬هسم اکنون نیسز قرآن را بسا ترتیسل و‬
‫مهارت کامسل قرائت کسن‪ ،‬زیرا مقام و منزل شمسا در جایسی اسست‬
‫که‌ آخرین آیه‌ از قرآن را تلوت می‌نمایید)‪.‬‬
‫و از عایشه‌‪ -‬رضی‌الله‌ عنها‪ -‬روایت شده‌ که‌ پیامبر فرمود‪:‬‬
‫«الذي يقرأ القرآن‪ ،‬وهسسو ماهسسر بسسه‪ ،‬مسسع السسسفرة الكرام البََرَرة‪،‬‬
‫والذي يقرأ القرآن ويتتعتعُ فيه‪ ،‬وهو عليه شاقٌّ‪ ،‬له أجران» ‪.4‬‬
‫(آن‌که‌ در تلوت قرآن‪ ،‬حذاقسسست و مهارت دارد‪ ،‬بسسسا فرشتگانسسسِ‬
‫ارجمند نیکوکار اسسسست و آن کسسسس که‌‪ ،‬تلوت برایسسسش سسسسخت و‬
‫ِ‬
‫دشوار باشسد (وزبانسش از عهده‌ی تلفسظ درسست کلمات برنیایسد‪ ،‬به‌‬
‫‪ 1‬بُخاري روایت کرده‌ است‬
‫خزيمسة‪ ،‬ابسن حبان وابسن السسني آن‌را روایست کرده‌انسد و شاهسد نیسز‬
‫‪ 2‬أبسو داود‪ ،‬ابسن ُ‬
‫دارد‪.‬‬
‫‪ 3‬أبو داود و ترمذي روایت کرده‌اند و ترمذی راجع بدان گفته‌‪ :‬حدیثی حسن است‪.‬‬
‫‪ 4‬متفق عليه‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪217‬‬

‫دلیل عشق به‌ قرآن)‪ ،‬او را دو پاداش است)‪.‬‬
‫و از جمله‌ نعمت‌های خداونسسد برای مسسسلمانان این‌که‌ خداونسسد‬
‫آنان را به‌ عنوان وارث کتاب خود قرار داده‌ است‪:‬‬
‫چ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩﭪ چ فاطر‪٣٢ :‬‬
‫و همچنیسسسسن از میان سسسسسایر امت‌سسسسها آنان را برای خطاب خود‬
‫ه صسورت تواتسر به‌ مسا رسسیده‌ و مفیسد یقیسن‬
‫برگزیسد‪ ،‬خطابسی که‌ ب ‌‬
‫می‌باشسد و مردمان عصسر امروز هماننسد مردم عصسر پیامسبر آن‌را‬
‫قرائت کرده‌ و بدان گوش فرا می‌دهنسسسسسد‪ ،‬زیرا خداونسسسسسد خود‬
‫عهده‌دار حفاظت از آن شده‌ است‪:‬‬
‫ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ چ الحجر‪٩ :‬‬
‫چﮗ ﮘ ﮙ ﮚ‬
‫(مسا خود قرآن را فرسستاده‌ايم و خود مسا پاسسدار آن مي‌باشيسم (و‬
‫تسسا روز رسسستاخيز آن را از دسسستبرد دشمنان و از هرگونسسه تغييسسر و‬
‫تبديل زمان محفوظ و مصون مي‌داريم))‪.‬‬
‫و آن‌چه‌ که‌ باید مسلمانان معاصر بیش از هر عصر دیگری بدان‬
‫توجه‌ نماینسد‪ ،‬این‌که‌ در کنار عنایست و توجهاتسی که‌ از نظسر حفسظ‪،‬‬
‫چاپ‪ ،‬نشر و ترجمه‌ به‌ قرآن شده‌‪ ،‬در راستای فهم قرآن و عمل‬
‫بدان نیز قدم بردارند و از اصحاب پیامبر پیروی نمایند‪.‬‬
‫از عثمان‪ ،‬عبدالله‌ بسن مسسعود و ابسی –رضسی الله‌ عنهسم‪ -‬روایست‬
‫شده‌ که‌ پیامسبر ده‌ آیه‌ را به‌ آنان می‌آموخست و تسا وقتسی که‌ آن‌را‬
‫عملی نمی‌کردند به‌ ده‌ آیه‌ی دیگری شروع نمی‌نمودند‪ ،‬پس شما‬
‫نیز سعی کنید که‌ علم و عمل را با هم بیاموزید‪.1‬‬
‫حفسظ و فهسم قرآن‪ ،‬و عمسل و چنسگ زدن به‌ مفاهیسم قرآنسی تنهسا‬
‫راه عزت و سسرافرازی امست اسسلمی و پیروزی و پیشرفست آنان‬
‫می‌باشد‪.‬‬
‫خداوند متعال می‌فرماید‪:‬‬
‫النبياء‪١٠ :‬‬
‫ﯣ ﯤ ﯥﯦ ﯧ ﯨ ﯩچ‬
‫چﯠ ﯡ ﯢ‬
‫(ما برايتان كتابي (به نام قرآن) نازل كرده‌ايم كه وسيله بيداري‬
‫و آوازه و بزرگواري شمسسا اسسست‪ .‬آيسسا نمي‌فهميسسد (كسسه سسسود و‬
‫‪1‬‬

‫سنن ابوداود‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪218‬‬

‫عظمتتان در چيست‌؟!))‪.‬‬
‫رعایت ادب با قرآن کریم‬

‫‪1‬‬

‫ه طبسق دسستورات ذیسل بسا قرآن کریسم رعایست ادب‬
‫واجسب اسست ک ‌‬
‫نمایم‪:‬‬
‫(‪)1‬احترام از قرآن‪.‬‬
‫ه قصسد اهانست و عدم توجه‌ بدان‪ ،‬در پشست سسرم‬
‫(‪)2‬قرآن را ب ‌‬
‫قرار نمی‌دهسم و آن‌را بسا خود به‌ حمام نمی‌برم و کلمات آن‬
‫را با روشی ناشایسته‌ استعمال نمی‌کنم‪.‬‬
‫(‪)3‬به‌ قرآن و آن‌چه‌ (امثال‪ :‬صسسسندوق) که‌ حاوی قرآن باشسسسد‪،‬‬
‫تکیه‌ نمی‌دهم‪.‬‬
‫(‪)4‬پاهایم را به‌ طرف قرآن دراز نمی‌کنم‪.‬‬
‫(‪)5‬قرآن را در جاهایی قرار نمی‌دهم که‌ پلید و چرکین باشد‪.‬‬
‫(‪)6‬قرآن را همراه وسسایلی ناپاک قرار نمی‌دهسم‪ ،‬یعنسی آن‌را بر‬
‫طاقچه‌ای نمی‌گزارم که‌ کفش‌سسها یسسا مجلتسسی تصسسویری یسسا‬
‫لباسسسس‌های ناپاک و یسسسا آلت لهولعسسسب در آن گذاشته‌ شده‌‬
‫باشد‪.‬‬
‫(‪)7‬قرآن را پاره‌ نمی‌کنسسسم و آن را به‌ عنوان زیسسسر نویسسسس قرار‬
‫نمی‌دهم‪.‬‬
‫(‪)8‬هنگام قرائت قرآن و یسسسسسسسا گوش فرا دادن بدان خود را به‌‬
‫چیزی دیگر مشغول نمی‌نمایم‪.‬‬
‫(‪)9‬در اثنای قرائت قرآن و یسسسسا گوش فرا دادن بدان شوخسسسسی‬
‫نمی‌کنم و نمی‌خندم‪.‬‬
‫(‪)10‬قرآن را در بالی کتاب‌هایم قرار می‌دهم‪.‬‬
‫(‪)11‬قرآن را در جای ویژه‌ی خود قرار می‌دهم‪.‬‬
‫(‪)12‬برای قرائت قرآن وضو می‌گیرم‪.‬‬
‫(‪)13‬در اثنای قرائت قرآن به‌ روشی محترمانه‌ می‌نشینم‪.‬‬
‫(‪ )14‬با رعایت ادب و احترام قرآن را در دست می‌گیرم و آن‌را‬
‫‪ 1‬السلوک و التهذیب للصف الثانی البتدایی‪ -‬تهیه‌ و تنظیم‪ :‬وزارت ارشاد و محارف‬
‫اسلمی‪ ،‬ص ‪ 9‬و ما بعد آن‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪219‬‬

‫دول نمی‌کنسم و تنهسا یسک طرف آن‌را در دسست نمی‌گیرم تسا‬
‫کاغذهای آن نیفتند‪.‬‬
‫(‪)15‬در ابتدای شروع به‌ قرائت قرآن می‌گویم‪ :‬اعوذ بالله‌ من‬
‫الشیطان الرجیم‪.‬‬
‫(‪)16‬و هنگام قرائت ابتدای سوره‌ می‌گویم‪ :‬بسم الله‌ الرحمن‬
‫الرحیم‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪220‬‬

‫تفسیر برخی از سوره‌های کوتاه‬
‫تفسیر سوره‌ فاتحه‌‬

‫ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ‬
‫چﭑ‬
‫ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ‬
‫ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ چ الفاتحة‪٧ – ١ :‬‬
‫ﭒ چ‪ :‬یعنی با تمام نام‌های زیبای خداوند شروع‬
‫چﭑ‬
‫می‌نمایم‪ ،‬چ ﭒ چ تنها معبود و فرمان‌روایی است که‌‬
‫شایسته‌ی عبادت می‌باشد‪ ،‬زیرا متصف به‌ تمامی صفات الوهیت‬
‫(صفات کمال) می‌باشد‪.‬‬
‫چﭛ ﭜ چ دو نام از نامهای خداوند متعال است و بر این امر‬
‫دللت دارند که‌ خداوند صاحب رحمت گسترده‌ و سترگ است‪ ،‬و‬
‫رحمت وی هر جاندار و بی جانی را در برگرفته‌ و شامل متقین و‬
‫پیرون پیامبران می‌باشد‪.‬‬
‫چ ﭖ ﭗ چ ثناگویی از خداوند با استفاده‌ از صفات کمال‪،‬‬
‫پس تشکری محبت آمیز و آمیخته‌ با احترام و ادب و نزاکت برای‬
‫خدا‪.‬‬
‫چ ﭘ ﭙچ رب به‌ معنی تربیت همه‌ی جهانیان است‪ ،‬از این‌رو که‌‬
‫آنان را آفریده‌‪ ،‬روزی بخشیده‌ و به‌ مصلحت دین و دنیا‪،‬‬
‫رهنمودشان کرده‌ است و این‌که‌ آنان را به‌ هر خیری توفیق داده‌‬
‫و از هر شری دور نموده‌ است‪.‬‬
‫چ ﭘ ﭙچ از این‌رو که‌ تنها آفریننده‌ و مدبر جهان است و‬
‫نعمت‌های خود را بر مخلوقاتش ارزانی بخشیده‌ است و در‬
‫نهایت غنا بسر می‌برد و همه‌ی جهانیان بدو نیازمند هستند و‬
‫چﭙچ غیر از خدا‪ ،‬تمام موجودات اعم از انسان‪ ،‬جن و فرشتگان‪.‬‬
‫ه متصف به‌ صفات‬
‫ﭠ چ مالﮏ کسی است ک ‌‬
‫چﭞ ﭟ‬
‫متعالی و کامل می‌باشد‪ ،‬آن صفاتی که‌ معمول به‌ وسیله‌ی آن‬
‫اقتدار و نفوذ تحقق می‌یابد‪ ،‬و از جمله‌ آثارش این است که‌ امر‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪221‬‬

‫و نهی می‌کند و پاداش می‌دهد و تنبیه‌ می‌نماید‪ ،‬و با قوانین‬
‫سرنوشت ساز شرعی و کیفری در جهان آفرینش به‌ صورتی‬
‫کامل تصرف می‌کند‪ ،‬به‌ همین خاطر خداوند‪ ،‬اقتدار خود را به‌‬
‫روز واپسین (قیامت) نسبت داده‌ است‪ ،‬زیرا خداوند متعال در‬
‫آن روز مردم را به‌ سزای اعمالشان می‌رساند و عادلنه‌ به‌ آنها‬
‫پاداش می‌دهد‪.‬‬
‫چ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ چ یعنی پروردگارا! تنها تو را می‌پرستیم و‬
‫تنها از تو طلب یاری می‌جوییم‪ ،‬برای کسی غیر از تو بندگی‬
‫نمی‌کنیم‪ ،‬و از غیر تو یاری نمی‌جوییم‪ ،‬و تنها به‌ تو توکل‬
‫می‌نماییم‪.‬‬
‫و عبادت (بندگی) اسم جامعی است برای هرگونه‌ کردار و گفتار‬
‫آشکار و نهانی که‌ خداوند آن را دوست دارد و بدان راضی است‪.‬‬
‫و استعانت عبارت از آن است که‌ در جلب منافع و دفع مضرات‬
‫تنها بر خداوند اعتماد شود و تنها راه سعادت ابدی و نجات از‬
‫تمامی بدی‌ها نیز همین است و بس‪.‬‬
‫و عبادت نیز هنگامی مفهوم خود را می‌رساند که‌ از پیامبر‬
‫ه شده‌ باشد و هدف از آن‪ ،‬کسب رضایت الهی باشد‪.‬‬
‫گرفت ‌‬
‫چﭧ ﭨ ﭩ چ ما را به‌ راه میانه‌ای راهنمایی کن که‌ هیچ گونه‌‬
‫خمیدگی و انحرافی در آن نباشد؛ آن‌هم عبارت است از شناخت‬
‫حق و عمل بدان‪ ،‬که‌ بنده‌ را به‌ خدا و به‌ بهشت و کرامت خدا‬
‫می‌رساند‪ .‬دعای فوق جامع‌ترین و سودمندترین دعا برای بنده‌‬
‫می‌باشد‪ ،‬از این‌رو بر انسان واجب است که‌ در نمازهایش خدا را‬
‫بدان فرا خواند‪.‬‬
‫چ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ چ یعنی راه کسانی که‌ به‌ وسیله‌ی هدایت‬
‫و توفیق کسب ایمان و استقامت بر آن‪ ،‬بر آن‌ها منت‬
‫گذاشته‌اید؛ که‌ عبارتند از‪ :‬پیامبران‪ ،‬صدیقین‪ ،‬شهداء و صالحین‪.‬‬
‫چ ﭯ ﭰ ﭱ چ غير از کسانی – هچون یهود و امثال ایشان ‪-‬‬
‫که‌ حق را شناخته‌اند اما آن را کنار گذاشته‌اند‪.‬‬
‫چ ﭲ ﭳچ و غیر از راه گمراهان و سرگشتگان‪ ،‬آن‌هایی که‌ حق‬
‫را گم کرده‌اند‪ ،‬همانند‪ :‬نصاری و همه‌ی کسانی که‌ علم و دانش‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪222‬‬

‫را از دست داده‌اند و در گمراهی و سرگرداني مانده‌اند و‬
‫نمی‌توانند حق را بیابند‪.‬‬
‫و بعد‪ :‬این سوره‌ علی رغم مختصر بودنش حاوی پیام‌هایی‬
‫می‌باشد که‌ هیچ‌کدام از سوره‌های قرآنی چنین محتویاتی را در‬
‫صمن نگرفته‌ است‪ ،‬زیرا انواع توحید سه‌گانه‌ را در ضمن گرفته‌‬
‫است ‪:‬‬
‫‪-1‬توحید ربوبیت (اعتقادی)‪ ،‬كه از جمله‪ :‬چ ﭘ ﭙچ استنباط‬
‫می‌شود‪.‬‬
‫‪-2‬توحید الوهیت (عملي)‪ ،‬که‌ عبارت است از اختصاص‬
‫خداوند به‌ عبادت و پرستش‪ ،‬و از کلمه‌ی واژه مبارک چ‬
‫ﭒ چ و تعبیر چ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ چ برداشت می‌شود‪.‬‬
‫‪-3‬توحید اسماء و صفات‪ ،‬و این نوع عبارت است از اثبات‬
‫آن اوصافی که‌ خداوند برای خود ذکر نموده‌ و پیامبر‬
‫نیز برای او اثبات کرده‌ است‪.‬‬
‫‪-1‬تعبیر چﭧ ﭨ ﭩ چ اثبات نبوت را در ضمن گرفته‌‬
‫است ‪.‬‬
‫ﭠ چ اثبات مکافات کردار را در‬
‫‪-2‬عبارت چ ﭞ ﭟ‬
‫بر می‌گیرد‪.‬‬
‫‪ -10‬عبارت چﭧ ﭨ ﭩ چ اثبات قدر و تخطئه اهل بدعت و‬
‫ه بیانگر شناخت حق و‬
‫گمراهان را در ضمن گرفته‌‪ ،‬زیرا این آی ‌‬
‫عمل بدان است‪.‬‬
‫‪ -11‬و بالخره عبارت چ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ چ اخلص عبادت برای‬
‫خدای یگانه‌ و بی شریک را در خود جای داده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪223‬‬

‫تفسیر سوره‌ی ناس‬

‫ﭑﭒﭓ‬
‫چﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﮋ ﮌ ﮍ ﮎ‬
‫ﮏ ک ﮑ ﮒ ﮓ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ چ الناس‪٦ - ١ :‬‬
‫ایسسسن سسسسوره‌ مشتمسسسل بر پناه جسسسستن به‌ پروردگار و پادشاه و‬
‫فرمانروای مردمان در برابر شیطان است‪ ،‬آن شیطانی که‌ پایه‌ و‬
‫اساس تمامی مصیبتها و فاجعه ‌ها است‪ ،‬و در سینه‌ی مردمان به‌‬
‫وسسسوسه‌ می‌پردازد و بدی را در صسسورتی زیبسسا نمایان می‌کنسسد و‬
‫مردم را برای روی آوری بدان تشویق می‌نماید‪ ،‬و کارهای نیک را‬
‫در صسسورتی زشسست و پلیسسد نمایسسش می‌دهسسد و مردم را از آن باز‬
‫می‌دارد؛ شیطان همیشه‌ ایسسسسسسسن وسسسسسسسسوسه‌ها را برای آدمیزاد‬
‫می‌آفرینسسد و به‌ کار و فعالیسست خویسسش ادامه‌ می‌دهسسد‪ ،‬امسسا هرگاه‬
‫بنده‌ به‌ ذکسر خدا پرداخست و در برابر شیطان از خدا یاری جسست‪،‬‬
‫شیطان کنار می‌کشسد و از وسسوسه‌ دسست برمی‌دارد؛ پسس لزم و‬
‫ه انسان در برابر وسوسه‌های شیطان به‌ ربوبیت‬
‫ضروری است ک ‌‬
‫خدای مردمان پناه جویسسسسد و از او طلب یاری نمایسسسسد‪ ،‬و بایسسسسد به‌‬
‫الوهیسست و فرمانروایسسی خداونسسد پناه جوینسسد که‌ خداونسسد آنهسسا را به‌‬
‫خاطر آن آفریده‌ است‪.‬‬
‫وسسسسسسسسسوسه‌ کننده‌ همچنانکه‌ در میان جنیان وجود دارد در میان‬
‫انسسانها نیسز وجود دارد‪ ،‬به‌ همیسن خاطسر خداونسد متعال فرمود‪ :‬چ‬

‫ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ چ‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪224‬‬

‫تفسیر سوره‌ی فلق‬

‫ﭑﭒﭓ‬
‫چﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ‬
‫چ ﭽ ﭾ ﭿ چ‬
‫ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ‬
‫الفلق‪٥ - ١ :‬‬
‫چ ﭥ چ‪ :‬پناه می‌برم‪.‬‬
‫چ ﭦ ﭧچ‪( :‬فالق الحسسب والنوى) «شکافنده‌ی دانه‌ و هسسسته‌»‬
‫و ( فالق الصباح ) «شکافنده‌ی سپیده‌ ده‌م»‪.‬‬
‫چ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬچ‪ :‬از شسر تمام مخلوقات اعسم از انسس‪ ،‬جسن‪،‬‬
‫حیوان و حشرات زهرآگین‪.‬‬
‫چ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲچ‪ :‬از شسر آن‌چه‌ در شسب رخ می‌دهسد و‬
‫از شر‌ موجودات موذی که‌ در آن وقت بسیار منتشر می‌شوند‪.‬‬
‫چﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸچ‪ :‬جادوگران‪ ،‬دمندگان‪ .‬کسسانی که‌ در گره‌‬
‫می‌دمند‪.‬‬
‫چ ﭽ ﭾچ‪ :‬حاسسسد کسسسی اسسست که‌ زوال نعمسست‬
‫چﭺ ﭻ‬
‫دیگران را می‌خواهسسد‪.‬پسسس انسسسان برای نجات از شسسر حسسسود و‬
‫ابطال نقشه‌های وی نیازمند پناه‌جویی به‌ خداوند است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪225‬‬

‫تفسیر سوره‌ی اخلص‬

‫ﭑﭒﭓ‬
‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ‬
‫ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ چ الخلص‪٤ - ١ :‬‬
‫چ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ چ ‪ :‬ای محمسسسد! قاطعانه‌ و آگاهانه‌‪ ،‬همراه بسسسا‬
‫ه اسست‪،‬‬
‫باوری راسستین بگسو‪ :‬خدای مورد پرسستش مسن یکتسا و یگان ‌‬
‫او ذاتی تک و تن ها و دارای اسماء حسنی است‪ .‬بی شریک و بی‬
‫نظیر است و نه‌ در ذات و نه‌ در صفات و افعالش شبیه‌ و نظیری‬
‫ندارد ‪.‬‬
‫چ ﭖ ﭗ چ‪ :‬همیشه‌ و در حالت احتیاج و نیاز‪ ،‬تنهسسا او مراد و‬
‫مقصسود اسست‪ .‬خلیسق همه‌ به‌ شدت به‌ او نیاز دارنسد‪ ،‬نیازمندیهای‬
‫خود را از او می‌خواهنسسسسد و موضوعات مهسسسسم و ضروری را از او‬
‫درخواسست می‌نماینسد‪ ،‬زیرا او دارای صسفات کامسل اسست‪ :‬علیمسی‬
‫ه حلم‬
‫ی اسست ک ‌‬
‫اسست که‌ علم او به‌ درجه‌ی کمال رسسیده‌ و حلیم ‌‬
‫ی اسسست که‌ رحمسست او هسسر‬
‫او به‌ درجه‌ی نهایسسی رسسسیده‌ و رحیم ‌‬
‫چیزی را دربر گرفته‌ و ‪...‬‬
‫چ ﭙ ﭚ ﭛ ﭜ چ ‪ :‬و از جمله‌ صسفات کمال او ایسن اسست که‌‬
‫از کسسی متولد نشده‌ و کسسی از او متولد نشده‌ اسست‪ ،‬زیرا کامل‬
‫بی نیاز است‪.‬‬
‫چ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ چ‪ :‬یعنسی نه‌ در ذات و نه‌ در صسفات و نه‌‬
‫در افعال شبیه‌ و نظیری ندارد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪226‬‬

‫تفسیر سوره‌ی نصر‬

‫ﭑﭒﭓ‬
‫چﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ ﭽ ﭾ ﭿ‬
‫ﮅ ﮆ ﮇ چ النصر‪3- ١ :‬‬
‫ﮀ ﮁ ﮂﮃ ﮄ‬
‫این سوره‌ حاوی مژده‌ای و فرمانی ‪ -‬بعد از وقوع مژده‌‪ -‬برای‬
‫پیامبر می‌باشد‪ ،‬و همچنین متضمن اشاره‌ و توصیه‌ای است که‌‬
‫بنابر وقوع آن مژده‌ صورت می گیرد‪.‬‬
‫مﮋده‌‪ :‬عبارت است از پیروزی پیامبر و فتح مکه‌ و درآمدن‬
‫ه مردم به‌ دین اسلم‪ ،‬طوری که‌ بسیاری از دشمنانش‬
‫گروه‌ گرو ‌‬
‫در زمره پیروان وی قرار خواهند گرفت‪ ،‬و این مژده‌ هم صورت‬
‫پذیرفت‪.‬‬
‫و اما فرمان‪ :‬این‌که‌ خداوند بعد از وقوع پیروزی و فتح مکه‌‬
‫ه پیامبرش دستور داد او را بستاید و از او سپاسگزاری نماید‪.‬‬
‫ب ‌‬
‫و اما اشاره‌‪ :‬در این سوره‌ دو اشاره‌ وجود دارد‪:‬‬
‫اشاره‌ به‌ این‌که‌ مادام پیامبر خدا را بستاید و از او طلب‬
‫ه پیدا‬
‫بخشودگی برای خود و امتش نماید‪ ،‬پیروزی دین ادام ‌‬
‫می‌کند‪ ،‬زیرا پیروزی از آنِ شکر و ستایش است‪ ،‬و خداوند‬
‫می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﭰ ﭱ ﭲﭳ چ ابراهیم‪7 :‬‬
‫(اگر سپاسگزاری کردید‪ ،‬هر آینه‌ برایتان افزایش می‌دهم)‪.‬‬
‫اما اشاره‌ی دوم‪ :‬این‌که‌ اجل پیامبر نزدیک شده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪227‬‬

‫تفسیر سوره‌ی کافرون‬

‫ﭑﭒﭓ‬
‫ﭜ ﭝ ﭞ‬
‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ‬
‫ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ‬
‫ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ‬
‫ﭮ ﭯ ﭰچ الكافرون‪٦ - ١ :‬‬
‫ای محمد! آشکارا و صریح روشن اعلم دار که‌‪ :‬چ ﭕ ﭖ ﭗ‬
‫ﭘ چ در ظاهر و نهان از معبودات شما تبرئه‌ می‌جویم و آنان را‬
‫ﭜ ﭝ ﭞ چ از این‌رو که‌‬
‫عبادت نمی‌کنم‪ .‬چ ﭚ ﭛ‬
‫مخلصانه‌ عبادت را برای خداوند انجام نمی‌دهید‪ ،‬زیرا عبادتی که‌‬
‫آمیخته‌ به‌ شرک باشد‪ ،‬فاسد و تباه می‌گردد و پاداش آن باطل‬
‫می‌شود و به‌ عنوان عبادت قلمداد نمی‌شود‪ .‬چ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ‬
‫چ یعنی شما از معبود من بری هستید و من نیز از معبود شما‬
‫بری هستم‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪228‬‬

‫تفسیر سوره‌ی کوثر‬

‫ﭑﭒﭓ‬
‫ﮍ ﮎ‬
‫ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﮋ ﮌ‬

‫چﮆ‬
‫چ الكوثر‪٣ - ١ :‬‬

‫خداوند متعال خطاب به‌ پیامبرش محمد‬

‫چﮆ‬

‫ﮇ ﮈ ﮉچ‬

‫ﮏ ک ﮑ‬

‫ﮒ‬

‫می‌فرماید‪:‬‬

‫(ما خیر و برکت فراوان و دایمی دنیا و آخرت را به‌ تو عطا‬
‫کرده‌ایم)‪ .‬از جمله‌ آن حوض آبی که‌ طول و عرض آن راه یک‬
‫ماه است‪ ،‬آبش از شیر سفیدتر و عسل شیرین‌تر است و به‌‬
‫تعداد ستارگان ظرف‌های درخشنده‌ دارد‪ ،‬هر کس از آن بنوشد‪،‬‬
‫ه نمی‌شود‪.‬‬
‫دیگر هرگز تشن ‌‬
‫بعد از این‌که‌ از منت خود بر او بحث راند‪ ،‬به‌ او دستور می‌دهد‬
‫ه به‌ شکر خدایش بپردازد‪:‬‬
‫ک ‌‬

‫چﮊﮋﮌ‬

‫ﮍ چ‬

‫(حال که‌ چنین است تنها برای پروردگار خود نماز بخوان و‬
‫قربانی بکن)‪.‬‬
‫خداوند تنها از این دو عبادت بحث نموده‌‪ ،‬زیرا این دو عبادت بر‬
‫هر عبادت دیگری برتری دارند و بزرگترین وسیله‌ی نزدیک شدن‬
‫به‌ خدا محسوب می گردند‪ ،‬چون نماز در‌ قلب و اعضا خضوع و‬
‫خشوع را به‌ وجود می‌آورد‪ ،‬و نحر نیز وسیله‌ی تقرب جستن به‌‬
‫خداوندگار است‪ ،‬زیرا نحر یعنی قربانی کردن بهترین اموال و‬
‫انفاق مال و ثروتی که‌ انسان شیفته‌ی آن است و بدان علقه‌‬
‫دارد‪.‬‬
‫ﮏ ک ﮑچ ‪ :‬در حقیقت بدخواهانت و دشمنانت از‬
‫چﮎ‬
‫هر خیر و برکتی بریده‌اند و مقطوع النسل‌اند و نامشان از‬
‫صفحه تاریخ محو شده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪229‬‬

‫تفسیر سوره‌ی عصر‬

‫ﭑﭒﭓ‬
‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ‬
‫ﭡ چ العصر‪٣ - ١ :‬‬
‫ﭠ‬

‫ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ‬

‫ه عصر سوگند یاد کرده‌؛ و خداوند به‌ هر‬
‫خداوند در این سوره‌ ب ‌‬
‫کدام از مخلوقات خود که‌ بخواهد‪ ،‬می‌تواند سوگند یاد کند‪ ،‬اما‬
‫هیچ کس حق ندارد جز خدا‪ ،‬به‌ کس دیگری سوگند یاد کند؛‬
‫خداوند به‌ عصر یعنی روزگار سوگند خورده‌ که‌ انسانها همه‌‬
‫زیانمندند‪ ،‬مگر کسانی که‌ ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته‌ و‬
‫بایسته‌ انجام می‌دهند‪ ،‬و آنها کسانی هستند که‌ حق را شناخته‌اند‬
‫و با عمل خود آن را تصدیق نموده‌اند‪ .‬عمل صالح شامل‬
‫کردارهای ظاهر و نهان‪ ،‬واجب و مستحب می‌آید که‌ به‌ حقوق‬
‫خداوند و بندگان تعلق دارد‪ .‬و سفارش به‌ حق و خیر شامل‬
‫ایمان و عمل صالحی می‌آید که‌ مسلمانان در حق همدیگر چنین‬
‫سفارشاتی را انجام می‌دهند و یکدیگر را بدان تشویق می‌نمایند‪،‬‬
‫و تواصی به‌ صبر شامل صبر در مقابل فرامین الهی و دوری از‬
‫گناه و معصیت و همچنین در برابر مقدرات سخت و نارحت‬
‫کننده می‌آید‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪230‬‬

‫تفسیر سوره‌ی بینه‌‬

‫ﭑﭒﭓ‬
‫چﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ‬
‫ﮊ ﮋ ﮌ ﮍ ﮎ‬
‫ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ‬
‫ﮒ ﮓ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ‬
‫ﮏ ک ﮑ‬
‫ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤﮥ ﮧ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬ‬
‫ﯕ ﯖﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ‬
‫ﯔ‬
‫ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ‬
‫ﯤ ﯥ ﯦ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ‬
‫ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ‬
‫ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ ﭜﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢﭣ ﭤ ﭥ‬
‫ﭨ چ البينة‪- ١ :‬‬
‫ﭦ ﭧ‬
‫خداونسد می‌فرمایسد‪ :‬چ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ مراد همسه‬
‫كسساني اسست كسه از پيروان انسبياء بوده وليكسن بر اثسر فاصسله زياد‬
‫زمانسسي از آیيسسن آسسسماني منحرف شده‌انسسد و بسسه كفسسر و شرك‬
‫افتاده‌انسد چﭻچ مراد همسه كسساني اسست كسه بست يسا آتسش و ماننسد‬
‫اين‌سها را پرسستيده‌اند و كتاب الهسي هسم نداشته‌انسد‪ ،‬چ چچ بسه حال‬
‫خود رهاشدگانسی که‌ کفسر ورزیده‌ و برای غیسر خدا عبادت نماینسد‪،‬‬
‫جت و برهان واضسسح و فراگیسسر‪ ،‬منظور از دلیسسل‬
‫چﭽ ﭾ ﭿچ ح ّسس‬
‫واضسح چ ﮁ ﮂ ﮃ چ پيغمسبري از پيغمسبراني اسست كسه مشعسل‬
‫ه سسوی‬
‫آئيسن آسسماني را فرا راه كاروان بشري مي‌دارد؛ آنان را ب ‌‬
‫توحیسد و یکتسا پرسستی و بندگسی خالصسانه‌ فرا می‌خوانسد و قرآنسی را‬
‫برای او ‌فرسسستاده‌ که‌ آن‌را تلوت می‌کننسسد تسسا حکمسست را بدان‌سسها‬
‫بیاموزد‪ ،‬و آنان را پاك بگردانسسسد و از تاریکی‌سسسها به‌ سسسسوی نور و‬
‫روشنایی رهنمودشان گرداند‪ ،‬که‌ مراد از آن دین اسلم است‪ .‬چ‬
‫ﮄ ﮅ ﮆ چ در برابر شیطان محفوظ می‌مانسسسسد و جسسسسز پاکان که‌‬
‫فرشتگان هسسستند‪ ،‬کسسسی بدان دسسست نمی‌یابسسد‪ ،‬چ ﮈ ﮉﮊ چ در‬
‫مصسسحف خداونسسد اخبار و رویدادهای راسسست و فرامینسسی عادلنه‌‬
‫وجود دارد که‌ انسسسسان را به‌ حسسسق و به‌ راه مسسسستقیم می‌رسسسساند‪،‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪231‬‬

‫بنابراین غریب و عجیب نیست اگر مطیع آن نشوند و در برابر آن‬
‫سسر خسم نکننسد‪ ،‬زیرا آنان اختلف پیدا نکردنسد چ ﮑ ﮒ ﮓ گ‬
‫ه دسسستشان می‌رسسسد که‌‬
‫چ مگسسر بعسسد از این‌که‌ دلیلی ب ‌‬
‫گ ﮖ‬
‫موجسسسسب اتحاد و همبسسسسستگی می‌شود‪ ،‬چ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ‬
‫ﮞ ﮟ ﮠ چ و انگهسی در تمامسی شریعت‌سها به‌ آن‌سها امسر نشده‌‬
‫بود جز این‌که‌ خدا را به‌ تنهایی و با اخلص عبادت و پرستش کنند‬
‫و از بندگسی برای طاغوت سسسرباز زننسد‪ ،‬چ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤﮥ ﮧ ﮧ‬
‫ﮨ چ از این‌رو نماز و زکات را مخصسسسوصا نام برده‌ اسسسست؛ چون‬
‫دارای شرفنسد و هسر کسس آن دو را انجام دهسد هماننسد آن اسست که‌‬
‫تمام شریعست را اجرا نموده‌ اسست‪ ،‬زیرا توحیسد و اخلص‪ ،‬دیسن و‬
‫آیینسسی ارزشمنسسد و پایدار هسسستند‪ .‬چ ﮬ ﮭ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ‬
‫ﯔچ یعنسسی عذاب و شدت انتقام دوزخ آنان را در‬
‫ﮱ ﯓ‬
‫بر می‌گیرد‪ ،‬چ ﯕ ﯖچ عذاب از آنان دور نخواهسد گشست‪ ،‬چ ﯘ ﯙ‬
‫ﯚ ﯛچ (آنان بدون شك بدترين انسانها هستند)‪ ،‬زیرا آنان حق را‬
‫بعد از شناسایی‪ ،‬جا گذاشتند و خسارتمند دنیا و آخرت شدند‪.‬‬
‫چ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣﯤ ﯥچ(بي‌گمان كسساني كسه مؤمننسد‬
‫و كارهاي شايسسسته و بايسسسته مي‌كننسسد ‪ ،‬آنان مسسسلّما ً خوبتريسسن‬
‫انسسانها هسستند)‪ ،‬زیرا آنان بعسد از شناخست خداونسد به‌ پرسستش‬
‫وی روی آوردنسد و هیچ احدی را به‌ عنوان شریسک او قرار ندادنسد و‬
‫در نهایست به‌ بهشست ابدی نایسل آمدنسد‪ .‬چ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕچ یعنسی‬
‫بسسا توجه‌ به‌ عبادت مخلصسسانه‌ای که‌ برای خدا انجام داده‌انسسد و به‌‬
‫ایمان و عمسسسل صسسالح چنسسگ فرا زده‌انسسسد‪ ،‬پاداش آنان در پيشگاه‬
‫پروردگارشان باغ‌هاي بهشتسسي اسسست كسسه جاي ماندگاري اسسست‪،‬‬
‫ﭚ ﭛ ﭜﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢچ و‬
‫چﭖ ﭗ ﭘ ﭙ‬
‫(رودبارهسسا در زيسسر (كاخهسسا و درختهاي) آن روان اسسست‪ .‬جاودانسسه‬
‫براي هميشه در آن‌جا خواهند ماند‪ ،‬خدا از ايشان راضي و ايشان‬
‫هسسسم از خدا خوشنودنسسسد‪ ،‬زیرا انواع احترام را برای آنان فراهسسسم‬
‫ساخته‌ و خواسته‌هایی را برایشان فراهم نموده‌ که‌ نه‌ چشم آن‌را‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪232‬‬

‫دیده‌ و نه‌ گوش چنیسسسن چیزی را شنیده‌ و نه‌ به‌ دل کسسسسی خطور‬
‫نموده‌ اسست‪ ،‬چ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧچ ايسن (همسه نعمست و خوشسي) از‬
‫ن كسي خواهد بود كه از پروردگار خويش بهراسد و از معصیت‬
‫آ ِ‬
‫دوری گزینسسد و فرامیسسن او را عملی نمایسسد‪ ،‬تسسا به‌ بهشسست ابدی او‬
‫دست یابد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪233‬‬

‫تفسیر سوره‌ی قدر‬

‫ﭔﭕﭖ‬
‫ﭜ ﭝ ﭞ‬
‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ‬
‫ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ‬
‫ﭳ چ القدر‪٥ - ١ :‬‬
‫ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ‬
‫ﭬ‬
‫چ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ چ (مسسسسسا قرآن را در شسسسسسب بسسسسسا ارزش‬
‫«ليلةالقدر» فرو فرستاده‌ايم)‪ ،‬منظور از نازل کردن قرآن‪ ،‬نزول‬
‫آن از لوح المحفوظ به‌ آسسمان دنیسا می‌باشسد‪ .‬سسپس جبرئیسل از‬
‫ه سسسسال‪ ،‬بنسسسا به‌ مناسسسسبت و‬
‫آن‌سسسجا آن‌را در مدت بیسسسست و سسسس ‌‬
‫خواسته‌های گوناگون بر قلب پیامبر نازل نمود‪.‬‬
‫چ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛچ مقام و منزلت آن شسب بسیار عظیم‬
‫و سسسترگ اسسست‪ ،‬زیرا عمسسل نیکسسو در آن شسسب از ارزش بزرگسسی‬
‫برخوردار است و پاداش زیادی عاید آن می‌گردد‪.‬‬
‫چ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ چ عبادت در شسسسب قدر از عبادت هزار‬
‫ماه بهتر است‪.‬‬
‫چ ﭤ ﭥﭦ ﭧ ﭨ ﭩچ در آن شسسسسب فرشتگان و جبرئیسسسسل به‌‬
‫فرمان خدا نازل می‌شونسسسسد‪ ،‬از این‌رو جبرئیسسسل به‌ طور ویژه‌ نام‬
‫برده‌ شده‌‪ ،‬چون ایشان سسسسردسته‌ی فرشتگان و دارای علو مقام‬
‫می‌باشسد‪ ،‬و در شسب قدر‪ ،‬زمیسن بر اثسر عظمست و شرافست ایسن‬
‫شسب نزد خداونسد ‪ ،‬به‌ تنسگ می‌آیسد‪ ،‬چ ﭪ ﭫ ﭬ ﭮ چ یعنسی‬
‫شب قدر از هرگونه‌ آفت و بدی‌ای خالی است و سالم‌ترین شب‬
‫می‌باشد‪.‬‬
‫چ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲچ یعنی از ابتدای آن که‌ غروب خورشید است‬
‫تا انتهای آن که‌ طلوع فجر می‌باشد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪234‬‬

‫سنت‬
‫سسنت در لغست به‌ معنای راه و روش اسست؛ خواه آن روش نیکسو‬
‫باش خواه قبیح‪ ،‬و روایت ذکر شده‌ از پیامبر نیز بر همین معنی‬
‫دلت دارد‪ ،‬آن‌جا که‌ می‌فرماید‪:‬‬
‫ن سس َّ‬
‫م َ‬
‫ل بهسا إلى يوم‬
‫ه أجُرهسا‪ ،‬وأجُر مسن َ‬
‫سن َّ ً‬
‫ع ِ‬
‫ن ُس‬
‫ة حسسنة‪ ،‬فل ُس‬
‫« َ‬
‫م ْس‬
‫َ‬
‫م نْس سس َّ‬
‫م َ‬
‫ل بهسا إلى‬
‫م نْس َ‬
‫سسي ِّئ ً‬
‫ع ِ‬
‫سسن ّة َ‬
‫ن ُ‬
‫ة َف َعليسه ِوْزُرهسا‪ ،‬ووزر َ‬
‫القيامسة‪ ،‬و َ‬
‫‪1‬‬
‫يوم القيامة» ‪.‬‬
‫(هسر کسس عمسل نیکسی را برای مردم ترسسیم دهسد‪ ،‬تسا روزی که‌‬
‫بدان عمسل شود‪ ،‬پاداش آن‪ ،‬نسسیب او خواهسد می‌شود و هسر کسس‬
‫ه بدان عمسسل‬
‫عمسسل بدی را برای مردم ترسسسیم دهسسد‪ ،‬تسسا روزی ک ‌‬
‫شود‪ ،‬گناه آن‪ ،‬نسیب او نیز خواهد می‌شود)‪.‬‬
‫و در اصسسطلح محدثیسسن‪ ،‬سسسنت عبارت اسسست از گفتار‪ ،‬کردار و‬
‫تأییدات پیامسبر برای اعمال اصسحاب و یسا رو شی فطری یسا عملی‬
‫و یا سیره‌ و رفتار پیامبر قبل از بعثت و بعد از بعثت می‌باشد‪.‬‬
‫امام ابسسسسن تیمیه‌ ‪-‬رحمه‌الله‌‪ -‬در فتاوای خود چنیسسسسن بیان داشته‌‪:‬‬
‫ه مطلقسسی ذکسسر شود شامسسل گفتار‪ ،‬کردار و‬
‫حدیسسث نبوی اگسسر ب ‌‬
‫تأییدات پیامبر می‌آید‪ ،‬بنابراین سنت پیامبر از سه‌ طریق فوق‬
‫ثابت می‌گردند؛ بر این مبنا گفتار پیامبر اگر حاوی خبری باشد‪،‬‬
‫بایسسد بدان اذعان نمود و اگسسر حاوی قانونسسی (واجسسب‪ ،‬حرام و یسسا‬
‫ه بر‬
‫مباح) باشد‪ ،‬واجب است که‌ از آن پیروی شود‪ ،‬زیرا دلیلی ک ‌‬
‫نبوت پیامبران –علیهم السلم‪ -‬دللت دارند‪ ،‬بر معصوم بودنشان‬
‫در خصسوص نقسل اخبار از خداونسد نیسز دللت می‌نماینسد‪ ،‬پسس خسبر‬
‫آنان جز حق چیزی نیست و این معنی نبوت است؛ گفتنی است‬
‫ه نبوت متضمن ارسال وحی به‌ نبی می‌باشد و رسول وظیفه‌ی‌‬
‫ک ‌‬
‫دعوت مردم و تبلیغ رسالت پروردگار را بر عهده‌ دارد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪235‬‬

‫شرح احادیث چهارگانه‌ای که‌ محور دین هستند‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ت وَإن َّ‬
‫ما َ لِك ُ ِّ‬
‫ما ُ‬
‫ما نَوَى))‪.‬‬
‫ل بِالنِّيا ّ ِ‬
‫ئ َ‬
‫لا ْ‬
‫ما العْ َ‬
‫حدیث نخست‪(( :‬إن َّ َ‬
‫مرِ ٍ‬
‫(همانسسسا اعمال و كردار بسسسه نيسسست بسسسستگى دارد‪ ،‬و هركسسسس از‬
‫كردارش به اندازه نيتش اجر و ثواب مى‌برد)‪.‬‬
‫حدیسث فوق از ارزش وال و فوایسد عظیمسی برخوردار اسست‪ ،‬زیرا‬
‫گفتار و کردار خواه ظاهری باشسد یسا این‌که‌ نهان‪ ،‬به‌ نیست انسسان‬
‫بسستگی دارد‪ ،‬پسس هسر عملی که‌ خالی از نیست باشسد سسودی عاید‌‬
‫انجام دهنده‌ی آن نمی‌شود و خداونسسسسد نیسسسسز آن‌را نمی‌پذیرد‪« ،‬‬
‫وَإن َّ‬
‫ما َ لِك ُ ِّ‬
‫ما نَوَى»‪( .‬و هركس از كردارش به اندازه نيتش‬
‫ئ َ‬
‫لا ْ‬
‫مرِ ٍ‬
‫اجسر و ثواب مى‌برد)‪ ،‬پسس اگسر به‌ قصسد رضایست خداونسد و اخلص‬
‫بندگسسی برای خداونسسد به‌ انجام عملی بر آمسسد‪ ،‬او به‌ پاداش الهسسی‬
‫نایسل می‌گردد‪ ،‬امسا اگسر هدفسی دنیوی را در دل داشست و عبادت را‬
‫به‌ عنوان وسسسیله‌ای برای رسسسیدن بدان قرار داد و یسسا این‌که‌ نیسست‬
‫بدی داشت‪ ،‬پس خداوند طبق نیتش با او حساب می‌نماید‪.‬‬
‫وإ ِ َّ‬
‫حدیث دوم‪(( :‬إ ِ َّ‬
‫حل َ َ‬
‫ن»‪.‬‬
‫ن ال ْ َ‬
‫ن ال ْ َ‬
‫حَرا َ‬
‫م بَي ِّ ٌ‬
‫ل بَي ِّ ٌ‬
‫ن‪َ ،‬‬
‫(محققا ً حلل روشسسن و آشكار اسسست‪ ،‬و محققا ً حرام روشسسن و‬
‫واضح است)‪.‬‬
‫خداوند متعال در قرآن کریم و پیامبر در شریعت فراگیر و پاک‬
‫خود‪ ،‬مسسسایل حلل را طوری برای مسسا توضیسسح داده‌ که‌ دل بدان‬
‫آرام می‌گیرد‪ ،‬چرا که‌ شسسک و شبهه‌ای را روی آن باقسسی نگذاشته‌‬
‫ه بخواهد از‬
‫است و حرام نیز واضح و روشن است برای کسی ک ‌‬
‫آن دوری گزینسسسسسسسسسد و بدان آلوده‌ نشود‪ ،‬و در ميان حلل و حرام‬
‫كارهايى است كه به گونه‌اى شباهت به حلل يا حرام دارد‪ ،‬پس‬
‫مسلمانی كه خود را از همانندها نگه داشت‪ ،‬به حقيقت از شك و‬
‫ُ‬
‫شبهه دور گشته و دين و ناموس خود را حفظ كرده است‪ ،‬و اگر‬
‫ه نداشت‪ ،‬در حرام واقع می‌شود‪.‬‬
‫کسی خود را از آن نگ ‌‬
‫بنابراین واجب است که تقوای الهی را داشته‌ باشیم و در کردار‬
‫‪1‬‬

‫‪1‬‬

‫به‌ نقل از ‪ :‬دلیل المسلم المبتدیء ص (‪)29-28‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪236‬‬

‫و گفتارمان از فرامیسسن واضسسح و روشسسن الهسسی و رسسسولش پیروی‬
‫نماییم و از منهیات آنان دوری گزینیم‪ ،‬و در حدیث آمده‌ که‌ پیامبر‬
‫فرمود‪:‬‬
‫ريب ُ َ‬
‫ريْب ُ َ‬
‫ك»‪.‬‬
‫«دَ ْ‬
‫ك إِلَى َ‬
‫ع َ‬
‫ما ل َ ي َ ِ‬
‫ما ي َ ِ‬
‫ه حرام اسست یسا حلل‪ ،‬آن را رهسا‬
‫(آن چسه تسو را بسه شسك اندازد ک ‌‬
‫كن و بگذار‪ .‬و آن چه تو را به شك نمى‌اندازد بگير)‪.‬‬
‫ـ‬
‫ُ‬
‫ما لَ‬
‫مْر ِ‬
‫حدیــث ســوم‪ِ (( :‬‬
‫ن ُ‬
‫ن إِـ ْ‬
‫ح ْـ‬
‫م ْـ‬
‫ه َـ‬
‫ء تَْرك ُ‬
‫سلَم ِ ال ْ َ‬
‫س ِ‬
‫ه))‪.‬‬
‫عنِي ِ‬
‫يَ ْ‬
‫ن آن چسه را كسه نسه‬
‫(از خوبى‌هاى مسسلمانى فرد اسست‪ ،‬ترك كرد ِس‬
‫مورد توجسه اوسست‪ ،‬نسه بسه او ربسط دارد و نسه وابسسته بسه كارش‬
‫است)‪.‬‬
‫ایمان و احسسان در کلمه‌ی اسسلم داخسل می‌شونسد و ایسن حدیسث‬
‫ه یکی‬
‫یکی از پایه‌های دین حنیف اسلم می‌باشد‪ ،‬زیرا مسلمان ب ‌‬
‫از دو صسسفت زیسسر متصسسف می‌شود‪ :‬اگسسر از شریعسست خداونسسد و‬
‫پیامسبرش تبعیست نمایسد و از کردارهای زشست دوری گزینسد و آنان‬
‫را رهسسا سسسازد‪ ،‬او به‌ عنوان مسسسلمانی حقیقسسی قلمداد می‌شود‪ ،‬و‬
‫اما اگر گفته‌های زشت و کردارهای ناپسند را انجام دهد و خود را‬
‫از گفت و شنودهای بیهوده‌ دور نگرداند‪ ،‬او از دین مستقیم الهی‬
‫انحراف پیدا کرده‌ و منحرف شده‌ اسست‪ ،‬و اینسک پیامسبر در ایسن‬
‫لسانه‬
‫‌‬
‫خصوص فرموده‌ است‪« :‬المسلم من سلم المسلمون من‬
‫و یده‌»‪.‬‬
‫ه مسلمانان از زبان و دستش در امان‬
‫( مسلمان کسی است ک ‌‬
‫باشند)‪.‬‬
‫َ‬
‫َ‬
‫س‬
‫حدَـ َ‬
‫ث ِـ‬
‫نأ ْ‬
‫م ْـ‬
‫رن َـا هذَا َـ‬
‫في أ ْ‬
‫حدیـث چهارم‪َ (( :‬‬
‫ما لَي ْـ َ‬
‫م ِ‬
‫ه َ‬
‫دٌ))‪.‬‬
‫ِ‬
‫و َر ّ‬
‫ف ُ‬
‫من ْ ُ‬
‫ه َ‬
‫(كسسسى كسسه در ديسسن مسسا چيزى تازه و نسسو آوَرد‪ ،‬آن بدعسست مردود‬
‫است و به دين نمى‌چسبد)‪.‬‬
‫حدیسث فوق بیانگسر ایسن اسست که‌ وارد کردن هسر چیسز تازه‌ای به‌‬
‫دیسسن که‌ در قرآن و سسسنت‪ ،‬اصسسلی قولی و عملی برای آن یافسست‬
‫نشود‪ ،‬امثال عبادت‌هایی که‌ خداوند تشریع ننموده‌ و پیامبر بدان‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪237‬‬

‫دسسسستور نداده‌ اسسسست‪ ،‬آن عبادت مردود اسسسست و به‌ صسسساحبش‬
‫برگردانده‌ می‌شود‪ ،‬زیرا عمسسسسسل وی بدعسسسسست شمرده‌ می‌شود و‬
‫بدعست در دیسن جایگاهسی ندارد‪ ،‬و اگسر کسسی طبسق قرآن و سسنت‬
‫ه امیسسد خدا‪ ،‬عمسسل او پذیرفته‌ شده‌‬
‫پیامسسبر عملی را انجام داد‪ ،‬ب ‌‬
‫است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪238‬‬

‫دعاهایی منتخب برای کودکان و بزرگ‌سالن‬

‫‪1‬‬

‫آداب و کیفیت دعا‬

‫(‪)1‬دعسا همان عبادت اسست و خداونسد در‬
‫قرآن کریم بدان دستور داده‌ و وعده‌‬
‫ه به‌ دعای بندگانسسش پاسسسخ‬
‫فرموده‌ ک ‌‬
‫خواهد داد‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬

‫چ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡﭢ‬
‫ﭫ چ غافر‪60:‬‬

‫ﭣ‬

‫ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ‬

‫ﭪ‬

‫(پروردگار شمسا مي‌گويسد‪ :‬مرا بسه فرياد خوانيسد تسا بپذيرم‪ .‬كسساني‬
‫كه خود را بزرگتر از آن مي‌دانند كه مرا به فرياد خوانند‪ ،‬خوار و‬
‫پست داخل دوزخ خواهند گشت)‪.‬‬
‫(‪)2‬دعسسا بایسسد بسسا ثناگویسسی از خداونسسد و‬
‫صسسسلوات بر پیامسسسبر شروع و پایان‬
‫یابد‪.‬‬
‫(‪)3‬دعسسا برای غیسسر از خداونسسد جایسسز و‬
‫مشروع نمی‌باشد‪.‬‬
‫(‪)4‬لزم اسست که‌ در حیسن دعسا‪ ،‬خشوع و‬
‫ه بنده‌ دست دهد‪.‬‬
‫خضوع ب ‌‬
‫(‪)5‬بایسد بسا صسرار دعسا نمود و برای پاسسخ‬
‫آن عجله‌ نشود و بهتریسسسسسن اوقات را‬
‫برای دعا انتخاب کرد‪.‬‬
‫(‪)6‬برای خود‪ ،‬پدر و مادر‪ ،‬برادران‪،‬‬
‫خویشاوندان‪ ،‬مسلمانان‪ ،‬همسایگان‪،‬‬
‫بیماران‪ ،‬مردگان مسسسلمان‪ ،‬هدایسست‬
‫گناهکاران‪ ،‬کسسسانی که‌ در حسسق مسسن‬
‫نیکسسی کرده‌انسسد‪ ،‬حکام و علمسسا دعسسا‬
‫‪1‬‬

‫السلوک و التهذیب للصف الثالث البتدائی ص ‪1‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪239‬‬

‫می‌نمایم‪.‬‬
‫ه و یسسا‬
‫ه خود‪ ،‬خانود ‌‬
‫(‪)7‬نبایسسد هرگسسز علی ‌‬
‫اموال دعا نمود‪.‬‬
‫(‪)8‬گفتن آمین در حین شنیدن دعا‪.‬‬
‫فایده‌ دعا و ذکر‬

‫(‪)1‬تقرب و نزدیک شدن به‌ خداوند‪.‬‬
‫(‪)2‬دعا یکی از اسباب‌های رسیدن به‌ آرزوهای شخص مسلمان‬
‫است‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫دعا و اذکاری مأثور برای کودکان و بزرگ‌سالن‬

‫•دعای هنگام داخسسسسل شدن به‌ توالت‪ :‬این‌که‌ قبسسسسل از‬
‫وارد شدن بگوید‪:‬‬
‫خبث والخبائث»‪.‬‬
‫«بسم الله‪ ،‬اللهم إني أعوذ بك من ال ُ‬
‫(به‌ نام خدا‪ ،‬الهی! از جن‌های خبیث و پلید‪ ،‬اعم از زن و مرد‪،‬‬
‫ه تو پناه می‌برم)‪.‬‬
‫ب ‌‬
‫•دعای هنگام خارج شدن از توالت‪:‬‬
‫«غُفرانك»‪.‬‬
‫(الهی! از تو آمرزش می‌طلبم)‪.‬‬
‫•دعای داخسل شدن به‌ مسسجد‪« :‬اللهسم افتسح لي أبواب‬
‫رحمتك»‪.‬‬
‫(الهی! درهای رحمت خود را بر من بگشا)‪.‬‬
‫•دعای خارج شدن از مسسجد‪« :‬اللهسم إنسي أسسألك مسن‬
‫فضلك»‪.‬‬
‫(الهی! از تو فضل را مسألت می‌نمایم)‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫مقرر الصف الثانی ص ‪11‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪240‬‬

‫•دعای هنگام خوابیدن‪« :‬باسمك اللهم أحيا وأموت»‪.‬‬
‫(الهی! به‌ نام و یاد شما زنده‌ می‌شوم و می‌میرم)‪.‬‬
‫َ‬
‫مد ُ للهسسسسِ ال ّذِي‬
‫•أذكار هنگام بيدار شدن از خواب‪« :‬ال َ‬
‫ح ْ‬
‫َ‬
‫ماتَنَا وإلَيْهِ الن ُّ ُ‬
‫شوُر»‪.‬‬
‫أ ْ‬
‫ما أ َ‬
‫حيَانا بَعْد َ َ‬
‫ن خدايسى اسست كسه پسس از ميراندن مسا را‬
‫(تمام سستايش هسا از آ ِس‬
‫زنده كرده است‪ ،‬و بازگشت به سوى اوست)‪.‬‬
‫•دعاي عطسه و آداب آن‪ :‬هرگاه يكى از شما عطسه‬
‫ه)‪ ،‬و برادر يسا دوسستى كه مسى‬
‫مدُ لل ِ‬
‫زد‪ ،‬بگويسد‪( :‬ال َ‬
‫ح ْ‬
‫َــ‬
‫ه)‪ ،‬و او در جوابسسسش‬
‫شنود بگويسسسد‪( :‬يَْر َ‬
‫م ك الل ُــ‬
‫ح ُ‬
‫م)‪.‬‬
‫ه ِ‬
‫صل ِ ُ‬
‫بگويد‪( :‬ي َ ْ‬
‫ح بَالَك ُ ْ‬
‫م الل ُ‬
‫ديْك ُ ُ‬
‫وي ُ ْ‬
‫ه َ‬

‫•دعای سسسسوار شدن بر مركسسسب‪« :‬الحمــد لله الذي‬
‫سخر لنا هذا وما كنا له مقرنين وإنا إلى ربنا‬
‫لمنقلبون»‪.‬‬
‫آنس ذا تى اسست كه اين مركسب را در اختيار ما قرار داد‬
‫(حمد از ِ‬
‫خر گردانيم‪ ،‬همانا بازگشت‬
‫در حالى كه ما نمى‌توانستيم آن‌را مس ّ‬
‫ما به سوى پروردگار است)‪.‬‬
‫•هرگاه ترس شمسسا را فرا گرفسست‪ ،‬از شسسر شیطان به‬
‫خداوند پناه ببر‪.‬‬
‫دعاهای خوابیدن و بیدار شدن‬
‫•«اللهسم أسسلمت نفسسي إليسك‪ ،‬ووجهست وجهسي إليسك‪،‬‬
‫وفوضسست أمري إليسسك‪ ،‬وألجأت ظهري إليسسك‪ :‬رغبسسة‬
‫ورهبسة إليسك‪ ،‬ل ملجسأ ول منجسى منسك إل إليسك‪ ،‬آمنست‬
‫بكتابك الذي أنزلت‪ ،‬وبنبيك الذي أرسلت»‪.1‬‬
‫(بار الهسسا! جانسسم را بسسه تسسو سسسپردم‪ ،‬و كار خود را بسسه تسسو تفويسسض‬
‫‪1‬‬

‫بخاری و مسلم روایت کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪241‬‬

‫نمودم‪ ،‬و چهره ام را به سوى تو گرداندم‪ ،‬و به تو ات ّكا كردم‪ ،‬در‬
‫حالى كه به نعمت هاى تو اميدوارم و از عذابت بيم ناكم‪ ،‬به جز‬
‫تسو پناهگاهسى و جاى نجاتسى ندارم‪ .‬الهسى! بسه كتابسى كسه تسو نازل‬
‫فرمودى‪ ،‬و پيامبرى كه تو مبعوث كردى‪ ،‬ايمان آوردم)‪.‬‬
‫و آیسة الکرسسی را می‌خواند‪ 1‬و دسستانش را جمسع کرده‌ و در آنان‬
‫فوت می‌نماید و معوذات را قرائت کرده‌ و با دستانش سه‌ مرتبه‌‬
‫بدنسسش را مسسسح می‌نمایسسد‪ .‬و سسسی‌و‌سه‌ مرتبه‌ «سسسبحان الله»‌‪،‬‬
‫سسسی‌‌وسه‌ مرتبه‌ «الحمدلله‌» و سسسی‌وچهار مرتبه‌ «الله‌اکسسبر» را‬
‫می‌گوید‪.2‬‬
‫•دعاي هنگام غلتيدن از پهلو بسسه پهلو در شسسب‪« :‬ل إله‬
‫إل الله الواحسسد القهار‪ ،‬رب السسسماوات والرض‪ ،‬ومسسا‬
‫بينهما العزيز الغفار»‪.3‬‬
‫(هيچ معبودى بجز الله «بحق» يكتا و قادر مطلق‪ ،‬وجود ندارد‪.‬‬
‫پروردگار آسسسمان هسسا و زميسسن و آنچسسه در ميان آنهاسسست‪ ،‬خداونسسد‬
‫شكست ناپذير‪ ،‬بسيار آمرزنده)‪.‬‬
‫•دعاي موقسسسسسسع هول و هراس و پريشانسسسسسسي‪« :‬أعوذ‬
‫بكلمات الله التامات‪ ،‬من غضبه وعقابه‪ ،‬وشر عباده‪،‬‬
‫ومن همزات الشياطين‪ ،‬وأن يحضرون»‪.4‬‬
‫(به وسيله ى كلمات كامل الهى از خشم و مجازات او‪ ،‬بدى‬
‫بندگانش و سوسه هاى شياطين و از اينكه آنها نزد من بيايند به‬
‫خدا پناه مى برم)‪.‬‬
‫•اعمالي كه پس از ديدن رؤيا يا خواب بد بايد‬
‫انجام گيرد‪ ...« :‬ينفث عن شماله ثلثاً»‪.‬‬
‫‪ 1‬بخاری روایت کرده‌‪.‬‬
‫‪ 2‬بخاری و مسلم روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫‪ 3‬حاکسسم روایسست کرده‌ و آن‌را صسسحیح قلمداد نموده‌ و ذهبسسی نیسسز آن‌را تأییسسد نموده‌‬
‫است‪.‬‬
‫‪ 4‬ابوداود و ترمذی روایت کرده‌اند و ترمذی راجع بدان گفته‌‪ :‬حدیثی حسن و غریب‬
‫است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪242‬‬

‫(سه بار به طرف چﭗ خود فوت كند [فوتى كه با كمى رطوبت‬
‫آب دهان همراه باشد])‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫«وليتعوذ من الشيطان‪ ،‬فإنها ل تضره» ‪.‬‬
‫(سه بار از شيطان و از شر آنچه كه ديده است به الله پناه برد‬
‫که دیگر بدو ضرر نمی‌رساند)‪.‬‬
‫‌‬
‫‪2‬‬
‫«ليتحول عن جنبه الذي كان عليه» ‪.‬‬
‫(پهلوى خود را جابجا كند)‪.‬‬
‫«ول يذكرها لحد»‪.3‬‬
‫(در مورد آن با كسى صحبت نكند)‪.‬‬
‫•أذكار هنگام بيدار شدن از خواب‪« :‬الحمسسسسد لله الذي‬
‫أحيانا بعدما أماتنا وإليه النشور»‪.4‬‬
‫ن خدايى است كه پس از ميراندن ما را‬
‫(تمام ستايش ها از آ ِ‬
‫زنده كرده است‪ ،‬و بازگشت به سوى اوست)‪.‬‬
‫«الحمد لله الذي عافاني في جسدي‪ ،‬ورد عل َّ‬
‫ي روحي‪ ،‬وأذن لي‬
‫بذكره» ‪.5‬‬
‫(تمام ستايش‌ها مر خدايى راست كه به جسمم سلمت بخشيد‪ ،‬و‬
‫روحم را به من بازگرداند‪ ،‬و به من اجازه ذكرش را داد)‪.‬‬
‫أذكار صبح و شب‬

‫•هرگاه صبح فرا رسید‪ ،‬مسلمان می‌گوید‪« :‬اللهم بك‬
‫أصسبحنا‪ ،‬وبسك أمسسينا‪ ،‬وبسك نحيسا‪ ،‬وبسك نموت‪ ،‬وإليسك‬
‫النشور»‪.6‬‬
‫(بار الها! با لطف تو صبح كرديم‪ ،‬و با عنايت تو به شب‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬
‫‪5‬‬
‫‪6‬‬

‫متفق علیه‌‪.‬‬
‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫متفق علیه‌‪.‬‬
‫بخاری و مسلم روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫ترمذی روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫ترمذی روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪243‬‬

‫رسيديم‪ ،‬و به خواست تو زنده ايم‪ ،‬و به خواست تو مى ميريم‪ ،‬و‬
‫رستاخيز ما بسوى تو است)‪.‬‬
‫•و هرگاه شام فرا رسسید‪ ،‬مسسلمان می‌گویسد‪« :‬اللهسم‬
‫ت‪ ،‬وإليك‬
‫بك أمسينا‪ ،‬وبك أصبحنا‪ ،‬وبك نحيا‪ ،‬وبك نمو ُ‬
‫‪1‬‬
‫المصير»‪.‬‬
‫(بار الها! با لطف تو شام كرديم‪ ،‬و با عنايت تو به صبح‬
‫رسيديم‪ ،‬و به خواست تو زنده‌ايم‪ ،‬و به خواست تو مى‌ميريم‪ ،‬و‬
‫رستاخيز ما بسوى تو است)‪.‬‬
‫اذکار ﭘوشیدن لباس‬

‫•وقتسی انسسان مسسلمان لباسسش را پوشیسد‪ ،‬می‌گویسد‪:‬‬
‫حوْل‬
‫«الحمد ُ لله الذي كسساني هذا‪ ،‬ورزقنيسه مسن غيسر َ‬
‫مني ول قوة»‪.2‬‬
‫ن خدايى است كه اين لباس را به من پوشانيد و بدون‬
‫(حمد از آ ِ‬
‫اينكسه مسن قدرت و توانايسى داشتسه باشسم آنرا بسه مسن عنايست كرد‬
‫…)‪.‬‬
‫سم ِ الله ِس»‪( .3‬به‌ نام‬
‫•دعاي هنگان در آوردن لباس‪ « :‬ب ِس ْ‬
‫خدا)‪.‬‬
‫َ‬
‫م ل َسسس َ‬
‫•دعاي پوشيدن لباس نسسسو‪« :‬اللَّهُسسس َّ‬
‫ت‬
‫ك ال َ‬
‫مد ُ أن ْسسس َ‬
‫ح ْ‬
‫ه‪ ،‬وأع ُوذُ‬
‫خيرِسهِ و َ‬
‫ن َ‬
‫سألك ِ‬
‫سوتَنِيهِ‪ ،‬أ ْس‬
‫ك َس َ‬
‫صنع ل َس ُ‬
‫خيْرِ مسا ُس‬
‫م ْس‬
‫بِ َ‬
‫ن شّرِه و َ‬
‫ه»‪.4‬‬
‫ك ِ‬
‫صنِعَ ل َ ُ‬
‫ر ما ُ‬
‫م ْ‬
‫ش ِّ‬
‫(الهسى! سستايش براى تسو اسست‪ ،‬تويسى كسه ايسن لباس را بسه مسن‬
‫‪1‬‬

‫ترمذی روایت کرده‌ و آن‌را حسن قلمداد نموده‌ است‬
‫ابوداود روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫الترمذي ‪ 2/505‬وغيره‪ ،‬نگا‪ :‬الرواء شماره ‪ ،49‬وصحيح الجامع ‪.3/203‬‬

‫‪4‬‬

‫أبو داود والترمذي والبغوي ونگا‪ :‬مختصر شمائل الترمذي أثر ألباني ص ‪.47‬‬

‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪244‬‬

‫پوشاندى‪ ،‬از تسو خيسر آنرا مسى خواهسم‪ ،‬و خيسر آنچسه را كسه براى آن‬
‫سساخته شده اسست‪ .‬و بسه تسو از بدى آن و بدى آنچسه كسه براى آن‬
‫ساخته شده است پناه مى برم)‪.‬‬
‫•دعسا براي كسسي كسه لباس نسو پوشيده اسست‪« :‬البسس‬
‫مت شهيداً»‪.1‬‬
‫جديداً‪ ،‬وعش حميداً‪ ،‬و ُ‬
‫(لباس جديدى را بپوشسى‪ ،‬و زندگسى نيكويسى داشتسه باشسى‪ ،‬و بسا‬
‫شهادت از اين دنيا بروى)‪.‬‬
‫اذکار خوردن غذا‪:‬‬

‫•إذَا أَك َ َ َ‬
‫فلْي َ ُ‬
‫ما ً َ‬
‫ق ْ‬
‫ن‬
‫ه‪ِ ،‬‬
‫سم ِ الل ِ‬
‫فإ ْ‬
‫م طَ َ‬
‫لأ َ‬
‫ل‪ :‬ب ِ ْ‬
‫عا َ‬
‫حدُك ُ ْ‬
‫ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ه فلي َق ْ‬
‫ه‬
‫سم ِ الل ِهـ ِ‬
‫ي ِـ‬
‫ول ِـ ِ‬
‫ول ِـ ِ‬
‫ن َـ ِ‬
‫ل‪ :‬ب ِـ ْ‬
‫يأ ّ‬
‫في أ َ‬
‫ف ْـ‬
‫س َ‬
‫‪2‬‬
‫ه ‪.‬‬
‫وآ ِ‬
‫ر ِ‬
‫َ‬
‫خ ِ‬
‫سم ِ الله ِس) بگويسد‪ ،‬و‬
‫(ب‬
‫بخورد‬
‫غذا‬
‫خواسست‬
‫شمسا‬
‫از‬
‫يكسى‬
‫(هرگاه‪،‬‬
‫ِس ْ‬
‫َ‬
‫ي أ َّول ِسهِ‬
‫اگسر در اول غذا خوردن فراموش كرد بگويسد (ب ِس ْ‬
‫سم ِ الله ِس فِس ْ‬
‫خرِهِ)‪.‬‬
‫وَآ ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ي‬
‫ه ال ّ ِ‬
‫مدُ لل ِ‬
‫ي أطْ َ‬
‫•بعد از پایان غذا بگوید‪« :‬ال ْ َ‬
‫ع َ‬
‫ذ ْ‬
‫ح ْ‬
‫من ِ ْ‬
‫ن َ‬
‫ول َ ُ‬
‫وَرَز َ‬
‫ق َّ‬
‫ة»‪.3‬‬
‫َ‬
‫و ٍ‬
‫ل ِ‬
‫ه‪ِ ،‬‬
‫قنِي ْ ِ‬
‫ر َ‬
‫م ْ‬
‫ي َ‬
‫و ٍ‬
‫ح ْ‬
‫هذَا َ‬
‫من ِّ ْ‬
‫غي ْ ِ‬
‫(سپاس خداى را كه اين غذا را به من خورانيد بدون اينكه من‬
‫قدرت و توانى داشته باشم)‪.‬‬
‫َ‬
‫ه ب الظَّ ُ‬
‫ت‬
‫وابْتَل ّـ ِ‬
‫•دعاي هنگام افطار كردن‪ « :‬ذَ َ َـ‬
‫َ‬
‫مأ َ‬
‫ن َ‬
‫ه»‪.4‬‬
‫جُر إ ِ ْ‬
‫ت اْل َ ْ‬
‫ال ْ ُ‬
‫وثَب َ َ‬
‫شاءَ الل ُ‬
‫وقُ‪َ ،‬‬
‫عُر ْ‬
‫(تشنگسى برطرف شسد‪ ،‬رگهسا ت َسر شدنسد و پاداش سس إن شاء الله سس‬
‫ثابت گشت)‪.‬‬
‫•دعسا براي كسسي كسه بسه مسا آب دهسد يسا قصسد آب دادن‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫ابن ماجه‌ روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫أبو داود ‪ ،3/347‬والترمذي ‪ ،4/288‬ونگا‪ :‬صحيح الترمذي ‪.2/167‬‬
‫امام احمد روایت کرده‌ است‬
‫ابوداود روایت کرده‌ است‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪245‬‬

‫داشتسه باشسد‪« :‬الله َ َ‬
‫َس‬
‫منسي وأ ْ‬
‫ُس ّ‬
‫ق َ‬
‫م نْس أطْعَ َ‬
‫م َ‬
‫م أطْعِس ْ‬
‫م نْس‬
‫س ِ‬
‫سقَاني»‪.1‬‬
‫ْ‬
‫(الهى! بخوران به كسى كه مرا خورانيد‪ ،‬و بنوشان به كسى كه‬
‫مرا نوشانيد)‪.‬‬
‫•دعاي روزه دار براي خانواده اي كسسسه نزد آنان افطار‬
‫م ال ّـــــَ‬
‫كنسسسسسد‪ « :‬أ َ ْ‬
‫وأَك َ َ‬
‫ل‬
‫فطََر ِ‬
‫و َ‬
‫عنْدَك ُـــــ ُ‬
‫صائ ِ ُ‬
‫ن‪َ ،‬‬
‫م ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ة»‪.2‬‬
‫ت َ‬
‫ملَئِك َ ُ‬
‫طَ َ‬
‫صل ّ ْ‬
‫عا َ‬
‫مك ُ ْ‬
‫م ال َ‬
‫علَيْك ُ ْ‬
‫و َ‬
‫م البَْراُر‪َ ،‬‬
‫(روزه داران نزد شما افطار كنند‪ ،‬و نيكان غذايتان را بخورند‪ ،‬و‬
‫فرشتگان بر شما درود بفرستند)‪.‬‬
‫اذکار منزل‬

‫•هرگاه مسسلمان داخسل منزلی شسد‪ ،‬بسا ذکسر و یاد خدا‬
‫وارد می‌شود‪ 3‬و از افراد آن خانواده‌ سلم می‌کند‪:‬‬
‫چ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ چ النور‪61:‬‬
‫•و هرگاه بخواهسسسسسد به‌ منزل دیگران وارد شود‪ ،‬اجازه‌‬
‫می‌گیرد‪:‬‬

‫چ‬
‫چ النور‪٢٧ :‬‬
‫ﯼ ی ی ی‬
‫ّ‬
‫(اي مؤمنان! وارد خانه‌هائي نشويسد كسه متعلق بسه شمسا نيسست‪،‬‬
‫مگر بعد از اجازه گرفتن (با زنگ زدن يا در كوبيدن و كارهائي جز‬
‫اينها) و سلم كردن بر ساكنان آن ‪ .‬اين كار براي شما بهتر است‬
‫(از ورود بدون اجازه و سلم)‪ .‬اميد است شما (اين دو چيز را به‬
‫هنگام رفتن به منازل ديگران رعايت و آنها را) در مد نظر داشته‬
‫باشيد)‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫ابوداود روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪246‬‬

‫سم ِ اللهسِ‪،‬‬
‫•و هرگاه از منزل بیرون آمسد‪ ،‬می‌گویسد‪« :‬ب ِس ْ‬
‫َ‬
‫حوْ َ‬
‫ل وَل َ قُوَّةَ إِل َّ بِاللهِ»‪.1‬‬
‫ت عَلَى اللهِ‪ ،‬وَل َ َ‬
‫تَوَّك ّل ْ ُ‬
‫(بسه نام خدا‪ ،‬بر خدا توك ّسل كردم‪ ،‬و هيسچ قدرت و توانائى جسز از‬
‫طرف خدا نيست)‪.‬‬
‫اذکار وضو‬

‫•قبل از وضو می‌گوید‪« :‬بسم الله‌»‪.2‬‬
‫َ‬
‫َ‬
‫•بعد از وضو می‌گوید‪ « :‬أ َ ْ‬
‫ه وَ ْ‬
‫شهَد ُ أ ْ‬
‫حد َهُ‬
‫ه إِل ّ الل ُ‬
‫ن ل َ إِل َ َ‬
‫شهَد ُ أ َ َّ‬
‫شرِي ْ َ‬
‫ح َّ‬
‫ه‪ ،‬وَأ َ ْ‬
‫لَ َ‬
‫ه ‪.3»..‬‬
‫م َ‬
‫مدَا ً عَبْدُهُ وََر ُ‬
‫سول ُ ُ‬
‫ن ُ‬
‫ك لَ ُ‬
‫(شهادت مسسى دهسسم كسسه بجسسز الله‪ ،‬معبودى «بحسسق» وجود ندارد‪،‬‬
‫يكتاست و شريكى براى او نيست‪ ،‬و شهادت مى دهم كه محمد‪،‬‬
‫بنده و فرستاده ى اوست)‪.‬‬
‫َّ‬
‫مَ‬
‫امام ترمذی این دعا را به‌ ذکر فوق اضافه‌ نموده‌ است‪ « :‬الله ُ ّ‬

‫ن»‪.‬‬
‫ج َعلْنِي ِ‬
‫ج َعلْنِي ِ‬
‫ن َوا ْ‬
‫ا ْ‬
‫ن ال ُ‬
‫ري َ‬
‫م َ‬
‫ن الت َ َّوابِي َ‬
‫م َ‬
‫متَط َ ِّه ِ‬

‫(پروردگارا! مرا از توبسه كنندگان بگردان و جزو كسسانى قرار ده‬
‫كه كامل ً طهارت مى كنند و پاكيزه اند)‪.‬‬
‫اذکار مسجد‬

‫َ‬
‫ي َ‬
‫ع ْ‬
‫ي‬
‫ل ِ‬
‫ج َ‬
‫ما ْ‬
‫•دعاي رفتسن بسه مسسجد‪« :‬الل ّ ُ‬
‫ه َّـ‬
‫قلْب ِـ ْ‬
‫ف ْـ‬
‫وراً‪،‬‬
‫م ِ‬
‫و ِ‬
‫و ِ‬
‫ي َـ‬
‫ي ل ِـ َ‬
‫س ْ‬
‫ي نُ ْ‬
‫وراً‪َ ،‬‬
‫ي نُ ْ‬
‫وراً‪َ ،‬‬
‫نُ ْ‬
‫ع ْ‬
‫ف ْـ‬
‫سان ِ ْ‬
‫ف ْـ‬
‫ن َ‬
‫ن‬
‫و ِ‬
‫و ِ‬
‫و ِ‬
‫و ِ‬
‫م ْـ‬
‫م ْـ‬
‫ر ْ‬
‫ي بَ ـ َ‬
‫وراً‪َ ،‬‬
‫ي نُ ْ‬
‫ف ْ‬
‫وراً‪َ ،‬‬
‫ي نُ ْ‬
‫َ‬
‫ق ْـ‬
‫ف ْـ‬
‫ص ِ‬
‫ً‬
‫ً‬
‫ي‬
‫و َ‬
‫و َ‬
‫ن ِ‬
‫ن يَ ِ‬
‫تَ ْ‬
‫ع ْـ‬
‫ع ْـ‬
‫ش َ‬
‫ورا َ‬
‫ي نُ ْ‬
‫ورا‪َ ،‬‬
‫ي نُ ْ‬
‫مال ِـ ْ‬
‫ميْن ِـ ْ‬
‫حت ِـ ْ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ً‬
‫ً‬
‫ورا‪ً،‬‬
‫ن َ‬
‫خل ِ‬
‫و ِ‬
‫ما ِ‬
‫و ِ‬
‫م ْــ‬
‫م ْــ‬
‫نأ َ‬
‫ي نُ ْ‬
‫ورا‪َ ،‬‬
‫ي نُ ْ‬
‫ورا‪َ ،‬‬
‫نُ ْ‬
‫ف ْــ‬
‫م ْــ‬
‫َ‬
‫ي نَ ْ‬
‫ع ْ‬
‫وراً‪،‬‬
‫وأ ْ‬
‫ل ِ‬
‫ف ِـ‬
‫ج َ‬
‫وا ْ‬
‫عظِــ ْ‬
‫َ‬
‫ي نُ ْ‬
‫وراً‪َ ،‬‬
‫ي نُ ْ‬
‫م لِ ـ ْ‬
‫س ْ‬
‫ف ْـ‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ترمذی روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫ترمذی روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪247‬‬

‫ع ْ‬
‫ي‬
‫و َ‬
‫ج َ‬
‫وا ْ‬
‫ج َ‬
‫وراً‪ ،‬وا ْ‬
‫عظ ِّــ ْ‬
‫ل لِي نُوراً‪َ ،‬‬
‫ي نُ ْ‬
‫َ‬
‫علْن ِــ ْ‬
‫م َ ل ِــ ْ‬
‫َ‬
‫ً‬
‫ّ‬
‫ً‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ي‬
‫ي َ‬
‫مأ ْ‬
‫عل ِ‬
‫ج َ‬
‫وا ْ‬
‫ورا‪ ،‬الل ُ‬
‫ه ّـ‬
‫ع َـ‬
‫ورا‪َ ،‬‬
‫ي نُ ْ‬
‫نُ ْ‬
‫صب ِ ْ‬
‫ف ْـ‬
‫عطِن ِـ ْ‬
‫ً‬
‫ً‬
‫َ‬
‫ً‬
‫ي‬
‫و ِ‬
‫و ِ‬
‫و ِ‬
‫ي دَ ِ‬
‫ح ِ‬
‫يل ْ‬
‫ورا‪َ ،‬‬
‫ي نُ ْ‬
‫ورا‪َ ،‬‬
‫ي نُ ْ‬
‫ورا‪َ ،‬‬
‫نُ ْ‬
‫ف ْ‬
‫م ْ‬
‫ف ْ‬
‫م ْ‬
‫ف ْ‬
‫ً ‪1‬‬
‫ي بَ َ‬
‫َ‬
‫ورا» ‪.‬‬
‫و ِ‬
‫ش ْ‬
‫ر ْ‬
‫ر ْ‬
‫ي نُ ْ‬
‫ورا ً َ‬
‫ي نُ ْ‬
‫ف ْ‬
‫ش ِ‬
‫ع ِ‬
‫(الهسى! در قلب‪ ،‬زبان‪ ،‬گوش و چشسم مسن نور قرار ده‪ ،‬و بال‪ ،‬و‬
‫پايين‪ ،‬راست‪ ،‬چﭗ‪ ،‬مقابل‪ ،‬پشت و درون مرا منوّر گردان‪ ،‬و نور‬
‫را براى من بيفزاى‪ ،‬و بزرگ گردان‪ ،‬و مرا نورى عطا فر ما‪ ،‬و در‬
‫عصب‪ ،‬گوشت‪ ،‬خون‪ ،‬مو و پوست من نورى قرار ده)‪.‬‬
‫ه‬
‫•ذكسسسر هنگام وارد شدن ب ‌‬
‫سم ِ الل ِــ‬
‫ه مسسسسجد‪ « :‬ب ِــ ْ‬
‫وال ّــَ‬
‫ه‪ ،‬اللهسسسم اغفسسسر لی‬
‫م َ‬
‫ل الل ِــ‬
‫سل َ ُ‬
‫علَى َر ُــ‬
‫و ِ‬
‫س ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ ‪3‬‬
‫‪2‬‬
‫ّ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫مت ِك» ‪.‬‬
‫ب َر ْ‬
‫وا َ‬
‫م افت َ ْ‬
‫ذنوبی» ‪« .‬الل ُ‬
‫ح َ‬
‫ه ّ‬
‫ي أب ْ َ‬
‫ح لِ ْ‬
‫(به نام الله‪ ،‬و درود و سلم بر رسول الله ‪ ،‬خداوندا! از‬
‫گناهانم درگذر)‪( .‬الهى! درهاى رحمت خود را بر من بگشا)‪.‬‬
‫ه‬
‫سم ِ الل ِــ‬
‫•ذکسسسر هنگام خارج شدن از مسسسسجد‪ « :‬ب ِــ ْ‬
‫وال ّــَ‬
‫ه‪ ،‬اللهسسسم اغفسسسر لی‬
‫م َ‬
‫ل الل ِــ‬
‫سل َ ُ‬
‫علَى َر ُــ‬
‫و ِ‬
‫س ْ‬
‫َ‬
‫‪4‬‬
‫ذنوبی» ‪.‬‬
‫(به نام الله‪ ،‬و درود و سلم بر رسول الله ‪ ،‬خداوندا! از‬
‫گناهانم درگذر)‪.‬‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫‪5‬‬
‫ضل ِ َ‬
‫سأل ُ َ‬
‫ه َّ‬
‫ن َ‬
‫ك» ‪.‬‬
‫ف ْ‬
‫ك ِ‬
‫م ْ‬
‫يأ ْ‬
‫« الل ّ ُ‬
‫م إِن ِّ ْ‬
‫(الهى! از تو فضل را مسألت مى نمايم)‪.‬‬
‫کفاره‌ی گناهان مجلس‬

‫•در پایان مجلس می‌گویسسسسد‪« :‬‬
‫‪1‬‬

‫َ‬
‫حان َ َ‬
‫ه ّــــَ‬
‫م‬
‫سب ْ َ‬
‫ك الل ّ ُ‬
‫ُــــ‬

‫همه ى ايسن موارد در بسخارى ‪ 11/116‬روايت شده شماره ى ‪ ،6316‬و مسلم‬

‫‪ ،530 ،529 ،1/526‬شماره ى‪.763 :‬‬
‫‪ 2‬ابن ماجه‌ روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫‪ 3‬مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫‪ 4‬ابن ماجه‌ روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫‪ 5‬مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪248‬‬

‫َـ‬
‫َ َ‬
‫َـ‬
‫فُر َ‬
‫د َـ‬
‫ك‪ ،‬أ َ ْ‬
‫ك‬
‫ست َ ْ‬
‫غ ِ‬
‫م ِ‬
‫هدُ أ ْ‬
‫وب ِ َ‬
‫ه إِل ّ أن ْـ َ‬
‫ت‪ ،‬أ ْ‬
‫ش َ‬
‫ن ل َ إِل َـ َ‬
‫ح ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ ‪1‬‬
‫َ‬
‫ب إِلي ْك» ‪.‬‬
‫و ُ‬
‫وأت ُ ْ‬
‫َ‬
‫(خدايسا! تسو پاك و منّزهسى‪ ،‬تسو را سستايش مسى كنسم‪ ،‬و گواهسى مسى‬
‫دهم كه بجز تو‪ ،‬معبود ديگرى «بحق» وجود ندارد و از تو آمرزش‬
‫مى خواهم و بسوى تو توبه مى كنم)‪.‬‬
‫دعای عیادت از بیمار‬

‫•هرگاه مسسسسلمان به‌ عیادت بیمار رفسسست‪ ،‬بسسسا دسسسست‬
‫راسسسستش بدون بیمار را مسسسسح کرده‌ و می‌گویسسسد‪« :‬‬
‫اللهسم رب الناس‪ ،‬اذهسب البأس‪ ،‬اشسف انست الشافسی‪،‬‬
‫ل شفاء ال شفاؤک‪ ،‬شفاء ل یغادر سقما»‪.2‬‬
‫(الهسی! ای پروردگار مردم‪ ،‬بیماری را برطرف کسن‪ ،‬شفسا را‬
‫فراهسسم سسساز که‌ تسسو شفسسا دهنده‌ای‪ ،‬جسسز شفای تسسو شفایسسی وجود‬
‫ندارد‪ ،‬از تسو می‌خواهسم چنان شفایسی را فراهسم سسازی که‌ بیماری‬
‫را از بین ببرد)‪.‬‬
‫ْ‬
‫‪3‬‬
‫ن َ‬
‫ه» ‪.‬‬
‫وٌر إ ِ ْ‬
‫س طَ ُ‬
‫شاءَ الل ُ‬
‫« ل َ بَأ َ‬
‫ه ْ‬
‫(هيچ باكى نيست‪ ،‬اين بيمارى به خواست خداوند‪ ،‬پاك كننده ى‬
‫«گناهان» است)‪.‬‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫م َر َّ‬
‫سأ ُ‬
‫ن‬
‫عظِي ْم ِ أ ْ‬
‫ش ال ْ َ‬
‫ب ال ْ َ‬
‫ه ال ْ َ‬
‫و می‌گویسد‪ « :‬أ ْ‬
‫عظِي ْ َ‬
‫ل الل َ‬
‫عْر ِ‬
‫في َ َ‬
‫يَ ْ‬
‫ك»‪.‬‬
‫ش ِ‬
‫(از خداوند عظيم‪ ،‬پروردگار عرش بزرگ‪ ،‬مى‌خواهم كه تو را‬
‫شفا دهد)‪.‬‬
‫و اگر بخواهد در حق وی دعای شفا بخواند‪ ،‬چنین می‌گوید‪:‬‬
‫الله ارقیک من کل شیء یؤذیک‪ ،‬من شر کل نفس‪ ،‬و عین‬
‫‌‬
‫«بسم‬
‫‪4‬‬
‫حاسد‪ ،‬بسم الله‌ ارقیک‪ ،‬والله‌ یشفیک» ‪.‬‬
‫(به‌ نام خدا برایت دعا می‌خوانم که‌ تو را از هر اذیت کننده‌ و‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫ترمذی روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫متفق علیه‌‬
‫بخاری روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫فقئ ِغ قصشغف نقيث شسف‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪249‬‬

‫شر هر نفسی و چشمهر حسودی محفوظ بدارد‪ ،‬به‌ نام خدا‬
‫برایت دعا می‌خوانم و خداوند شما را شفا می‌دهد)‪.‬‬
‫دعا به‌ هنگام مشقت‬

‫َ‬
‫َ‬
‫م ال َ‬
‫ه إِل ّ الل ُهـ ال ْ َ‬
‫ه إِل ّ الل ُهـ‬
‫م‪ ،‬ل َ إِل َـ َ‬
‫حلِي ْـ ُ‬
‫عظِي ْـ ُ‬
‫•«ل َ إِل َـ َ‬
‫َ‬
‫ه َر ّــُ‬
‫َر ّــُ‬
‫ب‬
‫ش ال ْ َ‬
‫ب ال ْ َ‬
‫ه إِل ّ الل ُــ‬
‫م‪ ،‬ل َ إِل َــ َ‬
‫عظِي ْــ ُ‬
‫عْر ِــ‬
‫ت ور ّـــُ ْ َ‬
‫وَر ّـــُ‬
‫ال ّـــَ‬
‫ش‬
‫ب ال ْ َ‬
‫س َ‬
‫ض َ‬
‫وا ِ َ َ‬
‫م َ‬
‫عْر ِـــ‬
‫ب الْر ِـــ‬
‫‪1‬‬
‫م» ‪.‬‬
‫ري ْ ُ‬
‫الْك َ ِ‬
‫(هيسسچ معبودى بجسسز خداى بزرگ و بردبار وجود ندارد‪ .‬هيسسچ‬
‫معبودى جز الله كه پروردگار عرش بزرگ است وجود ندارد‪ .‬هيچ‬
‫معبودى بسسه جسسز الله كسسه پروردگار آسسسمان هسسا و زميسسن و عرش‬
‫گرامى است وجود ندارد)‪.‬‬
‫دعاي ورود به بازار‬

‫َ‬
‫مل ْـ ُ‬
‫ري ْـ َ‬
‫حدَـهُ ل َ َ‬
‫ك‬
‫و ْ‬
‫ه ال ْ ُ‬
‫ه‪ ،‬ل َـ ُ‬
‫ك ل َـ ُ‬
‫•«ل َ إِل َـ َ‬
‫ه إِل ّ الل ُهـ َ‬
‫ش ِ‬
‫ت‪،‬‬
‫و ُ‬
‫وي ُ ِ‬
‫و َ‬
‫مدُ‪ ،‬ي ُ ْ‬
‫ه ال ْ َ‬
‫و ُـ‬
‫مي ْـ ُ‬
‫ي ل َ يَ ُ‬
‫ح ْ‬
‫ول َـ ُ‬
‫م ْ‬
‫ه َ‬
‫ت َ‬
‫ي َ‬
‫َ‬
‫ح ٌّـ‬
‫حي ِـ ْ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ّ‬
‫ديٌْر»‪.2‬‬
‫ق‬
‫ء‬
‫ٍ‬
‫ي‬
‫ش‬
‫ل‬
‫ك‬
‫ى‬
‫عل‬
‫و‬
‫ه‬
‫و‬
‫ر‪،‬‬
‫ي‬
‫خ‬
‫ال‬
‫ه‬
‫د‬
‫ي‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫ِ‬
‫بِ َ ِ ِ‬
‫ِ‬
‫ْ ُ َ َ‬
‫ْ‬
‫(هيسچ معبودى بجسز خداى يكتسا وجود ندارد‪ ،‬او شريكسى ندارد‪،‬‬
‫پادشاهسسى و سسستايش از آن او اسسست‪ .‬او زنده مسسى كنسسد و مسسى‬
‫ميرانسد‪ ،‬و او زنده اى اسست كسه هرگسز نمسى ميرد‪ ،‬نيسك و بسد در‬
‫دست اوست‪ ،‬و او بر هر چيزى تواناست)‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫البخاري ‪7/154‬ومسلم ‪.4/2092‬‬

‫‪2‬‬

‫الترمذي ‪ 5/291‬والحاكم ‪ 1/538‬وألباني در صحيح ابن ماجه ‪ 2/21‬و در صحيح‬

‫الترمذي ‪152 /3‬آنرا حسن دانسته است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪250‬‬

‫دعا براي كسي كه به تو نيكي كرده است‬

‫جَزا َ‬
‫خيْراً »‪.1‬‬
‫ه َ‬
‫•« َ‬
‫ك الل ُ‬
‫(خداوند به شما جزاى خير عطا فرمايد)‪.‬‬
‫ه لَ َ‬
‫دعا براي طلبكار‪ ،‬هنگام پرداخت بدهي ‪ « :‬بَاَر َ‬
‫ي‬
‫ك ِ‬
‫ك الل ُ‬
‫ف ْ‬
‫مال ِ َ‬
‫هل ِ َ‬
‫ك»‪.2‬‬
‫أَ ْ‬
‫و َ‬
‫ك َ‬
‫(خداوند در خانواده ات و مالت بركت اندازد)‪.‬‬
‫از دعاهای نماز‬

‫•از ابوبکسسر صسسدیق روایسست شده‌ که‌نخدمسست پیامسسبر‬
‫عرض کرد‪ :‬ای رسسول خدا! دحایسی را به‌ مسن یاد بده‌‬
‫که‌ آن‌را در نماز بخوانسم‪ .‬پیامسبر فرمود‪ :‬ایسن دعسا را‬
‫بخوان‪:‬‬
‫َ‬
‫ً‬
‫ً‬
‫ْ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ه ّـــَ‬
‫ت نَ ْ‬
‫فُر‬
‫ول َ ي َ ْ‬
‫غ ِ‬
‫ف ِـــ‬
‫م ُـــ‬
‫« الل ّ ُ‬
‫ي ظل ْ‬
‫ي ظلما كَثِيْرا‪َ ،‬‬
‫س ْ‬
‫م إِن ّ ــِ ْ‬
‫َ َ‬
‫ُ‬
‫د َـ‬
‫فا ْ‬
‫ت‪َ ،‬‬
‫ي‬
‫م ْ‬
‫ن ِ‬
‫غ ِ‬
‫غ ِ‬
‫عن ْ ِ‬
‫فَرةً ِ‬
‫واْر َ‬
‫و َـ‬
‫ب إِل ّ أن ْـ َ‬
‫م ْـ‬
‫ح ْ‬
‫ي َ‬
‫ك َ‬
‫الذّن ُ ْ‬
‫من ِـ ْ‬
‫فْر ل ِـ ْ‬
‫إن َّ َ َ‬
‫غ ُ‬
‫م»‪.3‬‬
‫ت ال ْ َ‬
‫وُر الَّر ِ‬
‫ك أن ْ َ‬
‫حي ْ ُ‬
‫ف ْ‬
‫ِ‬
‫(الهسى! مسن بر نفسس خود بسسيار ظلم كردم‪ ،‬همانسا غيسر از تسو‬
‫كسسى ديگسر گناهان مرا نمسى بخشسد‪ ،‬پسس از جانسب خود مرا مورد‬
‫آمرزش قرار بده‪ ،‬و بر مسن رحسم كسن‪ ،‬همانسا تسو بخشنده و مهربان‬
‫هستى)‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫الترمذي شماره ى ‪ ،2035‬ونگا‪ :‬صحيح الجامع ‪ 6244‬وصحيح الترمذي ‪.2/200‬‬
‫ابن ماجه‌ روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫البخاري ‪ 8/168‬ومسلم ‪.4/2078‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪251‬‬

‫سیره‌‪ ،‬اخلق و آداب پیامبر‬
‫سیره‌ی‪ 1‬ﭘیامبر‬
‫تولد ﭘیامبر‬

‫پیامبر از خانواده‌ای بزرگ‌منش چشم به‌ جهان گشود که‌ عرب‬
‫ه طور عام به‌ وال بودن نسب‪ ،‬رهبری آنان برای تمامی اعراب‪،‬‬
‫ب ‌‬
‫فصاحت گویش‪ ،‬رفتار نیکو‪ ،‬بلند همت‪ ،‬مهربانی با ضعیف و‬
‫تهی‌دستان‪ ،‬سخاوت‪ ،‬شجاعت و اسب سواری آنان اقرار‬
‫می‌نمودند‪ ،‬این خانواده‌‪ ،‬خانواده‌ی هاشمی از قبیله‌ی قریش‬
‫است‪.‬‬
‫پیامبر در روز دوشنبه‌‪ ،‬دوازدهم ربیع الول سال ‪ 570‬میلدی‬
‫موافق با سال عام الفیل‪ ،‬در شهر مکه‌ متولد شد‪.‬‬
‫نسب ﭘیامبر‬

‫محمد بن عبدالله‌ بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف بن‬
‫قصی بن کلب بن مره‌ بن کعب بن لؤی بن غالب بنفهر بن مالک‬
‫بن نضر بن کنانة بن خزیمه‌ بن مدرکه‌ بن الیاس بن نضر بن نزار‬
‫بن معد بن عدنان است‪.‬‬
‫نسب پیامبر به‌ اسماعیل متصل می‌شود‪.‬‬
‫و مادر ایشان‪ ،‬آمنه‌ دختر وهب قریشی نسب است که‌ یکی از‬
‫اشراف عرب می‌باشند‪.‬‬
‫شروع نزول وحی به‌ ﭘیامبر‬

‫پیامبر در غار «حراء» عبادت می‌کرد و با خدایش به‌ راز و نیاز‬
‫می‌پرداخسسست که‌ جبرئیسسسل همراه آیاتسسسی وارد غار شسسسد و او را به‌‬
‫سسینه‌ی خود چسسپاند و فشرد و رهایسش کرد‪ .‬ایسن کار را سسه‌ بار‬
‫‪1‬‬

‫به‌ نقل از‪ :‬دلیل المسلم ص ‪11-1‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪252‬‬

‫تکرار نمود و هسسسر بار می‌گفسسست‪« :‬بخوان»‪ .‬و پیامسسسبر در جواب‬
‫می‌فرمود‪« :‬خواندن بلد نیسسستم»‪ .‬سسسرانجام بار سسسوم‪ ،‬جبرئیسسل‬
‫این آیات را تلوت کرد‪ :‬چ ﭻ چ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ چ العلق‪١ :‬‬
‫مد! بخوان چيزي را كه به تو وحي مي‌شود‪ .‬آن را‬
‫((اي مح ّ‬
‫بياغاز و) بخوان به نام پروردگارت‪ .‬آن كه (همه جهان را) آفريده‬
‫است)‪.‬‬
‫این سرآغاز وحی و نزول قرآن گردید‪.‬‬
‫دعوت مردم به‌ سوی دین اسلم‬

‫ه اخلص بندگی‬
‫پیامبر سه‌ سال به‌ طور مخفیانه‌ مردم را ب ‌‬
‫برای خداوند فرا می‌خواند‪ ،‬سپس بعد از آن دعوت را اعلن‬
‫ساخت و آشکارا مردم را به‌ سوی بندگی برای خدای یگانه‌ و‬
‫حذف سایر خدایان دعوت می‌نمود و تا ده‌ سال پیوسته‌ مردم را‬
‫ه توحید و یگانه‌پرستی فرا می‌خواند و بعد از آن نمازهای‬
‫ب ‌‬
‫ه بر او واجب گردید و تا سه‌ سال در مکه‌ نماز را برگزار‬
‫پنج‌گان ‌‬
‫ه مدینه‌ بر وی صادر شد و در مدینه‌‬
‫نمود‪ ،‬سپس فرمان هجرت ب ‌‬
‫سایر امورات شریعت واجب گردیدند و بعد از آن پیامبر وفات‬
‫ه دین اسلم را‬
‫فرمود‪ ،‬اما در حالی جان به‌ جانان تسلیم فرمود ک ‌‬
‫پابرجا گذاشت و تمامی امورات نیک و خیر را به‌ مردم یاداور شد‬
‫و آنان را بدان فرا خواند و مسایل بد و زشت را نیز ترسیم‬
‫نمود‪ .‬و مردم را از ارتکاب آن برحذر داشت‪.‬‬
‫اخلق و آداب ﭘیامبر‬

‫‪1‬‬

‫•اخلق عالی و آداب شکوه‌مند پیامبر را به‌ عبارت زیر‬
‫برای شما ترسیم می‌نمایم‪ :‬این‌که‌ پیامبر خود را به‌‬
‫تمامی اخلق‌های عالی و آداب شکوه‌مندی آراسته‌ بود‬
‫ه در قرآن کریم آمده‌اند‪ ،‬و به‌ عنوان الگویی کامل‬
‫ک ‌‬
‫‪ 1‬به‌ ن قل از کتاب" محمد رسول الله ‌ و خاتم النبی ین" نوشته‌ی ‪ :‬شیخ ازهر محمد‬
‫خضر حسین‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪253‬‬

‫برای بشریت ظهور کرده‌ بود که‌ افراد فاضل و دارای‬
‫آداب ارزشمند به‌ وی اقتدا می‌کنند‪.‬‬
‫•فکر می‌کنم شما نیز مانند من می‌دانید که‌ قرآن کریم‬
‫هیچ‌گونه‌ اخلق کریمانه‌ و آداب ارزشمندی را جا‬
‫نگذاشته‌ مگر این‌که‌ جای ویژه‌ی آن‌را اعلم داشته‌ و‬
‫مردم را برای آراستن بدان تشویق نموده‌ است‪.‬‬
‫•اگر در قرآن کریم آیه‌ای را در خصوص رهنمود برای‬
‫اخلق‌هایی همچون‪ :‬صبر‪ ،‬شکیبایی‪ ،‬بخشش‪ ،‬شجاعت‪،‬‬
‫عدالت‪ ،‬راستی‪ ،‬حیا‪ ،‬زهد‪ ،‬وفا به‌ عهد و پیمان و ‪ ...‬را‬
‫می‌یابید‪ ،‬پس با قاطعیت اعلم دار که‌ تمامی آن‬
‫اخلق‌ها در شخصیت پیامبر ‪ ،‬چنان انعکاسی پیدا کرده‌‬
‫که‌ نه‌ قبل و نه‌ بعد از او در هیچ شخصیتی چنین‬
‫جایگاهی بدان نداده‌ شده‌ است‪.‬‬
‫•اگر در قرآن کریم آیه‌هایی را می‌یابید که‌ مردم را برای‬
‫دنبال کردن آداب زیبا راهنمایی می‌کند‪ ،‬امثال‪ :‬اجازه‌‬
‫گرفتن برای ورود به‌ خانه‌ی مسکونی دیگران‪ ،‬مجادله‌‬
‫ه نحو شایسته‌ای با مخالفین و یا طبق نیاز بلند کردن و‬
‫ب ‌‬
‫پایین آوردن اندازه‌ی صدا در هنگام عرضه‌ی سخنی‬
‫برای مردم‪ ،‬پس با یقین اعلم دار که‌ پیامبر خود را‬
‫بدان آراسته‌ بود و هرگز از آن غافل نمانده‌ است‪.‬‬
‫ه پیامبر مبلغ‬
‫•این سخن را تنها از آن‌رو نمی‌گویم ک ‌‬
‫قرآن بوده‌ و مبلغ قرآن هم باید خود را به‌ آداب‬
‫ه بر آن به‌‬
‫شکوه‌مند و اخلق زیبا بیاراید‪ ،‬بلکه‌ اضاف ‌‬
‫توصیف قرآن برای پیامبر نیز استناد می‌نمایم‪ ،‬آن‌جا‬
‫که‌ می‌فرماید‪:‬‬
‫ﮝ ﮞ ﮟ چ القلم‪٤ :‬‬
‫چﮛ ﮜ‬
‫(تسو داراي خوي سسترگ (يعنسي صسفات پسسنديده و افعال حميده)‬
‫هستي)‪.‬‬
‫•سپس به‌ کتاب‌های صحیح سنت استناد می‌نمایم که‌ اگر‬
‫آن‌را مطالعه‌ نمایید‪ ،‬از اخلق کریمانه‌ و آداب تابنده‌ی‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪254‬‬

‫آن بزرگوار مسایلی را خواهید یافت که‌ قلب و درون‬
‫شما بدان می‌درخشد‪.‬‬
‫رویارویی ﭘیامبر با قضایای مهم‬

‫•با قاطعیت و بدون دلهره‌ قدمهایش را بر زمین‬
‫می‌گذارد‪.‬‬
‫•و با شکیبایی و دور از تزلزل‪ ،‬مشکلت و سختی‌ها را‬
‫تحمل می‌کند‪.‬‬
‫•برای اثبات این مدعا کافی است به‌ مواجهه‌ی پیامبر با‬
‫اذیت و آزار مشرکین در مکه‌ اشاره‌ نماییم و همچنین به‌‬
‫سختی و مشکلتی استناد ورزیم که‌ در برخی غزوات‬
‫متوجه‌ پیامبر می‌شدند‪ ،‬که‌ آن اذیت و آزار و آن‬
‫سختی‌ها جز تصمیم قاطعانه‌ و نیرو و قدرت‪ ،‬چیزی‬
‫ه ننمود‪.‬‬
‫دیگر را به‌ شخصیت پیامبر اضاف ‌‬
‫تواضع و فروتنی ﭘیامبر‬

‫•پیامبر بدون تظاهر و تکلف‪ ،‬مردی بسیار متواضع و‬
‫فروتن بود‪ ،‬برخورد ایشان با مستضعفین و بیچارگان بعد‬
‫از هجرت و پیروزی بر دشمنان و در آمدن دسته‌ دسته‌ی‬
‫مردم به‌ دین اسلم همان برخوردی بود که‌ در مکه‌ به‌‬
‫تنهایی خدا را می‌خواند و سفیهان مکه‌ به‌ او اذیت و آزار‬
‫را می‌رساندند‪.‬‬
‫اخلق و رفتار معروف ﭘیامبر‬

‫•پیامبر در نقطه‌ی نهایی مجلس می‌نشست و برای‬
‫نشستن در صدر مجلس اقدام نمی‌نمود‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪255‬‬

‫•با تمامی اهل مجلس در حد کافی سخن می‌راند تا‬
‫کسی گمان نبرد که‌ دیگری از نظر پیامبر محترم‌تر‬
‫می‌باشد‪.‬‬
‫•سخن کسی را قطع نمی‌کرد و تا پایان سخن به‌‬
‫حرف‌های دیگران گوش فرا می‌داد‪.‬‬
‫•وقتی با کسی مصافحه‌ می‌نمود‪ ،‬او هرگز اقدام به‌‬
‫کشاندن دست خود نمی‌کرد‪ ،‬مگر این‌که‌ طرف مقابل‬
‫دست خود را کشیده‌ باشد‪.‬‬
‫•و روی خود را از مخاطب خود برنمی‌تافت مگر این‌که‌‬
‫طرف مقابل رویی برتافته‌ باشد‪.‬‬
‫•انس بن مالک می‌گوید‪ :‬پیامبر دارای بهترین اخلق بود‬
‫و کسی همچون او یافت نمی‌شود‪ ،‬ایشان با همه‌‬
‫برخورد گرم و صمیمی را فراهم می‌ساخت تا آن‌جا که‌‬
‫به‌ برادر کوچک من می‌گفت‪« :‬یا ابا عمیر ما فعل‬
‫النغیر»‪(.‬ای ابوعمیر! نغیر (گنجشک) را چکار کردی)‪.‬‬
‫ﭘارسایی ﭘیامبر‬

‫•پیامبر با کالهای دنیا در نهایت زهد و پارسایی برخورد‬
‫می‌کرد و زینت و زیورآلت دنیا او را فریب نداد و آن‌گاه‬
‫ه دنیسسسا ‪-‬به‌ ویژه‌ بعسسسد از فتسسسح مکه‌‪ -‬به‌ او رویسسسی آورد‪،‬‬
‫ک ‌‬
‫هیچ‌گونه‌ تحولی در خوراک‪ ،‬پوشاک و اثاثیه‌ی منزل‬
‫ایشان به‌ وجود نیاورد‪.‬‬
‫•اینک عایشه‌ ‪-‬رضی‌الله‌عنها‪ -‬می‌گوید‪ :‬از روزی که‌ پیامبر‬
‫به‌ مدینه‌ هجرت نمود تسسسسسسا روزی که‌ وفات یافسسسسسست‪،‬‬
‫خانواده‌ی ایشان هرگسسز س سه‌ روز پشسست سسسر هسسم از نان‬
‫گندم استفاده‌ نکرد‪.1‬‬
‫•و گفسسسسست‪ :‬ل جرم یکسسسسسی از دو وعده‌ی غذای روزانه‌ی‬
‫خانواده‌ی پیامبر خرمای خشک بوده‌ است‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫بخاری روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪256‬‬

‫•فرشسسی را که‌ در اطاق پیامسسبر پهسسن کرده‌ بودم پلسسسی‬
‫بود که‌ از جرم و پوست تهیه‌ شده‌ بود‪.‬‬
‫•و امام بخاری در جامسع صسحیح خود برای مسا روایست کرد ‌‬
‫ه‬
‫که‌ عمربسسن خطاب بر پیامسسبر وارد شسسد‪ ،‬در حالی که‌‬
‫پیامسسبر بر حصسسیری دراز کشیده‌ و بهس سبالشتیس سپوستین‬
‫ه حصسیر بر‬
‫تکیه زده است‪ ،‬وقتسی عمسر مشاهده‌ کرد ک ‌‬
‫بدن پیامسبر تأثیسر گذاشته‌‪ ،‬خطاب به‌ پیامسبر فرمود‪ :‬ای‬
‫رسول خدا! از خداوند طلب کن که‌ دنیا را بر روی امتت‬
‫بگشاید‪ ،‬زیرا دنیا برای رومیان و فار س‌ها گسترده‌ شده‌‬
‫ه تکیه‌ داده‌‬
‫در حالی که‌ خدا را نمی‌پرسسسستند‪ .‬پیامسسسبر ک ‌‬
‫بود‪ ،‬نشست و گفت‪:‬‬
‫«اوفسسسی هذا انسسست یسسسا ابسسسن الخطاب! أن اولئک قوم قسسسد عجلوا‬
‫طیباتهم فی الحیاة الدنیا»و‬
‫(ای فرزنسد خطاب! چرا بایسد چنیسن ‌پنداری داشته‌ باشیسد؟ زیرا‬
‫آنان ملتسسی هسسستند که‌ در دنیسسا لذایسسذ خود را ‌چشیده‌انسسد و برای‬
‫دست‌یابی بدان عجله‌ نموده‌اند)‪.‬‬
‫مهر و شفقت ﭘیامبر‬

‫•پیامبر دارای قلبی پر از مهر و محبت بود‪.‬‬
‫•او شفقت را تأیید می‌كرد و آن‌را دوست می‌داشت‪.‬‬
‫•دارای چهره‌ای شاداب و رویی مهرآمیز بود‪.‬‬
‫•و آن‌چه‌ در سسسیره‌ و روش وی معروف و مشهور اسسست‪،‬‬
‫این‌که‌ هرگسز بسا دسستان خود کسسی را نزد مگسر وقتسی در‬
‫راه خدا به‌ جهاد مشغول باشد‌ و هیچ‌گاه زنان و‬
‫خدمت‌کاران را نمی‌زد‪.‬‬
‫•و اینسسک مالک بسسن حویرث نمونه‌ای از رحمسست و شفقسست‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪257‬‬

‫پیامسسبر را برای مسسا بازگسسو می‌نمایسسد و می‌گویسسد‪ :‬مسسا‬
‫دسسته‌ای جوان هسم سسن و سسال خدمست پیامسبر آمدیسم و‬
‫برای مدت بیسسسست روز در خدمسسست وی باقسسسی ماندیسسسم‪،‬‬
‫ایشان فهمیسسد که‌ مسسا آرزوی خانواده‌ی خود کرده‌ایسسم‪ ،‬از‬
‫این‌رو از مسسا پرسسسید که‌ چه‌ کسسسانی را جسسا گذاشته‌ایسسم؟‬
‫وقتسسی به‌ او خسسبر دادیسسم که‌ مهربان و بسسا شفقسست بود‪،‬‬
‫فرمود‪:‬‬
‫«ارجعوا الی اهلیکسسم فعلوهسسم و مروهسسم و صسسلوا کمسسا رأیتمونسسی‬
‫اصلی»‪.‬‬
‫(به‌ میان خویشاوندان خود بازگردیسسسسسد‪ ،‬آداب دینسسسسسی را به‌ آنان‬
‫بیاموزید و فرامین را برایشان توضیح دهید و طوری نماز بخوانید‬
‫که‌ من خوانده‌ام)‪.‬‬
‫این‌که‌ مالک‌ در مورد پیامسبر گفست‪« :‬مهربان و بسا شفقست بود»‪.‬‬
‫بایسد غیسر از ایسن واقعه‌‪ ،‬رفتاری را از پیامسبر مشاهده‌ کرده‌ باشسد‬
‫که‌ او را به‌ گفتن چنین کلمی در حق وی وادار می‌نماید‪.‬‬
‫•و از جمله‌ مدارکسسسسسی که‌ برای خوش‌رویسسسسسی و چهره‌ی‬
‫بشاش پیامسسسسبر در هنگام رویارویسسسسی بسسسسا مردم‪ ،‬ارائه‌‬
‫می‌شود‪ ،‬روایتسسسسی اسسسسست که‌ ترمذی در جامسسسسع خود از‬
‫عبدالله‌ بسسسن جزء روایسسست کرده‌ که‌ می‌گویسسسد‪ :‬کسسسسی را‬
‫ندیده‌ام به‌ اندازه‌ی پیامسسبر لبخندکنان بسسا مردم برخورد‬
‫نماید‪.‬‬
‫ه دیسسن‬
‫•جریسسر بسسن عبدالله‌ بجلی می‌گویسسد‪ :‬از زمانسسی که‌ ب ‌‬
‫اسسلم مشرف شده‌ام‪ ،‬هیچ‌گاه پیامسبر چیزی را از مسن‬
‫منع نکرده‌ است‪ ،‬که‌ از او درخواست نموده‌ باشم‪ ،‬و هر‬
‫وقسست که‌ مرا می‌دیسسد‪ ،‬بسسا تبسسسم و لبخنسسد بسسا مسسن روبرو‬
‫می‌شد‪.1‬‬

‫‪1‬‬

‫بخاری در باب مناقب جریر بن عبدالله‌ بجلی آن‌را آورده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪258‬‬

‫حلم و گذشت ﭘیامبر‬

‫•پیامسسبر دارای اخلقسسی پسسر از حلم و بردباری بود و بسسا‬
‫وجود این‌که‌ می‌توانست انتقام بگیرد‪ ،‬اما عفو و گذشت‬
‫را پیشه‌ می‌نمود‪.‬‬
‫در صسسسسسحیح بخاری آمده‌ که‌ هیچ‌گاه پیامسسسسسبر برای خود انتقام‬
‫ه یکسی از حرام‌های الهسی مورد اهانست واقسع‬
‫نمی‌گرفست‪ ،‬مگسر این‌ک ‌‬
‫‪1‬‬
‫می‌شد که‌ به‌ خاطر خدا انتقام می‌گرفت ‪.‬‬
‫•حوادث مربوط به‌ عفسو و گذشست پیامسبر و آن‌چه‌ که‌ بر‬
‫بردباری وی دللت دارند‪ ،‬در کتاب‌های حدیث و سیره‌ به‌‬
‫وفور یافت می‌شوند‪ .‬و هم اکنون داستانی را برای شما‬
‫نقسل می‌کنسم که‌ امام مسسلم و سسایر بزرگان محدث آن‌را‬
‫روایسست کره‌انسسد‪ ،‬و آن این‌که‌‪ :‬هشتاد مرد مسسسلح از اهسسل‬
‫مکه‌ می‌خواسستند پیامسبر و اصسحابش را غافل‌گیسر نماینسد‬
‫و آنان را اسیر کنند‪ ،‬از این‌رو از طرف کوه تنعیم بر وی‬
‫وارد شدند‪ ،‬اما آنان اسیر شدند و در دست پیامبر واقع‬
‫شدند که‌ پیامبر از آنان درگذشت و همه‌ی آنان را عفو‬
‫کرد‪ .‬و قرآن کریم نیز به‌ این داستان اشاره‌ کرده‌‪ ،‬آن ‌جا‬
‫که‌ می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭑ‬
‫چ الفتح‪٢٤ :‬‬

‫ﭒ ﭓﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ‬

‫ﭛ ﭜ ﭝ ﭞﭟ‬

‫(او همان ك سي اسست كسه در درون مكسه (و در زيسر پنجسه دشمسن)‬
‫دسست كافران را از شمسا‪ ،‬و دسست شمسا را از ايشان كوتاه كرد ‪،‬‬
‫بعسسسد از آنكسسسه (در جنگهاي قبلي) شمسسسا را بر آنان پيروز گردانيده‬
‫بود‪ ،‬و خداوند مي‌بيند هرچيزي را كه بكنيد)‪.‬‬
‫•و در سسسسسسیره‌ی پیامسسسسسبر معروف اسسسسسست که‌ در برابر‬
‫ناشکیبایی‌های افراد غریسب در گفتگسو و خواسسته‌هایشان‬
‫صبر و استقامت را پیشه‌ می‌نمود‪ .‬انس می‌گوید‪ :‬همراه‬
‫‪1‬‬

‫فتح الباری (‪.)10/524‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪259‬‬

‫پیامسبر راه می‌رفتسم در حالی که‌ پیامسبر ردایسی نجرانسی‬
‫با حاشیه‌هایی زبر و خشن را پوشیده‌ بود‪ ،‬یک اعرابی به‌‬
‫مسسا رسسسید و بسسا شدت عبای او را به‌ طرف خود کشیسسد‪،‬‬
‫ه اطراف زبر‬
‫وقتسی به‌ گردن پیامسبر نگاه کردم‪ ،‬دیدم ک ‌‬
‫و خشسسن ردا بر گردن وی تأثیسسر گذاشته‌ اسسست‪ .‬سسسپس‬
‫اعرابسی گفست‪ :‬ای محمسد! فرمان بده‌ که‌ از آن مال خدا‬
‫ه نزد تسو اسست‪ .‬پیامسبر بسا لبسی خندان به‌‬
‫ه مسن بدهنسد ک ‌‬
‫ب ‌‬
‫وی نگاه کرد و دسسسستور داد که‌ خواسسسسته‌یش را برآورده‌‬
‫نمایند‪.1‬‬
‫بخشش و گشاده‌ دستی ﭘیامبر‬

‫•دسسسستان پیامسسسبر برای بخشسسسش در راه‌های خیسسسر باز و‬
‫گشاده‌ بودنسد و برای بال نگه‌داشتسن کلمه‌ی خدا از اموال‬
‫و ثروتی که‌ خداوند به‌ او داده‌ بود‪ ،‬انفاق می‌نمود‪.‬‬
‫•پیامسسسسسسسبر اموال خود را به‌ نیازمندان و مسسسسسسسسافران‬
‫می‌بخشیسسسسد‪ ،‬ابسسسسن عباس می‌گویسسسسد‪ :‬رسسسسسول الله ‌‬
‫بخشاینده‌تریسن مردم در راه خیسر بود‪ ،‬و بیشتریسن جود و‬
‫ه جبرئیسسسل به‌ او‬
‫کرم ایشان در ماه رمضان بود‪ ،‬آن‌گاه ک ‌‬
‫می‌رسسید‪ ،‬و جبرئیسل هسر شسب در رمضان نزد وی می‌آمسد‬
‫و قرآن را بسسا او مدارسسسه‌ می‌نمود؛ به‌ حقیقسست سسسرعت‬
‫سسخاوت پیامسبر در خیسر و احسسان از باد شدیسد‪ ،‬بیشتسر‬
‫بود‪.‬‬
‫شجاعت ﭘیامبر‬

‫•پیامبر در کنار بخشش و گشاده‌ دستی‪ ،‬مردی شجاع و‬
‫پیش‌قدم بود‪ ،‬حضرت علی می‌گویسسسد‪ :‬هرگاه جنسسسگ به‌‬
‫‪1‬‬

‫بخاری (‪ )10/75‬و مسلم از انس (‪ )2/730‬نقل کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪260‬‬

‫سسختی می‌رسسید و پیکار داغ می‌گشست‪ ،‬مسا بسا پیامسبر از‬
‫ه هیچ‌کس به‌‬
‫خود محافظت می‌نمودیم‪ ،‬و چنان می‌شد ک ‌‬
‫‪1‬‬
‫اندازه‌ی او از دشمن نزدیک‌تر نمی‌بود‪.‬‬
‫ه مردم را به‌ سسسوی حسسق دعوت نمایسسد‪ ،‬لزم و‬
‫•کسسسی ک ‌‬
‫ضروری اسسسسست که‌ بایسسسسد به‌ اندازه‌ی شدت و سسسسسختی‬
‫دعوت‌شدگان‪ ،‬شجاع و پیش‌قدم باشد‪.‬‬
‫•و همچنیسن بایسد به‌ اندازه‌ی عظمست حسق و مخالفست آن بسا‬
‫ملت‪ ،‬عادات و رفتار آنان‪ ،‬صسسسلبت و اسسسستقامت داشته‌‬
‫باشد‪.‬‬
‫•اگسسر خداونسسد برای رویارویسسی بسسا سسسختی و مشکلت‪،‬‬
‫شجاعسست و آرامسسش را در قلب پیامسسبر قرار داده‌‪ ،‬پسسس‬
‫بعیسسد نیسسست که‌ پیامسسبر بیشتریسسن سسسهم را در ایسسن باب‬
‫داشته‌ باشد‪.‬‬
‫•زیرا امتسی سسرکش‌تر از امست عربسی که‌ پیامسبر به‌ انذار‬
‫آنان پرداخسست‪ ،‬یافسست نمی‌شود‪ ،‬و دعوت اسسسلم دعوتسسی‬
‫بود که‌ رفتار باطسسسسل آنان را به‌ نیسسسسستی می‌کشانسسسسد و‬
‫معبوداتشان را ناسسسزا می‌گفسست و بسسسیاری از عادات و‬
‫ه با شریعت خداوند‬
‫روشهای آنان را باطل می‌گرداند ک ‌‬
‫مخالفسسسسست داشسسسسست‪ ،‬و آنان را از دنبال کردن آرزوهای‬
‫نفسسانی به‌ سسوی پیروی کردن از حسق و عمسل بدان فرا‬
‫خواند‪.‬‬
‫حیای ﭘیامبر‬

‫علمسا گفته‌انسد‪ :‬حقیقست حیسا عبارت اسست از رفتاری که‌ انسسان را‬
‫برای دوری از اعمال زشت و عدم کوتاهی در انجام رساندن حق‬
‫‪ 1‬امام احمسسد در مسسسند (‪ )1/165‬بغوی در شرح السسسنة (‪ )13/257‬از علی روایسست‬
‫کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪261‬‬

‫به‌ صاحب حق تشویق می‌نماید‪.1‬‬
‫ه بر اخلق حیایسی بود که‌ فهمیدم از‬
‫•پیامسبر سسرشته‌ شد ‌‬
‫اخلق اسلم می‌باشد‪:‬‬
‫«لکل دین خلق و خلق السلم الحیاء»‪.‬‬
‫(هسر دینسی اخلق مخصسوص به‌ خود دارد و اخلق دیسن اسسلم حیسا‬
‫است)‪.2‬‬
‫و از عمران بن حصین روایت شده‌ که‌ پیامبر فرمود‪« :‬الحیاء ل‬
‫یأتی ال بخیر»‪.3‬‬
‫(حیا جز خیر و نیکی پیامدی دیگر را ندارد)‪.‬‬
‫•و از جمله‌ پیامدهای ایسسسن اخلق کریمانه‌ ایسسسن اسسسست که‌‬
‫انسسسان هرگسسز بسسا دیگران چنان رفتار نمی‌نمایسسد که‌ برای‬
‫آنان ناخوشایند باشد‪.‬‬
‫•و یکسی دیگسر از پیامدهای حیسا ایسن اسست که‌ هرگاه عمسل‬
‫زشتسسی را در مورد دیگران برای وی نقسسل نماینسسد‪ ،‬هرگسسز‬
‫نام او را ذکسسر نمی‌کنسسد‪ ،‬بلکه‌ در خطابسسی عمومسسی از آن‬
‫عمل زشت نهی می‌نماید‪ ،‬همان‌گونه‌ که‌ پیامبر فرمود‪:‬‬
‫الله»‪.4‬‬
‫‌‬
‫«ما بال اقوام یشترطون شروطا لیست فی کتاب‬
‫(چرا کسانی شرایطی را در نظر می‌گیرند که‌ در کتاب خدا ذکر‬
‫نشده‌ است)‪.‬‬
‫متانت و هیبتی که‌ خداوند به‌ او عطا نموده‌ بود‬

‫•پیامسسبر بسسا تمام تواضسسع‪ ،‬شفقسست‪ ،‬مهربانسسی‪ ،‬برباری و‬
‫حیایسسی که‌ داشسست‪ ،‬در دل اطرافیان خود دارای متانسست و‬
‫‪ 1‬ریاض الصالحین‪ ،‬نوشته‌ی امام بووی‪ ،‬باب الحیاء‬
‫‪ 2‬مالک در موطسأ (‪ )2/905‬از زیسد بسن طلحه‌ بسن رکانه‌ از پیامسبر به‌ سسند مرسسل‬
‫روایست کرده‌؛ و ابسن ماجه‌ در سسنن خود (‪ )2/1399‬از طریسق معاویه‌ بسن یحیسی از‬
‫زهری از انس از پیامبر نقل کرده‌ است‪.‬‬
‫‪ 3‬متفق علیه‌‪.‬‬
‫‪ 4‬متفق علیه‌‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪262‬‬

‫هیبتسسسسی ویژه‌ بود‪ ،‬در توصسسسسیف مجلس ایشان آمده‌ که‌‬
‫هرگاه به‌ سسسسسخن می‌پرداخسسسست‪ ،‬همنشینان ایشان چنان‬
‫گوش فرا می‌دادنسسسد‪ ،‬انگار پرنده‌ بر سسسسرشان ایسسسستاده‌‬
‫است‪.‬‬
‫ه سسسسسخن‬
‫•و هرگاه سسسسساکت می‌سسسسشد‪ ،‬همنشینانسسسسش ب ‌‬
‫می‌پرداختند‪.‬‬
‫•و هرگاه به‌ سسسخن می‌پرداخسست‪ ،‬تسسا پایان سسسخنانش هیسسچ‬
‫احدی حرف نمی‌زد‪.‬‬
‫چ الحزاب‪٢١ :‬‬
‫•چ‬
‫(سسسسسسسسسرمشق و الگوي زيبائي در (شيوه پندار و گفتار و كردار)‬
‫پيغمبر خدا براي شما است)‪.‬‬
‫ایسسن آیه‌ هرچنسسد دارای الفاظسسی اندک می‌باشسسد‪ ،‬امسسا معانسسی و‬
‫مفاهیم بسیار با ارزشی را در ضمن گرفته‌ است‪.‬‬

‫•ما را به‌ پیروی از پیامبر راهنمایی کرده‌ است‪.‬‬
‫•و بیان داشته‌ که‌ پیامسبر دارای منهسج و روشسی شایسسته‌‪،‬‬
‫حال و وضعسسسی شریسسسف‪ ،‬سسسسخنانی پاک و ارزشمنسسسد و‬
‫ه چنیسسن‬
‫اعمالی فاضسسل می‌باشسسد که‌ سسسایر انسسسان‌ها ب ‌‬
‫مقامی دست نیافته‌اند‪.‬‬
‫افعالی که‌ اقتدا بدان سنت محسوب می‌گردد‬

‫اگر به‌ ویژگی‌های شریف و کردارهای ارزشمند بنگریم‪ ،‬خواهیم‬
‫دانست که‌ دارای دو قسم می‌باشند‪:‬‬
‫•یکی آن‌که‌ برای اقتدا بدان فرمانی صادر نشده‌ است‪.‬‬
‫•آن هسسم یسسا به‌ خاطسسر این‌که‌ در چارچوب اختیار انسسسان‬
‫نیست‪.‬‬
‫ه بنده‌ی خود‬
‫•بلکه‌ نعمتی خدادادی می‌باشد که‌ خداوند ب ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪263‬‬

‫عطا نموده‌ است‪.‬‬
‫• امثال زیبایسسی چهره‌ی ایشان‪ ،‬نسسسب شریسسف و خسسبرگی‬
‫بیانات آن بزرگوار‪.‬‬
‫•و یسسسا این‌که‌ از ویژگی‌های مخصسسسوص ایشان می‌باشسسسد‪،‬‬
‫امثال جمع میان نه‌ زن‪.‬‬
‫ه سسسرشت و طبیعسست ویسسا عادات وی تعلق‬
‫•و یسسا این‌که‌ ب ‌‬
‫دارد و معنسسسسی تشریسسسسع در آن ظاهسسسسر نمی‌گردد‪ ،‬امثال‬
‫نشسستن و یسا ایسستادن ایشان در بعضسی اماکسن و خوردن‬
‫برخسسی خوراک‌سسها و پرهیسسز از بعضسسی دیگسسر‪ ،‬چنان‌که‌ از‬
‫خوردن سوسمار امتناع می‌ورزید و گفت‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫«لیس بحرام و لکن لم یکن بأرض قومی فأجدنی أعافه‌» ‪.‬‬
‫(حرام نیسست‪ ،‬ولی چون سسوسمار در سسرزمین ملت مسا وجود‬
‫ندارد‪ ،‬من از خوردن آن خوشم نمی‌آید)‪.‬‬
‫•افعال پیامسبر وقتسی در ردیسف ایسن قسسم قرار می‌گیرنسد‪،‬‬
‫ه بر مباح بودنشان دللت دارند‪ ،‬اما اقتدا به‌ وی‬
‫هرچند ک ‌‬
‫واجب نمی‌باشد و شامل آیه‌ی زیسر نمی‌باشسد که‌ خداونسد‬
‫می‌فرماید‪:‬‬

‫چ‬

‫چ‬

‫ه افعال و احوال‬
‫•مراد از آیه‌ی فوق ایسسسسسن اسسسسسست که‌ ب ‌‬
‫اختیاری پیامبر نه‌ طبیعی و عادتی ایشان اقتدا شود‪.‬‬
‫•و همچنیسن شامسل افعالی نمی‌آیسد که‌ دلیلی بر تخصسسیص‬
‫آن به‌ پیامبر وارد شده‌ باشد‪.‬‬
‫•در انجام عباداتسسی که‌ پیامسسبر برای تقرب و نزدیکسسی به‌‬
‫خداونسسسد انجام داده‌‪ ،‬از ایشان تقلیسسسد می‌نماییسسسم و از او‬
‫تبعیت می‌کنیم‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫متفق علیه‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪264‬‬

‫ه در خصسوص عباداتسی‬
‫•بنابر ایسن لزم و ضروری اسست ک ‌‬
‫همچون‪ :‬نماز‪ ،‬روزه‌‪ ،‬حسسسسسج و اذکاری تحقیسسسسسق شود که‌‬
‫ه قصسد تقرب و نزدیکسی به‌ خداونسد متعال انجام‬
‫پیامسبر ب ‌‬
‫داده‌ اسست تسا از کیفیست و اوقات آن‌سها و اندازه‌ی تلش‬
‫پیامبر برای برپایی آن‪ ،‬آگاهی یابیم‪.‬‬
‫•و بسا ایسن کار انسسان از اختلط بسا بدعست و یسا انجام دادن‬
‫عبادتسی در غیسر جای خود در امان می‌مانسد و در دیسن بسا‬
‫هیچ‌گونه‌ افراطی روبرو نمی‌شود‪.‬‬
‫ه سیره‌ و سنت‬
‫•بدعت از طریق کسانی وارد دین شده‌ ک ‌‬
‫ه بتواننسسد عبادات‬
‫پیامسسبر را چنان مدارس سه‌ ننموده‌انسسد ک ‌‬
‫صحیح را از باطل‪ ،‬جدا سازند‪.‬‬
‫نمونه‌هایی برای اقتدا به‌ ﭘیامبر‬

‫•پیامسبر برای رویارویسی بسا مصسایبی که‌ در سسرنوشت او‬
‫ثبت شده‌‪ ،‬خود را مهیا می‌ساخت‪.‬‬
‫•و در هنگام رویارویسسسی بسسسا آن‪ ،‬چنان شکیبایسسسی را پیشه‌‬
‫می‌نمود که‌ کوه‌ به‌ لرزه‌ در می‌آمسسسد امسسسا او ثابسسست قدم‬
‫می‌ماند و متزلزل نمی‌شد‪..‬‬
‫•مؤمنین پایدار در این اخلق برجسته‌ و ارجمند از پیامبر‬
‫پیروی نموده‌ و به‌ او اقتدا کرده‌اند‪.‬‬
‫•پسس بسا عزمسی محکسم و اسستوار‪ ،‬و نهایست شکیبایسی در‬
‫برابر تنگ‌دسستی و از دسست دادن فرزندانشان ایسستادگی‬
‫نمودند‪.‬‬
‫•و همچنیسن پیامسبر در راه دعوت و فرا خواندن مردم به‌‬
‫ه پرسستی‪ ،‬خود را برای رویارویسی بسا‬
‫سسوی توحیسد و یگان ‌‬
‫انواع شکنجه‌ و اذیت آزار مهیا می‌نمود‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪265‬‬

‫•چنان‌که‌ در مکه‌ متحمسسسل آزار زیادی از طرف مشرکیسسسن‬
‫شد و هیچ‌گونه‌ تأثیری بر تصمیم قاطع ایشان نگذاشت‪.‬‬
‫•به‌ عنوان نمونه‌ به‌ زخمی‌های صسورت‪ ،‬شکسستن دندان و‬
‫زخم لب پایین پیامبر درغزوه‌ی احد نگاه کنید که ‌بر اثر‬
‫آن زخم‌ها نماز ظهر را با نشستن می‌خواند‪ ،‬اما روز بعد‬
‫دشمن را طلب نمود و گفت‪:‬‬
‫•جز کسانی که‌ دیروز همراه ما بوده‌اند‪ ،‬کسی دیگر با ما‬
‫بیرون نیاید‪.‬‬
‫•مدارسه‌ی این قسمت از سیره‌ی رفیع و ارزشمند پیامبر‬
‫‪ ،‬باعسسسث برانگیختسسسن همسسست دانشمندان دین‌شناس و‬
‫اصلح‌گران می‌شود‪.‬‬
‫•زیرا رضایسست خدا و اظهار حسسق و فضایسسل اخلقسسی تنهسسا‬
‫هدفی است که‌ در زندگی خود دنبال می‌کنند‪.‬‬
‫•و همچنین در ایجاد ارتباط با افراد و جماعت‌های مختلف‬
‫از پیامبر پیروی می‌شود‪.‬‬
‫ه بسسسا مهربانسسسی و نیکوکاری بسسسا آنان معامله‌ و برخورد‬
‫•ک ‌‬
‫می‌نمود‪.‬‬
‫ه سوی حق و توحید فرا می‌خواند‪.‬‬
‫•و آنان را ب ‌‬
‫•و راه‌های خیسر و سسعادت را برای آنان ترسسیم می‌نمود و‬
‫آنان را بدان راهنمایی می‌کرد‪.‬‬
‫•و به‌ اندازه‌ی جنایسسست بسسسا جنایت‌کاران برخورد می‌کرد و‬
‫آنان را معاقبه‌ می‌نمود‪.‬‬
‫•مدارسسه‌ی ایسن قسسمت از سسیره‌ی پاک پیامسبر راهسی را‬
‫برای انسسسسسان باز خواهسسسسد کرد که‌ به‌ وسسسسسیله‌ی آن دل‬
‫ه طیسف‬
‫انسسان‌های بزرگ‌منسش را بدسست می‌آورد اگسر چ ‌‬
‫آنان بسسسسا هسسسسم تفاوت داشته‌ باشسسسسد و در سسسسسرزمینهای‬
‫گوناگونی زندگی را بسر برند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪266‬‬

‫•بلکه‌ جلو خود راهسسی را می‌یابسسد که‌ توسسسط آن کیفیسست‬
‫برخورد بسسسسا انسسسسسان‌هایی را درک می‌نمایسسسسد که‌ در دام‬
‫شهوت افتاده‌اند و در نهایت آنان را به‌ دامن پاکدامنی و‬
‫عفت بازمی‌گرداند‪.‬‬
‫•زیرا انسسان بسا نگاهسی به‌ حکمست روش‌های دعوت پیامسبر‬
‫‪ ،‬و برخورد ایشان حتسسسسی بسسسسا دشمنان لجوج دینسسسسش‪،‬‬
‫نشانه‌هایی را می‌یابد که‌ برای موفقیت دعوتگر راستین‪،‬‬
‫تنها راه پیش‌رو می‌باشد‪.‬‬
‫•و همچنیسن بایسد در تحمسل اذیست مردم از پیامسبر پیروی‬
‫شود که‌ آنان را عفسسسو می‌کرد و بسسسا وجود این‌که‌ قادر به‌‬
‫انتقام می‌بود‪ ،‬اما از آنان درمی‌گذشت‪.‬‬
‫•هرکسس ایسن قسسم از زندگانسی پیامسبر را مطالعه‌ نمایسد‪،‬‬
‫درمی‌یابسد که‌ بردباری و گذشست پیامسبر دارای موقعیست‬
‫و مناسبت می‌باشد‪.‬‬
‫ه نیسز موقعیست و مناسسبت مربوط‬
‫•و برای برخورد قاطعان ‌‬
‫ه خود را رعایست کرده‌ اسست‪ ،‬و عایشه‌ ‪-‬رضی‌الله‌ عنهسا‪-‬‬
‫ب ‌‬
‫ه همیسسسن مسسسسأله‌ اشاره‌ داشته‌ اسسسست آن‌سسسجا که‌‬
‫نیسسسز ب ‌‬
‫می‌گویسسد‪ :‬پیامسسبر هیچ‌گاه برای خود انتقام نمی‌گرفسست‪،‬‬
‫مگسسر این‌که‌ یکسسی از حرام‌های الهسسی مورد اهانسست واقسسع‬
‫می‌شد که‌ به‌ خاطر خدا انتقام می‌گرفت‪.1‬‬
‫•خلصسسسه‌ی کلم آیه‌ی فوق مسسسا را به‌ پیروی از بهتریسسسن و‬
‫فاضل‌تریسسسسسسسن مخلوق درود و سسسسسسسسلم خدا بر وی باد‪،‬‬
‫راهنمایی می‌نماید‪.‬‬
‫•و این مقتضی تحقیق در خصوص سیره‌ و سنت پیامبر‬
‫می‌باشد که‌ باید فراگرفته‌ و تطبیق شود‪.‬‬
‫•و بسا تحقیسق در ایسن مورد انسسان به‌ شناخست ویژگی‌های‬
‫‪1‬‬

‫فتح الباری (‪.)10/524‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪267‬‬

‫شریف انسانی و اعمال صالحی دست می‌یابد که‌ انسان‬
‫توسط آن به‌ زندگی پاک در دنیا و آخرت دست می‌یابد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪268‬‬

‫اخلق و آداب اسلمی‬
‫رفتار زیبا‬
‫خداوند در توصیف پیامبر فرموده‌ است‪:‬‬
‫ﮝ ﮞ ﮟ چ القلم‪٤ :‬‬
‫چﮛ ﮜ‬
‫(تو دارای خوی سترگ هستی)‪.‬‬
‫و پیامبر فرمود‪« :‬أكمل المؤمنين إيمانا ً أحسنهم خلقاً»‪.1‬‬
‫(کامل ترین مؤمنان کسی است که از اخلق بهتری برخوردار‬
‫باشد)‪.‬‬
‫و در روایسسسسسست دیگری آمده‌ که‌ فرمود‪« :‬إن الرجسسسسسل ليدرك‬

‫بحسن خلقه درجات قائم الليل صائم النهار»‪. 2‬‬
‫(بسی گمان آدمی‌بر اثسر اخلق نیکویسش بسه مرتبسه شسب زنده دار‬
‫روزه دار دست می‌یابد)‪.‬‬
‫بردباری‪ ،‬حوصله‌‪ ،‬مهربانی و عفو و گذشت‬

‫خداوند می‌فرماید‪ :‬چ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧﭨچ آل‌عمران‪١٣٤:‬‬
‫(و خشم خود را فرو مي‌خورند‪ ،‬و از مردم گذشت مي‌كنند)‪.‬‬
‫ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ العراف‪١٩٩:‬‬
‫و می‌فرماید ‪ :‬چ ﭵ ﭶ‬
‫(گذشت داشته باش و آسانگيري كن و به كار نيك دستور بده و‬
‫از نادانان چشم‌پوشي كن)‪.‬‬
‫و می‌فرمایسسسسسد ‪ :‬چ ﮈ ﮉﮊ ﮋ ﮌ ﮍ ﮎ ﮏ کﮑ چ النور‪:‬‬
‫‪٢٢‬‬
‫(بايسسد عفسسو كننسسد و گذشسست نماينسسد‪ .‬مگسسر دوسسست نمي‌داريسسد كسسه‬
‫خداوند شما را بيامرزاد)‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ترمذی وابوداود با سندی حسن روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫ابوداود وحاکم با سندی صحیح روایت نموده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪269‬‬

‫و پیامسبر خطاب به‌ اشسج بسن قیسس گفست‪« :‬ان فیسک خصسلتین‬
‫یحبهما الله‌‪ :‬الحلم و الناة»‪.1‬‬
‫(شمسا دارای دو ویژگسی هسستید که‌ خدا آنان را دوسست دارد‪:‬‬
‫بردباری و حوصله‌)‪.‬‬
‫و در روایسست دیگری آمده‌ که‌ فرمود‪« :‬مسسن یحرم الرفسسق‪ ،‬یحرم‬
‫الخیر کله‌»‪.2‬‬
‫(هرکسس از مهربانسی محروم باشسد‪ ،‬از هسر خیسر دیگری محروم‬
‫گشته‌ است)‪.‬‬
‫راستی‬

‫خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ التوبة‪١١٩ :‬‬
‫(اي مؤمنان! از خدا بترسيد و همگام با راستان باشيد)‬
‫پیامبر خدا در زمینه ارزش و اهمیت راستگویی می‌فرماید‪:‬‬
‫«إن الصسسسسسدق يهدي إلى البر‪ ،‬وإن البر يهدي إلى الجنسسسسسة‪ ،‬وإن‬
‫الرجل ليصدق حتى يكتب عند الله صديقاً»‪.3‬‬
‫(بسسی گمان راسسستگویی انسسسان را بسسه نیکوکاری سسسوق می‌دهسسد‪،‬‬
‫نیکوکاری نیسز زمینسه دسست‌یابی بسه بهشست را فراهسم می‌سسازد و‬
‫آدمی‌آن قدر صسسداقت پیشسسه می‌کنسسد تسسا نزد خدا صسسدیق نامیده‬
‫خواهد شد)‪.‬‬
‫امانت‌داری‪ ،‬وفا به‌ عهد و ﭘیمان و عدالت میان مردم‬

‫خداونسد می‌فرمایسد‪ :‬چ ﯘ ﯙ‬
‫ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ چ النساء‪٥٨ :‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫بخاری و مسلم روایت کرده‌اند‪.‬‬
‫به‌ نقل از کتاب "دین السلم"‪.‬‬

‫ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ‬

‫‪4‬‬

‫ﯠ ﯡ ﯢ‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪270‬‬

‫(بيگمان خداونسد بسه شمسا (مؤمنان) دسستور مي‌دهسد كسه امانتهسا را‬
‫(اعم از آنچه خدا شما را در آن امين شمرده ‪ ،‬و چه چيزهائي كه‬
‫مردم آنهسسا را بسسه دسسست شمسسا سسسپرده و شمسسا را در آنهسسا اميسسن‬
‫دانسسته‌اند) بسه صساحبان امانست برسسانيد‪ ،‬و هنگامسي كسه در ميان‬
‫مردم به داوري نشستيد اين كه دادگرانه داوري كنيد‪( .‬اين اندرز‬
‫خدا اسست و آن را آويزه گوش خود سسازيد و بدانيسد كسه) خداونسد‬
‫شمسا را بسه بهتريسن اندرز پنسد مي‌دهسد (و شمسا را بسه انجام نيكيهسا‬
‫مي‌خوانسسسد)‪ .‬بيگمان خداونسسسد دائما ً شنواي (سسسسخنان و) بينسسسا (ي‬
‫كردارتان) بوده و مي‌باشد (و مي‌داند چه كسي در امانت خيانت‬
‫روا مي‌دارد يا نمي‌دارد‪ ،‬و چه كسي دادگري مي‌كند يا نمي‌كند)‬
‫و خداونسسد می‌فرمایسسد‪ :‬چ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ‬

‫ﯖ ﯗ ﯘﯙ ﯚ ﯛﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ‬
‫چ السراء‪٣٥ - ٣٤ :‬‬
‫ﯨﯩ‬

‫ﯦ ﯧ‬

‫(و در مال يتيسم تصسّرف نكنيسد مگسر بسه شيوه‌اي كسه (در حفسظ و‬
‫بهره‌وري آن مفيدتسر و) بهتسر باشسد‪( .‬بديسن كار ادامسه دهيسد) تسا ايسن‬
‫ن بلوغ مي‌رسسد (و مي‌توانسد در دارائي خود تصسّرف‬
‫كسه يتيسم بسه سس ّ‬
‫كند و به نحو احسن آن را مورد بهره‌برداري قرار دهد)‪ .‬و به عهد‬
‫و پيمان (خود كسه بسا خدا يسا مردم بسسته‌ايد) وفسا كنيسد‪ ،‬چرا كسه از‬
‫(شمسسا روز رسسستاخيز درباره) عهسسد و پيمان پرسسسيده مي‌شود‪ .‬و‬
‫هنگامسسي كسسه چيزي را بسسه پيمانسسه مي‌زنيسسد‪ ،‬آن را بسسه تمام و كمال‬
‫پيمانسه كنيسد‪ ،‬و بسا ترازوي درسست (اشياء را) بكشيسد (و در وزن و‬
‫پيمانه به مشتري كم ندهيد ) كه اين كار سرانجام بهتر و نيكوتري‬
‫(در دنيا و آخرت براي شما) دارد)‪.‬‬
‫و خداونسد در مقام سستایش و ثناگویسی از مؤمنیسن می‌فرمایسد‪ :‬چ‬
‫ﭨ ﭩ ﭪ چ الرعد‪٢٠ :‬‬
‫ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ‬
‫((خردمندان‪ ،‬يعنسي) آن كسساني كسه بسه عهسد (تكوينسي و تشريعسي)‬
‫خدا وفسسسسسسسا مي‌كننسسسسسسسد‪ ،‬و پيمان (موجود ميان خود و بندگان) را‬
‫نمي‌شكنند)‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪271‬‬

‫گشاده‌ دستی‪ ،‬بخشش و انفاق در راه‌های خیر‬

‫خداونسسد می‌فرمایسسد‪ :‬چ ﮄ ﮅ ﮆ‬
‫ﮎ ﮏک ﮑ ﮒ ﮓ گ گ ﮖ‬

‫ﮇ ﮈﮉ ﮊ ﮋ ﮌ‬
‫ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ چ‬

‫ﮍ‬

‫البقرة‪٢٧٢ :‬‬
‫(هدايت آنان بر تو واجب نيست‪ ،‬وليكن خداوند هر كه را بخواهد‬
‫هدايست مي‌كنسد‪ ،‬و هسر چيسز نيسك و بايسسته‌اي كسه مي‌بخشيسد براي‬
‫خودتان اسسست (و سسسود آن عائد خودتان مي‌گردد) و (ايسسن وقتسسي‬
‫خواهسد بود كسه) جسز براي رضايست خدا نبخشيسد‪ .‬و هسر چيسز نيسك و‬
‫بايسسته‌اي كسه (بديسن گونسه) ببخشيسد بسه طور كامسل بسه خود شمسا‬
‫بازپس داده مي‌شود و (كوچكترين) ستمي به شما نخواهد شد)‪.‬‬
‫و خداونسد در مقام سستایش و ثناگویسی از مؤمنیسن می‌فرمایسد‪ :‬چ‬
‫ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ چ النسان‪٨ :‬‬
‫(و خوراك مي‌دادنسسد بسسه بينوا و يتيسسم و اسسسير‪ ،‬بسسه خاطسسر دوسسست‬
‫داشت خدا)‪.‬‬
‫گشاده‌دسسسستی و بخشسسسش از جمله‌ صسسسفت‌های رسسسسول خدا‬
‫می‌باشنسد‪ ،‬و هسر کسس به‌ پیامسبر اقتدا نمایسد‪ ،‬هسر آن‌چه‌ در دسست‬
‫داشته‌ باشد در راه‌های خیر انفاق می‌نماید‪ ،‬جابر که‌ از اصحاب‬
‫پیامسبر اسست‪ ،‬می‌گویسد‪« :‬هیچ‌گاه از رسسول خدا خواهسش چیزی‬
‫نشد که‌ بفرماید نه‌»‪ .‬و پیامبر اصحاب را برای احترام از مهمان‬
‫تشویق می‌نمود و می‌فرمود‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫«من کان یؤمن بالله‌ و الیوم الخر فلیکرم ضیفه‌» ‪.‬‬
‫(هرکسه بسه خدا و روز آخرت ایمان داشتسه باشد بایسد مهمانش را‬
‫مورد احترام قرار دهد)‪.‬‬
‫صبر و شﮑیبایی‬

‫خداوند می‌فرماید‪ :‬چ ﭫ‬
‫(و مژده بده به بردباران)‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫بخاری (‪ )5/20‬روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫ﭬ‬

‫چ البقرة‪١٥٥ :‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫و خداونسسسسسسسسسد می‌فرمایسسسسسسسسسد‪ :‬چ‬
‫چ الزمر‪١٠ :‬‬

‫‪272‬‬

‫(قطعا ً بسسه شكيبايان اجسسر و پاداششان بسسه تمام و كمال و بدون‬
‫حساب داده مي‌شود)‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫و پیامبر فرمود‪« :‬والصبر ضیاء» ‪.‬‬
‫(صبر مایه‌ی درخشندگی است)‪.‬‬
‫الله‪ ،‬و مسسا‬
‫‌‬
‫و در روایسست دیگری فرمود‪« :‬و مسسن یتصسسبر یصسسبره‌‬
‫اعطی احد عطاء خیرا و اوسع من الصبر»‪.2‬‬
‫ه کنسد‪ ،‬خداونسد‬
‫(هرکسس (در برابر سسختی و مشکلت) صسبر پیش ‌‬
‫او را یاری می‌رساند‪ ،‬و نعمتی بهتر و گسترده‌تر از نعمت صبر به‌‬
‫کسی داده‌ نشده‌ است)‪.‬‬
‫چ الحجر‪٨٨ :‬‬
‫خداوند متعال فرمود‪ :‬چ‬
‫(و براي مؤمنان بال ( مهربانسي ) خود را بگسستران ( كسه پشتيبان‬
‫حق و حقيقتند)‬
‫و پیامسبر فرمود‪« :‬ان الله‌ اوحسی الی ان تواضعوا حتسی ل یفخسر‬
‫احد علی احد‪ ،‬و ل یبغی احد علی احد»‪.3‬‬
‫(خداوند به‌ من وحی کرد که‌ فروتن و متواضع باشید تا آن ‌جا که‌‬
‫کسی بر دیگری فخر ننماید و کسی بر دیگری ستم روا ندارد)‪.‬‬
‫ه فرمود‪« :‬و مسسا تواضسسع احسسد لله‌ ال‬
‫و در روایسست دیگسسر آمده‌ ک ‌‬
‫رفعه»‪.4‬‬
‫‌‬
‫(هرکسسس به‌ قصسسد رضایسست خداونسسد تواضسسع و فروتنسسی را پیشه‌‬
‫نماید‪ ،‬حتما خداوند او را بلند مرتبه‌ خواهد کرد)‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫متفق علیه‌‪.‬‬
‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬
‫مسلم روایت کرده‌ است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪273‬‬

‫امانت‌داری‬

‫خداونسسد می‌فرمایسسد‪ :‬چ ﯘ ﯙ‬
‫ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧﯨ چ النساء‪٥٨ :‬‬

‫ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ‬

‫ﯠ ﯡ ﯢ‬

‫(بيگمان خداونسد بسه شمسا (مؤمنان) دسستور مي‌دهسد كسه امانتهسا را‬
‫(اعم از آنچه خدا شما را در آن امين شمرده‪ ،‬و چه چيزهائي كه‬
‫مردم آنهسسا را بسسه دسسست شمسسا سسسپرده و شمسسا را در آنهسسا اميسسن‬
‫دانسسته‌اند) بسه صساحبان امانست برسسانيد‪ ،‬و هنگامسي كسه در ميان‬
‫مردم به داوري نشستيد اين كه دادگرانه داوري كنيد)‪.‬‬
‫و پیامبر فرمود‪« :‬آیة المنافق ثلث‪ :‬اذا حدث کذب‪ ،‬و اذا‬

‫وعد اخلف‪ ،‬وإذا اؤتمن خان»‪.1‬‬
‫(نشانه‌ی انسسان منافسق سسه‌ چیسز اسست‪ :‬وقتسی سسخن می‌گویسد‪،‬‬
‫دروغ می‌گویسسد‪ ،‬و اگسسر وعده‌ بدهسسد‪ ،‬خلف آن عمسسل می‌نمایسسد و‬
‫هرگاه امانتی به وی سپرده شد در آن خیانت می‌کند)‪.‬‬
‫شرم و حیا‬

‫پیامبر فرمود‪« :‬الحیاء ل یأتی ال بخیر»‪.2‬‬
‫(حیا چیزی جز خیر‪ ،‬به‌ ارمغان نمی‌آورد)‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫و در روایتی دیگر فرمود‪ ...« :‬والحياء شعبة من اليمان» ‪.‬‬
‫(‪ ...‬و حیا قسمتی از ایمان است)‪.‬‬
‫شیرین زبانی و خوش رویی‬

‫خداونسد می‌فرمایسد‪ :‬چ ﭠ ﭡ‬

‫ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ‬

‫ﭧﭨ‬

‫چ‬

‫آل عمران‪١٥٩:‬‬
‫(و اگسسسسر درشتخوي و سسسسسنگ‌دل بودي از پيرامون تسسسسو پراكنده‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫متفق علیه‌‪.‬‬
‫متفق علیه‌‪.‬‬
‫متفق علیه‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪274‬‬

‫مي‌شدند)‪.‬‬
‫و پیامسسبر فرمود‪« :‬اتقوا النار و لو بشسسق تمرة‪ ،‬فمسسن لم یجسسد‬
‫فبکلمة طیبة»‪.1‬‬
‫(اگسر بسا دانه‌ خرمایسی هسم باشسد‪ ،‬خود را از آتسش دوزخ محفوظ‬
‫بدارید‪ ،‬در صورتی که‌ توان پرداخت آن‌را نداشتید با شیرین زبانی‬
‫خود را نجات دهید)‪.‬‬
‫‪2‬‬
‫و در روایتی دیگر فرمود‪« :‬والکلمة الطیبة صدقة» ‪.‬‬
‫(گفتار نیک هم خود صدقه‌ای محسوب می‌گردد)‪.‬‬
‫نیﮑی با ﭘدر و مادر و صله‌ی رحم‬

‫خداونسد متعال می‌فرمایسد‪ :‬چ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ‬
‫ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬ ﮭ‬
‫ﮞﮟ ﮠ‬
‫ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ‬
‫ﯝ ﯞ ﯟ چ السراء‪٢٤ – ٢٣ :‬‬

‫ﮝ‬

‫((اي انسسسسان!) پروردگارت فرمان داده اسسسست كسسسه جسسسز او را‬
‫نپرستيد‪ ،‬و به پدر و مادر نيكي كنيد (و با آنان نيكو رفتار نمائيد)‪.‬‬
‫هرگاه يكسي از آن دو ‪ ،‬و يسا هسر دوي ايشان نزد تسو بسه سسن پيري‬
‫برسسند ‪( ،‬كمتريسن اهانتسي بديشان مكسن و حتسي سسبكترين تعسبير‬
‫نامؤدّبانسسه همچون ) اُف بسسه آنان مگسسو! (و بر سسسر ايشان فرياد‬
‫مزن) و آنان را از پيش خود مران و با سخنان محترمانه با آن دو‬
‫سسسخن بگسسو‪ .‬و بال تواض ِسسع مهربانسسي را برايشان فرود آور (و در‬
‫برابرشان كامل ً فروتسسن باش ‪ ،‬و براي آنان دسسست دعسسا بسسه درگاه‬
‫خدا بردار) و بگسو ‪ :‬پروردگارا ! (اينسك كسه ضعيسف و جسز تسو پناهسي‬
‫ندارنسد) بديشان مرحمست فرمسا ‪ ،‬همان گونسه كسه آنان در كوچكسي‬
‫(بسسه ضعسسف و كودكسسي مسسن رحسسم كردنسسد و) مرا تربيسست و بزرگ‬
‫نمودند)‪.‬‬
‫ه گفت‪ :‬سألت النبی أي العمل‬
‫و از ابن مسعود روایت شده‌ ک ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫متفق علیه‌‬
‫متفق علیه‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪275‬‬

‫أحب إلى الله؟ قال‪« :‬الصلة في وقتها» قلت‪ :‬ثم أي؟ قال‪« :‬بر‬
‫الوالدين»‪.1‬‬
‫(از پیامسبر خدا پرسسیدم‪ :‬کدام عمسل نزد خدا دوسست داشتنی‌ستر‬
‫است؟ فرمود‪ :‬نماز خواندن سر وقت‪ ،‬گفتم‪ :‬سپس کدام عمل؟‬
‫فرمود‪ :‬نیکی با والدین)‪.‬‬
‫پیامبر‬

‫می‌فرماید‪« :‬من احب ان یبسط له‌ في رزقه‪ ،‬و ینسأ‬

‫له‌ فی اثره‌ فليصل رحمه»‪.2‬‬
‫(کسی که دوست دارد خداوند رزقش را افزایش دهد و بقیه‌ی‬
‫عمرش پر خیر و برکت باشد‪ ،‬باید صله‌ی رحم را به‌ جا آورد)‪.‬‬
‫و از جمله‌ اخلق مؤمنیسسسن موارد زیسسسر می‌باشسسسد‪ :‬بزرگداشسسست‬
‫حرمست مسسلمانان‪ ،‬مهربانسی و شفقست بسا آنان‪ ،‬صسداقت‪ ،‬تعاون و‬
‫همکاری بر نیکسسسسی و تقوا‪ ،‬گشاده‌دسسسسستی و بخشسسسسش‪ ،‬انفاق در‬
‫راه‌های خیسر‪ ،‬عفسو و گذشست‪ ،‬روی‌گردانسی از نادانان‪ ،‬تحمسل اذیست‬
‫و آزار‪ ،‬پارسسایی‪ ،‬ترک شبهات‪ ،‬مراعات حقوق همسسایه‌‪ ،‬برطرف‬
‫کردن نیازهای مسلمانان‪ ،‬اصلح میان مردم‪ ،‬مهربانی با یتیمان و‬
‫سایر مستضعفین‪ ،‬محافظت از عورت و ناموس مسلمانان‪ ،‬وقار‬
‫و آرامسش‪ ،‬پاک‌دامنسی‪ ،‬وفسا به‌ عهسد و پیمان‪ ،‬سسماحت در خریسد و‬
‫ه باعسث ثناگویسی خداونسد‬
‫فروش‪ ،‬ایثار و سسایر اخلق پسسندیده‌ ک ‌‬
‫برای بنده‌ می‌شود و پیامسسسبر خود را بدان متصسسسف کرده‌ و برای‬
‫تکمیل آن مبعوث شده‌ بود‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫متفق علیه‪.‬‬
‫احمد روایت کرده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪276‬‬

‫احسان‬

‫‪1‬‬

‫ه مسسا فرمان‬
‫دیسسن اسسسلم و تعالیسسم بزرگ‌منسسش و سسسازنده‌ی آن ب ‌‬
‫می‌دهسسسد که‌ در تمامسسسی اعمال ظاهسسسر و باطسسسن خود احسسسسان و‬
‫ه سسازیم‪ ،‬اخلص در عبادت ایسن اسست که‌ تمامسی‬
‫نیکوکاری را پیش ‌‬
‫عبادات‪ ،‬خالصسسانه‌ برای خداونسسد انجام گیرنسسد و خالی از شرکسسی‬
‫باشسسد که‌ موجسسب ابطال عبادت می‌شود‪ ،‬و احسسسان و نیکسسی بسسا‬
‫یتیمان‪ ،‬فقرا و مسساکین ایسن اسست که‌ بسا مهربانسی و عطوفست بسا‬
‫آنان برخورد شود و وظایسف خود را در قبال آنان انجام دهیسد و در‬
‫حسد توان کمسک مالی را بسا آنان برقرار نماییسد و شادی و سسرور را‬
‫در میانشان فراهسم سسازید‪ ،‬و احسسان بسا تمام مردم ایسن اسست که‌‬
‫مصسسالح دینسسی و دنیایسسی آنان را محفوظ بداریسسد‪ ،‬و احسسسان بسسا‬
‫ه بسسا مهربانسسی بسسا آنان برخورد شود و باری‬
‫حیوانات ایسسن اسسست ک ‌‬
‫اضافسی بر پشتشان تحمیسل نشود و بسا دلی سسخاوتمندانه‌ تأمینات‬
‫آنان‪ ،‬فراهسم گردد و همچنیسن احسسان عبارت اسست از این‌که‌ برای‬
‫عموم مسسلمانان خیسر و نیکسی را در نظسر داشست‪ ،‬زیرا در اسسلم‬
‫رسساندن خیسر و نیکسی به‌ همه‌ی مسسلمانان مقامسی رفیسع و بلنسد را‬
‫دارد و نشانه‌ی کمالِ اخلق می‌باشد‪.‬‬
‫امر به‌ معروف و نهی از منﮑر‬

‫امسسر به‌ معروف و نهسسی از منکسسر از بزرگ‌تریسسن شعایسسر اسسسلم و‬
‫ه ساختمان جماعت و افراد روی‬
‫قوی‌ترین پایه‌های آن می‌باشد ک ‌‬
‫آن بنا می‌شود‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬

‫ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩﭪ ﭫ‬
‫چﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ‬
‫ﭵ ﭶ ﭷ چ آل عمران‪:‬‬
‫ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱﭲ ﭳ ﭴ‬
‫‪١١٠‬‬
‫متي هستيد كه به سود انسانها‬
‫مد) بهترين ا ّ‬
‫(شما (اي پيروان مح ّ‬
‫آفريده شده‌ايسسد (مادام كسسه) امسسر بسسه معروف و نهسسي از منكسسر‬
‫‪1‬‬

‫به‌ نقل از کتاب " دلیل المسلم"‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪277‬‬

‫مي‌نمائيسد و بسه خدا ايمان داريسد‪ .‬و اگسر اهسل كتاب (مثسل شمسا بسه‬
‫چنيسن برنامسه و آئيسن درخشانسي) ايمان بياورنسد‪ ،‬براي ايشان بهتسر‬
‫اسست (از باور و آئينسي كسه برآننسد ‪ .‬ولي تنهسا عدّه كمسي) از آنان بسا‬
‫ايماننسسد و بيشتسسر ايشان فاسسسق (و خارج از حدود ايمان و وظائف‬
‫آن) هستند)‪.‬‬
‫خداوند با این خطاب زیبا مسلمانان را مخاطب خود قرار داده‌‬
‫ه ایسن صسفت بزرگ که‌ بهتریسن امست می‌باشنسد‪ ،‬توصسیف‬
‫و آنان را ب ‌‬
‫نموده‌ اسسسسست و اعلم داشته‌ که‌ جامعه‌ی آنان پیش‌رفته‌تریسسسسن و‬
‫ه اسست‪ ،‬زیرا دارای صسفاتی فاضسل‪ ،‬اخلقسی عالی و‬
‫بالتریسن جامع ‌‬
‫شهامتسسسی واقعسسسی در برابر دینشان می‌باشنسسسد‪ ،‬جامعه‌ی صسسسالح‪،‬‬
‫هدایسست یافته‌ و نیرومنسسد تنهسسا جامعه‌ای اسسست که‌ برای برپایسسی‬
‫ه همدیگسر کمسک می‌کننسد و در راسستای نابودسسازی‬
‫پایه‌های خیسر ب ‌‬
‫پیکسر شسر‪ ،‬حذف پلیدی و بازداشست سسفیه‌ و کم‌خردان‪ ،‬تلش‌های‬
‫خود را منسسجم می‌نماینسد‪ ،‬و ایسن همان چیزی اسست که‌ خداونسد‬
‫در توصیف آنان بیان داشته‌ و می‌فرماید‪:‬‬

‫ﮙ ﮚ ﮛ‬

‫چ ﮖ ﮗ ﮘ‬
‫ﮤ ﮥ چ آل عمران‪١٠٤ :‬‬

‫ﮜ ﮝ‬

‫ﮞ ﮟ ﮠﮡ ﮢ ﮣ‬

‫(بايسسد از ميان شمسسا گروهسسي باشنسسد كسسه (تربيسست لزم را ببيننسسد و‬
‫قرآن و سسنّت و احكام شريعست را بياموزنسد و مردمان را) دعوت‬
‫به نيكي كنند و امر به معروف و نهي از منكر نمايند‪ ،‬و آنان خود‬
‫رستگارند)‪.‬‬
‫و خداونسسد آن ملت را نکوهیده‌ که‌ معصسسیت و گناه به‌ میانشان‬
‫راه یافته‌ و بدان عادت گرفته‌اند و در میانشان به‌ عادتی معمولی‬
‫ه است و نسبت به‌ دین از هر غیرتی محروم مانده‌اند‪.‬‬
‫تبدیل گشت ‌‬
‫ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ‬
‫خداونسد متعال می‌فرمایسد‪ :‬چ ﭩ ﭪ‬

‫ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ‬
‫ﮀﮁ ﮃﮄﮅﮆﮇچ المائدة‪٧٨،٧٩:‬‬

‫چ ﭽ ﭾﭿ‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪278‬‬

‫حلل‬

‫برای این‌که‌ خداونسد دعاهایست را بپذیرد‪ ،‬جسز حلل‪ ،‬چیسز دیگری را‬
‫تناول مکن‪.‬‬
‫حقوق اخوت و برادری‬

‫از ابوهریره‌ روایت شده‌ که‌ پیامبر فرمود‪« :‬إياكم والظن‪ ،‬فإن‬
‫ب الحديث‪ ،‬ول تحسسوا‪ ،‬ول تجسسوا‪ ،‬ول تنافسوا‪ ،‬ول‬
‫الظن أكذ ُ‬
‫تحاسدوا‪ ،‬ول تدابروا‪ ،‬وكونوا عباد الله إخوانا ً كما أمركم‪ ..‬المسلم‬
‫أخسسسو المسسسسلم‪ :‬ل يظلمسسسه‪ ،‬ول يخذله‪ ،‬ول يحقره‪ ،‬التقوى هاهنسسسا‪،‬‬
‫التقوى هاهنا»‪.‬‬
‫(از سسوء ظسن نسسبت به‌ دیگران پرهیسز کنیسد‪ ،‬دروغ‌تریسن سسخن‬
‫سسسوء ظسسن به‌ دیگران اسسست‪ ،‬اسسستراق سسسمع نکنیسسد و مخفیانه‌ به‌‬
‫سسسسسسخنان مردم (به‌ منظور جاسسسسسسوسی) گوش فرا ندهیسسسسسد‪ ،‬از‬
‫ه هسسم‬
‫جاسسسوسی و کشسسف اسسسرار مردم دوری کنیسسد‪ ،‬نسسسبت ب ‌‬
‫حسسادت نورزیسد‪ ،‬بسا هسم کینه‌توزی نداشته‌ باشیسد‪ ،‬روی خود را از‬
‫ه بسا‬
‫هسم برنگردانیسد‪ ،‬بنده‌ی خدا باشیسد و ماننسد بندگان خدا برادران ‌‬
‫صفا و صمیمیت و عشق و محبت و صداقت و امانت با هم رفتار‬
‫نمایید‪ ،‬چنان‌که‌ به‌ شما امر شده‌‪ ..‬مسلمان برادر مسلمان است‪:‬‬
‫به‌ او ظلم نمی‌کنسسسسد‪ ،‬از او پشتیبانسسسسی می‌نمایسسسسد‪ ،‬او را حقیسسسسر‬
‫ه سسینه‌ی خود فرمود‪ :‬تقوی در‬
‫نمی‌شمارد؛ و پیامسبر بسا اشاره‌ ب ‌‬
‫این‌جا است‪ ،‬تقوی در این‌جا است)‪.‬‬
‫و فرمود‪« :‬بحسسب امرئ مسن الشسر أن يحقسر أخاه المسسلم‪ ،‬كسل‬
‫المسلم على المسلم حرام‪ :‬دمه‪ ،‬وعرضه‪ ،‬وماله‪ ،‬إن الله ل ينظر‬
‫إلى أجسادكم‪ ،‬ول صوركم‪ ،‬ولكن ينظر إلى قلوبكم وأعمالكم»‪.‬‬
‫(برای بد بودن انسان همین کافی است که‌ برادر مسلمان خود‬
‫را خوار شمارد‪ ،‬خون‪ ،‬ناموس و مال مسسسسسلمان برای مسسسسسلمان‬
‫حرام است‪ .‬همانا خدا به‌ جسم و چهره‌ی شما نمی‌نگرد‪ ،‬بلکه‌ به‌‬
‫دلهای شما می‌نگرد)‪.‬‬
‫ه فرمود‪« :‬ل تحاسسسدوا‪ ،‬ول تباغضوا‪،‬‬
‫و در روایسست دیگری آمده‌ ک ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪279‬‬

‫ول تجسسوا‪ ،‬ول تحسسوا‪ ،‬ول تناجشوا‪ ،‬وكونوا عباد الله إخواناً»‪.‬‬
‫ه نداشته‌ باشیسسد‪ ،‬از‬
‫(نسسسبت به‌ هسسم حسسسادت نورزیسسد‪ ،‬بسسا هسسم کین ‌‬
‫جاسسوسی و کشسف اسسرار مردم دوری کنیسد‪ ،‬اسستراق سسمع نکنیسد‬
‫ه سسسسسخنان مردم (به‌ منظور جاسسسسسوسی) گوش فرا‬
‫و مخفیانه‌ ب ‌‬
‫ندهیسد‪ ،‬به‌ منظور فریسب مشتری‌سها قیمست بیشتسر به‌ صساحب کال‬
‫پیشنهاد نکنیسد‪ ،‬و ماننسد بندگان خدا برادرانه‌ بسا صسفا و صسمیمیت و‬
‫عشق و محبت و صداقت و امانت با هم رفتار نمایید)‪.‬‬
‫ه فرمود‪« :‬ل تقاطعوا‪ ،‬ول تدابروا‪ ،‬ول‬
‫و در روایست دیگری آمده‌ ک ‌‬
‫ً‬
‫تباغضوا‪ ،‬ول تحاسدوا‪ ،‬وكونوا عباد الله إخوانا»‪.‬‬
‫(قطسع ارتباط ننماییسد‪ ،‬روی خود را از هسم برنگردانیسد‪ ،‬بسا هسم کینه‌‬
‫نداشته‌ باشیسد‪ ،‬نسسبت به‌ هم حسادت نورزیسد‪ ،‬و مانند بندگان خدا‬
‫ه با صفا و صمیمیت و عشق و محبت و صداقت و امانت‬
‫برادران ‌‬
‫با هم رفتار نمایید)‪.‬‬
‫و در روایتسی دیگسر آمده‌ که‌ فرمود‪« :‬ول تهاجروا‪ ،‬ول يبسع بعضكسم‬
‫على بيع بعض»‪.1‬‬
‫ه مسسلمان بر‬
‫(از هسم دوری نکنیسد و قهسر ننماییسد و جایسز نیسست ک ‌‬
‫معامله‌ی مسلمان دیگری معامله‌ نماید)‪.‬‬

‫‪ 1‬مسلم همه‌ی آن روایت ‌ها را گزارش داده‌ و بخاری نیز بیشتر آنان را روایت کرده‌‬
‫است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪280‬‬

‫از جمله‌ آداب اسلمی برای نونهالن‬
‫‪1‬‬

‫تعامل با مردم‬

‫آداب تعامل با مردم عبارت از‪:‬‬
‫(‪)1‬اسستفاده‌ از الفاظسی مؤدبانه‌ هنگام رویارویسی بسا دیگران‪،‬‬
‫امثال‪ :‬خیلی ممنون‪ ،‬مرا ببخش‪ ،‬خداوند جزای خیر شما‬
‫ه تسسو برکست‬
‫را دهسسد‪ ،‬خداونسد پادش تسو را دهسسد‪ ،‬خداونسسد ب ‌‬
‫دهد‪ ،‬خداوند شما را محفوظ بدارد‪.‬‬
‫(‪)2‬بسسسا الفاظ پسسسر از احترام و بزرگداشسسست دیگران را صسسسدا‬
‫می‌زند‪ ،‬امثال‪ :‬ای عمو! ای دایی!‪.‬‬
‫(‪)3‬هسم سسن و سسالن خود را بسا الفاظ احترام صسدا می‌زنسد‪،‬‬
‫امثال‪ :‬ای برادر! و یا محبوب‌ترین نام او را ذکر می‌کند‪.‬‬
‫(‪)4‬گشاده‌رویی هنگام تعامل با مردم‪.‬‬
‫(‪)5‬به‌ صسسبر و تسسسامح و ترک انتقام عادت می‌گیرد اگسسر چه‌‬
‫توان انتقام را داشته‌ باشد‪.‬‬
‫کارگرانسس شغل‌های کوچسسک و بی‌مایه‌ را بسسا دیسسد احترام‬
‫ِ‬
‫(‪)6‬‬
‫می‌نگرد‪.‬‬
‫(‪)7‬با خدمت‌کاران و دیگران به‌ نیکویی رفتار می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)8‬تسسبریک‌گویی در هنگام مناسسسبت‌های اسسسلمی و دعسسا برای‬
‫مسلمانان‪.‬‬
‫(‪)9‬هنگام برخورد بسسسسا مردم‪ ،‬نظسسسسم و ترتیسسسسب را مراعات‬
‫می‌نماید و رفتاری زیبا را با آنان دنبال می‌کند‪.‬‬
‫(‪)10‬هرگسسسسز بسسسسا افراد شرور و بدکار مصسسسساحبت و دوسسسسستی‬
‫نمی‌نماید‪.‬‬
‫(‪)11‬به‌ بزرگان یاری می‌رسسساند‪ ،‬در صسسورتی که‌ به‌ کمسسک نیاز‬
‫داشتند و با مهربانی با کودکان رفتار می‌نماید‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫به‌ نقل از "السلوک للصف الثانی البتدایی فی المملکة العربیة السعودیة"‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪281‬‬

‫درود و دعای اسلم‪ ،‬سلم کردن است‬

‫آداب سلم کردن‪:‬‬
‫(‪)1‬قبسسل از ین‌که‌ حرف زده‌ شود‪ ،‬بایسسد سسسلم کرد و گفسست‪:‬‬
‫برکاته‪.‬‬
‫‌‬
‫السلم علیکم و رحمة الله‌ و‬
‫ه سسسلم دیگران واجسسب اسسست و بایسسد گفته‌‬
‫(‪)2‬جواب دادن ب ‌‬
‫شود‪ :‬و علیکم السلم و رحمة الله‌ و برکاته‌‪.‬‬
‫(‪)3‬از هسسر مسسسلمانی سسسلم می‌کنیسسد‪ ،‬خواه او را بشناسسسی یسسا‬
‫ناشناس باشد‪.‬‬
‫(‪)4‬هرگاه خواستی از مجلسی بیرون روید‪ ،‬می‌گویید‪ :‬السلم‬
‫علیکم‪.‬‬
‫(‪)5‬کوچسسک از بزرگ‪ ،‬سسسواره از پیاده‪ ،‬پیاده از نشسسسته سسسلم‬
‫می‌کند‪.‬‬
‫(‪)6‬در کارگاه‪ ،‬مدرسسه‌ و خیابان از هسر مسسلمانی سسلم کرده‌‬
‫می‌شود‪ ،‬زیرا سسسلم کردن‪ ،‬درود فرسسستادن اسسست که‌ بایسسد‬
‫هر مسلمانی آن‌را بر زبان براند‪.‬‬
‫رعایت حقوق والدین‬

‫تا به‌ طور شایسته‌ با پدر و مادرم عمل نمایم‪:‬‬
‫(‪)1‬قبسل از آنان سسلم می‌نمایسم و هنگامسی که‌ نزد آنان رفتسم‬
‫می‌گویم‪ :‬السلم علیکم و رحمة الله‌ و برکاته‌‪.‬‬
‫(‪)2‬قبل از این‌که‌ وارد اطاق آنان شوم‪ ،‬اجازه‌ می‌گیرم‪ ،‬یعنی‬
‫در را می‌زنسم و می‌گویسم‪ :‬السسلم علیکسم ‪ ،‬آیسا اجازه‌ هسست‬
‫که‌ وارد شوم؟‪.‬‬
‫(‪)3‬وقتسسی از منزل بیرون آمدم‪ ،‬اجازه‌ می‌گیرم و تسسا وقتسسی به‌‬
‫من اجازه‌ ندهند از منزل بیرون نخواهم رفت‪.‬‬
‫(‪)4‬بسا مهربانسی بسا پدر و مادرم گفتگسو می‌نمایسم و هرگسز صسدای‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪282‬‬

‫خود را در حضور آنان بلند نخواهم کرد‪.‬‬
‫(‪)5‬هنگام ورود و خروج از خانه‌‪ ،‬پدر و مادرم را جلو‬
‫می‌اندازم‪.‬‬
‫(‪)6‬از فرامیسسسسسن پدر و مادرم فرمان‌برداری می‌نمایسسسسسم و به‌‬
‫سخنانشان گوش فرا می‌دهم‪.‬‬
‫(‪)7‬بسا نام‌شان آنان را صسدا نمی‌زنسم‪ ،‬بلکه‌ می‌گویسم‪ :‬ای پدر!‪،‬‬
‫ای مادر!‪.‬‬
‫(‪)8‬قبل از آنان شروع به‌ خوردن و نوشیدن نمی‌نمایم‪.‬‬
‫برخی از بزرگواری‌های والدین در حق شما‬

‫بزرگواری‌های والدین بسیار هستند‪ :‬از جمله‌‪:‬‬
‫(‪)1‬مادرت حدود نه‌ ماه‌ شما را در شکمش حمل کرد و هنگام‬
‫ولدت‪ ،‬سختی‌های زیادی را متحمل شد‪.‬‬
‫(‪)2‬مادرت به‌ شمسسا شیسسر داد و شمسسا را می‌شسسست و ادرار و‬
‫مدفوعات شما را پاک می‌نمود‪.‬‬
‫(‪)3‬پدرت خرج شمسسسسسسسسا را به‌ عهده‌ داشته‌ و هرگونه‌ خوراک‪،‬‬
‫نوشیدنسی‪ ،‬پوشاک و اسسباب‌بازی که‌ خواسسته‌ باشیسد‪ ،‬برایست‬
‫تهیه‌ کرده‌ است‪.‬‬
‫ه نموده‌اند‪.‬‬
‫(‪)4‬پدر و مادرت با هم به‌ سلمتی شما توج ‌‬
‫(‪)5‬هنگامسسی که‌ مریسسض می‌شدیسسد‪ ،‬مادرت از شمسسا پرسسستاری‬
‫می‌کرد و بی‌خوابی را تحمل می‌نمود‪.‬‬
‫ه مدرسسسسه‌ فرسسسستادند تسسسا دانسسسش‬
‫(‪)6‬پدر و مادرت شمسسسا را ب ‌‬
‫بیاموزی و فرد صسسسالحی شویسسسد که‌ از روی آگاهسسسی خدا را‬
‫پرسستش نماییسد و توانایسی کسسب روزی به‌ روشسی صسحیح و‬
‫مشروع را داشته‌ باشید‪.‬‬
‫رعایت ادب با همسایه‌‬

‫آداب تعامل با همسایه‌ عبارت است از‪:‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪283‬‬

‫(‪)1‬بسا فرزندان همسسایه‌ به‌ نحسو شایسسته‌ای رفتار می‌نماییسد‪،‬‬
‫به ‌ عنوان نمونه‌‪ :‬بسسسسا افراد صسسسسالح دوسسسسسستی را برقرار‬
‫می‌سسسسسازید و از ارتکاب گفتار و کردار زشسسسست پرهیسسسسز‬
‫می‌نمایید‪.‬‬
‫(‪)2‬اموال و املک آنان اعسسسسم از ماشیسسسسن‪ ،‬چراغ و ‪ ...‬را در‬
‫معرض اذیت و آزار قرار نمی‌دهد‪.‬‬
‫(‪)3‬هرگز با بلند کردن صدا و یا کشیدن نعره‌ و یا بلند کردن‬
‫صدای رادیو و دستگاه‌ ضبط و صوت همسایگان را مورد‬
‫آزار قرار نمی‌دهید‪.‬‬
‫ه بسا توپ بازی کرد‪ ،‬اگسر موجسب اذیست‬
‫(‪)4‬هرگسز نبایسد در خان ‌‬
‫کردن همسایه‌ و یا آلوده‌ کردن اثاثیه‌ی منزل شود‪.‬‬
‫(‪)5‬نباید اشغال را جلو درب خانه‌ی همسایه‌ گذاشت‪.‬‬
‫(‪)6‬باید به‌ دیدار همسایه‌ رفت و در غم و شادی آنان شرکت‬
‫کرد‪.‬‬
‫(‪)7‬اگسسر یکسسی از افراد همسسسایه‌ بیمار بود‪ ،‬بایسسد به‌ عیادت وی‬
‫ه تسسلی آنان‬
‫رفست و برای او دعسا کرد و بسا کلمات زیبسا ب ‌‬
‫پرداخت‪.‬‬
‫(‪)8‬نباید از اسرار و راز همسایه‌ اطلع پیدا کرد و در صورتی‬
‫که‌ از آن اطلع یافت نباید آن‌را فاش نماید‪.‬‬
‫(‪ )9‬نبایسد از پشست بام و یسا از پنجره‌ به‌ داخسل خانه‌ی همسسایه‌‬
‫نگاه کرد‪.‬‬
‫آداب محافظت از اموال خصوصی و عمومی‬

‫اموال خصوصی همانند‪ :‬ماشین‪ ،‬کتاب‪ ،‬اثاثیه‌ی منزل و ‪...‬‬
‫و اموال عمومسسسسسی ماننسسسسسد‪ :‬باغ‪ ،‬خیابان‪ ،‬مدرسسسسسسه‌‪ ،‬چراغ‌های‬
‫روشن‌سازی کوچه‌ و خیابان‪ ،‬کویسک تلفن و مساجد‪.‬‬
‫آداب محافظت از اموال خصوصی عبارت است از ‪:‬‬
‫(‪)1‬نبایسسد هرگسسز کتاب‌های خود را پاره‌ کنیسسد یسسا آن‌را از بیسسن‬
‫ببرید و یا این‌که‌ آن‌را آلوده‌ نمایید‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪284‬‬

‫(‪)2‬نباید در هنگام مطالعه‌ کتاب‌هایت را نادیده‌ بگیری و آن‌را‬
‫پاره‌ نمایید‪.‬‬
‫(‪)3‬بایسد از کتاب و مجله‌هایسی محافظست نماییسد که‌ حاوی نام‬
‫خدا می‌باشند و آنان را سبک نشمارید‪.‬‬
‫(‪)4‬از اسسباب‌بازی‌هایت محافظست کسن و آن‌سها را نشکسن و یسا‬
‫آن‌سها را در معرض شکسستن و یسا ضایسع نمودن قرار نده‌ و‬
‫یسا این‌که‌ آن‌سها را در دسسترس کسسانی قرار مده‌ که‌ آن‌را‬
‫خراب می‌نمایند و یا می‌شکنند‪.‬‬
‫(‪)5‬از لبا س‌هایت محافظت کن و آن‌را پاره‌ و یا آلوده‌ نکن و‬
‫بدان بازی نکسسن و روی آن‌سسها چیزی ننویسسس و در اماکسسن‬
‫آلوده‌ منشین‪.‬‬
‫محافظت از اموال عمومی عبارت است از‪:‬‬
‫(‪)1‬هرگسز روی دیوار منزل‪ ،‬مدرسسه‌‪ ،‬مسسجد‪ ،‬باغ و خیابان‌سها‬
‫چیزی را ننویس‪.‬‬
‫(‪)2‬شاخه‌های درختان منزل‪ ،‬خیابان و باغ را نشکن‪.‬‬
‫(‪)3‬بسسا آبیاری و خدمت‌رسسسانی به‌ درختان خدمسست کسسن و در‬
‫راستای زیباسازی و محافظت از آن قدم بردار‪.‬‬
‫ه صاحبانشان بازگردان‪.‬‬
‫(‪)4‬اموال گم‌شده‌ی مردم را ب ‌‬
‫(‪)5‬از وسسسسایل خدمات عمومسسسی اعسسسم از کویسسسسک تلفسسسن‪،‬‬
‫چراغ‌های کوچه‌ و خیابان و ‪ ،...‬محافظت کن‪.‬‬
‫(‪)6‬بسا حیوانات و پرندگان به‌ مهربانسی رفتار کسن و هرگسز آنان‬
‫را اذیسست مکسسن و لنه‌هایشان را تخریسسب نکسسن و بچه‌ یسسا‬
‫مادرانشان راجز برای خوردن برندار‪.‬‬
‫(‪)7‬در راسستای نظافست اموال عمومسی اعسم از مدرسسه‌‪ ،‬راه‪،‬‬
‫باغ و مسجد قدم بردار و از نظافت آن‌ها محافظت کن‪.‬‬
‫(‪)8‬اشغال را در اماکن مخصوص خود قرار بده‌‪.‬‬
‫آداب خوردن و نوشیدن‬

‫آداب خوردن عبارت است از‪:‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪285‬‬

‫الله‪.‬‬
‫‌‬
‫(‪)1‬در ابتدای خوردن و هنگام نوشیدن می‌گویید‪ :‬بسم‬
‫ه طوری شایسته‌ و معتدل می‌نشینید‪.‬‬
‫(‪)2‬هنگام خوردن ب ‌‬
‫(‪)3‬خوردن را از جانسب خود شروع می‌کنیسد و دسست‌هایت را‬
‫به‌ دور دراز نمی‌نمایید‪.‬‬
‫(‪)4‬در پایان خوردن می‌گویید‪ :‬الحمد لله‌‪.‬‬
‫(‪)5‬هرگز از غذا عیب و ایراد نمی‌گیرید و با دید احترام بدان‬
‫می‌نگرید‪.‬‬
‫(‪)6‬از غذاهای فاسد و مضر پرهیز می‌کنید‪.‬‬
‫(‪)7‬در اماکن پاک از غذاها محافظت می‌کنید‪.‬‬
‫(‪)8‬هنگامسسی که‌ دیگران مشغول خوردن غذا هسسستند نبایسسد به‌‬
‫آنان نگاه کنید‪.‬‬
‫(‪)9‬نبایسد هنگام خوردن حرکاتسی تنفرآمیسز را انجام دهیسد‪ ،‬مثل‬
‫حرف زدن در حالی که‌ دهانت پر از غذا است‪.‬‬
‫(‪)10‬وقتی که‌ غذای شما با غذای دوستانت تفاوت داشت از‬
‫غذای خود به‌ آنان نیز عطا کن‪.‬‬
‫(‪)11‬نباید کامل سیر شوید‪ ،‬بلکه‌ باید یک سوم برای غذا‪ ،‬یک‬
‫سسسوم برای نوشیدنسسی و یسسک سسسوم را برای تنفسسس قرار‬
‫بدهید‪.‬‬
‫(‪)12‬هرگسز وسسایلی را به‌ عنوان سسفره‌ی خوراک قرار مد ‌‬
‫ه‬
‫که‌ در آن نوشته‌ای وجود دارد‪ ،‬زیرا چه‌ بسسا که‌ در آن نام‬
‫خدا‪ ،‬آیات قرآن و یا احادیث پیامبر نوشته‌ شده‌ باشد‪.‬‬
‫(‪)13‬هرگز در ظرف نوشیدنی فوت نکن‪.‬‬
‫(‪)14‬لقمه‌های کوچک را برای خوردن مهیا کن‪.‬‬
‫(‪)15‬قبل از شروع به‌ خوردن‪ ،‬دست‌هایت را شستشو کن‪.‬‬
‫(‪)16‬با دست راست غذا را تناول کن‪.‬‬
‫(‪)17‬بعسسسد از خوردن دهان و دسسسستانت را بسسسا آب و صسسسابون‬
‫شستشو کن‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪286‬‬

‫آداب نظافت‬

‫آداب نظافت عبارت است از‪:‬‬
‫(‪)1‬حمام کردن‪ ،‬به‌ ویژه‌ قبل از نمازِ روزهای جمعه‌‪.‬‬
‫(‪)2‬شستن دهان و دست‌ها قبل از خوردن غذا و بعد از آن‪.‬‬
‫(‪)3‬استفاده‌ از خمیر و مسواک‪.‬‬
‫(‪)4‬کوتاه کردن ناخن‌ها با ناخن‌گیر‪.‬‬
‫(‪)5‬تراشیدن موی سسسسسسسسسسسر و پاک‌کردن آن به‌ طور مدام و‬
‫پیوسته‌‪.‬‬
‫(‪)6‬محافظت از لباس‌ها و پاک نگه‌ داشتن آن‪.‬‬
‫(‪)7‬محافظت از لباس و کندن آن در منزل و پوشیدن لباسی‬
‫که‌ مخصوص خانه است‌‪.‬‬
‫(‪)8‬پرهیز از حمام کردن در آب‌گذر‪ ،‬آب راکد و گنداب‪.‬‬
‫(‪)9‬پرهیز از استعمال مسواک و حوله‌ی دیگران‪.‬‬
‫(‪)10‬اسسستفاده‌ از دسسستمال هنگام عطسسسه‌ و سسسرفه‌ و قرار‬
‫دادن دست روی دهان در هنگام خمیازه‌ کشیدن‪.‬‬
‫(‪)11‬در جلو مردم آب دهان یا چلم بینی را نریزد‪.‬‬
‫(‪)12‬بهره‌ برداری از مسستراح و دسستشویی به‌ روشسی نیسک و‬
‫محافظت از نظافت آن‪.‬‬
‫(‪)13‬هرگسسسز روی دیوار‪ ،‬صسسسندلی‪ ،‬میسسسز و اجسسسسام چیزی را‬
‫ننویس‪.‬‬
‫(‪)14‬در بهره‌برداری از آب و برق صرفه‌جویی را دنبال کن‪.‬‬
‫(‪)15‬اشغال را در جای مخصوص خود قرار بده‌‪.‬‬
‫(‪)16‬هرگز به‌ صورت ایستاده‌ ادرار نکن‪.‬‬
‫(‪)17‬جلو دیگران دستانت را در دهان و بینی نگذار‪.‬‬
‫(‪)18‬از آب و دسستمال برای پاک کردن دهان و بینسی اسستفاده‌‬
‫کن‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪287‬‬

‫آداب قضای حاجت‬

‫(‪)1‬هنگام ورود به‌ مکان قضای حاجسسسسست‪ ،‬پای چسسسسسﭗ را جلو‬
‫می‌اندازید‪ ،‬زیرا به‌ مکانی نجس می‌روید‪.‬‬
‫الله‪،‬‬
‫‌‬
‫(‪)2‬هنگام ورود به‌ مکان قضای حاجسست می‌گوییسسد‪ :‬بسسسم‬
‫اللهم انی اعوذ بک من الخبث و الخبائث‪.‬‬
‫(‪)3‬هنگام قضای حاجسسست عورت خود را می‌پوشیسسسد و در اثنای‬
‫آن حرف نمی‌زنید‪.‬‬
‫(‪)4‬بعد از پایان قضای حاجت خود را با آب پاک می‌نمایید‪.‬‬
‫(‪)5‬هنگام بیرون آمدن از مکان قضای حاجسست‪ ،‬پای راسسست را‬
‫جلو می‌اندازی و می‌گویید‪ :‬غفرانک‪.‬‬
‫(‪)6‬بعد از آن‪ ،‬دستانت را با آب و صابون پاک می‌نمایید‪.‬‬
‫آداب شوخی‬

‫(‪)1‬نباید شوخی فراوان و بیش از حد معمولی باشد‪.‬‬
‫(‪)2‬پرهیز از به‌کارگیری دست و یا سخنان زشت و زننده‌‪.‬‬
‫(‪)3‬پرهیز از شوخی با کسی که‌ خواهان آن نیست‪.‬‬
‫(‪)4‬پرهیز از دروغ در اثنای شوخی‪.‬‬
‫(‪)5‬پرهیسسز از نکته‌پرانسسی در مورد دیگران و ذکسسر عیوب برای‬
‫شوخی و خنده‌‪.‬‬
‫(‪)6‬پرهیز از شوخی در غرفه‌ی کلس و یا در مسجد و با افراد‬
‫بزرگ‌تر‪.‬‬
‫ه شوخسی‬
‫(‪)7‬در صسورتی که‌ طرف مقابسل خواهان پایان دادن ب ‌‬
‫شد‪ ،‬باید دست برداشته‌ شود‪.‬‬
‫(‪)8‬پرهیز از شوخی در مورد مسایل مربوط به‌ دین‪.‬‬
‫(‪)9‬پیروی از رهنمودهای نبوی در شوخی‪.‬‬
‫(‪)10‬توضیسسسح نتایسسسج شوخسسسی بسسسد‪ ،‬امثال‪ :‬کینه‌توزی‪ ،‬نفرت و‬
‫عداوت‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪288‬‬

‫آداب مجلس‬

‫ه مجلس و خروج از آن‪.‬‬
‫(‪)1‬سلم کردن هنگام ورود ب ‌‬
‫(‪)2‬فراخسسسسسسسسسسسسی دادن به‌ مجلس و دوری از فشار آوردن به‌‬
‫دیگران‪.‬‬
‫(‪)3‬خوش‌رویی با اهل مجلس‪.‬‬
‫(‪)4‬پرهیسز از صسدای کلفست و بلنسد که‌ مایه‌ی اذیست کردن اهسل‬
‫مجلس شود‪.‬‬
‫(‪)5‬رعایست ادب در هنگام نشسستن و دوری از نشسستن بر جای‬
‫بزرگ‌ترها‪.‬‬
‫(‪)6‬قطسع نکردن حرف سسخنران تسا این‌که‌ خود سسخنانش را به‌‬
‫پایان می‌رساند‪.‬‬
‫(‪)7‬نباید مجلس از ذکر خدا و صلوات بر پیامبر خالی باشد‪.‬‬
‫(‪)8‬انتخاب مجالس پاک و پرهیز از مجالس بد‪.‬‬
‫(‪)9‬پرهیز از اذیت کردن اهل مجلس با انجام دادن اعمالی که‌‬
‫موجب تنفر آنان می‌شود‪.‬‬
‫(‪)10‬پرهیسسسسز از اطلع یافتسسسسن محتویات مجلس بدون اجازه‌ی‬
‫صاحب مجلس‪.‬‬
‫(‪)11‬خواندن دعای کفاره‌ی مجلس‪.‬‬
‫آداب زبان‬

‫(‪)1‬راستگویی و پرهیز از دروغ‪.‬‬
‫(‪)2‬بر زبان راندن سسسسخنان زیبسسسا و مباح و پرهیسسسز از سسسسخنان‬
‫زشت و ناهموار‪.‬‬
‫(‪)3‬فراوانی ذکر و یاد خداوند ‪.‬‬
‫(‪)4‬پرهیز از ذکر عیب دیگران‪.‬‬
‫(‪)5‬پرهیز از غیب و سخن‌چینی‪.‬‬
‫ه دیگران‪.‬‬
‫(‪)6‬پرهیز از مسخره‌ و شوخی کردن ب ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪289‬‬

‫آداب لباس‬

‫(‪)1‬پوشیدن لباس‌های پاک و محافظت بر نظافت آن‪.‬‬
‫(‪)2‬پرهیسسز از پوشیدن لباس س‌های غیسسر معمولی و دور از عادت‬
‫مردم و یا لباس‌های مربوط به‌ زنان‪.‬‬
‫(‪)3‬دوری از پوشیدن لباس با تقلید از غیر مسلمان‪.‬‬
‫(‪)4‬نبایسسد بسسا خریدن لباس س‌های گران‌قیمسست‪ ،‬پدر را زیسسر فشار‬
‫قرار داد‪.‬‬
‫(‪)5‬دوری از اسسراف در خریسد لباس و صسدقه‌ دادن لباسس‌های‬
‫اضافی‪.‬‬
‫(‪)6‬محافظت از لباس و پاره‌ نکردن آن‪.‬‬
‫(‪)7‬محافظسسست از پوشیدن عورت در اثنای بازی‪ ،‬شنسسسا‪ ،‬تغییسسسر‬
‫پوشاک و ‪. ...‬‬
‫(‪)8‬جلو انداختن طرف راست هنگام پوشیدن لباس و کفش و‬
‫جلو انداختسن طرف چسﭗ هنگام بیرون آوردن و خواندن دعسا‬
‫هنگام پوشیدن لباس‪.‬‬
‫(‪)9‬پرهیسز از پوشیدن لباسس‌هایی که‌ حاوی تصسویر‪ ،‬یسا عباراتسی‬
‫حرام و یا ناشایسته‌ می‌باشد‪.‬‬
‫(‪)10‬پرهیسسسز از پوشیدن لباسسسس‌های تنسسسگ‪ ،‬شفاف و کوتاه که‌‬
‫عورت را نمی‌پوشد‪.‬‬
‫(‪)11‬پرهیز از پایین کشیدن لباس برای مردان‪.‬‬
‫زندگی روزانه‌ی مسلمان‬

‫(‪)1‬صبح زود بیدار می‌شود‪.‬‬
‫(‪)2‬بعد از بیدار شدن‪ ،‬دعا می‌خواند‪.‬‬
‫(‪)3‬بسسسیار حریسسص اسسست که‌ نماز صسسبح و سسسایر نمازهسسا را به‌‬
‫صورت جماعت در مسجد برگزار نماید‪.‬‬
‫(‪)4‬روی اذکار مأثور برای صسسسسسسبح‌گاه و شبانگاه محافظسسسسسست‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪290‬‬

‫می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)5‬هر روز قرآن را تلوت می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)6‬صسسبحانه‌ را تناول می‌کنسسد و صسسبح زود به‌ مدرس سه‌ و یسسا کار‬
‫روزانه‌اش می‌رود‪.‬‬
‫(‪)7‬برای انجام وظایسف خود کوتاهسی نمی‌کنسد و بسا علقه‌ آن‌را‬
‫انجام می‌دهد‪.‬‬
‫(‪)8‬سسسعی می‌کنسسد که‌ بسسا خانواده‌اش‌ بنشینسسد‪ ،‬به‌ ویژه‌ هنگام‬
‫تناول غذا نزد آنان باشد‪.‬‬
‫(‪)9‬هنگام نیاز به‌ پدر و مادر خود یاری می‌رساند‪.‬‬
‫(‪)10‬برای اجرای فرامیسسسسن پدر و مادرش چنان‌که‌ معصسسسسیت‬
‫نباشد‪ ،‬تلش می‌کند و توجیهات آنان را اجرا می‌نماید‪.‬‬
‫(‪)11‬اگسر بسا دیگران شوخسی کرد‪ ،‬از اذیست و آزار رسساندن به‌‬
‫آنان پرهیز می‌کند‪.‬‬
‫(‪)12‬به‌ همراه خانواده‌ برای دیدار از خویشاوندان می‌رود‪.‬‬
‫(‪)13‬از دوستان بد دوری می‌گزیند‪.‬‬
‫(‪)14‬برای خوابیدن‪ ،‬زود به‌ رختخواب می‌رود‪.‬‬
‫(‪)15‬اوقاتسسش را بسسا مسسسایلی ارزشمنسسد همچون مطالعه‌ پسسر‬
‫می‌نماید‪.‬‬
‫ه غرفه‌‪ ،‬کتاب ‌ها‬
‫(‪)16‬در مسایل خصوصی امثال ترتیب دهی ب ‌‬
‫و ‪ ...‬بعد از خداوند به‌ خود اعتماد می‌نماید‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪291‬‬

‫بعضی از محرمات و منهیات‬

‫‪1‬‬

‫نخست‪ :‬شرک‌ورزی‬
‫شرک‌ورزی یعنی انجام دادن یکی از عبادات برای غیر خداوند ‪.‬‬
‫سسجده بردن‪ ،‬بسه فریاد طلبیدن‪ ،‬ذبسح حیوان و سسایر انواع عبادت‬
‫برای غیر خدا (اعم از اینکه برای زنده‪ ،‬مرده‪ ،‬بت‪ ،‬سنگ‪ ،‬درخت‪،‬‬
‫فرمانروا‪ ،‬پیامبر‪ ،‬ولی‪ ،‬حیوان و امثال آنها باشد)‪ ،‬شرک محسوب‬
‫می‌شود‪ .‬همه ‌اینها زیر مجموعه ‌همان شرکی است که غیر قابل‬
‫عفو و انجام دهنده‌اش را از دایره اسلم خارج می‌کند‪ ،‬مگر اینکه‬
‫مجددا توبه کرده و از آن دست بکشد‪ .‬زیرا خداوند در این زمینه‬
‫می‌فرماید‪:‬‬

‫چ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ ﮨ‬
‫ﯗ‬
‫ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ‬

‫ﮩ ﮬ ﮭ‬
‫ﯘ چ النساء‪٤٨ :‬‬

‫ﮬ ﮭ ﮮﮯ ﮰ‬

‫(بسی گمان خداونسد شرک بسه خود را نمی‌بخشد‪ ،‬ولی گناهان جسز‬
‫آن را از هسر کسس کسه خود بخواهسد می‌بخشسد‪ .‬و هرکسه برای خدا‬
‫شریکی قائل گردد‪ ،‬گناه بزرگی را مرتکب شده است)‪.‬‬
‫بنابر ایسن انسسان مسسلمان بندگسی‪ ،‬بسه فریاد طلبیدن و فروتنیسش‬
‫تنها در برابر خداوند سبحان صورت می‌گیرد‪:‬‬

‫ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣ‬

‫چﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ‬
‫ﯦ چ النعام‪١٦٣ - ١٦٢ :‬‬
‫ﯤ ﯥ‬

‫(بگسو‪ :‬نماز و عبادت و زیستن و مردن من از آن خدا اسست که‬
‫پروردگار جهانیان اسست‪ .‬خدا را هیسچ شریکسی نیسست‪ ،‬و به‌همیسن‬
‫دستور داده شده‌ام‪ ،‬و من اولین مسلمان هستم)‪.‬‬
‫یکسی از مظاهسر شرک اعتقاد بسه وجود زن و فرزنسد برای خداونسد‬
‫سبحان است‪ ،‬قرآن در نفی این امر می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ‬
‫‪1‬‬

‫به‌ نقل از کتاب" دین السلم"‪.‬‬

‫ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪292‬‬

‫ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ چ الخلص‪٤ - ١ :‬‬
‫سرورِ والي برآورنده اميدها و‬
‫(بگو‪ :‬خدا‪ ،‬يگانه يكتا است‪ .‬خدا‪َ ،‬‬
‫برطرف كننده نيازمنديهسا اسست‪ .‬نزاده اسست و زاده نشده اسست‪.‬‬
‫و كسي همتا و همگون او نمي‌باشد)‪.‬‬

‫دوم‪ :‬مراجعه‌ به‌ ساحران‪ ،‬کاهنان و مدعیان علم غیب‬
‫سحر و غیب گویی کفر محسوب می‌شوند چون انسان ساحر و‬
‫جادوگسر بدون ارتباط بسا شیاطیسن و عبادت کردنشان نمی‌توانسد بسه‬
‫مرتبه جادوگری برسد‪ ،‬و لذا خداوند می‌فرماید‪:‬‬
‫ازس ساینس سروس سنبایدس سمسلمانس سمتعهد‪ ،‬سبهس سسحرس سوس سافسونگریس سروی‬
‫آورده‪،‬س سازس سآنانس سسؤالس سنمایدس سوس سیاس ساخبارس سوس سادعاهایشانس سدرباره‬
‫حوادث و رخدادهای آینده‪ ،‬خواندن کف دست و فنجان و امثال‬
‫این‌گونه خرافات و اباطیل را تصدیق کند‪ ،‬چرا که خداوند سبحان‬
‫با صراحت هرچه تمامتر پیرامون اختصاص علم غیب به خودش‬
‫چنین می‌فرماید‪:‬‬
‫ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰﭱ چ النمل‪٦٥ :‬‬
‫چﭧ ﭨ ﭩ‬
‫(بگو‪ :‬کسانی که در آسمانها و زمین هستند غیب نمی‌دانند جز‬
‫خدا)‪.‬‬
‫سسسسسوسسس سسسیاسسس سسسمی‌فرماید‪:‬سسسسس چ‬

‫ﯼ ی ی ی‬
‫ﰈ ﰉ ﰊ چ الجن‪٢٧ - ٢٦ :‬‬

‫(دانندهس سغیبس سخداس ساست‪،‬س سوس سهیچس سکسیس سراس سبرس سغیبس سخودس سآگاه‬
‫نمی‌سازد‪.‬س سمگرس سپیغمبریس سکهس سخداس سازس ساوس سخشنودس سباشد‪.‬س سخدا‬
‫محافظان و نگهبانانی در پیش و پس او روان می‌دارد)‪.‬‬
‫سوم‪ :‬ستم‌کردن در حق دیگران‬
‫ظلم و ستم میدان فراخنایی دارد که بسیاری از اعمال و صفات‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪293‬‬

‫زشسست تاثیسسر گذار بر فرد و جامعسسه را در خود جای می‌دهسسد‪ ،‬حال‬
‫آن ‌که خداوند مهربان به ما اعلم فرموده که ستم و ستمگران را‬
‫دوست نمی‌دارد‪ ،‬چنانچه در یکی از احادیث قدسی آمده است‪:‬‬

‫«يا عبادي إني حرمت الظلم على نفسي‪ ،‬وجعلته بينكم‬
‫‪1‬‬
‫محرماً‪ ،‬فل تظالموا»‬
‫(ای بندگانم! بی گمان من ستم را بر خود و شما حرام کرده‌ام‬
‫پس نسبت به یکدیگر ستم روا مدارید)‪.‬‬
‫َ‬
‫خا َ‬
‫ما»‪ .‬قَالُوا‪ :‬يَا‬
‫صْر أ َ َ‬
‫مظْلُو ً‬
‫ما أوْ َ‬
‫ك ظَال ِ ً‬
‫و پیامبر َ فرمود‪« :‬ان ْ ُ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ما؟ قَا َ‬
‫سو َ‬
‫ل‪:‬‬
‫ما‪ ،‬فَكي ْ َ‬
‫َر ُ‬
‫صُره ُ ظال ِ ً‬
‫مظلو ً‬
‫صُره ُ َ‬
‫ف نَن ْ ُ‬
‫ل الل ّهِ! هَذ َا نَن ْ ُ‬
‫ْ‬
‫‪2‬‬
‫خذ ُ فَوْقَ يَدَيْهِ» ‪.‬‬
‫«تَأ ُ‬
‫(«بسه برادرت چسه ظالم باشسد و چسه مظلوم‪ ،‬كمسك كسن»‪ .‬اصسحاب‬
‫گفتنسد‪ :‬اي رسسول خدا! كمسك بسه مظلوم‪ ،‬روشسن اسست ولي چگونسه‬
‫بسه ظالم كمسك كنيسم؟ رسسول الله ‌ فرمود‪« :‬دسست او را بگيريسد»‪.‬‬
‫(و از ظلم كردن‪ ،‬باز داريد))‪.‬‬
‫چهارم‪ :‬ریختن خون مردم به ناحق‬
‫ریختن خون دیگران به ناحق در اسلم جزو گناهان بسیار بزرگ‬
‫محسوبس سشدهس سوس سقاتلس سدرس سدنیاس سدچارس سسخت‌ترینس سعذابس سیعنی‬
‫قصاص– مگسر در صسورت عفسو و گذشست اولیاي دم‪ -‬خواهدس سشد‪،‬‬
‫خداوند متعال در این زمینه چنین می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ‬
‫ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫﭬ ﭭ‬
‫ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ‬
‫ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ‬
‫ﭺ چ المائدة‪٣٢ :‬‬
‫(به‌همینس سجهتس سبرس سبنیس ساسرائیلس سمقررس سداشتیمس سکهس س‌هرس سکس‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫شرح نووی بر صحیح مسلم (‪.)16/133‬‬
‫بخارى‪2 4 4 4 :‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪294‬‬

‫انسانیس سراس سبدونس سارتکابس سقتل‪،‬س سیاس سفسادس سدرس سزمینس سبکشد‪،‬س سچنان‬
‫است که گوئی همه انسانها را کشته است‪ ،‬و هر کس انسانی را‬
‫از مرگ رهائی بخشد‪ ،‬چنان است که گوئی همه مردم را زنده‬
‫کردهس ساست؛س سوس سپیغمبرانس سماس سهمراهس سباس سمعجزاتس سآشکارس سوس سآیات‬
‫روشن به پیش ایشان آمدند و اما بسیاری از آنان پس از آن در‬
‫روی زمین را اسراف پیش گرفتند)‪.‬‬
‫درس سجاییس سدیگرس سمی‌فرماید‪ :‬چ ﮓ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ‬
‫ﮡ ﮢ ﮣ چ النساء‪٩٣ :‬‬
‫ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ‬
‫(و کسی که مؤمنی را از روی عمد بکشد کیفرش دوزخ است و‬
‫جاودانه در آنجا می‌ماند و خداوند بر او خشم می‌گیرد و او را از‬
‫رحمتس سخودس سمحرومس سمی‌سازدس سوس سبرایس ساوس سعذابس سبزرگیس سآماده‬
‫است)‪.‬‬
‫ﭘنجم‪ :‬چﭙاول کردن اموال مردم‬
‫چپاول کردن اموال مردم خواه از طریسسق دزدی‪ ،‬یسسا غصسسب‪ ،‬یسسا‬
‫رشوه‌خواری‪ ،‬یسا فریب‌کاری‪ ،‬و یسا ‪ ...‬باشسد‪ ،‬خداونسد در مورد آن‬
‫می‌فرماید‪:‬‬

‫ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ‬

‫چﭟ ﭠ ﭡ‬
‫ﭬ ﭭ چ المائدة‪٣٨ :‬‬

‫ﭦ ﭧ‬

‫ﭨﭩ ﭪ ﭫ‬

‫(دست مرد دزد و زن دزد را به كيفر عملي كه انجام داده‌اند به‬
‫عنوان يسك مجازات الهسي قطسع كنيسد‪ ،‬و خداونسد (بر كار خود) چيره‬
‫و (در قانونگذاري خويسسسش) حكيسسسم اسسسست (و براي هسسسر جنايتسسسي‬
‫عقوبت مناسبي وضع مي‌كند تا مانع پخش آن گردد))‪.‬‬
‫خداوند متعال می‌فرماید‪ :‬چ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ چ البقرة‪١٨٨ :‬‬
‫(و اموال خودتان را بسه باطسل (و ناحسق ‪ ،‬همچون رشوه و ربسا و‬
‫غصب و دزدي‪ )...‬در ميان خود نخوريد)‪.‬‬
‫خداونسسسد متعال می‌فرمایسسسد‪ :‬چ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﮋ ﮌ‬
‫ﮍ ﮎﮏ ک ﮑ ﮒ چ النساء‪١٠ :‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪295‬‬

‫(بيگمان كسسسساني كسسسه اموال يتيمان را بسسسه ناحسسسق و سسسستمگرانه‬
‫مي‌خورنسد‪ ،‬انگار آتسش در شكمهاي خود (مي‌ريزنسد و) مي‌خورنسد‪.‬‬
‫(چرا كسه آنچسه مي‌خورنسد سسبب دخول ايشان بسه دوزخ مي‌شود) و‬
‫(در روز قيامت) با آتش سوزاني‌ خواهند سوخت)‪.‬‬
‫اسسسسلم بسسسا قدرت و نیروی خود برای پیکار بسسسا چپاول‌گران قیام‬
‫می‌کنسد و بسا تمام توان خود در ایسن زمینه‌ سسخت‌گیری می‌نمایسد و‬
‫عقوباتسی سسنگین و طاقت‌فرسسا را برای آنان و تمامسی کسسانی در‬
‫نظر گرفته‌ که‌ به‌ نظام و امنیت جامعه‌ ضربه‌ وارد می‌کنند‪.‬‬
‫ششم‪ :‬فریب‪ ،‬غدر و خیانت‬
‫غدر و خیانت نیز از جمله صفات زشت و ناپسندی است که باید‬
‫مسسلمان آگاه و ملتزم در داد و سستدها و سسایر زمینه‌های زندگسی‬
‫جدا از آن پرهیز نماید‪ ،‬خداوند می‌فرماید‪:‬‬

‫ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ‬

‫چﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ‬
‫ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ‬
‫چ المطففين‪٦ - ١ :‬‬

‫ﯠ ﯡ‬

‫ﯢ ﯣ ﯤ‬

‫(واي بسسسه حال كاهندگان (از جنسسسس و كالي مردمان بسسسه هنگام‬
‫خريد و فروش با ايشان)! ساني كه وقتي (در معامله) براي خود‬
‫مي‌پيمايند (يا وزن و متراژ مي‌نمايند) به تمام و كمال و افزون بر‬
‫اندازه لزم دريافسست مي‌دارنسسد و هنگامسسي كسسه (در معامله) براي‬
‫ديگران مي‌پيماينسد يسا وزن مي‌كننسد‪ ،‬از اندازه لزم مي‌كاهنسد‪ .‬آيسا‬
‫اينان گمان نمي‌برنسد كسه دوباره زنده مي‌گردنسد (و بايسد حسساب و‬
‫كتاب چنيسسن افزايسسش و كاهشسسي را پسسس بدهنسسد؟)‪ .‬در روز بسسسيار‬
‫بزرگ و هولناكسسي (بسسه نام قيامسست)‪ .‬همان روزي كسسه مردمان در‬
‫پيشگاه پروردگار جهانيان (براي حساب و كتاب) برپا مي‌ايستند)‪.‬‬
‫پیامبر خدا هم در این راستا چنین می‌فرماید‪:‬‬
‫«من غشنا فليس منا»‪.1‬‬
‫‪1‬‬

‫صحیح مسلم (‪.)2/109‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪296‬‬

‫(کسی که مارا فریب دهد از ما نیست)‪.‬‬
‫خداونسسسد می‌فرمایسسسد‪ :‬چ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ چ‬
‫النساء‪١٠٧ :‬‬
‫(بسسی گمان خداونسسد خیانسست کنندگان گناه پیشسسه را دوسسست‬
‫نمی‌دارد)‪.‬‬
‫هفتم‪ :‬تجاوز به مردم‬
‫اسسلم اعمال زشتسی همچون‪ :‬هتسک حرمست و تخریسب شخصسیت‬
‫مردم از طریسسسق دشنام‪ ،‬غیبسسست‪ ،‬سسسسخن چینسسسی‪ ،‬رشسسسک بردن‪،‬‬
‫بدگمانی‪ ،‬جاسوسی‪ ،‬ریشخند و امثال آنها را حرام کرده‌ است‪.‬‬
‫از ایسسن رو اسسسلم بر بنیان نهادن جامعه‌ای سسسالم و پاکیزه کسسه‬
‫محبست‪ ،‬برادری و همکاری بر آن سسایه افکنسد‪ ،‬تاکیسد ورزیده و بسه‬
‫شدت با همه بیماریهای اجتماعی همچون‪ :‬غرض‌ورزی‪ ،‬کینه‌توزی‬
‫و خودخواهسسسی کسسسه جامعسسسه را بسسسه اضمحلل می‌کشانسسسد‪ ،‬مبارزه‬
‫می‌کند‪.‬‬
‫خداونسسسسسسسسسد می‌فرمایسسسسسسسسسد‪ :‬چ ﯨ ﯩ‬

‫یی ی‬
‫ﰎﰐﰐﰐ‬

‫ﯼ‬
‫ﰐﰐ ﰒﰐ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ‬
‫ﰈﰐ ﰉ ﰊ‬
‫ﭙ ﭚ ﭛﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ‬
‫ﭖ ﭗ ﭘ‬
‫ﭢﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫﭬ ﭭ ﭮﭯ ﭰ ﭱ‬
‫ﭲ ﭳ ﭴ چ الحجرات‪١٢ – ١١ :‬‬
‫(ای کسانی که‌ایمان آورده‌اید! نباید گروهی از مردان شما گروه‬
‫دیگری را اسسستهزا کننسسد‪ ،‬شایسسد آنان بهتسسر از اینان باشنسسد‪ ،‬و نبایسسد‬
‫زنانسسی زنان دیگری را اسسستهزا کننسسد‪ ،‬زیرا چسسه بسسسا آنان از اینان‬
‫خوب‌ستر باشنسد‪ ،‬و همدیگسر را طعنسه نزنیسد و مورد عیبجویسی قرار‬
‫ندهید‪ ،‬و یکدیگر را با القاب زشت و ناپسند مخوانید و منامید‪ .‬چه‬
‫بسد اسست‪ ،‬بعسد از ایمان آوردن‪ ،‬سسخنان ناگوار و گناه آلود گفتسن و‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪297‬‬

‫بر زبان راندن! کسسانی کسه دسست برندارنسد و توبسه نکننسد‪ ،‬ایشان‬
‫سسستمگرند‪.‬ای کسسسانی که‌ایمان آورده‌ایسسد! از بسسسیاری از گمانهسسا‬
‫بپرهیزید‪ ،‬که برخی از گمانها گناه است‪ ،‬و جاسوسی و پرده‌دری‬
‫نکنیسد‪ ،‬و یکسی از دیگری غیبست ننمایسد؛ آیسا هیسچ یسک از شمسا دوسست‬
‫دارد کسه گوشست برادر مرده خود را بخورد؟ بسه یقیسن همسه شمسا از‬
‫مرده خواری بدتان می‌آید از خدا پروا کنید‪ ،‬بی گمان خداوند بس‬
‫توبه پذیر و مهربان است)‪.‬‬
‫اسلم همچنین به شدت با نژاد پرستی و طبقه‌بندی افراد جامعه‬
‫مبارزه می‌کنسسد‪ ،‬زیرا همسسه انسسسان‌ها اعسسم از عرب‪ ،‬عجسسم‪ ،‬سسسفید‬
‫پوست و سیاه پوست از نظر اسلم مساوی‌اند و تنها معیار تقوی‬
‫و قانونمندی اسسست کسسه آنان را تمایسسز می‌بخشسسد‪ .‬همگسسی به‌ طور‬
‫مساوی برای انجام اعمال صالح تلش می‌کنند‪:‬‬

‫ﭽ ﭾ ﭿﮀ ﮁ‬

‫ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ چ‬
‫چﭵ ﭶ ﭷ‬
‫ﮃ ﮄ ﮅﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﮋ چ الحجرات‪١٣ :‬‬

‫ﮂ‬

‫(ای مردمان! ما شما را از مرد و زنی آفریده‌ایم‪ ،‬و شما را تیره‬
‫تیره و قبیله و قبیله نموده‌ایسم تسا همدیگسر را بشناسسید‪ ،‬بسی گمان‬
‫گرامی‌تریسسن شمسسا در نزد خدا متقی‌تریسسن شمسسا اسسست‪ ،‬خداونسسد‬
‫مسلما آگاه و باخبر است)‪.‬‬
‫هشتم‪ :‬قمار بازی‪ ،‬شراب‌خواری و اعتیاد به‌ مواد‬
‫مخدر‬

‫ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ‬
‫خداوند می‌فرماید‪ :‬چ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ‬
‫ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ‬
‫ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ چ‬
‫المائدة‪٩١ – ٩٠:‬‬
‫( اي مؤمنان! ميخوارگسي و قماربازي و بتان (سسنگيي كسه در كنار‬
‫آنهسسا قربانسسي مي‌كنيسسد) و تيرهسسا ( و سسسنگها و اوراقسسي كسسه براي‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪298‬‬

‫بخت‌آزمائي و غيبگوئي بسسه كار مي‌بريسسد ‪ ،‬همسسه و همسسه از لحاظ‬
‫معنوي) پليدنسسسد و (ناشسسسي از تزييسسسن و تلقيسسسن) عمسسسل شيطان‬
‫مي‌باشند‪ .‬پس از (اين كارهاي) پليد دوري كنيد تا اين كه رستگار‬
‫شويسسد‪ .‬اهريمسسن مي‌خواهسسد از طريسسق ميخوارگسسي و قماربازي در‬
‫ميان شما دشمنانگي و كينه‌توزي ايجاد كند و شما را از ياد خدا و‬
‫خواندن نماز باز دارد‪ .‬پسسس آيسسا (از ايسسن دو چيزي كسسه پليدنسسد‪ ،‬و‬
‫دشمنانگسسي و كينه‌توزي مي‌پراكننسسد‪ ،‬و بندگان را از ياد خدا غافسسل‬
‫مي‌كننسد‪ ،‬و ايشان را از همسه عبادات‪ ،‬بسه ويژه نماز كسه مهمتريسن‬
‫آنها است‪ ،‬باز مي‌دارند) دست مي‌كشيد و بس مي‌كنيد؟!)‪.‬‬
‫نهم‪ :‬خوردن گوشت مردار‪ ،‬خوک و خون‬
‫یکسی دیگسر از محرمات‪ ،‬خوردن چیزهایسی اسست که‌ برای انسسان‬
‫ضرر و زیان دارنسسد و حیواناتسسی که‌ برای غیسسر خدا ذبسسح شده‌انسسد‪،‬‬
‫خداوند در این خصوص می‌فرماید‪:‬‬

‫چﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﮋ‬
‫ﮌ ﮍ ﮎ ﮏ ک ﮑ ﮒ ﮓ گ گ ﮖ ﮗﮘ ﮙ ﮚ‬
‫ﮡﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ چ البقرة‪:‬‬
‫ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ‬
‫‪١٧٣ – ١٧٢‬‬
‫(ای کسسانی که‌ایمان آورده‌ایسد! از چیزهای پاکیزه‌ای بخوریسد کسه‬
‫روزی شمسا سساخته‌ایم‪ ،‬و سسپاس خدای را بسه جسا آوریسد‪ ،‬اگسر او را‬
‫پرسسستش می‌کنیسسد‪.‬تنهسسا مردار و خون و گوشسست خوک و آنچسسه نام‬
‫غیسر خدا بر آن گفتسه شده باشسد‪ ،‬بر شمسا حرام کرده اسست‪ .‬ولی‬
‫آن کس که مجبور شود در صورتی که علقه‌مند و متجاوز نباشد‪،‬‬
‫گناهی بر او نیست‪ .‬بی گمان خداوند بخشنده و مهربان است)‪.‬‬

‫دهم‪ :‬ارتﮑاب زنا‬
‫زنسسا از منظسسر اسسسلم بسسه عنوان یکسسی از گناهان بزرگ و کرداری‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪299‬‬

‫زشسست محسسسوب می‌گردد کسسه بنیان اخلق و جوامسسع را متلشسسی‬
‫کرده و زمینسه اختلط نسسبها‪ ،‬فروپاشسی خانواده‌سها و از بیسن رفتسن‬
‫تربیتسسی صسسحیح را فراهسسم می‌سسسازد‪ .‬و از سسسوی دیگسسر‪ ،‬فرزندان‬
‫زنا‌زاده تلخسسسی جنایسسست و ناخوشایندی جامعسسسه را نیسسسز بسسسه وضوح‬
‫احساس می‌کنند‪ ،‬و لذا قرآن کریم چه خوب می‌فرماید‪:‬‬
‫ک ﮑ ﮒ ﮓ چ السراء‪٣٢ :‬‬
‫ﮏ‬
‫چ ﮊ ﮋ ﮌﮍ ﮎ‬
‫(و به زنا نزدیک نشوید که زنا گناه بسیار زشت و بدترین راه و‬
‫شیوه است)‪.‬‬
‫یکسسی دیگسسر از آثار منفسسی و مخرب زنسسا انتشار بیماریهای مهلک‬
‫جنسی است‪ ،‬پیامبر خدا می‌فرماید‪:‬‬
‫«مسسا انتشرت الفاحشسسة فسسي قوم قسسط حتسسى يعلنوا بهسسا‪ ،‬إل فشسسا‬
‫فيهم الطاعون والمراض‪ ،‬التي لم تكن في أسلفهم»‪.1‬‬
‫(زنا و بدرفتاری میان هر قومی منتشر شود‪ ،‬خداوند ایشان را‬
‫به طاعون و بیماریهایی بی سابقه‌ای مبتل می‌سازد)‪.‬‬
‫از ایسن رو اسسلم همسه راههای منتهسی بدان را از قبیسل پرهیسز از‬
‫چشسم چرانسی و لزوم پوشسش کامسل برای زنان بسه منظور حفسظ‬
‫حریسم جامعسه‪ ،‬تحریسم کرده اسست‪ ،‬و در مقابسل‪ ،‬زود ازدواج کردن‬
‫را دسسستور داده و پاداشسسی نیسسز بر آن مترتسسب نموده اسسست تسسا‬
‫خانواده‌ای سسالم و پاکدامسن سسربرآورد کسه پرورشگاهسی موفسق و‬
‫مطمئن برای کودکان امروز و مردان آینده باشد‪.‬‬
‫یازدهم‪ :‬رباخواری‬
‫ربا در زمره گناهان بزرگ به‌شمار می‌رود‪ ،‬زیرا از یک طرف‬
‫اساس و بنیان اقتصاد را ویران ساخته و از طرفی دیگر استثمار‬
‫و بهره‌کشی از نیازمندان و مستضعفان می‌باشد‪.‬‬
‫ربا یعنی این‌که مبلغی بدهی به شخصی داده شود تا در وقت‬
‫تسویه حساب بهره مقرر را به وی بدهد‪ ،‬بنابر این رباخوار از نیاز‬
‫‪1‬‬

‫سنن ابن ماجه (‪.)2/1332‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪300‬‬

‫مستمندان سوء استفاده کرده و بدهی‌های متراکمی ‌را بر آنان‬
‫تحمیل می‌کند‪.‬‬
‫علوهس سبرس سآن‪،‬س سرباخوارس سازس سنیازس سبازرگان‪،‬س سصنعت‌گر‪،‬س سکشاورزس سو‬
‫دیگران نیز در زمینه احتیاج به نقدینگی به نفع خود بهره برداری‬
‫کردهس سوس سبدونس ساینکهس سشریک‌شانس سباشدس سسودهایس سزیادیس سبرس سآنان‬
‫تحمیلس می‌نمایدس در حالیس کهس ‌ایشانس در معرضس ورشکستگیس و‬
‫زیان دیدن هم هستند‪ ،‬لذا هرگاه ‌این بازرگان دچار خسارتی شد‬
‫بدهی‌های فراوانی به نفع رباخوار بر وی سنگینی می‌کند‪ ،‬حال‬
‫آن‌که اگر هر دو گروه بر اساس تعالیم اسلم به صورت مضاربه‬
‫با هم شریک بودند‪ ،‬همواره چرخه اقتصاد به نفع همه در حرکت‬
‫و تکاپو می‌بود‪.‬‬
‫خداوند حکیم مسلمانان را در این راستا چنین آموزش می‌دهد‪:‬‬

‫چﮥ ﮧ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ‬
‫ﮰﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜ ﯝ‬
‫ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨﯩ‬
‫چ البقرة‪٢٨٠ – ٢٧٨ :‬‬
‫(ای کسانی که‌ایمان آورده‌اید! از خدا بپرهیزید و آن‌چه از ربا‬
‫باقی مانده است فرو گذارید‪ ،‬اگر مؤمن هستید‪ .‬پس اگر چنین‬
‫نکردید‪ ،‬بدانید که به جنگ با خدا و پیغمبرش برخاسته‌اید‪ ،‬و اگر‬
‫توبه کردید اصل سرمایه‌هایتان از آن شما است‪ ،‬نه ستم می‌کنید‬
‫وس سنهس سبهس س‌شماس سستمس سمی‌رود‪.‬س سوس ساگرس ستنگدستس سباشد‪،‬س سپسس سمهلت‬
‫می‌شود تا گشایشی فرا رسد‪ ،‬و اگر ببخشید‪ ،‬برایتان بهتر خواهد‬
‫بود اگر بدانید)‪.‬‬

‫دوازدهم‪ :‬بخل و مال پرستی‬
‫صسفت زشست بخسل و آزمندی از خودخواهسی و خودپرسستی نشات‬
‫می‌گیرد کسسسه انسسسسان مال پرسسسست از پرداخسسست زکات به‌ فقرا و‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪301‬‬

‫مسسساکین‪ ،‬خدمسست بسسه جامعسسه و تحکیسسم اصسسل همیاری و برادری‬
‫امتناع می ورزد‪ ،‬خداوند متعال در این زمینه می‌فرماید‪:‬‬

‫چ‬
‫یی ی‬
‫ﰎﰐﰐ ﰐﰐ‬

‫ﯼ‬
‫ﰈﰐﰐﰐﰐﰐﰐﰐﰐ ﰉﰊ‬
‫چ آل عمران‪١٨٠ :‬‬
‫ﰒﰐ‬

‫(آنان کسه نسسبت بدان‌سچه خداونسد از فضسل و نعمست خود بدیشان‬
‫ه این کار برای آنان‬
‫عطا کرده است بخل می‌ورزند‪ ،‬گمان نکنند ک ‌‬
‫ه ایسسن کار برای آنان بسسد‬
‫خوب اسسست و بسسه سسسود ایشان اسسست‪ ،‬بلک ‌‬
‫است و به زیان ایشان است‪ ،‬در روز قیامت همان چیزی که بدان‬
‫بخسسل ورزیده‌انسسد طوق ایشان خواهسسد گشسست‪ .‬و همسسه آن‌سسچه در‬
‫آسسمان‌ها و زمیسن اسست از آن خدا اسست و سسرانجام هسم همسه بسه‬
‫ارث خواهد برد‪ ،‬و خداوند از آن‌چه می‌کنید‪ ،‬آگاه است)‪.‬‬
‫سیزدهم‪ :‬دروغ و گواهی‌دادن دروغ‬
‫پیامسسبر فرمود‪ « :‬وَإ ِسس َّ‬
‫جورِ‪ ،‬وَإ ِسس َّ‬
‫جوَر‬
‫ب يَهْدِي إِلَى الْفُ ُ‬
‫ن الْكَذِسس َ‬
‫ن الْفُ ُ‬
‫َ‬
‫يَهْدِي إِلَى النَّارِ‪ ،‬وَإ ِ َّ‬
‫ج َ‬
‫عنْد َ الل ّهِ كَذَّابًا»‪.‬‬
‫ب ِ‬
‫حتَّى يُكْت َ َ‬
‫ب َ‬
‫ل لَيَكْذ ِ ُ‬
‫ن الَّر ُ‬
‫(همانا دروغگويي‪ ,‬انسان را بسوي فسق و فجور سوق مي‌دهد‪ .‬و‬
‫فسق و فجور‪ ,‬انسان را به جهنم مي‌كشاند‪ .‬و شخص‪ ،‬به اندا‌زه‌اي‬
‫دروغ مي‌گويسسسد كسسسه نزد خداونسسسد‪ ،‬در زمره‌ي دروغگويان نوشتسسسه‬
‫مي‌شود)‪.‬‬
‫و یکسسی دیگسسر از انواع دروغ‌های منفور‪ ،‬گواهسسی دروغ می‌باشسسد‪،‬‬
‫ه شدت هشدار می‌داد و اصسحاب را از آن‬
‫پیامسبر در ایسن زمینه‌ ب ‌‬
‫منع می‌نمود و با صدای بلند خطاب به‌ اصحاب خود فرمود‪:‬‬
‫َ‬
‫َ ُ‬
‫ل الل َّهِ‪ ،‬قَا َ‬
‫سو َ‬
‫ل‪:‬‬
‫م بِأكْبَرِ الْكَبَائِرِ»؟ ثَلث ًا‪ .‬قَالُوا‪ :‬بَلَى ي َا َر ُ‬
‫«أل أنَبِّئُك ُ ْ‬
‫َّ‬
‫ْ‬
‫شَرا ُ‬
‫متَّكِئًا فَقَا َ‬
‫«ال ِ ْ‬
‫ل‪« :‬أَل‬
‫س وَكَا َ‬
‫ن» َو َ‬
‫ن ُ‬
‫جل َ َ‬
‫ك بِالل هِ‪َ ،‬وعُقُو قُ الوَالِدَي ْ ِ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ما َزا َ‬
‫ل الُّزورِ» قَا َ‬
‫وَقَوْ ُ‬
‫ت‪.‬‬
‫ل يُكَّرُِرهَا َ‬
‫ه َ‬
‫سك َ َ‬
‫حت ّى قُلنَا‪ :‬ليْت َ ُ‬
‫ل‪ :‬فَ َ‬
‫(«آيا شما را از بزرگترين گناهان كبيره با خبر نسازم»؟ صحابه‬
‫عرض كردنسسسسد‪ :‬بلي اي رسسسسسول خدا‪ .‬رسسسسسول اكرم فرمود‪:‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪302‬‬

‫«شرك ورزيدن بسه خداونسد و نافرمانسي پدر ومادر»‪ .‬آنگاه بعسد از‬
‫اين‌سكه تكيسه داده بود‪ ،‬نشسست و فرمود‪« :‬آگاه باشيسد كسه شهادت‬
‫ناحسسق نيسسز از گناهان كسسبيره اسسست»‪ .‬و آن‌قدر ايسسن جمله را تكرار‬
‫كرد كه ما ( با خود) گفتيم‪ :‬اي كاش! ساكت مي شد)‪.‬‬
‫گفتنسسسی اسسسست که‌ پیامسسسبر از این‌رو آن جمله‌ را تکرار کرده‌ که‌‬
‫مبادا امتش مرتکب آن شوند‪.‬‬
‫چهاردهم‪ :‬تﮑبر‪ ،‬غرور و خودﭘسندی‬
‫ه صفاتی زشت و منفور هستند‬
‫تکبر‪ ،‬غرور و خود پسندی از جمل ‌‬
‫ه ما خبر‬
‫ه در دین اسلم هیچ‌گونه‌ جایگاهی ندارند‪ ،‬و خداوند ب ‌‬
‫ک ‌‬
‫داده‌ که‌ ایشان متکسسبرین را دوسسست ندارد و در مورد سسسرنوشت‬
‫قیامت آنان فرموده‌ است‪:‬‬
‫چ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ چ الزمر‪٦٠ :‬‬
‫انسسان متکسبر‪ ،‬مغرور و خودپسسند هسم از نظسر خدا و هسم از نظسر‬
‫مردم منفور و زشت جلوه‌ داده‌ می‌شود‪.‬‬
‫ﭘانزدهم‪ :‬توبه‌ از محرمات‬
‫بر هسسسر مسسسسلمان آگاه و متعهدی لزم اسسسست از همسسسه گناهان و‬
‫نافرمانیهای الهسسسسی بسسسسه شدت حذر نمایسسسسد‪ ،‬چون در روز آخرت‬
‫کوچک‌تریسسسن کردارهای خیسسسر و شسسسر مورد حسسسساب و کتاب قرار‬
‫می‌گیرد‪ ،‬اگر كار نيكو كرده باشد‪ ،‬آن را خواهد ديد و پاداشش را‬
‫خواهسسد گرفسست‪ ،‬و اگسسر كار بسسد كرده باشسسد‪ ،‬آن را خواهسسد ديسسد و‬
‫سزايش را خواهد چشيد‪.‬‬
‫لذا انسسسان مسسسلمان هرگاه مرتکسسب یکسسی از آنهسسا شسسد در اولیسسن‬
‫فرصت ممکن به خدا روی آورده و از ایشان آمرزش بخواهد‪.‬‬
‫توبه نصوح و صادقانه ‌این است که انسان از گناه دست بکشد‪،‬‬
‫از انجامسسش پشیمان شود و تصسسمیم جدی و قاطعانسسه بگیرد کسسه‬
‫دوباره در دام آن گرفتار نیاید‪ ،‬و علوه بر اینها اگر ستمی‌ کرده و‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪303‬‬

‫حسق کسسی بر گردنسش بود بایسد یسا حقسش را مسسترد نمایسد و یسا‬
‫درخواسست عفسو و گذشست از وی بکنسد‪ .‬چنیسن توبه‌ای صسادقانه و‬
‫مورد پذیرش خداوند رحمان خواهد بود‪.‬‬
‫یکسی دیگسر از صسفات مؤمسن متعهسد اسستغفار و آمرزش خواهسی‬
‫بسسیار در برابر نافرمانیهسا از درگاه احدیست اسست‪ ،‬خداونسد متعال‬
‫مسلمانان را در این رابطه چنین دستور می‌فرماید‪:‬‬
‫چ نوح‪١٠ :‬‬
‫چی ی ی‬
‫(از پروردگار خویسش طلب آمرزش کنیسد کسه او بسسیار آمرزنده‬
‫است)‪.‬‬
‫خداوند سبحان در رابطه با ارزش توبه و تقبیح نومیدی از درگاه‬
‫احدیت‪ ،‬می‌فرماید‪:‬‬

‫چ ﮣ ﮤ ﮥ ﮧ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬ ﮭ ﮮﮯ ﮰ ﮱ‬
‫ﯛ ﯜ ﯝ‬
‫ﯚ‬
‫ﯘ ﯙ‬
‫ﯕﯖ ﯗ‬
‫ﯔ‬
‫ﯓ‬
‫ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ چ الزمر‪٥٤ - ٥٣ :‬‬
‫ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ‬
‫(بگو‪ :‬ای بندگانم! ای آنان که در معاصی زیاده‌روی هم کرده‌اید!‬
‫از لطسف و مرحمست خدا مأیوس و ناامیسد نگردیسد‪ .‬قطعسا خداونسد‬
‫همه گناهان را می‌آمرزد‪ .‬چرا که او بسیار آمرزگار و بس مهربان‬
‫اسست‪ .‬و بسه سسوی پروردگار خود برگردیسد و تسسلیم او شویسد پیسش‬
‫از این‌سکه عذاب ناگهان بسه سسوی شمسا تاخست آورد و دیگسر کمسک و‬
‫یاری نشوید)‪.‬‬
‫محرماتی كه مورد بی حرمتی مردم قرار گرفته‌اند و‬
‫باید جدا از آنها اجتناب کرد‬
‫‪ -1‬حلل شمردن حرامها و تحریم حللها‪.‬‬
‫‪ -2‬اعتقاد بسسه تاثیسسر گذاری سسستاره‌ها در حوادث و رخدادهای‬
‫روزمره‪.‬‬
‫‪ -3‬وسیله قرار دادن چیزهایی که در شریعت مقرر نشده است‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪304‬‬

‫‪ -4‬فال بسد زدن و بدبینسی از چیزهایسی دیداری و شنیداری کسه‬
‫شرک محسوب می‌شود‪.‬‬
‫‪ -5‬همنشینی بدون هدف با منافقان و گناهکاران‪.‬‬
‫‪ -6‬نداشتن طمأنینه در نماز‪.‬‬
‫‪ -7‬بیهوده‌کاری و حرکات زیاد در نماز‪.‬‬
‫‪ -8‬پیش افتادن عمدی از امام در نماز‪.‬‬
‫‪ -9‬رفتن به مسجد برای کسی که چیز بد‌بویی تناول کرده است‪.‬‬
‫‪ -10‬امتناع بدون دلیل زن از همبستری با شوهر‪.‬‬
‫‪ -11‬درخواست طلق بدون معذرت شرعی‪.‬‬
‫‪ -12‬ارتکاب ظهار (تشبیه ‌همسر به یکی از محارم)‪.‬‬
‫‪ -13‬همبستری با زن در ایام قاعدگی‪.‬‬
‫‪ -14‬تماس جنسی از دُبُر‪.‬‬
‫‪ -15‬رعایت نکردن عدالت میان چند همسر‪.‬‬
‫‪ -16‬همنشینی انفرادی با زن بیگانه‪.‬‬
‫‪ -17‬دست دادن زن و مرد بیگانه‪.‬‬
‫‪ -18‬خروج زنان از منزل در صسورت اسستفاده از عطسر و مواد‬
‫خوش‌بو‪.‬‬
‫‪ -19‬مسافرت زن بدون محرم‪.‬‬
‫‪ -20‬چشم چرانی‪.‬‬
‫‪ -21‬دیوثی‪.‬‬
‫‪ -23‬تزویر در نسبت دادن فرزند به پدر و انکار فرزندی کودک‪.‬‬
‫‪ -24‬فروش عامدانه کالی عیب دار‪.‬‬
‫‪ -25‬افزایش قیمت کال بدون قصد خرید‪.‬‬
‫‪ -26‬داد و ستد پس از اذان دوم روز جمعه‪.‬‬
‫‪ -27‬رشوه خواری و رشوه دادن‪.‬‬
‫‪ -28‬غصب اموال مردم‪.‬‬
‫‪ -29‬قبول هدیه در جریان میانجی‌گری‪.‬‬
‫‪ -30‬امتناع از پرداخت دست مزد کارگر‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪-31‬‬
‫‪-32‬‬
‫‪-33‬‬
‫‪-34‬‬
‫‪-35‬‬
‫‪-36‬‬
‫‪-37‬‬
‫‪-38‬‬
‫‪-39‬‬
‫‪-40‬‬
‫‪-41‬‬
‫‪-42‬‬
‫‪-43‬‬
‫‪-44‬‬
‫‪-45‬‬
‫‪-46‬‬
‫‪-47‬‬
‫‪-48‬‬
‫‪-49‬‬
‫‪-50‬‬
‫‪-51‬‬
‫‪-52‬‬
‫‪-53‬‬
‫‪-54‬‬
‫‪-55‬‬
‫‪-56‬‬
‫‪-57‬‬
‫‪-58‬‬

‫رعایت نکردن عدالت میان اولد در دادن هدایا‪.‬‬
‫تکدی‌گری بدون نیازمندی‪.‬‬
‫بدهی گرفتن بدون قصد پرداخت آن‪.‬‬
‫استفاده از خوردنیها و آشامیدنیهای حرام‪.‬‬
‫استفاده از ظروف طل و نقره‪.‬‬
‫گواهی دروغ‪.‬‬
‫گوش دادن به آلت موسیقی‪.‬‬
‫غیبت کردن‪.‬‬
‫سخن چینی‪.‬‬
‫ن بدون اجازه به خانه دیگران‪.‬‬
‫سرکشید ِ‬
‫نجوا کردن دو نفر در حضور شخصی دیگر‪.‬‬
‫استفاده مردان از طل‪.‬‬
‫پایین کشیدن لباس‪.‬‬
‫استفاده خانمها از لباسهای کوتاه و نازک و تنگ‪.‬‬
‫پیوند مو برای زنان و مردان‪.‬‬
‫تقلید زنان از مردان و برعکس‪.‬‬
‫رنگ‌آمیزی مو به رنگ سیاه‪.‬‬
‫نقاشی جانداران بر روی لباس‪ ،‬دیوار‪ ،‬کاغذ و‪...‬‬
‫دروغ‌گویی در بازگویی خواب‪.‬‬
‫نشستن و تکیه زدن بر روی قبر و استمداد از آن‪.‬‬
‫دقت نکردن در قضای حاجت‪.‬‬
‫گوش‌دادن بدون اجازه به سخن دیگران‪.‬‬
‫بدرفتاری در همسایگی‪.‬‬
‫پایمال نمودن حقوق دیگران در وصیت کردن‪.‬‬
‫بازی با تخت نرد‪.‬‬
‫نفرین بدون دلیل مسلمانان‪.‬‬
‫گریه و زاری نامشروع‪.‬‬
‫زدن سر و صورت در تعزیه‪.‬‬

‫‪305‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪306‬‬

‫‪ -59‬قطسع رابطسه بیسش از سسه روز بسا مسسلمانان بدون معذرت‬
‫شرعی‪.‬‬
‫و در پایان آن‌چه‌ بر پیروان اسلم واجب است عبارت است از‪:‬‬
‫سخنان استاد محمد بن ابراهیم –رحمه‌الله‌‪ -‬که‌ جریان شخصی‬
‫هدایسست یافته‌ را بازگسسو می‌کنسسد و می‌گویسسد‪ :‬وقتسسی سسسخنان وی را‬
‫شنیدم‪ ،‬بسیار خوشحال شدم و به‌ این مناسبت به‌ او تبریک گفتم‬
‫ه به‌ دین اسلم هدایت یافته‌ است و قوانین‬
‫و خدا را شکر گفتم ک ‌‬
‫اسسلم را برایسش توضیسح دادم‪ ،‬بسه او فهماندم که‌ نخسستین پایه‌ی‬
‫اسسسلم عبارت اسسست از گواهسسی دادن به‌ این‌که‌ معبودی جسسز خدا‬
‫وجود ندارد و محمسد فرسستاده‌ی خداونسد اسست‪1‬؛ و بایسد از هسر‬
‫دینی که‌ در اعتقادات و عبادات قولی و عملی مخالف دین اسلم‬
‫اسست‪ ،‬تسبرئه‌ جویسد‪ ،‬و خود را به‌ تمامسی واجبات دیسن اسسلم ملتزم‬
‫گردانسسد‪ ،‬و اعتقاد داشته‌ باشسسد که‌ آن‌چه‌ دیسسن اسسسلم حرام کرده‌‪،‬‬
‫حرام می‌باشسسسسسد و آن‌چه‌ به‌ عنوان حلل معرفسسسسسی نموده‌‪ ،‬حلل‬
‫می‌باشند‪ .‬و سایر ارکان اسلم را برایش توضیح دادم که‌ عبارتند‬
‫از برپاداشتسن نماز بسا رعایست ارکان‪ ،‬واجبات و شرایطسی که‌ جهست‬
‫طهارت کسبری و صسغری لزم می‌باشنسد‪ ،‬و پرداخست زکات‪ ،‬روزه‌ی‬
‫رمضان و حسج خانه‌ی خدا؛ همچنان‌که‌ وجوب ختنه‌ و غسسل را نیسز‬
‫به‌ او یادآوری نمودم‪ ،2‬و به‌ او فهماندم که‌ واجسسب اسسست امورات‬
‫دینسسسش را یاد بگیرد‪ ،‬بعسسسد از آن‪ ،‬ایشان در حضور مسسسن گواهسسسی‬
‫الله‪،‬‬
‫‌‬
‫توحیسد را بر زبان جاری نمود و گفست‪ :‬اشهـد ان ل اله‌ ال‬
‫و اشهــد ان محمدا رســول الله‌؛ خداونسسد او را برای هدایسست‬
‫عموم مردم فرسسسسستاده‌ اسسسسست‪ .‬و از جمله‌ مسسسسسایلی که‌ به‌ تازه‌‬
‫مسسلمان امسر می‌شود ایسن اسست که‌ بایسد نام خود را تغییسر دهسد‪ ،‬و‬
‫این در صورتی است که‌ نامش با شریعت اسلم ناسازگار باشد‪،‬‬
‫مانند عبدالمسیح‪ ،‬و یا عبدالحسین و یا ‪.3 ...‬‬
‫ه تازه‌ مسسلمان امسر می‌شود ایسن‬
‫و یکسی دیگسر از مسسایلی که‌ ب ‌‬
‫‪ 1‬امام ابسن ابی‌العسز در شرح الطحاویه‌ (‪ )1/23‬می‌گویسد‪ :‬توحیسد نخسستیم مرحله‌ی‬
‫ورود به‌ اسلم و آخرین نقطه‌ی بیرون رفتن از دنیا می‌باشد‪.‬‬
‫‪ 2‬ابن قیم –رحمو الله‌‪ -‬در زاد المعاد (‪ )3/627‬می‌گوید‪ :‬صحیح‌ترین قول بیانگر آن‬
‫است که‌ غسل برای کافری که‌ مسلمان می‌شود واجب است‪.‬‬
‫‪ 3‬المنتقی من فتاوی الشیخ الفوازان (‪.)2/256‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪307‬‬

‫اسسست که‌ بایسسد ختنه‌ کنسد‪ ،‬زیرا ختنه‌ واجبسسی شرعسی اسسست و بایسسد‬
‫انجام گیرد‪ ،‬گفتنی است که‌ اشکالی ندارد تا کامل اسلم در قلب‬
‫وی جا می‌گیرد‪ ،‬این امر شرعی به‌ تأخیر افتد‪.‬‬
‫در فتاوای لجنه‌ی همیشگی آمده‌‪ :‬ختنه‌ در حق زنان واجب است‬
‫و در حسسسسق زنان کمال اسسسسست‪ ،‬امسسسسا درصسسسسورتی که‌ ختنه‌ی تازه‌‬
‫ه اسسلم در قلب وی‬
‫ه شود‪ ،‬تسا وقتسی ک ‌‬
‫مسسلمانی به‌ تأخیسر انداخت ‌‬
‫اسستقرار می‌یابسد و در پناه آن اطمینان خاطسر پیدا می‌کنسد‪ ،‬کاری‬
‫اسست بسسیار زیبسا و نیکسو‪ ،‬زیرا ممکسن اسست بسا فرا خواندن او به‌‬
‫ختنه‌ در همان ابتدای آشنایسی بسا اسسلم موجسب ارتداد وی از دیسن‬
‫اسلم شود‪.1‬‬
‫و از جمله‌ مسایلی که‌ باید دعوتگر خود را بدان بیاراید این است‬
‫که‌ باید از پیامبرش تبعیت نماید و با اخلقی پسندیده‌ مردم را به‌‬
‫دیسسن اسسسلم فرا خوانسسد و در راه‌ آن صسسبر و اسسستقامت را پیشه‌‬
‫سازد؛ زیرا پیامبر می‌فرماید‪:‬‬
‫َ‬
‫‪2‬‬
‫خيٌْر ل َ َ‬
‫ن يُهْدَى ب ِ َ‬
‫ج ٌ‬
‫مرِ النَّعَمِ» ‪.‬‬
‫حد ٌ َ‬
‫ل َوا ِ‬
‫ك ِ‬
‫ن ُ‬
‫ك َر ُ‬
‫« فَوَالل ّهِ ل َ ْ‬
‫ح ْ‬
‫م ْ‬
‫سوگند به خدا‪ ،‬اگر يكي از آنان بوسيلة تو هدايت شود‪ ،‬برايت‬
‫از شتران سرخ رنگ‪ ،‬بهتر است»‪( .‬ياد آوري مي شود كه شتران‬
‫سرخ رنگ‪ ،‬در آن زمان‪ ،‬نزد اعراب‪ ،‬از ارزش بسيار باليي بر‬
‫خوردار بودند)‪.‬‬
‫ه ا ین کتاب حاوی مسایلی می‌باشسد که‌ برای تازه‌‬
‫گفتنسی اسست ک ‌‬
‫مسلمان بسیار مفید است و مبانی اسلم را کامل برایش توضیح‬
‫می‌دهسد‪ ،‬چنان‌که‌ در سسخنان حضرت شیسخ محمسد بسن ابراهیسم نیسز‬
‫بدان اشاره‌ شد‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫فتاوی اللجنة الدائمه‌ (‪.)3/275‬‬
‫بخاری و مسلم از سهل بن سعد نقل کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪308‬‬

‫خاتمه‌‬
‫دعوت مردم به‌ سوی اسلم‬
‫بر هسر مسسلمانی واجسب اسست که‌ مردم را به‌ سسوی دیسن اسسلم‬
‫ه هیسچ‬
‫فرا خوانسد و در ایسن راسستا صسادقانه‌‪ ،‬علقه‌ نشان دهسد و ب ‌‬
‫وجه‌ امتیازاتسسی طبقاتسسی اعسسم از هم‌زبانسسی‪ ،‬هم‌وطنسسی و ‪ ...‬باعسسث‬
‫نشوند که‌ میان مردم تفاوت ایجاد نماید‪.‬‬
‫خداوند متعال می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﮧ ﮧ ﮨ ﮩ ﮬ ﮭ ﮬﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱﯓ چ النححححححححل‪:‬‬
‫‪١٢٥‬‬
‫((اي پيغمسسبر!) مردمان را بسسا سسسخنان اسسستوار و بجسسا و اندرزهاي‬
‫نيكسسو و زيبسسا بسسه راه پروردگارت فراخوان‪ ،‬و بسسا ايشان بسسه شيوه‬
‫هرچه نيكوتر و بهتر گفتگو كن)‪.‬‬
‫ه با حکمت (سخنان استوار‬
‫در آیه‌ی فوق خداوند دستور داده‌ ک ‌‬
‫و بجا و دور از شبهه‌) و موعظه‌ی حسنه‌ (اندرز نيكو و زيبایي كه‬
‫دلچسسب و گيرا و قانع‌كننده بوده و در آن ترهيسب و تشويسق و بيسم‬
‫و اميسد باشسد) مردم را دعوت نمایسد‪ ،‬مرحله‌ی نخسست برای افراد‬
‫خاص و مرحله‌ی دوم برای توده‌ی مردم اسستفاده‌ می‌شود‪ ،‬و اگسر‬
‫ه نحسسو احسسسن‬
‫قضیه‌ به‌ مجادله‌ نیاز داشسست‪ ،‬پسسس بایسسد مجادله‌ ب ‌‬
‫(نرمسی و مهربان) صسورت گیرد‪ ،‬تسا جنجال آنان را آرام گردانسد و‬
‫شعله‌ی آنان را خاموش نمایسد‪ ،‬چنان‌که‌ خداونسد همیسن دسستور را‬
‫ه موسسسسی و هارون –علیهسسسم السسسسلم‪ -‬داد‪ ،‬آن‌گاه که‌ به‌ سسسسوی‬
‫ب ‌‬
‫فرعون رفتند‪:‬‬
‫ﮯ ﮰ چ طه‪٤٤ :‬‬
‫ﮮ‬
‫ﮬ ﮭ ﮬ ﮭ‬
‫چ ﮨ ﮩ‬
‫(سپس به نرمي با او (درباره ايمان) سخن بگوئيد‪ ،‬شايد (غفلت‬
‫خود و عظمت خدا را) ياد كند و (از عاقبت كفر و طغيان خويش‬
‫و عذاب دوزخ) بهراسد)‪.‬‬
‫و خداوند فرمود‪:‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪309‬‬

‫ﮅﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﮋﮌ چ يوسف‪١٠٨ :‬‬
‫چﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ‬
‫(بگو‪ :‬اين راه من است كه من (مردمان را) با آگاهي و بينش به‬
‫سوي خدا مي‌خوانم و پيروان من هم (چنين مي‌باشند)‪ ،‬و خدا را‬
‫منّزه (از انباز و نقسص و ديگسر ناشايسست) مي‌دانسم‪ ،‬و مسن از زمره‬
‫مشركان نمي‌باشم (و كسي و چيزي را شريك خدا نمي‌انگارم)‪.‬‬
‫در آیه‌ی فوق خداوند دستور داده‌ که‌ به‌ مردم اعلم دارد‪ ،‬دعوت‬
‫ه سسوی خدا از روی آگاهسی‪ ،‬یقیسن و کمال اطمینان نسسبت به‌ راه‬
‫ب ‌‬
‫خود و راه تمامسسسی کسسسسانی که‌ از وی پیروی می‌کننسسسد‪ ،‬صسسسورت‬
‫می‌گیرد‪.‬‬
‫گفتنی است که‌ پیامبر به‌ اندازه‌ای شیفته‌ی هدایت مردم بود و‬
‫از اعراض و رویگردانسسی آنان از دیسسن ناراحسست می‌سسشد که‌ قرآن‬
‫آن‌را برای ما تصویر می‌کشد و می‌فرماید‪:‬‬
‫چ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ چ الكهحححف‪:‬‬
‫‪٦‬‬
‫(نزديك است خويشتن را در پي (دوري گزيدن و روي گردانيدن)‬
‫ايشان (از ايمان آوردن‪ ،‬دق مرگ كنسي و) از غسم و خشسم ايسن كسه‬
‫آنان بديسسسسسن كلم (آسسسسسسماني قرآن نمي‌گرونسسسسسد و بدان) ايمان‬
‫نمي‌آورند (خود را) هلك سازي)‪.‬‬
‫و می‌فرماید‪:‬‬
‫ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ چ الشعراء‪٣ :‬‬
‫چﭘ ﭙ ﭚ‬
‫(انگار مي‌خواهسي از غسم و اندوه ايسن كسه آنان ايمان نمي‌آورنسد‪،‬‬
‫خويشتن را نابود كني؟!)‪.‬‬
‫خداونسسد تسسسلی خاطسسر پیامسسبرش را می‌نمایسسد و به‌ او دسسستور‬
‫می‌دهد که‌ خود را برای آنان ناراحت ننماید‪.‬‬
‫و پیامسسسسسبر خطاب به‌ حضرت علی بسسسسسن ابی‌طالب فرمود‪« :‬‬
‫َ‬
‫خيٌْر ل َ َ‬
‫ن يُهْدَى ب ِ َ‬
‫ج ٌ‬
‫مرِ النَّعَمِ»‪.1‬‬
‫حد ٌ َ‬
‫ل َوا ِ‬
‫ك ِ‬
‫ن ُ‬
‫ك َر ُ‬
‫فَوَالل ّهِ ل َ ْ‬
‫ح ْ‬
‫م ْ‬

‫‪1‬‬

‫بخاری و مسلم از سهل بن سعد نقل کرده‌اند‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪310‬‬

‫(سوگند به خدا‪ ،‬اگر يكي از آنان بوسيلة تو هدايت شود‪ ،‬برايت‬
‫از شتران سرخ رنگ‪ ،‬بهتر است)‪.‬‬
‫و از ابوهریره ‌ روایسست شده‌ که‌ پیامسسبر فرمود‪« :‬مسسن دعسسا إلى‬
‫هدى كان له مسسن الجسسر مثسسل أجور مسسن تبعسسه‪ ،‬ل ينقسسص ذلك مسسن‬
‫أجورهسم شيئاً‪ ،‬ومسن دعسا إلى ضللة كان عليسه مسن الثسم مثسل آثام‬
‫من تبعه‪ ،‬ل ينقص ذلك من آثامهم شيئاً» ‪.‬‬
‫(هسسر کسسس مردم را به‌ سسسوی هدایسست فرا خوانسسد‪ ،‬پاداش او به‌‬
‫اندازه‌ی پاداش کسسسسانی اسسسست که‌ از وی پیروی می‌کننسسسد‪ ،‬بدون‬
‫این‌که‌ از پاداش آنان چیزی کاسسسته‌ شود‪ ،‬و هسسر کسسس مردم را به‌‬
‫گمراهسی فرا خوانسد‪ ،‬گناه او به‌ اندازه‌ی گناه کسسانی اسست که‌ از‬
‫وی پیروی می‌نماینسسسسسد‪ ،‬بدون این‌که‌ از گناه آنان چیزی کاسسسسسسته‌‬
‫شود)‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪1‬‬

‫مسلم روایت کرده‌ است‪ .‬ما ل یسع المسلم جهله‌ (ص ‪.)257 -256‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪311‬‬

‫کتاب‌هایی به‌ عنوان پیشنهاد‬
‫ه شما‬
‫خواننده‌ی گرامی اینک در همین راستا کتاب‌هایی را ب ‌‬
‫پیشنهاد می‌نمایم‪:‬‬

‫* تفسيسر‪:‬‬
‫(‪ 1‬تفسسير القرآن العظيسم‪ ،‬به‌ قلم‪:‬حافسظ ابسن‬
‫) أبي فداء‪ ،‬معروف به‌ ابن كثير‪.‬‬
‫(‪ 2‬تفسسير ابسن سسعدي (تيسسير الكريسم المنان)‬
‫ه قلم ‪ :‬شيخ عبد‬
‫في تفسير كلم الرحمن‪ ،‬ب ‌‬
‫)‬
‫الرحمن بن سعدي‪.‬‬
‫* عقيسدة‪:‬‬
‫(‪ 1‬العقيدة الواسسطية لبسن تيميسة مسع شرحهسا‪،‬‬
‫ه قلم‪:‬شيسخ عبسد العزيسز بسن رشيسد و سسلمان‬
‫) ب ‌‬
‫و دیگران‪.‬‬
‫ه قلم‪:‬‬
‫(‪ 2‬فتسسح المجيسسد شرح كتاب التوحيسسد‪ ،‬ب ‌‬
‫) شيخ عبد الرحمن بن حسن آل الشيخ‪.‬‬
‫* حديسث‪:‬‬
‫(‪( 1‬صحيح البخاري) إمام البخاري‪.‬‬
‫)‬
‫(‪( 2‬صحيح مسلم ) إمام مسلم‪.‬‬
‫)‬
‫(‪( 3‬شرح رياض الصسسالحين ) به‌ قلم‪ :‬شيسسخ‬
‫) محمد بن صالح عثيمين‪.‬‬
‫ه قلم‪:‬‬
‫(‪ 4‬توضيسسح الحكام شرح بلوغ المرام‪ ،‬ب ‌‬
‫) شيخ عبد الله بسام‪.‬‬
‫ه قلم‪ :‬ابن رجب‪.‬‬
‫(‪ 5‬جامع العلوم والحكم‪ ،‬ب ‌‬
‫)‬
‫* فقسه‪:‬‬
‫ه قلم‪ :‬ابسن قدامسة‪ ،‬و یسا المهذب‪،‬‬
‫(‪ 1‬المغنسي‪ :‬ب ‌‬
‫ه قلم‪ :‬نووي‪.‬‬
‫) ب ‌‬
‫ه قلم‪ :‬جزائري‪.‬‬
‫(‪ 2‬منهاج المسلم‪ ،‬ب ‌‬

‫مبانی اسلم‬

‫)‬
‫(‪ 3‬الملخسسسص الفقهسسسي‪ ،‬به‌ قلم‪ :‬شيسسسخ صسسسالح‬
‫) فوزان‪.‬‬
‫* سيره‌ نبوي‪:‬‬
‫(‪ 1‬سيرة ابن هشام‪.‬‬
‫)‬
‫ه قلم‪:‬‬
‫عبَر‪ ،‬ب ‌‬
‫(‪ 2‬السسسسسسيرة النبويسسسسسة دروس و ِ‬
‫) سباعي‪.‬‬
‫(‪ 3‬الرحيق المختوم‪.‬‬
‫)‬
‫(‪ 4‬صسحيح السسيرة النبويسة‪ ،‬به‌ قلم‪ :‬أكرم ضياء‬
‫) العمري‪.‬‬
‫ه قلم‪:‬‬
‫(‪ 5‬زاد المعاد فسسسي هدي خيسسسر العباد‪ ،‬ب ‌‬
‫) إمام ابن قيم الجوزية‪.‬‬
‫* آداب و أخلق‪:‬‬
‫(‪ 1‬جامسسع بيان العلم وفضله‪ ،‬به‌ قلم‪ :‬ابسسن عبسسد‬
‫) البر‪.‬‬
‫(‪ 2‬الخلق والسير ‪ ،‬به‌ قلم‪ :‬ابن حزم‪.‬‬
‫)‬
‫ه قلم‪ :‬بخاري‪.‬‬
‫(‪ 3‬الدب المفرد‪ ،‬ب ‌‬
‫)‬
‫* نویسندگانی که‌ کتابهایشان پیشنهاد می‌شود‬
‫(‪ 1‬شيخ السلم ابن تيميه‌‪.‬‬
‫)‬
‫(‪ 2‬إمام ابن القيم‪.‬‬
‫)‬
‫(‪ 3‬شيخ محمد بن عبد الوهاب‪.‬‬
‫)‬
‫(‪ 4‬شيخ عبد الرحمن بن سعدي‪.‬‬
‫)‬
‫(‪ 5‬شيسسخ عبسسد الرحمسسن بسسن محمسسد بسسن قاسسسم‬

‫‪312‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫) نجدي‪.‬‬
‫(‪ 6‬شيخ محمد بن إبراهيم آل الشيخ‪.‬‬
‫)‬
‫(‪ 7‬حضرت شيخ عبد العزيز بن باز‪.‬‬
‫)‬
‫(‪ 8‬شيخ محمد صالح عثيمين‪.‬‬
‫)‬
‫ه شيخ ناصر الدين ألباني‪.‬‬
‫(‪ 9‬محدث و علم ‌‬
‫)‬
‫شيخ صالح فوزان‪.‬‬
‫(‬
‫‪)10‬‬

‫‪313‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪314‬‬

‫مراجع‬
‫∗الصوم والزكاة‪ ،‬محمد بن صالح عثيمين‪.‬‬
‫∗ صفة صلة النبي ‪ ،‬حضرت شيخ عبد العزيز بن عبد الله‬
‫بن باز‪.‬‬
‫∗هكذا حسج النسبي ‪ ،‬حضرت شيسخ عبسد العزيسز بسن عبسد الله‬
‫بن باز‪.‬‬
‫∗صسفة العمرة‪ ،‬حضرت شيسخ عبسد العزيسز بسن عبسد الله بسن‬
‫باز‪.‬‬
‫∗رسالة في الوضوء والغسل‪ ،‬محمد بن صالح عثيمين‪.‬‬
‫∗مقرر التوحيسسد فسسي دولة قطسسر‪ ،‬عبسسد الله بسسن إبراهيسسم‬
‫أنصاري‪.‬‬
‫∗ثلثة أصول‪ ،‬شيخ محمد بن عبد الوهاب‪.‬‬
‫∗مقرر التوحيسسسد للصسسسف الول والثانسسسي ابتدائي بالمملكسسسة‬
‫العربية السعودية‪.‬‬
‫∗مقرر السسلوك للصسف الول والثاني والثالث ابتدائي بالمملكسة‬
‫العربية السعودية‪.‬‬
‫∗اليمان‪ ،‬شيخ عبد المجيد بن عزيز الزنداني و دیگران‪.‬‬
‫∗خلصة الكلم في أحكام الصيام‪ ،‬شيخ عبد الله الجار الله‪.‬‬
‫∗آداب الحج والعمرة والزيارة الشرعية‪ ،‬عبد العزيز بن عبد‬
‫الله بن حسن آل الشيخ‪.‬‬
‫∗محمد رسول الله‪ ،‬شيخ الزهر محمد خضر حسين‪.‬‬
‫∗منهاج المسلم‪ ،‬أبو بكر جزائري‪.‬‬
‫∗دليل المسلم المبتدئ‪ ،‬عبد الله خربوش‪.‬‬
‫∗دين السلم‪ ،‬فهد المبارك‪.‬‬
‫∗أجوبة في أهم المهمات‪ ،‬عبد الرحمن بن سعدي‪.‬‬
‫∗محرمات استهان بها الناس‪ ،‬محمد منجد‪.‬‬

‫مبانی اسلم‬

‫‪315‬‬

‫∗كمال الشريعة – عبد الله بن حميد‪.‬‬
‫∗ما ل يسع المسلم جهله‪ ،‬د‪ .‬عبد الله المصلح‪.‬‬
‫∗الحكمة من تعداد الزوجات‪ ،‬عبد الله ناصح علوان‪.‬‬
‫∗يا فتاة السلم‪ ،‬محمد بن صالح بليهي‪.‬‬
‫∗المؤامرة على المرأة المسلمة‪ ،‬حصين‪.‬‬
‫∗رسالة في النكاح‪ ،‬وزارة العدل‪.‬‬
‫∗الزواج‪ ،‬عمر رضا كحالة‪.‬‬
‫∗عقبات الزواج‪ ،‬عبد الله ناصح علوان‪.‬‬
‫∗خطر التبرج‪ ،‬عبد الباقي رمضون‪.‬‬
‫∗المرأة المسلمة‪ ،‬وهبي سليمان ألباني‪.‬‬
‫∗مجموع الفوائد واقتناص الوابسسد‪ ،‬شيسسخ عبسسد الرحمسسن بسسن‬
‫سعدي‪.‬‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful