‫مدينه منوره‬

‫تهيه و پخش‪:‬‬
‫مركز تحقيقات مدينه منوره‬
‫ترجمه و صدا‪:‬‬
‫عبدالله حيدري‬

‫متن فيلمي از‬

‫فهرست‬
‫فهرست‪2........................................................‬‬
‫مدينه منوره و تاريخ تمدن آن‪1..............................‬‬
‫تعمير و توسعة مسجد نبوى در طول تاريخ‪17...........‬‬
‫تاريخ مصور مدينه منوره‪22.................................‬‬

‫مدينه منوره و تاريخ تمدن آن‬
‫تهيه و پخش‪ :‬مركز تحقيقات مدينه منوره‬
‫ترجمه و صدا‪ :‬عبدالله حيدري‬
‫به نام خداوند بخشندهء مهربان‬
‫بينندگان عزيز! بببه مببدينه منببوره خببوش آمديببد‪ ،‬بببه‬
‫مركز ايمان و حرم اسلم خوش آمديد‪ ،‬به شهر رسول‬
‫خدا ‪ ‬خوش آمديد‪.‬‬
‫دن كه خورشببيد مببدينه‬
‫بويژه در اين عرصه پربار تم ّ‬
‫نيز به سرعت نور افشاني مي كند به اين شهر مقدس‬
‫خوش آمديد‪.‬‬
‫بيائيد كه اكنون با هم مروري به تاريخ مدينه داشببته‬
‫باشيم‪ ،‬جالب است كببه از همببان اول شببروع كنيببم‪ :‬در‬
‫آن روزگاران كهن‪ ،‬در عصر چهارمين نسل از خاندان و‬
‫نوادگان پيامبر أولو العزم الهببي ‪ ،‬حضببرت نببوح‪ ‬بببود‬
‫كه گروهي از سرزمين بابل‪ ،‬در جسببتجو سببكونت گبباه‬
‫جديببدي برآمدنببد و پببس از تلش فببراوان سببر انجببام‬
‫منطقه شبباداب و حاصببل خيببزي را يافتنببد كببه باكوههببا‬
‫وسنگهاي آتش فشان احاطه شده بببود ‪ ،‬در آن اقببامت‬
‫گزيدند و قريه كوچكى ساختندكه به اسم كد خدايشببان‬
‫" يببثرب " نامگببذاري گرديببد‪ ،‬چنببانكه ازبعببض روايببات‬
‫تاريخى بر مي آيد حدود بيست وسببه)‪(23‬قببرن ‪ ،‬پيببش‬
‫از هجرت نبوي‪ " ،‬عماليق " در آن سكونت داشته اند‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫همچنين گفته مي شود كه يثرب ‪ ،‬در قرن دوازدهم‬
‫قبببل از هجببرت ‪ ،‬بببامملكت معينيببه يمببن مرتبببط بببوده‬
‫است‪.‬‬
‫آنگونه كه از بعضي آثار تاريخي بر مي آيببد در‬
‫•‬
‫عهد سلطنت " نبونيد " پادشاه بابببل ‪ ،‬در قببرن‬
‫يازدهم قبل از هجرت كه سال در تيمبباء حبباكم‬
‫بوده ‪ ،‬يثرب ازوي تبعيت مي كرده است‪.‬‬
‫در قببرن پنجببم قبببل از هجببرت عببده اى از‬
‫•‬
‫يهوديببان ‪ ،‬كبه از دسببت رومبي هبا آواره شببده‬
‫بودند به يثرب آمدند‪.‬‬
‫در قرن سوم قبل از هجببرت ‪ ،‬قبايببل اوس و‬
‫•‬
‫خزرج‪ ،‬از يمن سرازير شدند و در يثرب اقامت‬
‫گزيدند‪.‬‬
‫در طول قرنهاي گذشببته‪ ،‬همزمببان بببا نقببل و‬
‫•‬
‫حركتهبباي مزبببور‪ ،‬افببراد و گروههببايى نيببز از‬
‫قبائل خود شبه جزيره عربستان‪ ،‬به يثرب وارد‬
‫شدند و در آن سكونت اختيار نمودند‪.‬‬
‫از مجمببوع ايبن سباكنان متنببوع ‪ ،‬يببك مجتمببع‬
‫•‬
‫كشاورزي بسيار فعال تشكيل گرديد‪ ،‬و باغها و‬
‫نخلسببتانهاي انبببوهِ ميببوه و سبببزي ‪ ،‬سراسببر‬
‫يثرب را فراگرفت‪.‬‬
‫دانهاي بازرگاني‪ ،‬كه بين شام‬
‫•‬
‫اكنون ديگر‪ ،‬كار ُ‬
‫دد بودند نبباگزير جهببت اسببتفاده از‬
‫و يمن در تر ّ‬
‫آبهاي شيرين و خرما هاي كم نظيببر‪ ،‬و نيببز داد‬
‫وستد بامردم "يثرب" بدانجا سر مي زدند‪.‬‬
‫حبببدود صدوبيسبببت)‪(120‬سبببال ‪ ،‬پيبببش از‬
‫•‬
‫هجببرت‪ ،‬جنببگ خببونيني ميببان دو قبببيله اوس و‬
‫‪2‬‬

‫خزرج در گرفببت‪ ،‬كببه نقببش يهببود ‪ ،‬و دسيسببه‬
‫هاي آنان را نمببي تببوان در ايببن جريببان ناديببده‬
‫گرفت‪.‬‬
‫دت ادامه يافت‪ ،‬و كينه تببوزي‬
‫•‬
‫آشوب گري بش ّ‬
‫س انتقبببام جبببوي‪ ،‬هبببر روز ايبببن آتبببش‬
‫و ِ‬
‫حببب ّ‬
‫خانمانسوز را شعله ورتر مي كرد وبردامنببه آن‬
‫مي افزود‪ ،‬زندگي متزلزل گرديد‪ ،‬و بسياري از‬
‫مردم بستوه آمببده بودنببد و بببابي صبببري تمببام‬
‫بببراي نجببات و خلص از ايببن مصببيبت يرانگببر‬
‫لحظه شماري مي كردند‪.‬‬
‫وم قبل از هجرت بود كه اولين نشانه ها‬
‫در سال س ّ‬
‫از يك تحول بزرگ نمايان گرديد‪،‬و اين هنگامي بببود كببه‬
‫گروهي از قبيله خزرج در موسم حج آن سال بارسببول‬
‫خدا ‪ ‬ملقات كردند و آنحضرت ‪ ،‬آنان را بسوي دين‬
‫اسلم فراخواند ‪ ،‬هنگامي كه پيببامبر‪ ‬آيبباتي چنببدي از‬
‫كلم ملكوتي پروردگببار را بببر آنببان تلوت فرمودنببد بببه‬
‫يكديگر روي كردند و گفتند‪ :‬مردم ! بيائيببد ايببن ديببن را‬
‫بپذيرم ‪ ،‬والله كه او پيامبر است ‪ ،‬ايببن همببان پيببامبري‬
‫است‪ ،‬كه يهود از آن سخن مي گويند‪ ،‬مبادا بگذاريد كه‬
‫آنان بر شما سبقت جويند‪.‬‬
‫ّ‬
‫آنگاه به پيامبر‪ ‬روي آوردند و گفتند‪ :‬ملت ما دچار‬
‫يبببك دشبببنمي ببببزرك ‪ ،‬و فتنبببه خانمانسبببوزي اسبببت‬
‫اميدواريم خداونببد ‪ ،‬بوسببيله تببو آنببان را متحببد گردانببد‪،‬‬
‫خلصه درحببالي بببه يببثرب ببباز گشببتند كببه لببذت ايمببان‬
‫كامشان را شيرين كرده بود‪.‬‬
‫در سببال بعببد بببازهم در موسببم حببج دوازده نفببر از‬
‫ده‬
‫اوس و خزرج با حضرتش ‪ ‬ملقات كردند اين عبب ّ‬
‫نيز قلبشان بانور ايمببان منببور گرديببد و بببا رسببول خببدا‬
‫‪3‬‬

‫‪ ‬بيعت نمودند كببه بعببدها در تاريببخ بببه " بيعببت عقبببه‬
‫أولى " شهرت يافت‪.‬‬
‫اينجا بود كه پيامبر اكببرم‪ ‬سببفير اسببلم حضببرت‬
‫مصعب بن عمير ‪ ‬را بببه عنببوان اوليببن داعبي ومعلبم‬
‫قرآن ‪ ،‬با آنان بببه يببثرب فرسببتاد‪ ،‬تببا اهببالي آنجببا را در‬
‫خانه ها و كشتزارهايشببان بببه سببوي اسببلم فراخوانببد‪،‬‬
‫ل عببده اى از‬
‫ديببري نپائيببد كببه چنببدين نفببر‪ ،‬بشببمو ِ‬
‫سرداران اوس و خزرج به كاروان اسلم پيوستند‪.‬‬
‫در حج سال بعد نيز هفتاد نفر از اين شفتگان‬
‫•‬
‫اسلم بسوي مكه شتافتند و از مشببرف شببدن‬
‫به حضور مبارك پيامبر اكببرم ‪ ،‬بيعببت عقبببه‬
‫دوم را در تاريخ به ثبت رسانيدند‪.‬‬
‫و آنگاه از ايشان و ساير مسلمين مكه تقاضا كردند‬
‫كه به " يثرب " هجرت كننببد تببا همببه بببا كمببك يكببديگر‬
‫شالوده اولين جامعه اسلمي در تاريخ را بريزند‪.‬‬
‫ابتبببداء سببباير مسبببلمين و سبببپس خبببود رسبببول‬
‫بزرگواراسببلم ‪ ‬بببا يببار باوفايشببان حضببرت ابببوبكر‬
‫صديق ‪ ‬با حسرت فراوان مكببه را تببرك گفتنببد‪ ،‬اهببل‬
‫يبببثرب بببباگرمي وصبببف نببباپزيري از تشبببريف آوري‬
‫حضرتش استقبال نمودند و از آن به طلوع بببدر‪ ،‬و نببور‬
‫افشاني مهتاب شب چهارده تعبببير نمودنببد از اينجببا آن‬
‫گ تاريخ عمل ً آغازگرديد‪.‬‬
‫ل بزر ِ‬
‫تحو ِ‬
‫همه چيز در اين شهر دگرگون شد‪ ،‬اسم يثرب به "‬
‫مدينه " تبديل گرديد ‪،‬و طولي نكشيد كببه عقايببد مببردم‬
‫از بت پرستي به خدا پرسببتي مبببدل گرديببد ‪ ،‬و مسببجد‬
‫نبببوي‪،‬كببه بببارزترين پببايه ‪ ،‬در سبباختار جببامعه اسببلمي‬
‫بشمار مي رفت به عنوان مركببز رهبببري و فرمانببدهي‬
‫تبارز كرد‪.‬‬
‫‪4‬‬

‫ي مختلببف‪ ،‬جهببت‬
‫ي جنگ ب ِ‬
‫هيئت هاي دعوت و سرايا ِ‬
‫ي‬
‫درهم شكستن كببابوس شببرك و خرافببات وسببر بلنببد ِ‬
‫كلمهء توحيد براه افتادند‪.‬‬
‫در سببال دوم قمببري در صدوشصببت كيلببو مببترى‬
‫مببدينه ميببان نيروهبباى شببرك و اسببلم غزوهببء بببدر در‬
‫گرفببت كببه درآن نبببرد تبباريخي ‪ ،‬مشببركين شكسببت‬
‫سببختي را متحمبل شببدند‪ ,‬و اكبثر سردارانشبان كشبته‬
‫شببد‪ ،‬لببذا مصببمم شببدند در زودتريببن فرصببت انتقببام‬
‫بگيرند‪ ،‬مصاف بعدي دامنه كوه احبد ببود ‪ ،‬كبه گبر چبه‬
‫هفتاد نفر از ياران پيامبر از جمله عموي آنحضرت سيد‬
‫الشهداء حضرت حمزه ‪ ‬به شببهادت رسببيدند بببا ايببن‬
‫وجود مشركين به هدف دست نيافتند و مجبور به عقب‬
‫نشيني شدند‪.‬‬
‫غببزوات و سببراياي جنگببي يكببي پببي ديگببري ادامببه‬
‫داشت و دشببمنان از هببر سببو ببا شكسببت مبواجه مبي‬
‫شدند‪ ،‬قريش نا چارگرديد با ديگببر قبايببل عببرب پيمببان‬
‫جنگي امضاء كند ‪ ،‬و در سال پنجم قمري بببا ايببن اميببد‬
‫كه شايد بتوانند جامعه اسلمى نببو پببا را يكسببره نببابود‬
‫كنند به مدينه هجوم آوردند‪ ،‬اما مسلمانان كه از توطئه‬
‫آگاه شده بودند در اطراف مبدينه ببا مشبورهء سبلمان‬
‫فارسببي ‪ ‬خنببدق حفببر نمودنببد و بدينوسببيله شببهر را‬
‫براي دفاع آماده كردند‪.‬‬
‫مهاحمين ‪ ،‬شهر را محاصره نمودند و چندين مرتبببه‬
‫كوشش كردند كه به شهر رخنه كنند ‪ ،‬اما هر بار ناكببام‬
‫شدند‪ ،‬سر انجببام خداونببد طوفببان شببديدى را بببر آنببان‬
‫ت خببواري‬
‫مسببلط نمببود و آنهببا را در حببالي كببه بببا ذل ب ُ‬
‫بزرگي روبروشده بودند مجبور به عقب نشيني كرد‪.‬‬
‫اكنون مدينه اسببتقرار يببافته بببود ‪ ،‬چنببانكه در تمببام‬
‫سالهاي طليي حكومت اسلمي ‪ ،‬ببويژه در عهبد نببوي‬
‫‪5‬‬

‫وراشببدي )مببدينه منببوره( بببه عنببوان مركببز اسببلم و‬
‫پايتخت خلفت اسلمي تلقببي مببي شببد كببه مسببلمانان‬
‫جهت ديدار و مشرف شببدن بببه حضببور آنحضببرت ‪‬‬
‫بدانسو مي شتافتند‪ ،‬تا علوه بببر اداي نمبباز در مسببجد‬
‫مقدس پيامبر ‪ ،‬خدمت حضببرتش‪ ،‬عببرض سببلم و ادب‬
‫ن جمعيت ‪ ،‬و گسببترش دامنهببء‬
‫نمايند‪ ،‬بارشد روز افزو ِ‬
‫اسلم ‪ ،‬احساس نيازگرديد كه مسجد نبوي توسعه داده‬
‫شود ‪ ،‬لذا رسول خدا ‪ ‬در سببال هفتببم قمببري بببراي‬
‫اولين بار مسجد را توسعه دادند‪.‬‬
‫سپس حضرت عمببر فبباروق ‪ ‬در دوران خلفتببش‬
‫در سال هفدهم قمري مسجد را توسعه داد‪.‬‬
‫ودر سال سببي ام)‪ (30‬قمببري حضببرت عثمببان ‪‬‬
‫سومين توسعه را به مسجد اضافه نمودند‪ ،‬البتببه اينبببار‬
‫مسجد باسنگهاي حكاكي شده و زيبا باز سازي گرديد‪.‬‬
‫آري ‪ ،‬از همين مسجد نبوي بببود كببه گروههبباي‬
‫دعوت و جهاد تشكيل مي شببد ‪ ،‬و بببه اقصببى نقبباط‬
‫جهان مي شتافت‪ ،‬چندين سال بيشتر طببول نكشببيد‬
‫كه شبه جزيره عربسببتان ‪ ،‬شببام ‪ ،‬عببراق ‪ ،‬مصببر و‬
‫شببمال آفريقببا بببه زيببر پرچببم اسببلم در آمدنببد ‪ ،‬در‬
‫دوران اموي ها كه مركز خلفت اسلمي به دمشببق‬
‫منتقل گرديد‪ ،‬آن شورو غوغا و كشمكشهاي زنببدگي‬
‫سياسببي نيببز از مببدينه رخببت بربسببت‪ ،‬و مببدينه بببه‬
‫شهري آرام مبدل شد‪ ،‬امببا رشببد و ترقببي همچنببان‬
‫ادامببه داشببت ‪ ،‬باغهببا‪ ،‬و كشببتزارها رونببق فببراوان‬
‫يافت‪ ،‬و تا كناره وادي عقيق بقدري نسيم شادابي و‬
‫تازگي مي دميد كه ديگر جببائي بببراي سبباختن نبببود‪،‬‬
‫علم و فرهنگ اسلمي پيشرفت قابل توجهي نمببود‪،‬‬
‫اين وضببعيت تببا نيمببي از دوره عباسببيان نيببز ادامببه‬
‫يببافت ‪ ،‬در آغبباز ايببن دوران ‪ ،‬امببام مالببك بببن أنببس‬
‫‪6‬‬

‫هههه هههه هههه – به عنوان يك عببالم برجسببته‬‫از مببديننه بببروز نمببود كببه حلقهببء درسببش بسببيار‬
‫گسترده بود‪ ،‬از جمله بارزترين شاگردانش حضببرت‬
‫امام شافعي ‪-‬رحمة الله عليه ‪ -‬را مي توان نام برد‪.‬‬
‫خلصه اينكه به اسببتثناي بعضببي فتنببه هببا و آشببوب‬
‫هببايى كببه در قببرن اول و دوم واقع با ً درد نبباك بببود‪ ،‬در‬
‫مجموع مدينه شهر نسبتا ً آرامى بود و رونق وپيشببرفت‬
‫علمى بر آن غالب بود‪ ،‬و مسلمانان همواره جهت أداى‬
‫نماز در مسجد مدنيه و عرض سلم بببه خببدمت رسببول‬
‫خدا ‪ ‬از هرسو به اين شهر مقدس روى مى آوردند‪.‬‬
‫در همين دوران بود كببه مهببدى خليفببه عباسببى نيببز‬
‫دستور داد مسجد نبوى توسعه يابد و ساختمان قببديمى‬
‫اش ترميم گردد‪.‬‬
‫در قرن سوم هجببرى در بخببش هبباى مختلببف‬
‫•‬
‫زندگى نوعى ركود حاكم گرديد‪.‬‬
‫آبادى شهر‪ ،‬خودش را جمببع كببرد‪ ،‬خببانه هبباى‬
‫•‬
‫اطراف وادى عقيق به ويرانه تبديل‬
‫گرديببد ‪ ،‬امنيببت متببأثر شببد‪ ،‬و حملببه بببه كاروانهبباى‬
‫حجاج افزايش يافت ‪ ،‬در سببال)‪ (263‬قمببرى بببراى‬
‫اولين بار مدينه خودش را در هم كشيد و در احبباطه‬
‫يك ديوار دفاعي قرار گرفببت و سببپس ‪ ،‬ايببن ديببوار‬
‫چندين بببار تجديببد بنببا گرديببد و توسببعه داده شببد تببا‬
‫آبادى هاى نسبي شهر را در بربگيرد ‪ ،‬اين مد و جزر‬
‫همچنان تا قرن دهم همجرى ادامه يافت‪.‬‬
‫در سال )‪(578‬قمببرى كببه جنگهبباى صببليبي بببه اوج‬
‫خودش رسيده بود‪ ،‬أرناط‪ ،‬يكى از فرماندهان صبليبي ‪،‬‬
‫يك دسبته جنگبى را مبأمور حملبه ببه مبدينه كبرد‪ ،‬ايبن‬
‫دسته توانست مخفيانه از طريق كشتى ‪ ،‬خودش را بببه‬
‫‪7‬‬

‫درياى سرخ‪ ،‬و سپس ساحل ينبع برساند و آنگبباه پيبباده‬
‫به سوى مدنيه حركت كند ‪ ،‬امببا نيروهبباى صببلح الببدين‬
‫ايوبى كبه آنهبا را دنببال مبى كردنبد در چنبد كيلومبترى‬
‫مدينه بر آنان تاختند كه خوشبختانه بيشترشان را كشته‬
‫و بقيه را أسير كردند وبدين ترتيب خداونببد مببدينه را از‬
‫شر آنان نجات بخشيد ‪.‬‬
‫در پنجم ماه رجب سببال ‪654‬قمببرى بببود كببه آتببش‬
‫فشاني بزرگى در شببرق مببدينه منفجببر گرديببد و سببنگ‬
‫هاى ذوب شده همانند سيلى خروشان به سببوى مببدينه‬
‫سرازير شد اما بلطف خداوند مهربان بزودى مسببيرش‬
‫را عببوض كببرد و بببه شببمال روى آورد‪ ،‬انفجبباروپرش‬
‫سنگها تا حدود سه ماه ادامه داشت ‪.‬‬
‫در سببال ‪886‬قمببرى مسببجد نبببوى دچاريببك آتببش‬
‫سببوزى گرديببد كببه علتببش جرقببه اى بببود كببه از بببرق‬
‫آسماني توليد گرديد ‪،‬قسمت زيادى از مسببجد سببوخت‬
‫و ويران شد اما حجرهء شريفهء رسول خببدا ‪ ‬سببالم‬
‫ماند‪ ،‬بل فاصله مسجد با كمك سلطان قاى تباى ترميم‬
‫و بازسازى گرديد‪.‬‬
‫در اين سببالها مببدارس قرآنببي و رببباط هباى زيبادى‬
‫ساخته شببد كببه علمبباء و طلب و مجبباورين را در خببود‬
‫جاى مى داد‪.‬‬
‫در قرن دهم هجرى خلفت عثمانى هببا آغبباز گرديببد‬
‫كه پس از آن مبدينه توسبط آنهبا اداره مبى شبد‪ ،‬طبى‬
‫چهارقرن خلفت آنان مدينه شاهد تحولت زيادى بببوده‬
‫است از جمله‪:‬‬
‫ديببوار شببهر مببدينه بازسببازى گرديببد‪ ،‬و بببراى‬
‫•‬
‫دفاع شهر‪،‬قلعهء بزرگ و محكمىساخته شد‪.‬‬

‫‪8‬‬

‫•‬
‫•‬
‫•‬

‫•‬

‫•‬
‫•‬

‫•‬

‫دستهء نظامى ويژه اى جهببت تببأمين امنيببت‬
‫در مدينه مستقر گرديد كه عمل در أمنيت شهر‬
‫بسيار نقش مؤثري داشت‪.‬‬
‫وحملبببه ببببه كاروانهببباى حجببباج‪ ،‬و دزدى و‬
‫غارتگرى تا حدزيادى كنترل گرديد‪.‬‬
‫متأسفانه در يك عرصه ضعف ادارى شببديدى‬
‫احسببباس شبببد و ميبببان فرمانبببدهان نظبببامى‬
‫برسرقدرت اختلفاتى در گرفت‪ ،‬كببه در نببتيجه‬
‫آن ‪ ،‬نببا امنببى ‪ ،‬مجببددا ً سببربر آورد و دزديهببا و‬
‫غببارتگرى هببا از سببر گرفتببه شببد و تببا پشببت‬
‫دروازه هاى شهر رسيد ‪ ،‬حببتى در داخببل شببهر‬
‫نيز آشوب و فتنه بروز كرد أما بحمدالله اوضاع‬
‫مهار گرديد و بزودى امنيت باز گشت‪.‬‬
‫در سال ‪1220‬قمببرى أهببالى مببدينه ببباحركت‬
‫دعببوت واصببلح بيعببت نمودنببد و بببدين ترتيببب‬
‫أولين حكببومت آل سببعود را پذيرفتنببد و شببش‬
‫سال در سايهء آن با امنيببت و آسببايش زنببدگى‬
‫كردند‪.‬‬
‫اما طوسون باشببا فرزنببد محمببد علببي باشببا‬
‫مببدينه را اشببغال كببرد وبببه دولببت عثمببانى‬
‫بازگرداند ‪.‬‬
‫در سال ‪1265‬قمرى كار توسببعه و بازسببازى‬
‫مسجد نبوى آغاز گرديببد و دوازده سببال بطببول‬
‫انجاميببد كببه خوشبببختانه بسببيار جببالب سبباخته‬
‫شد‪.‬‬
‫در سببال ‪1318‬قمببرى مببدينه از طريببق يببك‬
‫ايستگاه بى سيم بزرگ و نيرومند بببا اسببتانبول‬
‫‪9‬‬

‫مرتبط گرديد و بدين ترتيب مؤفق شد با ديگببر‬
‫ايستگاههاى مربوطه نيز رابط بر قراركند‪.‬‬
‫در سال ‪1326‬قمرى خط راه آهن از طريببق‬
‫•‬
‫دمشبق ببه مبدينه رسبيد و ايبن أمبر درزنبدگى‬
‫اقتصادى و اجتماعى و عمرانى مببدينه تحببولت‬
‫عظيمى ايجاد نمود‪ ،‬جمعيببت مببدينه ازده هببزار‬
‫به هشتاد هزار افزايببش يببافت‪ ،‬تجببارت بسببيار‬
‫رونق يافت و سرمايه و وسايل فزونى گرفت‪.‬‬
‫در سبال ‪1334‬قمبرى ببا آغباز جنبگ جهبانى‬
‫•‬
‫اول در مدينه نيز مرحله دشببوارى پيببش آمببد ‪،‬‬
‫فخببرى باشببا فرمانببده نظببامى عثمببانى هببا‪،‬‬
‫نيروهبباى زيببادى را جهببت دفبباع در مببدينه و‬
‫أطراف آن مستقر گردانيببد‪ ،‬و خطببوط دفبباعى‬
‫محكمببى در أطببراف شببهر احببداث نمببود‪ ،‬و در‬
‫مقابل نيروهاى شريف حسين و هببم پيمانببانش‬
‫كببه قصببد اشببغال مببدينه را داشببتند شببديدا ً‬
‫مقاومت نمود‪ .‬فخرى أهببالى مببدينه را ترغيببب‬
‫كرد كه از شبهر بيبرون برونبد‪ ،‬عببده اى را نيبز‬
‫بازور اخراج كرد‪ ،‬خانه هاو محلببه هببا از سببكنه‬
‫خالى شد و كسببانى كببه در شببهر مانببده بودنببد‬
‫بعلت طولنى شدن محاصره‪ ،‬و گرانى و كمبود‬
‫آذوقببه در معببرض هلكببت قببرار گرفتنببد‪ ،‬ايببن‬
‫محاصره سه ساله ‪ ،‬تنها زمانى پايان يافت كببه‬
‫در سببال ‪1337‬قمببرى دولببت عثمببانى سببقوط‬
‫كرد و نيروهايش منطقه را ترك گفتند‪.‬‬
‫أشببراف بببه شببهر داخببل شببدند و إداراهببء أمببور را‬
‫بدست گرفتند‪ ،‬براى مدت كوتاهى مببدينه آرام بببود‪ .‬در‬

‫‪10‬‬

‫اين دوران جمعيتببش از پببانزده هببزار نفببر تجبباوز نمببى‬
‫كرد‪.‬‬
‫باز إداره ضعيف گرديببد و آشببوب و فتنببه سركشببيد ُ‬
‫وضعيت اقتصادى مردم روبه ضببعف گرائيببد‪ .‬بخصببوص‬
‫پس از آنكه أشراف با نيروهاى سببعوديها كببه بببه شببهر‬
‫نزديك شده بودند درگير شدند كامل ً آشكار بود كه تنهببا‬
‫راه نجات پيوسببتن بببه حركببتى اسببت كببه جهببت متحببد‬
‫كردن عربستان بزرگ به رهبرى ملببك عبببد العزيببز بببن‬
‫عبد الرحمن آل سعود آغاز شده است‪.‬‬
‫در نوزدهم جمادى الولى سال ‪1344‬قمرى بود كببه‬
‫هيئت نماينببببدگي مببببدينه پشببببتيبانى اش را از ملببببك‬
‫عبدالعزيز اعلن كرد‪ ،‬اين پيمبان فرخنبده اوليبن گبامى‬
‫بود كه در جهت مرحله درخشانى از تاريخ نببوين مببدينه‬
‫برداشته مى شد‪ ،‬مرحلهء آرامش و اسببتقرار‪ ،‬ترقببى و‬
‫بالندگى ‪ ،‬و دهش و بارآورى‪.‬‬
‫در بيست و سببوم ربيببع الثببانى ‪1345‬قمببرى بببودكه‬
‫ملك عبببدالعزيز شخص با ً از مببدينه ديببدن كببرد وبببامردم‬
‫مدينه و نمايندگانى از قبائل أطراف ملقات نمود‪.‬‬
‫در سال ‪1370‬قمرى ملك عبببدالعزيز دسببتور‬
‫•‬
‫توسعه مسببجد نبببوي را صببادر نمببود‪ ،‬زمينهبباى‬
‫اطببراف مسببجد خريببدارى گرديببد‪ ،‬و رواقهبباى‬
‫شمال برداشته شد ُ و باز سازى گرديد كه بدين‬
‫ترتيب بيش از شش هزارمتر مربع به مساحت‬
‫قبلى مسجد افزوده شد اينببك سبباختمان جديببد‬
‫مسجد بشكل بسيار زيبا و نوينى در آمببده بببود‬
‫كه با ايوانهاى بزرگش هزاران نماز گببذار را در‬
‫خود جاى مى داد‪.‬‬

‫‪11‬‬

‫• آبببادى مببدينه گسببترش چشببمگيرى يببافت و‬
‫حجم شهر دو چندان گرديد‪… ،‬‬
‫در سبببال ‪1381‬قمبببرى دانشبببگاه اسبببلمى‬
‫•‬
‫مببدينهء منببوره تأسببيس گرديببد و صببدها تببن از‬
‫فرزنببدان أمببت اسببلمىبراى آمببوزش علببوم‬
‫اسلمى بسوى اين دانشگاه نوين روىآوردند‪.‬‬
‫دانشببگاه إسببلمى امبام محمببد ببن سببعود و‬
‫•‬
‫دانشگاه ملك عبدالعزيز نيز هر كدام دانشببكده‬
‫در مدينه گشودند‪.‬‬
‫همزمان ‪ ،‬مجلببه فرهنگببى المنهببل ‪ ،‬و چنببدى‬
‫•‬
‫بعد روزنامهء المببدينه نيببز آغبباز بكببار نمببود ‪ ،‬و‬
‫بببدين ترتيببب فعاليتهبباى فرهنگببى و آموزشببى‬
‫دت گرفت‪.‬‬
‫ش ّ‬
‫در دههببء أول قببرن پببانزدهم هجببرى قمببري‬
‫•‬
‫ً‬
‫مدينهءمنوره تقريبا در تمامى عرصه هببا شبباهد‬
‫يببك انقلب بببزرگ عمرانببى و فرهنگببى بببود ‪،‬‬
‫ابتداء خادم حرمين شريفين ملك فهد بببن عبببد‬
‫العزيز دستور داد كميتهببء مسببتقلى از وزيببران‬
‫تشببكيل گببردد تببا برأمببر توسببعه و زيبببا سببازى‬
‫مببدينه و حببرم نبببوى نظببارت مسببتقيم داشببته‬
‫باشبببد ‪ ،‬و ببببدنبال آن هيئت وزيبببران چنبببدين‬
‫جلسهء ويژه داير نمود و طببرح بسببيار جببامعى‬
‫را تصبببويب كبببرد كبببه براسببباس آن ‪ ،‬انقلب‬
‫ت‬
‫عمرانى ‪ ،‬مرحله بسببيار گسببترده اى را پشبب ِ‬
‫سرمى گذراند ‪ ،‬اين طرح دوبخش خيلببى مهببم‬
‫داشت يكى توسعه و باز سازى مسجد نبببوى و‬

‫‪12‬‬

‫ديگرى بازسببازى و زيباسببازى منطقببه مركببزى‬
‫شهر مدينه‪.‬‬
‫در پببانزدهم مبباه صببفر سببال ‪1405‬قمببرى ‪ ،‬خببادم‬
‫حرميببن شببريفين ايببن طببرح را افتتبباح نمببود ‪ ،‬و بببدين‬
‫ترتيببب عمل كببار آغبباز گرديببد ‪ ،‬محلببه هبباى كبباملى در‬
‫أطراف مسجد ‪ ،‬باقيمت بسببيار بالخريببدارى گرديببد‪ ،‬و‬
‫بنفع مسجد از ميببان برداشببته شببد ‪ ،‬پببايه هبباى ژرف و‬
‫عميقى حفر گرديد و ماشين آلت بزرگ و پيشببرفته اى‬
‫بكار افتاد اين كار بدون اينكه خللببى در اقببامهء نمازهببا‬
‫ايجاد گردد باتلش هباى شببانه روزى ‪ُ ،‬نبه سبال ادامبه‬
‫داشت‪.‬‬
‫پى گيرى و سر پرسببتى شبباهزاده عبدالمجيببد اميببر‬
‫مدينه منوره ‪ ،‬در دقت عمل وسرعت بخشيدن بببه كببار‬
‫نقش بسزايى ايفا نمود‪.‬‬
‫سرانجام كار بپايان سيد و خادم حرمين شريفين در‬
‫سال ‪1414‬قمرى آنرا براى بهره بردارى افتتبباح نمببود‪،‬‬
‫توسببعهء جديببد‪،‬هشببتاد ودوهزارمببترمربع بببه سبباختمان‬
‫قديم ِ مسجد افزود‪.‬‬
‫بالى پشت بام نيببز طببورى سبباخته شببدكه هببزاران‬
‫نماز گذار مي توانند در آن بببه عبببادت بپردازنببد‪ ،‬و زيببر‬
‫زمينيهاى دور حرم‪ ،‬علوه از حمام و دستشوى و وضببو‬
‫خانه بقيه آن پاركينك سبباخته شببد كببه بببراى پنببج هببزار‬
‫ماشين ظرفيت دارد‪.‬‬
‫علوه برآن در فاصلهء هفت كيلو مترى حببرم نبببوى‬
‫يببك دسببتگاه كلرسببردكن خيلببى بببزرگ سبباخته شببدكه‬
‫توسببط لببوله هبباى زيرزميببن بببه مسجدوصببل گرديببده‬
‫وتمامىمسجدرامىتواندسردكند‪.‬‬
‫مسجد نبوى پس از اجراى اين طرح عمرانى مؤفق‬
‫به يك مجتمع عمرانى منحصببر بببه فببرد تبببديل گرديببده‬
‫‪13‬‬

‫است كه زائران با خيالى آرام و قلبى مطمئن در آن به‬
‫عبادت مى پردازند‪.‬‬
‫قسمت دوم اين طببرح عمرانببى بببزرگ بازسببازى و‬
‫زيبا سازى منطقه مركزى است‪.‬‬
‫ايببن طببرح در زمنيببى بببه مسبباحت دوونيببم ميليببون‬
‫مببترمربع دردسببت اجببرا قببراردارد كببه نصببف آن زيببر‬
‫بناسببت و نصببف ديگببر را صببحن هببا‪ ،‬جبباده هببا ‪ ،‬پيبباده‬
‫روها ‪ ،‬قبرستان بقيع‪ ،‬و ديگر متعلقات در برمى گيردكه‬
‫بسيار منسجم و دقيق ساخته خواهد شد‪.‬‬
‫بنببا بببر مفبباد ايببن طببرح اكنببون چنببدين آپارتمببان‬
‫مسكونى تجارى آماده بهره بردارى است كه هببر كببدام‬
‫آن صبببدها ويل و ُأتببباق مسبببكونى و صبببدها مغبببازه و‬
‫فروشگاه را در بر دارد‪ ،‬كه باسيسببتم هبباى پيشببرفته و‬
‫جديد ساخته شده است‪.‬‬
‫دن و‬
‫اكنون شهر زيباى مدينه كه در هببر دو بعببد تم ب ّ‬
‫معنويت مى درخشد ُ با تازه ترين و سببايل پيببش رفتهببء‬
‫امروزى مجهز گرديده در سايهء حرم نبوى آماده است‬
‫از زائران و مهمانان‬
‫عزيزش پذيرايى كند و اسباب آسايش و رفباه آنبان‬
‫را فراهم آورد‪.‬‬
‫علوه بر آن طرحهاى ديگببرى نيببز بببراى زيباسببازى‬
‫مدينه تصويب شده بببود از جملببه توسببعه و ببباز سببازى‬
‫مساجد تاريخى كبه در رأس آن اوليبن مسببجد اسببلم ‪،‬‬
‫مسجد قباء قرار دارد‪.‬‬
‫سبباختمان قببديمى مسببجد قببباء برداشببته شببد و از‬
‫نوباز سازى گرديببد‪ ،،‬و بگببونه اى توسببعه داده شببد كببه‬
‫هيئت اصلى مسجد تغيير نكند ‪ ،‬اكنببون مسبباحت آن بببا‬
‫متعلقات به سيزده هزار)‪(13000‬متر مربع مى رسد‪.‬‬
‫‪14‬‬

‫و اطراف مسجد نيز به شكل بسيارزيبايي طراحببى‬
‫گرديده كه اكنون بامساحت جديدش يك يادگار عمرانى‬
‫كم نظير بشمار مى رود‪.‬‬
‫مسجد مهم و تاريخى ديگرى نيببز بببر دروازه ورودى‬
‫مدينه منوره درمنطقه ذىالحليفه قرار گرفته است ايببن‬
‫مسجد كه ميقات نببام دارد‪ ،‬جببايى اسببت كببه حجبباج از‬
‫آنجابراى حج و عمره احرام مى بندند‪.‬‬
‫مسجد نيز ‪ ،‬بنابر دستور خادم حرمين شببريفين ببباز‬
‫سازى گرديد مساحت كلببى آن نببودهزار)‪ (90000‬مببتر‬
‫مربع است كه براى پنج هزار نماز گذار ظرفيت دارد‪.‬‬
‫در ضببمن شببهر دارى مببدينه منببوره در ايببن انقلب‬
‫عمرانى نقش بسيار مؤثرى داشته اسببت بخصببوص در‬
‫ساختن پاركها و بلوارهببا و آبشببارهاى جببالب كببه همهببء‬
‫اينهابرزيببباى شببهر افببزوده اسببت ‪ ،‬تببا اهببالى شببهر و‬
‫زائران عزيببز بتواننببد در آن بببا آسببايش زنببدگى كننببد و‬
‫باقلبى مطمئن و دلى آرام به انجام عبببادات و چشببيدن‬
‫حلوت ايمان بپردازند‪.‬‬
‫يكببببى ديگببببر از شاخصببببهاى زيبببببا و درخشببببان‬
‫مدينهءمنوره ‪ ،‬كه تارنخ پرافتخار و مبببادى ايمببانى آنببرا‬
‫به نمايش مىگذارد ‪ ،‬مجتمع بببزرگ چبباپ و نشببر قببرآن‬
‫كريببم اسببت ‪ ،‬كببه بببى ترديببد بزرگببترين مركببز علمببى‬
‫صنعتى در سطح جهان بشمار مى رود ‪ ،‬و بببه گببونه اى‬
‫تخصصى به خدمت قرآن كريم مشغول است‪.‬‬
‫در اين مجتمع چندين عالم و دانشمند و قارى‬
‫قرآن و پژوهشگر متخصص مشغول كببارو و نظببارت‬
‫بر چاپ قرآن كريم هسببتند ايببن چاپخببانه كببه بهببترين و‬
‫پشببرفته تريببن ماشببين آلت چبباپ را در اختيببار دارد‪،‬‬
‫علوه بر چاپ نص قرآن كريم در زمينهء چبباپ ترجمببه‬
‫‪15‬‬

‫اين كلم مقدس نيز به چندين زبان زندهء دنيا مشببغول‬
‫است‪.‬‬
‫بخش ويژه اى نيز به ضبط نوار اختصبباص دارد كببه‬
‫در سطح گسترده اى تببا كنببون ميليببون هببا نببوار ضببب ُ‬
‫ط‬
‫توزيع نموده است‪.‬‬
‫تعبببداد قرآنهبببايى كبببه تببباكنون ايبببن چاپخبببانه ببببى‬
‫نظيرجهبببان بچببباپ رسبببانده از صدوسبببى ميليبببون‬
‫متجاوزاسببت‪ ،‬تببا باشببد كببه مببدينه منببوره آن رسببالت‬
‫واقعى خويش را كه در عصببر طليببى پيببامبر‪ ‬بببدوش‬
‫گرفتبببه ببببود و آن تحبببول بزرگبببى را كبببه در عصبببر‬
‫ابوبكرصديق و عثمان ذي النورين ‪ ‬شاهدش بببود در‬
‫خاطره ها زنده كند‪.‬‬
‫رسالت و مسئوليت جمع آورى قرآن و سپس توزيع‬
‫آن به مراكز جهان اسلم‪.‬‬
‫بيننببدگان عزيببز! آنچببه مشبباهده كرديببد و شببنيديد‬
‫بخشى از تاريخ درخشان مدينه منوره بود ‪ ،‬اميد واريببم‬
‫كه عشق و محبت مدينه تا ابببد در دلهبباى مببان زنببده و‬
‫جاويد بماند زيرا پيامبر محبوبمان ‪‬‬
‫اينگونه دعا فرمودند‪ :‬پروردگارا ! همچنببانكه محبببت‬
‫مكه را در دلهايمان جاى دادى محبت مدينه را نيز جاى‬
‫بده و بلكه بيشتر از آن ‪ .‬اللهم حبب إلينا المدينة كحبنببا‬
‫لمكة أو أشد حب ًّا‪.‬‬
‫خدايا! اين دعا را از همه مان اجابت بفرما‪.‬‬
‫خداوند يار و ياورهمهء مسلمين جهان باد‬
‫والسلم عليكم و رحمة ال و بركاته‬

‫‪16‬‬

‫تعمير و توسعة مسجد نبوى در طول تاريخ‬
‫اقتباس و ترجمه‪ :‬عبدالله حيدري‬
‫بسم الله الرحمن الرحيم‬
‫»إنما يعمر مساجد ال من آمن بال و اليوم الخر«‬
‫هنگامى كه پيامبر خدا‪ ‬از مكه مكرمه هجرت‬
‫فرموده و به مدينه منوره رسيدند‪ ،‬انصار مدينه براى‬
‫پذيرايى از حضرتش بر يك ديگر سبقت مى جستند‪ ،‬و‬
‫هر كس مى كوشيد لجام شتر آنحضرت را بطرف‬
‫خانهء خود بكشد‪ ،‬أما آنحضرت مكررا ً مى فرمودند‪،‬‬
‫شتر را رها كنيد زيرا كه وى مأمور است درجاى‬
‫خاصي زانو بزند‪ ،‬شتر همچنان به راهش ادامه مى داد‬
‫تا اينكه در وسط شهر مدينه در يك خرمنگاه خرما زانو‬
‫زدز‬
‫اين زمين از دو تا يتيم بود كه پيامبر ‪ ‬آنرا خريدند‬
‫و مسجد نبوى را در آن بنيان گذارى نمودند‪ ،‬پس كه‬
‫انتخاب جاى مسجد با راهنمايى پروردگار صورت‬
‫گرفت‪ .‬مساحت مسجد كه بشكل مربع ساخته شده‬
‫بود تقريبا ً هزاروشصت )‪ (1600‬متر مربع بود‪ ،‬آن‬
‫زمان قبله بسوى بيت المقدس بود كه در شمال واقع‬
‫مى شد‪.‬‬
‫هنگامى كه دستور تحويل قبله بسوى كعبه در مكه‬
‫مكرمه توسط وحى نازل گرديد‪ ،‬تعمير اندكى در‬
‫‪17‬‬

‫ساختمان مسجد بوجود آمد و آن اينكه دروازه جنوبى‬
‫بسته شد و دروازه اى از طرف شمال باز گرديد‪.‬‬
‫در سال هفتم هجرى تعداد مسلمانان زياد شد كه‬
‫مسجد گنجايش همهء آنها را نداشت‪ ،‬لذا پيامبر اكرم‬
‫‪ ‬دستور توسعة آنرا صادر نمودند‪ ،‬كه از دو طرف‬
‫مغرب و شمال توسعه داده شد‪ ،‬مقدار اضافه شده‬
‫هزاروچهاروصدوپانزده)‪ (1415‬متر مربع بود‪ ،‬اكنون‬
‫مساحت كلى مسجد به دوهزاروچهارصدوهفتادوپنج)‬
‫‪ (2475‬متر مربع مى رسيد‪.‬‬
‫توسعة دوم در عهد حضرت عمر فاروق ‪ ‬در سال‬
‫هفدهم هجرى صورت گرفت‪ ،‬مسجد از نو باز سازى‬
‫گرديد‪ ،‬و حدود هزاروچهارصد)‪(1400‬متر مربع از‬
‫سمت جنوب و غرب و شمال به آن افزوده شد ‪ ،‬كه‬
‫اينك مساحت كلى آن به سه هزاروپانصدوهفتادوپنج)‬
‫‪(3575‬متر مربع رسيده بود‪.‬‬
‫در سال بيست ُنه)‪ (29‬هجرى حضرت عثمان ‪‬‬
‫مسجد را باسنگ باز سازى نمود و از جهات جنوب و‬
‫شمال و مغرب ‪ 496‬متر به آن افزود‪ ،‬كه در نتيجه‪،‬‬
‫مساحت كلى مسجد به چهارهزاروهفتادويك)‪(4071‬‬
‫متر مربع رسيد‪.‬‬
‫در سال ‪ 88‬هجرى خليفه أموى وليد بن عبد الملك‬
‫دستور باز سازى و توسعة مسجد را صادر كرد‪ ،‬سر‬
‫پرستى اين كار را حضرت عمر بن عبد العزيز ‪ ‬كه‬
‫استاندار مدينه بود بعهده داشت‪ ،‬از جهات مشرق و‬
‫مغرب و شمال مسجد توسعه يافت‪ ،‬و به جز حجرهء‬
‫حضرت عايشه‪-‬ههه هههه هههه‪-‬كه در آن رسول‬
‫گرامى ‪ ‬و دو يار باوفايش حضرت ابو بكر و عمر ‪‬‬
‫دفن بودند بقية حجرات نبوى در اين توسعه ضميمه‬
‫شد و براى أولين بار محراب تو خالى بشكل رائج‬
‫‪18‬‬

‫امروزى‪ ،‬و مناره هايى جهت بلند كردن اذان به مسجد‬
‫افزوده شد‪.‬‬
‫پس از اين توسعه مساحت كلى مسجد به شش‬
‫هزاروچهارصدوچهل)‪(6440‬متر مربع بالغ گرديد‪.‬‬
‫در سال صدوشصت ويك )‪ (161‬قمرى مهدى‬
‫خليفهء عباسى دستور داد مسجد توسعه داد شود‬
‫وترميم گردد‪ .‬بعضي ديوارهايش بازسازى گرديد و از‬
‫جهت شمال حدود ‪ 2450‬متر مربع به آن افزوده شد‪،‬‬
‫كه در نتيجه مساحت مسجد به ‪ 8890‬متر مربع رسيد‪،‬‬
‫در سال ‪ 654‬قمرى مسجد بر اثر اشتباهى كه از يك‬
‫فراش مسجد سر زد دچار آتش سوزى بزرگى گرديد‪،‬‬
‫اين بار به همان شكل اول بازسازى گرديد و چيزى به‬
‫آن افزوده نشد‪.‬‬
‫در قرن نهم هجرى در عهد سلطان أشرف قايتباى‬
‫بعضى اجزاء مسجد باز سازى شد اما بدنبال آن بر أثر‬
‫يك جرّقه آسمانى كه منارة بزرگ مسجد را هدف‬
‫خوفى مسجد را بلعيد‪ ،‬بلفاصله‬
‫گرفت آتش سوزى م ُ‬
‫به دستور سلطان اشرف قايتباى باز سازى گرديد و از‬
‫طرف شرق ‪120‬متر مربع به آن افزوده شد كه‬
‫مساحت كلى مسجد به )‪(9010‬متر مربع رسيد‪.‬‬
‫در عهد سلطان عبد المجيد عثمانى در سال ‪1265‬‬
‫قمرى مسجد باز سازى شد و از جانب شمال يك‬
‫ساختمان دو طبقه با مساحت ‪ 1293‬متر مربع به‬
‫مسجد افزوده شد ‪ ،‬كه در نتيجه آن مساحت كل‬
‫مسجد به ده هزاروسيصدوسه )‪ (1033‬متر مربع‬
‫رسيد‪.‬‬
‫در سال ‪ 1370‬قمرى بنا بر حكم ملك عبد العزيز‬
‫آل سعود ديوارها و رواقهاى شرق و غرب و شمال‬
‫مسجد ترميم گرديد و حدود ‪ 6420‬متر مربع به آن‬
‫‪19‬‬

‫افزوده شد كه مساحت كلى آن به ‪16327‬متر مربع‬
‫رسيد‪.‬‬
‫باوجود اولين توسعه سعودى ها‪ ،‬هنوزهم مسجد‬
‫نبوى احتياج به توسعه داشت چون تعداد زائران هر‬
‫سال رو به افزايش بود‪ ،‬لذا ملك فيصل بن عبد العزيز‬
‫در سال ‪ 1393‬قمرى تصميم گرفت مجددا ً مسجد را‬
‫توسعه دهد‪ ،‬لذا زمينى كه در غرب مسجد نبوى واقع‬
‫بود براى نماز اختصاص داد‪ ،‬كه با نصب كردن بلند گوُ ‪،‬‬
‫چترهاى بزرگ و پنكه هاى سقفى عمل ً اين زمين براى‬
‫نماز آماده شد ‪.‬‬
‫در هيجدهم ‪ 18‬رجب ‪ 1397‬قمرى ملك خالد بن‬
‫عبد العزيز آل سعود زميني كه در جنوب غرب حرم‬
‫نبوى واقع بود براى خدمت زائران و نماز گذاران‬
‫اختصاص داد‪ ،‬كه قسمتى از آن براى نماز و بقية براى‬
‫پاركينك ماشين هاى زوار آماده شد‪ ،‬مساحت اين‬
‫زمين ‪ 43000‬متر مربع بود‪.‬‬
‫در سال ‪ 1405‬قمرى خادم حرمين شريفين ملك‬
‫فهد بن عبد العزيز دستور بزرگترين تعمير و توسعه در‬
‫تاريخ مسجد نبوى را صادر نمود‪ ،‬اين انقلب عمرانى‬
‫بزرگ با پيگيرى و سر پرستى شاهزاده عبد المجيد‬
‫استاندار وقت مدينه منوره آغاز شد‪ ،‬و ‪ 9‬سال بطول‬
‫انجاميد‪ 82000 ،‬متر مربع به ساختمان مسجد افزوده‬
‫شد كه بعد از اين توسعه مساحت كل ساختمان‬
‫مسجد به )‪ (98327‬نودوهشت هزاروسيصدوبيست‬
‫وهفت متر مربع رسيد‪.‬‬
‫علوه برآن صحنها‪ ،‬حمامها‪ ،‬وضوء خانه ها و‬
‫پاركينكهاى مختلفى نيز در اطراف مسجد احداث‬
‫گرديد‪ ،‬كه كل مساحت مسجد و متعلقات آن به)‬
‫‪20‬‬

‫‪ ( 400327‬چهارصدهزاروسيصدوبيست وهفت متر‬
‫مربع رسيد‪.‬‬
‫اخيرا در عهد ملك عبدالله بن عبدالعزيز نيز توسعه‬
‫أي شروع شده كه جزئيات را بعدها انشاءالله ارائه‬
‫خواهيم كرد‪.‬‬
‫التماس دعاي خير برادر شما‬
‫عبدالله حيدري مدينه منوره‬
‫پایان حج ‪ 1430‬هب ق‬
‫آذرماه ‪ 88‬شمسی‬

‫‪21‬‬

‫تاريخ مصور مدينه منوره‬
‫تهيه و عرضه‪ :‬مركز پژوهش و تحقیات مدینه‬
‫منوره‬
‫ترجمه‪ :‬عبدالله حیدری‬
‫‪ 1430‬هـ ق‬

‫بسم ال الرحمن الرحيم‬
‫‪8-9‬ب نقشه مدينه منوره در عصر شريف نبوى‪ .‬نببام‬
‫مهمترين آثار طبيعى ونحببوه تمركببز سببكونت قبايببل در‬
‫آن مشاهده مى شود‪.‬‬
‫‪ -10-11‬تصبببويري مببباهواره اى از مكبببه مكرمبببه‬
‫ومدينه منوره ومنطقه اى كه در بين آن دو واقع است‪.‬‬
‫در اين تصوير راه واماكني كه پيامبر گرامى صلى اللببه‬
‫عليه و آله وسلم در سفر هجرت از آنها عبور كرده انببد‬
‫مشخص شده است‪.‬‬
‫‪ -13 -12‬تصببوير ذهنببى از مسببجد شببريف نبببوى‬
‫هنگام تأسببيس آن كببه حجببره حضببرت عايشببه صببديقه‬
‫رضى الله عنها در جنوب شرق آن ديده مى شود‪.‬‬
‫‪14-15‬ب منظره اى عمومى از مدينه منوره از سال‬
‫)‪(1325‬هب ق ب ) ‪(1908‬م‪ .‬وبخشبي از ديوارهبايى كبه‬
‫در آن زمان شهر مدينه را احاطه مببى كببرده بببه چشببم‬
‫مى خورد‪.‬‬
‫‪ -17 -16‬در سال )‪(1325‬هب ق ب )‪(1908‬م‪.‬‬

‫‪22‬‬

‫‪ -18-19‬مببدينه منببوره از سببال )‪(1357‬هببب ق ببب )‬
‫‪(1932‬م وبخشي از ديوار اول آن ديببده مببى شببود كببه‬
‫سببليمان قببانونى از سببلطين عثمببان آنببرا در سببال )‬
‫‪(939‬هب ق – )‪ (1532‬م باز سازى كرد‪.‬‬
‫‪ -20‬مسجد شريف نبوى ب بام بناى عثمانى‪.‬‬
‫‪ -21‬خيابببان عينيببه ببب يكببى از مهمببترين خيابانهبباى‬
‫قديمى در مدينه منبوره ايبن خياببان از منباخه بببه بباب‬
‫السلم در مسجد شريف نبوى منتهى مى شد‪.‬‬
‫‪ -22-23‬مدينه منوره آنگونه كه در تصاوير مبباهواره‬
‫اى ديده مى شود‪.‬‬
‫‪ -24-25‬منظره اى شبانه از مدينه منوره ب ب عكببس‬
‫از فضا‪.‬‬
‫‪ -26-27‬مسجد شببريف نبببوى منظببره اى از خببارج‬
‫اين تصوير از زاويه شمال غرب گرفته شده است‪.‬‬
‫‪ -28-29‬مواجهه شريفه جاىي كه مردم براى سببلم‬
‫دادن به پيامبر گرامى صلى الله عليه و آلببه وسببلم ودو‬
‫يار باوفايشان ابوبكر صديق وعمببر فبباروق رضببى اللببه‬
‫عنهما مى ايستند‪.‬‬
‫‪ -30‬بخشي از روضه شببريفه ومحببراب را ملحظببه‬
‫مى كنيد جاىيكه پيامبر گرامببى صببلى اللببه عليببه و آلببه‬
‫وسلم در آنجا مى ايسببتادند وبببراى صببحابه رضببى اللببه‬
‫عنهم اقامه نماز مى كردند‪.‬‬
‫‪ -31‬محراب سليمانى يا محببراب حنفببى كبه مقابببل‬
‫منبر شريف از غرب نزد ستون سوم واقع است‪ .‬سببال‬
‫ساخت اين محراب )‪(860‬هب ق است‪.‬‬
‫‪ -32‬بخشي از ساختمان عثمانى در مسجد شببريف‬
‫نبوى‪.‬‬

‫‪23‬‬

‫‪ -33‬بخشببي از روضببه شببريفه ببب منبببر فرسببتاده‬
‫سلطان مراد عثمانى نيز ديببده مبى شبود ايبن منببر در‬
‫جاى منبر پيامبر گرامى صببلى اللببه عليببه و آلببه وسببلم‬
‫ساخته شده است‪.‬‬
‫‪ -35 -34‬بخشي از رواقهاى توسعه بببزرگ مسببجد‬
‫شريف نبوى‪.‬‬
‫‪37 -36‬ب نمونه اى از قبه هاى متحرك وتزئينات آن‬
‫در ساختمان توسعه ملك فهد رحمة الله عليه‪.‬‬
‫‪ -38-39‬صببحن داخلببى مسببجد شببريف نبببوى كببه‬
‫باجترهاى زيباى اتوماتيك پوشانده مى شود‪.‬‬
‫‪ -40-41‬جنوب مسجد شريف نبوى چنانكه ملحظه‬
‫مى كنيد ساختمان عثمانى از سبباير توسببعه هببا معلببوم‬
‫مى شود‪.‬‬
‫‪ -42-43‬مسجد شريف نبوى ب جنوب شرق‪.‬‬
‫‪ -44-45‬مسجد شريف نبوى ب جنوب غرب‪.‬‬
‫‪46-47‬ب منظره اى فضبباىي از مسببجد قببباء بعببد از‬
‫توسعه اخير سال )‪(1406‬هب ق ب )‪(1986‬م‪.‬‬
‫‪ -48‬مسجد قباء از داخل منبر ومحراب را ملحظببه‬
‫مى كنيد كه با آيات قرآن كريم مزين شده است‪.‬‬
‫‪ -49‬مسجد قباء منظره اى شبانه‪.‬‬
‫‪ -50-51‬مسبببجد قبببباء از داخبببل رواقهببباى وسبببيع‬
‫وچترهاى صحن داخلى را ملحظه مبى كنيبد كبه بگونببة‬
‫اتوماتيك باز وبسته مى شود‪.‬‬
‫‪ -52-53‬مسجد قباء از داخل زيبا ومنحصر به فرد‪.‬‬
‫‪ -54-55‬قبرستان بقيع قبرستان اصلى اهل مببدينه‬
‫از عصر پيامبر گرامى صلى الله عليببه و آلببه وسببلم تببا‬
‫كنون روايت مى شود كبه بيببش از ده هببزار صببحابه در‬
‫اين قبرستان دفن شده اند‪.‬‬
‫‪24‬‬

‫‪ -56-57‬بخشي از قبرستان بقيع ب ب كبببوتران مببدينه‬
‫را ملحظه مى كنيد كه با امنيت واطمينببان در آن دانببه‬
‫مى چينند‪.‬‬
‫‪ -58-59‬منطقه شهداى احد كببه قبرسببتان شببهداى‬
‫احد و در رأس شان حضببرت حمببزه ببن عبببد المطلببب‬
‫رضى الله عنه وكوه احد وكوه رماة )تيرانببدازان( را در‬
‫بردارد‪.‬‬
‫‪ -60-61‬كوه عينين كه كوه رماة )يا تيراندازان( نيز‬
‫ناميده مى شود‪ ،‬زيرا پيامبر گرامى صببلى اللببه عليببه و‬
‫آلببه وسببلم در غببزوه احببد پنجبباه نفببر تيرانببداز بببر آن‬
‫گماشتند تا جبهببه مسببلمين را حمببايت كننببد‪ ،‬ايببن كببوه‬
‫كوچكى است كه ‪ 180‬متر طول و ‪ 40‬متر عببرض دارد‬
‫وروبروى قبرستان شهداء احد قرار گرفته است‪.‬‬
‫‪ -62-63‬كببوه احببد‪ ،‬مشببهورترين كببوه در مببدينه‬
‫منوره‪.‬‬
‫‪ -64-65‬بخشببي از كببوه احببد ودره اى را ملحظببه‬
‫مى كنيد كه اهل مدينه مى گويند پيببامبر گرامببى صببلى‬
‫الله عليه و آله وسلم در اثنباى غبزوه احبد در آنجبا ببال‬
‫رفته اند‪.‬‬
‫‪ -66-67‬مسجد شريف نبببوى بعببد از توسببعه خببادم‬
‫حرمين شريفين ملك فهد رحمت الله عليه‪.‬‬
‫‪ -68-69‬مسببجد قبلببتين ببب يكببى از مسبباجد عصببر‬
‫نبوى‪ ،‬كه متعلق به قبيله بنى سببلمه خزرجببى بببود ايببن‬
‫مسببجد در پنببج كيلببو مببترى غببرب مسببجد نبببوى واقببع‬
‫است‪.‬‬
‫‪ -70-71‬مسجد قبلتين يكببى از مسبباجد تبباريخى در‬
‫مدينه منوره‪.‬‬
‫‪ -72-73‬مسجد قباء منظره اى عمومى از خارج‪.‬‬
‫‪25‬‬

‫‪ -74-75‬منطقه فتح ب كه در دامنه غربى كببوه سببلع‬
‫واقع است‪ ،‬وشامل مسجد فتح و مساجد ديگرى اسببت‬
‫كه بنا بر روايببات در جاهببايي سبباخته شببده كببه بعضببي‬
‫صحابه در اثناى غزوه در آن سنگر داشته اند‪.‬‬
‫ومسببجد فتببح مسببجد كببوچكى اسببت كببه در جببايي‬
‫ساخته شده كه در اثناى غزوه احزاب خيمه رسول الله‬
‫صلى الله عليه و آله وسببلم در آنجببا نصببب شببده بببوده‬
‫است‪.‬‬
‫‪ -76-77‬منطقببه فتببح ببب در سببمت راسببت تصببوير‬
‫مسجد فتح ملحظه مى شود كه در جايي ساخته شببده‬
‫كه در غزوه احزاب خيمه رسول الله صلى الله عليببه و‬
‫آله وسلم در آن نصب بوده است‪.‬‬
‫‪ -78-79‬كوه سلع ب منظره اى از شمال شببرق كببه‬
‫امتداد كوه را نشان مى دهد‪.‬‬
‫‪ -80-81‬مسجد جمعه ب در جببايي سبباخته شببده كببه‬
‫پيامبر گرامى صلى الله عليه و آلببه وسببلم اوليببن نمبباز‬
‫جمعببه را در مببدينه بببراى مسببلمين اقببامه كردنببد ودر‬
‫محله بنى سالم بن عوف از قبيله خزرج واقع بود‪.‬‬
‫‪ -82-83‬مسجد شريف نبوى منظره اى عمببومى از‬
‫خارج‪.‬‬
‫‪ -84-85‬مسببجد بنببى معبباويه ب ب مسببجد اجببابه نيببز‬
‫ناميده مى شود يكى از مساجدى كه رسول الله صببلى‬
‫الله عليه و آله وسلم در مدينه در آن نماز خوانده اند‪.‬‬
‫‪ -86-87‬مسجد شريف نبوى گنبد سبببز را ملحظببه‬
‫مى كنيد كه برروى مرقد شريف رسول الله صلى اللببه‬
‫عليه و آله وسببلم ودو يببار بببا وفايشببان ابببوبكر صببديق‬
‫وعمر فاروق رضى الله عنهما ساخته شده است‪.‬‬

‫‪26‬‬

‫‪ -88-89‬مسجد سجده يا مسجد ابوذر ب در يكببى از‬
‫جاهايي ساخته شده كه پيامبر گرامى صلى الله عليه و‬
‫آله وسلم در آن نماز خوانده اند‪.‬‬
‫‪ -90-91‬مسجد ميقات )ذو الحليفه( كه اهببل مببدينه‬
‫و زائران براى اداى مناسك حج وعمره از اينجببا احببرام‬
‫مى بندند وعازم مكه مكرمه مى گردند‪.‬‬
‫‪ -92-93‬مسجد شريف نبوى ب ب يببك گببوهر عمرانببى‬
‫منحصر به فرد‪.‬‬
‫‪ -94-95‬مسجد حضرت على بن ابى طببالب رضببى‬
‫الله عنه ب اين مسجد در يكى از جاهببايي سبباخته شببده‬
‫كه پيامبرگرامى صلى الله عليه و آله وسلم در آن نماز‬
‫عيد اقامه مى كردند‪.‬‬
‫‪ -96-97‬ايببن تصببوير مشببتمل اسببت بببر مسببجد‬
‫الغمببامه در سببمت راسببت ومسببجد حضببرت ابببوبكر‬
‫صديق رضى الله عنه در سمت چپ‪ ،‬اين دو مسببجد در‬
‫اماكني ساخته شده كه پيامبر گرامى صلى الله عليببه و‬
‫آله وسلم در آنجا نماز عيد اقامه مى كرده اند چنببانكه‬
‫انببدكى دورتببر مسببجد شببريف نبببوى از طببرف غببرب‬
‫ملحظه مى شود‪.‬‬
‫‪ -98-99‬منطقببه مركببزى مسببجد حضببرت ابببوبكر‬
‫صديق رضى الله عنه را ملحظه مى كنيببد كببه در يكببى‬
‫از عيدگاهاى پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله وسببلم‬
‫ساخته شده است‪.‬‬
‫‪ -100-101‬مسجد حضرت عمر بببن خطبباب رضببى‬
‫الله عنه ب در يكى از جاهببايي سبباخته شببده كببه پيببامبر‬
‫گرامى صبلى اللبه عليبه و آلبه وسبلم در آن نمباز عيبد‬
‫اقامه كرده اند‪.‬‬
‫‪ -102-103‬مدينه منوره منظره اى عمومى‪.‬‬
‫‪27‬‬

‫‪ -104-105‬مسببجد الغمببامه در يكببى از جاهببايي‬
‫ساخته شده كه پيببامبر گرامببى صببلى اللببه عليببه و آلببه‬
‫وسلم در آن نماز عيد اقامه مى كرده اند‪.‬‬
‫‪ -106-107‬مسببجد قببباء دوميببن مسببجد مشببهور‬
‫وتاريخى مدينه منوره )كه در قرآن كريم ازآن ياد شببده‬
‫است سوره توبه آيه ‪(108‬‬
‫‪ -108-109‬منطقبببه العنببببريه‪ ،‬در سبببمت راسبببت‬
‫تصوير بخشي از ايستگاه قطار حجبباز را ملحظببه مببى‬
‫كنيد‪.‬‬
‫‪ -110-111‬بخش ديگرى از ايستگاه قطار حجاز كه‬
‫سلطان عبد الحميد ثانى رحمت الله عليبه آنبرا سباخته‬
‫است‪.‬‬
‫‪ -112-113‬نمونه اى از قطارهايي كه در خط آهببن‬
‫حجاز كار مى كرده است‪.‬‬
‫‪ -114-115‬مسجد شريف نبوى جنوب غرب‪.‬‬
‫‪ -116-117‬وادى عقيق ب ب وادى مبببارك نيببز ناميببده‬
‫مى شود‪ ،‬كه از مشببهورترين وادى هبباى مببدينه منببوره‬
‫است‪ .‬پيامبر گرامبى صبلى اللبه عليبه و آلبه وسبلم در‬
‫مورد اين وادى فرموده اند »أتانى الليلة آت من ربى فقببال‬
‫صببل فببى هببذا الببوادى المبببارك« ديشببب قاصببدى از نببزد‬
‫پروردگببارم آمببد وفرمببود‪ :‬در ايببن وادى مبببارك نمبباز‬
‫بخوان‪.‬‬
‫‪ -118-119‬تصوير ديگرى از وادى عقيق در انتهبباى‬
‫تصوير كوه »عيببر« را ملحظببه مببى كنيببد‪ .‬عيببر كببوهى‬
‫است كه رسول گرامى صلى الله عليه و آله وسلم آنرا‬
‫از طرف جنوب غرب حد حرم مدينه قرار دادند‪.‬‬
‫‪ -120-121‬باغ سقيفۀ بنى سبباعدة‪ .‬اين ببباغ در جببایی‬
‫ساخته شده كه مسلمانان پس از وفات رسول معظببم‬
‫‪28‬‬

‫صلى الله عليه و آله وسلم با ابوبكر صديق رضبى اللببه‬
‫عنه بيعت نمودند‪.‬‬
‫‪ -122-123‬بخشي از حره شرقى در مدينه منوره ب‬
‫حرة ‪ :‬سببنگهاى سببوخته سببياهى هسببتند كببه از شببرق‬
‫وغرب مدينه منوره را احاطه كرده اند‪.‬‬
‫‪ -124-125‬بقاياى قصر سعيد ابن العبباص‪ ،‬يكببى از‬
‫مشببهورترين قصببرهايي كببه در عصببر امببوى در كنبباره‬
‫وادى عقيق وجود داشت‪.‬‬
‫‪ -126-127‬مسجد قباء بعد از توسعه اخير تصويرى‬
‫شبانه وزيبا‪.‬‬
‫‪ -128-129‬بخشببي از هتببل هببا وبرجهبباى منطقببه‬
‫مركزى‪.‬‬
‫‪ -130-131‬وسعت وزيبايي خيابانهبباى جديببد مببدينه‬
‫منوره منحصر به فرد است‪.‬‬
‫‪ -132-133‬وسعت وزيبايي خيابانهبباى جديببد مببدينه‬
‫منوره منحصر به فرد است‪.‬‬
‫‪ -134-135‬اخيرا چنببد پببل وتونببل در مببدينه منببوره‬
‫ساخته شده كه وسعت و زيبايي آن فوق العاده است‪.‬‬
‫‪ -136-137‬تنوع كال در بازارهاى مدينه منوره براى‬
‫برآوردن نياز زائران‪.‬‬
‫‪ -138-139‬بخشي از بازار سبزى وميببوه در مببدينه‬
‫منوره‪.‬‬
‫‪ -140-141‬مسجد شريف نبوى منظرى عمومى از‬
‫خارج‪.‬‬
‫‪ -142-143‬نمونه اى از خرماهاى منحصببر بببه فببرد‬
‫مدينه منوره‪.‬‬
‫‪ -144-145‬از باغهاى مدينه منوره‪.‬‬
‫‪ -146-147‬از باغهاى مدينه منوره‪.‬‬
‫‪29‬‬

‫‪ -148-149‬مسببجد شببريف نبببوى بعببد از توسببعه‬
‫ببزرگ خبادم حرميبن شبريفين ملبك فهبد رحمبت اللبه‬
‫عليه‪.‬‬
‫‪ -150-151‬منظببرى عمببومى از شببهر بببدر‪ ،‬غببزوه‬
‫تاريخى بدر كه در سال دوم هجرى اتفاق افتاد وخداوند‬
‫مسلمين وپيببامبرگرامى صببلى اللببه عليببه و آلببه وسببلم‬
‫وصحابه گرامی رضى الله عنهم را بر مشركان قريش‬
‫پيروز گردانيد در همين منطقه بوقوع پيوست‪.‬‬
‫‪ 152-153‬العدوة الدنيا )سببورهء انفببال آيببه ‪- (42‬‬
‫كثيب الحنان ب )تپه ریببگ نببرم( كببه پيببامبرگرامى صببلى‬
‫الله عليه و آله وسلم وصحابه قبل از آغاز غزوه بدر در‬
‫آن خيمه زدند‪.‬‬
‫‪ -154-155‬ميدانى كه در آن غزوه بدر واقببع شببده‬
‫است‪ ،‬در سمت راست تصوير مسجد العريببش را مببى‬
‫بينيد‪.‬‬
‫‪ -156-157‬مسجد شريف نبوى ب منظرى شبانه‪.‬‬

‫‪30‬‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful