‫ایمان به الله‬

‫تألیف‪:‬‬
‫دکتر علی محمد صلبی‬

‫خداوند متعال می فرماید‪:‬‬

‫ﭽ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪﭫ ﭬ ﭭ‬
‫التغابن‪١١ :‬‬

‫ﭮ ﭯ ﭰ ﭼ‬

‫» و هركس كه به خدا ايمان داشته باشد‪ ،‬خدا‬
‫دل او را )به ثبات و آرامش‪ ،‬و خوشنود به قضا‬
‫يگرداند‪ ،‬و‬
‫يرساند و( رهنمود م ‌‬
‫و قدر الهي م ‌‬
‫خداوند از هر چيزي كامل ً آگاه است‪«.‬‬

‫فهرست مطالب‬
‫عنوان‬
‫صفحه‬
‫اهداء ‪15...................................................................‬‬
‫مقدمه‪15.................................................................‬‬
‫فصل اول‪ :‬کلمهی شهادتین‪34..............................‬‬
‫ل إله إل الله‪ ،‬محمد رسول الله‪34..........................‬‬
‫مبحث اول‪35...........................................................:‬‬
‫معنای ل إله إل الله‪ ،‬محمد رسول الله ‪35.........................‬‬
‫و فضیلت این کلمه و شرایط آن‪35.................................‬‬
‫اول‪ -‬معنای ل إله إل الله محمد رسول الله‪35.................‬‬
‫دوم‪ -‬فضیلت کلمهی ل إله إل الله‪42............................‬‬
‫وم‪ -‬برترین ذکر‪ ،‬ل إله إل الله است‪45.......................‬‬
‫س ّ‬
‫ﭼهارم‪ -‬اشعهی کلمهی ل إله إل الله تاریکی قلییب را از بییین‬
‫میبرد‪47...............................................................‬‬
‫پنجم‪ -‬مطابقت ل إله إل الله با »إیاک نعبد«‪48................‬‬
‫ششم‪ -‬شرایط ل إله إل الله‪48...................................‬‬
‫‪ -1‬علم‪49.............................................................‬‬
‫‪ -2‬یقینی که هر گونه شک را نفی کند‪50.......................‬‬
‫‪ -3‬پذیرش مقتضای این کلمه با دل و زبان‪50.................‬‬
‫‪ -4‬فرمانبرداری به مدلول این کلمه‪52..........................‬‬
‫‪ -5‬صدق و راستی که با دروغ منافات دارد‪52.................‬‬
‫‪ -6‬اخلص‪53.........................................................‬‬
‫‪ -7‬محبت این کلمه و محبت مقتضا و مدلول آن‪54..........‬‬
‫هفتم‪ -‬ارتباط ل إله إل الله با ولء و براء‪55....................‬‬
‫هشتم‪ -‬آثار اقرار به »ل إله إل الله«‪63.........................‬‬
‫مبحث دّوم‪ :‬اثبات وجود خالق‪67....................................‬‬
‫دوم‪ :‬دلیل فطرت و پیمان‪72.....................................‬‬

‫وم‪ :‬دلیل آفاق‪76.................................................‬‬
‫س ّ‬
‫‪ -1‬کمبود اکسیژن در ارتفاعات‪77...............................‬‬
‫‪ -2‬حرکت ستارگان و سیارهها در مدار خویش‪77.............‬‬
‫‪ -3‬ﭼرخش زمین و کوهها‪78......................................‬‬
‫‪ -4‬حائل میان دو دریای شور‪79..................................‬‬
‫‪ -5‬جنبش زمین و زیاد شدن این جنبش به وسیلهی باران‪...‬‬
‫‪80‬‬
‫‪ -6‬سستترین خانهها‪81.............................................‬‬
‫ﭼهارم‪ -‬دلیل انفس‪82..............................................‬‬
‫‪ -1‬احساس و پوست‪82............................................‬‬
‫‪ -2‬اثر انگشتان جهت تشخیص هویت انسان‪83...............‬‬
‫پنجم‪ -‬دلیل هدایت‪84...............................................‬‬
‫‪ -1‬زنبور عسل‪87...................................................‬‬
‫‪ -2‬هدهد‪89...........................................................‬‬
‫ششم‪ -‬دلیل نظم هستی و عدم فساد و بینظمی آن‪91.....‬‬
‫هفتم‪ -‬دلیل تقدیر‪92................................................‬‬
‫هشتم‪ -‬دلیل تسویه )تنظیم کردن و سامان دادن(‪93........‬‬
‫وم‪ :‬توحید ربوبیت‪95.......................................‬‬
‫مبحث س ّ‬
‫سنتهای عام‪100.....................................................‬‬
‫سنتهای خاص‪101...................................................‬‬
‫مبحث ﭼهارم‪ :‬توحید اسماء و صفات‪103.........................‬‬
‫اول‪ -‬پایههیایی کیه توحییید اسیماء و صیفات بیر اسییاس آنهییا‬
‫پایهگذاری میشود‪103..............................................‬‬
‫دّوم‪ -‬ادلهی توحید اسماء و صفات‪105..........................‬‬
‫وم‪ -‬نامهای نیکوی خدا‪108.....................................‬‬
‫س ّ‬
‫‪ -1‬اسماء خداوند متعال زیادند‪108..............................‬‬
‫‪ -2‬اسماء خدای متعال توقیفیاند‪110............................‬‬
‫‪ -3‬برخی از نامهای نیکوی خدا فقط به خدا اختصاص دارد‪. .‬‬
‫‪110‬‬
‫‪ -4‬برخی از نامهای خدا جایز است که به تنهایی ذکر شوند ‪.‬‬
‫‪110‬‬
‫‪ -5‬معنای شمردن نامهای خدا در حدیث پیامبرع‪111.........‬‬

‫ﭼهارم‪ -‬صفات الهی‪113...........................................‬‬
‫‪ -1‬صفات عقلی‪114................................................‬‬
‫‪ -2‬صفات خبری‪114................................................‬‬
‫‪ -3‬صفات ذاتی‪114.................................................‬‬
‫‪ -4‬صفات فعلی‪115................................................‬‬
‫أ‪ -‬برخی از صفات ذاتی‪117.......................................‬‬
‫* صفت حیات‪117..................................................‬‬
‫* صفت علم‪118....................................................‬‬
‫* صفت قدرت‪122..................................................‬‬
‫* صفت اراده‪122...................................................‬‬
‫اثبات صفت سمع و بصر‪123.....................................‬‬
‫اثبات صفت کلم‪124...............................................‬‬
‫علو و بلندی خدا بر آفریدههایش‪126............................‬‬
‫اثبات صفت وجه‪128...............................................‬‬
‫اثبات صفت یدین‪129..............................................‬‬
‫اثبات صفت عین‪130...............................................‬‬
‫اثبات صفت نفس‪131..............................................‬‬
‫ب‪ -‬برخی از صفات خبری‪132...................................‬‬
‫صفت آمدن‪133.....................................................‬‬
‫صفت رضا‪134.......................................................‬‬
‫صفت محبت‪134....................................................‬‬
‫صفت غضب )خشم(‪134..........................................‬‬
‫صفت سخط )ناراحتی(‪135.......................................‬‬
‫صفت کراهت )ناخوش داشتن(‪135.............................‬‬
‫ج‪ -‬برخی از صییفاتی کییه در بییاب مقییابله و رویییارویی آورده‬
‫میشوند‪135..........................................................‬‬
‫س‪ -‬خدا از هر صفت نقصی منزه است‪136..................‬‬
‫‪ -4‬صفات خداوند همهشان صفات کمالاند‪138................‬‬
‫‪ -5‬از لییوازم اسییتحقاق خداونیید متعییال بییه صییفات کمییال‪،‬‬
‫اختصاص دادن حکم به اوست‪140...............................‬‬
‫‪ -6‬نفییی معییانی نامهییای نیکییوی خییدا از بزرگییترین الحییاد و‬
‫انحراف در این موضوع است‪141...............................‬‬

‫‪ -7‬آثار صفات الهی در درون و هستی و زندگی‪143.........‬‬
‫پنجم‪ -‬آثار صفات الهی روی اخلق‪148.........................‬‬
‫‪ -1‬متخلق شدن به قدوس‪148...................................‬‬
‫‪ -2‬متخلق شدن به سلم‪149.....................................‬‬
‫‪ -3‬متخلق شدن به ایمان‪149.....................................‬‬
‫‪ -4‬متخلق شدن به هیمنة‪149.....................................‬‬
‫‪ -5‬متخلق شدن به عزت‪150.....................................‬‬
‫‪ -6‬متخلق شدن به جبر‪150.......................................‬‬
‫‪ -7‬متخلق شدن به خودبزرگبینی از پستیها و رذیلتها‪151....‬‬
‫‪ -8‬گرفتن اخلق حلم‪151..........................................‬‬
‫‪ -9‬متخلق شدن به صبر‪151......................................‬‬
‫‪ -10‬متخلق شدن به اعزاز‪151...................................‬‬
‫‪ -11‬متخلق شدن به اذلل‪152...................................‬‬
‫‪ -12‬متخلق شدن به انتقام‪152..................................‬‬
‫‪ -13‬متخلق شدن به لطف‪152...................................‬‬
‫‪ -14‬متخلق شدن به شکر‪153....................................‬‬
‫‪ -15‬متخلق شدن به حفظ‪153...................................‬‬
‫‪ -16‬متخلق شدن به تقدیم و تأخیر‪154.........................‬‬
‫‪ -17‬متخلق شدن به ب َّر‪154.......................................‬‬
‫‪ -18‬متخلق شدن به توبه‪155.....................................‬‬
‫‪ -19‬متخلق شدن به معنای المغنی‪155........................‬‬
‫‪ -20‬متخلق شدن به ضرر و نفع‪155............................‬‬
‫‪ -21‬متخلق شدن به هدايت‪156.................................‬‬
‫‪ -22‬متخلق شدن به قبض و بسط‪»:‬القابض الباسط« ‪156.‬‬
‫‪ -23‬متخلق شدن به بخشيدن هبهها‪»:‬الوهاب«‪156..........‬‬
‫‪ -24‬متخلق شدن به بخشش و كرم‪»:‬الجواد الكريم«‪157..‬‬
‫‪ -25‬متخلق شدن به اجابت‪»:‬المجيب«‪157...................‬‬
‫‪ -26‬متخلق شدن به مجد‪» :‬المجيد«‪157......................‬‬
‫ششم‪ -‬اينكه خداوند خودش را با مغفرت و بخشش گناهان‬
‫توصيف كرده‪ ،‬به اين معنا نيست كه در گناهییان‪ ،‬زيییادهروي‬
‫كنيم‪158..............................................................‬‬
‫مبحث پنجم‪ :‬توحيد الوهيت‪161.....................................‬‬

‫اول‪ -‬تعريف توحيد الوهيت و جايگاه خاص آن‪161............‬‬
‫دّوم‪ -‬طريقهي قرآني در دعوت براي توحيد الوهيت‪167....‬‬
‫‪ -2‬شهادت خداوند سبحان بر توحيد الوهيت‪170..............‬‬
‫‪ -3‬بيان عجز و ناتواني همه خدایان بجز الله‪170.............‬‬
‫‪ -4‬حال و وضع عابدان غیر از خداوند‪171......................‬‬
‫‪ -5‬بيان وقايع روز قيامت‪172.....................................‬‬
‫‪ -6‬فراخوانی همه پیامبران به سوی توحید‪173...............‬‬
‫سوم‪ -‬معناي عبادت و شروط قبول عبادت‪176...............‬‬
‫شرایط قبول عبادت در قرآن كريم‪177........................‬‬
‫شرط اول‪ -‬اخلص‪177.............................................‬‬
‫شرط دّوم در قبول عبادت‪ ،‬ايیین اسییت كیه عبیادت مطیابق‬
‫شريعت باشد‪180...................................................‬‬
‫ﭼهارم‪ -‬حقيقت عبادت‪185........................................‬‬
‫پنجم – انواع عبادت‪188...........................................‬‬
‫‪ -1‬دعا‪188............................................................‬‬
‫الف‪ -‬توسل به نامهاي نيكوي خدا يا صفتي از صییفات والي‬
‫او‪190..................................................................‬‬
‫ب‪ -‬توسل به اعمال صالح‪191....................................‬‬
‫ج‪ -‬توسل به دعاي انسانهاي صالح كه زندهاند‪192...........‬‬
‫‪ -2‬نذر‪193............................................................‬‬
‫‪-3‬ذبح‪196.............................................................‬‬
‫‪-4‬توكل‪197..........................................................‬‬
‫‪ -5‬استعانت‪199.....................................................‬‬
‫‪ -6‬استغاثه‪200.....................................................‬‬
‫‪ -7‬خشيت‪202.......................................................‬‬
‫‪ -8‬ترس‪204.........................................................‬‬
‫‪ -9‬محبت‪205........................................................‬‬
‫ششم‪ -‬برترين عبادات‪208........................................‬‬
‫هفتم‪ -‬حاكم گردانيدن شريعت و ارتباط آن با توحيد‪211....‬‬
‫‪ -1‬ارتباط شريعت با توحيد عبادت‪211.........................‬‬
‫‪ -2‬ارتباط شريعت با توحيد ربوبيت‪212........................‬‬
‫‪ -3‬ارتباط شريعت با توحيد اسماء و صفات‪212..............‬‬

‫‪ -4‬ارتباط شريعت با ايمان‪219...................................‬‬
‫‪ -5‬ارتباط شريعت با اسلم‪220..................................‬‬
‫‪ -6‬ارتباط شريعت با شهادتين‪221...............................‬‬
‫‪ -7‬اطاعت غير خدا و روي گردانییدن از خییدا‪ ،‬كفییر و شییرك‬
‫است‪222.............................................................‬‬
‫هشتم‪ -‬آثار نيك حكم به آنﭽه خدا نازل كرده است‪223.....‬‬
‫‪ -1‬جانشییين كییردن در زميیین و قییدرت دادن جهییت برپییايي‬
‫حكومت اسلمي‪223...............................................‬‬
‫‪ -2‬امنيت و استقرار‪226...........................................‬‬
‫‪ -3‬نصر و پيروزي‪228..............................................‬‬
‫‪ -4‬عزت و شرف‪229..............................................‬‬
‫‪ -5‬بركت و گوارا بودن زندگي‪231...............................‬‬
‫‪ -6‬هدايت و ثابت قدم نمودن‪231................................‬‬
‫‪-7‬رستگاري و كاميابي‪232........................................‬‬
‫‪-8‬مغفرت و پوشاندن بديها‪232..................................‬‬
‫‪-9‬رفاقت و همراهي با پيامبران و صديقان‪234...............‬‬
‫نهم‪ -‬آثار بد حكم به غير آنﭽه كه خدا نازل كرده است ‪235.‬‬
‫‪ -1‬سنگدلي‪236.....................................................‬‬
‫‪ -2‬گمراهي از حق‪237.............................................‬‬
‫‪-3‬دﭼار شدن به نفاق‪238.........................................‬‬
‫‪-4‬محروم بودن از توبه‪240.......................................‬‬
‫‪ -5‬بازداشتن از راه خدا‪242.......................................‬‬
‫‪-6‬ناپديد شدن امنيت و آرامش و گسترش هرج و مرج ‪244‬‬
‫‪-7‬گسترش دشمني و كينه توزي‪245............................‬‬
‫‪ -8‬محروم شدن از ياري و قدرت‪247..........................‬‬
‫‪-9‬ترس از عقابي كییه در انتظییار تحريییف كننییدگان شییريعت‬
‫خدا است‪248........................................................‬‬
‫‪-10‬مورد اهانت قرار گرفتن هنگام جان كندن‪250...........‬‬
‫‪-11‬خوردن از آتش جهنم و خشم خداوند جّبار‪252...........‬‬
‫‪-12‬عذاب خواركننده‪253..........................................‬‬
‫دهم‪ -‬حمايت و دفاع از رسول خدا‪ ‬از توحيد الوهيت ‪255.‬‬
‫‪ -1‬نهي از افراط و غلو‪255.......................................‬‬

‫‪ -2‬زيارت قبرها و نهي از تبدیل قبور به مسجد‪256..........‬‬
‫‪ -3‬افسونها و تعويضها‪258........................................‬‬
‫‪ -4‬طلب باران به وسيلهي منازل ماه‪260......................‬‬
‫‪ -5‬سحر و جادو‪263................................................‬‬
‫‪ -6‬پيشگويي و غيب گويي‪266....................................‬‬
‫‪ -7‬شفاعت‪267......................................................‬‬
‫مبحث ششم‪ :‬ايمان‪270..............................................‬‬
‫اول‪ -‬بررسي ايمان از نظر لغوي و شرعي و از نظییر كییم و‬
‫زيادي‪270.............................................................‬‬
‫دّوم‪ -‬اسلم و ايمان و احسان‪275...............................‬‬
‫وم‪ -‬اصل ايمان‪277..............................................‬‬
‫س ّ‬
‫ﭼهارم‪ -‬پايههايي كه ايمان به خداي عزوجل بییر اسییاس آنهییا‬
‫استوار است‪279....................................................‬‬
‫‪ -1‬كفر به طاغوت‪279.............................................‬‬
‫‪ -2‬ايمان به غيب‪280...............................................‬‬
‫‪ -3‬انجام دادن اوامر و دوري كردن از نواهي‪280.............‬‬
‫‪ -4‬اخلص براي خدا در عبادت‪281..............................‬‬
‫‪ -5‬صداقت و راستي در پيروي از پيامبر‪282...............‬‬
‫‪ -6‬علم‪283...........................................................‬‬
‫پنجم‪ -‬شرح برخي از آيات قرآني كه از ايمان بحث ميكنند‪. .‬‬
‫‪285‬‬
‫‪ -1‬زينت ايمان‪285..................................................‬‬
‫‪ -2‬نور ايمان‪286....................................................‬‬
‫‪ -3‬روح ايمان‪290...................................................‬‬
‫ششم‪ -‬اسباب قوت ايمان‪291...................................‬‬
‫‪ -1‬معرفت نامهاي نيكوي خدا‪292...............................‬‬
‫‪ -2‬تدبر در قرآن به صورت عموم‪292..........................‬‬
‫‪ -3‬معرفت پيامبر‪295...........................................‬‬
‫‪ -4‬تفكر در هستي و تأمل در درون‪296........................‬‬
‫‪ -5‬زیاد انجام دادن ذکر خدا در هر وقتی‪298..................‬‬
‫الف‪ -‬حیات پاک و طیبهی حقیقی‪298...........................‬‬
‫ب‪ -‬قوت در جسم و زنده کردن معیشت و تلش‪300.......‬‬

‫ج‪ -‬رقت و خشوع قلب‪301........................................‬‬
‫د‪ -‬نجات از عذاب خدا‪301.........................................‬‬
‫هی‪ -‬ذکر کنندهی خدا از هفت دستهای اسییت کییه خداونیید در‬
‫روز قیامت آنان را در زیر سایهی خود قرار میدهد‪302......‬‬
‫و‪ -‬زیاد کردن گواهان در روز قیامت‪302.......................‬‬
‫‪ -6‬شناخت محاسن و خوبیهای دین‪302........................‬‬
‫‪ -7‬تلش جهت تحقق احسان‪ ،‬در عبییادت خییدا واحسییان بییه‬
‫مخلوقات خدا‪305...................................................‬‬
‫‪ -8‬دعوت به سوی خدا‪307.......................................‬‬
‫‪ -9‬عادت دادن نفس بر مقاومت با آنﭽه که با ایمان منافات‬
‫دارد‪308...............................................................‬‬
‫‪ -10‬معرفت حقیقت دنیا و اینکه دنیا گذرگاهی برای آخییرت‬
‫است‪311.............................................................‬‬
‫هفتم‪ -‬صفت مؤمنان‪314..........................................‬‬
‫‪ -1‬سورهی مؤمنون‪315...........................................‬‬
‫الف‪ -‬خشوع در نماز‪316...........................................‬‬
‫ب‪ -‬رویگردانی از لغو و سخنان باطل و بیهوده‪317..........‬‬
‫ج‪ -‬مؤمنییان‪ ،‬نفییس خییود را بییه وسیییلهی دادن زکییات پییاک‬
‫میکنند‪318............................................................‬‬
‫د‪ -‬حفظ شرمگاه‪319...............................................‬‬
‫هی‪ -‬امانتداری و وفای به عهد‪322................................‬‬
‫و‪ -‬محافظت بر نمازها‪324........................................‬‬
‫‪ -2‬سورهی فرقان‪324.............................................‬‬
‫الف‪ -‬آرامش و وقار و متانت‪327................................‬‬
‫ب‪ -‬بردباری‪328.....................................................‬‬
‫ج‪ -‬شب زندهداری با نماز‪328....................................‬‬
‫د‪ -‬رعایت اعتدال و میانهروی در انفاق‪330....................‬‬
‫هی‪ -‬شرك نورزيدن به خدا و دوري كردن از قتل و زنا‪330. .‬‬
‫و‪ -‬عدم شهادت ناحق‪331.........................................‬‬
‫ز‪ -‬بهره بردن از موعظه و پند قرآن‪332.......................‬‬
‫ح‪ -‬تمايل و شوق در ﭼند برابر شدن سالكان راه خدا‪332. .‬‬
‫هشتم‪ -‬بعضي از فوايد و نتايج و آثار ايمان‪334...............‬‬

‫‪ -1‬دستيابي به وليت خاص خدا‪334.............................‬‬
‫‪-2‬نايل شدن به رضايت و خوشنودي پروردگار‪341...........‬‬
‫‪-3‬دفاع خدا از مؤمنان‪342........................................‬‬
‫‪-4‬حياتي پاكيزه و خوش‪343......................................‬‬
‫‪-5‬حصول بشارت و مژده به كرامت خدا‪ ،‬و امنيت كامییل از‬
‫تمام جهات‪344......................................................‬‬
‫‪-6‬حاصل شدن رستگاري و هدايت‪346.........................‬‬
‫‪-7‬بهره بردن از موعظه و پند و يادآوري‪347..................‬‬
‫‪-8‬بريدن شكهايي كه به دين ضرر مي رساند‪347............‬‬
‫‪-9‬ايمان‪ ،‬پناهگاه مؤمنان است‪349..............................‬‬
‫‪-10‬ايمان‪ ،‬مؤمنییان را از دﭼییار شییدن بییه نیابود كننییده هییاي‬
‫هلك كننده منع مي كند‪351.......................................‬‬
‫‪-11‬شكر و صبر‪352................................................‬‬
‫‪-12‬تأثير ايمان بر گفتار و كردار آدمي‪353.....................‬‬
‫‪-13‬هدايت به راه راست‪354.....................................‬‬
‫‪-14‬ايمان باعث مي شود كییه خییدا و مؤمنییان‪ ،‬فیرد صیاحب‬
‫ايمان را دوست بدارند‪356........................................‬‬
‫‪-15‬خداوند جايگاه و منزلت مؤمنان را وال مي گرداند ‪356.‬‬
‫مبحث هفتم‪ :‬نواقض توحيد و ايمان‪360...........................‬‬
‫اول‪ -‬شرك‪360......................................................‬‬
‫*‪ -‬انواع شرك‪364..................................................‬‬
‫‪ -1‬شرك اكبر‪364..................................................:‬‬
‫الف‪ -‬شرك دعا‪365.................................................‬‬
‫ب‪ -‬شرك نيت و اراده و قصد‪365...............................‬‬
‫ج‪ -‬شرك طاعت‪366................................................‬‬
‫د‪ -‬شرك محبت‪368.................................................‬‬
‫مثل مشرك همﭽون كسي كه از آسمان ميافتد‪368.........‬‬
‫مَثل مشرك همﭽون كسي اسییت كییه در زميیین سرگشییته و‬
‫َ‬
‫حیران مانده است‪369.............................................‬‬
‫مَثل مشرك همﭽون بردهاي است كه مملوك افییراد زيییادي‬
‫َ‬
‫است‪370.............................................................‬‬
‫‪-2‬شرك اصغر‪371..................................................‬‬

‫‪ -3‬تفاوت ميان شرك اكبر و اصغر‪378.........................‬‬
‫‪ -4‬آثار شرك‪379....................................................‬‬
‫دوم‪ -‬كفر‪379........................................................‬‬
‫انواع كفر‪381.......................................................:‬‬
‫‪ -1‬كفر اكبر‪382.....................................................‬‬
‫الف‪ -‬كفر تكذيب‪382...............................................‬‬
‫ب‪ -‬نپذيرفتن حق و استكبار و گردنكشي‪382..................‬‬
‫ج‪ -‬كفر اعراض و روي گرداني از حق‪383.....................‬‬
‫د‪-‬كفر شك و ترديد‪383............................................‬‬
‫و‪ -‬كفر نفاق‪384.....................................................‬‬
‫‪ -2‬كفر اصغر‪385...................................................‬‬
‫‪ -3‬اطلق حكم كفر‪386............................................‬‬
‫شرایط تكفير کردن‪387...........................................‬‬
‫الف‪ -‬علم‪387........................................................‬‬
‫ب‪ -‬عمد‪390..........................................................‬‬
‫ج‪ -‬اختيار و توانايي‪392.............................................‬‬
‫‪-5‬موانع تكفير‪393..................................................‬‬
‫الف‪ -‬خطا‪394.......................................................‬‬
‫ب‪ -‬جهل‪394.........................................................‬‬
‫ج‪ -‬عجز و ناتواني‪395..............................................‬‬
‫د‪ -‬اجبار‪398..........................................................‬‬
‫‪-6‬آنﭽه باعث پاک شدن کفر بعد از اثبات آن میگردد‪399...‬‬
‫مَثلهاي قرآني براي كافران‪400..........................‬‬
‫سوم‪َ -‬‬
‫‪ -1‬سراب و اعمال كافران‪400...................................‬‬
‫‪-2‬تاريكيهاي كفر‪401...............................................‬‬
‫‪-3‬خاكستر و اعمال كافران‪404..................................‬‬
‫‪-4‬انفاق كافران و باد سخت‪405.................................‬‬
‫‪-5‬قلب موحد و قلب كافر‪407....................................‬‬
‫ﭼهارم‪ -‬نفاق‪408....................................................‬‬
‫‪ -1‬انواع نفاق‪408...................................................‬‬
‫الف‪ -‬نفاق اعتقادي‪408............................................‬‬
‫ب‪ -‬نفاق عملي‪409.................................................‬‬

‫‪ -2‬بارزترين صفات منافقان‪410.................................‬‬
‫الف‪ -‬ايجاد فساد و تباهي در زمين‪410.........................‬‬
‫ب‪ -‬فريب دادن مؤمنان‪411.......................................‬‬
‫ج‪ -‬روي گرداني از داوري بردن به پيش شريعت خدا‪411...‬‬
‫د‪ -‬امر به منكر و نهي از معروف‪412...........................‬‬
‫هی‪ -‬رابطهي دوستي با كافران نه با مؤمنان‪412..............‬‬
‫پنجم‪ -‬ارتداد‪413.....................................................‬‬
‫‪-1‬انواع ارتداد‪413...................................................‬‬
‫الف‪ -‬ارتداد با قول‪413............................................‬‬
‫ب‪ -‬ارتداد با فعل‪413...............................................‬‬
‫ج‪ -‬ارتداد با اعتقاد‪413.............................................‬‬
‫د‪ -‬ارتداد با شك‪414................................................‬‬
‫‪-2‬احكامي كه بر ارتداد مترتب میگردد‪414....................‬‬
‫‪-3‬اموري كه مسلمان به وسيلهي آنها مرتد ميشود‪415.....‬‬
‫ششم‪ -‬فسق‪420...................................................‬‬
‫‪ -1‬فسقی که موجب خروج ار دین می شود‪420............‬‬
‫‪ -2‬فسقي كه فرد را از دايرهي دين اسلم خارج نميكند‪.....‬‬
‫‪421‬‬
‫هفتم‪ -‬گناهان كبيره و صغيره‪421................................‬‬
‫‪ -1‬گناهان‪421........................................................‬‬
‫‪-2‬انواع گناه‪423.....................................................‬‬
‫‪ -3‬تعريف گناه كبيره‪426..........................................‬‬
‫‪ -4‬تعريف گناه صغيره‪427........................................‬‬
‫‪ -5‬حكم كسي كه مرتكب گناه كبيره ميشود‪429.............‬‬
‫سخن پاياني‪434........................................................‬‬

‫اهداء‬
‫این کتاب را به هر انسانی که در هستی به دنبال راه معرفییت و‬
‫شناخت خدا و ایمان به خدا و محقق ساختن عبییودیت خییدا کییه در‬
‫بردارنده ی منهج صحیح است‪ ،‬هدیه می نمایم و از خدای عزوجل‬
‫به خاطر نامهای نیکو و صفات والیش مسألت می نمایم که آن را‬
‫خالصانه برای خودش قبول نماید!‬
‫خداوند متعال می فرماید‪:‬‬
‫ﭽﰝ ﰝ‬
‫الكهف‪١١٠ :‬‬

‫ﰒ‬

‫ﰝ‬

‫ﰝ ﰝ‬

‫ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ‬

‫ﰝ ﰝ ﰝ‬

‫ﭼ‬

‫» پس هركس كه خواهان ديدار خداي خويش است‪ ،‬بايد كه كار‬
‫شايسته كند‪ ،‬و در پرستش پروردگارش كسي را شريك نسازد‪«.‬‬

‫دکتر علی محمد محمد صلبی‬

‫مقدمه‬
‫إن الحمد لله‪ ،‬نحمده و نستعینه و نسییتهدیه و نسییتغفره و نعییوذ‬
‫بالله من شرور أنفسنا و میین سیییئات أعمالنییا‪ ،‬میین یهییده اللییه فل‬
‫مضل له‪ ،‬و من یضلل فل هادی له و أشهد أن ل إله إل اللییه وحییده‬
‫ل شریک له و أشهد أن محمدا ً عبده و رسوله‪.‬‬

‫‪16‬ایمان به خدا‬

‫ﭽ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭼ آل عمران‪:‬‬
‫هايیید آن ﭼنییان كییه بايیید از خییدا‬
‫‪ »١٠٢‬اي كساني كه ايمییان آورد ‌‬
‫ترسيد از خییدا بترسییيد )و بییا انجییام واجبییات و دوري از منهي ّییات‬
‫گوهر تقوا را به دامان گيريد( و شما )سعي كنيد غافل نباشيد تا‬
‫ﭼون مرگتان بییه ناگییاه در رسیید( نميريیید مگییر آن كییه مسییلمان‬
‫باشيد‪«.‬‬
‫ﭡﭢ‬
‫ﭽﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ‬
‫ﭭ ﭮ ﭯ ﭼ النساء‪ »١ :‬اي‬
‫ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨﭩ ﭪ ﭫ ﭬ‬
‫مردمان! از )خشم( پروردگارتان بپرهيزيد‪ .‬پروردگاري كییه شییما‬
‫را از يك انسان بيافريد و )سپس( همسرش را از نوع او آفريیید‪،‬‬
‫و از آن دو نفر مردان و زنان فراوانییي )بییر روي زميیین( منتشییر‬
‫ساخت‪ .‬و از )خشم( خدائي بپرهيزيد كه همديگر را بدو سییوگند‬
‫يدهيد ؛ و بپرهيزيد از ايیین كییه پيونیید خويشییاوندي را گسییيخته‬
‫م ‌‬
‫داريد )و صله رحم را ناديییده گيريیید(‪ ،‬زيییرا كییه بيگمییان خداونیید‬
‫مراقییب شییما اسییت )و كییردار و رفتییار شییما از ديییده او پنهییان‬
‫يماند(‪« .‬‬
‫نم ‌‬
‫ﭽ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ‬
‫ﯜ ﯝ ﯞ ﭼ الحزاب‪ »٧١ - ٧٠ :‬اي مؤمنان! از خدا بترسيد )و‬
‫خويشتن را با انجام خوبيها و دوري از بديها از عذاب او در امان‬
‫داريیید( و سییخن حییق و درسییت بگوئيیید‪ .‬در نییتيجه خییدا )توفيییق‬
‫يكنیید و گناهانتییان را‬
‫يدهیید و( اعمالتییان را بايسییته م ‌‬
‫خيرتییان م ‌‬
‫ً‬
‫يبخشايد‪ .‬اصل هر كه از خییدا و پيغمییبرش فرمییانبرداري كنیید‪،‬‬
‫م ‌‬
‫ً‬
‫ييابد‪«.‬‬
‫قطعا به پيروزي و كاميابي بزرگي دست م ‌‬

‫یا رب لک الحمد حتی ترضی و لک الحمد إذا رضضضیت‬
‫و لک الحمد بعد الرضی‪.‬‬
‫اما بعد‪:‬‬
‫هی کریم‪ ،‬کسی که‬
‫این کتاب از آفریدگار عظیم و روزی دهند ‌‬
‫یکنیید و کریییم و منییت نهاننییده و گشییایش‬
‫هر ﭼه مییی خواهیید م ‌‬

‫‪17‬ایمان به خدا‬

‫شام‬
‫دهنده و داناست‪ ،‬سخن می گوید‪ .‬کسی کییه در طییی گییرد ‌‬
‫تهیییا‪ ،‬گسیییترش و‬
‫در عیییالم تارییییخ‪ ،‬و در برپیییایی و زوال دول ‌‬
‫تها و جریانییات و اوضییاع‬
‫نها‪ ،‬عزت و ذلت حکوم ‌‬
‫اضمحلل تمد ‌‬
‫مردم‪ ،‬در آفریده های عجیب و غریب اش‪ ،‬در این هستی پهناور‬
‫و حرکت تاریخ‪ ،‬عظمت اش را به وضوح دیده ام‪.‬‬
‫این کتاب‪ ،‬محصول این گردش اسییت بلکییه تنهییا محصییول آن‬
‫است‪ ،‬آنگاه که دیدم کسانی که به خییدای بییزرگ ایمییان آورده و‬
‫یاش پیییروی کردنیید و خداونیید دل هایشییان را‬
‫از پیییامبر گییرام ‌‬
‫هدایت کرده و به ایمان آن افزوده‪ ،‬پروردگارشان را شناخته اند‬
‫هاند که او توبه پذیر مهربان و صییاحب لطییف و بخشییش‬
‫و دانست ‌‬
‫های اسییت کییه ابراهیییم را بییا‬
‫بییزرگ اسییت و عزتمنیید و فییرزان ‌‬
‫سخنانی آزمییود و نییدا و فریییاد یییونس را در تییاریکی هییا شیینید و‬
‫دعای زکریا را اجابت نمود‪ ،‬پس در سن پیییری و کهییولت‪ ،‬یحیییی‬
‫را به او عطا نمود؛ کسیی کیه بییه لطییف و عنییایت خییدا‪ ،‬هییدایت‬
‫کننده و هدایت یافته و دلسوز و مهربان و پرهیزکار بود‪.‬‬
‫خدا کسی است که سختی و رنج را از ایوب رفع کرد؛ آهن را‬
‫برای داود نرم کرد؛ باد را بییرای سییلیمان مسییخر نمییود؛ دریییا را‬
‫برای موسی شکافت؛ عیسی را به سوی خود بلند کییرد؛ هییود را‬
‫نجات داد و قومش را نابود کییرد؛ صییالح را از دسییت سییتمگران‬
‫ههییای خییود هلک شییدند؛ آتییش را‬
‫نجات داد؛ پس قومش در خان ‌‬
‫برای ابراهیم خنک و بی آزار کرد؛ اسماعیل را در مقابل قربانی‬
‫های بییرای جهانیییان‬
‫عظیم رها کرد‪ ،‬و عیسی و مییادرش را نشییان ‌‬
‫قرار داد‪.‬‬
‫خدا کسی است که فرعون و قومش را در دریا غییرق کییرد و‬
‫جسم فرعون را سالم نگه داشت تییا بییرای انسییان هییا نشییانه و‬
‫هاش را در زمییین فییرو بییرد‪.‬‬
‫های باشیید‪ .‬قییارون و کاشییان ‌‬
‫معجییز ‌‬
‫ههیای‬
‫یهیای ﭼیاه نجیات داد و او را بیر گنجین ‌‬
‫یوسیف را از تاریک ‌‬
‫زمین حاکم کرد‪ .‬نوح را بر قوم کییافران پیییروز و او و اهلییش را‬
‫از سختی بزرگ نجات داد‪.‬‬

‫‪18‬ایمان به خدا‬

‫یمیراند و زنییده‬
‫یگریاند؛ م ‌‬
‫یخنداند و م ‌‬
‫خدا کسی است که م ‌‬
‫یآورد و‬
‫یکند؛ به وجییود م ‌‬
‫یکند و بدبخت م ‌‬
‫یکند؛ خوشبخت م ‌‬
‫م ‌‬
‫یگرداند؛ عزت می بخشیید‬
‫یکند و پایین م ‌‬
‫یبرند؛ بلند م ‌‬
‫از بین م ‌‬
‫یکند‪.‬‬
‫یدهد و منع م ‌‬
‫یکند؛ م ‌‬
‫و خوار م ‌‬
‫نوح را هدایت و پسرش را گمراه کییرد‪ .‬ابراهیییم را برگزییید و‬
‫پدرش را رها کرد‪ .‬لوط را نجات داد و همسییرش را هلک کییرد‪.‬‬
‫فرعون را نفرین و همسرش را هدایت کرد‪ .‬محمییدع را برگزییید‬
‫و از عمییویش نییاراحت شیید و سرسییخت ترییین دشییمنانش را‬
‫همﭽون خالد بیین ولییید و عکرمییه بیین ابییی جهییل را از یییاریگران‬
‫دعوت پیامبرع قرار داد‪ .‬پییس خداونیید بییه تعییداد آفریییدههایش و‬
‫رضایت خودش و به اندازه ی وزن عرش اش و امتداد کلمیاتش‬
‫‪1‬‬
‫پاک ومنزه است‪.‬‬
‫خداوند‪ -‬عزوجل‪ -‬کسی است که در این هستی میان کمییال و‬
‫جمال جمع نموده است‪ .‬عنصیر جمیال در ایین هسیتی‪ ،‬مقصیود‬
‫است‪ .‬جمال و زیبییایی‪ ،‬مقصییود اسییت و کمییال‪ ،‬نامحییدود‪ .‬پییس‬
‫رؤیت حقیقت جمال تنها زمانی امکانپذیر است که دل به وسیله‬
‫ی نور خدا می نگرد‪ ،‬و سپس جوهر زیبییا و شییکوه بییدیع اشیییاء‬
‫ماش ییا حیس اش بیه‬
‫برایش کشف می گردد و هیر وقیت ﭼشی ‌‬
‫هی زیبایی می افتد‪ ،‬خدا به یادش می آید و بییه‬
‫ﭼیز تازه یا منظر ‌‬
‫هی‬
‫هی میان نوآور و آنﭽه را که تازه به وجییود آورده و رابط ‌‬
‫رابط ‌‬
‫هی میان نیکییی کننییده و‬
‫میان زیبا و آنﭽه را که زیبا کرده و رابط ‌‬
‫قاش نیکی کرده اسییت‪ ،‬پییی مییی بییرد و از پشییت‬
‫آنﭽه که در ح ‌‬
‫یشود‪ .‬قرآن کریییم‬
‫این جمال‪ ،‬جمال و جلل و کمال خدا دیده م ‌‬
‫یکنیید تیا بیه دنبیال جایگییاه هیای زیبییایی و‬
‫لهیا را بییدار م ‌‬
‫هییم د ‌‬
‫نیکویی و آیات جمال در این هسییتی بییدیع باشییند‪ .‬ﭽ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﭼ‬
‫ن‬
‫المؤمنییون‪»١٤ :‬وال مقییام و مبییارك يییزدان اسییت كییه بهییتري ِ‬
‫هگيرندگان و سازندگان است‪ ،«.‬ﭽ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﭼ السجدة‪» ٧ :‬آن‬
‫انداز ‌‬
‫كسي است كه هر ﭼه رانيكو آفريد« و ﭽ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﭼ ق‪:‬‬
‫هاند‬
‫هاند و( به آسمان ننگريسییت ‌‬
‫‪ »٦‬آيا آنان )تاكنون سر بلند نكرد ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪» -‬الله اهل الثناء و المجد« دکتر ناصر زهرانی‪ ،‬ص ‪.41‬‬

‫‪19‬ایمان به خدا‬

‫هايم و هيچ گییونه خلییل و‬
‫هايم و آراست ‌‬
‫كه ما ﭼگونه آن را بنا كرد ‌‬
‫ت ؟ « به عبییارت ﭽ ﮀ ﮁ ﭼ دقییت کنییید‪ ،‬اییین‬
‫شكافي در آن نيس ‌‬
‫عبارت‪ ،‬استفهام انکاری است برای آنانی که ﭼشمانی دارند کیه‬
‫یکننیید و آن‬
‫لهییایی دارنیید کییه بییا آن درک نم ‌‬
‫یبیننیید و د ‌‬
‫با آن نم ‌‬
‫تانگیز و ابداع باشکوه و زیبایی جذابی که پروردگار‬
‫جمال شگف ‌‬
‫یبیننیید‪ .‬بییه همییین خییاطر در قییرآن‬
‫یدهیید‪ ،‬نم ‌‬
‫بندگان را نشان م ‌‬
‫کریم‪ ،‬نگاه کردن و تأمل کردن جهت عبرت گرفتیین و احسییاس‬
‫یشییود‪ .‬خداونیید در آیییات زیییر‬
‫جمییال و زیبییایی‪ ،‬زیییاد دیییده م ‌‬
‫یفرماید‪:‬‬
‫م ‌‬
‫ﭽ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﭼ العراف‪)» ١٨٥ :‬آنان به يكتاپرستي و‬
‫يآورند( آيا‬
‫يخواند‪ ،‬ايمان نم ‌‬
‫مد ايشان را بدان م ‌‬
‫توحيدي كه مح ّ‬
‫ملیك )پهنییاور و عظمیت شییگفت( آسیمانها و زميیین )و‬
‫آنیان بیه ُ‬
‫عجییائب و غییرائب آنهییا( و بییه هییر آنﭽییه كییه خییدا آفريییده اسییت‬
‫ينگرند«‪.‬‬
‫نم ‌‬
‫ﭽ ﰝ ﯼ ی ی ی ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰈﰉﰉﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰎ ﰝ ﰝ ﭼ الروم‪ » ٥٠ :‬به آثار‬
‫)بییاران يعنییي( رحمییت الهییي بنگییر كییه ﭼگییونه زميیین را پییس از‬
‫يكند‪ .‬آن كس )كه زمين مییرده را ايیین ﭼنيیین بییا‬
‫مردنش زنده م ‌‬
‫يكنیید( زنییده كننییده مردگییان )در رسییتاخيز(‬
‫نزول باران زنییده م ‌‬
‫است و او بر همه ﭼيز توانا است‪«.‬‬
‫ﭽﮣ ﮤﮥ ﮦ ﮧ ﮨﮩ ﮪﮫ ﮬﮭ ﮮ ﮯ ﮰﮱ ﯓ ﯔﯕ ﯖﯗﯘ ﯙ ﭼ العنكبوت‪ » ٢٠ :‬بگو‪ :‬در زمين‬
‫بگرديد و بنگريد كه خدا ﭼگونه در آغاز موجییودات را پديیید آورده‬
‫اسییت و )ﭼییه رنییگ و بییو و سییيما و ويژگيهییائي بییه هییر يییك داده‬
‫اسییت‪ ،‬و ﭼییه اسییراري در آنهییا بییه وديعییت نهییاده اسییت‪ .‬تییا از‬
‫مشاهده اشياء پي بییه راز و رمییز آنهییا ببريیید و در برابییر قییدرت‬
‫ور آفريدگارشییان سییر تسییليم فییرود آوريیید‪ ،‬و بدانيیید‬
‫مافوق تصی ّ‬
‫كسي كه اّول ايین جهیان را از نيسیتي بیه هسیتي آورده اسیت(‬
‫يكند‪ .‬ﭼرا كه خدا بییر هییر ﭼيییزي‬
‫بعدا ً هم جهان ديگر را پديدار م ‌‬
‫توانا است‪« .‬‬

‫‪20‬ایمان به خدا‬

‫ﭽ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜﯝ ﯞﯟﯠ ﯡ ﯢﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﭼ عبس‪- ٢٤ :‬‬
‫‪ »٣٢‬انسان بايد به غذاي خويش بنگرد و درباره آن بينديشد )كیه‬
‫هايییم‪ ،‬و در سییاختمان مییواد‬
‫ﭼگونه ما آن را براي او فراهییم كرد ‌‬
‫تبخش آن‪ ،‬ﭼه دّقت و مهارت و ظرافتي بییه‬
‫غذائي و اجزاء حيا ‌‬
‫يبیارانيم‪.‬‬
‫هايم(‪ .‬ما آب را از آسمان بیه گیونه شیگفتي م ‌‬
‫كار برد ‌‬
‫هها را‬
‫يكنيم‪ .‬در آن دان ‌‬
‫يشكافيم و از هم باز م ‌‬
‫سپس زمين را م ‌‬
‫يرويییانيم )كییه مییايه اصییلي خییوراك انسییان اسییت(‪ .‬و َرزهییا و‬
‫م ‌‬
‫گياهییان خییوردني را‪ .‬و درختییان زيتییون و خرمییا را‪ .‬و باغهییاي‬
‫ﭼراگییاه را‪ .‬بییراي اسییتفاده و‬
‫پردرخییت و انبییوه را‪ .‬و ميییوه و َ‬
‫همندي شما و ﭼهارپايان شما‪« .‬‬
‫بهر ‌‬

‫ﭽﮈﮉﮊژﮌ ﮍﭼيونس‪ »١٠١ :‬بگو‪ :‬بنگريد )و ﭼشم برون و درون را‬
‫ت؟«‬
‫باز كنيد و ببينيد( در آسمانها و زمين ﭼه ﭼيزهائي اس ‌‬
‫لهییای درک کننییده و‬
‫مهای نگییاه کننییده و د ‌‬
‫پس کجاست ﭼش ی ‌‬
‫نهای بیدار و فطرت سلیم و شعورهای زنده و احساسییات ؟‬
‫ذه ‌‬
‫تانگیز و اییین عییالم ﭼقییدر‬
‫ای خییدا‪ ،‬اییین هسییتی ﭼقییدر شییگف ‌‬
‫یکنیید‪ ،‬از جمییال و‬
‫زیباست! کسییی کییه در اییین هسییتی‪ ،‬تأمییل م ‌‬
‫یاش در هر ﭼیزی در شگفت‬
‫شگفتی نظم و عظمت محکم کار ‌‬
‫باش‪ ،‬زمییین و‬
‫یمانیید‪ .‬از شییب و روز زیبییایش‪ ،‬صییبح و شیی ‌‬
‫م ‌‬
‫یاش‪ ،‬ابییر و‬
‫هاش‪ ،‬گرمییی و سییرد ‌‬
‫ناش‪ ،‬خورشییید و مییا ‌‬
‫آسییما ‌‬
‫‪1‬‬
‫ههییایش‪،‬‬
‫هها و تپییه کو ‌‬
‫کاش‪ ،‬کو ‌‬
‫یاش‪ ،‬سبز و تاری ‌‬
‫صافی آسمان ‌‬
‫یاش‪ ،‬خشکی و دریایش‪ ،‬هر ﭼیزی زیباسییت و هییر‬
‫پستی و بلند ‌‬
‫ﭼیزی‪ ،‬تازه و هر ﭼیزی‪ ،‬محکییم و اسییتوار اسییت و همییه ﭼیزهییا‬
‫هماهنگ و منظم و سازگاراند‪ .‬هر ﭼیزی بییه انییدازه ی مشییخص‬
‫خود است و هر ﭼیزی از یییک ذرهی کوﭼییک گرفتییه تییا یییک ﭼیییز‬
‫بزرگ‪ ،‬از یک هسته گرفته یا بزرگترین جسم محکییم واسییتوار و‬
‫از روی برنامه و نظم مشخصی است‪.‬‬
‫به انسان و شگفتی خلقتاش و اختلف جنس و تعدد لغاتش و‬
‫اختلف لهجههایش نگاه کنییید‪ ،‬کییه خییدای عزوجییل آفرینییش هییر‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬الله أهل الثناء و المجد‪ ،‬صص ‪.67-66‬‬

‫‪21‬ایمان به خدا‬

‫ﭼیزی را نیک کرده و از جمله آفریدههای زیبا و نیک خدا‪ ،‬انسان‬
‫است‪ .‬ﭽ ﭶ ﭷ ﭸﭹ ﭺ چ ﭼ ﭼ التغابن‪» ٣ :‬و شما را شكل بخشيده است‬
‫و شكلهاي شما را خوب و زيبا كرده اسییت‪ .‬سییرانجام بازگشییت‬
‫به سوي او است‪ ،«.‬ﭽ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭼ‬
‫النفطار‪ »٨ - ٦ :‬اي انسییان! ﭼییه ﭼيییز تییو را در برابییر پروردگییار‬
‫بزرگوارت مغرور سییاخته اسییت و در حییق او گییولت زده اسییت‬
‫يكني و خود را به گناهییان آلییوده‬
‫يباكانه نافرماني م ‌‬
‫)كه ﭼنان ب ‌‬
‫ي ؟ !(‪ .‬پروردگاري كه تو را آفريده است و سییپس سییر‬
‫يساز ‌‬
‫م ‌‬
‫و سامانت داده است و بعد معتییدل و متناسییبت كییرده اسییت‪ .‬و‬
‫آن گاه به هر شكلي كه خواسته اسییت تییو را درآورده و تركيییب‬
‫بسته است‪ « .‬و ﭽ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭼ التين‪ » ٤ :‬ما انسان را )از نظر‬
‫هايم‪«.‬‬
‫جسم و روح( در بهترين شكل و زيباترين سيما آفريد ‌‬
‫به آسمان و شکوه آن‪ ،‬سییتارگان و دلربییایی آنهییا‪ ،‬خورشییید و‬
‫زیبایی آن‪ ،‬سیارهها و شگفتی آنها‪ ،‬مییاه و روشیینایی آن‪ ،‬فضییا و‬
‫گستره ی آن نگاه کنید‪ .‬در آسمان به هنگییام شییب تاریییک دقییت‬
‫کن که ستارگان در آن پخش و پراکنده شدهاند‪.‬‬
‫به زمین نگاه کن که ﭼگونه خداوند آن را گسییترانیده و آب و‬
‫سبزهزار را از آن بیرون آورده اسییت‪ .‬بییه کوههییا نگییاه کیین کییه‬
‫ﭼگییونه آنهییا را محکییم گردانیییده اسییت‪ .‬بییه اییین دریاهییا‪ ،‬اییین‬
‫رودخانهها‪ ،‬این شب و این صییبح‪ ،‬اییین روشیینایی و اییین سییایهها‪،‬‬
‫این ابرها‪ ،‬به این هماهنگی در تمام هستی و بییه نظییم عییالم بییه‬
‫این گییل و شییکوفه اییین میییوهی رسیییده‪ ،‬اییین شیییر گییوارا‪ ،‬اییین‬
‫شربت خوشمزه‪ ،‬این درختان خرما و به این زنبور عسل و اییین‬
‫مورﭼه نگاه کنید‪ .‬به این ﭼهارپایان کوﭼک دارای پا و مو و حییس‬
‫لمسه تا به وسیلهی اینها راه را بشییکافد‪ ،‬بییه اییین ماهیهییا‪ ،‬اییین‬
‫پرندهی نغمه خوان و این بلبل خوش آواز‪ ،‬این خزنییدگان و اییین‬
‫جانوران نگاه کنید که سراسر وجودشان‪ ،‬جمال تمییام نشییدنی و‬
‫زیبایی بیپایان و ﭼشم روشنی غیرمنقطع هست‪ 1:‬ﭽ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ‬
‫ﭤﭥﭦ ﭧ ﭨ ﭩﭪ ﭫ ﭬﭭ ﭮ ﭯ ﭰﭱ ﭲﭳﭴ ﭵﭶﭷﭸﭹﭺچ ﭼﭼ الروم‪ »١٩ - ١٧ :‬پس‬
‫‪1‬‬

‫‪-‬الله أهل الثناء و المجد‪ ،‬صص ‪.69-68‬‬

‫‪22‬ایمان به خدا‬

‫به تنزيه خدا )از هر عيب و نقصیي و ﭼيزهیائي كیه ليیق جلل و‬
‫كمال او نيست( سحرگاهان و شامگاهان )و همه اوقات و َاوان(‬
‫بپردازيیید‪ .‬در آسییمانها و زميیین )و در همییه اوقییات‪ ،‬بییه ويییژه(‬
‫هايد‪ ،‬خییداي را حمیید و‬
‫عصرگاهان و زماني كه به دم ظهر رسيد ‌‬
‫ستايش كنيد‪ .‬خداونید همیواره زنیده را از میرده‪ ،‬و میرده را از‬
‫يبخشد‪ ،‬و همين گونه‬
‫يآفريند‪ ،‬و زمين موات را حيات م ‌‬
‫زنده م ‌‬
‫)سهل و ساده‪ ،‬به سادگي آفرينش مكیّرر و هميشییگي حيییات از‬
‫ييابيیید و از گورهییا( بيییرون آورده‬
‫ممات‪ ،‬شما آفرينش دوباره م ‌‬
‫يگردد( ‪«.‬‬
‫يشويد )و رستاخيز برپا م ‌‬
‫م ‌‬
‫خداوند سبحان‪ ،‬معبود یگانهای است که شریکی ندارد‪ ،‬نییه در‬
‫ذات و نه در صفات و افعالش همتا و مانندی ندارد‪ .‬هییر نظییم و‬
‫هماهنگی و ابییداعی کییه در هسییتی اسییت‪ ،‬نشییان دهنییدهی اییین‬
‫مطلب است که به وجود آورنده و تدبیر کنندهی آن‪ ،‬یکی است‪.‬‬
‫اگر در بیرون این هستی‪ ،‬بیشتر از یک تییدبیر کننییده و بیشییتر از‬
‫یک نظم دهنیده بیود‪ ،‬قطعیا ً نظییم هسییتی و سیینتهای آن بییه هییم‬
‫میریخت‪ :‬ﭽ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ النبياء‪ » ٢٢ :‬اگر در آسمانها و‬
‫يبودند و )امور جهییان‬
‫زمين‪ ،‬غير از يزدان‪ ،‬معبودها و خداياني م ‌‬
‫يگرديیید )و نظییام‬
‫يﭼرخاندند( قطعا ً آسمانها و زمين تباه م ‌‬
‫را م ‌‬
‫يخورد‪ .‬ﭼییرا كییه بییودن دو شییاه در كشییوري و دو‬
‫گيتي به هم م ‌‬
‫يزنیید(‪ .‬لییذا يییزدان‬
‫هاي‪ ،‬نظم و ترتيب را به هییم م ‌‬
‫رئيس در ادار ‌‬
‫صاحب سییلطنت جهییان‪ ،‬بسییي برتییر از آن ﭼيزهییائي اسییت كییه‬
‫يرانند‪« .‬‬
‫يدهند و( بر زبان م ‌‬
‫ايشان )بدو نسبت م ‌‬
‫توحییید و یکتاپرسییتی تنهییا اییین نیسییت کییه بنییده اقییرار بکنیید‬
‫آفرینندهای جز خدا نیست و خدا‪ ،‬پروردگییار و مالییک هییر ﭼیییزی‬
‫است‪ ،‬همان طور که بتپرستان بییه اییین امییر اقییرار میکردنیید در‬
‫حییالی کییه مشییرک بودنیید‪ ،‬بلکییه توحییید در بردارنییدهی ﭼیزهییای‬
‫زیادی از جمله محبت خدا و خضوع و ذلت و خواری بییرای خییدا‪،‬‬
‫فرمییانبرداری بیﭽییون و ﭼییرای اوامییر و فرامییین خییدا‪ ،‬خییالص‬
‫گردانیدن عبادت برای او و روی آوردن به سوی خدا و به دسییت‬
‫آوردن رضییایت و خوشیینودی خییدا در تمییامی اقییوال و افعییال و‬

‫‪23‬ایمان به خدا‬

‫حالت و احساساتش میباشد‪ ،‬در آنﭽه که میدهد و آنﭽه که منییع‬
‫میکند‪ ،‬در دوستی و بغضاش فقط خدا را مییدنظر داشییته باشیید‪.‬‬
‫خداونیید سییبحان در الییوهیتاش‪ ،‬یگییانه اسییت و جییز او کسییی‬
‫استحقاق پرستش را ندارد و رو کردن بییا تییرس و امییید تنهییا بییه‬
‫سوی خداست و نباید از کسی جز او ترس و خشیت را داشییت‪.‬‬
‫ذلت و خواری تنها به سوی اوسیت و جیز بیه رحمیت خیدا نبایید‬
‫امیدوار بود و تنها باید به او تکیه کرد و تنها باید فرمانبردار حکم‬
‫‪1‬‬
‫خدا بود‪.‬‬
‫همهی آفریدهها نیازمند خدا هستند؛ خداوند متعییال میفرماییید‪:‬‬
‫ﭽ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﭼ فاطر‪ » ١٥ :‬اي مردم! شما )در هر ﭼيزي‪،‬‬
‫ينياز )از عبادت شما اسییت( و‬
‫محتاج و( نيازمند خدائيد‪ ،‬و خدا ب ‌‬
‫ستوده است‪« .‬‬
‫گاهی اموالی به انسان داده میشود و گییاهی زمینهییایی بییه او‬
‫بخشیده میشود و زن و فرزنییدانش روزی داده میشییود و گییاهی‬
‫مقام و موقعیییتی بییه وی بخشیییده میشییود‪ ،‬و گییاهی انسییان بییه‬
‫منصب بزرگ و مهمی میرسد یا رهبری و سرپرستی یا ریاسییت‬
‫بزرگییی را بییه دسییت میآورد و گییاهی خییدمتکارانی پیرامییونش‬
‫هستند و سربازان وی را احاطه میکنند و لشکرها از او حراست‬
‫مینمایند و مردم‪ ،‬فرمانبردار وی و سییران و بزرگییان خییدمتگزار‬
‫وی و ملتها گوش به فرماناش هستند ولی با وجود همهی اینهییا‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫انسان نیازمند خدا و محتاج مولیش است‪.‬‬
‫خداوند بندگانش را به وسیییلهی کتییابش‪ ،‬خوشییبخت نمییوده و‬
‫قلب های آنان را به وسیلهی کلمش منیور و ﭼشمانشیان را بیه‬
‫وسیلهی قرائت آن‪ ،‬روشن گردانیده است‪ .‬کسییی کییه بیشییتر از‬
‫همه‪ ،‬کلم خدا را قرائت مینماید‪ ،‬بیشتر از همه خییدای را بییزرگ‬
‫میداند و درجهاش از همه بیشتر به خدا نزدیکتر اسییت و بیشییتر‬
‫بییه کلم پروردگییار نزدیییک اسییت‪ .‬قییرآن‪ ،‬کلم معجییزه و منییور‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ الله أهل الثناء و المجد‪ ،‬ص ‪.85‬‬‫‪ -‬همان‪ ،‬صص ‪126‬و ‪.127‬‬

‫‪24‬ایمان به خدا‬

‫کنندهی قلبها و ریسمانی محکم و نوری روشیینگر اسییت کییه بییه‬
‫عظمت سخن میگوییید و آوای ابییداع و نییوآوری را سییر میدهیید و‬
‫‪1‬‬
‫الوهیت را بیان و به ربوبیت خدا گواهی میدهد‪.‬‬
‫خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﭨﭩﭪ ﭫﭬ ﭭ ﭮ ﭯﭰ ﭱﭲﭳﭴﭵﭶﭷﭸ ﭹﭺچﭼ‬
‫ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﭼ الزمر‪ » ٢٣ :‬خداوند بهترين سخن را )به‬
‫نام قرآن( فرو فرستاده است‪ .‬كتابي را كه )از لحییاظ كییاربرد و‬
‫مآوايي معاني‪ ،‬در اعجاز( همگییون و‬
‫گيرائي الفاظ‪ ،‬و والئي و ه ‌‬
‫)مطالبي ﭼون مییواعظ و براهيیین و قصییص‪ ،‬و مسییائل مقابییل و‬
‫مختلفي همانند‪ :‬ايمان و كفر‪ ،‬حییق و باطییل‪ ،‬هییدايت و ضییللت‪،‬‬
‫خير و شر‪ ،‬حسنات و سّيئات‪ ،‬بهشت و دوزخ‪ ،‬البت ّییه هییر بییار بییه‬
‫هاي نییو‪ ،‬در آن( مكیّرر اسییت‪ .‬از )شیینيدن‬
‫شكلي تازه و به شییيو ‌‬
‫يافتیید كییه از پروردگییار خییود‬
‫آيات( آن لرزه بر انییدام كسییاني م ‌‬
‫يترسیییند‪ ،‬و از آن پیییس پوستهايشیییان و دلهايشیییان )و همیییه‬
‫م ‌‬
‫يگییردد )و آن را‬
‫وجودشان( نییرم و آمییاده پییذيرش قییرآن خییدا م ‌‬
‫يكنند(‪ .‬اين )كتاب مشییتمل بییر( رهنمییود‬
‫تصديق و بدان عمل م ‌‬
‫يسازد‪،‬‬
‫الهي است و خدا هر كه را بخواهد در پرتو آن راهياب م ‌‬
‫و خدا هر كییه را گمییراه سییازد‪ ،‬اصیل ً راهنمییا و راهییبري نخواهیید‬
‫داشت ‪«.‬‬

‫وجود خدای عزوجل در درونها‪ ،‬ثابت و در فطرتها نهاده شییده‬
‫و در ذهنها و قلبها کاشته شده است‪ ،‬که احتیاج به دلیل نییدارد و‬
‫اثبات را نمیطلبد و به تأکید نیازی ندارد‪.‬‬
‫و لیضضس یصضضح فضضی‬
‫الذهان شیء‬

‫إذا احتاج النهضضار‬
‫‪2‬‬
‫إلی دلیل‬

‫»هرگاه روز بییه دلیلییی احتیییاج داشییته باشیید‪ ،‬دیگییر ﭼیییزی در‬
‫ذهنها صحیح نیست‪«.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪ ،‬ص ‪.490‬‬‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.565‬‬

‫‪25‬ایمان به خدا‬

‫امییا برخییی از صییاحب فطرتهییای ناسییالم و درونهییای بیمییار و‬
‫عقلهای کم مایه در این باره مجادله و ستیز می کنند با وجییودی‬
‫که این واقعیت در حقیقت ضمیرهایشان کاشته شده است‪ :‬ﭽ ﭑ‬
‫ﭒ ﭓ ﭔ ﭼ النمل‪ »١٤ :‬ستمگرانه و مستكبرانه معجزات را انكییار‬
‫كردند‪«.‬‬
‫قرآن کریم آشکار آیییاتی را آورده کییه از عظمییت خییدا سییخن‬
‫میگوید و به ربوبیت او گواهی میدهد و درونهای بیییدار و مطمئن‬
‫را مسرور و گمانهای منحرفان را باطل میگرداند‪ :‬ﭽ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ‬
‫ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭼ الطور‪ »٣٥ :‬آيا ايشان )همين جوري از عدم سر بییر‬
‫هاند ؟ و يا اين كه‬
‫هاند و( بدون هيچ گونه خالقي آفريده شد ‌‬
‫آورد ‌‬
‫هاند و( خودشان آفريدگارند ؟ «‬
‫)خودشان خويشتن را آفريد ‌‬
‫پیییامبران خییدا و امنییای وحییی و حامییدان دعییوت و ﭼراغهییای‬
‫هدایت و یاران توحید‪ ،‬در طی زمانها با تعدادی از این منحرفییان‬
‫و کژدلن روبرو شدهاند‪ .‬حتی برخی از اینان ادعییا کردهانیید کییه‬
‫پروردگار جهانیان هستند‪ .‬پس خداوند‪ ،‬دوستانش را بییا حجتهییای‬
‫شکننده و دلیل آشکار و روشن یاری کرده که بییه وسیییلهی آن‪،‬‬
‫اباطیل و یاوهگوییهای اینان را نابود‪ ،‬افتراهایشییان را ریشییهکن‪،‬‬
‫کیانشیییان را میییتزلزل‪ ،‬و کیییم عقلیییی و کیییم فهمیییی و پسیییتی‬
‫آرزوهایشان را روشن کردند‪.‬‬
‫این ابراهیم ÷ بییا نمییرودی کییه سرکشییی و تکییبر و زورگییویی‬
‫کییرده و در مقابییل خییدا ادعییای ربییوبیت کییرده‪ ،‬منییاظره میکنیید؛‬
‫خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ‬
‫ﮃﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گگ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﭼ البقرة‪ » ٢٥٨ :‬آيا با‬
‫خییبري از كسییي كییه بییا ابراهيییم دربییاره )الییوهّيت و يگییانگي(‬
‫پروردگارش راه مجادله و ستيز در پيش گرفت‪ ،‬بدان عّلییت كییه‬
‫خداوند بدو حكومت و شاهي داده بود )و بر اثر كمي ظرفّيت از‬
‫باده غرور سرمست شییده بییود( ؟ هنگییامي كییه ابراهيییم گفییت‪:‬‬
‫پروردگار من كسي است كه )بییا دميییدن روح در بییدن و بییازپس‬
‫يميراند‪ .‬او گفت‪ :‬من )با عفییو و‬
‫يگرداند و م ‌‬
‫گرفتن آن( زنده م ‌‬

‫‪26‬ایمان به خدا‬

‫يميرانییم‪ .‬ابراهيییم گفییت‪ :‬خداونیید‬
‫يگردانییم و م ‌‬
‫كشتن( زنییده م ‌‬
‫يآورد‪ ،‬تو آن را از مغرب برآور‪ .‬پییس‬
‫رق برم ‌‬
‫خورشيد را از مش ِ‬
‫آن مرد كییافر وامانیید و مبهییوت شیید‪ .‬و خداونیید مییردم سییتمكار‬
‫يكند‪« .‬‬
‫مصّر بر تبهكاري‪ ،‬و دشمن حق( را هدايت نم ‌‬
‫) ُ‬
‫وقتی ابراهیم دلیل اول را بر وجییود خییدا و ربییوبیت او آورد و‬
‫گفت‪:‬ﭽ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﭼ البقرة‪» :٢٥٨ :‬پروردگار من کسی است که‬
‫زنده میکند و میمیراند«‪ ،‬نمرود گفت‪» :‬میین هییم زنییده میکنییم و‬
‫میمیرانم«‪ .‬به همین منظور دو مرد که قتلشان حتمی شده بود‪،‬‬
‫آورده شد‪ .‬نمرود به قتل یکییی از آن دو دسییتور داد و از دیگییری‬
‫گذشت کرد‪ .‬گویی نمرود با این کار‪ ،‬وی را زنده کییرد و دیگییری‬
‫را میراند‪ .‬این حجت واهی و بیاساس و پاسییخی ضییعیف اسییت‪.‬‬
‫ولی ابراهیم÷ به مناظره با او ادامه میدهیید و ضییربهی کییاری و‬
‫حجت قاطع را برای نمرود آورد و گفت‪ :‬ﭽ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ﭼ‬
‫البقرة‪ ٢٥٨ :‬یعنی این خورشید به فرمان خدا مسخر شده و هییر‬
‫روز از جانب مشرق طلوع میکند آن گونه که آفرینندهاش آن را‬
‫مسخر نموده است و او هم خدایی است که معبود برحقییی جییز‬
‫او نیست و آفرینندهی هر ﭼیزی است‪ .‬پییس اگییر تییو بییه گمییان‬
‫خودت زنده میکنی و میمیرانی‪ ،‬این خورشید را از جانب مغرب‬
‫بیاور؛ ﭼون کسی که زنده میکند و میمیراند‪ ،‬کسی است که هر‬
‫کاری بخواهد انجام میدهد و ﭼیزی یا کسی مانع او نمیشود و بر‬
‫او غلبه نمییابد بلکه این خداست که بر هر ﭼیییزی تسییلط دارد و‬
‫هر ﭼیزی مطیع و فرمانبردار و خاضع اوسییت‪ .‬اگییر تییو آن گییونه‬
‫که گمان میکنی‪ ،‬هستی‪ ،‬پس این کار را بکن‪ ،‬ﭼون اگر این کییار‬
‫را نکنی دیگر آن گونه نیستی که گمان میکنییی‪ ،‬و تییو و هییر فییرد‬
‫دیگییری میدانیید کییه نمیتییوانی اییین کییار را بکنییی‪ .‬نمییرود جییوابی‬
‫نداشت که به ابراهیم خلیل ÷ بدهد‪ 1،‬بییه همییین خییاطر خداونیید‬
‫متعال فرمود‪ :‬ﭽکﮒ گگگﮖﮗﮘ ﮙﮚﭼ البقرة‪.٢٥٨ :‬‬
‫شاعر گوید‪:‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.567‬‬

‫‪27‬ایمان به خدا‬

‫فیضضا عجبضضا ً کیضضف‬
‫یعصی الله‬

‫أم کیضضضف یجحضضضده‬
‫الجاحد‬

‫»جای بسی تعجییب اسییت ﭼگییونه خییدا نافرمییانی میشییود‪ ،‬یییا‬
‫ﭼگونه انسان منکر او را انکار میکند؟«‬
‫واللضضه فضضی کضضل‬
‫تحریکة‬

‫و فضضضضی کضضضضل‬
‫تسکینة شاهد‬

‫»خدا در هییر حرکییت و هییر سییکونی‪ ،‬حاضییر و نییاظر و شییاهد‬
‫است«‪.‬‬
‫و فضضضضی کضضضضل‬
‫شیء له آیة‬

‫تدل علی أنضضه‬
‫‪1‬‬
‫واحد‬

‫»در هر ﭼیزی نشیانهای دارد کیه نشیان میدهید خیدا‪ ،‬یگیانه و‬
‫یکتاست‪«.‬‬
‫این ابیات ﭼقدر زیباست که شاعر‪ ،‬ابراهیم بریول رحمه اللییه‬
‫سروده است‪:‬‬
‫إنی أویت لکضضل مضضأوی‬
‫فی الحیاة‬

‫فمضضا رأیضضت أعضضز‬
‫من مأواکا‬

‫»میین در زنییدگی بییه هییر پناهگییاهی پنییاه بییردهام‪ ،‬بییاعزتتر و‬
‫شکست ناپذیرتر از پناهگاه تو را ندیدهام«‪.‬‬
‫و تلمسضضضضت نفسضضضضی‬
‫السبیل إلی النجاة‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.572‬‬

‫فلضضضم تجضضضد منجضضضی‬
‫سوی منجاکا‬

‫‪28‬ایمان به خدا‬

‫»درونم به دنبال راه نجییات بییوده‪ ،‬غیییر از راه نجییات تییو‪ ،‬راه‬
‫نجات دیگری را نیافته است‪«.‬‬
‫و بحثضضضت عضضضن سضضضّر‬
‫السعادة جاهدا ً‬

‫فوجدت هذاالسر‬
‫فی تقواکا‬

‫»به شدت به دنبال راز خوشییبختی بییوده‪ ،‬پییس اییین راز را در‬
‫تقوا و پرهیزگاری تو یافته است‪«.‬‬
‫فلیرضضضضضضی عنضضضضضی‬
‫الناس أو فلیسخطوا‬

‫أنا لضضم أعضضد أسضضعی‬
‫لغیر رضاکا‬

‫»مردم از من راضی باشند یا ناراضی باشند‪ ،‬به هر حال میین‬
‫هرگز برای غیر رضای تو تلش نمیکنم‪«.‬‬
‫أدعضضوک یضضا ربضضی‬
‫لتغفر حوبتی‬

‫و تعیننضضضضضضضضضی و‬
‫تمدنی بهداکا‬

‫»ای پروردگار من! از تو میخواهم که گناهییانم را ببخشییایی و‬
‫به وسیلهی هدایت خودت مرا کمک و یاری کنی‪«.‬‬
‫فأقبضضضضل دعضضضضائی و‬
‫استجب لرجائی‬

‫مضضا خضضاب یوم ضا ً مضضن‬
‫دعا و رجاکا‬

‫»پس دعایم را قبول کن و امیدم را اجابت کن‪ .‬کسی کییه تییو‬
‫را میخواند و به تو امیدوار است‪ ،‬هرگز ضرر نمیکند‪«.‬‬
‫تا آنجا که میگوید‪:‬‬
‫یضضضا أیهضضضا النسضضضان‬
‫مهل ً ما الذی‬

‫بالله ج ّ‬
‫ل جلله‬
‫أغراکا‬

‫‪29‬ایمان به خدا‬

‫»ای انسان! ببین ﭼه ﭼییزی تیو را نسیبت بیه خیدای عزوجیل‬
‫مغرور نموده است‪«.‬‬
‫فأسجد لمولک القدیر فإّنما‬
‫یوما ً تنتهی دنیاکا‬

‫لبد‬

‫»برای مولی توانایت سجده می کنم‪ ،‬ﭼون به ناﭼار روزی‬
‫دنیایت به پایان میرسد‪«.‬‬
‫و تکون فی یوم القیامة ماثل ً‬
‫‪1‬‬
‫تجزی بما قدمته یداکا‬
‫»ودر روز قیییامت حاضییر میشییوی و در مقابییل آنﭽییه از پیییش‬
‫فرستادهای‪ ،‬جزا یا سزا داده میشوی‪«.‬‬
‫حقایق اسلم‪ ،‬از زمانی که بییر رسییول خییدا ع نییازل شییده تییا‬
‫هنگام قیامت ثابت است و تغییییر نمیکنیید‪ .‬مرجییع و منبییع اسییلم‬
‫قرآن و سنت پیامبرع اسییت‪ ،‬ولیی دانشییمندان امییت اسیلمی و‬
‫طالبان علم در هر نسلی در طییی دوران مختلییف آن را شییرح و‬
‫توضیییح دادهانیید‪ .‬نسییل مییا بیشییتر از همهی نسییلها بییه شییناخت‬
‫حقایق دیناش به ویژه ارکان شش گانهی ایمان‪ ،‬نیازمنیید اسییت‪.‬‬
‫این کتییابی کییه پیییش رو دارییید‪ ،‬در بردارنییدهی رکیین اول ایمییان‬
‫)یعنی ایمان به خدای عزوجییل( اسییت‪ .‬بییه اذن خییدا بررسیییهای‬
‫دیگری در ارتباط با ارکان شش گانهی ایمییان‪ ،‬اخلق و پییرورش‬
‫روحییی‪ ،‬سیینتهای الهییی‪ ،‬مقاصیید شییریعت‪ ،‬سیاسییت شییرعی‪،‬‬
‫شناخت مصالح و مفاسد و دیگر بررسیییهای منهجییی بییه منظییور‬
‫سهیم بودن در بیداری امت اسلمی و مسیییر تمییدن پیشییرفتهی‬
‫جدیدش‪ ،‬به این کتاب ملحق خواهد شد‪.‬‬
‫این کتاب را به چند مبحث تقسیم کردهام‪:‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.550‬‬

‫‪30‬ایمان به خدا‬

‫در مبحث اول‪ -‬معنییای ل إلییه إل اللییه محمیید رسییول اللییه‪،‬‬
‫فضیلت ل إله إل الله‪ ،‬و اینکه این کلمه برترین ذکر اسییت‪ ،‬بیییان‬
‫کردهام‪ .‬همﭽنین در این مبحث از شروط ل إله إل الله همﭽییون‬
‫علییم‪ ،‬یقییین‪ ،‬قبییول‪ ،‬فرمییانبرداری و تسییلیم‪ ،‬صییدق و راسییتی‪،‬‬
‫اخلص و محبت و ارتباط آن با ولء و براء و آثییار اقییرار بییه اییین‬
‫کلمه در زندگانی انسان سخن گفتهام‪.‬‬
‫وم‪ ،‬از اثبات وجود آفریییدگار‪ ،‬و توحییید‬
‫وم و س ّ‬
‫در مبحث د ّ‬
‫ربییوبیت سییخن گفتهام‪ .‬همﭽنییین در اییین دو مبحییث بییه دلیییل‬
‫آفرینش‪ ،‬دلیل فطرت و پیمانی که خدا از ازل با آدمیییان بسییته‪،‬‬
‫دلیل آفاق و انفس‪ ،‬دلیل هدایت‪ ،‬دلیل نظم و همییاهنگی هسییتی‬
‫و عدم ناهمییاهنگی و فسییاد آن‪ ،‬دلیییل تقییدیر و سییامان دادن بییه‬
‫آفریدهها که در قرآن کریم آمده‪ ،‬اشاره کردهام‪.‬‬
‫در مبحث چهارم و پنجم‪ ،‬توحید اسماء و صفات و توحییید‬
‫الوهیت بیان شدهاند‪ .‬در این دو مبحث از ارتباط احکام شییرعی‬
‫با توحید و آثار نیک حکم بییه آنﭽییه خییدا نییازل فرمییوده‪ ،‬همﭽییون‬
‫جانشینی بندگان در زمین‪ ،‬توانایی و قییدرت آنییان جهییت برپییایی‬
‫حکومت اسلمی‪ ،‬امنیت و آرامش‪ ،‬استقرار‪ ،‬یییاری و پیییروزی و‬
‫عزت و شرف‪ ،‬برکت و خوشی و فراخی زندگانی‪ ،‬هدایت‪ ،‬ثابت‬
‫قدم بودن‪ ،‬رستگاری و مغفرت و پوشاندن گناهان و بدیهایشان‪،‬‬
‫همراهی با پیامبران و راستان سخن گفتهام‪ .‬همان طور که آثیار‬
‫بد حکم به غیر آنﭽییه کییه خییدا نییازل کییرده‪ ،‬همﭽییون سیینگدلی و‬
‫انحراف از حق‪ ،‬دﭼار شدن به نفاق و محرومیییت از تییوبه‪ ،‬مییانع‬
‫ایجییاد کیردن از راه خیدا‪ ،‬عییدم امنییت و آرامییش‪ ،‬پخیش شیدن‬
‫دشییمنی و کینهتییوزی در میییان انسییانها‪ ،‬محرومیییت از یییاری و‬
‫پیروزی و توانایی و قدرت انسانها جهت برپایی حکییومت‪ ،‬تییرس‬
‫از عقاب و مجازاتی کییه در انتظییار تحریییف کننییدگان شییریعت و‬
‫برنامهی خداست‪ ،‬اهانت و خواری موقع جان کنییدن‪ ،‬خییوردن از‬
‫آتش دوزخ‪ ،‬خشم خداونیید جبییار و عییذاب خییوار کننییده‪ ،‬گوشییزد‬
‫نمودهام‪ .‬همﭽنین در این دو مبحث از تلشهای بیوقفهی پیامبرع‬
‫در راه حمایت از توحید الییوهیت همﭽییون نهیی از غلییو و افییراط‬

‫‪31‬ایمان به خدا‬

‫برای حضرتع و کیفیت برخورد بییا افسییونها و تعویییذها و نهییی از‬
‫کهانت و پیشگویی و‪ ...‬سخن گفتهام‪.‬‬
‫در مبحث ششم‪ :‬از ایمان سخن گفتهام و ایمان را به جای‬
‫عقیده انتخاب کردهام و آن را در کتابم پا به پای عرضهی قییرآن‬
‫که مقررات و ویژگیهییای ایمییان را در ضییمن اصییطلح ظریییف و‬
‫کلمهی محبوب »ایمان« عرضیه میدارد‪ ،‬بیه کیار بیردهام‪ .‬بیدون‬
‫شک بازگشت به تعابیر قرآن و تعابیر پیامبرع سیودمندتر و بهیتر‬
‫است در عین حال به کار بییردن اصییطلحات دیگییر جییایز اسییت‪.‬‬
‫پس کلمهی ایمییان از دیگییر کلمییات و اصییطلحاتی کییه بییه جییای‬
‫ایمان به کار بییرده شییده‪ ،‬معنییای بهییتر و ظریفتییری دارد و بهییتر‬
‫مقصود را میرسییاند‪ .‬ﭼییون وقییتی ایمیان بییه کییار بییرده میشییود‪،‬‬
‫معانی امن و اطمینان و آرامش و دریییافت سییایههای آرامییش و‬
‫یقین‪ ،‬و معانی الزام و تصدیق و خضوع و ثبات و دوام و متییانت‬
‫و زنده بودن را در بر دارد اما کلمهی عقیده تمام این معییانی را‬
‫در بییر نییدارد‪ .‬همﭽنییین فییرق میییان اسییلم و ایمییان و احسییان و‬
‫پایههایی که ایمان به خدای عزوجل بر آن استوار اسییت را بیییان‬
‫کرده ام و برخی از آیات قرآنی که از ایمان مثییل زینییت ایمییان‪،‬‬
‫نور ایمان و روح ایمان سخن مییی گوییید‪ ،‬شییرح دادهام‪ .‬در اییین‬
‫کتاب مهمترین اسباب قوت ایمان را خلصه کردهام که عبارتنیید‬
‫از‪:‬‬
‫‪ -1‬شناخت نامهای نیک خدا‪.‬‬
‫‪ -2‬تدبر و تأمل در قرآن به طور عام‪.‬‬
‫‪ -3‬شناخت پیامبرع‪.‬‬
‫‪ -4‬تفکر در هستی و تأمل در درونها‪.‬‬
‫‪ -5‬زیاد ذکر خدا به جا آوردن در هر وقتی‪.‬‬
‫‪ -6‬شناخت خوبیها و محاسن دین اسلم‪.‬‬

‫‪32‬ایمان به خدا‬

‫‪ -7‬تلش برای تحقق احسان‪.‬‬
‫‪ -8‬دعوت به سوی خدا‪.‬‬
‫‪ -9‬مهیا کردن نفس جهت مقابله با آنﭽه که با ایمییان منافییات‬
‫دارد‪.‬‬
‫‪ -10‬شناخت حقیقیت دنییا و پنید گرفتین از دنییا جهیت فاییده‬
‫داشتن برای آخرت‪.‬‬
‫همﭽنین برخی از صییفات مؤمنییان کییه در قییرآن کریییم آمییده‪،‬‬
‫بیییان کییرده و آن را شییرح و توضیییح داده و اهمیییت آن را بیییان‬
‫نمودهام و بر مهمییترین فواییید و نتایییج ایمییان همﭽییون شییادمان‬
‫گردیییدن بییه ولیییت خییدا‪ ،‬دفییاع و حمییایت خداونیید از مؤمنییان و‬
‫دستیابی بییه رضییایت و خشیینودی خییدا‪ ،‬حاصییل شییدن مییژده بییه‬
‫کرامت خدا‪ ،‬حاصل شدن رستگاری و هدایت‪ ،‬بهره بردن از پنیید‬
‫و اندرز و یادآوری‪ ،‬شکر و صبر و تأثیر ایمان بییر گفتییار و کییردار‬
‫آدمی‪ ،‬هییدایت خییدا‪ ،‬بنییدگان را بییه راه راسییت‪ ،‬و محبییت خییدا و‬
‫مؤمنان متمرکز شدهام‪.‬‬
‫در مبحث هفتم و مبحث پایانی سخن از شرک و کفییر و‬
‫نفاق و ارتداد و فسق و گناهان است‪.‬‬
‫ای خواننده ی گرامی! این کتاب را پیییش رویییت میگییذارم بییا‬
‫این امید که خداوند قلبات را زنده گرداند و همیراه هیر معرفیت‬
‫جدیدی از پروردگارت‪ ،‬به هییدایتات بیفزاییید‪ .‬پییس هییدف از اییین‬
‫نوشتار‪ ،‬زیاد بودن ایمانت به پروردگار جهانیان بییه دور از موانییع‬
‫و آسیبهایی کییه در راه ایمییان قییرار گرفتییه‪ ،‬میباشیید؛ راهییی کییه‬
‫پیامبر ما محمییدع بیییانش کییرده و صییحابهی کییرام‪ ،‬بییا آسییانی و‬
‫راحتی بدون کمترین سییختی و رنییج بییر آن حرکییت کردهانیید‪ ،‬در‬
‫نتیجه به پروردگارشییان ایمییان آوردنیید و خداونیید دلهییای آنییان را‬
‫هدایت نمود؛ خداوند سبحان میفرماید‪ :‬ﭽ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭼ‬
‫التغابن‪»١١ :‬و هر كس كه به خدا ايمان داشته باشد‪ ،‬خییدا دل او‬

‫‪33‬ایمان به خدا‬

‫را )بییه ثبییات و آرامییش‪ ،‬و خوشیینودي بییه قضییا و قییدر الهییي‬
‫يگردانیید‪ ،‬و خداونیید از هییر ﭼيییزي كییامل ً‬
‫يرساند و( رهنمود م ‌‬
‫م ‌‬
‫آگاه است ‪«.‬‬
‫روز یکشیینبه سییاعت ‪ 45/2‬ظهییر بییه تاریییخ ‪8/5/1430‬هی ی ق‬
‫برابر با ‪ 3/3/2009‬میلدی در دوحه به لطف خییدا اییین کتییاب را‬
‫به پایان بردم‪ .‬از خدا بییه خیاطر نامهییای نییک و صییفات والییش‬
‫میخواهم که عملام را خالصانه برای خود قرار دهد‪ ،‬به بندگانش‬
‫نفع برساند و سینههای بندگان را جهت سود بردن از آن باز کند‪،‬‬
‫به لطف و کرم خود در آن برکت نهد و به برادرانییم کییه مییرا در‬
‫این راه یاری کردند‪ ،‬پاداش دهد‪ .‬از هر مسلمانی که اییین کتییاب‬
‫به دستش میرسد خواهشمندم که این بندهی نیازمند به بخشش‬
‫و گذشت و رحمت و خشیینودی خییدا‪ ،‬را از اییین دعییایش بیبهییره‬
‫ننماید‪ :‬ﭽ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﭼ النمل‪» ١٩ :‬پروردگارا!‬
‫ﭼنان كن كه پيوسته سپاسگزار نعمتهائي باشم كه به من و پییدر‬
‫هاي‪ ،‬و )مرا توفيق عطاء فرما تا( كارهییاي‬
‫و مادرم ارزاني داشت ‌‬
‫نيكي را انجام دهییم كییه تییو از آنهییا راضییي باشییي )و میین بییدانها‬
‫رستگار باشم(‪ ،‬و مییرا در پرتییو مرحمییت خییود از زمییره بنییدگان‬
‫هات گردان‪«.‬‬
‫شايست ‌‬
‫خدا در جای دیگری میفرماید‪ :‬ﭽ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫فاطر‪ »٢ :‬خداوند )درِ خزائن( هر رحمتي را براي مردم بگشايد‪،‬‬
‫يتواند )آن را ببندد و( از آن جلوگيري نمايیید‪ ،‬و خداونیید‬
‫كسي نم ‌‬
‫هر ﭼيزي را كییه بییاز دارد و از آن جلییوگيري كنیید‪ ،‬كسییي جییز او‬
‫يتوانیید آن را رهییا و روان سییازد‪ ،‬و او توانییا و كاربجییا اسییت‪.‬‬
‫نم ‌‬
‫يماند‪ ،‬و نه كییاري را بییدون فلسییفه انجییام‬
‫)لذا نه در كاري در م ‌‬
‫يدهد(‪«.‬‬
‫م ‌‬
‫همﭽنین میفرماید‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﯼ ی ی ی ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰈ ﰉ ﭼ الصافات‪١٨٠ :‬‬
‫ ‪ »١٨٢‬پییاك و منییّزه اسییت خداونییدگار تییو از توصییيفهائي كییه‬‫يكننیید‪،‬‬
‫يبافنیید و سییر هییم( م ‌‬
‫)مشییركان دربییاره خییدا بییه هییم م ‌‬

‫‪34‬ایمان به خدا‬

‫خداوندگار عّزت و قدرت‪ .‬درود بر پيغمییبران! سییتايش‪ ،‬يییزدان‬
‫را سزا است كه خداوندگار جهانيان است‪«.‬‬
‫خدایا‪ ،‬تو پاک و منزهی و ستایش مخصییوص توسییت‪ ،‬گییواهی‬
‫میهم کییه معبییود برحقییی جییز تییو نیسییت‪ .‬از تییو طلییب بخشییش‬
‫مینمایم و به سوی تو باز میگییردم‪ .‬و آخر دعوانضضا أن الحمضضد‬
‫لله رب العالمین‪.‬‬
‫بییرادران گرامییی! خیلییی خوشییحال میشییوم اگییر انتقییادات و‬
‫پیشیینهادات و نظییرات خییویش را پیرامییون اییین کتییاب و دیگییر‬
‫کتابهایم کییه منتشییر خواهیید شیید‪ ،‬بییرای میین ارسییال کنییید‪ .‬و از‬
‫برادران دینیام خواستارم که برایم دعا کنند تا برای خییدا اخلص‬
‫داشته باشم و مرا خدمتگذار این دین باعظمتاش گرداند!‬

‫فصل اول‪ :‬کلمهی شهادتین‬

‫ل إله إل الله‪ ،‬محمد رسول الله‬

‫‪35‬ایمان به خدا‬

‫مبحث اول‪:‬‬
‫معنای ل إله إل الله‪ ،‬محمد رسول الله‬
‫و فضیلت این کلمه و شرایط آن‬
‫نخستین کلمهای که انسان به وسیلهی آن وارد دایرهی اسلم‬
‫میشود و به مدارج توحید میرسیید و در مسیییر عبییودیت گییام بییر‬
‫میدارد‪ ،‬کلمهی »ل إلییه إل اللییه محمیید رسییول اللییه« اسییت‪.‬‬
‫کلمهای که به موجب آن انسان بنده به ربوبیت و الوهیت خدا و‬
‫به رسالت محمدع اقرار میکند‪ .‬با این کلمه بنده گییواهی میدهیید‬
‫که تنها خدا استحقاق پرسییتش را دارد و بییه وسیییلهی آن‪ ،‬تمییام‬
‫نیروهایش – نیروهای عقل و قلب و جسییم و اعضییایش‪ -‬صییرف‬
‫تسبیح و تهلیل و ستایش و تمجید و پرستش اییین خییدای عظیییم‬
‫میشییود‪ .‬کسییی کییه تمییام ذرات درونییی وجییودت بییه او اعییتراف‬
‫میکند و او را تمجید و تعظیم و تسییبیح مینماییید؛ ﭼییه بخییواهی و‬
‫ﭼه نخواهی‪ ،‬ﭼه غافل باشی و ﭼه متوجه باشی‪ ،‬ﭼه زنده باشی‬
‫و ﭼه مرده باشی‪ ،‬ﭼه ایمییان بیییاوری و ﭼییه کفییر ورزی‪ .‬انسییان‬
‫تنها این اختیار را دارد که به میل خود پروردگارش را بپرسییتد‪ .‬و‬
‫از اوامرش و آنﭽه که بر زبان پیییامبران گرامییی آمییده‪ ،‬اطییاعت‬
‫کند‪ 1،‬و گواهی دهد که محمدع خاتم پیامبران بنده و فرسییتادهی‬
‫خداسییت کییه خداونیید او را بییرای تمییامی آفریییدههایش اعییم از‬
‫آدمیان و جنیان فرستاده است و آن هم بدین صورت اسییت کییه‬
‫با زبان اقرار نماییید و بیا قلییب ایمییان داشییته باشیید کییه محمییدع‬
‫رحمت و هدایت دهنده برای جهانیان است‪.‬‬
‫اول‪ -‬معنای ل إله إل الله محمد رسول الله‬

‫معنای کلمهی ل إله إل الله این است کییه معبییود برحقییی جییز‬
‫الله نیست‪ .‬پس خدا یگانه و یکتاست و استحقاق این را دارد که‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مع الله‪ ،‬ص ‪.39‬‬

‫‪36‬ایمان به خدا‬

‫تمامی عبییادات خالصییانه بییرای او باشیید و بییرای غیییر او نباشیید‪.‬‬
‫خدای متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ی ی یﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ البقرة‪» ١٦٣ :‬‬
‫خداوند شما‪ ،‬خداوند يكتا و يگانه است و هيچ خییدائي جییز او كییه‬
‫رحمان و رحيم است وجود ندارد‪« .‬‬
‫در جای دیگری میفرماید‪ :‬ﭽﮁﮂﮃ ﮄﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉﮊژﮌﮍ ﮎ ک ک کﮒ گگ گﮖ‬
‫بكننییدگان‬
‫ﮗ ﮘ ﭼ الزخییرف‪ )»٢٨ - ٢٦ :‬اي پيغمییبر! بییراي تكذي ‌‬
‫هاي از داستان ابراهيییم را( وقییتي ابراهيییم‬
‫معاصر بيان كن گوش ‌‬
‫يپرسییتيد‬
‫بییه پییدر و قییوم خییود گفییت‪ :‬میین از معبودهییائي كییه م ‌‬
‫بيزارم‪ ،‬بجز آن معبودي كه مییرا آفريییده اسییت‪) .‬او را خییواهم‬
‫پرسییتيد( ﭼییرا كییه او مییرا )بییه راه حییق( رهنمییود خواهیید كییرد‪.‬‬
‫ابراهيم توحيد را به عنوان شعار يكتاپرستي در ميییان قییوم خییود‬
‫باقي گذاشت‪ ،‬تا اين كه ايشان )بدان ايمان آورده و( برگردند‪«.‬‬

‫همﭽنین میفرماید‪ :‬ﭽ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭼ آل عمران‪» ٢ :‬جز خدا‪،‬‬
‫خییدائي نيسییت و او زنییده )بییه خییود( و متص یّرف )در كییار و بییار‬
‫جهان( است‪«.‬‬
‫معنییای شییهادت محمیید رسییول اللییه اییین اسییت کییه انسییان‬
‫مسلمان به زبان اقرار نماید و با قلییب ایمییان داشییته باشیید کییه‬
‫محمد بن عبدالله قریشیی هاشیمی‪ ،‬فرسیتادهی خیدا بیه سیوی‬
‫تمامی آفریییدهها اعییم از جنیییان و آدمیییان اسییت؛ خییدای متعییال‬
‫میفرماید‪ :‬ﭽ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﭼ‬
‫العراف‪ »١٥٨ :‬اي پيغمبر! )به مردم( بگو‪ :‬من فرستاده خدا به‬
‫سوي جملگي شما )اعم از عرب و عجم و سياه و سییفيد و زرد‬
‫و سرخ( هستم‪ .‬خدائي كه آسمانها و زميین از آن او اسییت‪ .‬جییز‬
‫يگرداند‪ .‬پس‬
‫يميراند و زنده م ‌‬
‫او معبودي نيست‪ .‬او است كه م ‌‬
‫هاي‬
‫هاش‪ ،‬آن پيغمبر درس نخواند ‌‬
‫ايمان بياوريد به خدا و فرستاد ‌‬
‫كییه ايمییان بییه خییدا و بییه سییخنهايش دارد‪ .‬از او پيییروي كنيیید تییا‬
‫هدايت يابيد‪ «.‬در جای دیگری میفرماید‪ :‬ﭽ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﭼ‬
‫الفرقان‪ »١ :‬وال مقام و جاويد كسي اسییت كییه فرقییان‪) ،‬يعنییي‬
‫میید( نییازل كییرده‬
‫جدا سازنده حق از باطل( را بر بنده خییود )مح ّ‬

‫‪37‬ایمان به خدا‬

‫است‪ ،‬تا اين كه جهانيان را )بدان( بيییم دهیید )و آن را بییه گییوش‬
‫ايشان برساند(‪« .‬‬
‫پییس کلمهی »ل إلییه إل اللییه« شییامل دو جییزأ نفییی و اثبییات‬
‫است‪:‬‬
‫‪ -1‬نفی )ل إله(‪ ،‬این جزأ تمام معبودهییای غیرخییدا را نفییی‬
‫میکند‪ .‬پس کسی غیر از خدا استحقاق پرستش را نییدارد‪ .‬نکییره‬
‫در سیاق نفی‪ ،‬عام است‪ .‬پس این جزأ شامل تمییام موجییودات‬
‫غیرخداوند است که ممکن است پرستیده شود و به سوی او رو‬
‫کرده شود‪.‬‬
‫‪ -2‬اثبات )إل الله(‪ ،‬این جزأ عبادت بییرای خییدای متعییال را‬
‫اثبات میکند‪ .‬پس خدا معبود حقیقی و مستحق پرسییتش اسییت‪.‬‬
‫ﭼون خبر »ل« که »بحق« محذوف است‪ ،‬همان ﭼیزی است که‬
‫نصوص قرآن آن را بیان کرده است‪ .‬پس ل إله إل اللییه یعنییی ل‬
‫إله بحق إل الله؛ یعنی هیچ معبود برحقی جییز اللییه نیسییت‪ .‬پییس‬
‫همان طور که تنها خدا خالق و رازق و زنده کننده و میراننییده و‬
‫به وجود آورنده و از بین برنده اسیت و تنهیا اوسیت کیه سیود و‬
‫زیان میرسییاند و احییدی در آفرینییش مخلوقییات و در تصییرف در‬
‫ﭼیزی از اینها با او شریک نیست‪ ،‬همین طور تنها خییدا مسییتحق‬
‫الوهیت است و شریکی ندارد؛ خداوند بلندمرتبه میفرماید‪ :‬ﭽ ﭫ‬
‫ههاي‬
‫ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ لقمان‪ »1 ٣٠ :‬اين )آفريد ‌‬
‫يبينيد( دليل بر آن است كه خداوند حق‬
‫عجيب و غريبي را كه م ‌‬
‫يخوانيیید و عبییادت‬
‫اسییت‪ ،‬و آنﭽییه را كییه بجییز او بییه فريییاد م ‌‬
‫ينمائيد باطل است‪ ،‬و خداوند والمقام و بزرگییوار )و بییالتر و‬
‫م ‌‬
‫برتر از آن( است )كه به توصيف درآيد( ‪«.‬‬
‫لفظ جللهی »الله« در کلمهی شهادت‪ ،‬یکی از نامهای خییدا‪،‬‬
‫بلکه از نظر جماعتی اسم اعظم خداسییت‪ .‬ایین اسیم بیشییتر از‬
‫دیگر اسماء خدا در قرآن و سنت آمییده اسییت‪ .‬لفییظ »اللییه« از‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬العقیدة الصافیة‪ ،‬سید سعید عبدالغنی‪ ،‬ص ‪.260‬‬

‫‪38‬ایمان به خدا‬

‫همهی نامهای دیگر خدا مشهورتر است و بیشتر بر زبییان همهی‬
‫انسانها در لغات و زبانهای مختلفشان وارد میشود‪.‬‬
‫»اللضضه« اسییمی اسییت کییه بییر ذات عظیییم و جییامع صییفات‬
‫الوهیت و ربوبیت دللت میکند پس این اسم‪ ،‬تنها اسم خداسییت‬
‫و به کسی غیر از خدا تعلق ندارد و بر غیر خدا اطلق نمیشود و‬
‫احدی از انسانها ادعای آن را نمیکند‪.‬‬
‫»الله« نام پروردگار معبود ستودهای است کییه مخلوقییات او‬
‫را تمجییید و تسییبیح و سییتایش میکننیید و آسییمانهای هفتگییانه و‬
‫زمینهای هفتگانه و موجودات میان آنها و شب و روز و آدمیان و‬
‫جنیان و خشکی و دریا او را به پاکی میستایند‪ :‬ﭽ ﮚﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ‬
‫ﮣﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﭼ السراء‪» ٤٤ :‬مگر اين كه )به زبان حال يا قال( حمد و‬
‫يفهميیید )ﭼییرا كییه‬
‫يگويند‪ ،‬ولي شما تسبيح آنها را نم ‌‬
‫ثناي وي م ‌‬
‫َ‬
‫َ‬
‫يدانيیید و از سییاختار اسییرارآميز عییالم هسییتي و‬
‫زبانشییان را نم ‌‬
‫نظام پيﭽيده جهان آفرينش ﭼندان مطلع نيسیتيد‪ .‬پیس همآهنیگ‬
‫با سراسر جهییان هسییتي بییه يكتاپرسییتي بپردازيیید و از راسییتاي‬
‫جملگي كنار نرويد و دور نشويد‪ .‬درهاي توبه و برگشت به سوي‬
‫يگمییان يییزدان بییس‬
‫يزدان جهان بییه روي همگییان بییاز اسییت(‪ .‬ب ‌‬
‫يورزد و‬
‫شكيبا و بخشنده است )و در كيفییر رسییاندن شییتاب نم ‌‬
‫فرصییت آشیینائي بییا توحيیید و رهییاكردن شییرك را بییه مردمییان‬
‫يدهد‪ ،‬و در برابر بيداري از خواب غفلتشییان مغفییرت خییود را‬
‫م ‌‬
‫يسازد( ‪«.‬‬
‫شاملشان م ‌‬
‫»الله« پروردگاری است که قلبها سرگشتهی اوینیید و درونهییا‬
‫به سوی او مشتاقاند و شوقها به سوی او سر بییر میآورنیید و بییا‬
‫یاد خدا خوشحال میشوند و به سوی او اشتیاق دارنیید‪ ،‬و تمییامی‬
‫آفریدهها در هر لحظه و ساعتی و در هر ﭼشم به هییم زدنییی در‬
‫امور خاص و عامشان‪ ،‬بزرگ و کوﭼکشان‪ ،‬و حییال و آیندهشییان‬
‫محتاج اویند‪ .‬ﭼون خدا این مخلوقات را به وجود آورده و پس از‬
‫نابودی دوباره آنها را زنده میگرداند و او آنها را آفریده و به آنهییا‬
‫هستی داده است‪ .‬و این آفریدهها فرمانبردار و فروتیین خداینیید‪.‬‬

‫‪39‬ایمان به خدا‬

‫هیچ انسانی نیست مگر اینکه احساس میکنیید کییه خییدای متعییال‬
‫منتها و نعمتهییایی را بییر گییردن او نهییاده و از نعمتهییا و لطییف و‬
‫کرم خویش‪ ،‬ﭼیزهییای زیییادی بییر او سییرازیر کییرده اسییت‪ .‬پییس‬
‫شایسته است که قلب انسان با محبت و مهربییانی و تعظیییم بییه‬
‫سوی خدای متعال رو کند‪.‬‬
‫»الله« به این معناست که خداوند در ذات و صفات و اسماء‬
‫و جلل و مجدش‪ ،‬عظیییم اسییت‪ .‬عقلهییا بییه او احییاطه ندارنیید و‬
‫فهمها او را درک نمیکنند و گمانها به عظمییت او نمیرسییند‪ .‬پییس‬
‫عقلها در عظمت پروردگار در حیرت و شگفتی انیید هییر ﭼنیید بییا‬
‫تییوجه بییه توانییایی و قییدرتی کییه بییه آن بخشیییده شییده میتواننیید‬
‫گوشهای از این عظمت را درک کنند‪ .‬محبت خدا و ترس از خدا‬
‫و امید به پروردگار و پرستش برای او در حد توان به او بخشیده‬
‫‪1‬‬
‫شده است‪.‬‬
‫شاعر میگوید‪:‬‬
‫للضضضضه فضضضضی‬
‫الفاق آیات‬

‫لعل أقلها هو ما‬
‫إلیه هداکا‬

‫»خییدا در آفییاق و کرانههییای زمییین‪ ،‬نشییانههایی دارد‪ ،‬شییاید‬
‫کمترین این نشانهها تو را به سوی خدا هدایت کند‪«.‬‬
‫لعضضض ّ‬
‫ل مضضضا فضضضی‬
‫النفس من آیاته‬

‫عجضضاب لضضو‬
‫عجضضب ُ‬
‫تری عیناکا‬

‫»و شییییاید از آیییییات و نشییییانههای خییییدا در درون‪ ،‬ﭼیییییزی‬
‫شگفتانگیزی باشد اگر ﭼشمانت آن را میدیدند‪«.‬‬
‫و الکضضضضضضضضضضضون‬
‫مشحون بأسرار‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مع الله‪ ،‬دکتر سلیمان عودة‪ ،‬صص ‪.37-36‬‬

‫إذا حاولت تفسیرا ً‬

‫‪40‬ایمان به خدا‬

‫لها أعیاکا‬

‫‪2‬‬

‫»هستی پر از رازهایی است‪ ،‬که هرگاه تلش کنی به آنها پییی‬
‫ببری‪ ،‬تو را سرگشته و گمراه میکند‪«.‬‬
‫»الله« فرمانروا فریادرس و معبودی است که مؤمنان‪ ،‬دلهییا‬
‫و عبادتها و نماز و حج و شعایر و حیییات و آخرتشییان را بییرای او‬
‫خالص میگردانند‪:‬ﭽ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﭼ النعام‪- ١٦٢ :‬‬
‫‪ »١٦٣‬بگو‪ :‬نماز و عبادت و زيستن و مردن من از آن خدا اسییت‬
‫كه پروردگار جهانيان است )و اين است كه تنها خدا را پرسییتش‬
‫يكنییم و كارهییاي ايیین جهییان خییود را در مسییير رضییايت او‬
‫م ‌‬
‫يكوشییم و در‬
‫ياندازم و بر بییذل مییال و جییان در راه يییزدان م ‌‬
‫م ‌‬
‫يميرم‪ ،‬تیا حيیاتم ذخيییره ممیاتم شیود(‪ .‬خیدا را هيیچ‬
‫اين راه م ‌‬
‫هام‪ ،‬و میین اّوليیین‬
‫شريكي نيست‪ ،‬و بییه هميیین دسییتور داده شیید ‌‬
‫صترين فییرد در ميییان همییه‬
‫مسلمان )در ميان امت خود‪ ،‬و مخل ‌‬
‫انسانها براي خدا( هستم ‪«.‬‬
‫روح و راز ل إلییه إل اللییه اییین اسییت کییه محبییت و تعظیییم و‬
‫بزرگداشییت و تییرس و امییید و توابییع آن از قبیییل توکییل‪ ،‬روی‬
‫آوردن‪ ،‬رغبت و رهبت‪ ،‬فقط برای او باشد‪ .‬پس انسان مسلمان‬
‫غیرخدا را دوست نمیدارد‪ ،‬بلکه اگر غیرخدا را دوست میدارد به‬
‫تبییع از محبییت خداسییت و خداسییت کییه وسیییلهی زیییاد شییدن‬
‫محبتاش میشود‪ ،‬و از غیرخدا نمیترسد و به غیرخدا امید ندارد‪.‬‬
‫تنها بییه خییدا توکییل میکنیید و تنهییا مشییتاق اوسییت و تنهیا از او‬
‫میترسد‪ .‬جز به اسم خدا سوگند نمیخورد و جز بییرای خییدا نییذر‬
‫نمیکنیید و تنهییا بییه سییوی خییدا تییوبه مییی نماییید‪ .‬تنهییا از اوامییر و‬
‫دستورات پروردگار اطاعت مینماید و جییز از خییدا امییید ثییواب و‬
‫پاداش را ندارد‪ .‬در سختیها تنها از خییدا کمییک و یییاری میجوییید و‬
‫تنها به او پناه میبرد‪ .‬جز برای خدا سجده نمیکند و جییز بییرای او‬
‫‪2‬‬

‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.39‬‬

‫‪41‬ایمان به خدا‬

‫با نام او ذبح نمیکند‪ .‬همهی اینها در یییک کلمیه خلصیه میشیود و‬
‫آن اینکه کسی با تمامی انواع عبادات پرستش نمیشود جز خدا‪.‬‬
‫این همان محقق نمودن شهادت ل إله إل اللیه اسیت‪ .‬بیه همیین‬
‫خاطر خداوند کسی را که حقیقتا ً شهادت ل إله إل الله بدهیید‪ ،‬از‬
‫آتییش دوزخ دور نگییه میدارد و محییال اسییت کسییی داخییل آتییش‬
‫جهنم شود که حقیقت این شهادت را محقق نموده و بدان قیییام‬
‫نموده است‪ ،‬همان طور که خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽﰝﰝﰝ ﰝﰝﭼ‬
‫المعارج‪ »٣٣ :‬و كساني كه گواهي هائي را كه بايد بدهنیید‪ ،‬ﭼنییان‬
‫يكننیید(‬
‫يكنند )و شهادت لزم را پنهان و كتمان نم ‌‬
‫كه بايد اداء م ‌‬
‫‪ «.‬پس او در باطن و ظاهرش و در قلب و جسماش به شهادت‬
‫‪1‬‬
‫این کلمه قیام میکند‪.‬‬
‫مقتضای این شهادت این است کییه رسییول خییداع را در آنﭽییه‬
‫آورده‪ ،‬تصییدیق کنییی و از اوامییرش فرمییانبرداری نمییایی و از‬
‫نواهیاش دوری کنی‪ ،‬و تنها مطابق شریعت و برنامهی خدا‪ ،‬خدا‬
‫را بپرسییتی و معتقیید نباشییی کییه رسییول خییداع در ربییوبیت و‬
‫گرداندن هستی یا در پرستش‪ ،‬حقی دارد بلکییه پیییامبرع بنییدهای‬
‫اسییت کییه پرسییتیده نمیشییود و فرسییتادهای اسییت کییه تکییذیب‬
‫نمیشود و برای خود و غیرخود‪ ،‬نفع و زیانی از دستش بر نمیآییید‬
‫‪2‬‬
‫مگر آنﭽه که خدا بخواهد‪.‬‬
‫میدانییی کییه ل إلییه إل اللییه از نظییر مسییلمانان بییه کلمهی‬
‫»توحید»‪» ،‬اخلص« و »تقییوا« تعییبیر میشییود‪» .‬ل إلییه إل اللییه«‬
‫اعلم انقلب و شورش علیه زورگویان و ستمگران روی زمین و‬
‫طاغوتهای جاهل‪ ،‬و انقلب و شورش علیه تمامی بتها و خییدایان‬
‫مزعوم در مقابل خداسییت؛ خییواه اییین خییدایان‪ ،‬درخییت باشییند‪،‬‬
‫خواه سنگ باشییند و خییواه بشییر باشییند‪» .‬ل إلییه إل اللییه« نییدای‬
‫جهانی است جهت آزاد سازی انسان از بندگی انسان و طییبیعت‬
‫و هر آفریدهی دیگری‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ الجواب الکافی‪ ،‬اثر ابن قیم‪ ،‬ص ‪.139‬‬‫‪ -‬المثال فی القرآن‪ ،‬اثر دکتر عبدالله جربوع‪.1/233 ،‬‬

‫‪42‬ایمان به خدا‬

‫»ل إله إل الله« عنوان منهج خداوندی است که ﭼهرهها فقییط‬
‫به سوی او رو میکنند و قلبها جز برای حکم او سر تسلیم فییرود‬
‫‪1‬‬
‫نمیآورند و جز برای سلطهی او فروتن نمیشوند‪.‬‬
‫دوم‪ -‬فضیلت کلمهی ل إله إل الله‬

‫در قرآن و سیینت پیییامبرع فضییائل زیییاد و ویژگیهییای متعییدد و‬
‫اوصاف پسندیدهای برای این کلمه آمده که بر شییمردن آنهییا در‬
‫اینجا دشوار است‪.‬‬
‫»ل إله إل الله« کلمهای است که آسمانها و زمین به وسیلهی‬
‫آن پابرجییا شییدهاند و تمییامی آفریییدهها بییه خییاطر آن‪ ،‬آفریییده‬
‫شدهاند‪ .‬خداوند متعال با آن پیامبرانش را فرستاده و کتابهایش‬
‫را نازل فرموده و برنامهها و دستورات خویش را مقییرر نمییوده‪،‬‬
‫و به خاطر آن ترازوها قرار داده شده‪ ،‬نامههای اعمییال گذاشییته‬
‫شده و بازار بهشت و جهنییم برپییا شییده اسییت‪ .‬بییه وسیییلهی آن‬
‫اسییت کییه انسییانها بییه مؤمنییان و کییافران‪ ،‬و نیکییان و بییدکاران‬
‫تقسیم میشوند‪ .‬پس کلمهی »ل إلییه إل اللییه« منشییأ آفرینییش و‬
‫فرمییان خییدا و پییاداش و مجییازات اسییت‪ .‬کلمهای اسییت کییه‬
‫مخلوقات برای آن آفریده شییدهاند و سییؤال و محاسییبه از آن و‬
‫حقوق آن صورت میگیرد و پاداش و عقاب بییر اسییاس آن واقییع‬
‫میشود قبله بر اساس آن نهاده شده و امت اسلمی بر اسییاس‬
‫آن پییایهریزی شییده اسییت‪ ،‬و بییه خییاطر آن شمشیییرهای جنییگ‬
‫کشیده شدهاند‪ .‬این کلمه حق خداوند بر تمامی بندگان میباشد‪.‬‬
‫پس »ل إله إل الله« کلمهی اسلم و کلید ِ سرای سییلم اسییت و‬
‫دربارهی آن از تمییامی آدمیییان از اول تییا آخییر پرسیییده میشییود‪.‬‬
‫پس بنده از حضور خدا گامی نمینهد تا اینکه دربارهی دو ﭼیز از‬
‫او سؤال شود‪ -1 :‬ﭼییه ﭼیییزی را میپرسییتید؟ ‪ -2‬بییه پیییامبران و‬
‫فرستادگان خدا ﭼه جوابی دادید؟‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬الیمان و الحیاة‪ ،‬اثر قرضاوی‪ ،‬ص ‪.31‬‬

‫‪43‬ایمان به خدا‬

‫سؤال اول با محقق نمودن »ل إله إل الله« از لحاظ شییناخت‬
‫و اقییرار و عمییل بییه آن‪ ،‬جییواب داده میشییود‪ ،‬و سییؤال دوم بییا‬
‫محقییق نمییودن اینکییه محمیید فرسییتادهی خداسییت‪ ،‬از لحییاظ‬
‫شناخت و اقرار و تسلیم و فرمانبرداری و اطییاعت از او جییواب‬
‫‪1‬‬
‫داده میشود‪.‬‬
‫از جمله مواردی که راجع به فضیلت کلمهی »ل إلییه إل اللییه«‬
‫در قرآن کریم آمده‪ ،‬این است که این کلمه‪ ،‬بییه کلمهی طیبییه و‬
‫گفتهی ثابت و ریشییهدار توصیییف شییده اسییت‪ ،‬همییان طییور کییه‬
‫خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝ ﰝ ﰝﰝﯼیییﰝﰝ ﭑﭒﭓ ﭔﭕﭖﭗ پ‬
‫يزند‪:‬‬
‫پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭼ إبراهيم‪» ٢٥ - ٢٤ :‬بنگر كه خدا ﭼگونه مثل م ‌‬
‫يمانیید كییه تنییه آن )در زميیین(‬
‫سخن خییوب بییه درخییت خییوبي م ‌‬
‫ههايش در فضیا )پراكنییده( باشید‪ .‬بنییا بییه اراده و‬
‫استوار و شاخ ‌‬
‫ً‬
‫خواست خدا هر زماني ميوه خود را بدهد )و دائما به بارنشسییته‬
‫يزنیید تییا‬
‫و سرسبز و خرم باشد(‪ .‬خداونیید بییراي مییردم مثلهییا م ‌‬
‫متذ ّ‬
‫كر گردند )و پند گيرند( ‪ «.‬این کلمه دسییتاویز محکییم اسییت‪،‬‬
‫همان طور که خدای متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰎ ﰝ ﰝ ﰝ ﰒ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫البقییرة‪»٢٥٦ :‬بنیابراين كسیي كیه از طیاغوت )شیيطان و بتهیا و‬
‫معبودهاي پوشالي و هر موجودي كه بر عقل بشییورد و آن را از‬
‫حق منصییرف كنیید( نافرمییاني كنیید و بییه خییدا ايمییان بيییاورد‪ ،‬بییه‬
‫مترين دستاويز درآويخته است )و او را از سقوط و هلكییت‬
‫محك ‌‬
‫ً‬
‫يرهاند و( اصل گسستن ندارد‪ .‬و خداوند شنوا و دانا اسییت )و‬
‫م ‌‬
‫يشنود و از كردار كوﭼییك و‬
‫سخنان پنهان و آشكار مردمان را م ‌‬
‫بزرگ همگان آگاهي دارد( ‪«.‬‬
‫از جمله فضائل »ل إله إل الله« این است که تمییام پیییامبران‬
‫بییه وسیییلهی آن‪ ،‬بیییم دهنییده و مژدهرسییان فرسییتاده شییدهاند‪،‬‬
‫همان طور که خدای متعال میفرماید‪:‬ﭽﭑﭒﭓﭔﭕﭖﭗپپ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝﭞ ﭟ‬
‫هايم‪ ،‬مگر‬
‫ﭠ ﭼ النبياء‪ » ٢٥ :‬ما پيش از تو هيچ پيغمبري را نفرستاد ‌‬
‫هايییم كییه‪ :‬معبییودي جییز میین نيسییت‪،‬پییس‬
‫اين كه به او وحي كرد ‌‬
‫فقط مرا پرستش كنيد‪«.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬زاد المعاد‪.1/34 ،‬‬

‫‪44‬ایمان به خدا‬

‫و دیگر فضائلی که در قرآن کریم برای این کلمه آمده است‪.‬‬
‫اما فضایلی که بیرای »ل إلیه إل اللیه« در سینت آمیده خیلیی‬
‫زیادند و ما تنها برخی از آنها را نام میبریم‪:‬‬
‫ این کلمه‪ ،‬بالترین شعبههای ایمان است‪ .‬از پیامبرع روایییت‬‫شده که فرمودند‪» :‬الیمان بضع و سبعون شضضعبة أعلهضضا‬
‫قضضضول ل إلضضضه إل اللضضضه و أدناهضضضا إماطضضضة الذی عضضضن‬
‫الطریق«‪»1:‬ایمان هفتاد و ﭼند شعبه دارد‪ ،‬بالترین آن‪ ،‬گفتهی‬
‫ل إله إل الله و پییایینترین آن‪ ،‬برداشییتن اذیییت و آزار از سییر راه‬
‫است‪«.‬‬
‫ جهاد به خاطر اعلی این کلمه اقامه میشود؛ همان طور که‬‫پیامبرع فرمودند‪» :‬أمرت أن أقاتل الناس حضضتی یشضضهدوا‬
‫أن ل إلضضه إل اللضضه و أن محمضضدا ً رسضضول اللضضه و یقیمضضوا‬
‫الصلة و یؤتوا الزکاة‪ ،‬فإذا فعلوا عصموا منی دماءهم‬
‫و أموالهم إل بحقها و حسابهم علی الله«‪»2:‬به من امر‬
‫شده که با مییردم پیکییار کنییم تییا اینکییه گییواهی دهنیید کییه مبعییود‬
‫برحقی جز خدا نیست و محمد فرسییتادهی خداسییت‪ ،‬و نمییاز را‬
‫برپای دارند و زکات بدهند‪ .‬هرگاه اییین کارهییا را کردنیید‪ ،‬خییون و‬
‫مالشان از جانب من محفوظ است مگر در مقابل حییق خییون و‬
‫مال‪ ،‬و حسابشان با خداست‪«.‬‬
‫ کلمهی »ل إله إل الله« بر کفهی گناهان برتری دارد‪ ،‬همییان‬‫طور که در حدیث از عبدالله بن عمرو بن عاص بآمده که گویید‪:‬‬
‫رسول خداع فرمودند‪» :‬إن الله سضضیخلص رجل ً مضضن أمضضتی‬
‫علی رؤوس الخلئق یوم القیامة فینشر علیه تسضضعة و‬
‫دالبصر ثضضم یقضضول أتنکضضر‬
‫تسعین سجل ً کل سجل مثل م ّ‬
‫من هذا شیئًا‪ ،‬أظلمک کتبی الحافظون؟ فیقول‪ :‬ل یضضا‬
‫رب‪ ،‬فیقول‪ :‬ألضضک عضضذر؟ فیقضضول‪ :‬ل‪ ،‬یضضا رب‪ ،‬فیقضضول‪:‬‬
‫بلی إن لضضک عنضضدنا حسضضنة فضضإنه ل ظلضضم علیضضک الیضضوم‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ بخاری‪ ،‬باب أمور الیمان‪.1/21 ،‬‬‫‪ -‬بخاری‪ ،‬باب المساجد‪ ،‬شمارهی ‪.415‬‬

‫‪45‬ایمان به خدا‬

‫فتخرج بطاقة فیها أشهد أن ل إله إل الله و أشضضهد أن‬
‫محمدا ً عبده و رسوله‪ ،‬فیقول‪ :‬أحضر وزنضضک‪ ،‬فیقضضول‪:‬‬
‫یا رب ما هذه البطاقة مع هضضذه السضضجلت فضضی کفضضة و‬
‫البطاقضضضة فضضضی کفضضضة؟ فطاشضضضت السضضضجلت و ثقلضضضت‬
‫البطاقة‪ ،‬فل یثقل مع اسم الله شیء«‪» :‬خداوند در روز‬
‫قیامت شخصییی از امییت مییرا در برابییر دیییدگان مخلوقییات رهییا‬
‫میکند و نود و نه دفتر ثبت را که هر دفتر ثبت بییه انییدازهی بییرد‬
‫بینایی وسعت دارد‪ ،‬بر او پخییش میکنیید و سییپس میفرماییید‪ :‬آیییا‬
‫ﭼیزی از اینها را انکار میکنی؟ آیا نویسندگان نگهبان میین بییه تییو‬
‫سییتمی کردهانیید؟ او میگوییید‪ :‬نییه‪ ،‬ای پروردگییار میین! خییدا مییی‬
‫فرماییید‪ :‬آیییا عییذری داری؟ میگوییید‪ :‬خیییر‪،‬ای پروردگییار میین!‬
‫میفرماید‪ :‬ﭼییرا‪ ،‬تییو نییزد مییا حسیینهای داری‪ .‬امییروز بییه تییو هیییچ‬
‫سییتمی نمیشییود‪ .‬پییس کییارتی بیییرون آورده میشییود کییه کلمهی‬
‫»أشهد أن ل إله إل إلله و أشهد أن محمییدا ً عبییده و رسییوله« در‬
‫آن اسییت‪ .‬پروردگییار میفرماییید‪ :‬اینییک اینهییا را وزن میکنییم‪ .‬آن‬
‫شخص می گوید‪ :‬پروردگارا‪ ،‬اییین کییارت بییا اییین دفترهییای ثبییت‬
‫ﭼیست که این کارت در یک کفییه و تمییام دفترهییای ثبییت در یییک‬
‫کفه است؟ پس دفترهای ثبت سبک میگردند و آن کارت سنگین‬
‫میشود‪ .‬در حقیقت همراه نام خدا‪ ،‬ﭼیزی سنگینی نمیکند‪«.‬‬
‫وم‪ -‬برترین ذکر‪ ،‬ل إله إل الله است‬
‫س ّ‬

‫ذکر خییدا از بزرگییترین عبییاداتی اسییت کییه انسییان را بییه خییدا‬
‫نزدییییک میکنییید و از همهی عبیییادات اجیییر و پیییاداش بیشیییتر و‬
‫عظیمتری دارد‪ .‬با وجودی که برای کسی که خداوند بر او آسان‬
‫نموده‪ ،‬سییاده وآسییان اسییت‪ .‬برترییین انییواع ذکییر پییس از قییرآن‬
‫عظیم گفتن »ل إله إل الله« یعنییی کلمهی توحییید اسییت؛ همییان‬
‫طور که از پیامبرع روایت شده که فرمودند‪» :‬أفضل الذکر ل‬
‫إله إل اللضضه«‪»1:‬برترییین ذکییر‪ ،‬ل إلییه إل اللییه اسییت‪ «.‬بییر هییر‬
‫مسییلمانی واجییب اسییت کیه ایین کلمهی عظیییم را ییاد بگیییرد و‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬صحیح الجامع‪ ،‬اثر آلبانی‪ ،‬شمارهی ‪.1115‬‬

‫‪46‬ایمان به خدا‬

‫مضمون و معنا و شروط و ارکان آن و هر آنﭽه که با آن ارتباط‬
‫دارد را یاد بدهد؛ ﭼون ل إله إل الله کلمهای است که انسییان بییه‬
‫وسیلهی آن مسلمان میشود‪ .‬پس این کلمه حد فاصل میان کفر‬
‫و اسلم اسییت‪ ،‬و ﭼییون خداونیید عزوجییل برترییین مخلوقییاتش و‬
‫خاتم پیامبرانش‪ ،‬محمدع را امر کرده که تمامی آنﭽه که به اییین‬
‫کلمه مربوط است‪ ،‬یاد دهد بییدان معتقیید باشیید‪ ،‬آن هییم در اییین‬
‫فرموده آمده است‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰎ ﰝ ﭼ محمد‪ » ١٩ :‬بدان كه قطعا ً‬
‫هيچ معبودي جز الله وجود ندارد ‪«.‬‬
‫خداوند سبحان کسانی را که از این کلمییه اسییتکبار ورزیییده و‬
‫از آن روی گرداندهاند و بدان عمل ننمودهاند‪ ،‬سییرزنش نمییوده‪،‬‬
‫آنجا که میفرماید‪ :‬ﭽ ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﭼ الصافات‪:‬‬
‫يشیید‪ :‬جییز خییدا‬
‫‪) »٣٦ - ٣٥‬ﭼییرا كییه( وقییتي كییه بییدانان گفتییه م ‌‬
‫ينمودنیید )و خويشییتن را بییالتر از آن‬
‫معبودي نيسییت‪ ،‬بزرگییي م ‌‬
‫يگفتنیید‪ :‬آيییا مییا بییراي‬
‫يديدند كه يكتاپرستي را بپذيرنیید(‪ .‬و م ‌‬
‫م ‌‬
‫هاي‪ ،‬معبودهییاي خییويش را رهییا‬
‫هسییراي ديییوان ‌‬
‫)سییخن( ﭼكام ‌‬
‫م ؟! «‬
‫سازي ‌‬
‫خداوند بلندمرتبه خودش را به صییفاتی متصییف نمییوده کییه در‬
‫بردارندهی این کلمه است و این امر در ﭼنیید جییای قییرآن آمییده‬
‫است؛ مثل ً میفرماید‪ :‬ﭽ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﭼالبقرة‪ » ٢٥٥ :‬خدائي بجز الله‬
‫وجود ندارد و او زنده پايدار )و جهان هستي را( نگهدار اسییت‪«.‬‬
‫در جای دیگری میفرماید‪ :‬ﭽ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﭼ غافر‪» ٦٥ :‬زنده جاويد‬
‫او است‪ .‬جز او خدائي وجود ندارد‪ «.‬ابراهیم ÷ نیز این کلمه را‬
‫محقق نمود‪ ،‬همان طور که خداوند به نقل از او میفرماید‪ :‬ﭽ ﮁ ﮂ‬
‫ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﭼ الزخرف‪) » ٢٨ - ٢٦ :‬اي‬
‫هاي از‬
‫بكننییدگان معاصییر بيییان كیین گوش ی ‌‬
‫پيغمییبر !( بییراي تكذي ‌‬
‫داستان ابراهيم را‪ .‬وقتي ابراهيم به پدر و قوم خیود گفیت‪ :‬مین‬
‫يپرسییتيد بيییزارم‪ ،‬بجز آن معبودي كه مرا‬
‫از معبودهائي كه م ‌‬
‫آفريده است‪) .‬او را خواهم پرستيد( ﭼرا كه او مرا )به راه حق(‬
‫رهنمود خواهد كرد‪.‬ابراهيم توحيد را به عنوان شعار يكتاپرسییتي‬

‫‪47‬ایمان به خدا‬

‫در ميان قوم خود باقي گذاشت‪ ،‬تا اين كه ايشییان )بییدان ايمییان‬
‫آورده و( برگردند‪«.‬‬
‫چهارم‪ -‬اشعهی کلمهی ل إله إل الله تاریکی قلب را از‬
‫بین میبرد‬

‫بدان که اشعه ی ل إله إله الله تاریکیها و تیرگیهای گناهییان را‬
‫به تناسب قوت و ضعف این شییعاع میزداییید‪ .‬اییین کلمییه‪ ،‬نییور و‬
‫روشنایی دارد‪،‬و اهییل اییین کلمییه در اییین نییور‪ ،‬از لحییاظ قییوت و‬
‫ضعف متفاوتاند‪ ،‬که فقط خدا میتواند آنها را برشمارد‪ .‬برخی از‬
‫مردم به نسییبت اییین نییور همﭽییون خورشیییدند‪ ،‬برخییی همﭽییون‬
‫ستارهی درخشان‪ ،‬عییدهای ماننیید مشییعل بییزرگ‪ ،‬بعضییی ماننیید‬
‫ﭼراغ نورانی و برخی همﭽون ﭼراغ کییم نییور هسییتند‪ .‬بییه همییین‬
‫خاطر در روز قیامت انوار در سمت راست و در حضییور افییراد‪،‬‬
‫به همین مقدار و به تناسب نور این کلمییه کییه در قلبهایشییان از‬
‫لحاظ علم و عمل و شناخت وجود دارد ظییاهر میشییود‪ .‬هییر ﭼییه‬
‫نور این کلمه بیشتر و شدیدتر باشد‪ ،‬بیه تناسیب قیوت و ضیعف‬
‫آن‪ ،‬شییبهات و شییهوات را میسییوزاند تییا جییایی کییه انسییان بییه‬
‫وضییعیت و حییالتی میرسیید کییه هیییچ شییبهه و شییهوت و گنییاهی‬
‫نمیماند مگر اینکه نور این کلمه آن را میسییوزاند‪ .‬اییین وضییعیت‬
‫انسان صادق در توحیدش است که ﭼیییزی را شییریک خییدا قییرار‬
‫نداده است‪ .‬پس هر گناه یا شهوت یا شییبههای کییه بییه اییین نییور‬
‫نزدیییک شییود‪ ،‬آن را میسییوزاند‪ .‬پییس آسییمان ایمییان انسییان بییه‬
‫وسیلهی ستارگان از هر سارق نیکیهایش حراست شییده اسییت‪.‬‬
‫سارق به آن دسترسی ندارد مگر در موقع غفلت انسان‪ ،‬که هر‬
‫وقت انسان بیدار شود و بداند که ﭼه ﭼیزی از او دزدیییده شییده‬
‫آن را از سارق میستاند یا با تلش و کسب خود ﭼند برابر آن را‬
‫بییه دسییت میآورد‪ .‬پیس انسیان موحید ایین ﭼنیین همییراه دزدان‬
‫جنیان و آدمیان است و همﭽون کسی نیست که خزانهی خود را‬
‫‪1‬‬
‫برای آنان باز کرده و در را به رویشان باز کرده است‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مدارج السالکین‪.1/369 ،‬‬

‫‪48‬ایمان به خدا‬

‫پنجم‪ -‬مطابقت ل إله إل الله با »إیاک نعبد«‬

‫معنای ل إله إل الله‪ ،‬در بردارندهی عبادت میباشیید‪ .‬اییین آیییه‪،‬‬
‫خودش در بردارندهی بزرگترین اهداف است‪ .‬آفرینش و فرمان‬
‫دنیا و آخرت بر اساس این آیه میﭽرخد‪ .‬اییین آیییه در بردارنییدهی‬
‫بزرگییترین اهییداف و برترییین وسییایل اسییت‪ .‬بزرگییترین اهییداف‪،‬‬
‫بندگی خدا و برترین وسایل‪ ،‬کمک و یاری خداست‪ .‬پس جز خدا‬
‫هیچ معبودی استحقاق پرستش را ندارد و جز او کسی انسان را‬
‫در مسیر بندگی خییدا یییاری نمیکنیید‪ .‬پییس پرسییتش خییدا بهییترین‬
‫اهداف و کمک و یاری خدا‪ ،‬بزرگترین وسایل است‪.‬‬
‫این کلمه در بردارندهی هر دو نوع توحید‪ ،‬یعنی توحید ربوبیت‬
‫و توحید الوهیت‪ ،‬و در بردارندهی تعبد به اسییم رب و اسیم اللیه‬
‫است‪ .‬پس خداوند با الوهیتاش عبادت میشود و با ربوبیتاش‪ ،‬از‬
‫او کمییک و یییاری خواسییته میشییود و بییا رحمییت خییویش بییه راه‬
‫راست هدایت میکند‪ .‬پس در ابتدای سوره نام خدا‪ :‬اللییه‪ ،‬رب و‬
‫رحمن آمده تییا بییا عبییادت و یییاری کییردن و هییدایت او مطییابقت‬
‫داشته باشد‪ .‬تنها خداوند است که همهی اینها را میدهد و غیر از‬
‫خدا کسی انسان را در مسیر بندگی خدا کمک نمیکنیید و غیییر از‬
‫‪1‬‬
‫او‪ ،‬کسی انسان را هدایت نمیکند‪.‬‬
‫ششم‪ -‬شرایط ل إله إل الله‬

‫از آنجا که معنای ل إله إل الله این است که معبود برحقی جز‬
‫الله نیست‪ ،‬و از آنجا که بسیاری از مردم معنییا و اهمیییت ل إلییه‬
‫إل الله را درک نمیکنند‪ ،‬لزم دانستیم کییه از شییروط اییین کلمییه‬
‫سخن گوییم‪.‬‬
‫رحمت خدا بر وهب بن منبه باد‪ ،‬که وقییتی از او سییؤال شیید‪:‬‬
‫آیا ل إله إل الله کلید بهشت نیست؟ گفت‪ :‬ﭼرا‪ ،‬ولی هیچ کلیدی‬
‫نیست مگر اینکیه دنیدانههایی دارد‪ .‬پیس اگیر کلیید دنیدانهدار را‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬الیمان بالله‪،‬دکتر عمر اشقر‪ ،‬ص ‪ .96‬به نقل از ابن قیم در مبحث »الصلة«‪.‬‬

‫‪49‬ایمان به خدا‬

‫آوردی‪ ،‬قفل را برایت باز می کند و اگر این کلید دندانه نداشییته‬
‫باشد‪ ،‬قفل را برایت باز نمیکند‪ 1.‬اییین دنییدانههای کلییید ل إلییه إل‬
‫الله همان شییروط اییین کلمهی عظیییم اسییت‪2‬؛ شییروطی کییه از‬
‫نظر دانشمندان هفت تا میباشد‪.‬‬
‫البتییه منظییور اییین نیسییت کیه الفییاظ ایین شییروط شییمرده و‬
‫سپس حفظ شوند؛ ﭼون ﭼه بسا این شروط در یک فییرد عییامی‬
‫و بی سواد جمع باشد و او بدانها پایبند باشیید و اگییر بییه او گفتییه‬
‫شود‪ :‬این شروط را بشمار‪ ،‬بلد نیست آن را بشمارد‪ ،‬و ﭼه بسا‬
‫کسی الفاظ آن را خوب حفظ داشته باشد ولی او را بییبینی کییه‬
‫در بسیییاری اوقییات کارهییایی میکنیید کییه اییین شییروط را نقییض‬
‫مینماید‪ 3،‬یعنی در عمل خوب بدان پایبند نیست‪.‬‬
‫اینک این شروط همراه ادلهی آن از قرآن و سنت پیامبرع بییه‬
‫طور خلصه آورده میشود‪:‬‬
‫‪ -1‬علم‬

‫علم به معنای ل إله إل الله‪ ،‬علم به نفی هر معبودی غیر خدا‬
‫و علم به اثبات خدا به عنوان تنها معبود حقیقی؛ علمی که جهل‬
‫به این کلمه را نفی کند‪ .‬خدای متعال میفرماید‪ :‬ﭽﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰎ ﰝﭼ‬
‫محمد‪ »١٩ :‬بدان كه قطعا ً هيچ معبودي جز الله وجود ندارد ‪«.‬‬
‫در »الصحیح« پیامبر ع میفرمایند‪» :‬من مضضات و هضضو یعلضضم‬
‫أنه ل إله إل الله دخل الجنة«‪» 4:‬هر کس بمیرد و بداند کییه‬
‫معبود بر حقی جز الله نیست‪ ،‬داخل بهشت میشود‪«.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫بخاری آن را روایت کرده است‪ ،‬رک‪ :‬الجنائز‪.3/109 ،‬‬
‫مسائل هامة فی توحید العبادة‪ ،‬محمد قحطانی‪ ،‬ص ‪.21‬‬
‫معارج القبول‪ ،‬اثر حکمی‪.1/377 ،‬‬
‫مسلم‪ ،‬مبحث الیمان‪.1/55 ،‬‬

‫‪50‬ایمان به خدا‬

‫‪ -2‬یقینی که هر گونه شک را نفی کند‬

‫به این صورت که گویندهی این کلمه به مدلول و معنای این‬
‫کلمه یقین جازمی داشته باشد‪ .‬خدای متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ‬
‫ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﭼ الحجرات‪ » ١٥ :‬مؤمنان )واقعي( تنها‬
‫هانیید‪ ،‬سییپس هرگییز‬
‫كسانيند كه به خییدا و پيغمییبرش ايمییان آورد ‌‬
‫ش ّ‬
‫هاند‪ ،‬و با مییال و جییان خییويش در‬
‫ك و ترديدي به خود راه نداد ‌‬
‫هاند‪ .‬آنییان )بلییي‬
‫هاند و به جهییاد برخاسییت ‌‬
‫راه خدا به تلش ايستاد ‌‬
‫آنان‪ ،‬در ايمان خود( درست و راستگويند‪«.‬‬
‫پیییامبرع میفرماینیید‪» :‬أشضضهد أن ل إلضضه إل اللضضه و إنضضی‬
‫رسول الله‪ ،‬ل یلق الله بهما عبد غیضضر شضضاک فیهمضضا إل‬
‫دخل الجنة«‪» 1:‬گییواهی میدهییم کییه معبییود برحقییی جییز اللییه‬
‫نیست و من فرستادهی خدا هستم‪ .‬بندهای که ]بییه ایین عبیارت‬
‫یقین دارد[ و شکی در آن ندارد‪ ،‬خدا را دیدار نمیکند مگییر اینکیه‬
‫داخل بهشت میشود‪«.‬‬
‫همﭽنین پیامبرع به ابییوهریره س گفییت‪» :‬مضن لقیضت وراء‬
‫هذا الحائط یشهد أن ل إله إل الله مسضضتیقنا ً بهضضا قلبضضه‬
‫فبشره بالجنة«‪» 2:‬هر کس را پشت این دیوار ملقات کییردی‬
‫که گواهی میدهد که معبود برحقی جز الله نیست و دلش به آن‬
‫یقین دارد‪ ،‬او را به بهشت مژده بده‪«.‬‬
‫‪ -3‬پذیرش مقتضای این کلمه با دل و زبان‬

‫خداوند اخبار گذشتگان را برای ما نقل کرده که کسانی کییه‬
‫مقتضای این کلمه را قبول کردهاند‪ ،‬نجات داده و کسانی که آن‬
‫را رد کییرده وآن را نپذیرفتهانیید‪ ،‬انتقییام نمییوده اسییت؛ خداونیید‬
‫میفرماید‪ :‬ﭽ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﭼ الروم‪ » ٤٧ :‬ما قبل از تو‬
‫هايم و آنان دلئل واضح‬
‫پيغمبراني را به سوي اقوامشان فرستاد ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ مسلم‪ ،‬مبحث الیمان‪،‬شماره ی ‪.31‬‬‫‪ -‬مسلم‪ ،‬مبحث الیمان‪ ،‬شمارهی ‪.(1/60) 31‬‬

‫‪51‬ایمان به خدا‬

‫و آشكاري )از معجزات رّباني و منطق عقلني( براي اين اقییوام‬
‫هاند )و مردمان گروهي ايمان آورده و گروهي بییه مخییالفت‬
‫آورد ‌‬
‫هايم )و مؤمنان را‬
‫هاند(‪ .‬پس ما از بزهكاران انتقام گرفت ‌‬
‫برخاست ‌‬
‫هايییم( و همییواره يییاري مؤمنییان بییر مییا واجییب بییوده‬
‫يییاري كرد ‌‬
‫است ‪ «.‬در جای دیگری میفرماید‪ :‬ﭽﮩﮪ ﮫﮬﮭﮮ ﮯ ﮰﮱﯓ ﯔ ﯕﭼ يونس‪:‬‬
‫‪ »١٠٣‬پییس از آن )كییه بل و عییذاب گريبییانگير كییافران گرديیید(‬
‫يرهییانيم )ايیین هییم اختصییاص بییه‬
‫ن خییود و مؤمنییان را م ‌‬
‫پيغمبرا ِ‬
‫اقوام گذشته و پيغمبران و مؤمنان پيشییين نییدارد‪ ،‬بلكییه( هميیین‬
‫طور ايمان آورندگان )به تو( را )نيییز( نجییات خییواهيم داد و ايیین‬
‫حقي است بر ما )حقي مسّلم و تخّلف ناپذير( ‪ «.‬خییدای متعییال‬
‫دربییارهی کسییانی کییه اییین کلمییه را تکییذیب نمییوده و آن را‬
‫نپذیرفتهاند‪ ،‬میفرماید‪ :‬ﭽ ﭸ ﭹﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﭼ الزخرف‪ » ٢٥ :‬پس ما‬
‫هايم )و آنان را بییه مجییازات سییخت دنيییوي‬
‫از ايشان انتقام گرفت ‌‬
‫هايم‪ .‬اي مخییاطب انديشییمند( بنگییر عییاقبت كییار‬
‫گرفتییار سییاخت ‌‬
‫بكنندگان )پيغمبران‪ ،‬به كجا كشيده است و( ﭼگییونه شییده‬
‫تكذي ‌‬
‫است‪«.‬‬
‫پیامبرع میفرمایند‪»:‬مثل ما بعثنی الله به مضضن الهضضدی و‬
‫العلم‪ ،‬کمثضل الغیضث الکضثیر أصضاب أرضضًا‪ ،‬فکضان منهضا‬
‫نقیة قبلت الماء فأنبتت الکل و العشب الکثیر‪ ،‬و کانت‬
‫منهضضا أجضضادب أمسضضکت المضضاء فنفضضع اللضضه بهضضا النضضاس‬
‫فشضضربوا و سضضقوا‪ ،‬و زرعضضوا‪ ،‬و أصضضابت منهضضا طائفضضة‬
‫أخضضری إنمضضا هضضی قیعضضان ل تمسضضک مضضاء و ل تنبضضت کل‪،‬‬
‫فذلک مثل من فقه فی دین الله و نفعه ما بعثنی الله‬
‫به فعلم و عمل‪ ،‬و مثل من لم یرفع بذلک رأس ضا ً و لضضم‬
‫یقبل هدی الله الذی أرسلت به« ‪»1:‬مثل هییدایت و علمییی‬
‫که خداوند مرا با آن مبعوث نموده‪ ،‬مثل باران زییادی اسیت کییه‬
‫بر زمین میبارد‪ ،‬قسییمتهایی از زمییین کییه حاصییل خیزنیید‪ ،‬آب را‬
‫قبول میکند و در نتیجه گیاهان زیادی را میرویاند و قسمتهایی از‬
‫زمین که خشیکاند‪ ،‬آب را میگییرد و خداونید بیه وسییلهی آن بیه‬
‫میردم نفیع میرسیاند‪ .‬میردم از آن مینوشیند و زمینهیای خیود را‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاری‪ ،‬مبحث العلم‪ ،‬شمارهی ‪.(1/42) ،79‬‬

‫‪52‬ایمان به خدا‬

‫آبییییاری نمیییوده و محصیییولت زمیییین را برداشیییت مینماینییید‪ .‬و‬
‫قسمتهای دیگری از زمین که بلندند‪ ،‬آب را نمیگیییرد و گییاهی را‬
‫نمیرویاند‪ .‬مثل کسی که دین خدا را درک نموده و آنﭽه کیه خیدا‬
‫مرا با آن مبعوث نموده‪ ،‬به او نفع رسانیده‪ ،‬همین طییور اسییت‪.‬‬
‫یعنی دین خدا را درک نموده و بدان عمل نمییوده اسییت‪ .‬و مثییل‬
‫کسی که هدایت خدا را نپذیرفته‪ ،‬نیز ﭼنین است‪.‬‬
‫‪ -4‬فرمانبرداری به مدلول این کلمه‬

‫خداوند سبحان میفرماید‪:‬ﭽ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﭼ الزمر‪ » ٥٤ :‬و به‬
‫سوي پروردگار خود برگرديد )و با ترك سّيئات و انجییام حسیینات‬
‫به سوي آفريدگارتان تغييییر مسییير دهيیید( و تسییليم او شییويد )و‬
‫خاضعانه و خاشعانه از اوامرش فرمانبرداري كنيد( پيش از ايیین‬
‫هكن كننییده دنيییوي و سییخت و‬
‫كییه عییذاب )خییانه برانییداز و ريشی ‌‬
‫دردناك و سرمدي اخروي( ناگهییان بییه سییوي شییما تییاخت آرد و‬
‫ديگر كمك و ياري نشويد )و كسي نتواند شییما را از عییذاب خییدا‬
‫برهاند(‪ « .‬در جای دیگری میفرماید‪ :‬ﭽ ک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﭼ النساء‪:‬‬
‫‪»١٢٥‬آئين ﭼه كسي بهتر از آئين كسي است كه خالصانه خود را‬
‫تسليم خدا كند‪ ،‬در حالي كه نيكوكار باشد‪«.‬‬
‫‪ -5‬صدق و راستی که با دروغ منافات دارد‬

‫به این صورت که انسان مسلمان صادقانه از تییه دلییش آن را‬
‫بگوید و زبانش با دلش موافق باشد‪ .‬خداوند متعال میفرماییید‪:‬ﭽ‬
‫ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﭼ العنكبوت‪ » ٣ - ١ :‬الف‪ ،‬لم‪،‬‬
‫هايییم‬
‫هاند همين كه بگويند ايمان آورد ‌‬
‫ميم‪ .‬آيا مردمان گمان برد ‌‬
‫هايم( به حال خییود‬
‫)و به يگانگي خدا و رسالت پيغمبر اقرار كرد ‌‬
‫يشوند و ايشان )با تكاليف و وظائف و رنجها و سختيهائي‬
‫رها م ‌‬
‫يگردنیید ؟!‬
‫مل كرد( آزمايش نم ‌‬
‫كه بايد در راه آئين آسماني تح ّ‬
‫هانیید )بییا انییواع تكییاليف و‬
‫مییا كسییاني را كییه قبییل از ايشییان بود ‌‬
‫هايم‪ ،‬آخر بايد‬
‫قات و با اقسام نعمتها و محنتها( آزمايش كرد ‌‬
‫مش ّ‬

‫‪53‬ایمان به خدا‬

‫يگوينیید و ﭼییه كسییاني دروغ‬
‫خییدا بدانیید ﭼییه كسییاني راسییت م ‌‬
‫يگويند‪« .‬‬
‫م ‌‬
‫پیامبرع ع نیز می فرماید‪» :‬ما من أحضضد یشضضهد أن ل إلضضه‬
‫إل الله و أن محمدا ً عبده و رسوله صدقا ً مضضن قلبضضه إل‬
‫حّرمه اللضضه علضضی النضضار«‪»1:‬هییر کییس صییادقانه از تییه دلییش‬
‫گواهی میدهد که معبود برحقی جز خدا نیست و محمیید‪ ،‬بنییده و‬
‫فرسییتادهی خداسییت‪ ،‬خداونیید او را از آتییش جهنییم دور نگییه‬
‫میدارد‪«.‬‬
‫‪ -6‬اخلص‬

‫یعنی پاک کردن نیت عمل صالح از شییوائب شییرک‪ .‬خداونیید‬
‫بلندمرتبه میفرماید‪:‬ﭽ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﭼی الزمر‪ »٣ :‬هان! تنهیا طییاعت و‬
‫عبییادت خالصییانه بییراي خییدا اسییت و بییس‪ « .‬در جییای دیگییری‬
‫میفرماید‪ :‬ﭽ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﭼ الزمر‪» ٢ :‬خدا را پرستش كن و پرستش‬
‫ص او گردان‪ «.‬همﭽنین میفرماید‪ :‬ﭽﮘ ﮙﮚﮛﮜ‬
‫خود را سره و خا ّ‬
‫ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﭼ البينة‪ » ٥ :‬در حالي كه جز اين بديشان دستور‬
‫داده نشده است كه مخلصانه و حق گرايانه خداي را بپرسییتند و‬
‫تنها شريعت او را آئين )خییود( بداننیید‪ ،‬و نمییاز را ﭼنییان كییه بايیید‬
‫بخوانند‪ ،‬و زكات را )به تمام و كمال( بپردازنیید‪ .‬آئيیین راسییتين و‬
‫ارزشمند اين است و بس‪«.‬‬
‫پیامبرع نیز میفرمایند‪» :‬أسعد الناس بشفاعتی من قال‬
‫ل إله إل الله خالصا ً من قلبه أو نفسه«‪» 2:‬خوشییبختترین‬
‫مردم به شفاعت من‪ ،‬کسی است کییه خالصییانه از تییه دلییش یییا‬
‫درونییش ل إلییه إل اللییه بگوییید‪ «.‬همﭽنییین میفرماییید‪» :‬إن الله‬
‫حّرم علی النار من قال ل إله إل الله یبتغی بذلک وجه‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ بخاری‪ ،‬مبحث »العلم« )‪ (1/226‬شماره ی ‪.128‬‬‫‪ -‬بخاری‪ ،‬مبحث »العلم« باب »الحرص« شماره ی ‪.99‬‬

‫‪54‬ایمان به خدا‬

‫الله«‪» 3:‬همانا خداوند کسی را کییه ل إلییه إل اللییه را بییه خییاطر‬
‫رضای خدا بگوید‪ ،‬از آتش جهنم دور میگرداند‪«.‬‬
‫‪ -7‬محبت این کلمه و محبت مقتضا و مدلول آن‬

‫و محبت کسانی که به این کلمه عمل میکنند و پایبند شییروط‬
‫آن هستند و دوست نداشییتن کسییانی کییه شییروط اییین کلمییه را‬
‫نقض میکنند‪ .‬خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ‬
‫ﮍﮎکک کﮒگگ گﮖﮗﮘ ﮙﮚﮛﮜ ﮝﮞ ﭼ البقرة‪ »١٦٥ :‬برخي از مردم‬
‫يگزيننیید و آنییان را‬
‫ههییائي برم ‌‬
‫هستند كییه غيییر از خییدا‪ ،‬خییدا گون ‌‬
‫هانیید خییدا‬
‫يدارند‪ ،‬و كساني كه ايمان آورد ‌‬
‫همﭽون خدا دوست م ‌‬
‫يدارنیید )و بییالتر از هییر ﭼيییز بییدو عشییق‬
‫را سییخت دوسییت م ‌‬
‫يشد عذابي را مشییاهده‬
‫يكنند اگر م ‌‬
‫يورزند(‪ .‬آنان كه ستم م ‌‬
‫م ‌‬
‫يفهمنیید كییه( قییدرت و‬
‫يبينند‪) ،‬م ‌‬
‫نمايند كه هنگام )رستاخيز( م ‌‬
‫عظمت همه از آن خدا است و خدا داراي عذاب سییختي اسییت‪.‬‬
‫ن‬
‫ن فیضه وجضد بهض ّ‬
‫«‪.‬پیامبرع نیییز میفرماینیید‪»:‬ثلث مضن کض ّ‬
‫ب إلیضضه ممضضا‬
‫حلوة الیمان‪ :‬أن یکون الله و رسوله أحضض ّ‬
‫ب المضضرء ل یحب ّضضه إل للضضه‪ ،‬و أن یکضضره‬
‫سواهما‪ ،‬و أن یح ّ‬
‫أن یعود فی الکفر بعد أن أنقذه الله منه‪ ،‬کما یکره أن‬
‫یقذف فی النار«‪» :1‬سه خصلت هست که در هر کس باشد‪،‬‬
‫او شیرینی ایمان را به وسیلهی این سه خصلت احساس میکند‪:‬‬
‫‪ -1‬اینکه خدا و پییامبرع از همیه ﭼییز نیزد او محبیوبتر باشید‪-2 .‬‬
‫کسی را که دوست دارد تنهیا بیه خیاطر خیدا دوسیت بییدارد‪-3 .‬‬
‫بدش آید که به کفر بییازگردد پییس از آنکییه خداونیید او را از کفییر‬
‫نجات داده‪ ،‬همییان طییور کییه بییدش آییید در آتییش جهنییم انییداخته‬
‫شود‪«.‬‬
‫همﭽنین میفرماید‪» :‬ل یؤمن أحضضدکم حضضتی أکضضون أحضضب‬
‫إلیه من ولده و والده و الناس أجمعیضضن«‪» :2‬هیییچ یییک از‬
‫‪3‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ بخاری‪ ،‬مبحث »المساجد«‪ (1/397) ،‬شمارهی ‪.415‬‬‫ بخاری‪ ،‬مبحث »الیمان« )‪ (1/16‬شمارهی ‪.21‬‬‫‪ -‬معارج القبول‪ ،‬اثر حکمی‪.(427-2/418) ،‬‬

‫‪55‬ایمان به خدا‬

‫شما ایمان نییدارد تییا اینکییه میین را از فرزنیید و پییدر و مییادرش و‬
‫تمامی مردمان‪ ،‬بیشتر دوست داشته باشد‪«.‬‬
‫محبت خدا تنها به وسیلهی محبت آنﭽه که خدا دوست دارد و‬
‫دوست نداشتن آنﭽه که خدا دوسییت نییدارد‪ ،‬تحقییق پیییدا میکنیید‪.‬‬
‫راه شناخت این امر هم‪ ،‬پیروی از پیامبرع و محبت اوست‪ .‬پس‬
‫محبت خییدا مسییتلزم محبییت پیییامبرع و اطییاعت و پیییروی از آن‬
‫‪1‬‬
‫حضرت میباشد‪.‬‬
‫اینها شروط ل إله إل الله بودند کییه هییر کییس اییین شییروط را‬
‫محقق گرداند و بییدانها عمییل کنیید و از نییواقض آن دوری نماییید‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫مغفرت گناهان به اذن خدا برایش واجب میگرداند‪.‬‬
‫هفتم‪ -‬ارتباط ل إله إل الله با ولء و براء‬

‫از آنجا که اصل موالت‪ ،‬حب و دوستی و اصل دشمنی‪ ،‬بغض‬
‫میباشیید و برخییی از اعمییال قلییب و جییوارح از حییب و بغییض‬
‫سرﭼشییمه میگیرنیید کییه در حقیقییت مییوالت و دشییمنی داخییل‬
‫میشوند؛ اعمالی همﭽون نفیرت‪ ،‬انیس و ییاری کیردن همیدیگر‪،‬‬
‫جهاد‪ ،‬هجرت و مانند آن‪3.‬ﭼون ولء و براء از لوازم ل إله إل الله‬
‫هستند؛ خدای متعال میفرماید‪ :‬ﭽﯜﯝ ﯞﯟﯠ ﯡ ﯢﯣﯤ ﯥ ﯦ ﯧﯨ ﯩﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝ‬
‫ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ آل عمران‪ » ٢٨ :‬مؤمنان نبايد مؤمنان را رها كنند و‬
‫كافران را به جاي ايشان به دوستي گيرند‪ ،‬و هر كییه ﭼنيیین كنیید‬
‫هاي( وي را در ﭼيییزي از‬
‫)رابطه او با خدا گسسییته اسییت و بهییر ‌‬
‫)رحمت( خدا نيست‪ -‬مگر آن كه )ناﭼار شويد و( خويشییتن را از‬
‫)اذّيت و آزار( ايشان مصون داريد و )به خاطر حفییظ جیان خییود‬
‫تقيییه كنيیید( ‪ -‬و خداونیید شییما را از )نافرمییاني( خییود برحییذر‬
‫يدارد و بازگشییت )همگییان( بییه سییوي او اسییت ‪ «.‬در جییای‬
‫م ‌‬
‫دیگری میفرماید‪ :‬ﭽﭒﭓﭔﭕﭖﭗپپﭚ ﭛ ﭜﭝﭞ ﭟﭠﭡﭢ ﭣﭤﭥﭦﭧﭨﭩ ﭪﭫﭼ‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ المباحث العقدیة المتعلقة بالذکار‪.(2/623)،‬‬‫ همان‪.‬‬‫‪ -‬الرسائل المفیدة‪ ،‬اثر عبداللطیف بن عبدالرحمن‪ ،‬ص ‪.296‬‬

‫‪56‬ایمان به خدا‬

‫المییائدة‪»٥١ :‬اي مؤمنییان! يهوديییان و مسییيحيان را بییه دوسییتي‬
‫نگيريد )و به طريق اّولي آنان را به سرپرسییتي نپذيريیید(‪.‬ايشیان‬
‫برخي دوسییت برخییي ديگرنیید )و در دشییمني بییا شییما يكسییان و‬
‫برابرند(‪ .‬هركس از شما با ايشییان دوسییتي ورزد )و آنییان را بییه‬
‫سرپرستي بپذيرد( بيگمیان او از زمیره ايشیان بشیمار اسیت‪ .‬و‬
‫ش ّ‬
‫ك نيست كه خداوند افراد ستمگر را )به سوي ايمان( هییدايت‬
‫يكند‪ «.‬و پیامبرع میفرماید‪» :‬أوثق عضضری الیمضضان الحضضب‬
‫نم ‌‬
‫‪1‬‬
‫فی الله و البغض فضضی اللضضه«‪» :‬مطمئنترییین و محکمترییین‬
‫جامههای ایمان‪ ،‬دوسییتی بییه خییاطر خییدا و بغییض و دشییمنی بییه‬
‫خاطر خداست‪«.‬‬
‫پیامبر خدا‪ ،‬ابراهیم ÷ در دوسیت داشیتن پروردگیار جهانییان‪،‬‬
‫نمونه و الگوی بسیار خوبی است؛ از آن جهت که ابراهیم ÷ در‬
‫دوسییت داشییتن پروردگییارش و دییین او و بنییدگان مییؤمناش‪ ،‬و‬
‫بیزاری و دشمنی با دشمنان خدا از جمله پدرش‪ ،‬الگوی خوب و‬
‫پیشوای پاکی است‪ .‬سیرت و رفتییار پیییامبر خییدا‪ ،‬ابراهیییم ÷ بییا‬
‫قومش همﭽون یک پیامبر و فرستادهی خدا بییود؛ ﭼییون ابراهیییم‬
‫÷ قییومش را بییا بهییترین روش بییه پرسییتش و یگییانه دانسییتن و‬
‫توحید خدا و تنها پرستیدن او و کفر به هییر طییاغوت و سرکشییی‬
‫‪2‬‬
‫که در مقابل خدا پرستش میشود‪ ،‬دعوت کرد‪.‬‬
‫خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪﭫ ﭬﭭ ﭮ ﭯ ﭰﭱ ﭲﭳ ﭴ ﭵ ﭶﭷ ﭸ ﭹﭺ‬
‫چ ﭼﭽﭾﭿﮀﮁ ﮂﮃﮄﮅﮆ ﮇﮈ ﮉﮊژﮌ ﮍ ﮎ کک کﮒگگ گﮖ ﮗ ﮘ ﮙﮚﮛﮜ ﮝﮞ ﮟﮠ ﮡ ﮢﮣ‬
‫ﮤﮥﮦﮧﮨﮩﮪ ﮫﮬﮭﮮ ﮯﮰﮱﯓﯔﯕﯖ ﯗﯘﯙ ﯚﯛﯜﯝ ﯞﯟ ﯠﯡﯢ ﯣﯤ ﯥﯦﯧﯨﯩﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝ‬
‫ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﯼی ی ی ﰝ ﰝ ﭼ مريم‪» ٤٩ - ٤١ :‬در كتاب )قرآن‪ ،‬براي‬
‫هاي از سرگذشت( ابراهيم را بيان كیین‪ .‬او بسییيار‬
‫مردمان‪ ،‬گوش ‌‬
‫راسییت كییردار و راسییت گفتییار و پيغمییبر )يییزدان دادار( بییود‪.‬‬
‫هنگامي )را بيان دار( كه )محترمانه( به پدرش گفت‪ :‬اي پدر!‬
‫يبينیید و اصیل ً‬
‫يشیینود و نم ‌‬
‫يكني كه نم ‌‬
‫ﭼرا ﭼيزي را پرستش م ‌‬
‫يدارد ؟ اي پدر! دانشي )از طريق‬
‫شّر و بلئي از تو به دور نم ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ الیمان‪ ،‬اثر ابن ابی شیبه‪ ،‬ص ‪.45‬‬‫‪ -‬الولء و البراء فی السلم‪ ،‬اثر دکتر قحطانی‪ ،‬ص ‪.145‬‬

‫‪57‬ایمان به خدا‬

‫وحي الهي( نصيب من شده اسییت كییه بهییره تییو نگشییته اسییت‪،‬‬
‫بنابراين از من پيروي كن تا تو را به راه راست رهنمود كنییم‪.‬اي‬
‫پییدر! اهريمیین را پرسییتش مكیین كییه اهريمیین پيوسییته در برابییر‬
‫)فرمان خداوند( رحمان سركش بوده و هست‪ .‬اي پییدر! میین از‬
‫يترسییم كییه عییذاب سییختي از سییوي خداونیید مهربییان‬
‫ايیین م ‌‬
‫گريبانگير تو شود )كه آتش دوزخ است( و آن گاه همدم شيطان‬
‫)در نفريیین يییزدان و عییذاب سییوزان( شییوي‪ ) .‬پییدر ابراهيییم‬
‫برآشیییفت و( گفیییت‪ :‬آيیییا تیییو اي ابراهيیییم از خیییدايان مییین‬
‫ي ؟! اگر) از اين كار يكتاپرسییتي و ناسییزاگوئي دربییاره‬
‫رويگردان ‌‬
‫دت‬
‫بتان( دست نكشي‪ ،‬حتما ً تو را سنگسار م ‌‬
‫يكنم‪ .‬برو براي م ّ‬
‫مديدي از من دور شو )تا آتش كينییه و خشییمم فروكییش كنیید‪ ،‬و‬
‫دست به خون تو نياليم( ‪ ).‬ابراهيم به آرامي و مهرباني( گفییت‪:‬‬
‫)پدر( خییداحافظ! میین از پروردگییارم بییراي تییو آمییرزش خییواهم‬
‫خواست‪ .‬ﭼرا كه او نسبت به من بسيار عنايت و محب ّییت دارد‪ .‬و‬
‫تپرسییت !( و از آنﭽییه بجییز خییدا‬
‫از شییما )اي پییدر! و اي قییوم ب ‌‬
‫يكنییم‪ ،‬و تنهییا پروردگییارم را‬
‫هگيري و دوري م ‌‬
‫يپرسییتيد كنییار ‌‬
‫م ‌‬
‫يپرستم‪.‬اميد است در پرستش پروردگارم )طییاعت و عبییادت‬
‫م ‌‬
‫من پذيرفته شود و( بدبخت و نوميد نگردم‪ .‬هنگامي كییه از آنییان‬
‫هگيري كییرد )و از‬
‫يپرسییتيدند‪ ،‬كنییار ‌‬
‫و از ﭼيزهائي كه بجز خییدا م ‌‬
‫ميان ايشان هجرت نمود(‪ ،‬ما بدو اسحاق و )از اسحاق( يعقیوب‬
‫بخشيديم‪ ،‬و هر يك از آنان را پيغمبر بزرگي كرديم ‪«.‬‬
‫این جریان‪ ،‬نقطه آغاز دعوت خلیل خدای رحمان‪ ،‬دعییوت بییه‬
‫بهییترین روش بییود‪ .‬او از نزدیکترییین انسییان بییه خییودش شییروع‬
‫کیرده اگیر کسیی بیه ایین دعیوت پاسیخ ندهید‪ ،‬بایید از باطیل و‬
‫باطلگرایان گوشهگیری کرد‪ .‬اییین امییر بییه خییاطر قبییول نکییردن‬
‫باطل و تفکر در این برنامه جدید و نجات داعی از مشییارکت بییا‬
‫اهل باطل در باطلشان میباشد‪ ،‬هرگاه داعی ناﭼار باشد با آنییان‬
‫معاشرت و زندگی کند و نتوانیید از سرزمینشییان هجییرت نماییید‪.‬‬
‫سپس قرآن دعوت ابراهیم ÷ را بیییان میکنیید و روشیین مینماییید‬
‫که ابراهیم ÷ هر گونه محبت و دلیلی را با قومش بییا کییار بییرد؛‬
‫خداوند سبحان میفرماید‪ :‬ﭽکک کﮒ گگ گﮖﮗﮘ ﮙﮚﮛ ﮜ ﮝﮞﮟﮠﮡﮢﮣﮤ‬

‫‪58‬ایمان به خدا‬

‫ﮥ ﮦ ﮧﮨﮩﮪﮫ ﮬﮭﮮ ﮯﮰ ﮱ ﯓ ﯔﯕ ﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜﯝ ﯞ÷ ﯟﯠ ﯡﯢ ﯣﯤ ﯥﭼ الشعراء‪٧٧ - ٦٩ :‬‬
‫)اي پيغمبر !( سرگذشت ابراهيم را براي كافران بيان دار‪.‬‬
‫»‬
‫تپرست( خود گفت‪ :‬ﭼه‬
‫هنگامي كه به پدرش )آزر( و قوم )ب ‌‬
‫يپرسییتيد‪ ،‬كییي‬
‫يكنيیید ؟) ﭼيزهییائي را كییه م ‌‬
‫ﭼيییز را پرسییتش م ‌‬
‫يباشند ؟(‪ ).‬مفتخرانه پاسخ دادند و( گفتنیید‪:‬‬
‫شايسته پرستش م ‌‬
‫ً‬
‫يپردازيییم‬
‫يپرستيم و دائما )به پرستش آنها م ‌‬
‫بتهاي بزرگي را م ‌‬
‫يمانيم‪ .‬گفت‪ :‬آيا هنگامي كییه آنهییا را‬
‫و( بر عبادتشان ماندگار م ‌‬
‫يشیینوند و نيازتییان را‬
‫يخوانيیید‪ ،‬صییداي شییما را م ‌‬
‫بییه كمییك م ‌‬
‫يرسییانند )اگییر از آنهییا‬
‫يكنند ؟ يییا سییودي بییه شییما م ‌‬
‫برآورده م ‌‬
‫يسییازند )اگییر از آنهییا‬
‫جه شییما م ‌‬
‫اطاعت كنيد ؟( و يا زياني متییو ّ‬
‫يتوانند‬
‫يگويند ‪ ):‬ﭼيزي از اين كارها را نم ‌‬
‫سرپيﭽي نمائيد ؟(‪ .‬م ‌‬
‫هايم كییه ايیین ﭼنيیین‬
‫بكنند( فقط ما پییدران و نياكییان خییود را ديیید ‌‬
‫ينمودنیید و میا هییم از‬
‫يكردند )و بتان را به گونه ما پرستش م ‌‬
‫م ‌‬
‫يشود پییدران و نياكییان مییا‬
‫يكنيم و بس‪ .‬مگر م ‌‬
‫كارشان تقليد م ‌‬
‫يكنيیید و(‬
‫يدانيیید كییه ﭼییه كییار م ‌‬
‫در اشتباه بوده باشند ؟(‪ .‬آيا )م ‌‬
‫يپرسییتيد ؟! هییم شییما و هییم پییدران‬
‫يبينيد كه ﭼییه ﭼيییز را م ‌‬
‫م ‌‬
‫پيشين شما‪ .‬همه آنها دشمن من هستند )آنهائي كه شما معبییود‬
‫يدانيد( بجز پروردگار جهانيان ‪«.‬‬
‫خود م ‌‬

‫وقییتی کییه آنییان حجییت و برهییانی را بییرای کارشییان نیافتنیید و‬
‫کارشان تنها تقلییید کورکییورانه از کییار پییدران و اجدادشییان بییود‪،‬‬
‫ابراهیییم ÷ بییه آنیان گفییت‪ :‬میین دشییمن اییین خییدایانتان هسییتم‪،‬‬
‫خداوند میفرماید‪ :‬ﭽﮣ ﮤﮥ ﮦﮧﮨﮩ ﮪﮫﮬﮭﮮ ﮯ ﮰﮱﯓﯔﯕﯖﯗﯘ ﯙ ﯚﯛ ﯜﯝ ﯞﯟﯠﯡﯢﯣﯤ ﯥﯦ‬
‫ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ الممتحنة‪ )» ٤ :‬رفتار و كردار(‬
‫ابراهيم و كساني كه بدو گرويده بودند‪ ،‬الگوي خوبي براي شییما‬
‫است‪ ،‬بدانگاه كه به قوم خود گفتند‪ :‬مییا از شییما و از ﭼيزهییائي‬
‫يپرستيد‪ ،‬بيزار و گريزانيم‪ ،‬و شییما را قبییول‬
‫كه به غير از خدا م ‌‬
‫هتییوزي‬
‫ياعتنییائيم‪ ،‬و دشییمنانگي و كين ‌‬
‫نییداريم و در حییق شییما ب ‌‬
‫هميشگي ميان ما و شما پديدار آمییده اسییت‪ ،‬تییا زمییاني كییه بییه‬
‫يپرسییتيد‪.‬‬
‫يآوريیید و او را بییه يگییانگي م ‌‬
‫خییداي يگییانه ايمییان م ‌‬
‫)كردار و رفتار ابراهيم و گروندگان بدو‪ ،‬سرمشییق خییوبي بییراي‬
‫شما است( مگر سخني كه ابراهيم به پدر خود گفت‪ :‬من قطعا ً‬

‫‪59‬ایمان به خدا‬

‫يكنییم‪ ،‬و در عيیین حییال بییراي تییو در‬
‫بییراي تییو طلییب آمییرزش م ‌‬
‫يتوانم بكنم ‪ ).‬اين سخن‪ ،‬ﭼيییزي‬
‫پيشگاه خدا هيچ كار ديگري نم ‌‬
‫يكنيییم‪ ،‬و‬
‫نيست كه بدان اقتداء كنيد(‪ .‬پروردگارا! به تو توكییل م ‌‬
‫يآوريم‪ ،‬و بازگشت به سوي تو است )و همه راهها‬
‫به تو روي م ‌‬
‫يگردد( ‪«.‬‬
‫سر به جانب تو دارد و به تو منتهي م ‌‬
‫این عقیدهی ابراهیییم ÷ همییان ﭼیییزی اسییت کییه دانشییمندان‬
‫اسلمی از آن به عبارت‪» :‬ل موالة إل بالمعاداة‪ ،‬و لتصح‬
‫الموالة إل بالمعاداة«‪» 1:‬هیییچ مییوالت و دوسییتیای جییز بییا‬
‫معادات و دشمنی وجود ندارد و موالت و دوستی جز با معادات‬
‫و دشمنی صحیح نیست« تعبیر کردهاند‪ .‬همان طور کییه خداونیید‬
‫متعال به نقل از پیشوای دین پاکان و محبان خدا میفرماییید‪ :‬کییه‬
‫او به قومش گفت‪ :‬ﭽﯕ ﯖﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥﭼ ‪.‬پس این موالت‬
‫و دوستی برای خلیییل خییدا‪ ،‬ابراهییم)÷( صیحیح نیسیت مگییر بیا‬
‫محقق نمودن این دشمنی؛ ﭼون دوستی تنها به خاطر خییدا باییید‬
‫باشد و دوستی هم تنها به وسیلهی بیییزاری از هییر معبییودی جییز‬
‫خدا محقق میپذیرد؛ خدای متعال میفرماید‪ «»:‬ﭽﮁﮂﮃ ﮄﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉﮊژﮌ‬
‫ﮍﮎک ک کﮒ گگ گﮖﮗﮘﭼ الزخرف‪) »٢٨ – ٢٦ :‬اي پيغمبر !( براي‬
‫هاي از داسییتان ابراهيییم را‪.‬‬
‫بكنندگان معاصر بيان كن گوش ‌‬
‫تكذي ‌‬
‫وقتي ابراهيم به پدر و قوم خییود گفییت‪ :‬میین از معبودهییائي كییه‬
‫يپرستيد بيزارم‪ ،‬بجز آن معبودي كه مرا آفريده است ‪ ).‬او را‬
‫م ‌‬
‫خواهم پرستيد( ﭼرا كه او مرا )به راه حق( رهنمود خواهد كرد‪.‬‬
‫ابراهيم توحيد را به عنوان شعار يكتاپرستي در ميان قوم خود‬
‫باقي گذاشت‪ ،‬تا اين كه ايشان )بدان ايمان آورده و( برگردند‪«.‬‬
‫یعنی این دوستی به خاطر خدا و بیزاری از هر معبودی جز خدا‪،‬‬
‫سخن ماندگار در نسل خود قرار داده که پیامبران از یکدیگر بییه‬
‫ارث میبرند و این سخن‪ ،‬کلمهی ل إله إل الله میباشیید‪ ،‬و همییان‬
‫ﭼیزی است که پیشوای دین پاکان به پیروانش تا روز قیامت بییه‬
‫ارث داده است‪ .‬نتیجهی این دشمنی و این بیزاری قوی بییود کییه‬
‫طاغیان و سرکشان تصییمیم بییه کشییتن ابراهیییم نمودنیید‪ -‬همییان‬
‫طور که این وضعیت هر انسان سرکشی در طییول تاریییخ اسییت‬
‫‪1‬‬

‫‪-‬الولء و البراء‪ ،‬صص ‪.147-146‬‬

‫‪60‬ایمان به خدا‬

‫که داعیان به سوی خدا را از بین میبرد تنها به این جرم که آنان‬
‫را بییه پرسییتش خییدای یکتییا دعییوت میکنیید‪ -‬و آتییش عظیمییی را‬
‫برایش فراهم کردند‪ ،‬ولی عنایت و لطف خدا‪ ،‬ابراهیم خلیییل را‬
‫احاطه کرد‪ ،‬در نتیجه آتییش‪ ،‬سییرد و بییدون گزنیید بییرای ابراهیییم‬
‫شد؛ خداوند پاک میفرماید‪:‬ﭽ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﭼ الصافات‪- ٩٧ :‬‬
‫) مشركان فرياد زدند و به يكديگر( گفتند‪ :‬براي او‬
‫‪»٩٨‬‬
‫ﭼهارديواري بزرگي بسازيد )و در ميان آن آتییش بيفروزيیید( و او‬
‫را به ميان آتش سوزان و پر اخگر بيفكنيد‪) .‬خلصه‪ ،‬آنان( بییراي‬
‫هاي پي افكندند و نيرنگییي انديشییيدند‪ ،‬ولییي‬
‫نابودي ابراهيم نقش ‌‬
‫ما )او را نجات داديم و واليش كرديم‪ ،‬و( آنان را پست و حقيییر‬
‫و مغلوب و ذليل نموديم‪«.‬‬
‫آنان ﭼون دیدند شکست خوردند‪ ،‬از مجادله و مناظره دسییت‬
‫برداشتند و هیچ حجت و شبههای برایشییان جهییت بییه کییار بییردن‬
‫قدرت و زورشان نماند تا به داد سفه و نادانی و سرکشی خییود‬
‫برسند‪ .‬پس پروردگار بلندمرتبه آنان را نابود کرد و کلمه و دییین‬
‫و برهان خویش را بلند نمود‪ ،‬همان طور که میفرماید‪ :‬ﭽ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ‬
‫ﯓ ﯔ ﯕ ﯖﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣﯤﭼ النبياء‪) »٧٠ - ٦٨ :‬برخي به برخي رو‬
‫يخواهيد كییاري كنيیید )كییه انتقییام خییدايان‬
‫كردند و( گفتند‪ :‬اگر م ‌‬
‫خییود را گرفتییه باشییيد( ابراهيییم را سییخت بسییوزانيد و خییدايان‬
‫خويش را مدد و ياري دهيد‪ ) .‬آتشي را برافروختند و ابراهيییم را‬
‫در آن انداختند و( ما به آتش دستور داديم كییه اي آتییش سییرد و‬
‫سییالم شییو بییر ابراهيییم )و كمییترين زيییاني بییدو مرسییان( ‪.‬آنییان‬
‫خواستند كه ابراهيم را با نيرنگ خطرناكي نییابود كننیید‪ ،‬ولییي مییا‬
‫ايشان را زيانبارترين مردم نموديم )ﭼرا كه نيرنگشان نگرفت و‬
‫حّتي سبب ذّلت نمرود و نمروديان گرديد و انگيزه ايمییان آوردن‬
‫مردماني گشت(‪«.‬‬
‫سفارشات ربانی به خاتم پیامبران محمدع مبنی بر تبعیییت از‬
‫آیین ابراهیم ÷ آمده است‪ 1.‬از جمله میفرماید‪:‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬الولء و البراء فی السلم‪ ،‬صص ‪.149-148‬‬

‫‪61‬ایمان به خدا‬

‫ ﭽ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ ﭼ النحل‪ » ١٢٣ :‬سپس )قرنها بعد از‬‫ابراهيم‪ ،‬تو را به پيغمبري برگزيديم( و به تو وحي كرديییم كییه از‬
‫آئين ابراهيم پيروي كن كه حقگییرا )و دور از انحییراف( بییود و از‬
‫زمره مشركان نبود ‪«.‬‬
‫ ﭽ ﮎ ک ک ک ﮒ گ گ گ ﭼ آل عمران‪ » ٩٥ :‬بنابراين از آئين ابراهيم‬‫يآليش بود و( به حییق گرايییش داشییت و جییزو‬
‫پيروي كنيد كه )ب ‌‬
‫مشركان نبود‪«.‬‬
‫ ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭼ البقرة‪ » ١٣٥ :‬و )ليكن بر‬‫يگويند‪ :‬يهییودي يییا مسییيحي‬
‫يكنند و( م ‌‬
‫گفته خويش پافشاري م ‌‬
‫بشويد تا )به راه راست( رهنمود شويد‪ .‬بگو‪) :‬ابراهيم هرگییز بییر‬
‫اين آئينهاي تحريیف شییده نبیوده و( بلكیه )ديین توحيیدي داشییته‬
‫يكنيییم )كییه‬
‫است‪ ،‬و ما پيروي از( دين راست و پییاك ابراهيییم م ‌‬
‫اسلم آن را دوباره زنییده كییرده اسییت( و جییزو مشییركان نبییوده‬
‫است‪« .‬‬
‫ ﭽ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ آل عمران‪ » ٦٨ :‬سزاوارترين مردم‬‫)براي انتساب( بییه ابراهيییم )و ديیین او( كسییاني هسییتند كییه )در‬
‫زمان ابراهيم دعوت او را اجابت كردند و( از او پيروي نمودند و‬
‫هانیید‬
‫ياند كییه )بییا او( ايمییان آورد ‌‬
‫مد( و كسان ‌‬
‫نيز اين پيغمبر )مح ّ‬
‫مد و يارانش اهل توحيد خالصند كه دين ابراهيم است(‬
‫)زيرا مح ّ‬
‫و خداوند سرپرست و ياور مؤمنان است ‪«.‬‬
‫ ﭽک کﮒگگ گﮖ ﮗﮘ ﮙ ﮚﮛ ﮜﮝﮞﮟﮠ ﮡﮢﭼ النساء‪ »١٢٥ :‬آئين ﭼه‬‫كسي بهتر از آئين كسي است كه خالصانه خییود را تسییليم خییدا‬
‫كند‪ ،‬در حالي كه نيكوكار باشد و از آئين راستين ابراهيم پيییروي‬
‫قجییو بییود )و وحییدت دينییي مسییلمانان و‬
‫كنیید كییه مخلییص و ح ‌ّ‬
‫يرسد( و خداونیید ابراهيییم را‬
‫يهوديان و مسيحيان در او به هم م ‌‬
‫به دوستي گرفته است )و با خليل ناميدن او افتخارش بخشییيده‬
‫است( ‪«.‬‬

‫‪62‬ایمان به خدا‬

‫ ﭽ ﮢﮣ ﮤﮥ ﮦﮧ ﮨﮩﮪﮫ ﮬ ﮭﮮ ﮯ ﮰﮱ ﯓ ﯔﯕﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢﯣﯤ ﯥﯦﯧ ﯨﯩﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ‬‫ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ الحج‪ » ٧٨ :‬و در راه خدا جهاد و تلش كنيد آن گونه كه‬
‫شايسته جهاد و بايسته تلش در راه او است )تا در ميدان جهییاد‬
‫اصغر كه نبرد با دشمنان ديیین اسییت‪ ،‬و در پهنییه جهییاد اكییبر كییه‬
‫ماره است‪ ،‬پيروز گرديد(‪ .‬خدا شما را )از ميان‬
‫مبارزه با نفس ا ّ‬
‫مردم براي ياري دين خود( برگزيده است )و به شییما شخص یّيت‬
‫و عظمت بخشيده است( و در دين كارهاي دشییوار و سیینگين را‬
‫بر دوش شما نگذاشته است )و بلكیه تكییاليف و وظیائفي مقیّرر‬
‫نموده است كییه بییا فطییرت سییالم هماهنییگ و بییا تییوان انسییاني‬
‫سازگار است‪ .‬اين دين همان( آئين پدرتان ابراهيییم اسییت‪ .‬خییدا‬
‫شییما را قبل ً )در كتابهییاي پيشییين( و در ايیین )واپسییين كتییاب(‬
‫مسلمين ناميده است )و افتخار تسليم در برابر فرمانهاي الهییي‬
‫را به شما داده است و شما را الگو و اسوه حسنه مّلتهاي ديگر‬
‫كرده است( تا پيغمبر )بییا شییهادت عملییي خییود( گییواه بییر شییما‬
‫باشد )و در روز قيامت رفتار و كردارش مقياس سنجش اعمال‬
‫شما مسلمانان گردد( و شما هم )با شهادت عملییي خییود( گییواه‬
‫بر مردمان باشيد )و رفتار و كردارتییان بییه عنییوان امییت نمییونه‪،‬‬
‫مح ّ‬
‫ك سنجش اعمال سايرين‪ ،‬و الگوي بارز خداپرستان راستين‬
‫گردد(‪ .‬پس )براي حصول اين منظور( نمییاز را بخوانيیید و زكییات‬
‫مال به در كنيد و به خدا ﭼنگ زنيد كه سرپرست و ياور شییما او‬
‫ككننییده خییوبي‬
‫است‪ ،‬و ﭼه سرور و ياور نيك و ﭼه مددكار و كم ‌‬
‫است! «‬

‫ ﭽ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ﭼالبقرة‪ » ١٣٠ :‬ﭼه كسي از آئين ابراهيم‬‫رويگردان خواهد شد مگر آن )ناداني( كه خود را خوار و كوﭼییك‬
‫داشته است‪«.‬‬
‫اینها آیاتیاند که خداوند طییی آن از کییار و منهییج ابراهیییم÷ بییه‬
‫امت محمد ع خبر میدهد تا در اخلص و توکییل بییه خییدای یکتییا و‬
‫پرستش خدای یگانه و بیزاری از شرک و اهل شییرک و دشییمنی‬
‫‪1‬‬
‫با باطل و باطل گرایان‪ ،‬به ابراهیم÷ اقتدا کنند‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.150‬‬

‫‪63‬ایمان به خدا‬

‫نمونههای این مطلب که از جمله لوازم ل إلییه إل اللییه‪ ،‬ولء و‬
‫براء است‪ ،‬زیادند‪ .‬مانند داستان نوح با زنش و دیگر داسییتانهای‬
‫آمده در قرآن‪.‬‬
‫ل إله إل الله‪ ،‬صهیب رومی و بلل حبشی و سلمان فارسی و‬
‫ابوبکر عربی و قریشی را بییا هییم جمییع کییرد و تعصییب قییومی و‬
‫نژادی و میهنییی را از بییین بییرد و پیییامبرع بییه مسییلمانان گفییت‪:‬‬
‫ة«‪» 1:‬تعصب قومی و نییژادی و میهنییی را‬
‫»دعوها فإنها منتن ٌ‬
‫رها کنید‪ ،‬ﭼون یک ﭼیز پلیدی است‪ «.‬در جای دیگری فرمودنیید‪:‬‬
‫»لیس مّنا من دعا إلی عصضضبیة و لیضضس من ّضضا مضضن قاتضضل‬
‫علی عصبیة و لیس مّنا من مات علی عصبیة«‪» 2:‬کسی‬
‫که به سوی تعصب نژادی بخوانیید‪ ،‬از مییا نیسییت‪ ،‬کسییی کییه بییه‬
‫خاطر تعصب نژادی بجنگد‪ ،‬از ما نیست و کسییی کییه بییر حییالت‬
‫تعصب نژادی بمیرد‪ ،‬از ما نیست‪«.‬‬
‫سیییرت و رفتییار محمیید مصییطفی ع و رفتییار یییاران باوفییایش‬
‫منارهی هدایت و اصلح برای کسانی است که آن را میپیمایند و‬
‫‪3‬‬
‫بدان راضیاند‪.‬‬
‫هشتم‪ -‬آثار اقرار به »ل إله إل الله«‬

‫کلمهی ل إله إل الله آثار بس عظیمی در زندگی انسان مؤمن‬
‫دارد‪ ،‬از جمله‪:‬‬
‫ن به این کلمه تنگ نظر نیست‪ ،‬اما کسانی کییه‬
‫‪ -1‬انسان مؤم ِ‬
‫قائل به خدایان متعددی هستند یا ل إله إل الله را انکار مینمایند‪،‬‬
‫ﭼنین نیستند‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ بخاری‪ ،‬شمارهی ‪.4095‬‬‫ مسلم‪ ،‬شمارهی ‪.1848‬‬‫‪ -‬الولء و البراء فی السلم‪ ،‬ص ‪.158‬‬

‫‪64‬ایمان به خدا‬

‫‪ -2‬ایمان به این کلمه‪ ،‬عزت نفسییی را در درون ایجییاد میکنیید‬
‫که ﭼیزی به پای آن نمیرسد‪ ،‬ﭼون غیر از خییدا کسییی یییا ﭼیییزی‬
‫نفع و زیان نمیرسییاند‪ ،‬خییدا زنییده کننییده و میراننییده اسییت و او‬
‫فرزانه و نیرومند و فرمانراوی مطلق است‪ .‬در نتیجه هییر گییونه‬
‫ترسی جز ترس از خدا از دل می رود و انسان مییؤمن در برابییر‬
‫هیچ یک از انسانها سر فرود نمیآورد و جز به سوی خییدا‪ ،‬تضییرع‬
‫و زاری نمیکند‪ .‬از غیییر خییدا ﭼیییزی نمیخواهیید و دسییت نیییاز بییه‬
‫سوی او دراز نمیکند و از بزرگی و عظمت و مقامش نمیترسیید؛‬
‫ﭼون کبریاء و عظمت و قدرت تنها برای خداوند است و بس‪ .‬و‬
‫این برخلف انسان مشرک و کافر و بیدین است‪.‬‬
‫‪ -3‬تواضع و فروتنی بدون ذلت و خواری و عییزت بییدون تکییبر‬
‫از این کلمه نشأت میگیرد‪.‬‬
‫‪ -4‬مؤمن به این کلمه‪ ،‬به یقین میداند که راهی برای نجات و‬
‫رسییتگاری نیسییت مگییر بییا تییزکیهی نفییس و عمییل صییالح‪ .‬امییا‬
‫مشرکان و کافران‪ ،‬زندگانیشییان را بییر اسییاس آرزوهییای کییاذب‬
‫سپری میکنند‪ .‬برخی از آنان معتقدند کییه پسییر خییدا‪ ،‬بییه خییاطر‬
‫کفارهی گناهان ما نزد پدرش‪ ،‬به قتییل رسیییده و بییه دار آویختییه‬
‫شده است‪ .‬بعضییی دیگییر میگوینیید‪ :‬مییا پسییران و دوسییتان خییدا‬
‫هستیم‪ ،‬پس خدا هرگز ما را به خاطر گناهانمان عذاب نمیدهیید‪.‬‬
‫عدهی دیگری میگویند‪ :‬ما نزد خداوند به بزرگان و پرهیزگاران و‬
‫انسییانهای خوبمییان‪ ،‬شییفاعت میکنیییم‪ .‬بعضییی دیگییر نییذرها و‬
‫قربتهای خویش را به خدایان تقدیم میکنند با این گمان که او بییا‬
‫این کار‪ ،‬این اجازه را دارد که هر کاری دلش خواسییت‪ ،‬میتوانیید‬
‫بکند‪ .‬ملحد و بیدینی که به خدا ایمان ندارد‪ ،‬بییر اییین بییاور اسییت‬
‫که او در این دنیا آزاد است و به شریعت و برنییامهی خییدا پایبنیید‬
‫نیست و خدایش‪ ،‬تنها هوای نفس و شهوتاش است و او بنییدهی‬
‫هوای نفس و شهوتاش میباشد‪.‬‬
‫‪ -5‬گویندهی ل إلییه إل اللییه یییأس و ناامیییدی بییه او راه نییدارد‪،‬‬
‫ن‬
‫ﭼییون او ایمییان دارد کییه گنجینههییای آسییمان هییا و زمییین از آ ِ‬

‫‪65‬ایمان به خدا‬

‫خداست‪ .‬در نتیجه آرامییش و امییید دارد حییتی اگییر رانییده شییود‪،‬‬
‫مورد اهانت قرار گیرد و راههای معیشت بر او تنگ شود‪.‬‬
‫‪ -6‬ایمان به این کلمه‪ ،‬انسان را بر اساس نیروی عظیمییی از‬
‫عزم و شجاعت و صبر و پایداری و توکل‪ ،‬پرورش میدهد‪ .‬وقتی‬
‫به خاطر رضای خدا به امور عالی و بییاارزش مینگییرد‪ ،‬احسییاس‬
‫میکند که در پشییت آن‪ ،‬قییدرت و نیییروی مالییک آسییمان و زمییین‬
‫وجود دارد‪ .‬پس پایییداری و ثبییات و صییلبتاش کییه از اییین تصییور‬
‫میگیرد‪ ،‬همﭽون کوههای محکم میباشد‪ .‬شرک و کفر کجا ماننیید‬
‫این نیرو و ثبات دارند؟‬
‫‪ -7‬این کلمه‪ ،‬انسان را شجاع میکند و دلییش را پییر از جییرأت‬
‫مینماید؛ ﭼون ﭼیزی که انسان را ترسو میکند و عزمییش را کییم‬
‫مینماید‪ ،‬دو ﭼیز است‪ :‬حب جان و مال و خییانواده یییا اعتقیاد بییه‬
‫اینکه کسی غیر از خدا وجود دارد که انسان را میمیراند‪ .‬ایمییان‬
‫شخص به »ل إله إل الله« همهی اینها را از دلش میزداید و اییین‬
‫یقین را به او میدهد که فقط خدا مالک جان و مالش اسییت‪ .‬در‬
‫این صورت در راه خشنودی پروردگارش‪ ،‬هر ﭼیز باارزش و کم‬
‫ارزشی که دارد‪ ،‬قربانی میکنید‪ .‬ایمیان بییه ل إلییه إل اللییه بییاعث‬
‫میشود که انسان در دلش این عقیده جای گیرد که هیییچ انسییان‬
‫و جانداری نمیتواند‪ ،‬حیات را از او بگیرد مگر زمانی کییه اجلییش‬
‫فرا رسد‪ .‬به همین خاطر در دنیا‪ ،‬شییجاعتر و بییاجرأت از مییؤمن‬
‫به خدا وجود ندارد‪ .‬پس یورش لشکریان و شمشیرهای کشیییده‬
‫و باران گلولهها و غرش تانکها او را نمیترسانند‪.‬‬
‫‪ -8‬ایمان به »ل إله إل الله« قدر و منزلت انسان را بال میبرد‬
‫و قنییاعت و بینیییازی را در او بییه وجییود میآورد و قلبییش را از‬
‫پلیییدیهای طمییع و دنیادوسییتی و حسییادت و پسییتی و ناکسییی و‬
‫فرومایگی و دیگر صفات زشت‪ ،‬پاک میگرداند‪.‬‬
‫‪ -9‬ایمییان بییه »ل إلییه إل اللییه« انسییان را مقییید و پایبنیید بییه‬
‫شریعت خدا و محافظ بر آن میگرداند‪ ،‬ﭼون انسییان مییؤمن‪ ،‬بییه‬

‫‪66‬ایمان به خدا‬

‫یقین معتقد است که خداوند به هر ﭼیییزی آگییاه اسییت و خییدا از‬
‫رگ گردن به او نزدیکتر است‪ ،‬و او اگر بتواند از هییر نیرویییی در‬
‫برود‪ ،‬نمیتواند از دست خداوند عزوجل فرار کند‪ .‬هر اندازه اییین‬
‫ایمان در ذهن انسان رسوخ کنیید‪ ،‬او بیشییتر پیییرو احکییام خییدا و‬
‫رعایت کنندهی حدود و مقییررات خییدا میشییود و جییرأت نمیکنیید‬
‫محارم خدا را مرتکب شود‪ ،‬و به کارهای خیر و عمییل بییه اوامییر‬
‫خدا میشتابد‪.‬‬
‫به همین خاطر بنده ای که خداوند دلش را پر از ایمان به »ل‬
‫إلییه إل اللییه« کییرده در حقیقییت بنییدهی فرمییانبردار و مطیییع‬
‫پروردگییارش اسییت‪ .‬اییین کلمییه‪ ،‬اسییاس اسییلم و مصییدر قییوت‬
‫اسلم است‪ ،‬و دیگر معتقدات و احکام اسلم‪ ،‬تنها بر این کلمییه‬
‫بنا میشوند و قوت خود را فقط از این کلمه میگیرند‪ ،‬و اگر اییین‬
‫‪1‬‬
‫پایه از بین میرفت‪ ،‬دیگر ﭼیز از اسلم باقی نمیماند‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬مبادئ السلم‪ ،‬اثر مودودی‪ ،‬ص ‪.87‬‬

‫‪67‬ایمان به خدا‬

‫مبحث دّوم‪ :‬اثبات وجود خالق‬

‫علی رغم اینکه در قرآن مناظرهی صریحی با منکییران خییالق‬
‫وجود ندارد‪ ،‬ولی ایمان به وجود خالق این هسییتی‪ ،‬یییک قضیییهی‬
‫ضروری و بدیهی است که عقل نمیتواند آن را انکار نماید‪ .‬پییس‬
‫ایمان به وجود خالق این هستی‪ ،‬یک قضیهی نظییری نیسییت کییه‬
‫به دلیل و برهان نیاز داشته باشد؛ ﭼون دللت جای پا بر رونییده‪،‬‬
‫ﭼیزی است که عقل به طور بدیهی آن را درک میکنیید و امکییان‬
‫ندارد عقل جای پا بدون رونده را تصور کند‪ ،‬پس نسبت بییه اییین‬
‫هستی عظیم ﭼگونه باید باشد؟ بییه همییین خییاطر قییرآن از اییین‬
‫قضیه بحث نکرده است‪ ،‬حتی وقتی که انکار فرعییون پروردگییار‬
‫جهانیان را آورد وقتی که گفت‪ :‬ﭽ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭼ الشعراء‪» ٢٣ :‬‬
‫يكنییي و‬
‫پروردگار جهانيان كيست )كه اين همییه از او صییحبت م ‌‬
‫ي ؟( ‪ ،«.‬ﭽ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﭼ القصص‪:‬‬
‫يدان ‌‬
‫خويشتن را فرستاده او م ‌‬
‫‪» ٣٨‬من خدائي جز خودم براي شما سراغ ندارم ‪ «.‬و ﭽ ﮎ ک ک ک‬
‫ﮒگگگﮖ ﮗﮘ ﮙﮚﮛﮜ ﮝﮞﮟ ﮠﮡﮢﮣﮤﮥﮦﮧﮨ ﮩﮪﮫﮬ ﮭﮮ ﮯﭼ غافر‪ »٣٧ - ٣٦ :‬اي‬
‫هامان! براي میین بنییاي مرتفعییي بسییاز‪ ،‬شییايد میین بییه وسییائلي‬
‫دست يابم )كه با آنها به سوي خداي موسییي بییال روم(‪ .‬وسییائل‬
‫)صعود به( آسمانها‪ ،‬تا به خداي موسي بنگرم و از او آگاه شوم‪،‬‬
‫هر ﭼند كه من گمانم بر ايیین اسییت كییه موسییي دروغگییو اسییت‬
‫‪.‬اين ﭼنيیین‪ ،‬كارهییاي بیید فرعییون در نظییرش آراسییته و پيراسییته‬
‫گشته‪ ،‬و او از راه )حق( بازداشته شده بییود‪ ،‬و تییوطئه و نيرنییگ‬
‫فرعون )و فرعونيییان( جییز بییه زيییان و نییابودي نينجاميیید‪ «.‬پییس‬
‫موسی ÷ به این انکارها هیچ اهمیتی نییداد و بییر اییین اسییاس بییا‬
‫فرعون رفتییار کییرد کییه او بییه وجییود خییالق هسییتی ایمییان دارد‪.‬‬
‫میبینی که موسی به فرعون میگوید‪ :‬ﭽ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫)موسي به فرعون( گفت‪ :‬تو كه )خوب(‬
‫السییراء‪»١٠٢ :‬‬
‫يبخش )و دلئل واضح( را جز‬
‫ههاي روشن ‌‬
‫يداني كه اين معجز ‌‬
‫م ‌‬

‫‪68‬ایمان به خدا‬

‫صاحب آسییمانها و زميیین نفرسییتاده اسییت )و تییو كییامل ً آگاهییانه‬
‫يكني( و من معتقدم كییه تییو اي فرعییون! )از‬
‫حقائق را انكار م ‌‬
‫حق روگرداني و سرانجام اگر از سركشي خود برنگییردي( هلك‬
‫يگردي‪«.‬‬
‫م ‌‬
‫قرآن کریم این انکار و تکبر و عناد را بیان کرده‪ ،‬میفرماید‪ :‬ﭽ‬
‫ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﭼ المؤمنون‪» ٤٧ - ٤٥ :‬‬
‫سپس موسي و برادرش هارون را همراه با معجزات و براهين‬
‫)دا ّ‬
‫جیت واضیحي كیه بيیانگر )اثبیات‬
‫ل بر صدق رسالتشیان( و ح ّ‬
‫پيغمبري آنان( باشد روانه كرديم‪ .‬به سوي فرعون و فرعونيییان‪،‬‬
‫ولي آنان )خییود را بییالتر از ايیین دانسییتند كییه دعییوت ايشییان را‬
‫هطلب و‬
‫بپذيرند و( تكّبر ورزيدند‪ ،‬و ايشان اصول ً مردمییان سییلط ‌‬
‫گبين بودنیید‪ ) .‬فرعییون و فرعونيییان( گفتنیید‪ :‬آيییا بییه دو‬
‫خود بزر ‌‬
‫انسان همﭽون خودمان ايمان بيییاوريم )و پيغمبرشییان بییدانيم( و‬
‫ياسییرائيل( پرسییتندگان و‬
‫حییال ايیین كییه قییوم آن دو )يعنییي بن ‌‬
‫خدمتگیییذاران میییا بیییوده و هسیییتند؟! «بیشیییتر توضییییح داده و‬
‫میفرماید‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭼالنمل‪ »١٤ :‬ستمگرانه و مسییتكبرانه‬
‫معجییزات را انكییار كردنیید‪ ،‬هییر ﭼنیید كییه در دل بییدانها يقيیین و‬
‫اطمينان داشتند‪.« .‬‬

‫محیطی که قرآن کریم در آن نازل شیید‪ ،‬غالب یا ً بتپرسییت و در‬
‫برخی مناطق یا بعضی اشخاص‪ ،‬اهییل کتیاب بییود و اهیل کتیاب‪،‬‬
‫خالق هستی را انکار نمیکنند‪ .‬بتپرستان با وجود اینکییه بتپرسییت‬
‫بودند ولی به وجود خالق ایمان داشتند‪ .‬قرآن ایین مطلیب را در‬
‫ﭼنییدین جییا از آنییان ثبییت کییرده اسییت‪ 1.‬مثل ً خداونیید متعییال‬
‫میفرماید‪ :‬ﭽ ﯕ ﯖﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜﯝ ﯞ ﯟﯠﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﭼ لقمان‪ » ٢٥ :‬هر گاه از آنان‬
‫)كییه معتقیید بییه انبازهییا و شییركاء هسییتند( بپرسییي‪ :‬ﭼییه كسییي‬
‫يگويند‪ :‬خدا‪) .‬ﭼرا كه‬
‫ت ؟ حتما ً م ‌‬
‫آسمانها و زمين را آفريده اس ‌‬
‫بتها و ساير انبازها سازنده ﭼيزي نبوده و بلكه خودشییان سییاخته‬
‫و مخلوقند(‪ .‬بگو‪ :‬ستايش خدا را )كه مسییأله آن انییدازه روشیین‬
‫يكنيد(‪ .‬ولي اكثر آنان )ﭼنییدان‬
‫است كه خودتان بدان اعتراف م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬المحکم فی العقیدة‪ ،‬دکتر محمد کبیسی‪ ،‬صص ‪.66-65‬‬

‫‪69‬ایمان به خدا‬

‫يدانند )و اين است كه به مقتضاي اعتراف خود عمل‬
‫ﭼيزي( نم ‌‬
‫يكنند(‪ « .‬در جییای‬
‫ينمايند و عبادت را تنها منحصر به خدا نم ‌‬
‫نم ‌‬
‫دیگری میفرماید‪ :‬ﭽکﮒگ گگﮖﮗﮘﮙﭼ لقمان‪) »٣٢ :‬منكران خدا(‬
‫يشییوند و( موجهییائي همﭽییون كییوه‬
‫هنگامي كه )سوار كشییتي م ‌‬
‫يخواننیید و‬
‫يگيییرد‪ ،‬خالصییانه خییدا را بییه فريییاد م ‌‬
‫آنییان را فییرا م ‌‬
‫يدانند‪ « .‬به همین خاطر قرآن نیاز نداشت‬
‫ص او م ‌‬
‫عبادت را خا ّ‬
‫بحث با این مردم را باز کند‪ .‬حتی در خارج از این محیییط کسییی‬
‫سییراغ نییداریم کییه خییالق هسییتی را انکییار نماییید‪ .‬شهرسییتانی‬
‫میگوید‪» :‬خییالی بییودن عییالم از وجییود سییازندهی دانییا و توانییا و‬
‫حکیم‪ ،‬کسی را ندیدهام که قایل به این باشد و کسییی را سییراغ‬
‫ندارم که ﭼنین سخنی گفته باشد‪ ،‬جز آنﭽه که از افراد کمییی از‬
‫دهریها‪ .‬کسی را ندیدهام که وجود سازندهی عالم را انکار نماید‬
‫بلکه او به وجود آفریدگار اعیتراف میکنید‪ .‬پیس ایین موضیوع از‬
‫مباحثی به شمار نمیرود که برای اثبات آن‪ ،‬نیاز به دلیل و برهان‬
‫‪1‬‬
‫باشد‪.‬‬
‫با وجود اینکه قرآن خالی از مناظره و بحث با منکییران خییالق‬
‫است‪ ،‬ولی در بردارندهی ادلهی زیادی جهت اثبات خالق اسییت‪.‬‬
‫البته این ادله برای اثبات مسایل دیگری همﭽون وحدانیت خییدا‪،‬‬
‫نبوت و زنده شدن پس از مرگ میباشد‪ 2.‬از جملهی این ادله که‬
‫در قرآن کریم ذکر شده‪ ،‬میتوان به موارد زیر اشاره کرد‪.‬‬
‫اول‪ -‬دلیل آفرینش‪:‬‬

‫خلصهی این دلیل این است که آفرینش هستی با تمییام آنﭽییه‬
‫کییه در آن اسییت‪ ،‬بییر وجییود آفریننییدهی وال و توانییا آن گییواهی‬
‫میدهد؛ خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰﭱ ﭲﭳﭴ ﭵﭶﭷﭸ ﭹﭺ‬
‫چ ﭼ الطور‪ »٣٦ - ٣٥ :‬آيا ايشان )همين جییوري از عییدم سییر بییر‬
‫هاند ؟ و يا اين كه‬
‫هاند و( بدون هيچ گونه خالقي آفريده شد ‌‬
‫آورد ‌‬
‫هاند و( خودشان آفريدگارند ؟ يا اين‬
‫)خودشان خويشتن را آفريد ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ نهایة القدام‪ ،‬اثر شهرستانی‪ ،‬صص ‪.124-123‬‬‫‪ -‬المحکم فی العقیدة‪.‬‬

‫‪70‬ایمان به خدا‬

‫هاند ؟! بلكه ايشان طالب يقين‬
‫كه آنان آسمانها و زمين را آفريد ‌‬
‫نيستند ‪ «.‬آفرینش به آنان میگوید‪ ،‬شما وجود دارید‪ .‬این حقیقی‬
‫است که انکارش نمیکنید‪ .‬همﭽنین آسمانها و زمین وجود دارند‪.‬‬
‫و بییدون شییک بییرای عقلهییا ثییابت شییده کییه موجییود باییید سییبب‬
‫وجودش باشد‪ .‬ایین ﭼیییزی اسییت کیه ﭼوپیان شییتران در صییحرا‬
‫درک می کند‪ .‬پس میگوید‪ :‬جای پای شتر بر وجییود شییتر دللییت‬
‫دارد و جای پا بر رونده دللت دارد‪ .‬پس آسییمان دارای برجهییا و‬
‫زمین دارای راهها‪ ،‬بر وجود آفریدگار دانا وآگاه دللییت میکنیید‪ .‬و‬
‫دانشییمندانی کییه دربییارهی حیییات و زنییدهها بحییث میکننیید‪ ،‬اییین‬
‫حقیقت را میدانند‪ .‬مثل ً میگویند‪ :‬خدای ازلی و بییزرگ‪ ،‬عییالم بییه‬
‫هر ﭼیز و توانا بر هر ﭼیز‪ ،‬شییگفتیهای کییارش بییرای میین آشییکار‬
‫شده تا جایی که متحیر و شگفتزده شدم‪ .‬پس هر قییدرت و هییر‬
‫حکمت و هر ابداعی‪ ،‬کوﭼک و بزرگییش را خییدا بییه وجییود آورده‬
‫‪1‬‬
‫است‪.‬‬
‫این مطلبی که آیهی فوق به آن اشاره کرده‪ ،‬ﭼیزی است کییه‬
‫از نظر دانشمندان به نام »قانون سببیت« شناخته میشود‪ .‬اییین‬
‫قانون میگوید‪ :‬ﭼیزی از ممکنات‪ ،‬خود به خیود بیه وجیود نیامیده‬
‫است‪ ،‬ﭼون در طبیعت خود‪ ،‬سبب کافی برای وجودش نیست و‬
‫مستقل ً نمیتواند ﭼیزی را به وجود آورد‪ ،‬زیییرا نمیتوانیید ﭼیییزی را‬
‫که خود ندارد به دیگری ببخشد‪ 2.‬دانشمندان اسلم بییه وسیییلهی‬
‫همین دلیل آفرینش پیوسته با منکران خدا روبرو شدهاند‪ .‬امییام‬
‫ابوحنیفه با برخی از زندیقان و منکران خالق روبرو میشییود‪ ،‬بییه‬
‫آنان میگوید‪ :‬راجع به کسی کییه بییه شییما میگوییید‪ :‬کشییتی پییر از‬
‫بارهای پر از غنایم را دیدم که امییواج پرتلطییم و بادهییا آن را در‬
‫وسط دریا تکان میدهند و این کشتی از بین اینها‪ ،‬راست حرکت‬
‫میکند که ناخیدایی نیسیت تییا آن را برانیید و کسیی نیسییت آن را‬
‫براند‪ .‬آیا عقل این را جایز میداند؟ گفتند‪ :‬اییین ﭼیییزی اسییت کییه‬
‫عقل آن را نمیپذیرد‪ .‬ابوحنیفه گفت‪ :‬سبحان الله! وقتی از نظییر‬
‫عقل جایز نیست که کشتی بدون ناخدا در دریییا راسییت حرکییت‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ مع الله‪ ،‬اثر شیخ حسن ایوب‪ ،‬ص ‪.76‬‬‫‪ -‬العقیدة فی الله‪ ،‬دکتر عمر اشقر‪ ،‬ص ‪.69‬‬

‫‪71‬ایمان به خدا‬

‫کند‪ ،‬پس ﭼگونه برپایی این دنیا با اختلف حالت و تغییییر یییافتن‬
‫اعمالش و گسترش اطرافش بدون وجود آفریننده و بییدون نگییه‬
‫دارندهای جایز است؟ همگی گریستند و گفتند‪ :‬راسییت میگییویی‬
‫‪1‬‬
‫و همه توبه کردند‪.‬‬
‫اییین قییانونی اسییت کییه عقلهییا تسییلیم آن هسییتند و آن را‬
‫میپذیرند‪ .‬این قانون همان ﭼیزی است که این آیییه بییدان اشییاره‬
‫دارد‪ ،‬آنجا که میفرماید‪ :‬ﭽ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲﭼ الطور‪ » ٣٥ :‬آيا‬
‫هاند و( بدون هيچ گییونه‬
‫ايشان )همين جوري از عدم سر بر آورد ‌‬
‫هاند ؟ و يییا ايیین كییه )خودشییان خويشییتن را‬
‫خالقي آفريییده شیید ‌‬
‫هاند و( خودشان آفريدگارند ؟ « این دلیلی است که عقلء‬
‫آفريد ‌‬
‫یقین دارند که آفریدگار و معبودی وجود دارد‪ .‬ولی این آیییه‪ ،‬ایین‬
‫قانون را به گونهای بلیغ و شیوا و مؤثر آورده کییه نزدیییک اسییت‬
‫‪2‬‬
‫این آیه هر وقت به گوش برسد‪ ،‬درون را به لرزه در میآورد‪.‬‬
‫شاعر میگوید‪:‬‬
‫فضضوا عجبضضا کیضضف‬
‫یعصی الله‬

‫أم کیف یجحده‬
‫الجاحد‬

‫»جای بسی تعجییب اسییت ﭼگییونه خییدا نافرمییانی میشییود‪ ،‬یییا‬
‫ﭼگونه انسان منکر او را انکار میکند؟«‬
‫و فی کل شیء له آیة‬

‫تدل علی أنه واحد‬

‫»هر ﭼیزی برای خدا نشانهای اسییت کییه نشییان میدهیید خییدا‪،‬‬
‫یکتا و یگانه است‪«.‬‬
‫قرآن کریم قضیهی آفرینش و تییدبیر هسییتی را بینظیییر مییورد‬
‫بحث قرار داده و عقلها را به تأمل و تدبر در کرانههای هستی و‬
‫آیات و نشانههای زیاد خداوند متوجه کرده و عقییل را بانییگ زده‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ مع الله‪ ،‬حسن ایوب‪ ،‬ص ‪ 68‬و العقیدة فی الله‪ ،‬ص ‪.70‬‬‫‪ -‬العقیدة فی الله‪ ،‬اثر اشقر‪ ،‬ص ‪.71‬‬

‫‪72‬ایمان به خدا‬

‫که از بیخییبریاش بیییدار شییود‪ ،‬تییا در آسییمانها و زمییین و آیییات و‬
‫نشانههایی که در آنهاست‪ ،‬تفکر نماید‪ .‬قییرآن اییین مطلییب را بییا‬
‫اسلوبهای متنوعی تکرار مینماید تا انسییان در کرانههییای هسییتی‬
‫ﭼیزهیییایی را ببینییید و بشییینود کیییه او را بیییه سیییوی ایمیییان بیییه‬
‫آفرینندهاش بکشاند و بداند که این هستی‪ ،‬ساخت خدای خییالق‬
‫و تدبیر کننده و مستحق پرستش است کییه تنهاسییت و شییریکی‬
‫‪1‬‬
‫ندارد‪.‬‬
‫دوم‪ :‬دلیل فطرت و پیمان‬

‫شناخت خالق و اعتراف به وجود وربوبیت او‪ ،‬یک امر بییدیهی‬
‫است که در درون و فطرتهای انسانها کاشته شده اسییت؛ ﭼییون‬
‫اگر انسان در جایی خلوت که کسی در آن نیست دور از عوامل‬
‫خارجی رها میشد‪ ،‬قطعا ً با فطرت خود میتوانست بداند که اییین‬
‫هستی‪ ،‬آفریننده و تدبیر کننده و تصرف کنندهای دارد‪ .‬سپس به‬
‫وسیلهی فطییرتاش بییه محبییت آفریننییدهی هسییتی رو میآورد‪ .‬از‬
‫اینجا میدانیم که ملحدانی که وجیود آفریننیده را انکییار کردهانید‪،‬‬
‫تنها به خاطر انحراف فطرتشان و مسلط شدن شیطان بر آنان‬
‫و به بازیﭽه گرفتن آنان میباشد‪ .‬این دلیل فطرت‪ ،‬قرآن کریم و‬
‫سنت پاک نبوی بر آن دللت دارند‪ .‬خدای متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﯔ ﯕ‬
‫ﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ الروم‪» ٣٠ :‬روي خود را خالصانه‬
‫جه آئين )حقيقي خدا‪ ،‬اسلم( كیین‪ .‬ايیین سرشییتي اسییت كییه‬
‫متو ّ‬
‫خداوند مردمان را بر آن سرشته اسییت‪ .‬نبايیید سرشییت خییدا را‬
‫تغيير داد )و آن را از خداگرائي بییه كفرگییرائي‪ ،‬و از دينییداري بییه‬
‫يديني‪ ،‬و از راستروي بییه كجییروي كشییاند(‪ .‬ايیین اسییت ديیین و‬
‫ب ‌‬
‫آئيیین محكییم و اسییتوار‪ ،‬و ليكیین اكییثر مییردم )ﭼنيیین ﭼيییزي را(‬
‫يدانند‪ «.‬منظور از فطرت در اینجا اسلم اسییت پییس خییدای‬
‫نم ‌‬
‫عزوجل انسانها را بر اساس دین اسییلم و توحییید و یکتاپرسییتی‬
‫سرشته است‪ 2.‬پیامبرع میفرماید‪» :‬مضا مضن مولضضود إل یولضد‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ حمایة الرسول حمی التوحید‪ ،‬اثر غامدی‪ ،‬ص ‪.216‬‬‫‪ -‬المباحث العقدیة المتعلقة بالذکار‪.(1/368) ،‬‬

‫‪73‬ایمان به خدا‬

‫علی الفطرة فأبواه یهضضودانه أو ینصضضرانه أو یمجسضضانه‬
‫کما تتبع البهیمة بهیمة جمعاء هضضل تحسضضون فیهضضا مضضن‬
‫جدعاء«‪»1:‬هر فرزندی که بییه دنیییا میآییید‪ ،‬بییر فطییرت ]اسییلم[‬
‫متولیید میشییود‪ .‬ایین پیدر و میادرش هسییتند کییه او را یهیودی ییا‬
‫مسیحی یا مجوسییی میکننید‪ .‬همیان طییور کییه ﭼهارپیا‪ ،‬ﭼهارپیای‬
‫کامل و بدون نقص را به دنیا میآورد‪ .‬آیا هیچ نقص و بریییدگی در‬
‫آن مشاهده میکنید؟« در حدیث قدسی خداوند متعال میفرماید‪:‬‬
‫»إنضضی خلقضضت عبضضادی کلهضضم‪ ،‬و إنهضضم أتتهضضم الشضضیطان‬
‫فاجتالتهم عضضن دینهضضم«‪» 2:‬میین همهی بنییدگانم را آفریییدم‪،‬‬
‫پس شیاطین پیییش آنییان آمدنیید‪ ،‬و آنییان را از دینشییان منحییرف‬
‫کردند‪«.‬‬
‫»حنفییاء« یعنییی رویگردانییان از همهی ادیییان بییه سییوی دییین‬
‫اسلم‪ 3.‬به خییاطر اهمیییت فطییرت در نشییان دادن و شناسییاندن‬
‫پروردگار به مردم‪ ،‬پیامبرع صبح و شب میفرمیییود‪»:‬أصبحنا أو‬
‫أمسینا علی فطرة السضضلم و علضضی کلمضضة الخلص‪ ،‬و‬
‫علی دین نبینا محمدص و علی ملة أبینا إبراهیم حنیفا ً‬
‫مسلما ً و ما کان مضضن المشضضرکین«‪»:4‬بییر اسییاس فطییرت‬
‫اسلم و کلمهی اخلص و بر اساس دین پیامبرمان محمد ع و بر‬
‫اساس آیین پدرمان‪ ،‬ابراهیم÷ که پاک دین و مسییلمان بییود و از‬
‫مشرکان نبود‪ ،‬صبح و شب کردیم‪ «.‬پیامبرع با عبارت »فطییرت‬
‫اسلم« بر سلمت فطرت از انحییراف‪ ،‬و بییر کلمهی اخلص کییه‬
‫همان شهادت ل إله إل الله است‪ ،‬و بر دین پیامبران محمد ع که‬
‫همان دین اسلم است‪ ،‬و بر آیییین پیامبرمییان‪ ،‬ابراهیییم کییه پییاک‬
‫دین و مسلمان بود تأکید کرد‪.‬‬
‫عبارت »حنیفا ً مسلمًا« یعنی از هر آیین و عقاید باطلی که‬
‫با این فطرت مخالف است و پروردگار را انکار مینماید یا گمییان‬
‫میکند که همراه خدا در فرمانروایی یا بنییدگیاش‪ ،‬شییریکی دارد‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫بخاری‪ ،‬مبحث »الجنائز« شمارهی ‪.1293‬‬
‫مسلم‪ ،‬شمارهی ‪.2865‬‬
‫تفسیر قرطبی )‪.(20/144‬‬
‫السلسلة الصحیحة‪ ،‬اثر آلبانی‪ ،‬شمارهی ‪ 2989‬و مسند أحمد )‪.(407-3/406‬‬

‫‪74‬ایمان به خدا‬

‫روی گییردان بییوده و بییه اسییلم خییالص رو آورد‪ .‬هرگییاه انسییان‬
‫توحید الوهیت را محقق نماید‪ ،‬توحید ربوبیت محقق شده‪ ،‬ﭼییون‬
‫توحید الوهیت در بردارندهی توحید ربوبیت است‪ .‬بییدین صییورت‬
‫‪1‬‬
‫فطرت بر توحید ربوبیت دللت دارد‪.‬‬
‫این فطرتی کییه خداونیید بنییدگانش را بییر اسییاس آن سرشییته‬
‫است‪ ،‬ارتباط تنگاتنگی بییا پیمییانی دارد کییه خداونیید سییبحان روز‬
‫ازل از آدمیان گرفییت؛ همییان طییور کییه بییدان اشییاره مینماییید و‬
‫میفرماید‪ :‬ﭽﭦﭧﭨﭩ ﭪﭫ ﭬﭭ ﭮﭯ ﭰﭱﭲﭳﭴﭵﭶﭷﭸﭹﭺچﭼ ﭽﭾ ﭿﮀﮁﮂﮃﮄﮅ‬
‫ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎک ک ک ﮒ گ گ ﭼ العراف‪ ) » ١٧٣ - ١٧٢ :‬اي پيغمبر!‬
‫براي مردم بيان كن( هنگامي را كه پروردگارت فرزنییدان آدم را‬
‫از پشت آدميزادگییان )در طییول اعصییار و قییرون( پديییدار كییرد و‬
‫)عقل و ادراك بدانان داد تا عجائب و غییرائب گيییتي را دريابنیید و‬
‫از روي قوانين و سنن من ّ‬
‫تانگيز هستي‪ ،‬خییداي خیود‬
‫ظم و شگف ‌‬
‫را بشناسند و بالخره با خواندن دلئل شییناخت يییزدان در كتییاب‬
‫بییاز و گسییترده جهییان‪ ،‬انگییار خداونیید سییبحان( ايشییان را بییر‬
‫خودشان گواه گرفته است )و خطاب بدانان فرموده است( كه‪:‬‬
‫م ؟ آنان )هم به زبان حال پاسخ داده‬
‫آيا من پروردگار شما نيست ‌‬
‫يدهيم )توئي خالق باري‪ .‬مییا دلئل و‬
‫هاند‪ :‬آري! گواهي م ‌‬
‫و( گفت ‌‬
‫هايییم(‬
‫براهين جهان را موجب اقرار و اعتراف شما مردمان كرد ‌‬
‫تا روز قيامت نگوئيد ما از اين )امییر خداشناسییي و يكتاپرسییتي(‬
‫هايم‪ .‬يا اين كه نگوئيد‪ :‬نياكان مییا پيییش از مییا‬
‫يخبر بود ‌‬
‫غافل و ب ‌‬
‫شرك ورزيدند و ما هم فرزندان آنییان بییوديم )و ﭼییون ﭼيییزي در‬
‫دست نداشتيم كیه بیا آن حیق را از باطیل بشناسیيم‪ ،‬از ايشیان‬
‫يدانيم‪ .‬پروردگارا !( آيییا‬
‫يگناه م ‌‬
‫پيروي كرديم‪ .‬لذا خويشتن را ب ‌‬
‫بییه سییبب كیاري كیه باطلگرايییان )يعنییي نياكیان مشییرك میا كییه‬
‫يكنییي‬
‫هاند ما را )مجازات م ‌‬
‫هاند( كرد ‌‬
‫تپرستي بود ‌‬
‫بنيانگذاران ب ‌‬
‫ي ؟«‬
‫يگردان ‌‬
‫و در روز رستاخيز با عذاب خود( نابودمان م ‌‬
‫پس اییین عهیید و پیمییان محکمییی کییه خییدا از انسییانها گرفتییه‪،‬‬
‫مضمونش اعتراف و اقرار به ربوبیت خدا میباشد‪ .‬او آدمیییان را‬
‫‪1‬‬

‫‪-‬المباحث العقدیة المتعلقة بالذکار‪.(1/370) ،‬‬

‫‪75‬ایمان به خدا‬

‫بر خودشان به گواه گرفت و آنیان هیم گیواهی دادنید‪ .‬برخیی از‬
‫مردم بر این پیمان محافظت نموده و بییه مقتضییا و لییوازم آن از‬
‫جمله پرسییتش پروردگییار بیهمتییا و بیشریکشییان قیییام نمودنیید و‬
‫پیامبران خدا را تصدیق و به آنان و به رسالتشان ایمان آوردنیید‪،‬‬
‫و برخی از مردم فطرت خویش را تغییر دادنیید و از آن منحییرف‬
‫شدند و شیاطین آنان را گمراه کردند‪ ،‬پس اقییرار واعییتراف بییه‬
‫ربوبیت خدا که بر آن گواهی دادنیید و بییر آن سرشییته شییدند‪ ،‬را‬
‫فراموش کردند و در کفر و الحاد گرفتار شییدند بییا وجییودی کییه‬
‫خداوند سبحان بندگانش را بیهوده رها نکییرده بلکییه پیییامبران را‬
‫به سوی آنان فرستاده و کتابهییای آسییمانی را همراهشییان نییازل‬
‫فرموده تا این گواهی و اییین عهیید و پیمییان محکییم را بییه مییردم‬
‫یادآوری نمایند و تا انسان مسلمان پیوسییته بییه یییاد اییین پیمییانی‬
‫باشد که خداوند از ازل از او گرفته است‪ .‬رسول خییدا ع ذکییری‬
‫را به یارانش یاد داد تا در صبح و شب بر زبان آورند‪ .‬در حییدیث‬
‫صحیح از پیامبرع روایت شده که فرمودند‪» :‬سید السضضتغفار‬
‫أن یقول العبد‪ :‬اللهم أنت ربی ل إله إل أنضضت خلقتنضضی‬
‫و أنا عبدک و أنضا علضی عهضدک و وعضدک مضا اسضضتطعت‬
‫أعوذ بک من شر ما صضضنعت‪ ،‬أبضضوء بنعمتضضک علضی‪ ،‬أبضضوء‬
‫بذنبی فأغفر لی إنه لیغفر الذنوب إل أنضضت«‪»1:‬برترییین‬
‫استغفار این است که بنده بگوید‪ :‬خدایا‪ ،‬تو پروردگار منی‪ ،‬هیییچ‬
‫معبود برحقی جز تو نیست‪ ،‬تو مرا آفریدی و من بندهی تو و تییا‬
‫حد توان بر سر پیمان و وعییدهای کییه بییه تییو دادهام‪ ،‬هسییتم‪ .‬از‬
‫بدی آنﭽه کردهام به تو پناه میبرم‪ .‬به نعمتهایت بر من اعییتراف‬
‫میکنم و به گناهم یعنی ایمان به تو و اقرار به وحدانیت تو که بر‬
‫‪2‬‬
‫سر آن با تو پیمان بسییتم‪ ،‬هیییچ گییاه از آن منحییرف نمیشییوم‪«.‬‬
‫ابن حجر گوید‪ :‬ابن بطاله معتقد است که منظییور از عبییارت‪»:‬و‬
‫من بر پیمان و وعیده ی تییو هسییتم«‪ ،‬پیمیانی اسییت کیه خیدا از‬
‫بندگانش گرفته‪ ،‬آنگاه که آنان را از پشت پدرانشان بیرون آورد‬
‫و آنان را بر خودشان به گواه گرفت که مگر من پروردگار شییما‬
‫نیستم؟ آنان همگی به ربوبیت خدا اقرار و به وحییدانیت او و بییه‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ البخاری‪ ،‬مبحث »الدعوات« شمارهی ‪.5947‬‬‫‪ -‬نتائج الفکار فی شرح حدیث الستغفار‪ ،‬ص ‪.240‬‬

‫‪76‬ایمان به خدا‬

‫وعدهای که بر زبان پیامبرش فرمود‪،‬اذعییان نمودنیید‪ 1.‬پییس اییین‬
‫ذکر عظیم هر کس شبانهروز بر آن مداومت و محافظت نماییید‪،‬‬
‫ بییه اذن خییدا‪ -‬خییودش را از انحییراف و تغییییر فطییرتاش حفییظ‬‫نموده و به پیمانی که بییین او و پروردگییارش اسییت‪ ،‬وفییا نمییوده‬
‫‪2‬‬
‫است‪.‬‬
‫وم‪ :‬دلیل آفاق‬
‫س ّ‬

‫خدای متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﯼ ی ی ی ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫فصلت‪ »٥٣ :‬ما به آنان )كه منكر اسلم و قرآنند( هرﭼییه زودتییر‬
‫ههاي خود را در اقطار و نواحي )آسییمانها و زميیین‪،‬‬
‫دلئل و نشان ‌‬
‫كه جهان كبير اسییت( و در داخییل و درون خودشییان )كییه جهییان‬
‫صغيراست( به آنان )كه منكر اسلم و قرآنند( نشان خواهيم داد‬
‫تا براي ايشیان روشین و آشییكار گیردد كیه اسییلم و قیرآن حیق‬
‫است‪ .‬آيا )براي برگشت كییافران از كفییر و مشییركان از شییرك(‬
‫تنها اين بسنده نيست كه پروردگارت بر هر ﭼيزي حاضر و گواه‬
‫ت ؟ )ﭼه حضور و شهادتي از اين برتیر و بیالتر كیه بیا خی ّ‬
‫ط‬
‫اس ‌‬
‫تكوين‪ ،‬دلئل قدرت و حكمت خود را بر روي همه ذّرات كائنییات‬
‫ت ؟( ‪ «.‬پس عبارت‪:‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫و وجود موجودات نگاشته اس ‌‬
‫یعنی نشانههای وحدانیت و قدرت ما را بییه آنییان نشییان خییواهیم‬
‫داد‪ 3.‬عبارت‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﭼ یعنی کرانههای آسمانها از خورشید و ماه‬
‫وسییتارگان و شییب و روز و بادهییا و بارانهییا و رعیید و بییرق و‬
‫صاعقهها و گیاهان‪ 4‬و دیگییر پدیییدههایی کییه شییگفتیهای آفرینییش‬
‫خییدا در آن اسییت‪ .‬در سییخنان دانشییمندان در ارتبییاط بییا اعجییاز‬
‫علمی در قرآن کریم مواردی هسییتند کییه بییر نشییانههای خییدا در‬
‫کرانهها دللت میکند؛ از جمله‪:‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫فتح الباری‪.(11/99) ،‬‬
‫المباحث العقدیة المتعلقة بالذکار‪.(1/373) ،‬‬
‫تفسیر القرطبی‪.(15/374) ،‬‬
‫همان‪.‬‬

‫‪77‬ایمان به خدا‬

‫‪ -1‬کمبود اکسیژن در ارتفاعات‬

‫خدای متعال میفرماید‪:‬ﭽﭑﭒ ﭓﭔﭕﭖﭗپپﭚ ﭛ ﭜﭝﭞﭟﭠﭡﭢﭣ ﭤﭥﭦﭧ‬
‫ﭨﭩﭪ ﭫ ﭬ ﭭﭮﭯﭼ النعام‪ »١٢٥ :‬آن كس را كه خدا بخواهد هدايت‬
‫هاش را )با پرتو نور ايمان باز و( گشاده براي )پذيرش(‬
‫كند‪ ،‬سين ‌‬
‫يسازد‪ ،‬و آن كس را كه خدا بخواهد گمراه و سرگشییته‬
‫اسلم م ‌‬
‫يسییازد كییه گییوئي بییه سییوي‬
‫هاي تنییگ م ‌‬
‫هاش را به گون ‌‬
‫كند‪ ،‬سين ‌‬
‫يكنیید )و بییه سییبب رقيییق شییدن هییوا و كمبییود‬
‫آسمان صییعود م ‌‬
‫يشییود‪.‬‬
‫فس كردن هییر لحظییه مشییكل و مشییكلتر م ‌‬
‫اكسيژن‪ ،‬تن ّ‬
‫كافر لجوج نيز با پيروي از تقاليد پوسيده‪ ،‬هر دم بيییش از پيییش‬
‫هاش نسییبت بییه حییق و حقيقییت‬
‫از هدايت آسییماني دورتییر و كين ‌‬
‫يشود(‪ .‬بدين منوال‬
‫بيشتر و پذيرش اسلم براي وي دشوارتر م ‌‬
‫يآورنیید‪« .‬‬
‫يسازد كییه ايمییان نم ‌‬
‫خداوند عذاب را بهره كساني م ‌‬
‫این آیهی کریمه به صراحت بیان میدارد که انسان وقتی به فضا‬
‫میرود‪ ،‬سینهاش تنگ میشود و احساس خفگی میکنیید‪ .‬اییین یییک‬
‫حقیقت علمی است که علت آن‪ ،‬نسبت اکسیژن اسییت کییه هییر‬
‫ﭼه بالتر رویم‪ ،‬اکسیژن کم میشود همان طور کییه فشییار جییوی‬
‫هم کم میشود‪ .‬این دو سبب باعث میشوند که انسییان احسییاس‬
‫تنگی نفس بنماید‪.‬‬
‫‪ -2‬حرکت ستارگان و سیارهها در مدار خویش‬

‫مردم در گذشته معتقد بودند که زمین‪ ،‬مرکز هسیتی اسیت و‬
‫خورشید و ماه و ستارگان دور آن میﭽرخند و ستارگانی ثابت در‬
‫طول سال را میدیدند و آن را به ثبییات و عییدم حرکییت توصیییف‬
‫مینمودند‪ .‬سییپس در عصییر »گییالیله« نظییری بییه وجییود آمیید کییه‬
‫معتقیید بییود اییین زمییین اسییت کییه بییه دور خورشییید میﭽرخیید و‬
‫خورشید‪ ،‬مرکییز هسییتی میباشیید‪ .‬امییا قییرآن کریییم پیییش از آن‪،‬‬
‫تمامی آراء و نظراتی که بر این گمان بودند هستی‪ ،‬مرکز ثابتی‬
‫دارد‪ ،‬را رد کرد؛ خداوند بلند مرتبه میفرماید‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ يس‪:‬‬

‫‪78‬ایمان به خدا‬

‫‪»1٤٠‬هر يك در مداري شناورند )و مسير خییود را بییدون كمییترين‬
‫يدهند( ‪ «.‬در جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽ ﯼ ی ی ی ﰝ ﰝﰝ ﰝ‬
‫تغيير ادامه م ‌‬
‫هها‪ ،‬و محل‬
‫ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ الواقعة‪ » ٧٦ - ٧٥ :‬سوگند به جايگاههاي ستار ‌‬
‫طلوع و غروب آنها! و اين قطعا ً سییوگند بسییيار بزرگییي اسییت‪،‬‬
‫اگییییر )دربییییاره مفهییییوم آن بينديشییییيد‪ ،‬و از علییییم نجییییوم و‬
‫هشناسي‪ ،‬ﭼيزي( بدانيد‪«.‬‬
‫ستار ‌‬
‫دانشمندان کشف کردهانیید کییه جایگاههییای سییتارگان و مییدار‬
‫آنها‪ ،‬بیهوده و ﭼشم بسته نیست‪ .‬پس ستاره در جایی قرار داده‬
‫شده به گونهای که نیروهای زیاد جاذبهی کونی و نیروهای ناشی‬
‫از ﭼرخییش زمییین بییه گییرد خورشییید‪ ،‬منجییر بییه بهییم ریختگییی و‬
‫لرزش کونی نشود‪ .‬جایگاهی برای آن در نظر گرفتییه شییده کییه‬
‫همییاهنگی میییان آن نیروهییای زیییاد را محقییق نماییید‪ .‬همﭽنییین‬
‫دانشمندان کشف کردهاند که ابعییاد منظییومهی شمسییی از یییک‬
‫سلسلهی حسابی منظم پیروی میکند و کجییا یییک عییرب جییاهلی‬
‫وقتی میدید ستارگان در آسییمان پخییش شییدهاند‪ ،‬خییود بییه خییود‬
‫‪2‬‬
‫بداند که جایگاههای ستارگان‪ ،‬شأن بس عظیمی دارند‪.‬‬
‫‪ -3‬چرخش زمین و کوهها‬

‫خدای متعال میفرماید‪:‬ﭽﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝﰈ ﰉﰝﰝ ﰝﰝ ﰎﭼالنمل‪»٨٨ :‬‬
‫يپنییداري‪ ،‬در‬
‫يحركییت م ‌‬
‫يبينییي و آنهییا را سییاكن و ب ‌‬
‫كوههییا را م ‌‬
‫حالي كه كوهها مانند ابرها در سییير و حركییت هسییتند )ﭼییرا كییه‬
‫كوهها بخشي از كره زمين بوده و كره زمين بییه دور خییود و بییه‬
‫يگردد(‪ .‬اين ساختار خدائي است كه همه ﭼيز را‬
‫دور خورشيد م ‌‬
‫ّ‬
‫محكم و استوار )و مرّتب و منظم( آفريده است‪) .‬خداوندي كه‬
‫حساب و نظام در برنامه آفرينش او اسییت( ‪ «.‬مییردم زمانهییای‬
‫قدیم معتقد بودند که زمین و کوهها ثابتاند‪ ،‬بلکییه مثلهییایی را بییه‬
‫ثبات و عدم حرکت آنها میزدند‪ .‬قییرآن آمیید تییا بییا اییین عقیییدهی‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ البراهین العلمیة‪ ،‬عبدالمجید عرجاوی‪ ،‬ص ‪.105‬‬‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.106‬‬

‫‪79‬ایمان به خدا‬

‫مردم و آنﭽه که در ذهنهایشان جای گرفته‪ ،‬مخییالفت نماییید و از‬
‫یک پدیدهی کییونی سییخن گوییید‪ .‬دربییارهی کوههییا میفرماییید کییه‬
‫همﭽون ابرها حرکت میکنند؛ یعنی کوهها مثل ابرها هستند پییس‬
‫همان طور که ابرها ذاتا ً حرکت نمی کنند مگر اینکه ﭼیزی باشد‬
‫که آنهییا را بییه حرکییت وا دارد و ﭼیییزی کییه ابرهییا را بییه حرکییت‬
‫میاندازد و آنها را میراند‪ ،‬بادها هستند همین طور کوهها نیز ذات یا ً‬
‫حرکت نمیکنند؛ ﭼون کوهها میخهای زمینانید ولیی در عیین حیال‬
‫حرکت میکننید و حرکیت آنهیا تیابع حرکیت زمیین میباشید‪ .‬پیس‬
‫زمین حرکیت میکنیید و میﭽرخید‪ .‬و گرنییه ﭼگییونه کوههیا حرکیت‬
‫میکنند و همﭽون ابرها در حرکت هستند‪ .‬این از سییاخت خییدایی‬
‫است که هر ﭼیزی را محکم کرده اسیت‪ .‬در ایین صییورت یقیین‬
‫‪1‬‬
‫ثابتی برای این پدیدهها وجود دارد‪.‬‬
‫‪ -4‬حائل میان دو دریای شور‬

‫خدای متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭼ‬
‫الرحمن‪ »٢٢ - ١٩ :‬دو درياي )مختلف شییيرين و شییور‪ ،‬و گییرم و‬
‫سرد( را در كنار هییم روان كییرده اسییت و مجییاور يكییديگر قییرار‬
‫داده اسییت‪ .‬امییا در ميییان آن دو حییاجز و مییانعي اسییت كییه‬
‫يگذارد يكي با ديگري بياميزد و سركشي كند‪ .‬پییس كییداميك‬
‫نم ‌‬
‫ينمائيد ؟!‬
‫يكنيد و انكار م ‌‬
‫از نعمتهاي پروردگار خود را تكذيب م ‌‬
‫يآيد‪ « .‬این آیات کریمه از‬
‫از آن دو‪ ،‬مرواريد و مرجان بيرون م ‌‬
‫دو دریایی کییه بییه هییم برخییورد میکننیید و در جییای برخوردشییان‪،‬‬
‫حایلی قرار دارد‪ ،‬سخن میگویند‪ .‬ظاهرا ً آیات فییوق از دو دریییای‬
‫حقیقییی و شییور سییخن میگوینیید و از دریییا و رودخییانه سییخن‬
‫نمیگویند‪ ،‬ﭼون میفرماید‪ :‬ﭽﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭼ الرحمن‪ .٢٢ :‬مرجان‪،‬‬
‫مهرهی قرمز است که تنها از آبهای شور بیرون میآید‪ .‬بنابراین‪،‬‬
‫آیهی فوق از یییک حایییل حقیقییی میییان دو دریییای شییور در جییای‬
‫برخورد دو دریا سخن میگوید‪ ،‬و دو دریا در جاهییای تنییگ بییه هییم‬
‫برخورد میکنند‪ ،‬ﭼون اگر جای تنگییی نبییود‪ ،‬درسییت نبییود کییه بییه‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬تأملت فی العلم و الیمان‪ ،‬ص ‪.178‬‬

‫‪80‬ایمان به خدا‬

‫عنوان دو دریا در نظر گرفته شوند بلکه یییک دریییا میبودنیید‪ .‬اییین‬
‫ﭼیزی که آیهی کریمه اثبات نموده‪ ،‬در عرف مردم خیلی غریییب‬
‫بود‪ ،‬ﭼون اعتقاد رایج این بییود کییه آبهییایی کییه بییه هییم میرسییند‪،‬‬
‫حائلی میانشان نیست‪ ،‬و کسی این حقیقت را نمیشییناخت و بییه‬
‫ذهن کسی خطور نمیکرد تا اینکه در سال ‪ 1962‬میلدی کشییف‬
‫شد و آنﭽه را که قرآن کریم گفته بییود‪ ،‬بییه عنییوان یییک حقیقییت‬
‫‪1‬‬
‫شگفتانگیز به ثبت رسید‪.‬‬
‫‪ -5‬جنبش زمین و زیاد شدن این جنبش به وسیلهی باران‬

‫خدای متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ الحج‪ » ٥ :‬تو‬
‫ما هنگامي كییه )فصییل بهییار‬
‫زمين را خشك و خاموش م ‌‬
‫يبيني‪ ،‬ا ّ‬
‫يبییارانيم‪ ،‬حركییت و جنبییش بییدان‬
‫يرسیید و( بییر آن آب م ‌‬
‫در م ‌‬
‫يبخش‬
‫يكند و انواع گياهان زيبییا و شییاد ‌‬
‫يافتد و رشد و نمو م ‌‬
‫م ‌‬
‫يروياند ‪«.‬‬
‫را م ‌‬
‫علم تأکید میکند که زمییین بییه وسیییلهی بییارش بییاران بییر آن‪،‬‬
‫اکنون به جنبش در می آید‪ .‬پس حبوبات و سییبزیجات و گیاهییان‬
‫و محصولت و خاکها‪ ،‬همگی شروع بییه حرکییت و ﭼشیییدن آب و‬
‫گرفتن غذا مینمایند‪ .‬وقییتی زمییین پییر از آب میشییود‪ ،‬قسییمتهای‬
‫خاک به حرکت در میآید و شروع به یک عمییل مینماییید کییه ﭼیییز‬
‫عجیبی در قسمتهای خاک نشان میدهد‪ ،‬و عادات زمینییی در درز‬
‫سوراخهای زمینی و فرو بردن مقادیر زیادی از خاک ﭼسبیده به‬
‫هم و سپس جدا کردن آن‪ ،‬را بییه حرکییت در میآورد‪ .‬همهی اییین‬
‫حرکات منجر به زیاد شدن حجم خاک میشود‪ .‬میتییوانیم صییورت‬
‫کوﭼکی از این عملیات با خمیر کردن آرد و زیاد شدن حجییم آن‬
‫بر اثییر بییه حرکییت در آوردن قسییمتهای خمیییر‪ ،‬بییبینیم‪ .‬در خییاک‬
‫مثلهییای زیییادی بییرای اییین حرکییت آورده میشییود‪ .‬از مطییالب‬
‫‪2‬‬
‫گذشته‪ ،‬مطابقت میان دستاورد علم و توصیف قرآن میبینیم‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ البراهین العلمیة‪ ،‬ص ‪.111‬‬‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.127‬‬

‫‪81‬ایمان به خدا‬

‫‪ -6‬سستترین خانهها‬

‫خداوند بلندمرتبه میفرماید‪:‬ﭽﭿﮀ ﮁ ﮂﮃﮄﮅﮆ ﮇ ﮈ ﮉﮊژﮌﮍ ﮎکک کﮒ گگ‬
‫ﭼ العنكبوت‪ »٤١ :‬كار كساني كه جز خدا‪) ،‬اشخاص و اصیینام و‬
‫هانیید‪ ،‬و از ميییان آفريییدگان‪ ،‬بییراي‬
‫اشيائي را بییه دوسییتي برگرفت ‌‬
‫هاند‪ ،‬همﭽون كییار عنكبییوت اسییت كییه‬
‫خود( سرپرستاني برگزيد ‌‬
‫هاي برگزيده است )بییدون‬
‫)براي حفظ خود از تارهاي ناﭼيز( خان ‌‬
‫ديوار و سییقف و در و پيكییري كییه وي را از گزنیید بییاد و بییاران و‬
‫هها خییانه و‬
‫تترين خان ‌‬
‫يگمان سس ‌‬
‫حوادث ديگر در امان دارد(‪ .‬ب ‌‬
‫كاشیییانه عنكبیییوت اسیییت‪ ،‬اگیییر )آنیییان از سسیییتي معبودهیییا و‬
‫هانیید بییاخبر بودنیید‪ ،‬بییه خییوبي(‬
‫پايگاههائي كه غير از خییدا برگزيد ‌‬
‫هانیید( ‪«.‬‬
‫يدانسییتند )كییه در اصییل بییر تییار عنكبییوت تكيییه زد ‌‬
‫م ‌‬
‫عبارتﭽ کﮒ گگ ﭼ و عبارت پس از آن‪:‬ﭽﮣ ﮤﮥ ﮦﮧﮨﮩﮪﮫ ﮬﭼ العنكبوت‪٤٣ :‬‬
‫يزنيییم‪ ،‬و جییز‬
‫» اينهییا مثالهییائي هسییتند كییه مییا بییراي مییردم م ‌‬
‫يكننیید )و سییواي خردمنییدان از آنهییا‬
‫فرزانگییان‪ ،‬آنهییا را فهییم نم ‌‬
‫يآموزنیید( ‪ «.‬بییه اییین نکتییه‬
‫يگيرنیید و درس زنییدگي نم ‌‬
‫عبرت نم ‌‬
‫اشاره میکنند که سسییتی خییانهی عنکبییوت کییه از آن سییخن بییه‬
‫میان آمده‪ ،‬سستی غیرظاهر و شناخته شده نزد عییامهی مییردم‬
‫اسییت‪ .‬اییین سسییتی بییه عنییوان مثلییی بییرای مییوالت و دوسییتی‬
‫کافران با همدیگر زده شده است‪ .‬دانشمندان موقییع بررسییی و‬
‫تحقیق دربییارهی عنکبییوت ﭼییه ﭼیییزی را کشییف کردهانیید؟ آنییان‬
‫کشف کردهاند که روابط میان افراد عنکبییوت در نهییایت از هییم‬
‫جدا شدن و از هم گسیختگی میباشد‪ .‬ﭼون زیاد پیش میآییید کییه‬
‫ماده پییس از بیاروری نیر را میخیورد و گیاهی بﭽههیا همییدیگر را‬
‫میخورند‪ .‬پس خانهی عنکبوت‪ ،‬خانهی گسسییته میباشیید‪ .‬و اییین‬
‫‪1‬‬
‫مثل موالت و دوستی کافران با همدیگر میباشد‪.‬‬

‫مثالهای براهین علمی جهت اثبات عقیدهی اسلمی زیادند که‬
‫در کتابهای مربوط به این موضوع از جمله »رحلییة الیمییان فییی‬
‫جسم النسان« اثر دکتر حامد احمیید حامیید‪» ،‬الییبراهین العلمیییة‬
‫علی صییحة العقیییدة« اثییر عبدالمجییید عرجییاوی‪» ،‬وحدانیییة اللییه‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.128‬‬

‫‪82‬ایمان به خدا‬

‫تتجلی فی وحدة مخلوقاته« اثر استاد عمر احمد هواری و دیگییر‬
‫کتابهییای زیییادی بیییان شییدهاند‪ .‬جهییت اطلعییات بیشییتر بییدانها‬
‫مراجعه شود‪.‬‬
‫چهارم‪ -‬دلیل انفس‬

‫خدای متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﮢ ﮣﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﭼ الذاريات‪ » ٢١ :‬و در خودِ وجود‬
‫ههاي روشن و دلئل متقن براي شناخت خدا‬
‫شما )انسانها‪ ،‬نشان ‌‬
‫يبينيیید ؟ « از آنجییا کییه‬
‫و پي بردن به قدرت او( اسییت‪ .‬مگییر نم ‌‬
‫نزدیکترییین ﭼیزهییا بییه انسییان‪ ،‬خییود انسییان اسییت‪ ،‬آفریننییده و‬
‫هسییتیبخش و بییه وجییود آورنییدهاش از یییک قطییره آب‪ ،‬او را بییه‬
‫تفکر و تأمل در خودش دعوت کرده است‪ .‬ﭼون هرگییاه انسییان‬
‫در خودش بیندیشد‪ ،‬نشییانههای ربییوبیت برایییش روشیین و انییوار‬
‫یقین برایش درخشیان میگردنید و تیرگیهیای شیک و تردیید از او‬
‫زدوده میشود و تاریکیهای جهل از وی دور میشوند؛ ﭼون هرگاه‬
‫انسان در خییودش تأمییل و تفکییر نماییید‪ ،‬آثییار تییدبیر را مشییاهده‬
‫میکند و میبیند که ادله ی توحید بر پروردگارش به سییخن میآینیید‬
‫و بییرای تییدبیر کننییدهاش گییواهی میدهنیید و انسییان را بییه وجییود‬
‫پروردگارش راهنمایی میکنند‪ 1.‬اینک به برخیی از براهیین علمیی‬
‫مربوط به انسان و آفرینش انسان توجه کنید‪:‬‬
‫‪ -1‬احساس و پوست‬

‫خدای بلندمرتبه میفرماید‪:‬ﭽ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﭼ‬
‫النساء‪ »٥٦ :‬بيگمان كساني كه آيات و دلئل ما را انكار كییرده و‬
‫هاند‪ ،‬بالخره ايشان را به آتییش شییگفتي‬
‫انبياء ما را تكذيب نمود ‌‬
‫يسییوزانيم‪ .‬هییر زمییان كییه پوسییتهاي‬
‫يگردانيم و بییدان م ‌‬
‫وارد م ‌‬
‫)بدن( آنان بريان و سوخته شود‪ ،‬پوستهاي ديگري بییه جییاي آنهییا‬
‫يدهيم تا )ﭼشیش درد‪ ،‬مسیتمر باشید و( میزه عیذاب را‬
‫قرار م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬التبیان فی أقسام القرآن‪ ،‬اثر ابن قیم‪.(1/190) ،‬‬

‫‪83‬ایمان به خدا‬

‫بﭽشند‪ «.‬این یک حقیقت کونی است‪ .‬و آن‪ ،‬این است کییه جییای‬
‫احساس و درد در انسان‪ ،‬پوسییت میباشیید‪ .‬پییس کییافران از راه‬
‫تبدیل یا تغییییر پوسییت عییذاب داده میشییوند‪ ،‬تییا اینکییه عییذاب را‬
‫بﭽشند‪ .‬پییس محیل ﭼشیاندن عیذاب طبییق بییان قیرآن‪ ،‬پوسیت‬
‫است‪ .‬تحقیقات علمی دربارهی پوست نشان میدهد که پوست‪،‬‬
‫یک عضو پر از بافتهای عصبی اسییت کییه تمییامی انییواع حییس از‬
‫محیییط خییارجی را میگیییرد و منتقییل میکنیید و اییین کییار از راه‬
‫طبقات پوست‪» ،‬ظاهر پوست‪ ،‬زیر ظاهر پوست‪ ،‬بافتهییای زیییر‬
‫آن« صورت میگیرد‪ .‬بافتهای عصبی‪ ،‬حس درد‪ ،‬گرمی و سییردی‬
‫و فشار و حس لمس را منتقل میکند‪ .‬پس قییرآن مییا را بییه اییین‬
‫حقیقت کونی متوجه میسازد و میگوید‪ :‬خداوند سبحان هر وقت‬
‫بخواهد عذاب را به کییافران بﭽشییاند‪ ،‬پوستهایشییان کییه سییوخته‬
‫شده و بافتهای عصبی آن مرده‪ ،‬به پوستهای سالمی که سوخته‬
‫نشده تبدیل میکند تا بار دیگر عذاب را بﭽشد و هر وقت تحقیق‬
‫علمی بگوید‪ :‬بافتهای عصبی در پوسییت وجییود دارنیید‪ ،‬میگییوییم‪:‬‬
‫خداوند سبحان ﭼهار قرن قبل‪ ،‬این حقیقت را در قرآن کریم بییه‬
‫‪1‬‬
‫ما خبر داده است‪.‬‬
‫‪ -2‬اثر انگشتان جهت تشخیص هویت انسان‬

‫خداوند پاک میفرماید‪:‬ﭽ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﭼ القيامة‪- ٣ :‬‬
‫يپندارد كه ما استخوانهاي )پوسییيده و پراكنییده(‬
‫‪ »٤‬آيا انسان م ‌‬
‫يآوريییم( مییا حت ّییي‬
‫او را گرد نخواهيم آورد! آري! )آنها را گرد م ‌‬
‫يتییوانيم سییر انگشییتان او را )كییه يكییي از دقییائق انییدام بییدن‬
‫م ‌‬
‫اسیییت( كیییامل ً همسیییان خیییودش بيیییافرينيم )و بیییه حیییال اّول‬
‫بازگردانيم( ‪ «.‬در قرن نوزدهم علم‪ ،‬راز اثییر انگشییت را کشییف‬
‫کرد و روشن نمود کییه سرانگشییت از خطهیای بییارزی در ظییاهر‬
‫پوست تشکیل شده است‪ .‬این خطهای بارز بر بالی دریﭽههییای‬
‫رگ انگشتان قرار دارد‪ .‬این خطوط کشیده و پیچ خورده هستند‬
‫و شاخههایی از آن منشعب میشوند تا در نهایت در هر شخصییی‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬تأملت فی العلم و الیمان‪ ،‬ص ‪.180‬‬

‫‪84‬ایمان به خدا‬

‫یک شکل جییداگانه بگییرد‪ .‬ثییابت شیده کیه اثییر انگشیت هیییچ دو‬
‫نفری در جهان مثل هم نیست‪ .‬حتی از دوقلوهایی مثل هییم کییه‬
‫از یک تخم هستند‪ ،‬اثر انگشتشان مثل هم نیسییت‪ .‬سرانگشییتان‬
‫در جنین در ماه ﭼهارم شکل میگیرد و در طول حیییاتش ثییابت و‬
‫مشخص کنندهی او از دیگران میباشیید‪ .‬ممکیین اسییت شییکل دو‬
‫اثر انگشت نزدییک بیه هیم باشیند امیا بیه طیور قطیع مثیل هیم‬
‫نیسییتند‪ .‬بیه همیین خیاطر اثییر انگشیت یییک دلییل قطعیی بیرای‬
‫تشخیص هویت انسان در تمام نقاط جهان به شییمار میآییید و در‬
‫قضییایای کیفییری جهییت کشییف مجرمییان و سییارقان بییدان تکیییه‬
‫میشیید‪ .‬ممکیین اسییت اییین راز اییین مطلییب باشیید کییه خداونیید‬
‫سبحان‪ ،‬سرانگشتان را مخصوصا ً ذکییر کییرده تییا اییین دو ﭼیییز را‬
‫برای انسان روشن گرداند‪:‬‬
‫ راز پوشیییده در سرانگشییتی کییه حقیقییت آن جییز در عصییر‬‫اکتشافات علمی دانسته نشده است‪.‬‬
‫ قدرت بازگرداندن خلقت انسان به صورت و خلقتی که قبل ً‬‫‪1‬‬
‫بر آن بود‪.‬‬
‫راه دعوت برای انسان در تفکر و تأمییل در دسییتگاههای بییدن‬
‫همﭽون دستگاه گوارش و خون و دیگر دستگاهها در بدن انسان‬
‫و تأمل و اندیشیییدن در جهییان احساسییات و افکییار و عقاییید بییاز‬
‫شده است‪.‬‬
‫پنجم‪ -‬دلیل هدایت‬

‫خدای متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﭼ العلى‪» ٣ - ١ :‬تسبيح‬
‫و تقديس كن پروردگار وال مقییام خییود را‪ .‬همییان خداونییدي كییه‬
‫يكنیید و(‬
‫يآفرينیید و سییپس )آنهییا را هماهنییگ م ‌‬
‫)ﭼيزهییا را( م ‌‬
‫يكنیید و )هرﭼيییزي را آن‬
‫هگيري م ‌‬
‫يآرايد‪ .‬خداونییدي كییه انییداز ‌‬
‫م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫‪85‬ایمان به خدا‬

‫يآفرينیید‪ ،‬و آن گییاه آن را بییه‬
‫گونه كه شايسته و بايسته است م ‌‬
‫ينمايیید )كییه بايیید بكنیید( ‪ «.‬در جییای دیگییری‬
‫كییاري( رهنمییود م ‌‬
‫میفرماید‪:‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰒ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ طه‪» ٥:‬پروردگار ما آن كسي است‬
‫كه هر ﭼيزي را وجود بخشییيده اسییت و سییپس )در راسییتاي آن‬
‫ﭼيزي كه براي آن آفريده شده است( رهنمودش كرده اسییت‪«.‬‬
‫منظور از هدایت در آیات فوق بخشیدن آفرینش و شکل به هییر‬
‫آفریدهای که متناسب با آن است و هدایت آن مخلییوق بییه آنﭽییه‬
‫کیییه بیییه دردش میخیییورد‪ ،‬در معیشیییت‪ ،‬غیییذا‪ ،‬آب و حیییرکتاش‬
‫‪1‬‬
‫میباشد‪.‬‬
‫از جمله نامهای نیک خدا‪ ،‬هادی است کسی که راه ایمییان بییه‬
‫او و اقییرار بییه الییوهیتاش و شییناخت راه زنییدگانی درسییت و‬
‫شناخت سنن و قوانین زندگی را به بندگانش نشان داده اسییت‪.‬‬
‫حتی پرنییدگان و حیوانییات و جییانوران و حیوانییات وحشییی را بییه‬
‫آنﭽه که مصلحت و زندگانیاش در آن است و برحذر داشتن آنهییا‬
‫از گزند و آسیبهایی که ممکن اسییت متییوجه آنهییا شییود‪ ،‬هییدایت‬
‫نموده است‪ .‬اسم »هادی« در قرآن کریم در آیهی‪:‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫الفرقان‪»٣١ :‬و همين بس كه خداي تو راهنمییا و يییاور باشیید‪ «.‬و‬
‫آیهی‪:‬ﭽ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ الحج‪» ٥٤ :‬و در برابرش تسليم و خاضع‬
‫ينمايد )و‬
‫شود‪ .‬قطعا ً خداوند مؤمنان را به راه راست رهنمود م ‌‬
‫ههاي شییيطاني را در پرتییو هییدايت و وحییي‬
‫هها و وسوسیی ‌‬
‫شییبه ‌‬
‫يشناسیییاند و حيیییران و سرگردانشیییان‬
‫آسیییماني بديشیییان م ‌‬
‫يگذارد( ‪ «.‬آمده است‪.‬‬
‫نم ‌‬
‫این هدایت اول ً هدایت شییناختهای ضییروری فطییری بییرای هییر‬
‫آفریدهای است‪:‬ﭽ ﰎ ﰝ ﰝ ﰝ ﰒ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ طه‪)» ٥٠ :‬موسي( گفت‪:‬‬
‫پروردگار مییا آن كسییي اسییت كییه هییر ﭼيییزي را وجییود بخشییيده‬
‫است و سپس )در راستاي آن ﭼيزي كه بییراي آن آفريییده شییده‬
‫است( رهنمودش كرده است‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬دار السعادة‪ (1/109) ،‬و شفاء العلیل ص ‪.78‬‬

‫‪86‬ایمان به خدا‬

‫ثانیًا‪ ،‬هدایت ارشاد و بیانی است که خداوند‪ ،‬پییامبرانش را بییا‬
‫آن مبعوث نموده و کتابهایشان را با آن نازل فرموده است‪ :‬ﭽ ﭺ‬
‫ياسرائيل پيشواياني را پديدار‬
‫چﭼﭽ ﭾﭼ السجدة‪»٢٤ :‬و از ميان بن ‌‬
‫كرديییم كییه بییه فرمییان مییا )و برابییر قییوانين مییا‪ ،‬مردمییان را(‬
‫ينمودند‪«.‬‬
‫يم ‌‬
‫راهنمائ ‌‬
‫ثالثًا‪ ،‬به معنای هدایت قلبها و عقلها به آنﭽه کییه مییورد رضییای‬
‫خداست از طریق توفیق و الهام و حفظ میباشد؛ همان طور که‬
‫خداوند سبحان وعده داده که‪:‬ﭽ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭼيونس‪» ٩ :‬‬
‫يكننیید‪،‬‬
‫يآورند و كارهییاي شايسییته م ‌‬
‫بيگمان كساني كه ايمان م ‌‬
‫پروردگارشییان آنییان را بییه سییبب ايمییان )راسییتين و كارهییاي‬
‫ينمايد« و ﭽ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﭼالعنكبییوت‪»٦٩ :‬‬
‫خداپسند( رهنمودشان م ‌‬
‫كساني كه براي )رضايت( ما به تلش ايستند و در راه )پيییروزي‬
‫دين( ما جهاد كنند‪ ،‬آنان را در راههاي منتهي به خییود رهنمییود )و‬
‫يگردانيییم ‪ «.‬و خییدا نییازل‬
‫مشمول حمايت و هییدايت خییويش( م ‌‬
‫کنندهی کتابی است که هر کس آن را رها کند‪ ،‬در بیایان زندگی‬
‫سرگردان میشود و هر کییس هییدایت را در غیییر آن بجوییید‪ ،‬خییدا‬
‫گمراهش میکند‪ 1.‬دانشییمندان اسییلمی بسیییاری از هییدایت خییدا‬
‫بیییرای مخلوقیییاتش را متیییذکر شیییده و در ایییین بیییاره کتابهیییای‬
‫سودمندی نوشتهاند‪ .‬پس از هییدایت خییدا بییه مییورﭼه و هدهیید و‬
‫زنبور عسل و دیگر آفریدههای زیاد خداوند سییخن گفتهانیید‪ .‬اییین‬
‫باب گستردهای است که آیهی‪ :‬ﭽﭳ ﭴ ﭵﭶﭷﭸﭹ ﭺچﭼ ﭽﭾﭿ ﮀﮁ ﮂﮃﮄﮅﮆ‬
‫ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﭼ النعام‪ )» ٣٨:‬يكي از دلئل قوي قدرت خدا و حكمت و‬
‫رحمتییش ايین اسیت كییه او همیه ﭼيیز را آفريیده اسیت( و هيییچ‬
‫هاي كییه بییا دو بییال خییود پییرواز‬
‫هاي در زميیین و هيییچ پرنیید ‌‬
‫جنبنیید ‌‬
‫يكند وجود ندارد مگر اين كه گروههائي همﭽون شمايند )و هر‬
‫م ‌‬
‫ص خییود‬
‫يییك داراي خصییائص و ممّيییزات و نظییام حيییات خییا ّ‬
‫هايییم )و‬
‫يباشند(‪ .‬در كتاب )كائنات( هيچ ﭼيز را فروگییذار نكرد ‌‬
‫م ‌‬
‫هايیییم‪ .‬بگیییذار‬
‫هﭼيیییز را ضیییبط و بیییه همیییه ﭼيیییز پرداخت ‌‬
‫هم ‌‬
‫يخواهند بكنند( پس )از گذشت اين ﭼنیید‬
‫بكنندگان هرﭼه م ‌‬
‫تكذي ‌‬
‫ههاي‬
‫روزه زنییدگي دنيییوي( آنییان )همییراه همییه گروههییا و دسییت ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مع الله‪ ،‬اسم العظم‪ ،‬ص ‪.280‬‬

‫‪87‬ایمان به خدا‬

‫يشییوند‬
‫عآورده م ‌‬
‫حيوانات موجود( در پيشگاه پروردگارشییان جم ‌‬
‫يرسيم(‪ «.‬در آن کفایت میکنیید‪ .‬اییین‬
‫)و به حساب و كتابشان م ‌‬
‫آفریدهها خدای را پرستش و تسبیح و تمجید و ستایش مینمایند‪.‬‬
‫خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﭼ السراء‪» ٤٤ :‬بلكه هيچ‬
‫موجودي نيست مگر اين كه )به زبان حال يا قییال( حمیید و ثنییاي‬
‫يگويند‪ «.‬در جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞﯟ ﯠ‬
‫وي م ‌‬
‫يداني كه همه كساني و‬
‫ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﭼالنور‪) » ٤١ :‬اي پيغمبر !( مگر نم ‌‬
‫يبرنیید‪ ،‬و جملگییي‬
‫همه ﭼيزهائي كه در آسمانها و زميیین بسییر م ‌‬
‫هاند‪ ،‬سییرگرم تسییبيح‬
‫پرندگان در حالي كه )در هوا( بیال گسیترد ‌‬
‫)خدا و فرمانبر اوامر( او هستند ؟! همگي به نماز و تسبيح خیود‬
‫آشنايند )و برابر فرمان تكويني يا تشريعي‪ ،‬و يا الهام الهییي‪ ،‬بییه‬
‫وظيفه خويش در زندگي آگاهند‪ ،‬و به زبان قییال يییا حییال بيییانگر‬
‫عظمیییت و جیییبروت پروردگیییار و نمايیییانگر قیییدرت و حكمیییت‬
‫آفريدگارند( ‪ «.‬اینک با هم به هر یک از این آفریدهها مینگریم‪:‬‬
‫‪ -1‬زنبور عسل‬

‫خداوند بلندمرتبه میفرماید‪:‬ﭽ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گگ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ‬
‫ﮚ ﮛ ﮜ ﮝﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﭼ النحل‪ » ٦٩ - ٦٨ :‬پروردگارت به‬
‫زنبوران عسییل )راه زنییدگي و طییرز معيشییت را( الهییام كییرد )و‬
‫يداند به دلشان انداخت( كییه از كوههییا‬
‫بدان گونه كه تنها خود م ‌‬
‫ههییائي‬
‫يسییازند‪ ،‬خان ‌‬
‫و درختهییا و داربسییتهائي كییه مردمییان م ‌‬
‫ههییا‬
‫برگزينيد‪ .‬سپس )ما به آنهییا الهییام كرديییم كییه( از همییه ميو ‌‬
‫بخوريد و راههائي را بپيمائيیید كییه خییدا بییراي شییما تعييیین كییرده‬
‫اسییت و كییامل ً )دقيییق و( در اختيارنیید‪ .‬از درون زنبییور عسییل‪،‬‬
‫يتراود كه رنگهییاي مختلفییي دارد‪ .‬در ايیین )مییايع‬
‫مايعي بيرون م ‌‬
‫يگمان در ايیین )برنییامه‬
‫رنگارنگ( بهبودي مردمان نهفته است‪ .‬ب ‌‬
‫زنییدگي زنبییوران عسییل و ارمغییاني كییه آنهییا بییه انسییانها تقییديم‬
‫يدارند كه هم غذا و هم شفا است( نشانه روشني )از عظمت‬
‫م ‌‬
‫هها(‬
‫و قدرت پروردگییار( اسییت بییراي كسییاني كییه )دربییاره پديیید ‌‬
‫يانديشییند )و رازهییا و رمزهییاي زنییدگي آفريییدگان از جملییه‬
‫م ‌‬

‫‪88‬ایمان به خدا‬

‫يدارنیید( ‪ «.‬پییس بییه زنبییور عسییل و‬
‫جییانوران را پيییش ﭼشییم م ‌‬
‫تلشاش برای ساخت عسل و ساختن خانهی شش خانهاش کییه‬
‫از کییاملترین و زیبییاترین اشییکال گییرد و محکمترییین سییاخت‪،‬‬
‫میباشد‪ ،‬نگاه کن‪ .‬این امر اثر کار خییدا و الهییام و وحییی خییدا بییه‬
‫زنبور عسل می باشد‪ .‬سپس نگاه کن که زنبور عسل به بهترین‬
‫شکل این وحی و الهام خداوندی را حفییظ کییرده تییا اینکییه ابتییدا‬
‫خانههایی را درست می کند‪ .‬هرگاه در خانهای مستقر شییده‪ ،‬از‬
‫آن بیرون میآید و میرود تا از میوهها و گیاهان شیییرهدار بخییورد‪،‬‬
‫سپس به خانههایشان پناه میبرد؛ ﭼییون پروردگییارش بییه آن امییر‬
‫کرده که ابتییدا خانههییایی را درسییت کنیید و سییپس بعیید از آن از‬
‫میوههییا و گیاهییان بخییورد‪ .‬سییپس هرگییاه راه پروردگییارش را‬
‫خاضعانه پیمود‪ ،‬ﭼیزی بییر آن دشییوار نمیشییود‪ ،‬سییپس میﭽییرد و‬
‫آنگاه باز میگردد‪ .‬یکی از عجیبترین ﭼیزها اییین اسییت کییه زنبییور‬
‫عسل‪ ،‬فرماندهای به نام »یعسوب« دارد کییه هییر رفییت وآمیید و‬
‫هر کار و تغذیهای بییه اجییازه و دسییتور او صییورت میگیییرد‪ .‬پییس‬
‫زنبور عسل فرمانبردار دستور این فرمانده و گوش به فرمان و‬
‫مطیییع آن اسییت‪ .‬فرمانییده حییق تکلیییف و امییر و نهییی را دارد و‬
‫زنبور عسل فرمییانبردار فرمییاناش و پیییرو رأی اش اسییت‪ .‬اییین‬
‫فرمانیییده امیییور زنبیییور عسیییل را اداره میکنییید و بیییرای آن‬
‫ﭼارهاندیشییی مینماییید درسییت همییان طییور کییه پادشییاه امییور‬
‫زیردسییتانش را اداره میکنیید و بییرای آن ﭼارهاندیشییی مینماییید‪.‬‬
‫حتی وقتی زنبور عسل به خانههایش پناه میبرد‪ ،‬دم در میایسییتد‬
‫و از زنبورهای دیگر جلو نمیافتد بلکه نوبت را یییک فرمانییده اییین‬
‫کار را میکند که وقتی لشکرش را به عبورگاه تنگی میبییرد‪ ،‬باییید‬
‫یکی یکی عبور کنند‪ .‬هر کس در اوضاع و احوال زنبییور عسییل و‬
‫سیاسییتها و هییدایت آن و جمییع شدنشییان و نظییم و همییاهنگی‬
‫کارشان و تدبیر و ﭼارهاندیشی فرماندهشان و سپردن هر کاری‬
‫به یکی از آنها بنگرد‪ ،‬خیلی تعجب میکند و میداند که اییین کارهییا‬
‫از ذات زنبور عسل نیست؛ ﭼون این کارها در نهایت استحکام و‬
‫محکمی‪ ،‬محکم شدهاند‪ .‬پس ﭼه کسی این وظییایف و کارهییا را‬
‫به زنبور عسل الهام نموده و فطرت آنها را این گونه قرار داده‪،‬‬
‫و ﭼه کسی زنبییور عسییل را بییرای کییار و وظیفهی خییود هییدایت‬

‫‪89‬ایمان به خدا‬

‫نموده است؟ و ﭼه کسی نم نم باران را برای زنبور عسل نازل‬
‫کرده که هرگاه آن را بپوشاند‪ ،‬عسل صاف و با رنگهای مختلییف‬
‫در نهایت شیرینی و لذت و منفعت را بیییرون میآورد؟‪ 1‬او کسییی‬
‫است که به هر ﭼیزی خلقتاش را داده و سپس هییدایتش نمییوده‬
‫است‪.‬‬
‫‪ -2‬هدهد‬

‫از جمله هدایت هدهد‪ ،‬آن اسییت کییه خداونیید در کتییابش نقییل‬
‫کرده که هدهد به پیییامبر خیدا‪ ،‬سیلیمان –کییه سییلیمان او را گییم‬
‫کرده بود و وقتی آمد‪ ،‬شروع به عذرتراشییی کییرد پیییش از آنکییه‬
‫سلیمان آن را مجازات کند و سلیمان را به گونهای مورد خطاب‬
‫قرار داد که او را برای گوش دادن به حرفهییایش و پییذیرش آن‪،‬‬
‫برانگیخت‪ -‬گفت‪ :‬به ﭼیزی دسییت یییافتهام کییه تییو بییه آن دسییت‬
‫نیافتهای‪ .‬و در این میان ﭼیزی را برای تو آوردهام که بییه خییوبی‬
‫آن را میدانی به گونهای که بر آن احییاطه داری‪ ،‬و آن خییبر بییس‬
‫عظیمی است‪ .‬از این رو گفت‪ :‬و از سرزمین سبا برای تو خییبر‬
‫یقینی آوردهام‪» .‬نبأ« خییبری اسییت کییه شییأن و منزلییت خاصییی‬
‫دارد و درونها برای شناخت آن کنجکاو هستند‪ .‬سییپس اییین خییبر‬
‫عظیم را به خبر یقین توصیف کرده که هیییچ شییک و تردیییدی در‬
‫آن نیست‪ .‬این مقدمهای که پیش از خبردادن آن خبر عظیییم بییه‬
‫پیامبر خدا اظهار داشت‪ ،‬قلب خبر دهنده را جهت دریییافت خییبر‬
‫آماده کرده و تشویق کامل جهت شیینیدن و شییناخت آن برایییش‬
‫واجب نموده است‪ .‬سپس حقیقییت اییین خییبر را بییا ادلهی تأکییید‬
‫کشف نمود و گفت‪ :‬من آنجا زنی را یافتم کییه بییر آنهییا حکییومت‬
‫میکنیید‪ .‬سییپس از شییأن و مقییام اییین پادشییاه زن و اینکییه از‬
‫بزرگترین پادشاهان است‪ ،‬خبر داده به گونهای که از هر نعمییتی‬
‫کییه شایسییته اسییت بییه پادشییاهان داده شییود‪ ،‬بییه او داده شییده‬
‫است‪ .‬سپس با نام بردن تختاش که روی آن مینشیند و اینکه آن‬
‫تخییت بییزرگ اسییت‪ ،‬بییه شییأن و منزلییت عظیییم آن زن افییزوده‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مفتاح دارالسعادة‪.(310-1/309) ،‬‬

‫‪90‬ایمان به خدا‬

‫است‪ .‬سپس ﭼیزی که قصیید آنییان در وسییط خانهشییان پییس از‬
‫دعوتشان به سوی خدا بیان میکند به اطلع او رسانده و گفییت‪:‬‬
‫او و قومش را ﭼنین یافتم که به جای خدا برای خورشید سییجده‬
‫میکننیید‪ .‬حییرف عطییف از اییین جملییه حییذف کییرده و جملییه را‬
‫مستقل و بدون عطییف بییر عبییارت قبلییی آورده تییا اییین نکتییه را‬
‫اعلم کند که این عبییارت مقصییود اسییت و عبییارت قبلییی‪ ،‬پیییش‬
‫زمینهی آن است‪ .‬سپس از فریبدهندهی آنان که ایشان را وادار‬
‫بییه سییجده کییردن بییرای خورشییید نمییوده خییبر داده و آن هییم‪،‬‬
‫آراستن اعمال آنان توسط شیطان است تا اینکییه شیییطان آنییان‬
‫را از راه راست که همان سجده برای خدای یکتاست‪ ،‬بازداشته‬
‫است‪ .‬سپس بیان کرده کییه اییین بازداشییتن از راه راسییت‪ ،‬بییین‬
‫آنان و بین هدایت و سجده برای خدایی که سییجده جییز بییرای او‬
‫سزاوار نیست‪ ،‬حایل شده است‪ .‬سپس از میان افعییال خداونیید‬
‫سبحان بیرون آوردن پنهانیها در آسمانها و زمین را نام برده کییه‬
‫در آسمانها و زمییین پنهییان شییدهاند‪ ،‬از قبیییل بییاران و گیاهییان و‬
‫معادن و انواع ﭼیزهییایی کییه از آسییمان فییرود میآییید و از زمییین‬
‫بیرون میآید‪ .‬اینکه هدهد از میان افعال پروردگار تنها این کییار را‬
‫ذکر کرده‪ ،‬بیانگر ﭼیییزی اسییت کیه خداونیید بییه هدهیید اختصییاص‬
‫داده‪ ،‬و آن هم بییرون آوردن آب کیه در زیییر زمییین پنهیان شییده‬
‫است‪ .‬صاحب تفسیییر »الکشییاف« گوییید‪ :‬بیییرون آوردن پنهییانی‬
‫نشان دهندهی این نکته است کییه اییین سییخن از کلم هدهیید بییه‬
‫خاطر شناخت و آگاهیاش نسبت به آب در زیرزمییین میباشیید‪ ،‬و‬
‫این امر هیم بیا الهیام کسیی اسیت کیه پنهیانی را در آسیمانها و‬
‫زمین بیییرون میآورد؛ کسییی کییه قییدرت و علماش خیلییی زیییاد و‬
‫محیط است‪ .‬کسی که داری فراست اسییت و بییه وسیییلهی نییور‬
‫خدا مینگرد‪ ،‬تصورات هر شخصی در صنعت یا یکی از علیوم بیر‬
‫او پنهان نیست‪ .‬پس آدمی هر کاری بکند‪ ،‬خداوند ردای عملییش‬
‫‪1‬‬
‫را بر او میاندازد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬العقیدة فی الله‪ ،‬ص ‪.116‬‬

‫‪91‬ایمان به خدا‬

‫ششم‪ -‬دلیل نظم هستی و عدم فساد و بینظمی آن‬

‫نظم جهان بال و پایین و ارتباط آن با همییدیگر و جریییانش بییر‬
‫اساس نظامی محکم که هیچ گاه اختلف و فساد و بینظمییی بییه‬
‫آن راه ندارد‪ ،‬بزرگترین دلیل است برای اینکه تدبیر کنندهی آن‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫یکی است و معبود برحقی غیر از او نیست‪.‬‬
‫خداوند بلندمرتبه میفرماید‪ :‬ﭽ ﯟﯠ ﯡ ﯢﯣ ﯤ ﯥﯦ ﯧﯨ ﯩﰝ ﰝﰝﰝﭼ النبياء‪»٢٢ :‬‬
‫اگییر در آسییمانها و زميیین‪ ،‬غيییر از يییزدان‪ ،‬معبودهییا و خییداياني‬
‫يﭼرخاندند( قطعا ً آسییمانها و زميیین‬
‫يبودند و )امور جهان را م ‌‬
‫م ‌‬
‫يخورد‪ .‬ﭼییرا كییه بییودن دو‬
‫يگرديد )و نظام گيتي به هم م ‌‬
‫تباه م ‌‬
‫هاي‪ ،‬نظم و ترتيب را به هم‬
‫شاه در كشوري و دو رئيس در ادار ‌‬
‫يزند(‪ .‬لیذا يیزدان صیاحب سیلطنت جهیان‪ ،‬بسیي برتیر از آن‬
‫م ‌‬
‫يدهنیید و( بییر زبییان‬
‫ﭼيزهییائي اسییت كییه ايشییان )بییدو نسییبت م ‌‬
‫يرانند‪ «.‬اگر در آسمان و زمین‪ ،‬غیر از خدایی کییه آفریننییدهی‬
‫م ‌‬
‫موجودات است و عبادت و الوهیت برای اوسییت و جییز بییرای او‬
‫شایسته نیست خدایان دیگری بود که شایستهی پرستش باشند‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫قطعا ً موجودات آسمان و زمین تباه میشدند‪.‬‬
‫خداوند میفرماید‪ :‬ﭽ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫﭬ ﭭ ﭮ‬
‫ﭯ ﭰ ﭱ ﭼ المؤمنون‪ »٩١ :‬خداوند نه فرزندي براي خود برگرفتییه‬
‫است و نه خدائي با او )انباز( بوده است‪ ،‬ﭼرا كه اگر خییدائي بییا‬
‫يپرداخییت )و در نییتيجه‬
‫يبود‪ ،‬هر خدائي به آفريدگان خود م ‌‬
‫او م ‌‬
‫يگرديیید‪ ،‬و ايیین بییا‬
‫صییي اداره م ‌‬
‫هر بخشي از جهان بییا نظییام خا ّ‬
‫وحییدت نظییامي كییه بییر سراسییر هسییتي حییاكم اسییت‪ ،‬سییازگار‬
‫يبود( و هر يك از خدايان )براي توسعه قلمرو حكومت خییود(‬
‫نم ‌‬
‫يجسییت )و نظییام عییالم از هییم‬
‫بییر ديگییري برتییري و ﭼيرگییي م ‌‬
‫يكشيد(‪ .‬خییدا والتییر‬
‫يشد و جهان هستي به تباهي م ‌‬
‫گسيخته م ‌‬
‫هسرائيهائي( است كه ايشییان )خییداي‬
‫و بالتر از آن ﭼيزها )و ياو ‌‬
‫يگوينیید‪ «.‬در اییین آیییه خییدا‬
‫را بییدانها وصییف و دربییاره او( م ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ الصواعق المرسلة‪ ،‬اثر ابن قیم )‪.(3/464‬‬‫‪ -‬تفسیر الطبری‪.(17/13) ،‬‬

‫‪92‬ایمان به خدا‬

‫میفرماید‪ :‬خداوند فرزنیدی نیدارد و از قییدیم ییا هنگیام آفرینییش‬
‫موجودات‪ ،‬کسی همراهش نبوده که شایستهی پرسییتش باشیید‪.‬‬
‫ﭼون اگر ﭼنین میبود‪ ،‬قطعا ً هر خدایی آنﭽییه کییه آفریییده بییود بییا‬
‫خود میبرد و حتما ً بر همدیگر برتری میجستند و قوی بر ضییعیف‬
‫غالب و مسیلط میشید؛ ﭼیون قیوی نمیپیذیرد کیه ضیعیف بیر او‬
‫برتری یابد و ضعیف هم صلحیت خدایی را نییدارد‪ .‬پییاک و منییزه‬
‫است خدا‪ ،‬این حجییت‪ ،‬ﭼییه حجییت رسییا و مختصییر اسییت بییرای‬
‫کسی که تعقل ورزد و تدبر نماید‪ 1.‬ﭼون دلیل نظییم و همییاهنگی‬
‫هسییتی و عییدم تبییاهی آن‪ ،‬دلیلییی عقلییی و قییوی بییر وحییدانیت‬
‫خداست‪ ،‬که عقلهای درست و سالم نمیتواننیید آن را رد کننیید در‬
‫حالی که آن عقلهای سالم میبینند که نظم و همییاهنگی آسییمانها‬
‫و زمین و موجوداتی که میان آنهاست‪ ،‬بر وجود خییدای یکتییا کییه‬
‫آفرینییش و تییدبیر هسییتی فقییط در انحصییار اوسییت و اییین خییود‬
‫‪2‬‬
‫موجب می شود که فقط او پرستش شود‪ ،‬دللت میکند‪.‬‬
‫هفتم‪ -‬دلیل تقدیر‬

‫خدای متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ الفرقان‪» ٢ :‬و همه ﭼيز‬
‫هگيري و كییامل ً بییرآورد كییرده‬
‫را آفريده است و آن را دقيقا ً انداز ‌‬
‫است‪ «.‬در جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰎ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ القمر‪ » ٤٩ :‬ما‬
‫هیییر ﭼيیییزي را بیییه انیییدازه لزم و از روي حسیییاب و نظیییام‬
‫هايم‪ «.‬همﭽنین میفرماید‪:‬ﭽ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﭼ الرعد‪» ٨ :‬و هر ﭼيز در‬
‫آفريد ‌‬
‫نزد او بییه مقییدار و ميییزان اسییت )و از انییدازه معي ّیین و حسییاب‬
‫خص برخوردار است( ‪ «.‬تقدیر در تمییام آفریییدههای خییدا از‬
‫مش ّ‬
‫زمین و آسمان و انسان و گیاهان و حیوانییات‪ ،‬آشییکار و روشیین‬
‫است‪ ،‬ﭼون خداوند اجزای این هستی را بییر بهییترین و زیبییاترین‬
‫نظام‪ ،‬که بیشتر از همهی نظامها بر قدرت کامل آفرینندهاش و‬
‫‪3‬‬
‫علم و حکمت و آگاهی کاملش دللت دارد‪ ،‬تنظیم نموده است‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ همان‪.(18/49) ،‬‬‫ الدللة العقلیة فی القرآن‪ ،‬ص ‪.314‬‬‫‪ -‬مفتاح دارالسعادة‪.(1/259) ،‬‬

‫‪93‬ایمان به خدا‬

‫هشتم‪ -‬دلیل تسویه )تنظیم کردن و سامان دادن(‬

‫خداوند میفرماید‪ :‬ﭽ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎک ک ک ﮒ گ گ گ ﭼ النازعات‪» ٢٨ - ٢٧ :‬‬
‫دد پییس از مییرگ( شییما‬
‫ن معییاد !( آيییا آفرينییش )مجی ّ‬
‫)اي منكییرا ِ‬
‫تتر است يا آفرينییش آسییمان كیه خیدا آن را )بیا ايین همیه‬
‫سخ ‌‬
‫مآور و نظییم و نظییام شییگفت‪ ،‬بییالي سییرتان‬
‫عظمییت سرسییا ‌‬
‫ت؟ ارتفاع و بلنداي آن را بال برد و‬
‫همﭽون كاخي( بنا نهاده اس ‌‬
‫گسترشش داد‪ ،‬و آن را آراسته و پيراسته كرد و سر و سامانش‬
‫بخشيد‪ «.‬در جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝﰈ ﰉﰝﰝ ﰝﰝﰎﰉﰝﰝ‬
‫يبينییي و آنهییا را سییاكن و‬
‫ﰝ ﰒ ﰝ ﰝ ﭼ النمییل‪ »٨٨ :‬كوههییا را م ‌‬
‫يپنداري‪ ،‬در حالي كه كوهها ماننیید ابرهییا در سییير و‬
‫يحركت م ‌‬
‫ب ‌‬
‫حركت هستند )ﭼرا كه كوهها بخشي از كره زميیین بییوده و كییره‬
‫يگییردد(‪ .‬ايین سیاختار‬
‫زميین بیه دور خیود و بییه دور خورشیيد م ‌‬
‫ّ‬
‫خدائي است كه همه ﭼيز را محكم و استوار )و مرّتب و منظم(‬
‫آفريده است‪) .‬خداوندي كه حساب و نظام در برنییامه آفرينییش‬
‫يدهيیید بییس‬
‫او است( مسّلما ً وي از كارهائي كییه شییما انجییام م ‌‬
‫يگذارد( ‪«.‬‬
‫يجزا و سزا نم ‌‬
‫آگاه است )و كردار نيك و بدتان را ب ‌‬
‫و همﭽنین میفرماید‪:‬ﭽ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﭼ السجدة‪ » ٧ :‬آن كسي‬
‫است كه هر ﭼه را آفريد‪ ،‬نيكو آفريیید‪ ،‬و آفرينییش انسییان )اّول(‬
‫را از گل آغازيد «‬
‫تسویه‪ :‬به معنای نیکو کردن آفرینش و کامییل کییردن آن بییه‬
‫گونهای که مخلوق بییرای ادای وظیفهاش و رسیییدن بییه کمییالش‬
‫که برایش مقدر شده‪ ،‬آماده باشد و تمام قسمتهایش‪ ،‬متناسییب‬
‫و راست باشد به گونهای کییه هیییچ کییدام در کییار یکییدیگر خللییی‬
‫‪1‬‬
‫ایجاد نکند‪.‬‬
‫هرگاه به مظاهر تسویه در انسان بنگریییم‪ ،‬در هییر عضییوی از‬
‫اعضایش آشییکار اسییت کییه خداونیید آفرینییش آن را نیکییو کییرده‬
‫است‪ ،‬همان طور که میفرماید‪:‬ﭽ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭼ التين‪ » ٤ :‬ما‬
‫انسییان را )از نظییر جسییم و روح( در بهییترين شییكل و زيبییاترين‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬المدخل إلی الثقافة السلمیة‪ ،‬احمد جلی‪ ،‬ص ‪.75‬‬

‫‪94‬ایمان به خدا‬

‫هايم‪ «.‬انسانی‪ ،‬راست قامت و دارای اعضای راست‬
‫سيما آفريد ‌‬
‫‪1‬‬
‫و درست و زیبا‪ .‬همﭽنان که خداوند در جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽ‬
‫ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹﭼ النفطار‪» ٨ - ٧ :‬پروردگاري كه تو را‬
‫آفريده است و سپس سر و سامانت داده است و بعد معتییدل و‬
‫متناسبت كرده است‪ .‬و آن گاه به هر شكلي كه خواسته اسییت‬
‫تو را درآورده است و تركيب بسته اسییت‪ «.‬زیبییایی و راسییتی و‬
‫اعتدال در جسم و عقل و روان انسان و آشکار اسییت‪ .‬و همهی‬
‫اینها در وجودشان از لحاظ زیبایی و راسییتی بییا هییم هماهنگانیید‪.‬‬
‫دستگاههای عمومی جهت تشییکیل جسییم انسییان مثییل دسییتگاه‬
‫استخوانبندی و دستگاه عضییلت و دسییتگاه گوارشییی و دسییتگاه‬
‫تنفسی‪ ...‬و دیگر دستگاههای متعدد جسییم‪ ،‬همهشییان عجیییب و‬
‫شگفتانگیزند و همهی شگفتیهای مصنوعی کییه انسییان در برابییر‬
‫آنها حیرت زده می شود و شگفتیهای موجییود خییود را فرامییوش‬
‫میکنید‪ ،‬بیا آن قابیل مقایسیه نیسیت‪ .‬شیگفتیهای وجیود انسیان‪،‬‬
‫بیشتر و عمیقتر و دقیقترنیید و بییا هیییچ شییگفتی مصیینوعی قابییل‬
‫مقایسه نیست‪ 2.‬آفرینش انسان به این صورت راست و متعادل‬
‫ﭼیزی است که تدبر و تأمل طییولنی را میطلبیید‪ ،‬زیییرا آفرینییش‬
‫انسان به گونهای است که عقل کییاری از دسییتش برنمیآییید جییز‬
‫اقییرار بییه عظمییت خییدا و شییکرگزاری او‪ ،‬بییه خیاطر اینکییه اییین‬
‫خلقت را به انسییان بخشیییده اسییت و میتوانسییت انسییان را بییه‬
‫صورت دیگری که خود میخواست‪ ،‬بیافریند‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ الدللة العقلیة فی القرآن‪ ،‬ص ‪.294‬‬‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫‪95‬ایمان به خدا‬

‫وم‪ :‬توحید ربوبیت‬
‫مبحث س ّ‬

‫معنای توحید ربوبیت‪ ،‬این است که انسان اعتقاد جازم داشته‬
‫باشد که خداوند پروردگار و مالک و خالق و تدبیر کننییدهی امییور‬
‫هر ﭼیزی و روزی دهندهی آن است و تنها اوست که نفع و ضرر‬
‫میرساند و زنده میکند و میمیرانیید‪ .‬و تنهییا خداونیید اسییت کییه در‬
‫این هسییتی دخییل و تصییرف میکنیید‪ ،‬هییر ﭼییه بخواهیید‪ ،‬میشییود و‬
‫هرﭼه نخواهد نمیشود‪ .‬کسی یییا ﭼیییزی نمیتوانیید مییانع از ﭼیییزی‬
‫باشد که خدا داده و کسی یا ﭼیییزی نمیتوانیید ﭼیییزی را کییه خییدا‬
‫منع کرده‪ ،‬بدهد‪ .‬خیر به دست اوسییت و بازگشییت همهی کارهییا‬
‫به سوی اوست و او بر هر ﭼیزی تواناسییت‪ 1.‬اییین توحییید جهییت‬
‫تحقق اسلم بنده کافی نیست‪ ،‬بلکه باید حتما ً همراه آن‪ ،‬توحییید‬
‫الوهیت هم باشد‪ ،‬ﭼون خداوند متعال از مشرکان نقل میکند که‬
‫آنان‪ ،‬به توحید ربوبیت برای خدای یکتا اعتراف میکردند؛ خداوند‬
‫میفرماید‪ :‬ﭽ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣﯤ ﯥ ﯦ ﯧﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫الزمر‪ »٣٨ :‬اگر از مشركان بپرسي ﭼه كسییي آسییمانها و زميیین‬
‫ت؟ خواهند گفت‪ :‬خدا‪ .‬بگو‪ :‬آيا ﭼيزهائي را كه بجز‬
‫را آفريده اس ‌‬
‫يبينيد كه اگر خدا بخواهد زيان و‬
‫يخوانيد ﭼنين م ‌‬
‫خدا به فرياد م ‌‬
‫گزندي به من برساند‪ ،‬آنها بتوانند آن زيییان و گزنیید خداونییدي را‬
‫برطرف سازند؟ و يا اگر خدا بخواهد لطییف و مرحمییتي در حییق‬
‫من روا دارد‪ ،‬آنها بتوانند جلو لطف و مرحمتییش را بگيرنیید و آن‬
‫را باز دارند ؟ بگو‪ :‬خدا مرا بس است‪ .‬تو ّ‬
‫كل كنندگان تنها بییر او‬
‫تكيه و تو ّ‬
‫يكنند و بس‪ «.‬در جای دیگری میفرماید‪ :‬ﭽﮱ ﯓﯔ ﯕ‬
‫كل م ‌‬
‫ﯖﯗ ﯘﯙﯚﯛﯜﯝ ﯞﯟﯠ ﯡﯢﯣﯤﯥﯦﯧﯨﯩ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﯼی ی یﰝﰝﰝﰝﰝ‬
‫ﰝﰝﰝ ﭑ ﭒﭓﭔﭕﭖﭗپ پﭚﭛ ﭜﭝﭞﭟﭠﭡﭢﭣﭤ ﭥﭦﭧﭨ ﭩﭪﭫﭬﭭﭮﭯﭰﭱﭲ ﭳ ﭴ‬
‫ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭼ المؤمنون‪ » ٩٢ - ٨٤ :‬بگو‪ :‬زمين و كساني كه در زمين‬
‫هايد ؟! )بیر اسیاس نیداي‬
‫هستند از آن كيستند‪ ،‬اگر دانا و فرزان ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬المباحث العقدیة المتعلقة بالذکار‪.(1/348) ،‬‬

‫‪96‬ایمان به خدا‬

‫فطرت‪ ،‬و بداهت عقل( خواهند گفت‪) :‬همه كائنات‪ ،‬و از جملییه‬
‫يانديشییيد و‬
‫زمين و ساكنان آن( از آن خدايند‪ .‬بگو‪ :‬پس ﭼییرا نم ‌‬
‫يگرديد )كه تنها مالك كائنات شايسته پرستش است و‬
‫يادآور نم ‌‬
‫س ؟(‪ .‬بگو‪ :‬ﭼیه كسیي صیاحب آسیمانهاي هفتگیانه و صیاحب‬
‫ب ‌‬
‫ت؟ )آيا ملك كائنیات و فرمیانروائي بیر آنهیا از‬
‫عرش عظيم اس ‌‬
‫ت ؟(‪ .‬خواهند گفت‪ :‬از آن خییدا اسییت‪ .‬بگییو‪ :‬پییس ﭼییرا‬
‫آن كيس ‌‬
‫يگيريید )و خويشیتن را از فرجیام شیرك و‬
‫پرهيزگیاري پيیش نم ‌‬
‫كفر و عصيان نسبت به يزدان‪ ،‬صاحب و فرمانده جهییان بییه دور‬
‫هﭼيییز را‬
‫يداريد ؟!(‪ .‬بگو‪ :‬آيا ﭼه كسي فرمانییدهي بییزرگ هم ‌‬
‫نم ‌‬
‫در دسییت دارد )و ملییك فییراخ كائنییات و حكییومت مطلقییه بییر‬
‫يدهیید‬
‫ت؟( و او كسییي اسییت كییه پنییاه م ‌‬
‫موجودات‪ ،‬از آن او اس ‌‬
‫يتوان( از )عذاب( او پناه داد‪،‬‬
‫)هر كه را بخواهد( و كسي را )نم ‌‬
‫اگر فهميده و آگاهيد ؟! خواهند گفییت‪ :‬از آن خییدا اسییت‪ .‬بگییو‪:‬‬
‫پییس ﭼگییونه گییول )هییوي و هییوس و وسوسییه شییياطين را(‬
‫يكنيید‪ ،‬انگیار( جیادو و جنبیل‬
‫هگيري م ‌‬
‫يخوريد و )از حیق كنیار ‌‬
‫م ‌‬
‫يانگارنیید و قییرآن را‬
‫يشییويد؟ )ﭼنيیین نيسییت كییه ايشییان م ‌‬
‫م ‌‬
‫ينمايند( بلكییه‬
‫هسرائيها و دروغگوئيهاي پيشينيان قلمداد م ‌‬
‫افسان ‌‬
‫هايیم )كیه قیرآن اسیت و قیانون آئينیي‬
‫براي ايشان حیق را آورد ‌‬
‫است كه وسییيله سییعادت دنيییا و آخییرت همگییان اسییت( و آنییان‬
‫قطعییا ً دروغگوينیید )در ايیین كییه قییرآن را اسییاطير و اكییاذيب‬
‫يگويند(‪ .‬خداونیید نییه فرزنییدي بییراي خییود برگرفتییه‬
‫گذشتگان م ‌‬
‫است و نه خدائي با او )انباز( بوده است‪ ،‬ﭼرا كه اگر خییدائي بییا‬
‫يپرداخییت )و در نییتيجه‬
‫يبود‪ ،‬هر خدائي به آفريدگان خود م ‌‬
‫او م ‌‬
‫يگرديیید‪ ،‬و ايیین بییا‬
‫صییي اداره م ‌‬
‫هر بخشي از جهان بییا نظییام خا ّ‬
‫وحییدت نظییامي كییه بییر سراسییر هسییتي حییاكم اسییت‪ ،‬سییازگار‬
‫يبود( و هر يك از خدايان )براي توسعه قلمرو حكومت خییود(‬
‫نم ‌‬
‫يجسییت )و نظییام عییالم از هییم‬
‫بییر ديگییري برتییري و ﭼيرگییي م ‌‬
‫يكشيد(‪ .‬خییدا والتییر‬
‫يشد و جهان هستي به تباهي م ‌‬
‫گسيخته م ‌‬
‫هسرائيهائي( است كه ايشییان )خییداي‬
‫و بالتر از آن ﭼيزها )و ياو ‌‬
‫يگوينیید‪ .‬خییدا از پنهییان و آشییكار‬
‫را بدانها وصف و درباره او( م ‌‬
‫)همه آفريدگان( آگاه است )و سرتاسر هستي در قبضییه قییدرت‬
‫او است و نيازي براي اداره جهان به فرزند و شريك و كمك اين‬

‫‪97‬ایمان به خدا‬

‫و آن ندارد‪ ،‬و( لذا او پاك و دور از آن ﭼيزهائي است كه ايشییان‬
‫يگردانند‪ «.‬و می فرماید‪:‬ﭽ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ‬
‫شريك )خداوند جهان( م ‌‬
‫دعي ايمان به خدا هستند‪،‬‬
‫ﭯ ﭰ ﭼ يوسف‪» ١٠٦ :‬و اكثر آنان كه م ّ‬
‫يباشند‪ «.‬و دیگر آیات زیاد قرآنییی کییه نشییان میدهنیید‬
‫مشرك م ‌‬
‫‪1‬‬
‫کافران به خالقشان اقرار و اعتراف می کردند‪ .‬ولی آنیان غیییر‬
‫از خدا را میپرستیدند تا آنها را واسطه و شفیع بییین خییود و خییدا‬
‫قرار دهند‪ .‬با این وجود موقع گرفتار شدن به مصایب و سییختیها‬
‫و هنگام اضطرار و ناﭼاری از این خدایان دست بر میداشتند‪ .‬بییا‬
‫وجود اقرار به خدا به عنییوان خالقشییان‪ ،‬هیییچ نفییع و سییودی بییه‬
‫حالشان نداشت‪ ،‬ﭼون به وسیلهی این اقرار مسییلمان نشییدند و‬
‫اموال و خونها و ناموسشییان محفییوظ نشیید؛ ﭼییون آنییان توحییید‬
‫الوهیت را انکار کردند و به پروردگارشییان شییرک ورزیدنیید و بییه‬
‫لزمهی آنﭽه که بدان اقرار کردنیید‪ ،‬پایبنیید نبودنیید‪ ،‬ﭼییون لزمهی‬
‫‪2‬‬
‫توحید ربوبیت‪ ،‬توحید الوهیت میباشد‪.‬‬
‫توحید الوهیت به معنای منحصر کییردن تمییامی عبییادات بییرای‬
‫خدا میباشد‪ .‬انسان مؤمن وقییتی در ملکییوت خییدا تأمییل میکنیید‪،‬‬
‫احساس آرامش زیادی میکند و عظمت خدا را در آفرینشییاش و‬
‫حکمت سرشارش را در تدبیرش میبیند؛ ﭽ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﭼ‬
‫يرود‬
‫الملك‪ »٢٢ :‬آيا آن كسي كه نگونسار و بییر رخسییاره راه م ‌‬
‫بتر است‪ ،‬يییا كسییي كییه بییر پییا ايسییتاده و درسییت در راه‬
‫راهيا ‌‬
‫يدارد ؟ «‬
‫راست گام بر م ‌‬
‫سخن گفتن از عظمت خییدا‪ ،‬قلییب را از آرامییش پییر میکنیید و‬
‫تدبر و تأمل در آفرینش خدا‪ ،‬قلب را پر از ایمان میکنیید‪ .‬شییاعر‬
‫حق دارد که پس از تأمل در آفریدههای خداوند سییبحان‪ ،‬سییؤال‬
‫کند و بگوید‪:‬‬
‫قضضل للولیضضد بکضضی و‬
‫أجهش بالبکاء‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪.(1/353) ،‬‬‫‪ -‬اقتضاء الصراط‪ ،‬ص ‪.460‬‬

‫لضضدی الضضولدة مضضا‬
‫الذی أبکاکا‬

‫‪98‬ایمان به خدا‬

‫»به نوزادی که موقع ولدت گریه میکند‪ ،‬بگو‪ :‬ﭼه ﭼیزی تییو را‬
‫به گریه انداخته است؟«‬
‫و إذا تری الثعبضضان‬
‫مه‬
‫ُینف ُ‬
‫ث ُ‬
‫س ّ‬

‫فاسضضضضأله مضضضضن ذا‬
‫بالسموم حشاکا‬

‫»و هرگاه اژدها را میبینی که زهرش را میریییزد‪ ،‬از او بپییرس‬
‫ﭼه کسی از زهرهای تو دور است؟«‬
‫و اسضضضضضأله کیضضضضضف‬
‫تعیش یا ثعبان أو‬

‫م‬
‫تحیا و هذا الس ّ‬
‫یمل فاکا‬

‫»از او بپییرس ای اژدهییا! ﭼگییونه زنییدگی میکنییی یییا ﭼگییونه‬
‫زندهای در حالی که این زهر پر از دهانت است؟«‬
‫و اسأل بطون النحضضل‬
‫کیف تقاطرت‬

‫شضضضضضهدا و قضضضضضل‬
‫للشهد من حلک‬

‫»از شکم زنبور عسل بپرس که ﭼگونه عسل را میریزد و بییه‬
‫عسل بگو ﭼه کسی تو را شیرین کرده است؟«‬
‫بل سائل اللبن المص ّ‬
‫فی کان‬
‫بین دم و فرث ما الذی ص ّ‬
‫فاک‬
‫»بلکه از شیر خالص و پاکی که میان خیون و سییرگین اسییت‪،‬‬
‫بپرس ﭼه کسی تو را خالص و پاک کرده است؟«‬
‫و اسضضضضضأل شضضضضضعاع‬
‫الشمس یدنو و هی‬

‫أبعضضضد کضضضل شضضضیء‬
‫ماالذی أدناکا‬

‫»و از اشییعههای خورشییید کییه نزدیییک اسییت در حییالی کییه‬
‫خورشید از هر ﭼیزی دورتر است‪ ،‬بپرس ﭼه کسی تو را نزدیییک‬
‫کرده است؟«‬

‫‪99‬ایمان به خدا‬

‫یضضا أیهضضا النسضضان‬
‫مهل ً ما الذی‬

‫بضضالله جضض ّ‬
‫ل جللضضه‬
‫‪1‬‬
‫أغراکا‬

‫»ای انسان! کمی صبر کن‪ ،‬ﭼه ﭼیزی تو را به خدای عزوجییل‬
‫مغرور نموده است؟«‬
‫کسی که در آفرینش و ملکوت خییدای عزوجییل تأمییل و تفکییر‬
‫میکند‪ ،‬او را به رسوخ ایمان به خدای سبحان میکشاند‪ .‬به همین‬
‫خاطر خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽﮉﮊ ژﮌﮍ ﮎککک ﮒگگگﮖﮗﮘﮙ ﮚ‬
‫ﮛﮜ ﮝ ﮞﮟﮠ ﮡﮢﮣﮤﮥ ﮦﮧﮨﮩ ﮪ ﭼ آل عمران‪ »١٩١ - ١٩٠ :‬مسّلما ً در آفرينش‬
‫)عجيب و غريییب و منظ ّییم و مرت ّییب( آسیمانها و زميیین‪ ،‬و آمیید و‬
‫رفت )پياپي‪ ،‬و تییاريكي و روشییني‪ ،‬و كوتییاهي و درازي( شییب و‬
‫هها و دلئلي )آشكار براي شناخت آفريدگار و كمییال و‬
‫روز‪ ،‬نشان ‌‬
‫دانش و قدرت او( براي خردمنیدان اسییت‪ .‬كسیاني كیه خیدا را‬
‫ايستاده و نشسته و بر پهلوهايشان افتییاده )و در همییه اوضییاع و‬
‫تانگيز و‬
‫يكننیید و دربییاره آفرينییش )شییگف ‌‬
‫احییوال خییود( يییاد م ‌‬
‫يانديشییند )و نقشییه‬
‫هانگيز و اسرارآميز( آسمانها و زمين م ‌‬
‫دلهر ‌‬
‫دلربیییا و سیییاختار حيرتیییزاي آن‪ ،‬شیییور و غوغیییائي در آنیییان‬
‫يگوينیید ‪ (:‬پروردگییارا! ايیین‬
‫يانگيزد‪ ،‬و به زبان حال و قال م ‌‬
‫برم ‌‬
‫ي ؛ تو منّزه‬
‫ها ‌‬
‫)دستگاه شگفت كائنات( را بيهوده و عبث نيافريد ‌‬
‫و پاكي )از دست يازيدن به كار باطل !(‪ ،‬پس ما را )با توفيق بر‬
‫انجام كارهاي شايسته و بايسته( از عذاب آتش )دوزخ( محفوظ‬
‫دار‪«.‬‬
‫پس تأمل کن و کسی را که تییو را آفریییده تسییبیح و پرسییتش‬
‫‪2‬‬
‫کن‪ ،‬و بازگشت به سوی اوست‪.‬‬
‫از بارزترین صفات خدا که بر ربوبیتاش دللت میکنیید‪ ،‬صییفت‬
‫خلق میباشد‪ .‬محکم کاری و آفرینش بدیع تنها از جانب پروردگار‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ مع الله السم العظم‪ ،‬ص ‪.79‬‬‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪100‬‬

‫جهانیان است‪ .‬پس خدای عزوجل کسی است کییه مخلوقییات را‬
‫آفریده است و از جمله محکمکاریهای عظیییم او اییین اسییت کییه‬
‫قوانین و سیینتهای ثییابتی را بییرای اییین مخلوقییات قییرار داده کییه‬
‫برخییی قییوانین و سیینتهای عامانیید و همهی مخلوقییات را شییامل‬
‫میشوند و برخییی قییوانین و سیینتهای خاصییاند و تنهییا مربییوط بییه‬
‫برخی از مخلوقات میباشد‪ ،‬و مدار انضییباط آفریییدهها روی اییین‬
‫سنتها میباشد‪ .‬این سنتها نمیتوان به غیر خییدا نسییبت داد‪ ،‬ﭼییون‬
‫تنها خداوند متصف به ربوبیت است‪ .‬او در این زمینه تنهاسییت و‬
‫‪1‬‬
‫شریکی ندارد‪.‬‬
‫سنتهای عام‬

‫همهی کائنات در وجود مادیشان و حوادث و رویدادهای مادی‬
‫که در کائنات پیش میآیند‪ ،‬ماننیید رشیید و نمییو انسییان‪ ،‬حرکییت و‬
‫بیماری انسان و مانند آنها‪ ،‬و حوادث و رویدادهای کونی که روی‬
‫میدهند‪ ،‬همﭽون بارش باران‪ ،‬پشت سر هم آمدن شییب و روز و‬
‫دیگر متعلقات وجود میادی مخلوقیات خداونید‪ ،‬همگیی مشیمول‬
‫این سنتها قرار میگیرند‪ .‬پیییامبران و فرسییتادگان خداونیید اقییوام‬
‫خود را به مشاهده و تأمل و تفکیر در امثییال ایین سینتها دعییوت‬
‫می کردند‪ ،‬سنتهایی که در بردارندهی دللتهای زیادی بر عظمت‬
‫خالق و تدبیر زیبایش و آفرینش بدیعاش و تدبیر او مطابق سنن‬
‫و نظام و قوانیناش کیه خداونید بیا قیدرت خیویش آنهیا را وضیع‬
‫نموده است‪ .‬از جملهی این ارشادات‪ ،‬گفتهی نوح÷ بییه قییومش‬
‫است که خدا از زبان او میفرماید‪ :‬ﭽ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ‬
‫ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ ﭼ نوح‪ »2 ٢٠ - ١٥ :‬مگر‬
‫يبينيد كه خداونیید ﭼگییونه هفییت آسییمان را يكییي بییالي ديگییر‬
‫نم ‌‬
‫ت؟ و ماه را در ميان آنها تابان‪ ،‬و خورشییيد را ﭼییراغ‬
‫آفريده اس ‌‬
‫ت ؟ خدا است كه شما را از زمين به گونه‬
‫)درخشان( كرده اس ‌‬
‫شییگفتي آفريییده اسییت‪ .‬سییپس شییما را بییه همییان زميیین بییر‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ منهج الدعوة إلی العقیدة فی ضوء القصص القرآنی‪ ،‬ص ‪.29‬‬‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪101‬‬

‫يگرداند و( از‬
‫يگرداند‪ ،‬و بعد شما را به گونه شگفتي )زنده م ‌‬
‫م ‌‬
‫يآورد‪ .‬خداونید زميین را بیراي شیما گسیترده و‬
‫زمين بيیرون م ‌‬
‫ههاي وسيع آن بگذريد‪« .‬‬
‫فراخ كرده است‪ .‬تا از جاد ‌‬
‫سنتهای خاص‬

‫اما سنتهای خاص مربوط بییه خضییوع و فرمییانبرداری بشییر از‬
‫این سنتها میباشد‪ .‬بشر به اعتبار افراد و جامعهها و امتهییا‪ .‬اییین‬
‫خضییوع و فرمییانبرداری مربییوط بییه تصییرفات و افعییال و رفتییار‬
‫انسانها در زندگی و احوالی که دارند و نتییایجی کییه بییر افعییال و‬
‫کردار مترتب است همﭽون خوشبختی و عزت و ذلییت‪ ،‬قییوت و‬
‫ضعف‪ ،‬پیروزی و شکست‪ ،‬و دیگر امور اجتماعی در دنیا و جزاء‬
‫و سزایی کیه در آخیرت بیر آن میترتب اسیت؛ از جملیه خداونید‬
‫میفرماید‪ :‬ﭽ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﭼ العراف‪» ١٢٨ :‬موسي‬
‫به قوم خود گفت‪ :‬از خدا ياري جوئيد و شكيبائي كنيیید )و بدانيیید‬
‫كه فرعون بنده ناتواني بيیش نيسیت و فرمیانرواي مطلیق خیدا‬
‫است و( بيگمان خدا زمين را به كساني از بنییدگان خییود واگییذار‬
‫يكند كه خود بخواهد‪ ،‬و سییرانجام )نيییك و پسیینديده در گيییر و‬
‫م ‌‬
‫دار جهان( از آن پرهيزگاران است )آن كساني كه مراعات سنن‬
‫يدارند‪ .‬از قبيل اّتحییاد و اّتفییاق و اعتصییام بییه حییق و‬
‫و اسباب م ‌‬
‫اقامت عدل و صبر در برابر شدائد(‪ « .‬یعنی عاقبت پسندیده یییا‬
‫سییرانجام در دنیییا و آخییرت از آن پرهیزگییاران اسییت‪ 1.‬همﭽنییین‬
‫مانند آنﭽه که در قرآن پیرامون غییزوهی احیید نییازل شییده‪ ،‬مثییل‬
‫این آیه‪ :‬ﭽ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﭼآل عمران‪» ١٦٠ :‬اگر خداوند شما را ياري‬
‫كند )همان گونه كه در جنگ بدر ياري كییرد( هيییچ كییس بییر شییما‬
‫ﭼيره نخواهد شد ‪ «.‬از جملهی این سنتها با هییر دو نییوع ثییابت و‬
‫عموم‪ ،‬این آیه است‪:‬ﭽ ﰝ ﯼ ی ی ی ﰝ ﭼ الحزاب‪» ٦٢ :‬و در سّنت خدا‬
‫دگرگوني نخواهي ديد ‪ «.‬یعنی هرگز بییرای سیینت خییدا‪ ،‬تغییییر و‬
‫دگرگونی نمیبینی‪ ،‬بلکه سنت خدا ثابت و همیشگی است‪ 2.‬پییس‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ منهج الدعوة إلی العقیدة فی ضوء القصص القرآنی‪ ،‬ص ‪.30‬‬‫‪ -‬زبدة التفسیر‪ ،‬محمد سلیمان اشقر‪ ،‬ص ‪.560‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪102‬‬

‫هیچ پیامبری نیست مگر اینکیه قیومش را بییه سییوی ایین سیینتها‬
‫خصوصا ً نوع دوم که مربوط به احوال و اوضاع اجتماعی اسییت‪،‬‬
‫جهت رسیدن به توحید خالق راهنمایی کرده است‪.‬‬
‫پییس بییه وسیییلهی پنیید پییذیرفتن و انییدرز گرفتیین اسییت کییه‬
‫استقامت مطلوب در سلوک بشر تحقق مییابد‪ ،‬و نیز ضییوابط و‬
‫قواعد مورد انتظار در راه محقق نمودن بندگی خالص برای خدا‬
‫تحقق پیدا میکند‪ .‬به همین خاطر یکی از اهداف آوردن داستانها‬
‫در قرآن کریم‪ ،‬پنیید گرفتیین از ذکییر اییین سنتهاسییت کییه در اییین‬
‫داستانها آمده است‪ ،‬مانند سنت اخذ اسباب‪ ،‬سنت تدافع‪ ،‬سنت‬
‫خدا در یاری مؤمنان‪ ،‬سنت خدا در آزمایش و ابتلء‪ ،‬سیینت خییدا‬
‫‪1‬‬
‫در ظلم و سرکشی و مانند آنها‪.‬‬
‫توحید ربوبیت‪ ،‬بزرگترین برهان و دلیییل بییرای توحییید الییوهیت‬
‫میباشد‪ .‬توحید ربوبیت به نسبت توحید الوهیت نسبت مقدمه بییا‬
‫نتیجه را دارد‪ .‬پس هر کس معتقد باشد که این هسییتی پهنییاور و‬
‫عظیم‪ ،‬آفریننده و تدبیر کننده و مالک و تصییرف کننییدهای در آن‬
‫دارد‪ ،‬هییر کییاری بخواهیید میکنیید و قییدرت کامییل بییرای تغییییر و‬
‫دگرگییونی آن را دارد و او روزیدهنییدهی تمییامی آفریدههاسییت و‬
‫نفع و ضرر به دسییت اوسیت‪ ،‬میدهید و منیع میکنید‪ ،‬میمیرانیید و‬
‫زنده میکند‪ ،‬هنگام سییختیها و ناراحتیهییا نجییات میدهیید‪ ،‬و بییه داد‬
‫درمانده میرسد هر کس صادقانه به اینهییا معتقیید باشیید‪ ،‬حییب و‬
‫دوسیتی ایین آفریننیدهی عظییم در دلیش بیه وجیود میآیید‪ .‬ایین‬
‫محبت حتما ً نتیجهاش خضوع و فروتنی و خواری و فرمییانبرداری‬
‫و طیاعت و بنیدگی و بردگیی بیرای مالیک ایین هسیتی میباشید‪.‬‬
‫بسیار پیش میآید که خداونیید در کتییابش‪ ،‬از همهی مردمییان نییام‬
‫میبرد که او نعمتها را بر ایشان ارزانی داشته و با خلییق و روزی‬
‫و تمییامی نعمتهییا در حیق آنیان لطییف نمییوده اسییت‪ .‬پییس بییدین‬
‫‪2‬‬
‫صیییورت آنیییان را بیییه سیییوی عبیییادت وی راهنمیییایی میکنییید؛‬
‫میفرماید‪:‬ﭽﰝ ﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﯼی ییﰝﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝﰝﰈﰉ ﭼ فاطر‪ »٣ :‬اي‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ منهج الدعوة إلی العقیدة‪ ،‬ص ‪.36-30‬‬‫‪ -‬المباحث العقدیة المتعلقة بالذکار‪ 1/431) ،‬إلی ‪.(435‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪103‬‬

‫مردم! نعمتي را كه خدا به شما عطا فرموده است )با بییه جییاي‬
‫آوردن شكر و اداي حق آن( يادآوري كنيیید )و سییفله و ناسییپاس‬
‫نباشيد‪ ،‬و از كنار اين همه مییواهب و بركییات و امكانییات حيییات‪،‬‬
‫سییهل و سییاده نگذريیید‪ .‬بلكییه از خییود بپرسییيد(‪ .‬آيییا جییز اللییه‪،‬‬
‫هاي وجییود دارد كییه شییما را از آسییمان و زميیین روزي‬
‫آفريننیید ‌‬
‫برساند ؟ )نه! اص ً‬
‫ل(‪ .‬جز او خدائي وجود ندارد‪ .‬پس با اين حال‬
‫يگرائيیید‪،‬‬
‫يگرديد )و از راه راست به راه كج م ‌‬
‫ﭼگونه منحرف م ‌‬
‫يكنيیید ؟(‪.‬‬
‫يبريد و سجده م ‌‬
‫و به جاي يزدان براي بتان كرنش م ‌‬
‫«‬
‫مبحث ﭼهارم‪ :‬توحید اسماء و صفات‬

‫معنای توحید اسماء و صفات‪ ،‬ایمان به نام های نیک و صفات‬
‫وال که خداوند در کتابش برای خییود اثبییات نمییوده و پیییامبرع در‬
‫سنتاش برای او اثبات نموده‪ ،‬بدون تحریف الفاظ یا معانی آنهییا‬
‫و بدون تعطیل این نامها و صفات از راه نفیشان یا نفییی بعضییی‬
‫از آنها از خداوند و بدون کیفیت قائل شدن به آنهییا بییه وسیییلهی‬
‫محدود نمودن حقیقتشان و اثبییات کیفیییت معینییی بییرای آنهییا‪ ،‬و‬
‫‪1‬‬
‫بدون تشبیه این صفات به صفات مخلوقات‪ ،‬میباشد‪.‬‬
‫اول‪ -‬پایههایی که توحید اسماء و صفات بر اساس آنها‬
‫پایهگذاری میشود‬

‫توحید خداوند در اسماء و صفاتش‪ ،‬میطلبد که بییرای بیییان آن‬
‫تنها به کتاب خییدا و سیینت پیییامبرع مقییید باشیییم‪ .‬پییس اسییم یییا‬
‫صفتی که در این دو منبع نیامده‪ ،‬برای خدا نسازیم و خییدا را بییه‬
‫هیییچ یییک از آفریییدههایش تشییبیه نکنیییم‪ .‬پییس خداونیید سییبحان‬
‫متصف بر هر کمال و منزه و دور از هر نقصی میباشد‪ :‬ﭽﭑ ﭒ ﭓﭔ‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬الیمان‪ ،‬اثر دکتر محمد نعیم یاسین‪ ،‬ص ‪.27‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪104‬‬

‫ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜﭝ ﭞ ﭟﭠ ﭡ ﭢ ﭣﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭼ الشورى‪ » ١١ :‬او آفريننده‬
‫آسییمانها و زميیین اسییت‪ .‬او شییما را بییه صییورت مییرد و زن‪ ،‬و‬
‫ﭼهارپايان را به شكل نر و ماده درآورده است و بدين وسيله بر‬
‫يافزايیید‪.‬‬
‫آفرينش شما )انسانها و توليد و تكثير نسل حيوانهییا( م ‌‬
‫هيچ ﭼيزي همانند خدا نيست )و نه او در ذات و صفات به ﭼيزي‬
‫يمانیید‪ ،‬و نییه ﭼيییزي از ﭼيزهییاي‬
‫از ﭼيزهییاي آسییمان و زميیین م ‌‬
‫يمانیید( و او شیینوا و بينییا‬
‫آسمان و زمين در ذات و صفات بدو م ‌‬
‫ينمايیید‪ ،‬و از جملییه‬
‫است )و پيوسته بر كارگاه جهییان نظییارت م ‌‬
‫يپايد(‪ « .‬بر این اساس میتییوان‬
‫زاد و ولد انسانها و حيوانها را م ‌‬
‫این پایهها را نام ببریم‪:‬‬
‫‪ -1‬اسماء و صفات خدا‪ ،‬توقیفی است‪ .‬یعنی اسییم یییا صییفتی‬
‫را برای خدا ثابت نمیکنیم یا از او نفی نمیکنیم مگر به وسیییلهی‬
‫دلیلی از قرآن یییا سیینت‪ ،‬ﭼییون غیییر از اییین دو راه‪ ،‬راه دیگییری‬
‫برای این مهم وجود ندارد‪.‬‬
‫‪ -2‬ایمان به اینکه خدای متعال در اسماء و صفاتش شبیه هیچ‬
‫ییییک از آفرییییدههایش نیسیییت همیییان طیییور کیییه هییییچ ییییک از‬
‫آفریدههایش شبیه او نیسییت‪ ،‬و اگییر یکییی از مخلوقییات بییه اییین‬
‫اسماء و صفات‪ ،‬نامگذاری یا متصف شود‪ ،‬این تنهییا اشییتراک در‬
‫لفظ است و موجب مشابهت مخلوقات بییا خییدا در مییدلول اییین‬
‫اسماء و صفات نمیشود‪ .‬پس اسماء و صییفات خییدا بییه گییونهای‬
‫است که شایستهی خداست و اسم و صفتی که مخلوقات به آن‬
‫نامگذاری یا متصف میشوند‪ ،‬به گونهای است که شایسییته خییود‬
‫آن مخلوق است‪ .‬پس هر کدام به تناسب شأن خودش میباشیید‪.‬‬
‫خدای متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓﭔﭕﭖ ﭗ پپ ﭚ ﭛ ﭜﭝﭞ ﭟﭠ ﭡﭢ ﭣﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ‬
‫ﭼ الشورى‪» ١١ :‬او آفريننده آسمانها و زمين است‪ .‬او شما را به‬
‫صورت مرد و زن‪ ،‬و ﭼهارپايان را بیه شیكل نیر و میاده درآورده‬
‫است و بدين وسيله بر آفرينش شییما )انسییانها و توليیید و تكییثير‬
‫يافزايد‪ .‬هيچ ﭼيزي همانند خدا نيسییت )و نییه او‬
‫نسل حيوانها( م ‌‬
‫يماند‪ ،‬و‬
‫در ذات و صفات به ﭼيزي از ﭼيزهاي آسمان و زمين م ‌‬
‫نییه ﭼيییزي از ﭼيزهییاي آسییمان و زميیین در ذات و صییفات بییدو‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪105‬‬

‫يمانیید( و او شیینوا و بينییا اسییت )و پيوسییته بییر كارگییاه جهییان‬
‫م ‌‬
‫ينمايیید‪ ،‬و از جملییه زاد و ولیید انسییانها و حيوانهییا را‬
‫نظییارت م ‌‬
‫يپايد( ‪«.‬‬
‫م ‌‬
‫‪ -3‬صییفات خییدا‪ ،‬همهاش صییفات کمییال اسییت‪ .‬پییس خداونیید‬
‫سبحان کمال مطلق دارد و از هییر نقصییی منییزه و مبراسییت‪ .‬از‬
‫جمله ﭼیزهایی که در ارتباط با ایمان بییه اسییماء و صییفات خییدا‪،‬‬
‫معییرفتاش لزم اسییت اییین اسییت کییه انسییان مییؤمن از کیفیییت‬
‫اسماء و صفات خدا دل بکند و در این باره سؤال نکند‪ ،‬ﭼون بییا‬
‫هیچ کیفیتی دربارهی صفات خدا سؤال نمیشود‪ ،‬و در عین حییال‬
‫بداند و معتقد باشیید کییه اییین صییفات‪ ،‬معنییای معلییوم و روشیینی‬
‫دارند‪ .‬خداوند متعییال بنییدگانش را بییه ﭼیزهییایی کییه معنییایش را‬
‫نمیدانند‪ ،‬مورد خطاب قرار نداده و آنان را مکلف ننموده است‪.‬‬
‫به همین خاطر امام مالک و دیگر دانشمندان امییت اسییلمی بییه‬
‫کسی که دربارهی کیفیت استوای خدا بر تختاش‪ ،‬سییؤال کیرده‪،‬‬
‫گفتهاند‪ :‬استواء‪ ،‬معلوم و کیفیت آن مجهول است‪ ،‬ایمان به آن‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫واجب و سؤال کردن از آن‪ ،‬بدعت میباشد‪.‬‬
‫ربیعه استاد مالییک پیییش از او گفتییه اسییت‪ :‬اسییتواء معلییوم و‬
‫کیفیت آن مجهول است‪ .‬خدا اییین مسییأله را بیییان کییرده و ابلغ‬
‫‪2‬‬
‫آن وظیفهی پیامبر و بیان آن وظیفهی ماست‪.‬‬
‫وم‪ -‬ادلهی توحید اسماء و صفات‬
‫د ّ‬

‫هیچ سورهی از قرآن کریم نیست که خالی از ذکیر اسیمی از‬
‫اسماء خدا یا صفتی از صفات او باشد‪ .‬از جمله سورهی اخلص‬
‫کییه کییامل ً از اسییماء و صییفات خییدا بحییث میکنیید‪ ،‬خییدای متعییال‬
‫میفرماید‪:‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭼ الخلص‪» ٤ - ١ :‬‬
‫سرورِ والي برآورنده اميیدها و‬
‫بگو‪ :‬خدا‪ ،‬يگانه يكتا است‪ .‬خدا‪َ ،‬‬
‫برطییرف كننییده نيازمنییديها اسییت‪ .‬نییزاده اسییت و زاده نشییده‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ فتاوی ابن تیمیه‪.(3/58) ،‬‬‫‪ -‬همان‪ (3/58) ،‬حمایة الرسول حمی التوحید‪ ،‬ص ‪.255‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪106‬‬

‫يباشیید‪ «.‬در اییین سییوره‬
‫است‪ .‬و كسییي همتییا و همگییون او نم ‌‬
‫خداوند سبحان‪ ،‬خودش را به احد و صمد )یگانه و یکتا و بی نیاز‬
‫بودن( متصف نموده است‪ .‬این دو وصف نشان دهندهی اتصاف‬
‫‪1‬‬
‫خدا به نهایت کمال مطلق میباشد‪.‬‬
‫معنای »صمد« این است که خدا از هییر کسییی بینیییاز‪ ،‬و هییر‬
‫کسی نیازمند اوست‪ .‬این مفهوم بییر اثبییات بینیییازی خییدا از هییر‬
‫مخلوق و تنزیه او از نیازمند بییودن بییه مخلوقییات دللییت میکنیید‪.‬‬
‫اثبات به این معناست که هر ﭼیزی به او بییر میگییردد‪ ،‬ﭼییون او‬
‫متصف به تمامی صفات کمال است‪ .‬پس او بر هر ﭼیییزی قییادر‬
‫است و هر ﭼه بخواهد میکند و آفرینش و فرمان و جییزا و سییزا‬
‫به دست اوست‪ ،‬و غیر خدا هر نیرو و توانی که داشته باشیید‪ ،‬از‬
‫جییانب خداسییت هییر گییاه خییدا خواسییت آن را بییاقی میگییذارد و‬
‫هرگاه خواست آن را میگیرد‪ .‬پس بازگشت و مقصود بییه سییوی‬
‫‪2‬‬
‫خداوند سبحان است‪.‬‬
‫تنزیه به این صورت اسییت کییه خداونیید متعییال از هییر ﭼیییزی‬
‫بینیاز است‪ .‬پس به هیچ صورتی‪ ،‬در خدا نیاز وجود ندارد‪ ،‬نییه در‬
‫وجودش‪ ،‬ﭼون خدا اولی است کییه ﭼیییزی قبییل از او نبییوده و او‬
‫کسی است که نزاییده و زاده نشده است‪ ،‬و نه در بقایش ﭼون‬
‫او کسی است که غذا میدهد و به او غذا داده نمیشییود‪ ،‬و نییه در‬
‫افعالش‪ .‬پس خییدا شییریک و پشییتیبانی نییدارد‪ 3.‬همییان طییور کییه‬
‫توصیف خدا به اینکه او یکتا و بینیاز است‪ ،‬بر متصف بودن خییدا‬
‫به کمال مطلق دللت میکند‪ .‬همﭽنین ایین دو وصیف بیر معنیای‬
‫دیگری دللت میکنند و آن نفی ولدت و تولید از خداوند سییبحان‬
‫است؛ خدا میفرماید‪ :‬ﭽ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﭼ‬
‫م؟! در‬
‫النعام‪ »١٤ :‬بگو‪ :‬آيا غير خدا را معبیود و يیاور خییود بگيیر ‌‬
‫يدهد‬
‫صورتي كه او آفريننده آسمانها و زمين است و او روزي م ‌‬
‫)و رازق همگان او اسییت و همییه بییدو نيازمندنیید( و بییه او روزي‬
‫يشود )و نيازمند كسي نيست(‪ .‬بگو‪ :‬به من دستور داده‬
‫داده نم ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ علوالله علی خلقه با اندکی تصرف‪ ،‬ص ‪.28‬‬‫ همان‪ ،‬صص ‪.29-28‬‬‫‪ -‬علوالله فی خلقه‪ ،‬ص ‪.29-28‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪107‬‬

‫مییت‪ ،‬خويشییتن‬
‫شده است كه نخستين كسي باشم كه )از ايیین ا ّ‬
‫را خالصییانه تسییليم فرمییان خییدا كنیید و( مسییلمان باشیید )و نيییز‬
‫خداوند به من دستور داده است كه( از زمره مشییركان مبییاش‪.‬‬
‫« در جای دیگری میفرماید‪ :‬ﭽ ﭳ ﭴ ﭵﭶ ﭷﭸ ﭹﭺ چﭼ ﭽ ﭾ ﭿﮀ ﮁ ﮂﮃ ﮄﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ‬
‫ﮊ ژﭼ الذاريات‪ »٥٨ - ٥٦ :‬من پريها و انسانها را جز براي پرستش‬
‫هام‪ .‬میین از آنییان نییه درخواسییت هيییچ گییونه رزق و‬
‫خود نيافريیید ‌‬
‫يخواهم كه میرا خیوراك دهنید‪ .‬تنهیا خیدا‬
‫يكنم‪ ،‬و نه م ‌‬
‫روزي م ‌‬
‫يرسان و صاحب قدرت و نيرومند است و بس‪« .‬‬
‫روز ‌‬
‫ﭼون »أحد« کسی است کییه همتییا و ماننیید و نظیییری نییدارد‪.‬‬
‫پس محال است که رفیق و فرزندی داشته باشد‪ ،‬خداوند متعال‬
‫میفرماید‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﯼ ی ی ی ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰈ ﰉ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ النعام‪» ١٠١ :‬‬
‫خدا كسي اسییت كییه آسییمانها و زميیین را از نيسییتي بییه هسییتي‬
‫آورده است‪ .‬ﭼگونه ممكن است فرزندي داشته باشد‪ ،‬در حییالي‬
‫كه او همسري ندارد ؟ )همسییر و فرزنیید بايیید از جنییس شییوهر‬
‫يهمتا است( و همه ﭼيز را او آفريده است‬
‫باشد و خدا يگانه و ب ‌‬
‫يسییازند( و او‬
‫)از جملییه اشییخاص و اشییيائي را كیه شییريك او م ‌‬
‫آگاه از هر ﭼيز است )و آنﭽه گويند و كنند از ﭼشم خدا پوشییيده‬
‫يگردد(‪ «.‬در این آیه هماننییدی‬
‫يپاداش و پادافره نم ‌‬
‫يماند و ب ‌‬
‫نم ‌‬
‫مخلوقییات بییا خییالق نفییی شییده اسییت‪ .‬خییدا در جییای دیگییری‬
‫میفرماید‪:‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭼ النعام‪ » ١ :‬ستايش‬
‫خداوندي را سزا است كیه آسییمانها و زميین را آفريیده اسیت و‬
‫هاي‬
‫تاريكيها و روشنائي را ايجاد كرده است )كه هر يك سود ويژ ‌‬
‫صي در بردارند و دلئل بییاهر و براهيیین قییاطعي بییر‬
‫و حكمت خا ّ‬
‫وجییود خداينیید( ولییي بییا ايیین وصییف‪ ،‬كسییاني كییه منكییر وجییود‬
‫يكننیید‪« .‬‬
‫پروردگار خويشند )براي آفريدگار خود بتان را( انباز م ‌‬
‫یعنییی غیرخییدا را همتییای خییدا قییرار میدهنیید‪ .‬پییس از میییان‬
‫آفریدههای خدا‪ ،‬کسی را همتا و نظیر خدا قیرار میدهنید‪ 1.‬مثیال‬
‫این‪ ،‬این فرمودهی خدا است‪:‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پپ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭼ مريم‪:‬‬
‫‪ »٦٥‬پروردگار آسمانها و زميیین و آنﭽییه در ميییان ايیین دو اسییت‪.‬‬
‫يشییود(‬
‫پس )حال كه ﭼنين است و همه خطییوط بییدو منتهییي م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬من عقیدة المسلمین فی صفات رب العالمین‪ ،‬ص ‪.62‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪108‬‬

‫تنها او را پرستش كن‪ ،‬و بییر عبییادت او بییر دوام و شییكيبا بییاش‪.‬‬
‫مگر شبيه و همانندي براي خدا )كییه خییالق‪ ،‬رازق‪ ،‬عییالم‪ ،‬قییادر‪،‬‬
‫ي‪ ،‬قّيوم و‪ .. .‬باشد( پيدا خواهي كرد )تا دست نياز به سوي او‬
‫ح ّ‬
‫ي ؟(‪ « .‬یعنییی هیییچ هییم نییامی نییدارد‪ .‬شییریک و همتییا و‬
‫دراز كن ‌‬
‫نظیری ندارد که هم نیام او باشید‪ .‬در ایین آییه خداونید تشیبیه و‬
‫تمثیل را انکار نموده است‪ .‬بدین صورت برای ما روشن میشود‬
‫که منزه داشتن خداوند سبحان از عیبها و نقصها‪ ،‬برای ذات خدا‬
‫واجب است‪ ،‬همان طییور کییه سییورهای اخلص بییر اییین مطلییب‬
‫‪1‬‬
‫دللت دارد‪.‬‬
‫وم‪ -‬نامهای نیکوی خدا‬
‫س ّ‬

‫پروردگارمان نامهایی دارد که خودش را با آن نامگذاری کرده‬
‫است‪ .‬برخی از این نامها در کتابش نازل فرموده‪ ،‬مانند نامهییای‬
‫موجییود در قییرآن‪ ،‬و برخییی از اییین نامهییا‪ ،‬خداونیید بییه برخییی از‬
‫بندگانش‪ ،‬از قبیل پیامبران و فرستادگان و فرشتگان مقییرب یییا‬
‫هر کسی که خدا خود بخواهد‪ ،‬یاد داده است‪ .‬و برخی از اسماء‬
‫خداوند سبحان خداوند سبحان‪ ،‬خدا در علم غیب نزد خود پنهییان‬
‫نموده کسی آن را نمییی دانیید‪ ،‬اییین بییدان خییاطر اسییت معییانی‬
‫عظمت از آن خداست و مخلوقات نمیتواننیید آنهییا را درک کننیید؛‬
‫ﭼون خدا معبود حقیقی است‪ ،‬جمال مطلق‪ ،‬کمال مطلق‪ ،‬جلل‬
‫مطلییق‪ ،‬عظمییت کامییل‪ ،‬قییدرت کامییل مخصییوص اوسییت‪ .‬پییس‬
‫خداوند متعال نامها و صفاتی دارد که جز او کسی به آنها احاطه‬
‫ندارد‪.‬‬
‫‪ -1‬اسماء خداوند متعال زیادند‬

‫بلکه همان طور که پروردگارمان فرموده است‪:‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ‬
‫ﰝ ﰝﰝ ﰝﰝﯼی یی ﰝﰝ ﰝﰝﭼ الكهف‪ »١٠٩ :‬بگو‪ :‬اگر دريا براي )نگارش‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪109‬‬

‫شیییماره و صیییفات و ويژگيهیییاي( موجیییودات )جهیییان هسیییتي(‬
‫يگيرد پيش از آن كه )سخن‬
‫پروردگارم جوهر شود‪ ،‬دريا پايان م ‌‬
‫از تعداد و حقیائق و رمیوز( موجیودات پروردگیارم پايیان پیذيرد‪،‬‬
‫هرﭼند هم همسان آن دريا را به عنوان كمییك بییدان بيفزائيییم )و‬
‫مر ّ‬
‫كب و جوهرش نمائيم( ‪ «.‬در جای دیگری میفرماید‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ‬
‫ﰝﰝﰝﰝﰝ ﯼی یی ﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝ ﰈﰉﭼ لقمان‪ »٢٧ :‬اگر همه درختاني كه‬
‫روي زمين هستند قلم شوند‪ ،‬و دريا )بییراي آن مرك ّییب گییردد( و‬
‫هفت دريا كمك اين دريا شود )و با آن مخلوقات خییدا يادداشییت‬
‫يشییكنند و مر ّ‬
‫يخشییكند‪ ،‬ولییي( مخلوقییات‬
‫كبهییا م ‌‬
‫گردد‪ ،‬قلمها م ‌‬
‫يدانیید ﭼییه‬
‫يگيرند‪ .‬خداوند عزيز و حكيییم اسییت )م ‌‬
‫خدا پايان نم ‌‬
‫ﭼيزها را بايد بيافريند و ﭼگونه بيافريند(‪ « .‬پییس معییانی حمیید و‬
‫ستایش و مجد و عظمت و کمال و قوت و قدرت و تسییلط کییه‬
‫ن خداست‪ .‬عقل او را در نمییابیید و‬
‫بشر بدانها احاطه ندارد‪ ،‬از آ ِ‬
‫ادارک به کنه ذاتش نمیرسد‪ .‬حدیثی که از اسماء خداوند سییخن‬
‫میگوید‪ ،‬سفارش محدود نمودن نامهای نیکوی خداوند بییه نییود و‬
‫نه اسم نیست‪ ،‬ﭼون پیامبرع در حدیث صحیحی که ابن مسییعود‬
‫س روایتش کرده‪ ،‬با پروردگارش مناجات کرده و او را به فریاد‬
‫خوانده که‪» :‬أسألک بکل اسم هو لک سمیت به نفسضضک‪،‬‬
‫أو أنزلتضضه فضضی کتابضضک‪ ،‬أو علمتضضه أحضضدا ً مضضن خلقضضک‪ ،‬أو‬
‫استأثرت به فی علم الغیضضب عنضضدک«‪» 1:‬بییه وسیییلهی هییر‬
‫اسمی که از آن توست و خودت را با آن نامگییذاری کییردهای یییا‬
‫آن را در کتییابت نییازل کییردهای‪ ،‬یییا بییه یکییی از مخلوقییاتت یییاد‬
‫دادهای یا آن را در علم غیب نیزد خیودت پنهیان کیردهای‪ ،‬از تیو‬
‫مسألت مینمایم‪«.‬‬
‫در حدیث شفاعت آمده کییه پیییامبرع زییر عیرش خیدا سیجده‬
‫میکند‪ ،‬پس خدا ستایشهایی را به او یاد میدهد که قبل ً بییه او یییاد‬
‫‪2‬‬
‫نداده بود‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ مسند احمد‪ ،‬شمارهی ‪ 3712‬و حاکم )‪.(1/508‬‬‫‪ -‬بخاری‪ ،‬شماره ی ‪ 7410‬و مسلم شمارهی ‪.193‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪110‬‬

‫‪ -2‬اسماء خدای متعال توقیفیاند‬

‫پس کسی حق ندارد کییه اسییمی را بییرای خییدا درسییت کنیید‪.‬‬
‫ﭼون اسماء خدا آن است که در قرآن یییا سیینت بییا صییفت اسییم‬
‫مثل خالق‪ ،‬باری‪ ،‬مصییور‪ ،‬ملییک‪ ،‬قییدوس‪ ،‬سییلم‪ ،‬عزیییز‪ ،‬حکیییم‪،‬‬
‫علی‪ ،‬عظیم‪ ،‬مؤمن و مهیمن و‪ ...‬آمده است‪.‬‬
‫‪ -3‬برخی از نامهای نیکوی خدا فقط به خدا اختصاص دارد‬

‫پس جایز نیست که غیر خدا‪ ،‬با این نامها نامگذاری شییوند و‬
‫این نامها عبارتند از »الرحمن« و »الله«‪ :‬ﭽ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ﭼالسراء‪:‬‬
‫ن « بییه كمییك طلبيیید‬
‫‪ »١١٠‬بگو‪) :‬خدا را( با » اللییه « يییا » رحم ‌‬
‫دد بییه فريییاد‬
‫)فرقي نم ‌‬
‫يكنیید‪ ،‬و خییدا را بییه نامهییا و صییفات متعی ّ‬
‫خوانییدن‪ ،‬مخییالف توحيیید نيسییت( ‪ «.‬بییه همییین خییاطر کسییی از‬
‫انسانها هرگز به این دو نام‪ ،‬نامگذاری نمیشود و اگر این کییار را‬
‫بکند‪ ،‬خداوند او را تکه تکه میکند‪ .‬پس »اللییه« و »الرحمیین« از‬
‫نامهیایی اسیت کیه کسیی جیز خداونید متعیال بیدانها نامگیذاری‬
‫‪1‬‬
‫نمیشود‪.‬‬
‫‪ -4‬برخی از نامهای خدا جایز است که به تنهایی ذکر‬
‫شوند‬

‫مانند عزیز‪ ،‬حمید‪ ،‬حکیییم‪ ،‬رحیییم‪ ،‬علیییم‪ ،‬خییبیر‪ ،‬بصیییر و‪ ...‬و‬
‫مانند آنها‪ .‬پس تو میتوانی با این نامها خدا را صییدا بزنییی و او را‬
‫به فریاد بخوانی و او را بشناسی‪ .‬و برخی از نامهای خییدا فقییط‬
‫با نظیر خود ذکر میشوند‪ ،‬مثل ً مانند اینکه خداوند متعال را ﭼنین‬
‫توصیییف کنییی‪» :‬النییافع الضییار«‪» ،‬القییابض الباسییط« و دیگییر‬
‫نامهایی که متضاد دارند‪ .‬پس اگر پروردگار ﭼنین توصیییف شییود‬
‫که او فقط »الضار« یا فقط »القابض« اسییت و بییس‪ ،‬اییین کییار‬
‫معنایی را می رساند که لیق مجد و کییرم و عظمییت و کمییال و‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مع الله‪ ،‬ص ‪.24‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪111‬‬

‫قداست خدا نیست‪ .‬به همین خاطر اییین گییونه نامهییا بییه تنهییایی‬
‫ذکر نمیشوند‪ ،‬بلکه تنها همراه متضاد و مقابلشان ذکر میشوند‪.‬‬
‫‪ -5‬معنای شمردن نامهای خدا در حدیث پیامبرع‬

‫که‪ :‬خدا نود و نه اسم دارد‪ ،‬هرکییس اییین اسییماء را بشییمارد‪،‬‬
‫داخل بهشت میشود‪ ،‬شامل اموری ﭼند میشود از جمله‪:‬‬
‫الف‪ -‬شناخت این نامها و حفییظ آنهییا‪ ،‬بییه گییونهای کییه انسییان‬
‫بتواند آنها را بشمارد‪ .‬جماعتی از دانشییمندان اسییلمی همﭽییون‬
‫زجاج‪ ،‬ابن منده‪ ،‬ابن حزم‪ ،‬ابوحامد غزالی‪ ،‬ابن عربییی‪ ،‬قرطییبی‬
‫و دیگر مصنفان و دانشمندان اسلمی به نام بردن و شییمردن و‬
‫استخراج این نامها از قرآن و سنت صحیح نبوی اعتنا نمودهانیید‪.‬‬
‫این امر در مفهوم احصییا و شییمردن نامهییای نیکییوی خییدا داخییل‬
‫است و برای انسان فضیلت عظیمییی اسییت کییه اسییماء خییدا را‬
‫‪1‬‬
‫بشناسد و آنها را تلوت نماید و خدا را با آنها بخواند‪.‬‬
‫ب‪ -‬از جملییه معییانی احصییاء اسییماء خییدا‪ ،‬معرفییت معییانی‬
‫آنهاست‪ ،‬ﭼون این نامها‪ ،‬نامهای رمزی و وهمی و جامد و مبهییم‬
‫نیستند‪ ،‬بلکه به زبان عربی هستند و از انسان خواسته شده کییه‬
‫معانی آنها را فهم کنیید تیا اینکییه وقییتی ایین اسیماء را میخوانید‪،‬‬
‫معنادار باشند و تنها تکییرار الفییاظ نباشییند‪ .‬ذات اییین امییر‪ ،‬ﭼیییز‬
‫عظیمی است و درون را پربرکت و پاک و مزکی میکنیید و قلییب‬
‫و عقل و روان را سالم مینماید‪.‬‬
‫ج‪ -‬پافشاری دعا با این اسماء؛ همان طور که خداونیید متعییال‬
‫میفرماید‪:‬ﭽ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭼالعراف‪» ١٨ :‬خدا داراي زيباترين‬
‫نامها اسییت )كییه بییر بهییترين معییاني و كییاملترين صییفات دللییت‬
‫ينمايند‪ .‬پس به هنگییام سییتايش يییزدان و درخواسییت حاجییات‬
‫م ‌‬
‫خويش از خداي سبحان( او را بدان نامها فرياد داريد و بخوانيیید‪،‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.26‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪112‬‬

‫و به ترك كساني بگوئيد كییه در نامهییاي خییدا بییه تحريییف دسییت‬
‫يبرند كه از نظر لفییظ يییا معنییي‪،‬‬
‫ههائي به كار م ‌‬
‫ييازند )و واژ ‌‬
‫م ‌‬
‫منافي ذات يا صفات خدا است( ‪«.‬‬
‫واجب است که به وسیلهی نام خدا‪ ،‬از خدا ﭼیزی را خواست‬
‫به همین خاطر گفته شده که‪:‬‬
‫ن ب ُّنضضی‬
‫ل تسأل ّ‬
‫آدم حاجة‬

‫و سضضضضضل الضضضضضذی‬
‫أبوابه لُتحجب‬

‫»حاجت خود را از بنی آدم مخواه‪ ،‬بلکییه از کسییی بخییواه کییه‬
‫دروازههایش روی کسی بسته نیست‪«.‬‬
‫اللضضضه یغضضضضب إن‬
‫ترکت سؤاله‬

‫ی آدم حیضضضن‬
‫و ُبنضضض ّ‬
‫ُیسأ ُ‬
‫ل یغضب‬

‫»خدا اگر از وی ﭼیزی نخیواهی‪ ،‬نیاراحت میشییود ولیی بنیآدم‬
‫وقتی از وی ﭼیزی بخواهی‪ ،‬ناراحت میشود‪«.‬‬
‫پس به وسیلهی نامهای نیکوی خدا با اعتدال خدا را بییه فریییاد‬
‫میخوانیم‪ ،‬به این صورت که خدا را فریاد بخییوانی و از او ﭼیییزی‬
‫را درخواست کنی و به او امیدوار باشی در هر ﭼیزی از امر دنیا‬
‫و آخرتت که به تو می رسد‪ ،‬خواه آن ﭼیز برایت خوشایند باشیید‬
‫و خواه از آن بدت آید‪ .‬یا خییدا را بییه وسیییلهی اییین نامهییا بییا دل‬
‫دادن به معانیاش و تأمل و تدبر در آنها و تعبد به مقتضایشییان و‬
‫تسبیح و ستایش و تمجید و تهلیل و تکبیر و دعا و ذکر و خضییوع‬
‫‪1‬‬
‫و خشوع قلب‪ ،‬به فریاد بخوانی‪.‬‬
‫ح‪ -‬در دل داشتن معانی این اسماء؛ ﭼییون بییدترین ﭼیییزی کییه‬
‫انسان بییدان گرفتییار اسییت‪ ،‬غفلییت و غییرق شییدن در مادیییات و‬
‫تعلقییات مییادی میباشیید و بهییترین درمییان دلهییا‪ ،‬در دل داشییتن‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.27‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪113‬‬

‫عظمت خدای دانندهی غیبها و عییادت دادن درون بییه معرفییت و‬
‫ایمان به خدا اسییت تییا اینکییه بییه اییین درجییه برسییی کییه خییدا را‬
‫طوری بپرستی که گویی او را میبینی‪ 1.‬این امییر بییه روی آوردن‬
‫انسان به طاعت و نشاط و ﭼالکی در مسیییر بنییدگی میافزاییید‪،‬‬
‫همان طور که خداوند سبحان میفرماید‪ :‬ﭽ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﭼ‬
‫يبينیید بییدان گییاه كییه‬
‫الشعراء‪ »٢١٩ - ٢١٨ :‬آن خدائي كه تو را م ‌‬
‫يبينیید( حركییت‬
‫يخيییزي‪ .‬و )همﭽنيیین م ‌‬
‫جیید( برم ‌‬
‫)بییراي نمییاز ته ّ‬
‫)قيام و ركییوع و سییجود و نشسییت و برخاسییت( تییو را در ميییان‬
‫)صف جماعت( سجده برندگان‪ « .‬همﭽنین در دل داشتن معانی‬
‫این اسماء به روی گردان انسان مؤمن از گناه و دوری از آن‪ ،‬و‬
‫سرعت بخشیدن به ریشهکن کردن گناه‪ ،‬میافزاید‪ .‬همﭽنییین بییه‬
‫تییوان و نیییرو در تییوبه و بازگشییت از وحشییت قلییب و دوری از‬
‫پروردگار و آنﭽه انسان را میترساند از قبیل خشم و عتییاب خییدا‬
‫‪2‬‬
‫یا بازخواست بنده به خاطر اصرار بر گناه میافزاید‪.‬‬
‫از بهییترین نتایییج اییین اسییماء آرامییش و متییانت و وقییار و‬
‫کنارهگیری از مردم و دوری فروتنی و ذلت برای صاحب قییدرت‬
‫و مقام و روی آوردن به خدای عزوجل میباشیید‪ .‬شییاید از جملییه‬
‫احصای اسییماء خییدا‪ ،‬ایین اسییت کییه تبییدیل بییه مییاده ی جییدل و‬
‫سییتیزهجویی نشییود کییه نییتیجهاش معرفییت قلییبی نیسییت‪ .‬البتییه‬
‫تحقیق علمی که انسان را به مقصود میرساند‪ ،‬مطلوب است و‬
‫‪3‬‬
‫برای کسی که خواستار طی راه است‪ ،‬لزم است‪.‬‬
‫چهارم‪ -‬صفات الهی‬

‫صفات الهی به ﭼهییار دسییته تقسیییم میشییود‪ :‬صییفات عقلییی‪،‬‬
‫صفات خییبری‪ ،‬صییفات ذاتییی و صییفات فعلییی اختیییاری‪ .‬صییفات‬
‫عقلی و خبری در قرآن و سنت آمده است‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ همان‪ ،‬ص ‪.28‬‬‫ همان‪.‬‬‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪114‬‬

‫‪ -1‬صفات عقلی‬

‫صفاتی است که به وسیییلهی عقییل میتییوان بییه آنهییا اسییتدلل‬
‫کرد‪ .‬پس راه اثبات این صییفات‪ ،‬سییمع و بصییر اسییت‪ .‬برخییی از‬
‫صفات عقلی عبارتند از‪ :‬علم‪ ،‬قدرت‪ ،‬اراده‪ ،‬حیات‪ ،‬سمع‪ ،‬بصر‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫کلم‪ ،‬رحمت‪ ،‬حکمت‪ ،‬علو‪ ،‬بلندی و مانند آنها‪.‬‬
‫‪ -2‬صفات خبری‬

‫صفاتی است که عقل به تنهایی نمی تواند آنها را درک کنیید و‬
‫از طریق نصوص میتوان آنها را اثبات نمود‪ .‬پییس راه اثباتشییان‪،‬‬
‫فقط وارد شییدن خییبر صییادق میباشیید‪ .‬برخییی از صییفات خییبری‬
‫عبارتند از‪ :‬صورت‪ ،‬دو دست‪ ،‬ﭼشم‪ ،‬نشستن روی تخت و مانند‬
‫آنها‪ 2.‬ایمان به صفات خبری همﭽون صفات عقلی واجب است‪،‬‬
‫بدون آنکه تمثیل و تعطیل و تحریف و کیفیت قائل شدن صورت‬
‫گیرد‪ 3.‬خداوند متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﭡ ﭢ ﭣﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭼ الشورى‪» ١١ :‬‬
‫هيچ ﭼيزي همانند خدا نيست )و نه او در ذات و صفات به ﭼيزي‬
‫يمانیید‪ ،‬و نییه ﭼيییزي از ﭼيزهییاي‬
‫از ﭼيزهییاي آسییمان و زميیین م ‌‬
‫يمانیید( و او شیینوا و بينییا‬
‫آسمان و زمين در ذات و صفات بدو م ‌‬
‫ينمايیید‪ ،‬و از جملییه‬
‫است )و پيوسته بر كارگاه جهییان نظییارت م ‌‬
‫يپايد( ‪«.‬‬
‫زاد و ولد انسانها و حيوانها را م ‌‬
‫‪ -3‬صفات ذاتی‬

‫صفاتی است که ذات خییدا از آن جییدا نیسییت‪ ،‬بلکییه از ازل و‬
‫ابد این صفات لزم و همراه ذات خداوند میباشد‪ ،‬ماننیید حیییات‪،‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ علوالله علی خلقه‪ ،‬ص ‪.60-59‬‬‫ همان‪ ،‬ص ‪.60‬‬‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.61‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪115‬‬

‫علم‪ ،‬قدرت‪ ،‬قوت‪ ،‬ملک‪ ،‬عظمت‪ ،‬کبریییاء‪ ،‬مجیید‪ ،‬علییو و بلنییدی‪،‬‬
‫جلل‪ ،‬وجه‪ 1‬و مانند آنها‪.‬‬
‫‪ -4‬صفات فعلی‬

‫صفاتی است که مشیت و قدرت خدا در هییر لحظییه و زمییانی‬
‫بدان تعلق میگیرد و تک تک این صفات افعییالی تحییت مشیییت و‬
‫قدرت خداوند میباشد هر ﭼند خداوند سبحان پیوسته متصف بییه‬
‫فعل میباشد‪ ،‬به این معنا که نوع افعال‪ ،‬قدیم است و افرادشان‬
‫حادثاند‪ .‬پس خداوند سبحان پیوسته کنندهی هر کاری اسیت کییه‬
‫میخواهد و پیوسته میگوییید و سییخن میگوییید و مییی آفرینیید و در‬
‫امور تدبیر و ﭼارهاندیشی میکند‪ ،‬ولی افعال او بنییا بییه مقتضییای‬
‫حکمت و ارادهاش کم کم واقع میشوند‪.‬‬
‫از جملهی اییین صییفات نشسییتن روی تخییت‪ ،‬آمییدن و رفتیین‪،‬‬
‫پییایین آمییدن بییه آسییمان دنیییا‪ ،‬خندیییدن‪ ،‬خشیینود شییدن‪ ،‬خشییم‪،‬‬
‫نییاخوش داشییتن‪ ،‬محبییت‪ ،‬آفریییدن‪ ،‬روزی دادن‪ ،‬زنییده کییردن‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫میراندن و انواع تدبیر و ﭼارهاندیشی می باشد‪.‬‬
‫برخی از افعال خدا‪ ،‬لزم و برخی متعییددی هسییتند‪ .‬نشسییتن‬
‫روی تخت و آمدن و پایین آمدن به آسمان دنیا و‪ ...‬افعال لزمی‬
‫هستند که به سوی مفعول تعییدی نمیکننیید بلکییه قییائم بییه فاعییل‬
‫میباشند و آفریدن و روزی دادن و زنده کردن و میراندن و دادن‬
‫و منع کردن و‪ ...‬افعال متعدی هستند که به سوی مفعول تعییدی‬
‫میکنند‪ 3.‬خداوند میان این دو افعال )افعال لزم و افعال متعدی(‬
‫در این آیه جمع کرده است‪:‬ﭽ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﭼ‬
‫يكه آسییمانها و زميیین را و همییه ﭼيزهییاي‬
‫الفرقان‪ »٥٩ :‬آن كسی ‌‬
‫ميان آن دو را در شش دوره آفريده اسییت‪ ،‬و آن گییاه بییر تخییت‬
‫)فرمانییدهي و اراده امییور جهییان( نشسییته اسییت )و كییار و بییار‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ همان‪ ،‬ص ‪.65‬‬‫ شرح العقیدة الواسطیة‪ ،‬ص ‪.106-105‬‬‫‪ -‬علوالله علی خلقه‪ ،‬ص ‪.66‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪116‬‬

‫كائنات را با دست قدرت خود ﭼرخانده است و پيوسیته مراقیب‬
‫احوال و اوضاع عییالم بییوده اسییت(‪ .‬او داراي رحمییت فییراوان و‬
‫فراگير است )و رحمت عام وي همه موجییودات را دربییر گرفتییه‬
‫اسییت و مطيییع و عاصییي و مییؤمن و كییافر بییر ايیین خییوان يغمییا‬
‫يخواهي از ادوار آفرينش هستي باخبر گییردي(‬
‫هاند اگر م ‌‬
‫نشست ‌‬
‫پس از شخص بسيار آگاه و فرزانه بپرس‪ « .‬خداوند در این آیییه‬
‫دو فعل متعدی و لزم را آورده و هر دو فعل به وسیلهی مشیت‬
‫و قدرت خدا حاصل میشود خدا به ایین دو فعیل متصیف اسییت‪.‬‬
‫همﭽنین باید متوجه شد که برخی از صفات خدا هم صییفت ذات‬
‫‪1‬‬
‫و هم صفت فعل است مانند صفت کلم‪ ،‬خلق و رحمت‪.‬‬
‫آیات واحادیث بر اتصاف خدا به صفات ذاتی و صییفات فعلییی‬
‫دللت میکنند؛ خداوند متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﭼ الرحمن‪» ٢٧ :‬‬
‫يمانید و بیس‪« .‬‬
‫و تنها ذات پروردگار با عظمت و ارجمنید تیو م ‌‬
‫در جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ العراف‪» ١١ :‬‬
‫)آدم‪ ،‬جد ّ نخستين( شما را آفريديم و سپس صییورتگري كرديییم‪.‬‬
‫بعد از آن به فرشتگان )و از جمله ابليس كه در صف آنان قییرار‬
‫داشت‪ ،‬ولي از ايشان نبود( گفتيم‪ :‬بییراي آدم سییجده )خضییوع و‬
‫تواضع( كنيد )و بزرگ و گراميش داريد(‪ .‬پس )همه فرشتگان به‬
‫فرمان يزدان( سجده كردند )و تعظيم و تكريم به جییاي آوردنیید(‬
‫مگر ابليس كه )از جّنيان بود و فرمیان نیبرد و( سیجده نكیرد‪« .‬‬
‫همﭽنین میفرماید‪:‬ﭽ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﭼ آل عمران‪» ٥٩ :‬‬
‫مسأله )آفرينش( عيسي براي خدا‪ ،‬همﭽییون مسییأله )آفرينییش(‬
‫آدم است كه او را از خاك بيافريد‪ ،‬سپس بدو گفت‪ :‬پديیید آي! و‬
‫يدرنگ( پديد آمد‪ ،« .‬ﭽ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ محمد‪ » ٢٨ :‬اين گونه‬
‫)ب ‌‬
‫)جان برگرفتن ايشان( بدان خاطر است كه آنییان بییدنبال ﭼيییزي‬
‫يآورد‪ ،‬و از ﭼيییزي كییه‬
‫يرونیید كییه خییداي را بییر سییر خشییم م ‌‬
‫م ‌‬
‫يآيد‪ ،‬و لذا خداوند كارهییاي‬
‫موجب خوشنودي او است بدشان م ‌‬
‫يگرداند‪ « .‬و ﭽ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳﭴ ﭵ‬
‫)نيك( ايشان را باطل و بيسود م ‌‬
‫ﭶ ﭷ ﭸﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭼ آل عمران‪ »٣١ :‬بگو‪ :‬اگر خییدا را دوسییت‬
‫يداريد‪ ،‬از میین پيییروي كنيیید تییا خییدا شییما را دوسییت بییدارد و‬
‫م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪117‬‬

‫گناهانتان را ببخشییايد‪ ،‬و خداونیید آمرزنییده مهربییان اسییت‪ « .‬در‬
‫حدیث هم ابوهریره گوید‪ :‬مقداری گوشییت بییرای رسییول خییداع‬
‫آورده شد‪ .‬آن حضرت از این گوشت خوشاش آمد و مقداری از‬
‫آن را َبرکند‪ ،‬آنگاه فرمود‪ :‬أنا سیدنا الناس یوم القیامضضة‪...‬‬
‫تا آنجا که می فرماید‪ :‬فیأتون آدم÷ فیقولون لضه أنضضت‬
‫أبوالبشر خلقک الله بیده و نفخ فیک من روحه و أمضضر‬
‫الملئکة فسجدوا لک اشفع لنا إلی رب ّضضک أل تضضری إلضضی‬
‫ن‬
‫ما نحن فیه‪ ،‬أل تری إلی ما قد بلغنا؟ فیقضضول آدم‪ :‬إ ّ‬
‫رّبی قد غضب غضبا ً لم یغضب قبله مثله و لن یغضضضب‬
‫بعده مثله«‪» :1‬من در روز قیامت‪ ،‬سرور مردمان هستم‪ ...‬تییا‬
‫آنجییا کییه میفرماییید‪] :‬آن جمییاعت[ پیییش آدم ÷ میآینیید و بییه او‬
‫میگویند‪ :‬تو پدر بشر هستی که خدا تو را با دست خویش آفرییید‬
‫و از روح خود در تو دمید و به فرشییتگان دسییتور داد کییه برایییت‬
‫سجده کنند‪ .‬نزد پروردگارت برای ما شییفاعت کیین کییه مییا را از‬
‫این وضعیت در آورد ]و محاسبهی اعمال ما را شروع کند[‪ .‬مگر‬
‫نمیبینییی ﭼییه مصیییبت و سییختیای بییه سییر مییا آمییده اسییت؟ آدم‬
‫میگوید‪ :‬همانا پروردگارم به سختی خشمگین شییده کییه پیییش از‬
‫آن ﭼنییین خشییمگین نشییده و بعیید از آن هرگییز ﭼنییین خشییمگین‬
‫نمیشود«‪ .‬بر ما واجب است تمای صفاتی که در قییرآن و سیینت‬
‫‪2‬‬
‫آمده‪ ،‬بدون تحریف و تعطیل و تشبیه و تمثیل اثبات کنیم‪.‬‬
‫أ‪ -‬برخی از صفات ذاتی‬
‫* صفت حیات‬

‫خداوند متعال حیات همیشییگی کامیل دارد کییه نقیص بییه هیییچ‬
‫صورتی در آن راه ندارد‪ .‬به همین خاطر میفرماید‪ :‬ﭽ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ‬
‫يگيییرد )و‬
‫ﭼالبقیییرة‪ »٢٥٥ :‬او را نییه ﭼرتییي و نییه خییوابي فییرا نم ‌‬
‫همواره بيدار است و سستي و رخوت بدو راه نییدارد( ‪ «.‬صیفت‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ صحیح بخاری مبحث التفسیر ‪. 4/286‬‬‫‪ -‬علوالله علی خلقه‪ ،‬ص ‪.69‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪118‬‬

‫حیات‪ ،‬به وسیلهی آیات قرآنی و احادیث نبوی ثابت شده است‪.‬‬
‫برخی از آیات قرآنی که صفت حیات را اثبییات میکننیید‪ ،‬عبارتنیید‬
‫از‪:‬ﭽ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﭼالبقرة‪» ٢٥٥ :‬خدائي بجز الله وجود ندارد و او زنده‬
‫پايدار )و جهان هستي را( نگهدار است‪ ،«.‬ﭽ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﭼ غافر‪:‬‬
‫‪ » ٦٥‬زنده جاويد او است‪ .‬جز او خدائي وجود ندارد‪ «.‬وﭽ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ‬
‫ﭪ ﭫ ﭼ الفرقان‪» ٥٨ :‬و )در همه امور( بر خداوندي تكيه كن كه‬
‫يميییرد ‪ «.‬از میییان احییادیث هییم‬
‫هميشه زنده اسییت و هرگییز نم ‌‬
‫میتوان به حدیث ابن عباسباشاره کییرد کییه گوییید‪ :‬رسییول خییداع‬
‫فرمودنیید‪» :‬اللهضضم لضضک أسضضلمت‪ ،‬و بضضک آمنضضت و علیضضک‬
‫توکلت‪ ،‬و إلیک أنبت‪ ،‬و بک خاصضضمت‪ ،‬أعضضوذ بعزتضضک‪ ،‬ل‬
‫إلضضه إل أنضضت أن تضضضلنی‪ ،‬أنضضت الحضضی الضضذی لیمضضوت‪ ،‬و‬
‫الجن والنس یموتون«‪» 1:‬خدایا تسلیم تو شدم‪ ،‬به تو ایمان‬
‫آوردم و به تو توکل کردم‪ ،‬به سوی تو بازگشتم و بییه خییاطر تییو‬
‫خصومت کردم‪ .‬به عزت تییو پنییاه میبییرم‪ ،‬ای خییدایی کییه معبییود‬
‫برحقی جز تو نیست از اینکه مرا گمراه کنی‪ ،‬تو زندهای هستی‬
‫که نمیمیرد و جنیان و آدمیان میمیرند‪ «.‬از جمله معییانی »حیی«‬
‫این است که حیات خدا‪ ،‬صفتی ذاتی است بییرخلف مخلوقییات‪،‬‬
‫کیییه حیاتشیییان از لطیییف و فضیییل خداونییید بیییه آنیییان اسیییت و‬
‫معیشتشییان از بخشییش و لطییف و کییرم خداونیید میباشیید‪ .‬پییس‬
‫خداونیید متصییف بییه حیییات اسییت و حیییات صییفتی بییرای ذات‬
‫پروردگار میباشد‪ .‬همﭽنین از جمله معانی »حی« این اسییت کییه‬
‫خداونیید حیییات را بییه زنییده هییا در اییین دنیییا میبخشیید و بییه اهییل‬
‫بهشت‪ ،‬حیات ابدی و ازلی و سرمدیای که زوال و نیستی بییدان‬
‫راه ندارد‪ ،‬به آنان میبخشید‪ .‬حییات بهشیتیان ابیدی اسیت بیدون‬
‫آنکه مرگ و فنا بدان راه یابد‪.‬‬
‫* صفت علم‬

‫علم مقتضی نفی جهل میباشد‪ .‬علییم خییدا‪ ،‬شییامل و کامییل و‬
‫فراگیر و محیط به گذشته و حال و آینده میباشد و علمی اسییت‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم‪ ،‬شمارهی ‪.2717‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪119‬‬

‫که مطابق با واقعیت است؛ خداوند بلندمرتبه میفرماید‪:‬ﭽ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ‬
‫يآفريند )حال‬
‫ﭠ ﭡﭢ ﭣﭼ الملك‪ »١٤ :‬مگر كسي كه )مردمان را( م ‌‬
‫يداند‪ ،‬و حال اين كه او دقيق و باريییك بيیین‬
‫و وضع ايشان را( نم ‌‬
‫ت ؟! « در جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ‬
‫بس آگاهي اس ‌‬
‫يآورنیید جیز آن‬
‫ﭼالبقیییرة‪»٢٥٥ :‬ﭼيییزي از علیم او را فراﭼنیگ نم ‌‬
‫مقداري را كه وي بخواهد‪ « .‬همﭽنین میفرماید‪:‬ﭽ ک ک ک ﮒ گ گگ ﮖ‬
‫يكنند(‬
‫وت تو را انكار م ‌‬
‫ﮗﭼ النساء‪) »١٦٦ :‬هر ﭼند كه كافران نب ّ‬
‫ليكن خداوند بر آنﭽه )از قرآن( بر تو نییازل شییده اسییت گییواهي‬
‫ص(‬
‫م ‌‬
‫يدهد‪ .‬اين خدا است كییه آن را بییه )مقتضییاي( دانییش )خییا ّ‬
‫خويش نازل كرده است‪« .‬‬

‫پییس خداونیید سییبحان احییاطهی علمییی بییه هییر ﭼیییزی دارد و‬
‫رحمت و حکمت او هر ﭼیزی را در بر گرفته‪ ،‬و ﭼیزی در زمییین‬
‫و آسمان از او پنهان نمیماند‪:‬ﭽﰝ ﰝﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝﰝ ﰝ ﯼ ی ی ی ﰝﰝ‬
‫ههاي غيب و كليد آنها در‬
‫ﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝ ﰈﰉ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﭼ النعام‪ »٥٩ :‬گنجين ‌‬
‫دست خدا است و كسي جز او از آنها آگاه نيسییت‪ .‬و خداونیید از‬
‫آنﭽه در خشكي و دريا است آگاه است‪ .‬و هيچ برگي )از گيییاهي‬
‫يافتد مگر اين كه از آن خبردار اسییت‪ .‬و هيییچ‬
‫و درختي( فرو نم ‌‬
‫چﭼيییز تییر و يییا خشییكي‬
‫هاي در تاريكيهاي )درون( زميیین‪ ،‬و هي ‌‬
‫دان ‌‬
‫نيست كه فرو افتد‪ ،‬مگر اين كه )خدا از آن آگاه‪ ،‬و در علم خییدا‬
‫پيدا است و( در لوح محفوظ ضبط و ثبت است‪ « .‬همﭽنین علم‬
‫خدا‪ ،‬علمی است که پیش از ان جهل نبوده‪ ،‬و فراموشییی بییدان‬
‫يرود )و‬
‫راه ندارد‪:‬ﭽ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭼ طه‪» ٥٢ :‬پرودگار من به خطا نم ‌‬
‫يكنیید )و بنییابراين‪،‬‬
‫يافتد( و فرامییوش نم ‌‬
‫لذا ﭼيزي از قلم او نم ‌‬
‫ً‬
‫يرود‪ .‬مطمئن ّا روزي جزا و سییزاي ايشییان بییه‬
‫ﭼيزي از ياد او نم ‌‬
‫يشود( ‪ «.‬در جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽ گ گ ﮖ‬
‫تمام و كمال داده م ‌‬
‫هجا‬
‫هايم )و هم ‌‬
‫ﮗ ﭼ العراف‪ » ٧ :‬ﭼرا كه ما از آنان به دور نشد ‌‬
‫هايم( ‪ «.‬خداوند ریزهکاریها‬
‫حاضر و ناظر كردار و رفتارشان بود ‌‬
‫و جزئیییات و ظاهرهییا و باطنهییا‪ ،‬کلیییات و جزئیییات‪ ،‬معنویییات و‬
‫مادیات را میداند‪ .‬اندازههای مشخص هر ﭼیزی را در کوتابی که‬
‫نزدش است‪ ،‬نوشته است‪ .‬به همین خاطر میفرماید‪:‬ﭽﰝﰝﰝﰝﰝﯼ‬
‫ی ﭼ السراء‪»٨٥ :‬ﭼرا كه جز دانش اندكي بییه شییما داده نشییده‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪120‬‬

‫جه به گستره ك ّ‬
‫ل جهان و علییم‬
‫است‪) ،‬و علم شما انسانها با تو ّ‬
‫ليتناهي خداوند سبحان‪ ،‬قطره به دريا هم نيست ‪«.‬‬
‫ایییین علیییم‪ ،‬میییوجب خشییییت و تیییرس از خیییدا و تعظییییم و‬
‫بزرگداشیییت اوسیییت‪ .‬از ایییین رو گفتهانییید‪ :‬هیییر کیییس بیشیییتر‬
‫خداشناس باشد‪ ،‬بیشتر از او میترسد‪ .‬همﭽنین این علم‪ ،‬موجب‬
‫در نظر گرفتن خدا در همهی حال میباشد‪ ،‬زیرا هر ﭼییزی تحیت‬
‫علم و سمع و بصر و تسلط خداوند است‪.‬‬
‫علم محیط خداوند‪ ،‬میوجب محبیت اوسیت‪ ،‬ﭼیون علیم خیدا‪،‬‬
‫علم کامل و محبوب درونهای مبارک و پرهیزگار است‪ .‬همﭽنییین‬
‫اییین علییم‪ ،‬مییوجب محبییت علییم و تلش در راه کسییب آن و بییه‬
‫دست آوردن آن و لذت بردن از آن میباشد؛ زیرا خداوند علییم و‬
‫علماء را دوست دارد و جهل و جاهلن را دوست ندارد‪ .‬همﭽنین‬
‫علم خداونیید‪ ،‬مییوجب صییبر و پایییداری در راه یییادگیری میباشیید؛‬
‫ﭼون کسب علم‪ ،‬عبادت اسییت‪ .‬همﭽنییین علییم دنیییا و هسییتی و‬
‫انسان و انواع و اشکال معارف بشری‪ ،‬محبوب و دوستداشییتنی‬
‫است که بصیرت و آگاهی به آفرینش خدا و قییدرت و حکمییت و‬
‫عظمت خدا را به بنده میافزاید و بهییره بییردن از اییین هسییتی را‬
‫برای بنده آسان میگرداند‪:‬ﭽﰝﰝ ﰝﰝﰈﰉﰝ ﰝ ﰝﰝﭼالجاثية‪ »١٣ :‬و آنﭽه‬
‫كه در آسمانها و آنﭽه كه در زمين است همییه را از نییاحيه خییود‪،‬‬
‫خر شما ساخته است‪«.‬‬
‫مس ّ‬
‫همانا صفت علم از اسم علیم خدا گرفتیه میشیود‪ .‬ایین اسیم‬
‫مبارک‪ ،‬تسلیم بییه آنﭽییه کییه خییدا در هسییتیاش انجییام میدهیید در‬
‫درون آدمی به وجود میآورد و روشن میدارد که آنﭽه خداونیید در‬
‫هسییتی انجییام میدهیید‪ ،‬بییه علییم و اراده و حکمییت اوسییت‪ .‬پییس‬
‫حکمت همان علم است و قدرت‪ ،‬قرین و همراه علم میباشد‪.‬ﭽ‬
‫ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭼ التحريم‪ » ٢ :‬و او بس آگاه و كار بجا است ‪ «.‬و ﭽ ک ک‬
‫يداند ﭼگونه‬
‫ک ﮒ ﭼ الروم‪ » ٥٤ :‬و او بس آگاه و توانا است )و م ‌‬
‫شما را بيافريند و ﭼرخه وجود شما را ﭼگییونه بگردانیید( ‪ «.‬پییس‬
‫هر ﭼیزی بنا به تقدیر و هر تقدیری از روی حکمت میباشد‪ :‬ﭽ ﭞ‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪121‬‬

‫ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭼ التغابن‪» ١١ :‬هيچ واقعه و‬
‫يدهد‪ ،‬و هر كییس كییه‬
‫هاي جز به فرمان و اجازه خدا رخ نم ‌‬
‫حادث ‌‬
‫به خدا ايمان داشته باشد‪ ،‬خدا دل او را )بییه ثبییات و آرامییش‪ ،‬و‬
‫يگردانیید‪،‬‬
‫يرساند و( رهنمییود م ‌‬
‫خوشنودي به قضا و قدر الهي م ‌‬
‫و خداوند از هر ﭼيزي كامل ً آگاه است«‪.‬‬
‫ایمییان بییه پروردگییار »علیییم« بنییده را خیلییی بییه پروردگییارش‬
‫نزدیک میگرداند و باعث میشود که او بیشییتر و بیشییتر معیییت و‬
‫همراهی خداوند با او را احساس کند‪.‬‬
‫شاعر گوید‪:‬‬
‫هضضو العلیضضم أحضضاط‬
‫علما ً بالذی‬

‫فی الکون من سضضر‬
‫و من إعلن‬

‫»او علیم است که به آنﭽه در هستی است‪ ،‬ﭼه پنهان باشد و‬
‫ﭼه آشکار‪ ،‬احاطهی علمی دارد‪«.‬‬
‫و بکضضضضل شضضضضئ‬
‫علمه سبحانه‬

‫قاصی المور لدیه‬
‫قبل الدانی‬

‫»خداوند سبحان بییه هییر ﭼیییزی علییم دارد‪ ،‬علییم بییه دورترییین‬
‫ﭼیزها پیش از نزدیکترین ﭼیزها در نزد خداوند است‪«.‬‬
‫ل جهضضضل یسضضضبق‬
‫علمه کل و ل‬

‫ینسضضضضضضی کمضضضضضضا‬
‫‪1‬‬
‫النسان ذو نسیان‬

‫»هرگز پیش از علم جهل نبوده‪ ،‬و خدا هرگز فراموش نمیکند‬
‫همان طور که انسان فراموشکار است‪«.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.121‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪122‬‬

‫* صفت قدرت‬

‫خداوند سییبحان تواناسییت و قییدرت کامییل را دارد‪ .‬بییا قییدرت‬
‫خویش‪ ،‬موجودات را به وجود آورده است بییا قییدرت خییویش در‬
‫آنها تدبیر و ﭼارهاندیشی میکنیید و بییا قییدرت خییود آنهییا را برابییر‬
‫کییرده و سییامان داده و آنهییا را محکییم نمییوده اسییت‪ .‬بییا قییدرت‬
‫خویش زنده میکند و میمیراند و بندگان را بییرای جییزا و سییزا از‬
‫قبر بر میانگیزاند و با قییدرت خییود دلهییا را بییر اسییاس آنﭽییه کییه‬
‫میخواهیید و اراده میکنیید‪ ،‬دگرگییون مینماییید‪ 1.‬خداونیید متعییال‬
‫میفرماید‪:‬ﭽ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﭼ القيامة‪ » ٤ :‬آري! )آنها را گرد‬
‫يتییوانيم سییر انگشییتان او را )كییه يكییي از‬
‫يآوريم( مییا حت ّییي م ‌‬
‫م ‌‬
‫ً‬
‫دقائق اندام بدن است( كیامل همسیان خیودش بيیافرينيم )و بییه‬
‫ول بازگردانيم(‪ « .‬همﭽنین میفرماید‪:‬ﭽ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ﭼ‬
‫حال ا ّ‬
‫ً‬
‫يتییوانيم آنﭽییه را كییه بديشییان وعییده‬
‫المؤمنون‪ »٩٥ :‬ما قطعیا م ‌‬
‫يدهيیم بیه تیو بنمايیانيم‪) ،‬و تییو را محفیوظ و بیر آنیان پيییروز‬
‫م ‌‬
‫گردانيم‪ .‬لییذا بییه يییاري مییا و پيییروزي خییود مطمئن بییاش(‪ « .‬در‬
‫سنت مطهر نبوی نیز در روایت جابر بن عبداللهبآمده که گوییید‪:‬‬
‫رسول خداع استخاره را به ما یاد میداد همان طور که سییورهی‬
‫م أحضضدکم بضضالمر‬
‫قرآن را به مییا یییاد میداد‪ ،‬میفرمییود‪»:‬إذا ه ّ‬
‫فلیرکع رکعتین من غیر الفریضة ثم لیقل‪ :‬اللهم إّنضضی‬
‫أستخیرک بعلمک و أستقدرک بقدرتک«‪»2:‬هرگاه هر یییک‬
‫از شما قصد کاری را داشت ]که ندانست آن کار خیییر اسییت یییا‬
‫شر[ دو رکعت نماز غییرِ نمییاز فییرض را بخوانیید‪ ،‬سییپس بگوییید‪:‬‬
‫خدایا‪ ،‬من به وسیلهی علم تو طلییب خیییر میکنییم و بییه وسیییلهی‬
‫قدرت تو‪ ،‬طلب توانایی مینمایم‪«.‬‬
‫* صفت اراده‬

‫اراده و مشیییت یییک معنییا را دارنیید‪ .‬ارادهای کییه بییه معنییای‬
‫مشیت است‪ ،‬ارادهی تکوینی میباشیید‪ .‬امییا ارادهی تشییریعی بییا‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪ ،‬ص ‪.235‬‬‫‪ -‬بخاری شرح الباری‪.(13/387) ،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪123‬‬

‫ارادهی تکوینی فرق دارد‪ .‬به اذن خدا به طور مفصییل دربییارهی‬
‫آن سخن خواهیم گفت‪ .‬آیات و احادیثی کییه آن را بیییان میکننیید‪،‬‬
‫زیادند‪ ،‬از جمله خداوند متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﭑﭒ ﭓ ﭔ ﭕﭖ ﭗ پ پﭚ ﭛ ﭜ ﭝﭞ‬
‫ﭟﭠﭡﭢﭣﭤ ﭥﭦﭧ ﭨﭩ ﭪ ﭫ ﭬﭭ ﭮ ﭯﭰﭱﭲﭳ ﭴﭵﭶﭷﭸﭹﭺچﭼ ﭽﭾﭿﮀﮁ ﮂﮃﮄ ﮅ‬
‫ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﭼ المائدة‪ » ٦ :‬اي مؤمنان! هنگامي كه براي‬
‫نماز بپاخاسییتيد )و وضییو نداشییتيد(‪ ،‬صییورتها و دسییتهاي خییود را‬
‫همراه با آرنجها بشوئيد‪ ،‬و سرهاي خود )همه يا قسمتي از آنها(‬
‫را مسح كنيد‪ ،‬و پاهاي خود را همراه با قوزكهاي آنها بشییوئيد‪ .‬و‬
‫اگر جنب بوديیید )و خواسییتيد نمییاز بخوانيیید‪ ،‬همییه بییدن( خییود را‬
‫بشوئيد‪ .‬و اگر بيمار بوديد )و بيماري مانع از اسییتعمال آب بییود(‬
‫يا اين كه مسافر باشيد )و يافتن آب برايتان دشوار بود( يییا ايیین‬
‫كه يكي از شما از پيشاب برگشت‪ ،‬يا با زنان مجامعه كرديیید‪ ،‬و‬
‫)در همه اين صورتها‪ ،‬آب براي غسل يا وضییو( نيافتيیید‪ ،‬بییا خییاك‬
‫مم كنيد‪) ،‬بدين شكل كه دو بار كف دسییت بییر خییاك زده‬
‫پاك تي ّ‬
‫و( با آن بییر صییورتها و دسییتهاي خییود )تییا مییچ يییا آرنییج( بكشییيد‪.‬‬
‫قت انیدازد‪ ،‬و‬
‫يخواهد شما را بیه تنیگ آورد و بیه مشی ّ‬
‫خداوند نم ‌‬
‫يخواهد شما را )از حيییث ظییاهر و بییاطن( پییاكيزه دارد و‬
‫بلكه م ‌‬
‫)با بيان احكام اسلمي( نعمت خود را بر شما تمام نمايد‪ ،‬شییايد‬
‫كه شكر )انعام و الطاف( او را )با دوام بر طاعت و عبادت( بییه‬
‫جاي آوريد‪ «.‬همﭽنین میفرماید‪:‬ﭽ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﭼ البقرة‪» ١٨٥ :‬‬
‫يخواهیید و خواهییان زحمییت شییما‬
‫خداونیید آسییايش شییما را م ‌‬
‫نيست ‪ «.‬در میان احادیث میتوان به حدیث معییاویه اشییاره کییرد‬
‫که گوید‪ :‬از رسول خداع شنیدم که میفرمود‪» :‬مضضن یضضرد اللضضه‬
‫به خیرا ً یفقهه فی الدین«‪» 1:‬هر کییس کیه خداونید ارادهی‬
‫خیری به او داشته باشد‪ ،‬درک دین را به او عطا میکند‪«.‬‬
‫اثبات صفت سمع و بصر‬

‫از نظر اهل سنت معلوم و محرز است که سمیع )شنوا( تنهییا‬
‫به وسیلهی سمع )شنوایی( و بصیر )بینا( تنها بییه وسیییلهی بصییر‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاری‪ ،‬شمارهی ‪ 71‬و مسلم شمارهی ‪.37‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪124‬‬

‫)بینایی( میباشد‪ ،‬همان طور که قییدیر )توانییا( و حکیییم )فرزانییه(‬
‫تنها به وسیلهی قدرت و حکمت میباشد‪ 1.‬آیییات واحییادیث وارده‬
‫دربارهی دو صفت سمع و بصر‪ ،‬زیادند‪ .‬به همین خییاطر تنهییا بییه‬
‫برخی از آیات قرآنی استدلل میکنیم‪ .‬خداوند متعییال میفرماییید‪:‬‬
‫ﭽ ﮫ ﮬﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﭼ غافر‪» ٥٦ :‬پس )از شّر اين گونه افراد خودخواه‬
‫ياسییاس‬
‫و برتري طلب( خود را در پناه خدا دار كه او )سخنان ب ‌‬
‫ههیییاي نیییاجوانمردانه آنیییان را(‬
‫يشییینود و )توطئ ‌‬
‫ايشیییان را( م ‌‬
‫يبيند ‪ «.‬و ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ النساء‪» ١٣٤ :‬و خداوند شنواي )اقوال‬
‫م ‌‬
‫بندگان و( بيناي )اعمال ايشان( است‪« .‬‬
‫اثبات صفت کلم‬

‫اهل سنت اتفاق نظر دارند که خدا به مشیت و خواست خود‪،‬‬
‫سخن میگوید‪ ،‬و او پیوسته هر وقت و به هر کیفیتی که بخواهیید‬
‫سخن میگوید؛‪2‬خداوند بلندمرتبه میفرماید‪:‬ﭽ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭼالبقرة‪٢٥٣ :‬‬
‫»خداونیید بییا برخییي از آنییان سییخن گفییت‪ «.‬در جییای دیگییری‬
‫ة )از پشت‬
‫میفرماید‪:‬ﭽ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭼ النساء‪» ١٦٤ :‬خداوند حقيق ً‬
‫حجاب بدون واسطه( با موسییي سییخن گفییت ‪ «.‬پییس از جملییه‬
‫صفات خدای عزوجل‪ ،‬صفت کلم میباشد‪ .‬اییین صییفت قییائم بییه‬
‫خداست و از او جییدا نمیشییود‪ .‬اییین صییفت آغییازی نییدارد‪ ،‬ﭼییون‬
‫خداوند بدان متصف است و پایانی هم ندارد‪ .‬خداوند به مشیییت‬
‫و خواسییت و اختیییار خییود‪ ،‬سییخن میگوییید‪ .‬کلم او‪ ،‬بهییترین و‬
‫زیباترین کلم است و شبیه به کلم انسانها نیست‪ ،‬ﭼون خالق با‬
‫مخلوق مقایسییه نمیشییود‪ .‬خداونیید بییا هییر کییس کییه بخواهیید بییه‬
‫وسیلهی صفت کلم‪ ،‬سییخن میگوییید و کلم خییود را بییه صییورت‬
‫حقیقییی بییه هییر کییس از فرشییتگان و پیییامبرانش کییه بخواهیید‪،‬‬
‫میشنواند آن را به بندگانش در سرای آخرت با صییدای خییودش‬
‫می شنواند‪ .‬همان طور که بیا صییدای خییویش بیا موسییی سیخن‬
‫گفت و او را صدا زد وقتی که کنار درخییت آمیید و موسییی آن را‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ من عقیدة المسلیمن‪ ،‬ص ‪.72‬‬‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.73‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪125‬‬

‫شنید‪ .‬همان طور که کلم خدا شییبیه کلم مخلییوقین نیسییت‪ ،‬بییه‬
‫همین صورت صدایش شبیه صدای مخلوقین نیسییت‪ .‬کلم خییدا‪،‬‬
‫پایییانی ندارنیید‪ .‬از جملییه کلم خییدا‪ ،‬قییرآن و تییورات و انجیییل‬
‫میباشد‪ .‬پس قییرآن‪ ،‬بییا تمیام سییورهها و آییاتش‪ ،‬کلم پروردگیار‬
‫است‪ 1.‬قرآن کریم‪ ،‬مخلوق نیست‪ ،‬از خدا سییر زده و بییه سییوی‬
‫خدا بر میگردد‪ .‬پس تمام حییروف و معییانی قییرآن‪ ،‬کلم خداونیید‬
‫میباشد‪ .‬دلیل اینکه قرآن از کلم خداوند است‪،‬این آیه میباشد‪:‬ﭽ‬
‫ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ التوبة‪) » ٦ :‬اي پيغمبر !( اگر يكي‬
‫از مشركان )و كافراني كه بییه شییما دسییتور جنییگ بییا آنییان داده‬
‫شده است( از تو پناهنیدگي طلبيید‪ ،‬او را پنیاه بیده تیا كلم خیدا‬
‫)يعني آيات قرآن( را بشنود )و از دين آگییاه شییود و راجییع بییدان‬
‫بينديشد‪ .‬اگر آئين اسلم را پذيرفت‪ ،‬از زمره شما است‪ ،‬و اگییر‬
‫اسلم را نپییذيرفت( پییس از آن او را بییه مح ی ّ‬
‫ل امیین )و مییأوي و‬
‫منزل قوم( خودش برسان )تا از خطرات راه برهد و بدون هيییچ‬
‫گونه اذّيت و آزاري بییه ميییان اهییل و عيییال خويشییتن رود(‪ .‬ايیین‬
‫)پناه دادن( بدان خییاطر اسییت كییه مشییركان مردمییان نییادان )و‬
‫ناآگاه از حقيقت اسلم( هستند )و ﭼییه بسییا در پرتییو آشیینائي بییا‬
‫اسلم‪ ،‬نور ايمان در دلهايشان روشن گردد(‪« .‬‬
‫قرآن از جانب خداوند پاک نازل شده است‪:‬ﭽ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﭼ‬
‫الفرقان‪ »١ :‬وال مقام و جاويد كسي است كییه فرقییان‪) ،‬يعنییي‬
‫میید( نییازل كییرده‬
‫جدا سازنده حق از باطل( را بر بنده خییود )مح ّ‬
‫است‪ «.‬قرآن‪ ،‬مخلییوق نیسییت‪ .‬دلیلاش اییین فرمییودهی خداونیید‬
‫يآفريند و‬
‫است‪:‬ﭽ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﭼالعراف‪» ٥٤ :‬آگاه باشيد كه تنها او م ‌‬
‫يدهد ‪ «.‬خداوند در این آیه‪ ،‬امر را ﭼیزی غیر از‬
‫تنها او فرمان م ‌‬
‫خلییق قییرار داده‪ ،‬و قییرآن جییزو امییر خداونیید اسییت‪ ،‬ﭼییون‬
‫میفرماید‪:‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭼالشورى‪ » ٥٢ :‬همان گونه كه به پيغمبران‬
‫هايم‪ ،‬به تو نيییز بییه فرمییان خییود جییان را وحییي‬
‫پيشين وحي كرد ‌‬
‫هايییم‪ «.‬همﭽنییین میفرماییید‪:‬ﭽ ﰝ ﰝ ﯼ ی ی ﭼالطلق‪ »٥ :‬ايیین‬
‫كرد ‌‬
‫)قانونگذاري( فرمان خدا اسییت كیه آن را بییراي شییما فرسییتاده‬
‫است ‪«.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬من کتاب العقیدة السلفیة فی کلم رب البریة‪ ،‬ص ‪.63‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪126‬‬

‫علو و بلندی خدا بر آفریدههایش‬

‫خداوند متعال خودش را به علیو و بلنیدی در آسیمان توصییف‬
‫نموده و محمید‪ ،‬خیاتم پیییامبران نیییز او را بیه ایین امییر توصییف‬
‫نموده است‪ .‬همهی دانشمندان اسلمی از صحابهی پرهیزگییار و‬
‫پیشوایان دینی بر اییین امییر اجمییاع نمودهانیید‪ .‬احییادیث وارده در‬
‫این باره به حد تواتر رسیدهاند به گونهای که یقین به آن حاصییل‬
‫شده و خداوند قلبهای مسلمانان را بر آن جمیع گردانییده و ایین‬
‫امر را در سرشت همهی مخلوقات قرار داده است‪ .‬میبینی کییه‬
‫انسانها موقع گرفتار شدن به سختی و مصیییبت بییا ﭼشمانشییان‬
‫به آسمان می نگرند و دستانشان را به سوی آسمان بلند میکنند‬
‫و دعا مینمایند و منتظر آمدن گشییایش از جییانب پروردگارشییان‬
‫هستند‪ .‬این امر را بر زبانشان میآورند و جز بدعتگییذاری کییه در‬
‫بدعت خویش افراط نموده یا کسی که شیدای تقلید و پیروی از‬
‫‪1‬‬
‫او بر گمراهیاش اسییت‪ ،‬کسییی اییین حقیقییت را انکییار نمیکنیید‪.‬‬
‫خداوند سبحان میفرماید‪:‬ﭽﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﭼ المعارج‪ »٤ :‬فرشتگان و جبرئيل‬
‫يرونیید‪ «.‬در جییای دیگییری‬
‫يكشییند و( بییال م ‌‬
‫بییه سییوي او )پییر م ‌‬
‫ّ‬
‫میفرماید‪:‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼالنعام‪ » ١٨ :‬او بر سر بندگان خود مسلط‬
‫است‪ «.‬تمامی معانی علو‪ ،‬از قبیل علو قدرت‪ ،‬علو قهر و غلبییه‬
‫و علو حجت برای خدا ثییابت اسییت‪ .‬پییس خییدا علییو ذات و علییو‬
‫صفات میباشد‪ .‬به همین خاطر خودش را ﭼنیین توصییف نمیوده‬
‫است‪ :‬ﭽ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﭼ طه‪ »٥ :‬خداوند مهرباني )قرآن را فییرو‬
‫فرستاده( است كه بر تخت سییلطنت )مجمییوعه جهییان هسییتي(‬
‫قرار گرفته است )و قییدرتش سراسییر كائنییات را احییاطه كییرده‬
‫اسییت(‪ «.‬بنییابراین علییو کامییل و علییو دائم و همیشییگی از آن‬
‫خداوند است‪.‬‬
‫بییه همییین خییاطر پیییامبرع میفرماییید‪» :‬حق علضضی اللضضه أن‬
‫لیرتفع شیء من الدنیا إل وضعه«‪ »2:‬بر خییدا حییق اسییت‬
‫که ﭼیزی از دنیییا بلنیید کییرده نمیشییود مگییر اینکییه خداونیید آن را‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫اثبات صفة العلو‪ ،‬اثر مقدسی‪ ،‬ص ‪.63‬‬
‫‪ -‬بخاری‪ ،‬شماره ی ‪.2872‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪127‬‬

‫پایین نهاده است‪ «.‬از جمله علو و بلندی خداوند اییین اسییت کییه‬
‫رفعییت و بلنییدی را بییرای کتییابش و دیناش و اولیییای راسییتیناش‬
‫قرار داده است؛ همان طور که میفرماید‪ :‬ﭽ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭼ طه‪:‬‬
‫يشوي و‬
‫‪ » ٦٨‬گفتيم‪ :‬مترس! حتما ً تو برتري )و بر آنان ﭼيره م ‌‬
‫كارهییاي باطلشییان را شكسییت خییواهي داد(‪ «.‬در جییای دیگییری‬
‫میفرماید‪ :‬ﭽ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ ﭼ الزخرف‪ » ٤ :‬قرآن كه در لوح‬
‫محفوظ در پيش ما است‪ ،‬وال و اسییتوار اسییت‪ « .‬پیییامبرع نیییز‬
‫میفرماید‪» :‬إن الله یرفع بهذا الکتاب أقوامضا ً و یضضضع بضضه‬
‫آخرین«‪» 1:‬همانا خداوند به وسیلهی این کتاب اقوامی را بلنیید‬
‫و اقوامی را پایین قرار میدهد‪ «.‬با وجییود علییو و بلنییدی خداونیید‬
‫سبحان‪ ،‬او نزدیک است و دعای بندگان را اجابت میکنیید و همییه‬
‫ﭼیز را میشنود به همین خاطر بنده آهسته او را ندا میکند‪:‬ﭽ پ ﭚ‬
‫ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭼ مريم‪ » ٣ :‬در آن هنگام كه پروردگارش را )در خلوتگاه‬
‫عبادت( پنهاني ندا داد‪ «.‬خداوند از خودش خبر مییی دهیید کییه او‬
‫پنهان و پنهانتر را میشنود‪ .‬سر ضد جهر است و آنﭽه که از سّر‪،‬‬
‫پنهانتر است‪ ،‬افکار و خطوراتی اسییت کییه صییاحبش متییوجه آن‬
‫نیست و آن را درک نمیکند‪ .‬معانی پوشیده به گونهای است کییه‬
‫انسان بدان احاطه ندارد حتی اگر دربارهی ذات خییودش باشیید‪.‬‬
‫پس عالم اسرار و عالم شعورها و آگاهیها و پنهانیهایی کییه علییم‬
‫بییدانها راه نییدارد‪ ،‬وجییود دارد‪ .‬پییس خداونیید بییا وجییود علییو و‬
‫نشستناش روی تختاش‪ ،‬به همهی آنها محیط اسییت و ﭼیییزی از‬
‫او پنهان نیسییت‪ .‬بییه همییین خییاطر خییودش را بییه »ذوالمعییارج«‬
‫)صاحب درجات و مراتب( نام برده است‪ :‬ﭽﯟ ﯠﯡﯢﯣﭼ المعارج‪»٣ :‬‬
‫يپيوندد كه صاحب درجات و مقامات‬
‫از ناحيه خدائي به وقوع م ‌‬
‫عالي است‪ « .‬و آن را با این آیه تفسیر کرده است‪:‬ﭽﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ‬
‫يكشند‬
‫ﰝﰝ ﰝﭼ المعارج‪ » ٤ :‬فرشتگان و جبرئيل به سوي او )پر م ‌‬
‫دتي كییه پنجییاه هییزار سییال )معمییولي بییراي‬
‫و( بال م ‌‬
‫يروند در م ّ‬
‫يكشد‪ « .‬خداونیید از نییزول فرشییتگان و روح و‬
‫انسانها( طول م ‌‬
‫نزول وحی نام برده‪ ،‬همﭽنین از بلند شییدن ﭼیزهییا بییه سییوی او‬
‫سخن گفته است‪:‬ﭽ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫يخواهد‪) ،‬آن را از خدا‬
‫هر كس عّزت و قدرت م ‌‬
‫فاطر‪»١٠ :‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم‪ ،‬شماره ی ‪.817‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪128‬‬

‫بخواهد ﭼرا كییه( هییر ﭼییه عیّزت و قییدرت اسییت در دسییت خییدا‬
‫است‪) .‬راه وصول به عیّزت و قییدرت هییم گفتییار و كییردار نيییك‬
‫يگيرد )و گوينده خود را‬
‫است(‪ .‬گفتار پاكيزه به سوي خدا اوج م ‌‬
‫يبییرد) و انجییام‬
‫يدهد(‪ ،‬و خدا كییردار پسیینديده را بییال م ‌‬
‫پرواز م ‌‬
‫ههاي سییوء‬
‫يگردانیید(‪ .‬كسییاني كییه نقشیی ‌‬
‫هاش را وال م ‌‬
‫دهنیید ‌‬
‫ياندازنیید‪ ،‬عییذاب سییختي دارنیید‪ ،‬و‬
‫يكشند و نيرنگها بییه راه م ‌‬
‫م ‌‬
‫يشییود‪ «.‬در جییای‬
‫هها و نيرنگهايشان نقش بییر آب و تبییاه م ‌‬
‫نقش ‌‬
‫دیگری میفرماید‪ :‬ﭽ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﭼ النساء‪ » ١٥٨ :‬بلكه خداوند او را‬
‫يداند‪،‬‬
‫)از دست آنان رهاند و پس از گذشت روزگاري كه خود م ‌‬
‫وي را ميراند و( در پيش خود به مرتبه والئي رساند ‪«.‬‬
‫شاعر گوید‪:‬‬
‫إذا ضضضضضاقت بضضضضک‬
‫الحوال یوما ً‬

‫فثضضضق بالواحضضضد‬
‫‪1‬‬
‫ی‬
‫الصمد العل ّ‬

‫»هرگاه روزی دﭼار احوال سخت و ناگواری شییدی بییه خییدای‬
‫یکتا و بینیاز و وال اعتماد کن‪«.‬‬
‫اثبات صفت وجه‬

‫صفت وجه را برای خدا بدون تحریف و تعطیل و کیفیت قایل‬
‫شدن و تمثیل اثبات میکنیم‪ .‬صییفت وجییه بییه گییونهای اسییت کییه‬
‫لیق خداوند سبحان است‪ .‬خدای متعال می فرماید‪:‬ﭽ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﭼ‬
‫الرحمیین‪»٢٧ :‬و تنهییا ذات پروردگییار بییا عظمییت و ارجمنیید تییو‬
‫يماند و بس‪ «.‬در جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ کک ک ﮒ گ‬
‫م ‌‬
‫گگ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﭼ القصص‪ » ٨٨ :‬همراه الله معبود‬
‫ديگري را به فرياد مخوان‪ .‬جز او هيچ معبود ديگري وجود ندارد‪.‬‬
‫يشییود‪ .‬فرمانییدهي از آن او‬
‫همه ﭼيز جز ذات او فاني و نابود م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مع الله‪ ،‬ص ‪.150‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪129‬‬

‫يشییويد )و‬
‫است و بس‪ ،‬و همگي شما به سییوي او برگردانییده م ‌‬
‫يكنیید و در‬
‫بییه حسییاب و كتییاب اقییوال و اعمالتییان رسییيدگي م ‌‬
‫ميانتان داوري خواهد كرد(‪ « .‬پیامبرع نیز میفرماید‪» :‬إنضک لضضن‬
‫تنفق نفقة تبتغی بها وجه الله إل أجرت علیهضضا«‪» 1:‬تییو‬
‫هرگز نفقهای را به خاطر بییه دسییت آوردن رضییایت خییدا انفییاق‬
‫نمیکنی مگر اینکه پاداش آن به تو داده میشود‪«.‬‬
‫اثبات صفت یدین‬

‫خداوند بلندمرتبه میفرماید‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ المائدة‪ »٦٤ :‬بلكییه دو‬
‫دست خدا باز )و او جییواد و بخشیینده اسییت(‪ «.‬در جییای دیگییری‬
‫میفرماید‪:‬ﭽ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤﭼص‪ » ٧٥ :‬ﭼه ﭼيز تو را بازداشت از اين كه‬
‫سجده ببري‪«.‬‬
‫پیامبرع نیز میفرماید‪» :‬إن المقسطین علضضی منضضابر مضضن‬
‫نور عن یمیضن الرحمضن عزوجضل و کلتضا یضدیه یمیضن‪ ،‬و‬
‫الذین یعدلون فی أهلهم و حکمهم و ما ولوا«‪» 2:‬همانییا‬
‫اهل قسط روی منبرهایی از نور در سمت راست خدای رحمان‬
‫قرار دارند و هر دو دست خدا‪ ،‬راست است‪ .‬و نیییز کسییانی کییه‬
‫دربارهی همسرانشان و در حکمشان عدالت به خییرج میدهنیید و‬
‫ستم نمیکنند ]در سمت راست خدای رحمان قرار دارند[«‪.‬‬
‫خداوند سبحان‪ ،‬صفت ید را به صورت مفییرد و مثنییی و جمییع‬
‫آورده است‪ .‬دربارهی آوردن صییفت ییید بییه صییورت مفییرد‪ ،‬مثل ً‬
‫میتوان به این آیه اشاره کرد‪ .‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭼ الملك‪ » ١ :‬بزرگوار و‬
‫داراي بركات بسيار‪ ،‬آن كسي كه فرمانروائي )جهان هسییتي( از‬
‫آن او است‪ «.‬دربارهی آوردن صفت ید به صورت مثنییی مثل ً در‬
‫این آیه خداوند میفرماید‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ المائدة‪» ٦٤ :‬بلكه دو دست‬
‫خدا باز )و او جواد و بخشنده اسییت( ‪ «.‬دربییارهی آوردن صییفت‬
‫ید به صورت جمع میتوان به این آیه اشاره کرد‪:‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ بخاری‪ ،‬مبحث »الجنائز« باب »رثاء سعد« )‪.2/103‬‬‫‪ -‬مسلم‪ ،‬مبحث »المارة«‪.(3/1458) ،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪130‬‬

‫يبينند كه برخي از آن ﭼيزهائي كه قدرت ما‬
‫ﭼ يس‪» ٧١ :‬مگر نم ‌‬
‫هايم‪«.‬‬
‫آفريده است‪ ،‬ﭼهارپاياني است كه براي انسانها خلق كرد ‌‬
‫وفق دادن این صورتها بدین صورت اسییت کییه بگییوییم‪ :‬صییورت‬
‫اول‪ ،‬مفرد مضاف است‪ .‬پس شامل هییر دسییتی کییه بییرای خییدا‬
‫ثابت شده میباشد و با آمدن ید به صورت مثنی منافییات نییدارد‪.‬‬
‫اما راجع به آمدن صفت ید به صورت جمییع باییید گفییت کییه اییین‬
‫برای تعظیم است و هرگز به معنای حقیقت عدد جمع که سییه و‬
‫بیشتر از سه است‪ ،‬نمیباشد‪ .‬و اگر بر اساس قول عدهای باشد‬
‫که گفتهاند‪ :‬حداقل جمع دو است‪ ،‬منافاتی با آمدن صفت ید بییه‬
‫صورت مثنی ندارد‪ .‬پس هرگاه جمع بر حداقل آن حمل شود‪ ،‬با‬
‫‪1‬‬
‫تثنیه اصل ً منافاتی ندارد‪.‬‬
‫اثبات صفت عین‬

‫اثبات صفت عین به آن گونهای که لیق خدای عزوجل اسییت‪،‬‬
‫از معتقییدات اهییل سیینت میباشیید‪ .‬از صییفت عییین ﭼنییان فهییم‬
‫نمیشود که ﭼشم خدا‪ ،‬همﭽون ﭼشییمان مییا عضییو اسییت‪ ،‬بلکییه‬
‫خداوند سبحان ﭼشییم حقیقییی دارد کییه لیییق عظمییت و جلل و‬
‫قدیم بودن اوست‪ .‬مخلوق هم ﭼشمی حقیقی دارد که با حال و‬
‫وضع و حادث بودنش و ضعفاش تناسب دارد‪ .‬تمامی صفاتی که‬
‫مشییارکت لفظییی بییا صییفات مخلییوق دارد‪ ،‬ﭼنییین هسییتند‪ 2.‬کییه‬
‫صفات خدا آن گونه است که لیق عظمت و جلل و قدیم بییودن‬
‫اوست و صفات مخلوق به گونهای است که با حدوث و ضعف و‬
‫وضعیت او تناسب دارد‪ .‬ﭼشم‪ ،‬صفتی برای خدای متعییال بییدون‬
‫کیفیت قایل شدن میباشد‪ .‬صییفت عییین از صییفات خییبری ذاتییی‬
‫است‪ .‬خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭼ طه‪» ٣٩ :‬هدف هم‬
‫اين بود كه تحت نظارت و رعییايت میین ﭼنییان كییه بايیید پییرورش‬
‫يابي ‪ «.‬آمدن ﭼشم به صورت مفرد‪ ،‬نشان دهندهی این نیسییت‬
‫که این فقط یک ﭼشم است‪ ،‬ﭼون مفرد مضاف‪ ،‬بیشییتر از یییک‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ لمعة العتقاد‪ ،‬ص ‪.50‬‬‫‪ -‬الصفات اللهیة‪ ،‬ص ‪.319‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪131‬‬

‫از آن اراده میشود‪ ،‬مانند این آیه‪:‬ﭽ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭼإبراهيم‪ » ٣٤ :‬و‬
‫اگییر بخواهيیید نعمتهییاي خییدا را بشییماريد )از بییس كییه زيادنیید(‬
‫يتوانيد آنها را شمارش كنيد‪ « .‬در جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽژﮌ‬
‫نم ‌‬
‫ﭼ القمر‪ »١٤ :‬اين كشتي تحت مراقبییت و مییواظبت مییا حركییت‬
‫يكرد‪ «.‬در این آیه‪ ،‬صفت عین با صیغهی جمییع کییه بییه ضییمیر‬
‫م ‌‬
‫‪1‬‬
‫جمع اضافه شده‪ ،‬آمده است‪.‬‬
‫اثبات صفت نفس‬

‫ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭼالنعام‪» ٥٤ :‬خداوند‬
‫خداوند متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﭫ‬
‫شما )از روي لطف( بر خويشتن رحمت واجییب نمییوده اسییت‪«.‬‬
‫در جای دیگری میفرماید‪ :‬ﭽ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﭼالمائدة‪ » ١١٦ :‬تو )علوه‬
‫از ظاهر گفتار من( از راز درون من هم باخبري‪ ،‬ولي من )ﭼون‬
‫يخییبرم ‪«.‬‬
‫يداري ب ‌‬
‫انساني بيش نيستم( از آنﭽه بر من پنهییان م ‌‬
‫پیامبرع نیز میفرماید‪»:‬یقول‪ :‬أنا مع عبدی حیضضن یضضذکرنی‪،‬‬
‫فإن ذکرنی فی نفسه ذکرته فی نفسی و إن ذکرنضضی‬
‫فی مل ذکرته فی مل خیر منهضضم«‪» 2:‬خداونیید میفرماییید‪:‬‬
‫من همراه بندهام هرگاه مرا یییاد کنیید‪ ،‬اگیر میرا در درونیش یییاد‬
‫کند‪ ،‬او را در درونم یاد میکنم‪ ،‬و اگر مرا در جمعییی یییاد کنیید‪ ،‬او‬
‫را در جمعی بهتر از آنان یاد میکنم‪«.‬‬
‫پییس خداونیید عزوجییل در کتییابش آورده کییه او نفییس دارد‪.‬‬
‫همﭽنین بر زبان پیامبرش بیان کیرده کیه او نفیس دارد‪ .‬میا نییز‬
‫صفت نفس را برای خداونید بیه گیونهای کیه لییق ذات اوسیت‪،‬‬
‫‪3‬‬
‫اثبات میکنیم‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ من عقیدة المسلمین‪ ،‬ص ‪.82‬‬‫ بخاری‪ ،‬مبحث »التوحید« شمارهی ‪.7405‬‬‫‪ -‬لمعة العتقاد‪ ،‬اثر ابن قدامه‪ ،‬ص ‪.51‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪132‬‬

‫ب‪ -‬برخی از صفات خبری‬

‫اثبات صفت استوای خدا روی تختاش‪ :‬خداونیید متعییال‬
‫میفرماید‪:‬ﭽﮅ ﮆ ﮇ ﮈﮉﮊژﮌﮍ ﮎ کک کﮒ گگ گ ﮖﮗ ﮘ ﮙﮚﮛﮜﮝﮞﮟﮠ ﮡﮢﮣﮤﮥ ﮦﮧ‬
‫ﭼ العراف‪ »٥٤ :‬پروردگار شما خداونییدي اسییت كییه آسییمانها و‬
‫زميییین را در شیییش دوره بيافريییید‪ ،‬سیییپس بیییر تخیییت )مركیییز‬
‫فرماندهي جهان( ﭼيره شد )و به اداره جهان هسییتي پرداخییت(‪.‬‬
‫يپوشاند و شب شتابان به دنبییال‬
‫با )پرده تاريك( شب‪ ،‬روز را م ‌‬
‫روز روان است‪ .‬خورشيد و ماه و ستارگان را بيافريییده اسییت و‬
‫خر فرمییان او هسییتند‪ .‬آگییاه باشییيد كییه تنهییا او‬
‫جملگییي مسیی ّ‬
‫يدهد‪ .‬بزرگییوار و جاويییدان و داراي‬
‫يآفريند و تنها او فرمان م ‌‬
‫م ‌‬
‫خيرات فراوان‪ ،‬خداوندي است كه پروردگار جهانيان است‪ «.‬در‬
‫جای دیگری میفرماید‪:‬ﭽﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬﭭﭮ ﭯ ﭰﭱ ﭲ ﭳﭴ ﭵﭶﭷﭸ ﭹﭺ چﭼ‬
‫ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﭼ الفرقان‪ » ٥٩ - ٥٨ :‬و )در همه امور( بر‬
‫يميییرد‪ ،‬و‬
‫خداوندي تكيه كن كه هميشه زنییده اسییت و هرگییز نم ‌‬
‫حمد و ثناي او را به جاي آور )و بدان تو عهده دار ايمان يا كفییر‬
‫يپايد( و همين كافي است كه‬
‫مردمان نيستي و خدا همگان را م ‌‬
‫خداوند از گناهان بندگانش آگاه است )و هيچ گونه گناهي از ديد‬
‫يكه آسییمانها و زميیین را و همییه‬
‫يمانیید(‪ .‬آن كس ی ‌‬
‫او مخفییي نم ‌‬
‫ﭼيزهاي ميان آن دو را در شش دوره آفريده است‪ ،‬و آن گاه بر‬
‫تخت )فرماندهي و اراده امور جهان( نشسته است )و كار و بار‬
‫كائنات را با دست قدرت خود ﭼرخانده است و پيوسیته مراقیب‬
‫احوال و اوضاع عییالم بییوده اسییت(‪ .‬او داراي رحمییت فییراوان و‬
‫فراگير است )و رحمت عام وي همه موجییودات را دربییر گرفتییه‬
‫اسییت و مطيییع و عاصییي و مییؤمن و كییافر بییر ايیین خییوان يغمییا‬
‫يخواهي از ادوار آفرينش هستي باخبر گییردي(‬
‫هاند اگر م ‌‬
‫نشست ‌‬
‫پس از شخص بسيار آگاه و فرزانه بپرس ‪«.‬‬
‫اثبییات نشسییتن خییدا روی تختییش بییدون تحریییف و تعطیییل و‬
‫کیفیت قایل شدن و بدون تمثیل واجب است‪ .‬نشستن خدا روی‬
‫تختش‪ ،‬نشستن حقیقی است که معنایش‪ ،‬بلندی و اسییتقرار بییه‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪133‬‬

‫گونهای است که لیق خدای متعال میباشد‪ 1.‬وقتی از امام مالک‬
‫دربارهی آیهی‪:‬ﭽ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﭼ طه‪ » ٥ :‬خداوند مهرباني )قرآن را فرو‬
‫فرستاده( است كه بر تخت سییلطنت )مجمییوعه جهییان هسییتي(‬
‫قرار گرفته است )و قییدرتش سراسییر كائنییات را احییاطه كییرده‬
‫است(‪ « .‬سؤال شد‪ ،‬گفت‪» :‬استواء‪ ،‬معلوم اسییت‪ ،‬کیفیییت آن‬
‫قابل درک نیست‪ ،‬ایمان به آن واجب و سؤال کردن دربییارهاش‬
‫بدعت است‪ .‬به نظییر میین تییو گمییراه هسییتی‪ ،‬و دسییتور داد کییه‬
‫‪2‬‬
‫سؤال کننده از آن مجلس بیرون کرده شود‪«.‬‬
‫اکثر کسانی که تصریح کردهاند که ذات خداونیید روی تختاش‪،‬‬
‫قرار گرفته‪ ،‬ائمهی مالکی هستند‪ .‬ابومحمد بن ابی یزید در سییه‬
‫جای کتابهایش که مشهورترینشان‪ ،‬الرساله میباشد‪ ،‬و در کتییاب‬
‫جامع النوادر و در کتاب آداب بدان تصریح کرده است‪ .‬همﭽنییین‬
‫قاضییی ابییوبکر بییاقلنی کییه مییالکی مییذهب بییوده و ابوعبییدالله‬
‫قرطبی در کتاب »السییماء الحسیینی« و ابییوعمر بیین عبییدالبر و‬
‫طلمنکی و دیگر اندلسیها و دیگییر بزرگییان مییالکی بییدان تصییریح‬
‫‪3‬‬
‫کردهاند‪.‬‬
‫همانا کتاب خدا از اول تا آخرش و سنت رسول خییداع و کلم‬
‫صحابه و تابعین و سایر پیشوایان دینی‪ ،‬به صورت نص یا ظییاهر‬
‫پر از این مطلب است که خداوند سبحان بالی هر ﭼیزی اسییت‬
‫و او بییالی عییرش و بییالی آسمانهاسییت و روی تختاش نشسییته‬
‫‪4‬‬
‫است‪.‬‬
‫صفت آمدن‬

‫خداوند متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ الفجر‪ » ٢٢ :‬و پروردگارت‬
‫بيايیید و فرشییتگان صییف صییف حاضییر آينیید‪ «.‬در جییای دیگییری‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫لمعة العتقاد الهادی إلی سبیل الرشاد‪،‬ص ‪.62‬‬
‫شرح حدیث النزول لبن تیمیه‪ ،‬عقیدة المسلمین‪ ،‬ص ‪.86‬‬
‫الصواعق المرسله علی الجهمیة و المعطله‪.(2/134) ،‬‬
‫اجتماع الجیوش السلمیة‪ ،‬ص ‪.96‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪134‬‬

‫میفرماید‪:‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ البقرة‪ » ٢١٠ :‬آيا آنان كه راه صلح و‬
‫يجويند انتظار دارند‪ «.‬اثبییات‬
‫يپويند و دين اسلم را نم ‌‬
‫آشتي نم ‌‬
‫آمدن خدا بدون تحریف و تعطیل و بییدون کیفیییت قایییل شییدن و‬
‫بدون تمثیل واجب اسییت‪ .‬آمییدن خییدا‪ ،‬آمییدن حقیقییی اسییت بییه‬
‫‪1‬‬
‫گونهای که لیق خداوند متعال است‪.‬‬
‫صفت رضا‬

‫خدای متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﰎ ﰝ ﰝ ﰝ ﰒ ﭼالمائدة‪» ١١٩ :‬خداوند )به‬
‫سبب اعمال گذشته ايشان( از آنان خوشنود‪ ،‬و ايشییان هییم )بییه‬
‫هاند( از‬
‫يپاياني كه دريافت داشییت ‌‬
‫سبب اجر و پاداش فراوان و ب ‌‬
‫خدا خوشنودند ‪«.‬‬
‫صفت محبت‬

‫خدای بلندمرتبه میفرماید‪:‬ﭽ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﭼ المائدة‪»٥٤ :‬خداونیید‬
‫جمعي ّییتي را )بییه جییاي ايشییان بییر روي زميیین( خواهیید آورد كییه‬
‫يدارند ‪«.‬‬
‫يدارد و آنان هم خدا را دوست م ‌‬
‫خداوند دوستشان م ‌‬
‫صفت غضب )خشم(‬

‫خدا میفرماید‪:‬ﭽ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﭼ النساء‪» ٩٣ :‬و خداوند بر او خشم‬
‫يسازد‪«.‬‬
‫يگيرد و او را از رحمت خود محروم م ‌‬
‫م ‌‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬لمعة العتقاد‪ ،‬ص ‪.52‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪135‬‬

‫صفت سخط )ناراحتی(‬

‫خداوند پاک میفرماید‪:‬ﭽ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﭼ محمد‪ » ٢٨ :‬اين گونه )جان‬
‫برگرفتیین ايشییان( بییدان خییاطر اسییت كییه آنییان بییدنبال ﭼيییزي‬
‫يآورد ‪«.‬‬
‫يروند كه خداي را بر سر خشم م ‌‬
‫م ‌‬
‫صفت کراهت )ناخوش داشتن(‬

‫مییا خییدا‬
‫خییدای متعییال میفرماییید‪:‬ﭽ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﭼ التوبییة‪»٤٦ :‬ا ّ‬
‫يآمدند جز زيان و ضییرر‬
‫يدانست كه اگر براي جهاد بيرون م ‌‬
‫)م ‌‬
‫تكیردن آنیان را )بییه‬
‫نشییدن و حرك ‌‬
‫نداشتند‪ .‬ايین بیود كیه( بيرو ‌‬
‫سوي ميدان نبرد( نپسنديد‪«.‬‬
‫پس صفت رضا و محبییت و خشییم و نییاراحتی و ناخوشییایندی‬
‫صفاتی ثابت برای خداوند متعییال هسییتند بییدون آنکییه تحریییف و‬
‫تعطیل و کیفیت قایل شدن و تمثیل در این صفات صورت گیرد‪.‬‬
‫پییس اییین صییفات بییرای خداونیید بییه گییونهای هسییتند کییه لیییق‬
‫پروردگار میباشد‪ .‬صفت غیرت و خوشحالی و خندیدن نیز ﭼنییین‬
‫هستند‪ .‬این صفات در احادیث صحیح نبوی آمدهاند‪.‬‬
‫ج‪ -‬برخی از صفاتی که در باب مقابله و رویارویی آورده‬
‫میشوند‬

‫در قرآن کریم‪ ،‬افعالی آمدهانیید کییه خییدای عزوجییل در مقییام‬
‫سزا و عدل و مقابله و رویارویی آنها را بر خودش اطلق نموده‬
‫است‪ .‬این افعال در مواردی که آمده‪ ،‬بییرای خییدا مییدح و کمییال‬
‫است ولی جایز نیست کییه از اییین افعییال‪،‬اسییمائی بییرای خییدای‬
‫متعال مشتق شوند و نباید در غیر از آیاتی که این افعییال آمییده‪،‬‬
‫آن را بر خدا اطلق نمود‪ .‬برخی از آیییاتی کییه اییین گییونه افعییال‬
‫آمده عبارتند از‪:‬ﭽ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭼ النساء‪ » ١٤٢ :‬بيگمان منافقان‬
‫يدارند‬
‫ينمايانند و كفر خويش را پنهان م ‌‬
‫ههاي ايشان را م ‌‬
‫)نشان ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪136‬‬

‫يزنند! در حییالي كییه خداونیید‬
‫و به خيال خام خود( خدا را گول م ‌‬
‫ينمايیید‪ ،‬و در آخییرت‬
‫)دماء و اموال ايشان را در دنيا محفییوظ م ‌‬
‫يدارد و بدين وسییيله( ايشییان را گییول‬
‫دوزخ را براي آنان مهّيا م ‌‬
‫يزند ‪ ،«.‬ﭽ ﭛ ﭜ ﭝ ﭼآل عمران‪» ٥٤ :‬و)يهوديان و دشمنان مسيح‬
‫م ‌‬
‫براي نابودي او و آئين آسماني( نقشییه كشییيدند‪ ،‬و خداونیید )هییم‬
‫هجوئي كییرد ‪،«.‬ﭽ ﯓ ﯔ ﯕ‬
‫بییراي حفییظ او و آئيیین آسییماني( ﭼییار ‌‬
‫هانییید )و از پرسیییتش او‬
‫ﭼالتوبیییة‪»٦٧ :‬خیییدا را فرامیییوش كرد ‌‬
‫هاند(‪ ،‬خییدا هییم ايشییان را فرامییوش كییرده‬
‫يگییردان شیید ‌‬
‫رو ‌‬
‫است‪،«.‬ﭽ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ البقرة‪ » ١٥ - ١٤ :‬و هنگامي كه با‬
‫يگويند‪ :‬ما بییا‬
‫ينشينند‪ ،‬م ‌‬
‫نصفت خود به خلوت م ‌‬
‫رؤساي شيطا ‌‬
‫ينمییائيم‪ .‬خداونیید ايشییان را‬
‫شییمائيم و )مؤمنییان را( مسییخره م ‌‬
‫ينمايد ‪ «.‬پس الفییاظ مخییادع )فریییب دهنییده(‪ ،‬مییاکر‬
‫مسخره م ‌‬
‫)مکر کننده(‪ ،‬ناسی )فراموشکار(‪ ،‬مستهزئ )مسخره کننییده( و‬
‫مانند آنها بر خدا اطلق نمیشوند‪ .‬خداونیید از آن بسیییار والتییر و‬
‫برتییر اسییت‪ .‬همﭽنییین بییه صییورت مطلییق گفتییه نمیشییود‪ :‬خییدا‬
‫مسخره میکند‪ ،‬خدا فریب میدهد‪ ،‬مکر میکند و فراموش میکند‪.‬‬
‫کسانی که این افعال را از جملییه نامهیای نیکییو خییدا بییه حسیاب‬
‫آوردهاند‪ ،‬سخت اشتباه کردهاند؛ ﭼون فریب هییم مییدح اسییت و‬
‫هم ذم‪ .‬پس جایز نیست که بر خدا اطلق شود مگر اینکه مقییید‬
‫و همییراه ﭼیییزی باشیید کییه احتمییال مییذموم از آن را زایییل کنیید‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫همان طور که در آیات قرآنی به صورت مقید آمده است‪.‬‬
‫س‪ -‬خدا از هر صفت نقصی منزه است‬

‫خداوند عزجل از غفلت و فراموشی به هر صورتی که باشیید‪،‬‬
‫منزه و دور است؛ ﭼون او عییالم غیییب و شییهادت اسییت و علییم‬
‫خدا‪ ،‬بر هر ﭼیزی محیط است‪ .‬پس خطا یا فراموشییی و غفلییت‬
‫از برخی معلومات که برای علم مخلییوق عییارض میشییود‪ ،‬بییرای‬
‫علم خدا عارض نمیشود‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬معارج القبول‪.(1/76) ،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪137‬‬

‫خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭼ طه‪٥٢ :‬‬
‫»ا ّ‬
‫طلعات مربوط بديشان در كتیابي عظيییم و شییگفت )بییه نییام‬
‫لوح محفوظ‪ ،‬مكتوب( است و تنها پروردگارم از آن مطلع است‬
‫يرود )و لییذا ﭼيییزي از قلییم او‬
‫و بس‪ .‬پرودگییار میین بییه خطییا نم ‌‬
‫يكنیید )و بنییابراين‪ ،‬ﭼيییزي از يییاد او‬
‫يافتیید( و فرامییوش نم ‌‬
‫نم ‌‬
‫ً‬
‫يرود‪ .‬مطمئن ّا روزي جییزا و سییزاي ايشییان بییه تمییام و كمییال‬
‫نم ‌‬
‫يشود(‪ « .‬همﭽنین پروردگار عالمیان از نیییاز بییه روزی و‬
‫داده م ‌‬
‫غذا منزه است‪ ،‬ﭼون او روزیرسان تمامی آفریییدهها و بینیییاز از‬
‫آنهاست و تمام موجودات و مخلوقات نیازمند او هسییتند؛ خییدای‬
‫متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﭼ‬
‫الذاريات‪ »٥٨ - ٥٦ :‬من پريها و انسانها را جز براي پرستش خود‬
‫هام‪ .‬من از آنییان نییه درخواسییت هيییچ گییونه رزق و روزي‬
‫نيافريد ‌‬
‫يخییواهم كییه مییرا خییوراك دهنیید‪ .‬تنهییا خییدا‬
‫يكنییم‪ ،‬و نییه م ‌‬
‫م ‌‬
‫يرسان و صاحب قدرت و نيرومند است و بییس‪ « .‬در جییای‬
‫روز ‌‬
‫يدهد )و رازق‬
‫دیگری میفرماید‪:‬ﭽ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﭼالنعام‪» ١٤ :‬و او روزي م ‌‬
‫همگییان او اسییت و همییه بییدو نيازمندنیید( و بییه او روزي داده‬
‫يشود )و نيازمند كسي نيست(‪« .‬‬
‫نم ‌‬

‫همﭽنین خداوند از ظلم به بندگان منزه اسییت‪ .‬بییدین صییورت‬
‫که به گناهان و بدیهایشان بیفزاید یییا از نیکیهایشییان کییم کنیید یییا‬
‫آنان را به خاطر کارهایی که نکردهاند‪ ،‬مجازات نماید‪ ،‬ﭼون تنها‬
‫کسی ظلم میکند که به ظلم نیاز دارد یا به جور و ستم‪ ،‬متصف‬
‫است اما خداوند از تمامی جهات از آفریدههایش بینیییاز اسییت و‬
‫او حاکم و عادل و ستوده است‪ ،‬پس ﭼرا به بندگان ظلییم کنیید؟‬
‫خدای متعال فرموده است‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ فصلت‪» ٤٦ :‬و پروردگار‬
‫يكند ‪«.‬‬
‫تو كمترين ستمي به بندگان نم ‌‬
‫همﭽنین خداوند از کار بیهوده در آفرینش و امر منییزه اسییت‪.‬‬
‫پس خداوند سبحان ﭼیزی را بیهییوده و باطییل نیافریییده اسییت و‬
‫ﭼیزی را تشریع نفرموده مگر اینکه بییه خییاطر حکمییت عظیمییی‬
‫باشد؛ ﭼون او حکیییم و سییتوده اسییت‪ .‬پییس از جملییه حکمییت و‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪138‬‬

‫ستودگی خداوند محکم نمودن موجودات و محکم نمودن شرایع‬
‫‪1‬‬
‫و فرامین به کاملترین صورت میباشد‪.‬‬
‫‪ -4‬صفات خداوند همهشان صفات کمالاند‬

‫در صفت خدا به هیچ صییورتی نقییص وجییود نییدارد؛ صییفاتی از‬
‫قبیل حیات‪ ،‬علم‪ ،‬قدرت‪ ،‬سمع‪ ،‬بصییر‪ ،‬رحمییت‪ ،‬عییزت‪ ،‬حکمییت‪،‬‬
‫علو‪ ،‬عظمت و مانند آنها‪.‬‬
‫ن خداوند عزوجل است؛ خدا میفرماییید‪:‬ﭽ ک‬
‫برترین صفت از آ ِ‬
‫ﮒ گ گ گ ﮖﮗ ﮘ ﮙ ﮚﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﭼ النحل‪ » ٦٠ :‬كساني كه به آخرت‬
‫هاند )كه از جملییه دوسییت داشییتن‬
‫باور ندارند‪ ،‬داراي صفات داني ‌‬
‫پسر و دشمن داشتن دختر و زنده بگور كییردن او اسییت( و خییدا‬
‫هكییس و‬
‫ينيییازي از هم ‌‬
‫داراي صفات عالّيه است )كییه از جملییه ب ‌‬
‫يتوانیید هییر‬
‫هﭼيز است( و او با عّزت و با حكمت اسییت )و م ‌‬
‫هم ‌‬
‫كییاري را بكنیید و كارهییايش از روي حكمییت اسییت(‪ « .‬در جییای‬
‫دیگری میفرماید‪:‬ﭽ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﭼ الروم‪:‬‬
‫‪ »٢٧‬او است كه آفرينش را آغاز كرده است و سپس آن را بییاز‬
‫يگرداند‪ ،‬و اين براي او آسانتر است‪) .‬زيرا كسییي كییه بتوانیید‬
‫م ‌‬
‫كاري را در آغاز انجییام دهیید‪ ،‬قییدرت بییر اعییاده آن را نيییز دارد(‪.‬‬
‫بالترين وصف‪ ،‬در آسمانها و زمين متعل ّییق بییه خییدا اسییت‪ ،‬و او‬
‫بسيار باعّزت و اقتدار‪ ،‬و سنجيده و كار بجا است‪) .‬لذا در عين‬
‫يدهیید‪ ،‬و بلكییه همییه‬
‫يحسییاب انجییام نم ‌‬
‫قدرت نامحدود‪ ،‬كاري ب ‌‬
‫كارهايش از روي حكمت است(‪ « .‬مثل اعلی بییه معنییای صییفت‬
‫برتر میباشد‪ .‬همانا آفریییدهها بییه وجییود خییالق بزرگییتر و برتییر و‬
‫عظیمتر و کاملتر از هر ﭼیزی نیازمندند‪ .‬این حقیقت در فطییرت‬
‫انسانها نهفته است‪ ،‬و این امر به نسبت کسانی کییه فطرتشییان‬
‫سالم است‪ ،‬یک امر بدیهی است‪ .‬پس دللت فطرت بر صییفات‬
‫خدا‪ ،‬واضح و روشن اسییت؛ ﭼییون هییر پدیییدهای حتمیا ً بییه وجییود‬
‫آورندهای نیاز دارد و این به وجودآورنییده حتم یا ً باییید توانییا‪ ،‬دانییا‪،‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬الحق الواضح المبین‪ ،‬اثر ابن سعدی‪ ،‬ص ‪.10‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪139‬‬

‫صییاحب اراده و بییاحکمت باشیید‪ .‬پییس فعییل مسییتلزم قییدرت و‬
‫توانایی است و احکام‪ ،‬مستلزم علم‪ ،‬اختصاص دادن اسییتعدادها‬
‫و نیروها به موجودی مستلزم اراده و حسن سییرانجام مسییتلزم‬
‫حکمت میباشد‪ .‬در فطرت آدمی اقییرار بییه کمییال مطلییق بییرای‬
‫خدای متعال و کسی که به هیچ صورتی نقییص بییه او راه نییدارد‪،‬‬
‫نهفته است‪ .‬همﭽنین منزه کییردن خداونیید از نقصییها و عیبهییا در‬
‫فطرت انسان وجود دارد‪ .‬از جمله موارد بییدیهی کییه در فطییرت‬
‫آدمی وجود دارد‪ ،‬اییین اسییت کییه کسییی کییه میدانیید و میتوانیید و‬
‫سخن میگوید و میبیند کامل تر از کسی است که اینها را ندارد‪.‬‬
‫به همین خاطر خداوند این مسأله را با خطاب استفهام انکییاری‬
‫بیان میکند تا روشن گرداند که اییین موضییوع در فطییرت انسییان‬
‫وجود دارد و کسی که آن را نفی میکند‪ ،‬امییر بییدیهی در فطییرت‬
‫را نفی میکند‪ .‬خداوند متعال میفرماید‪ :‬ﭽ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭼ‬
‫النحل‪ »١٧ :‬پس )اي وجدانهاي بيدار! از نظییر عقییل( كسییي كییه‬
‫)اين همه ﭼيزهاي عجيب و غريب و نعمتهاي بزرگ و سترگ را(‬
‫يآفرينیید ؟ )آيییا‬
‫يآفريند‪ ،‬همﭽون كسي است كییه )ﭼيییزي( نم ‌‬
‫م ‌‬
‫بايد بت حقير و انسان فقير را شییريك خییداي جليییل كییرد ؟( آيییا‬
‫يشويد؟ )تا به اشتباه خود پي ببريد و از پرستش بتهییا‬
‫يادآور نم ‌‬
‫و انسانها دست برداريد و تنها و تنهییا خییداي يگییانه را بپرسییتيد و‬
‫سپاسگزاري كنيد(‪ « .‬پس یکسان قرار دادن کسی که میآفرینیید‬
‫و کسی که نمیآفریند‪ ،‬از نظرت فطرت‪ ،‬منکر و ناپسند اسییت و‬
‫کسی که این دو کس را برابر و مثییل هییم میدانیید‪ ،‬خداونیید او را‬
‫مورد انکار و سرزنش قرار میدهد‪ .‬ﭼون کسی که صفات کمییال‬
‫ندارد‪ ،‬امکان ندارد که پروردگار و معبییود باشیید‪ ،‬و علییم بییه اییین‬
‫موضوع یک امر فطری است‪ 1.‬همان طور که خداونیید متعییال از‬
‫زبان ابراهیم خلیل ÷ میفرماید‪:‬ﭽ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﭼ مريم‪:‬‬
‫يشیینود و‬
‫يكنییي كییه نم ‌‬
‫‪»٤٢‬اي پییدر! ﭼییرا ﭼيییزي را پرسییتش م ‌‬
‫يدارد؟« خداونیید‬
‫يبينیید و اص یل ً ش یّر و بلئي از تییو بییه دور نم ‌‬
‫نم ‌‬
‫دربارهی گوسالهی بنی اسرائیل میفرماید‪:‬ﭽ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﭼ‬
‫هاي بیا‬
‫هگون ‌‬
‫يديدند كه ﭼنيین پيكیر گوسیال ‌‬
‫العراف‪»١٤٨ :‬مگر نم ‌‬
‫يكنیید‪.‬‬
‫يگويیید و بییه راهییي ايشییان را راهنمییائي نم ‌‬
‫آنان سخن نم ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬عقیدة المسلمین‪ ،‬صفات رب العالمین‪ ،‬ص ‪.102‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪140‬‬

‫تپرسییتي پسییين‬
‫)بییه هییر حییال‪ ،‬انديشییه گاوپرسییتي پيشییين و ب ‌‬
‫ايشان ُ‬
‫گل كرد و غيبت موسي را غنيمت شمردند و( گوسییاله را‬
‫به خدائي گرفتند و )به خود( ستم كردند ‪«.‬‬
‫‪ -5‬از لوازم استحقاق خداوند متعال به صفات کمال‪،‬‬
‫اختصاص دادن حکم به اوست‬

‫از جمله آیات قرآنی که خداوند متعال به وسیلهی آنها صییفات‬
‫ن اوست را روشیین‬
‫کسی را که حکم و تشریع و قانونگذاری از آ ِ‬
‫نموده‪ ،‬این آیه است‪:‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼالشورى‪ » ١٠ :‬در هر ﭼيزي‬
‫يگیردد )و‬
‫كه اختلف داشته باشيد‪ ،‬داوري آن بییه خییدا واگییذار م ‌‬
‫كتاب قرآن قانون دادگاه يزدان اسییت و در پرتییو آن كشمكشییها‬
‫بايیید فيصییله پيییدا كنیید(‪ « .‬سییپس صییفات کسییی را کییه حکییم‬
‫مخصوص اوست را بیان نموده میفرماید‪:‬ﭽﰝﰝﰝﰝﯼییی ﭑ ﭒﭓﭔﭕﭖ‬
‫ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜﭝ ﭞ ﭟﭠ ﭡ ﭢ ﭣﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭼ‬
‫الشورى‪»١٢ - ١٠ :‬ﭼنين داوري خدا است كه پروردگار من است‬
‫يبندم‪) ،‬و براي قضییاوت در منازعییات‪ ،‬و رفییع‬
‫و من بدو پشت م ‌‬
‫يكنییم‪ .‬او‬
‫اختلفات‪ ،‬و حییل مشییكلت( بییه )كتییاب( او مراجعییه م ‌‬
‫آفريننده آسمانها و زمين است‪ .‬او شما را به صورت مرد و زن‪،‬‬
‫و ﭼهارپايان را به شكل نر و ماده درآورده است و بییدين وسییيله‬
‫بییر آفرينییش شییما )انسییانها و توليیید و تكییثير نسییل حيوانهییا(‬
‫يافزايیید‪ .‬هيییچ ﭼيییزي هماننیید خییدا نيسییت )و نییه او در ذات و‬
‫م ‌‬
‫يماند‪ ،‬و نه ﭼيییزي‬
‫صفات به ﭼيزي از ﭼيزهاي آسمان و زمين م ‌‬
‫يمانیید( و او‬
‫از ﭼيزهاي آسمان و زمين در ذات و صییفات بییدو م ‌‬
‫ينمايد‪ ،‬و‬
‫شنوا و بينا است )و پيوسته بر كارگاه جهان نظارت م ‌‬
‫يپايیید(‪ .‬كليییدهاي‬
‫از جملییه زاد و ولیید انسییانها و حيوانهییا را م ‌‬
‫آسمانها و زمين در دست او است‪ .‬بییراي هییر كییس كییه بخواهیید‬
‫يگرداند‪ .‬او از همییه ﭼيییز كییامل ً آگییاه‬
‫روزي را فراوان و يا كم م ‌‬
‫است‪«.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪141‬‬

‫خداوند سبحان صفات پروردگاری را ذکر کرده که کارها به او‬
‫سپرده می شوند و به او توکل میشود‪ ،‬و او بییه وجییود آورنییده و‬
‫خالق آسمانها و زمین اسییت بییدون آنکییه نمییونهی قبلییی داشییته‬
‫باشند‪ ،‬و اوست که بییرای بشییر زوجهییایی آفریییده و هشییت زوج‬
‫ﭼهارپایان را برای انسانها آفریده است‪ 1.‬و او‪:‬ﭽ ﭡ ﭢ ﭣﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭼ‬
‫الشورى‪»١١ :‬هيچ ﭼيزي هماننیید خییدا نيسییت )و نییه او در ذات و‬
‫يماند‪ ،‬و نه ﭼيییزي‬
‫صفات به ﭼيزي از ﭼيزهاي آسمان و زمين م ‌‬
‫يمانیید( و او‬
‫از ﭼيزهاي آسمان و زمين در ذات و صییفات بییدو م ‌‬
‫ينمايد‪ ،‬و‬
‫شنوا و بينا است )و پيوسته بر كارگاه جهان نظارت م ‌‬
‫يپايد( ‪ «.‬و خداونیید‪:‬ﭽ ﭩ‬
‫از جمله زاد و ولد انسانها و حيوانها را م ‌‬
‫ﭪ ﭫ ﭬ ﭼ ی الشورى‪ »١٢ :‬كليدهاي آسمانها و زمين در دسییت او‬
‫است‪ « .‬خدا‪:‬ﭽﭮﭯﭰ ﭱﭲﭼالشورى‪»١٢ :‬براي هر كس كه بخواهد‬
‫يگرداند‪« .‬‬
‫روزي را فراوان و يا كم م ‌‬
‫»یقدر« یعنی روزی را بر هر کس که بخواهد تنگ میگردانیید‬
‫و او به هر ﭼیزی داناست‪ .‬پییس بییر مسییلمان واجییب اسییت کییه‬
‫دربارهی صفات کسی که استحقاق تشریع و قانونگییذاری حلل‬
‫‪2‬‬
‫و حرام کردن را دارد‪ ،‬آگاهی حاصل نماید‪.‬‬
‫‪ -6‬نفی معانی نامهای نیکوی خدا از بزرگترین الحاد و‬
‫انحراف در این موضوع است‬

‫نفی معانی نامهای نیکوی خیدا از بزرگیترین الحیاد و انحیراف‬
‫محسوب میشود؛ خداوند بلندمرتبه میفرماید‪:‬ﭽﭹﭺچﭼ ﭽﭾ ﭿﮀﮁ ﮂﮃ‬
‫ﭼ العراف‪»١٨٠ :‬و به ترك كساني بگوئيد كه در نامهاي خییدا بییه‬
‫يبرنیید كییه از نظییر‬
‫ههائي به كار م ‌‬
‫ييازند )و واژ ‌‬
‫تحريف دست م ‌‬
‫لفظ يا معني‪ ،‬منافي ذات يا صفات خدا است(‪ ،‬آنییان كيفییر كییار‬
‫خود را خواهند ديد ‪ «.‬ﭼون نامهای نیکوی خدا اگییر بییر معییانی و‬
‫اوصافی دللت نمی کرد‪ ،‬جایز نبود که از مصیادر آنهییا خیبر داده‬
‫شود و مصادرشان به این نامهییا و صییفات متصییف شییوند‪ .‬ولییی‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ أضواء البیان‪ ،‬با اندکی تصرف‪.(7/163)،‬‬‫‪ -‬من عقیدة المسلمین‪ ،‬ص ‪.141‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪142‬‬

‫خداوند از صفات خییودش خییبر داده و آنهییا را بییرای خییود اثبییات‬
‫نموده‪ ،‬و پیامبرش ع نیز آنها را برای خداوند اثبات نموده است؛‬
‫خدای متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﭼ الذاريات‪ » ٥٨ :‬تنها خدا‬
‫يرسییان و صیاحب قیدرت و نيرومنید اسیت و بییس‪ « .‬پیس‬
‫روز ‌‬
‫معلوم شده که »قوی« از اسماء خداوند اسییت و معنییایش اییین‬
‫است که خداوند متصف به قوت میباشد‪ .‬همﭽنین است آیهی‪:‬ﭽ‬
‫ﯢ ﯣ ﯤ ﭼفاطر‪ »١٠ :‬هر ﭼه عّزت و قدرت است در دست خدا است‬
‫‪ «.‬پس عزیز کسی است کییه عیزت دارد‪ .‬بنییابراین اگییر قییوت و‬
‫عزت برای خدا ثابت نبود‪ ،‬قوی و عزیز نامگذاری نمیشد‪ .‬سییایر‬
‫نامهای خدا ﭼنییین اسییت‪ .‬حقیقییت الحییاد در اسییماء خییدا‪ ،‬یعنییی‬
‫عدول از صواب در اسماء خداوند متعال و داخل کردن ﭼیزهایی‬
‫که از معانی نامهای خداوند نیست‪:‬‬
‫ اینکه برخی از معبودها به اسمی از اسمهای خداوند متعییال‬‫نامگیذاری شیود ییا اسیمی از برخیی اسیماء خداونید بیرای آنهیا‬
‫اقتباس شییود ماننیید آنکییه مشییرکان برخییی از بتهییای خییویش را‬
‫»لت« که از »اله« گرفته شده و »عزی« که از »عزیز« گرفته‬
‫شده‪ ،‬نامگذاری کردند و بعضی اوقات بتها را »آلهه« نامگییذاری‬
‫میکردند‪ ،‬این کار همان طور که میبینی‪ ،‬الحاد و انحراف اسییت؛‬
‫ﭼییون آنییان اسییماء خداونیید متعییال را بییه معبودهییای باطلشییان‬
‫منحرف کردند‪.‬‬
‫ نامگییذاری خییدا بییه آنﭽییه کییه لیییق او نیسییت‪ .‬ماننیید آنکییه‬‫مسیحیان‪» ،‬أب« را برای خدا نامگذاری مییی کردنیید‪ .‬و فلسییفه‬
‫عبارت »موجبا ً لذاته« یییا »علییة فاعلییة بییالطبع« و ماننیید آن بییر‬
‫خداوند اطلق می کردند‪.‬‬
‫ توصیف کردن خدا به هر ﭼیزی که از آن منزه اسیت‪ .‬ماننید‬‫سییخن یهودیییان کییه میگفتنیید‪ :‬خییدا نیازمنیید اسییت‪ .‬و میگفتنیید‪:‬‬
‫خداونیید پییس از آنکییه آفریییدههایش را آفرییید‪ ،‬اسییتراحت نمییود‪.‬‬
‫همﭽنین میگفتند‪ :‬دسییت خییدا بسییته اسییت و دیگییر الفییاظی کییه‬
‫دشمنان گذشته و حال خدا بر خداوند اطلق نمودهاند‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪143‬‬

‫ تعطیییل نامهییا و صییفات خییدا از معانیشییان و انکییار حقییایق‬‫شان؛ مانند کاری که برخی از فرق بدعتگذار کردند‪ ،‬بییه گییونهای‬
‫که آنان اسماء خدا را الفاظی مجرد که بر صییفات دللییت نکنیید‪،‬‬
‫قرار میدادند؛ مثل ً میگفتند‪ :‬خدا شنواسییت بییدون آنکییه شیینوایی‬
‫داشته باشد و داناست بدون آنکه علم داشته باشد‪.‬‬
‫‪ -‬تشبیه نمودن خداوند متعال به صفات مخلوقاتش‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -7‬آثار صفات الهی در درون و هستی و زندگی‬

‫منظرهی اسماء و صفات از بزرگترین منظرههاست و کسییی‬
‫که از این منظره اطلع حاصییل میکنیید‪ ،‬پییی میبییرد کییه وجییود از‬
‫نظییر آفرینییش و فرمییان بییه نامهییای نیکییو و صییفات والی خییدا‬
‫وابسته و مرتبط است و همانا هییر آنﭽییه کییه در جهییان اسییت از‬
‫برخی آثار و مقتضیات اسماء و صفات الهی میباشد‪.‬‬
‫اسم »حمید« و »مجید« خییدا مییانع از اییین اسییت کییه انسییان‬
‫بیهوده رها شود‪ ،‬امر و نهی نشود و پییاداش بییه او داده نشییود و‬
‫عقاب داده نشود‪ .‬همﭽنین اسم »حکیم« خییدا ایین را نمیپییذیرد‪.‬‬
‫همﭽنییین هییر اسییمی از اسییماء خییدا موجبییات و صییفاتی دارد و‬
‫سزاوار نیست که از کمال و مقتضیاتش تعطیل شود‪ .‬پروردگار‪،‬‬
‫ذات و اوصاف و اسماء خود را دوست میدارد او »عفییو« اسییت‬
‫و عفییو و گذشییت و مغفییرت را دوسییت دارد‪ .‬بییا تییوبه بنییدهاش‬
‫وقتی که به سوی او باز میگردد‪ ،‬به حدی خوشییحال میشییود کییه‬
‫انسان تصورش نمیکند‪.‬‬
‫و آنﭽه که تقدیر نموده که از گناهکار در گذرد و بردبییار باشیید‬
‫و توبهاش را بپذیرد و با او مسامحه نماید‪ ،‬بییه مییوجب اسییماء و‬
‫صفاتش است‪ .‬همﭽنین حاصل شیدن آنﭽیه کیه خداونید دوسیت‬
‫دارد و میپسندد‪ ،‬به موجب اسماء و صفاتش می باشد‪ .‬آنﭽه کییه‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬بدائع الفوائد‪ ،‬اثر ابن قیم‪.(1/169) ،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪144‬‬

‫خداوند خودش را با آن میستاید و اهل آسمانها و زمییین او را بییا‬
‫آن میسییتایند و آنﭽییه کییه از موجبییات کمییال و مقتضییای حمیید و‬
‫سییتایش اوسییت و خداونیید سییبحان‪ ،‬سییتوده و بزرگییوار اسییت‪،‬‬
‫همهی اینها از آثار صفات الهی است‪.‬‬
‫از جملییه آثییار اسییماء و صییفات خداونیید‪ ،‬مغفییرت لغزشییها و‬
‫گذشییتن از خطاهییا و گذشییت و صییرف نظییر کییردن از بییدیها و‬
‫گناهان و تسامح و مدارا بر سییر جنایییات بییا وجییودی کییه قییدرت‬
‫کامل جهت ستاندن حق و علم به جنایت و مقدار عقییوبت آن را‬
‫دارد‪ ،‬میباشد‪ .‬پس حلم و بردباری خداوند پس از علماش و عفو‬
‫و گذشتاش پس از قدرتش و مغفرتش از روی عییزت و حکمییت‬
‫‪1‬‬
‫کامل اوست‪.‬‬
‫همان طور که خداوند بر زبان عیسی ÷ در قرآن میفرماید‪:‬ﭽ‬
‫ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ المائدة‪ » ١١٨ :‬اگر آنان را مجازات كني‪،‬‬
‫يتییواني‬
‫بندگان تو هستند )و هرگونه كه بخواهي درباره ايشان م ‌‬
‫عمل كني( و اگر از ايشان گذشت كني )تو خود دانییي و تییواني(‬
‫ﭼرا كه تو ﭼيییره و توانییا و حكيمییي )لییذا نییه بخشییش تییو نشییانه‬
‫ضعف‪ ،‬و نه مجازات تو بدون حكمت است( ‪ «.‬یعنی مغفییرت و‬
‫بخشش تو از روی کمال قدرت و حکمتات همﭽون کسی نیست‬
‫که از روی ناتوانی می بخشد و از روی نادانی نسبت بییه مقییدار‬
‫حق صرف نظر می نماید‪ ،‬بلکه تو نسبت به حق خییودت دانییایی‬
‫و بر استیفای آن توانایی و در گرفتن آن با حکمتی‪ .‬پییس کسییی‬
‫که در جریان آثار اسماء و صفات در جهان و در امر تأمییل کنیید‪،‬‬
‫برایش روشن میگردد که مصدر گذشت این جنایات از بندگان و‬
‫تقییدیر آنهییا‪ ،‬از روی کمییال اسییماء و صییفات و افعییال پروردگییار‬
‫است‪ .‬غایت افعال نیز مقتضای حمد و مجد خداوند است همییان‬
‫طور که مقتضای ربوبیت و الوهیت اوسیت‪ .‬پیس در تمیام آنﭽیه‬
‫ن‬
‫که خدا مقدر و مقرر نموده‪ ،‬حکمییت بییالغ و آیییات روشیین از آ ِ‬
‫خداوند است‪ .‬و خداوند سبحان بندگانش را به شناخت اسماء و‬
‫صفاتش فرا خوانده و به آنان دستور داده کییه او را شییکرگزاری‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مدارج السالکین‪ ،‬صص ‪.418-417‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪145‬‬

‫کنند و نسبت به او محبت داشییته باشییند و او را یییاد کننیید‪ ،‬و بییه‬
‫نامهییای نیکییو و صییفات والیییش از نظییر علییم و شییناخت متعبیید‬
‫باشند‪ ،‬ﭼون هر اسمی تعبد مختییص بییه خییود را دارد‪ .‬کییاملترین‬
‫مردمان از نظر عبودیت و بندگی خدا‪ ،‬کسی است که به همهی‬
‫اسماء و صفاتی که بشر از آنها اطلع حاصل کرده‪ ،‬متعبد باشد‪.‬‬
‫پس عبودیت یییک اسییم او را از عبییودیت اسییم دیگییر منییع نکنیید‪.‬‬
‫همان طیور کیه عبیودیت اسیم »القیدیر« خیدا او را از عبیودیت‬
‫اسم »حلیم الرحیم« خدا‪ ،‬عبودیت اسم »المعطی« خییدا‪ ،‬بنییده‬
‫را از عبودیت اسم »المییانع« خییدا‪ ،‬عبییودیت اسییماء »الرحیییم و‬
‫العفییو و الغفییور« بنییده را از عبییودیت اسییم »المنتقییم« خییدا‪ ،‬و‬
‫عبودیت اسماء »البر و الحسان و اللطیف« انسان مییؤمن را از‬
‫عبودیت اسماء »العدل و الجییبروت و العظمییة و الکبریییاء« منییع‬
‫نمیکند‪ .‬این طریقهی کمال از جانب سالکان راه خییدا میباشیید و‬
‫طییریقهای اسییت کییه از خییود قییرآن کریییم گرفتییه شییده اسییت؛‬
‫خداوند متعال میفرماید‪:‬ﭽ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭼالعراف‪ » ١٨٠ :‬خدا داراي‬
‫زيباترين نامها است )كه بییر بهییترين معییاني و كییاملترين صییفات‬
‫ينماينیید‪ .‬پییس بییه هنگییام سییتايش يییزدان و درخواسییت‬
‫دللت م ‌‬
‫حاجات خويش از خداي سبحان( او را بدان نامها فريییاد داريیید و‬
‫بخوانيد ‪«،‬‬
‫دعا کردن به وسیلهی نامهای نیکییوی خییدا‪ ،‬دعییای درخواسییت‬
‫ﭼیزی و دعای ستایش و ثنای خدا و دعای عبادت را شامل مییی‬
‫شود‪ 1.‬خداونیید سییبحان بنییدگانش را دعییوت میکنیید تییا اسییماء و‬
‫صفاتش را بشناسند و به وسیلهی این اسماء و صییفات‪ ،‬خییدا را‬
‫ستایش کنند و بهرهی خویش را از عبودیت این اسماء و صفات‬
‫بگیرنیید‪ .‬پییس خداونیید بلنییدمرتبه مییوجب و مقتضییای اسییماء و‬
‫صفاتش را دوست دارد‪ .‬او »علیم« )دانا( است و هییر دانییایی را‬
‫دوسییت دارد‪» .‬جییواد« )بخشیینده( اسییت وهییر بخشییندهای را‬
‫دوسییت میدارد‪» .‬وتییر« )فییرد( اسییت و هییر فییردی را دوسییت‬
‫میدارد‪» .‬جمیل« )زیبییا( اسییت و هییر زیبییایی را دوسییت میدارد‪.‬‬
‫»عفو« )گذشت کننده( است و گذشت و اهل گذشت را دوست‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مدارج السالکین‪.(2/419) ،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪146‬‬

‫میدارد‪» .‬حیی« )بیا حییا( اسییت و حییاء و اهییل حیییاء را دوسییت‬
‫دارد‪» .‬بییر« )نیکییی کننییده( اسییت و نیکییان را دوسییت میدارد‪.‬‬
‫»شکور« است و شکرگزاران را دوست میدارد‪» .‬صبور« است‬
‫و صابران را دوست میدارد‪» .‬حلیم« )بردبار( اسییت و بردبییاران‬
‫را دوسییت میدارد‪ .‬پروردگییار بییه خییاطر دوسییت داشییتن تییوبه و‬
‫مغفییرت گذشییت‪ ،‬کسییانی را آفریییده تییا آنییان را ببخشییاید و‬
‫توبهشان را بپذیرد و از آنان گذشت نماید‪ .‬افعالی را بییرای آنییان‬
‫مقییدر نمییوده کییه مقتضییی وقییوع ﭼیییزی اسییت کییه بییرای خییدا‬
‫ناخوشییایند و منفییور اسییت تییا ﭼیییزی کییه بییرای خییدا محبییوب و‬
‫‪1‬‬
‫پسندیده است بر آن مترتب باشد‪.‬‬
‫ظهور اسماء صفات خدا در این حییات و در درون بشیریت و‬
‫در تمام هستی‪ ،‬واضح است و نیییازی بییه دلیییل نییدارد‪ .‬البتییه راه‬
‫یافتن به این آثار و متوجه شدن به آنهییا بییر توفیییق خییدا وابسییته‬
‫است‪ ،‬بلکه خود توفیق خدا از آثار رحمت اوست که هییر ﭼیییزی‬
‫را تحت پوشش خود قرار داده است اگر انسان در اییین هسییتی‬
‫پهناور و در درونش فکییر میکییرد‪ ،‬قطعیا ً از اییین گییردش فکییری‪،‬‬
‫شییگفتیهایی را بییه دسییت میآورد و فوایییدی را از آن بییه دسییت‬
‫میآورد‪ .‬و اگر در این آیهی کریمه تأمل و دقییت کنیییم‪ ،‬امییوری را‬
‫میبینم که از بر زبان آوردن آنها ناتوان میمییانیم‪ .‬خداونیید متعییال‬
‫می فرماید‪:‬ﭽ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﭼ المؤمنون‪- ١١٥ :‬‬
‫هايم و‬
‫هايیید كییه مییا شییما را بيهییوده آفريیید ‌‬
‫‪ »١١٦‬آيییا گمییان برد ‌‬
‫هاي در آفرينش شما نيست‪ ،‬ايین اسیت كیه بیه‬
‫)حكمت و فلسف ‌‬
‫هايد كییه( بییه سییوي مییا )بییراي‬
‫هايد ؟ و ﭼنين انگاشت ‌‬
‫فساد پرداخت ‌‬
‫يشويد‪ .‬خداونییدي كیه فرمییانرواي‬
‫حساب و كتاب( برگردانده نم ‌‬
‫راستين اسییت و هيییچ معبییودي جییز او نيسییت و صییاحب عییرش‬
‫عظيم اسییت )برتییر از آن اسییت كییه جهییان هسییتي را بيهییوده و‬
‫يهدف آفريده باشد( ‪«.‬‬
‫ب ‌‬
‫از جمله ﭼیزهییایی کییه اهمیییت اییین توحییید را مؤکیید میسییازد‪،‬‬
‫ثمرهی اسماء و صفات خدا در قلب مؤمن از قبیییل زیییاد کییردن‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪.(2/420) ،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪147‬‬

‫ایمان و ریشه دوانیدن یقییین در قلییب مییؤمن‪ ،‬و نییور و بصیییرتی‬
‫است که برای او جلب میکند و او را از شییبهات گمییراه کننییده و‬
‫‪1‬‬
‫شهوتهای گناهآور محفوظ مینماید‪.‬‬
‫این علم هرگاه در قلییب ریشییه دوانیید‪ ،‬بییدون شییک خشیییت و‬
‫ترس از خدا را به وجود میآورد‪ .‬پس هر اسییمی از اسییماء خییدا‪،‬‬
‫در قلب و سلوک راه بندگی تأثیر دارد‪ .‬هرگاه قلب معنای اسییم‬
‫و مقتضیییات آن را درک و احسییاس نماییید‪ ،‬از اییین معییانی تییأثیر‬
‫میپذیرد و این معرفت در فکر و سلوکاش منعکس میشییود‪ .‬هییر‬
‫صییفتی‪ ،‬عبییودیت خاصییی دارد کییه اییین عبییودیت از موجبییات و‬
‫مقتضیات اییین صییفت اسییت‪ .‬پییس نامهییای نیکییو و صییفات وال‪،‬‬
‫مقتضایشان‪ ،‬آثار اینها از عبییودیت و بنییدگی اسییت‪ .‬اییین امییر در‬
‫تمامی انییواع عبییودیت کییه بییر دل و اعضییاء تییاثیر نهییاده‪ ،‬جییاری‬
‫است‪ .‬مثل ً اینکه بنده علم دارد که تنها پروردگار است که نفییع و‬
‫ضرر میرساند و تنها اوست که میدهد و منع میکند و میآفرینیید و‬
‫روزی میدهد و زنییده میکنیید و مییی میرانیید‪ ،‬اییین علییم‪ ،‬عبییودیت‬
‫توکل به خدا در باطن و لوازم و نتایییج توکییل در ظییاهر‪ ،‬برایییش‬
‫ثمره میدهد‪ .‬یا به عنوان مثال‪ ،‬علییم بنییده بییه شیینوایی و بینییایی‬
‫خییدا و اینکییه مثقییال ذرهای در آسییمان و زمییین از خییدا پنهییان‬
‫نمیماند و خدا پنهان و پنهانتر را میداند و نگاههییای خیییانت بییار و‬
‫آنﭽه را سینهها پنهییان میدارنیید‪ ،‬میدانیید و بییاعث میشییود زبییان و‬
‫اعضا و حظورات قلباش را از هر ﭼه که خدا نمیپسییندد و بییدان‬
‫راضی نیست‪ ،‬حفظ نماید و باعث شود این اعضییا بییه ﭼیزهییایی‬
‫وابسته باشد که خدا دوسییتش دارد و آن را میپسییندد‪ .‬پییس اییین‬
‫امر‪ ،‬حیاء و شرم در باطن برایییش ثمییره میدهیید و ثمییرهی اییین‬
‫حیاء دوری از محرمات و زشتی ها میباشد‪.‬‬
‫همﭽنین معرفت بنده به بینیازی خدا و بخشش و کرم و نیکی‬
‫و احسان و رحمت خدا‪ ،‬امید فراوان را به او میدهد و این امییر‪،‬‬
‫انییواع عبییودیت‪ 2‬ظییاهر و بییاطن بییه تناسییب معرفییت و علمییش‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ نگا‪ :‬دراسات فی مباحث السماء و الصفات‪ ،‬صص ‪.15-14‬‬‫‪ -‬مفتاح دارالسعادة‪.(2/90) ،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪148‬‬

‫برایش ثمره میدهد‪ .‬همﭽنین معرفیت انسیان میؤمن بیه جلل و‬
‫شکوه و عزت خدا‪ ،‬بییه او خضییوع و فروتنییی و محبییت میدهیید و‬
‫این احوال باطنی‪ ،‬انواع عبودیت ظاهر که موجبات این معرفییت‬
‫است‪ ،‬به او میدهد‪ .‬همﭽنین علم بنده بییه کمیال و جمیال خییدا و‬
‫صفات والیش‪ ،‬محبت خاصی را به نسبت انواع عبودیت برایش‬
‫به وجود میآورد‪ .‬همهی این عبودیتها به مقتضای اسماءو صییفات‬
‫بر میگردد و به آن مرتبط میشود‪ 1.‬این احییوالی کییه قلبهییا بییدان‬
‫متصف میشود‪ ،‬کاملترین و بهترین احوال تمرین میدهد تا اینکییه‬
‫آثار آن در درون و روانش جذب شود‪ .‬بییه وسیییلهی اییین اعمییال‬
‫قلبی‪ ،‬اعمال بدنی نیز کامل میشوند‪ .‬از خداوند مسألت مینمایم‬
‫که دلهای سخاوتمندترین سخاوتمندان و بخشندهترین بخشندهها‬
‫‪2‬‬
‫میباشد‪.‬‬
‫پنجم‪ -‬آثار صفات الهی روی اخلق‬

‫استاد عزالدین بن عبدالسلم در کتییابش‪» ،‬شییجرهی معییارف‬
‫احوال و اقوال و اعمال صالح بر صییفات خییدا‪ ،‬و کیفیییت توحییید‬
‫پروردگییار و منییزه داشییتن او‪ ،‬و راه سییالم در اینهییا‪ ،‬و کیفیییت‬
‫متخلق شدن به صفات خدای عزوجل« سخن گفته‪ ،‬میگوید‪:‬‬
‫‪ -1‬متخلق شدن به قدوس‬

‫ابن عبدالسلم گوید‪ :‬قدوس‪ ،‬کسی اسییت کییه از هییر عیییب و‬
‫نقصییی پییاک اسییت‪ .‬ثمییرهی معرفییت اییین اسییم‪ ،‬تعظیییم و‬
‫بزرگداشت خدا و آراسته شدن به اییین اسییم بییه وسیییلهی خییود‬
‫پاک کردن از هر حرام و مکروه و شبهه و مباح اضافی که تو را‬
‫از مولیت مشغول میکند‪ ،‬میباشد‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪.‬‬‫‪ -‬القواعد الحسان لتفسیر القرآن‪ ،‬اثر سعدی‪ ،‬ص ‪.130‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪149‬‬

‫‪ -2‬متخلق شدن به سلم‬

‫اگر این صفت از سلم کردن خدا به بندگانش گرفته شود‪ ،‬بر‬
‫تو واجب است که سلم را افشا و پخش کنی؛ ﭼون ایین کیار از‬
‫جمله برترین خصییلتهای اسییلم میباشیید‪ .‬اگییر از سییالم بییودن از‬
‫عیبها گرفتییه شییود‪ ،‬همﭽییون قییدوس میباشیید و باییید بییه آثییار آن‬
‫متخلییق شیید‪ ،‬و اگییر از کسییی گرفتییه شییود کییه بنییدگانش را از‬
‫ظلمش در امان میدارد‪ ،‬باییید میردم از فرییب و ظلیم و زییان و‬
‫شر تو در امان باشند؛ ﭼون مسلمان کسی است که مسییلمانان‬
‫از زبان و دستش در امان باشند‪.‬‬
‫‪ -3‬متخلق شدن به ایمان‬

‫اسییم »المییؤمن« اگییر از تصییدیق خداونیید‪ ،‬خییودش را گرفتییه‬
‫شود‪ ،‬در این صورت بر تو واجب است که بییه تمییامی آنﭽییه کییه‬
‫خدای رحمان نازل فرموده‪ ،‬ایمییان داشییته باشییی‪ .‬اگییر از امییان‬
‫داشتن خدا‪ ،‬بندگانش را از ظلمییش گرفتییه شییود‪ ،‬پییس نیکییی و‬
‫خیرت را آشکار کن تا مردم از شر و زیییانت در امییان باشییند‪ ،‬و‬
‫اگر از آفرینندهی هر امنی گرفته شییود‪ ،‬پییس بنییدگان خییدا را از‬
‫‪1‬‬
‫هر امنی برخوردار گردان‪.‬‬
‫‪ -4‬متخلق شدن به هیمنة‬

‫میهمن که به معنای شهید است‪ ،‬اگر شهادت خدا به نفع و به‬
‫ضرر بندگانش در قیامت گرفته شود‪ ،‬ثمرهی معرفت آن‪ ،‬ترس‬
‫و حیای تییو از اینکییه در صییورت نافرمییانی از خییدا‪ ،‬بییه ضییرر تییو‬
‫شهادت دهد‪ ،‬و امید تو به اینکه در صورت فرمانبرداری خدا‪ ،‬بییه‬
‫نفع تو شهادت دهد‪ ،‬متخلق شدن به این صییفت‪ ،‬اییین اسییت کیه‬
‫در هر حال‪ ،‬ﭼه به نفع دیگییران و ﭼییه بییه ضییرر آنهییا باشیید‪ ،‬ﭼییه‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬شجرة المعارف‪ ،‬ص ‪.39‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪150‬‬

‫ناخوشایند باشد و ﭼه خوشییایند‪ ،‬حییتی اگییر بییه ضییرر خییودت یییا‬
‫والدین و خویشاوندانت هم باشد شهادت بدهی‪.‬‬
‫‪ -5‬متخلق شدن به عزت‬

‫»عزیییز« اگییر از غلبییه گرفتییه شییود‪ ،‬همﭽییون قهییار اسییت و‬
‫ثمرهی معرفت آن‪ ،‬ترس میباشد‪ .‬اگر از امتناع از ظلم و سییتم‬
‫گرفته شود‪ ،‬پس جز در برخی ستمها بدان متخلق نشو‪ «.‬ماننیید‬
‫ستم کافران بدکار‪ ،‬و اگر از کسی گرفته شود که از وجود مثییل‬
‫خودش‪ ،‬عزت به خرج میدهد‪ ،‬که در ایین صیورت نظییر خیود را‬
‫نفی می کند در این صورت بدان متخلق نشو مگر بدین صییورت‬
‫که در حد توان‪ ،‬خودت را بییه نسییبت هییم عصییران بییه طییاعت و‬
‫‪1‬‬
‫معرفت خدا‪ ،‬بینظیر گردانی‪.‬‬
‫‪ -6‬متخلق شدن به جبر‬

‫»الجبار«‪ ،‬اگر از جبران بزرگی و فقر گرفته شود وقییتی آن‬
‫دو را اصلح میکند‪ ،‬ثمرهی معرف آن‪ ،‬امید جبران و اصلح خییدا‬
‫و متخلق شدن به آن میباشد‪ ،‬بدین صورت که با بندگان خییدا بییا‬
‫هر خیر و اصلحی که در حد توانت است یا بدان میرسی‪ ،‬رفتار‬
‫کنی‪ .‬اگر از علو و بلنییدی گرفتییه شییود‪ ،‬همﭽییون »علییی« )وال(‬
‫است و ثمره ی معرفییت آن‪ ،‬همﭽییون ثمییرهی معرفییت تمییامی‬
‫صییفات مییی باشیید و اگییر از اجبییار گرفتییه شییود‪ ،‬همﭽییون قهییار‬
‫‪2‬‬
‫است‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪.‬‬‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪151‬‬

‫‪ -7‬متخلق شدن به خودبزرگبینی از پستیها و رذیلتها‬

‫»المتکبر« اگر از بزرگ بودن خداوند از نقصییها گرفتییه شییود‪،‬‬
‫خلییق و خییوی زشییتی خییود را‬
‫همﭽون قدوس است‪ .‬پس از هییر ُ‬
‫بزرگ بین‪ ،‬و اگر شامل تمامی اوصاف قرار داده شود‪ ،‬ثمییرهی‬
‫معرفتش بزرگداشت و ترس و هیبییت از خییدا در تمییامی احییوال‬
‫‪1‬‬
‫میباشد‪ .‬همﭽنین است صفات عظیم‪ ،‬جلیل‪ ،‬علی و اعلی‪.‬‬
‫‪ -8‬گرفتن اخلق حلم‬

‫»الحلیم« کسی است کییه بییه عقییوبت و مجییازات گناهکییاران‬
‫عجله نمیکند‪ .‬پس تو هم به نسبت هر کسی کییه اذیتات کییرده و‬
‫به تو ظلم نموده و به تو بیید و بیییراه گفتییه‪ ،‬بردبییار بییاش‪ ،‬ﭼییون‬
‫مولیت صبور و بردبار‪ ،‬و نیکی کننده و بزرگوار اسییت کییه تییوبه‬
‫را از بنییدگانش میپییذیرد و از بییدیها در میگییذرد و آنﭽییه میکنییید‪،‬‬
‫میداند‪.‬‬
‫‪ -9‬متخلق شدن به صبر‬

‫»الصبور« کسی است که همﭽون صابران با بنییدگانش رفتییار‬
‫میکند پس بر تو واجب است که نسبت به اذیت اذیت کنندگان و‬
‫بدی کردن با بدکاران صبر کنی‪ ،‬ﭼون خداوند صابران را دوست‬
‫‪2‬‬
‫میدارد‪.‬‬
‫‪ -10‬متخلق شدن به اعزاز‬

‫»المعز« آفرینندهی عزت است‪ .‬ثمرهی معرفییت اییین اسییم‪،‬‬
‫امید به ارجمند کییردن خداونیید در شییناختها و طاعییات و متخلییق‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪.‬‬‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪152‬‬

‫شییدن بییه آن بییه وسیییلهی قییوی گردانیییدن دییین و پیروانییش از‬
‫بندگان مؤمن خدا میباشد‪.‬‬
‫‪ -11‬متخلق شدن به اذلل‬

‫»المذل« آفرینندهی ذلت است‪ .‬ثمییرهی معرفییت اییین اسییم‪،‬‬
‫ترس از ذلیل کردناش توسط خدا به خاطر گناهان و نافرمانیهییا‬
‫و متخلق شدن به آن می باشد‪ ،‬بدین معنییا کییه باطییل و پیییروان‬
‫‪1‬‬
‫باطل را خوار کرد و دشمنان و پیروانشان را بیقدر گردانید‪.‬‬
‫‪ -12‬متخلق شدن به انتقام‬

‫»المنتقم« کسی که از روی عدالت برخی از بندگانش را کییه‬
‫بخواهیید‪ ،‬عییذاب میدهیید‪ .‬ثمییرهی معرفییت آن‪ ،‬تییرس از انتقییام‬
‫خداوند و متخلق شدن به آن برای کسی که به نحوی قییدرت در‬
‫دست دارد‪ ،‬به وسیلهی انتقام از جنایتکییاران از طریییق حییدود و‬
‫‪2‬‬
‫تعزیرات و مجازاتهای مشروع میباشد‪.‬‬
‫‪ -13‬متخلق شدن به لطف‬

‫»اللطیف« اگر از شییناخت ریزهکاریهییا گرفتیه شییود‪ ،‬ثمییرهی‬
‫معرفییت آن‪ ،‬تییرس و حیییاء تییو از شییناخت او بییه ریزهکاریهییای‬
‫احوالت و پنهانیهای اقوال و اعمالت میباشد؛ ﭼون مثقال ذرهای‬
‫در زمین و آسمان از آفرینندهی موجودات پنهان نمیماند‪ :‬ﭽ ﭜ ﭝ ﭞ‬
‫يآفريند‬
‫ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭼ الملك‪ » ١٤ :‬مگر كسي كه )مردمان را( م ‌‬
‫يدانیید‪ ،‬و حییال ايیین كییه او دقيییق و‬
‫)حییال و وضییع ايشییان را( نم ‌‬
‫ت ؟!«‬
‫باريك بين بس آگاهي اس ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪ ،‬ص ‪.41‬‬‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.43‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪153‬‬

‫‪ -14‬متخلق شدن به شکر‬

‫»الشییکور« اگییر از سییتایش خییدا بییر بنییدگانش گرفتییه شییود‪،‬‬
‫ثمرهی معرفت این اسییم‪ ،‬امییید تییو بییه داخییل شییدن در مییدح و‬
‫سنایش خدا به وسیلهی فرمانبرداری و معرفت خداست‪.‬‬
‫همﭽنییین ثمییرهی معرفییت آن‪ ،‬گرفتیین اخلق »الشییکور« بییه‬
‫وسیلهی شکرگزاری مولیت و شکرگزاری پییدر و مییادرت و هییر‬
‫کس که به تو نیکی کییرده‪ ،‬میباشیید؛‪ 1‬ﭼییون کسییی کییه از مییردم‬
‫‪2‬‬
‫شکرگزاری نکند‪ ،‬خدا را شکرگزاری نکرده است‪.‬‬
‫‪ -15‬متخلق شدن به حفظ‬

‫»الحفیظ« اگر از علم گرفته شود‪ ،‬قبل ً گفته شیید کییه بییه ﭼییه‬
‫معنایی است و ثمرهی معرفت آن‪ ،‬ﭼه هست‪ ،‬و اگر از کنترل و‬
‫حفظ اشیاء گرفته شود‪ ،‬ثمرهی معرفت این اسم‪ ،‬امید به اینکه‬
‫خداونیید فرزنییدان و آخییرتات را حفییظ میکنیید‪ .‬همﭽنییین ثمییرهی‬
‫معرفییت آن‪ ،‬متخلییق شییدن بییه آن‪ ،‬از طریییق حفییظ طاعییات و‬
‫اماناتی کیه بیه آنهیا امیر شیدهای میباشید؛ ﭼیون خداونید حفیظ‬
‫کنندگان حدودش را ستوده و آنییان را بییه وفییای بییه وعییدههایش‬
‫مژده میدهد‪ ،‬میفرماید‪ :‬ﭽ ﰝ ﰈ ﰉ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ ق‪ » ٣٢ :‬اين همان ﭼيزي‬
‫يشد‪ ،‬و بییه همییه كسییاني كییه )از‬
‫است كه به شما وعده داده م ‌‬
‫معاصییي دسییت بكشییند و بییه سییوي اطییاعت خییدا( برگردنیید‪ ،‬و‬
‫)فییرائض خییدا و قییوانين و عهییدها و پيمانهییاي او را( مراعییات‬
‫بدارند‪« .‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪ ،‬ص ‪.45‬‬‫‪ -‬سنن ابی داود‪ ،‬شمارهی ‪.4811‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪154‬‬

‫‪ -16‬متخلق شدن به تقدیم و تأخیر‬

‫» المقییدم و المییؤخر« ثمییرهی معرفییت آن‪ ،‬تییرس از خییدا و‬
‫بزرگداشییت و اعتمییاد و تکیییه بییه او در مقییدم نمییودن و مییؤخر‬
‫نمودناش میباشد‪ .‬همﭽنین ثمرهی معرفت این اسم‪ ،‬این اسییت‬
‫که امیدوار باشی که خداوند به وسیلهی طییاعت و فرمییانبرداری‬
‫تو‪ ،‬تو را مقدم نماید و بترسی کییه خییدا بییه وسیییله ی نافرمییانی‬
‫ات‪ ،‬تو را مؤخر نماید‪ .‬از دیگر ثمرهی معرفت آن‪ ،‬متخلق شدن‬
‫به آن از طریق مقدم نمییودن هییر ﭼیییزی کییه بییه تقییدیم آن امییر‬
‫شدهای و مؤخر نمودن هر ﭼیزی که بییه تییأخیر آن امییر شییدهای‬
‫میباشد‪ .‬بدین صورت که انسانهای خوب و نمونه را بر انسانهای‬
‫پسییت مقییدم نمییایی‪ .‬طاعییات و عبییاداتی کییه واجبتییر اسییت بییر‬
‫طاعات و عباداتی که پایینتر از آن است مقییدم نمییایی‪ .‬طاعییات‬
‫افضل را بر فاضل و طاعاتی که وقتشان تنگ است بر طاعییاتی‬
‫که وقتشان زیاد است‪ ،‬مقدم نمایی‪ .‬همﭽنین طاعات و عبییادات‬
‫را به اول وقتشان مقدم نمایی‪ ،‬ﭼون خداونیید کسییانی را کییه در‬
‫‪1‬‬
‫کارهای خیر شتاب میکنند ستوده است‪.‬‬
‫‪ -17‬متخلق شدن به ب َّر‬

‫»الب ُّر« همان نعمت دهنده است‪ .‬ثمره ی معرفتاش‪ ،‬امید بییه‬
‫انواع نیکیها او و متخلق شدن به نیکی است‪ ،‬بییدین صییورت کییه‬
‫به هر کس که میتوانی از طریق دادن محبوبترین و باارزشییترین‬
‫اموالات به او‪ ،‬در حق وی نیکی کنی‪ ،‬ﭼون مولیت میفرماید‪ :‬ﭽ‬
‫ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ ﭼآل عمران‪ » ٩٢ :‬به نيكي )كاملي كه جوياي آنيد و‬
‫ييابيیید‪ ،‬مگییر آن كیه از آنﭽیه‬
‫مورد پسیند خیدا اسیت( دسییت نم ‌‬
‫يداريد )در راه خدا( ببخشيد‪«.‬‬
‫دوست م ‌‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬شجرة المعارف‪ ،‬ص ‪.45‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪155‬‬

‫‪ -18‬متخلق شدن به توبه‬

‫»التواب« اگر به معنای توفیقدهنده برای توبه باشیید‪ ،‬ثمییرهی‬
‫معرفت آن‪ ،‬امید بییه توفیییق خداونیید بییرای تییوبهی تییو و متخلییق‬
‫شدن به آن میباشد‪ ،‬بییه اییین صییورت کییه گناهکییار را بییه تییوبه و‬
‫بازگشت به سوی خدا تشویق کنییی‪ ،‬و اگییر بییه معنییای توبهپییذیر‬
‫باشد‪ ،‬پییس تییو هییم عییذر کسییانی کییه بییه تییو بییدی کردهانیید و از‬
‫‪1‬‬
‫گستاخیشان بر تو پشیمان شدهاند‪ ،‬بپذیر‪.‬‬
‫‪ -19‬متخلق شدن به معنای المغنی‬

‫بدین صورت که هر نیازمنییدی را تییا آنجییا کییه میتییوانی‪ ،‬بینیییاز‬
‫گردانی از راه علم باشد یا غیر علم‪ .‬پییس غافییل را متییوجه مییی‬
‫کنی و به جاهل علم میدهی و انسان منحییرف از راه را‪ ،‬بییه راه‬
‫راسییت میآوری و تهیدسییت و بینییوا را کمییک مییادی و معنییوی‬
‫میکنی‪.‬‬
‫‪ -20‬متخلق شدن به ضرر و نفع‬

‫»الضار و النافع« ثمرهی معرفتش‪ ،‬ترس از ضییرر و امییید بییه‬
‫نفع‪ ،‬و متخلق شدن به این دو صفت‪ ،‬از طریق نفع رسییاندن بییه‬
‫هر ﭼیزی که بیه تیو امیر شیدهای کیه بیه آن نفیع برسیانی‪ ،‬و از‬
‫طریق ضرر رساندن به هر ﭼیزی که به تو امر شده به آن ضرر‬
‫برسییانی‪ ،‬از طریییق قتییل و غیییره میباشیید‪ .‬انسییانها‪ ،‬عیییال خییدا‬
‫هستند‪ ،‬پس محبوبترین انسییانها از نظییر خییدا کسییی اسییت‪ ،‬کییه‬
‫برای عیالاش سودمندتر باشد‪ ،‬پس بر توست که بییه هییر کسییی‬
‫‪2‬‬
‫که زیردست توست‪ ،‬نفع برسانی‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫همان‪ ،‬ص ‪.47‬‬‫‪ -‬همان‪ ،‬ص ‪.48‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪156‬‬

‫‪ -21‬متخلق شدن به هدايت‬

‫»النور الهادي«؛ ثمرهي معرفتاش‪ ،‬اين است كییه اميییدوار‬
‫باشییي كییه خداونیید‪ ،‬قلبییت را بییه وسییيلهي معرفییت خییود‪ ،‬منییور‬
‫گرداند و اعضايت را بییه وسییيلهي آثییار هییدايتش مزيیین گردانیید‪.‬‬
‫همﭽنين ثمرهي معرفت اين دو اسییم‪ ،‬متخلییق شییدن آنهییا بییدين‬
‫صورت است كه نوري از انوار خییدا باشییي و ديگییران را بییه راه‬
‫خدا هدايت نمايي‪ .‬ﭼون به خدا قسم‪ ،‬اگر خییدا بییه وسییيلهي تییو‬
‫يك نفر را هدايت نمايیید‪ ،‬برايییت بهییتر از ايیین اسییت كییه بهییترين‬
‫‪1‬‬
‫ﭼهارپايان داشته باشي‪.‬‬
‫‪ -22‬متخلق شدن به قبض و بسط‪»:‬القابض الباسط«‬

‫ثمرهي معرفتاش‪ ،‬ترس از گرفتن منافع دنيا و آخرت‪ ،‬و اميد‬
‫و بسط دادن خيرات حال و آينده ميباشد‪ .‬متخلق شدن به بسط‬
‫بییدين صییورت اسییت كییه نيكيات را بییه هییر نيازمنییدي حییتي بییر‬
‫جانوران و سگ ها و حشرات بگستراني؛ ﭼون در هر كبیید زنییده‬
‫اي‪ ،‬اجري هست‪2.‬متخلق شدن بییه قبییض ايیین اسییت كییه از هییر‬
‫كسي آنﭽه را كه اهلش نيست‪ ،‬از قبيل مییال و وليییت و علییم و‬
‫حكمییت‪ ،‬بگيییري‪ .‬پییس بییه سییفيهان و ول خرجییان اموالشییان را‬
‫‪3‬‬
‫ندهي تا در نتيجه آن را اتلف كنند‪.‬‬
‫‪ -23‬متخلق شدن به بخشيدن هبهها‪»:‬الوهاب«‬

‫ثمرهي معرفت آن‪ ،‬اميد به انواع بخششهاي خداست‪ .‬متخلق‬
‫شدن به اين اسم بدين صورت است كه بییه پییدران و مییادران و‬
‫پسران و دختران‪ ،‬زياد هبه كنيم و صلهي رحم را به جاي آوريم‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ بخاري‪ ،‬شمارهي‪.2942:‬‬‫ همان‪ ،‬شمارهي ‪.2363‬‬‫‪ -‬شجرة المعارف و الحوال و صالح القوال‪،‬ص ‪.49‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪157‬‬

‫‪ -24‬متخلق شدن به بخشش و كرم‪»:‬الجواد الكريم«‬

‫ثمرهي معرفت آن‪ ،‬اميد به آثار بخشش و كرم خدا‪ ،‬و متخلق‬
‫شدن به آن دو براي كسي كییه ميخواهیید بییه او برسیید‪ ،‬ميباشیید؛‬
‫بدين صورت كه در حد توان از مال و موقعيت و علم و حكمییت‬
‫و نيكي و مساعدت‪ ،‬بخشش كني‪.‬‬
‫‪ -25‬متخلق شدن به اجابت‪»:‬المجيب«‬

‫ثمرهي معرفیت آن‪ ،‬اميید بیه اجیابت كیردن دعیايت ميباشید؛‬
‫ﭼون خدا ميداند كه تو به او نيازمندي و بییه او تكيییه كییرده اي‪ ،‬و‬
‫او دعايت را ميشنود و از مصيبت و بليییت‪ ،‬علییم دارد و از آنﭽییه‬
‫به تو نفع و آنﭽه به تو ضرر ميرساند‪ ،‬خبر دارد‪ .‬همﭽنين ثمرهي‬
‫معرفت اين اسم‪ ،‬متخلق شدن بیه آن‪ ،‬از طريیق اجیابت كیردن‬
‫موليت در طاعییات و قربتهییايي كییه تییو را بییه سییوي آن دعییوت‬
‫كرده‪ ،‬و اجابت كردن هر دعوت كنندهاي به آنﭽه كییه مییوليت را‬
‫راضي و خوشنود ميگرداند و در راه طاعیات و عبییادات اوسیت‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫ميباشد‪.‬‬
‫‪ -26‬متخلق شدن به مجد‪» :‬المجيد«‬

‫كسییي اسییت كییه شییرف و عظمتاش زيییاد باشیید و كمییال و‬
‫جللش در ذات و صفاتش‪ ،‬در حد اعلي باشد‪ .‬ثمییرهي معرفییت‬
‫ايیین اسییم‪ ،‬بزرگداشییت و هيبییت از خییدا و متخلییق شییدن بییه آن‬
‫ميباشد‪ .‬با توجه به آنﭽه گذشییت‪ ،‬ميتییوان بییه اییین اسییم متخلییق‬
‫شد؛ ﭼون اين اسم تمامي صفات را در بر ميگيرد‪ ،‬همانطور كه‬
‫شامل ذوالجلل و الكرام ميشود‪.‬‬
‫اينها اشاراتي بود به كيفيت متخلق شدن به صفات‪ ،‬و متخلق‬
‫شدن به صفات تنها براي كسي امكییان پییذير اسییت كییه بییر تيییز‬
‫‪1‬‬

‫‪-‬همان‪،‬ص ‪.49‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪158‬‬

‫نگريستن به آنها و روي آوردن به آنهییا مییواظبت كنیید‪ .‬بییه هميیین‬
‫خاطر خداوند متعال به ما امر كرده كه او را زياد ياد كنيم تییا بییا‬
‫‪1‬‬
‫ثمرهي ياد خدا از قبيل احوال و اقوال و اعمال در هم آميزيم‪.‬‬
‫ششم‪ -‬اينكه خداوند خودش را با مغفرت و بخشش‬
‫گناهان توصيف كرده‪ ،‬به اين معنا نيست كه در گناهان‪،‬‬
‫زيادهروي كنيم‬

‫خداوند سبحان خودش را ﭼنين توصيف كرده كه او گناهییان و‬
‫خطاها و بديهاي كوﭼك و بزرگ را مي بخشايد حتي از شرك در‬
‫صورتي که از آن توبه كند و از پروردگارش درخواسییت مغفییرت‬
‫نمايیید‪ ،‬ميگییذرد و تییوبهاش را ميپییذيرد و گنییاهش را ميبخشییايد؛‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﭼ الزمر‪)» ٥٣ :‬از‬
‫قول خدا به مردمان( بگو‪ :‬اي بندگانم! اي آنییان كییه در معاصییي‬
‫هايد! از لطف و مرحمت خدا مأيوس و نااميیید‬
‫هروي هم كرد ‌‬
‫زياد ‌‬
‫ً‬
‫يآمرزد‪ .‬ﭼرا كه او بسيار‬
‫نگرديد‪ .‬قطعا خداوند همه گناهان را م ‌‬
‫آمرزگار و بس مهربان است‪ « .‬در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ گ گ‬
‫ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚﮛ ﮜ ﮝﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﭼ النساء‪»١١٠ :‬هركس كه كار بدي بكند يا‬
‫)با ارتكاب معاصي( بر خییود سییتم كنیید‪ ،‬سییپس )دسییت دعییا بییه‬
‫سوي خدا بردارد و( از خدا آمرزش بطلبیید‪) ،‬از آنجییا كییه درگییاه‬
‫تییوبه هميشییه بییاز اسییت( خییدا را آمرزنییده)گناهییان خییويش و(‬
‫مهربان )در حق خود( خواهد يافت‪ «.‬هر ﭼه گناهان اين انسییان‪،‬‬
‫بزرگییتر باشیید‪ ،‬مغفییرت و بخشییش و رحمییت خییدا‪ ،‬بزرگییتر از‬
‫گناهاني است كه مرتكب شده است؛ خداوند متعییال ميفرمايیید‪:‬‬
‫ﭽ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﭼ النجم‪ » ٣٢ :‬ﭼرا كه پروردگار تو داراي آمرزش گسترده‬
‫و فراخ است « خداوند سبحان عهدهدار بخشش گناهان كساني‬
‫كه توبه كرده و ايمان آوردهاند‪ ،‬نموده است؛ ميفرمايد‪ :‬ﭽ گ ﮖ ﮗ‬
‫ﮘ ﮙ ﮚﮛ ﮜ ﮝﮞﭼ طه‪ »٨٢ :‬من قطعا ً )با غفران عظيمي كه دارم(‬
‫يآمرزم كسي را كه )از كفر و گناه خود( برگردد و )به بهترين‬
‫م ‌‬
‫وجه( ايمییان بيییاورد و كارهییاي شايسییته بكنیید و سییپس راهيییاب‬
‫‪1‬‬

‫‪-‬همان‪،‬ص ‪.50‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪159‬‬

‫بشود )و اين راه را تا آخر زندگي ادامه دهد(‪ « .‬و از سر فضییل‬
‫و لطییف و بخشییش و كرمییش‪ ،‬متعهیید شییده كییه بییدي هییا ي‬
‫گناهكاران را به نيكي تبديل نمايد‪ :‬ﭽ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﭼ الفرقان‪ » ٧٠ :‬و‬
‫خداونیید آمرزنییده و مهربییان اسییت )و نییه تنهییا كییه سییّيئات را‬
‫ينمايد(‪ « .‬ولي با اين‬
‫يبخشد‪ ،‬بلكه آنها را تبديل به حسنات م ‌‬
‫م ‌‬
‫وجود بییراي مسییلمان جییايز نيسییت كییه در گناهییان و معاصییي و‬
‫كارهییاي زشییت زيییادهروي كنیید بییا ايیین حجییت كییه خداونیید‬
‫بخشايندهي مهربان است؛ ﭼییون مغفییرت و بخشییش تنهییا از آن‬
‫توبه كنندگان و بازگشت كنندگان به سوي خداست‪ ،‬خداوند بلنیید‬
‫مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ السراء‪» ٢٥ :‬اگر افراد شايسته و‬
‫هاي باشيد )و در راه خدمت بديشان لغزشي از شییما سییر‬
‫بايست ‌‬
‫زده باشد و در انديشه جبران آن بوده و از كییرده خییود پشییيمان‬
‫هكییاران‬
‫ق توب ‌‬
‫شییويد‪ ،‬خییدا شییما را م ‌‬
‫يبخشیید( ﭼییرا كییه او در حی ِ‬
‫هميشه بخشنده بوده است ‪ «.‬در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ‬
‫ما هر كس كه ستم كند و سپس )توبه‬
‫ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ النمل‪ » ١١ :‬و ا ّ‬
‫نموده و در مقام جبران برآيد و بدين وسییيله( بییدي را بییه نيكییي‬
‫يگمییان میین‬
‫تبییديل نمايیید‪) ،‬او را خییواهم بخشییيد‪ ،‬ﭼییرا كییه( ب ‌‬
‫بخشايشگر و مهربانم‪.« .‬‬
‫پییس خییدا جهییت بخشییش گناهییان‪ ،‬شییرط كییرده كییه حییال و‬
‫وضعيت گناهكار از انجام گناهان و بیديها بیه كارهیاي شايسیته و‬
‫نيك تغيير يابیید تییا مغفییرت و رحمییت تحقییق يابیید‪ .‬خییداي متعییال‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮢﮣ ﮤﮥ ﮦﮧ ﮨ ﭼ النساء‪ »٤٨ :‬بيگمان خداوند )هرگز( شرك به‬
‫يبخشد ‪ .«،‬خداوند بيان كرده كه كسي تا زمان مییرگ‬
‫خود را نم ‌‬
‫بر شرك پايدار است‪ ،‬گناهانش بخشوده نميشود؛ ﭼییون او حییال‬
‫و وضعيت خود را پییس از بییدي بییه خییوبي تبییديل نكییرده اسییت‪.‬‬
‫همﭽنين خداوند متعال درباره منافقان ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭠﭡ ﭢ ﭣﭤ ﭥﭦ ﭧ‬
‫ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭼ المنافقون‪ »٦ :‬براي آنان يكسان است ﭼه براي ايشان‬
‫آمرزش بخواهي‪ ،‬و ﭼه آمرزش نخییواهي‪) ،‬ﭼییون آنییان از نفییاق‬
‫يكشند( هرگییز خیدا ايشیان را نخواهیید بخشیيد ‪«.‬‬
‫خود دست نم ‌‬
‫ﭼون آنان دين خود را براي خدا خالص نكردند و احییوال خییود را‬
‫اصییلح نمودنیید‪ .‬امییا در صییورتي كییه ديیین خییود را بییراي خییالص‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪160‬‬

‫گردانند و احوال خود را اصلح نمايند‪ ،‬در اين صورت مغفییرت و‬
‫بخشش براي آنان همراه مؤمنان حاصییل ميشییود؛ خداونیید بلنیید‬
‫مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯞﯟﯠ ﯡ ﯢﯣﯤ ﯥ ﯦ ﯧﯨ ﯩﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝﭼ النساء‪ »١٤٦ :‬مگر‬
‫كساني )از ايشان( كه توبه كنند و برگردند و به اصلح )اعمال و‬
‫سییل شییوند و آئيیین خییويش را‬
‫نّيات خود( بپردازند و بییه خییدا متو ّ‬
‫خالصییانه از آن خییدا كننیید )و فقییط و فقییط او را بپرسییتند و بییه‬
‫فرياد خوانند و خالق و رازق دانند(‪ .‬پس آنییان از زمییره مؤمنییان‬
‫خواهند بود )و پاداش مؤمنییان را خواهنیید داشییت( و خداونیید بییه‬
‫مؤمنان پاداش بزرگ خواهد داد‪.«.‬‬
‫پس بايد حتما ً اسباب منجر به مغفییرت اتخییاذ شییود‪ .‬امییا اگییر‬
‫كسي بميرد و مدام بر گناهان كبيره پايدار باشد بدون آنكه تیوبه‬
‫كند‪ ،‬او نزد خداوند عهد و پيماني مبني بییر مغفییرت و رحمییت را‬
‫ندارد‪ ،‬بلكه اگر خدا خواست به لطف خويش او را ميبخشد و از‬
‫او در ميگییذرد و اگییر خواسییت مطییابق عییدالتش او را در دوزخ‬
‫عییذاب ميدهیید و سییپس بییه رحمییت خییود و شییفاعت شییفاعت‬
‫كنندگان از اهل طاعتش او را از دوزخ بيرون ميآورد و سپس او‬
‫را داخییل بهشییت ميگردانیید‪ .‬ايیین امییر فقییط بییراي موحییدان و‬
‫‪1‬‬
‫يكتاپرستان است‪.‬‬

‫‪ - 1‬المنهج السمي في شرح أسماء اللییه الحسییني‪،‬صییص ‪150‬و ‪151‬؛ و شییرح الطحاويیۀ‪،‬‬
‫صفحات ‪.421-416‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪161‬‬

‫مبحث پنجم‪ :‬توحيد الوهيت‬

‫اول‪ -‬تعريف توحيد الوهيت و جايگاه خاص آن‬

‫‪1‬‬

‫توحيد الوهيت به معناي منحصر كردن تمامي انواع عبییادات و‬
‫خالص گردانيدن آنها در ظییاهر و بییاطن بییراي خییداي يكتییا و بییي‬
‫شريك می باشد‪ .‬اين توحيد‪ ،‬يگانه كردن خداوند متعال به افعال‬
‫بندگان است كه توحيد عبادت نام دارد؛ ﭼون الوهيت و عبیوديت‬
‫به يك معنا هستند‪ ،‬در صورتي كه معناي اله‪ ،‬معبود باشیید‪ 2.‬ابیین‬
‫عباس رضي الله عنهما گويد‪ :‬خدا صاحب الوهيت و عبوديت بییر‬
‫‪3‬‬
‫تمام آفريدههايش است‪.‬‬
‫اين توحيد‪ ،‬بزرگترين و مهمترين انواع توحيیید اسییت و تمییامي‬
‫انواع توحيد را در بییر ميگيییرد‪ .‬بنییده مییؤمن نميشییود مگییر اينكییه‬
‫توحيد الوهيت را محقق نمايد‪ .‬توحيد الوهيت اسییت كییه خداونیید‬
‫به خاطر آن‪ ،‬بنییدگانش را آفريییده و كتابهییايش را نییازل كییرده و‬
‫‪4‬‬
‫پيییامبران و فرسییتادگانش را بییر آنییان مبعییوث نمییوده اسییت؛‬
‫خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭼ الذاريات‪ » ٥٦ :‬من پريها‬
‫هام‪ « .‬در جییاي‬
‫و انسییانها را جییز بییراي پرسییتش خییود نيافريیید ‌‬
‫ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽﭴﭵﭶﭷﭸ ﭹﭺچﭼ ﭽﭾﭿﮀ ﮁ ﮂﮃ ﮄﮅ ﮆ ﮇ ﮈﮉ ﮊژﮌﮍ ﮎ کک ک‬
‫هايم )و‬
‫ﮒ ﭼ النحل‪ » ٣٦ :‬ما به ميان هر مّلتي پيغمبري را فرستاد ‌‬
‫محتییواي دعییوت همییه پيغمییبران ايیین بییوده اسییت( كییه خییدا را‬
‫بپرستيد و از طاغوت )شيطان‪ ،‬بتان‪ ،‬ستمگران‪ ،‬و غيییره( دوري‬
‫‪- 1‬المنهج السییمي فییي شییرح أسییماء اللییه الحسییني‪،‬صییص ‪150‬و ‪151‬؛ شییرح الطحاويیۀ‪،‬‬
‫صفحات ‪.421-416‬‬
‫‪ - 2‬حماية الرسول حمي التوحيد‪،‬ص ‪.234‬‬
‫‪ - 3‬دعوة التوحيد‪ ،‬خليل هراس‪ ،‬ص ‪.37‬‬
‫‪ - 4‬حماية الرسول حمي التوحيد‪ ،‬ص ‪.234‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪162‬‬

‫كنيد‪) .‬پيغمبران دعوت به توحيد كردند و مردمان را به راه حق‬
‫فرا خواندند(‪ .‬خداوند گروهییي از مردمییان را)كییه بییر اثییر كییردار‬
‫نيك‪ ،‬شايسته مرحمت خدا شدند‪ ،‬به راه راسییت( هییدايت داد‪ ،‬و‬
‫گروهي از ايشان )بییر اثییر كییردار ناشايسییت( گمراهیي بییر آنییان‬
‫واجب گرديد )و سرگشتگي به دامانشان ﭼسییبيد( پییس )اگییر در‬
‫اين باره در ش ّ‬
‫ك و ترديديد‪ ،‬برويد( در زمين گردش كنيد و )آثییار‬
‫گذشتگان را بر صفحه روزگار( بنگريد و ببينيد كه سییرانجام كییار‬
‫هاند به كجییا كشییيده اسییت‬
‫كساني )كه آيات خدا را( تكذيب كرد ‌‬
‫)و بر سر اقوامي ﭼون عاد و ثمود و لییوط ﭼییه آمییده اسییت( ‪«.‬‬
‫همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﭼ البينة‪ » ٥ :‬در‬
‫حالي كه جز اين بديشان دستور داده نشده است كییه مخلصییانه‬
‫و حقگرايانه خداي را بپرستند و تنهیا شیريعت او را آئيین )خیود(‬
‫بدانند‪ ،‬و نماز را ﭼنان كه بايیید بخواننیید‪ ،‬و زكییات را )بییه تمییام و‬
‫كمال( بپردازند‪ .‬آئين راستين و ارزشمند اين است و بس ‪.«.‬‬
‫ توحيد الوهيت همان معناي گفتهي‪ :‬ل إله إل ّ الله است كه‬‫‪1‬‬
‫معنايش ﭼنين است‪ :‬معبود برحقي جز الله نيست‪.‬‬
‫ از جمله ﭼيزهايي كه بر اهميت توحيد الوهيت دللت دارد‪،‬‬‫اين است كه اين توحيد‪ ،‬توحيدي است كه خداوند‪ ،‬پيامبرانش را‬
‫از اول تا آخرشان با آن فرستاده و پيام همهي پيییامبران بییوده و‬
‫دعوت همهي فرستادگان خدا از اوليیین فرسییتاده تییا خاتمشییان‪،‬‬
‫محمد ‪ r‬ميباشد‪ .‬همهي پيامبران در آغاز دعوتشان‪ ،‬قوم خییويش‬
‫را به سوي خالص كردن عبادت براي خدا و دور انییداختن شییرك‬
‫با تمام صورتها و اشكالش و اسباب و وسايل منجر بییه آن‪ ،‬فییرا‬
‫خواندهاند؛ خداوند پاك ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭼ‬
‫هايم‪ ،‬مگییر‬
‫النبياء‪ »٢٥ :‬ما پيش از تو هيییچ پيغمییبري را نفرسییتاد ‌‬
‫هايم كییه‪ :‬معبییودي جییز میین نيسییت‪ ،‬پییس‬
‫اين كه به او وحي كرد ‌‬
‫فقط مرا پرستش كنيد‪« .‬خداي متعال از زبان نوح عليه السییلم‬
‫‪1‬‬

‫منهج السلف و المتكلمين في موافقة العقل للنقل‪.(1/261)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪163‬‬

‫ميفرمايد كه او به قومش گفت‪ :‬ﭽ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭼ‬
‫العراف‪ »٥٩ :‬اي قوم من! براي شما جز خدا معبییودي نيسییت‪.‬‬
‫يباشییم‪.‬‬
‫پس تنها خدا را بپرسییتيد‪ .‬میین )از شییما و دلسییوزتان م ‌‬
‫قيامت و حساب و كتابي در ميان اسییت و اگییر نافرمییاني كنيیید(‬
‫يترسم دﭼار عذاب آن روزِ بزرگ شويد )و به دوزخ رويد( ‪.«.‬‬
‫م ‌‬
‫ خییدا از زبییان ابراهيییم عليییه السییلم ميفرمايیید كییه او بییه‬‫قومش گفت‪ :‬ﭽ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭼ العنكبوت‪١٦ :‬‬
‫»)خاطرنشان ساز داستان( ابراهيم را‪ ،‬آن زماني كه او به قییوم‬
‫خود گفت‪ :‬خدا را بپرستيد و خويشتن را از )عذاب( او بپرهيزيد‪.‬‬
‫ايیین بییراي شییما بهییتر اسییت اگییر بدانيیید‪ .« .‬از زبییان كليماش‪،‬‬
‫موسي عليه السلم ميفرمايد كه او به قومش گفت‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ‬
‫ﰝ ﰝ ﰝﰈ ﰉ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ طه‪ » ٩٨ :‬معبود شما تنها الله است‪ ،‬همان‬
‫هﭼيز را فرا گرفته‬
‫خدائي كه معبودي جز او نيست‪ .‬دانش او هم ‌‬
‫است )و از گذشته و حال و آينده‪ ،‬و آنﭽه بوده است و هسییت و‬
‫خواهیید بییود‪ ،‬بییاخبر اسییت(‪ .« .‬از زبییان حضییرت عيسییي عليییه‬
‫السلم ميفرمايد كه او خطاب به قومش گفت‪ :‬ﭽ ﭫ ﭬﭭ ﭮ ﭯﭰﭱﭲ‬
‫ﭳﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﭼ الزخرف‪» ٦٤ - ٦٣ :‬من شريعت‬
‫هاي را )درباره مبدأ و معاد و نيازهاي زندگي بشر( بییراي‬
‫حكيمان ‌‬
‫هام تییا برايتییان برخییي از امییور )دينییي( را‬
‫هام‪ ،‬و آمیید ‌‬
‫شییما آورد ‌‬
‫يورزيد‪ .‬پس از خیدا بترسیيد‬
‫روشن گردانم كه در آنها اختلف م ‌‬
‫و از من پيییروي كنيیید‪ .‬بییه طییور قطییع خداونیید پروردگییار میین و‬
‫پروردگار شما است‪ ،‬پس او را پرسییتش كنيیید‪ ،‬راه راسییت ايیین‬
‫است‪« .‬‬
‫)د‪.‬‬

‫ نخستين ﭼيزي كه خاتم پيییامبران‪ ،‬محمیید ‪ r‬دعییوتش را بییا‬‫آن آغاز كرد‪ ،‬دعوت مردم به سوي خالص كردن پرسییتش بییراي‬
‫خدا و دور انداختن شرك با تمام انییواع و وسییايل و اسییبابش بییا‬
‫قول و فعل بود‪ .‬پس پيامبر ‪ r‬از توحيد‪ ،‬حمییايت و بییه سییوي آن‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪164‬‬

‫دعوت كرد و از شرك نهايت انذار و ترساندن را به عمل آورد و‬
‫بر اين منهج استمرار داشت تا اينكییه بییه رفيییق اعلییي پيوسییت‪.‬‬
‫يارانش رضییي اللییه عنهییم و تمییام كسییاني كییه پيییرو طريقییت و‬
‫سنتاش بودند‪ ،‬بییه او اقتییدا كردنید‪ .‬طییريقهي او در دعییوت‪ ،‬ايیین‬
‫بود‪ :‬ﭽﮀﮁ ﮂﮃﮄ ﮅﮆﮇﮈﮉﮊژﮌﮍ ﮎکک ک ﮒگﭼ يوسف‪ »١٠٨ :‬بگو‪ :‬اين راه‬
‫من است كه من )مردمان را( با آگاهي و بينییش بییه سییوي خییدا‬
‫يباشند(‪ ،‬و خدا را من یّزه )از‬
‫يخوانم و پيروان من هم )ﭼنين م ‌‬
‫م ‌‬
‫يدانییم‪ ،‬و میین از زمییره‬
‫انبییاز و نقییص و ديگییر ناشايسییت( م ‌‬
‫يباشیییم )و كسیییي و ﭼيیییزي را شیییريك خیییدا‬
‫مشیییركان نم ‌‬
‫يانگارم(‪ «.‬در اين آيه‪ ،‬خداوند پيامبرش را ذامر كرده كییه بییه‬
‫نم ‌‬
‫مردم بگويد‪ ،‬اين راه اوست‪ .‬يعني طريقه و مسییلك و سیینت او‪،‬‬
‫كه همان دعوت به سوي شهادت اينكه معبیود برحقیي جیز اللیه‬
‫نيست‪ ،‬يكتا و بي شريك است‪ .‬ميباشد كه پيامبر ‪ r‬با بصییيرت و‬
‫يقين و برهان به آن دعوت ميكرد و پيروانش بییه ﭼيییزي دعییوت‬
‫ميكنند كه رسول خدا بیا بصیيرت و برهییان عقلییي و شییرعي بییه‬
‫‪1‬‬
‫سوي آن دعوت كرد‪.‬‬
‫رسول خدا ‪ r‬بيان كرد كه توحيد عبادت‪ ،‬اساس اسییلم اسییت‬
‫و نخستين ﭼيزي است كه در دعوت به سوي خدا بییه آن شییروع‬
‫ميكند‪ .‬نامههاي پيامبر ‪ r‬و بيعتاش با مردم و جهاد و سفارشاتش‬
‫به فرماندهانش و ديگر موارد بر اين امییر دللییت دارد‪ .‬از جملییه‬
‫مثالهاي دا ّ‬
‫ل بر اين امر عبارتند از‪:‬‬
‫‪ -1‬پيییامبر ‪ ،r‬معییاذ رضییي اللییه عنییه را بییه يمیین فرسییتاد تییا‬
‫جماعتي از اهل كتاب را به سوي توحيد خداوند عزوجییل دعییوت‬
‫نمايد‪ .‬از ابن عباس رضي الله عنهمییا روايییت اسییت كییه رسییول‬
‫خدا وقتي معییاذ را بییه يمیین فرسییتاد بییه او گفییت‪» :‬إنك تأتی‬
‫قوما ً مضضن أهضضل الکتضضاب فلیکضضن أول مضضا تضضدعوهم إلیضضه‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬تفسير ابن كثير‪.(514-2/513)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪165‬‬

‫شهادة أن ل إله إل الله‪ ،‬و فی روایة‪ :‬إلضضی أن یوحضضدوا‬
‫الله‪ ،‬فإن هضضم أطضضاعوک علضضی ذلضضک فضضأعلمهم أن اللضضه‬
‫افترض علیهم خمس صلوات فی كضضل یضوم و ليلضة«‪»:1‬‬
‫تو پيش جماعتي از اهل كتاب ميروي‪ ،‬پس بايد ابتدا آنییان را بییه‬
‫سوي شهادت اينكه معبود برحقي جز الله نيست‪ ،‬فراخواني‪ .‬در‬
‫روايتي ديگر آمده است‪ :‬تا آنان خداي را يگانه و يكتا بدانند‪ ،‬اگر‬
‫بر سر اين دعوت از تو اطاعت كردند‪ ،‬به اطلعشان برسان كه‬
‫خداوند در هر شبانه روز پنج وعده نماز را بر آنییان فییرض كییرده‬
‫است«‪ .‬پس پيامبر ‪ r‬بيان كرده كه اولين ﭼيزي كه در دعوت به‬
‫سوي خداي متعال بییدان شییروع ميشییود‪ ،‬شییهادت اينكییه معبییود‬
‫برحقي جز خدا نيست و پرسیتش بايید فقیط بیراي خیدا خیالص‬
‫‪2‬‬
‫كرده شود‪ ،‬می باشد‪.‬‬
‫‪ -2‬همﭽنين پيامبر ‪ r‬به علي بن ابي طالب رضي الله عنییه در‬
‫روز خيبر وقتي پرﭼییم را بییه دسییت او داد‪ ،‬دسییتور داد كییه ابتییدا‬
‫يهوديان را به سییوي توحيیید فییرا خوانیید و فرمییود‪»:‬انفذ علضضي‬
‫رسلك‪ ،‬حتي تنزل بساحتهم‪ ،‬ثم ادعهم إلضضي السضضلم‪،‬‬
‫و أخبرهم بما يجب عليهضضم مضضن حضضق اللضضه تعضضالي فيضه‪،‬‬
‫فوالله لن يهدي الله بك رجل ً واحدًا ً خير لك من حمضضر‬
‫النعم«‪»:3‬همين طور آهسته بیرو تیا اينكیه بیه محیوطه ي آنیان‬
‫ميروي‪ ،‬آنگاه آنان را به سوي اسلم دعوت كیین و آنﭽییه از حییق‬
‫خدا بر آنان واجب است‪ ،‬به اطلعشییان برسییان‪ ،‬ﭼییون بییه خییدا‬
‫قسم اگر خدا به وسيلهي تو يك نفییر را هییدايت كنیید‪ ،‬از بهییترين‬
‫ﭼهارپايان برايت بهتر است«‪ .‬در روايت ديگري آمده است‪ :‬پس‬
‫علي رضي الله عنه حركییت كییرد‪ ،‬سییپس ايسییتاد و بییه پهلییويش‬
‫نگاه كرد‪ ،‬پس فرياد زد‪ :‬اي رسول خییدا‪ ،‬بییر سییر ﭼییه ﭼيییزي بییا‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ بخاري‪ ،‬مبحث »المغازی«‪ ،‬شمارهي ‪.4347‬‬‫ منهج السلف و المتكلمين‪.(1/267) ،‬‬‫‪ -‬بخاري‪ ،‬مبحث»فضائل الصحابة«‪ ،‬شمارهي ‪.3701‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪166‬‬

‫مردم پيكار كنم؟ پيامبر ‪ r‬فرمود‪»:‬قاتلهم حتي يشضضهدوا أن‬
‫ل إله إل الله‪ ،‬و أن محمدا ً رسول الله‪ ،‬فإذا فعلوا ذلك‬
‫فقضضد منعضضوا منضضك دمضضاءهم و أمضضوالهم إل ّ بحقهضضا و‬
‫حسابهم علي اللضه«‪»:1‬بییا آنییان پيكییار كیین تییا اينكییه گییواهي‬
‫ميدهنیید كییه معبییود برحقییي جییز اللییه نيسییت و اينكییه محمیید‪،‬‬
‫فرستادهي خداست‪ .‬هرگاه اين كار را كردنیید‪ ،‬خییون و مالشییان‬
‫بییر تییو حییرام اسییت مگییر بییه خییاطر حقشییان و حسابشییان بییا‬
‫خداست«‪.‬‬
‫‪ -3‬همﭽنين بيعتهاي پيامبر ‪ r‬نشان ميدهند كه نخستين ﭼيییزي‬
‫كه در دعوت بیدان شیروع ميشیود‪ ،‬خیالص كیردن پرسیتش كیه‬
‫همان توحيد است‪ ،‬براي خدا مییي باشیید‪ .‬از جملییه مثالهییاي ايیین‬
‫مورد‪ ،‬ميتوان به اين روايییت اشییاره كییرد‪ :‬از عبییاده بیین صییامت‬
‫رضي الله عنه روايت است كه گويد‪ :‬رسول خدا در حالي كه در‬
‫مجلسي بوديم‪ ،‬به ما گفت‪»:‬تبايعوني علضضي أن ل تشضضركوا‬
‫بالله شيئا ً«‪»:2‬بییا میین بيعییت ميكنيیید بییر سییر اينكییه ﭼيییزي را‬
‫شريك خدا قرار ندهيد«‪ .‬از ام عطيییه رضییي اللییه عنهییا روايییت‬
‫است كه گويد‪ :‬رسول خدا ‪r‬با ما بيعت كرد بییر سییر اينكییه‪ :‬ايیین‬
‫‪3‬‬
‫آيه را براي ما خواند‪ :‬ﭽپپ ﭚ ﭛﭜﭼ الممتحنة‪١٢ :‬‬
‫‪ -4‬همﭽنين جهاد و پيكار پيامبر ‪ r‬تنها به خاطر دعوت مییردم‬
‫به سوي خالص كردن پرستش براي خییدا و بییرائت و بيییزاري از‬
‫شرك و مشركان و دفاع از پرﭼم توحيد‪ ،‬بود‪ .‬از ابن عمر رضییي‬
‫الله عنهما روايت است كییه رسییول خییدا ‪ r‬فرمییود‪»:‬أمرت أن‬
‫أقاتضضل النضضاس حضضتي يشضضهدوا أن ل إلضضه إل ّ اللضضه و أن‬
‫محمدا ً رسول الله و يقیمضضوا الصضضلة‪ ،‬و يؤتضضوا الزكضضاة‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ مسلم‪ ،‬شمارهي ‪.2405‬‬‫ بخاري‪ ،‬شمارهي ‪.7213‬‬‫‪ -‬همان‪ ،‬شمارهي ‪.7215‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪167‬‬

‫فإذا فعلضضوا ذلضضك عصضضموا منضضي دمضضاءهم و أمضضوالهم إل‬
‫بحق السلم و حسابهم علي اللضضه عزوجضضل«‪»:1‬بییه میین‬
‫امر شده كه با مردم پيكار كنم تا اينكه گواهي ميدهند كه معبود‬
‫برحقي جز الله نيست و محمد‪ ،‬فرستاده خداست‪ ،‬و نماز را بییر‬
‫پاي دارند و زكات بپردازنیید‪ .‬هرگییاه ايیین كییار را كردنیید‪ ،‬خییون و‬
‫مالشان از جانب من محفوظ است‪ ،‬مگر اينكییه بییه خییاطر حییق‬
‫اسلم باشد‪ ،‬و حسابشان با خداي عزوجل است«‪.‬‬
‫وم‪ -‬طريقهي قرآني در دعوت براي توحيد الوهيت‬
‫د ّ‬

‫اساليب قرآني در بيان دعوت به سوي توحيد الوهيت‪ ،‬متعییدد‬
‫هستند‪ .‬به برخي از آنها اشاره ميشود‪.‬‬
‫‪ -1‬بيان آيات ربوبيت خداوند سبحان‬

‫آيات و نشانههايي كییه مییردم ميبيننیید و بییدان اقییرار ميكننیید‪ ،‬و‬
‫اينكه خداونید‪ ،‬آفريننییدهي ايین نشییانه هاسیت‪ .‬سیپس آن را بییه‬
‫دعییوت بییه سییوي منحصییر كییردن پرسییتش بییراي خداونیید پايییان‬
‫ميدهد‪ .‬يعني همان طور كه فقط خداونیید آفريننییدهي اينهاسییت‪،‬‬
‫پس به همين صورت واجب است كه فقییط او پرسییتش شییود و‬
‫شريكي ندارد‪ .‬از جمله خدا ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ‬
‫ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﭼ البقرة‪ » ٢٢ - ٢١ :‬اي مردم! خداي‬
‫خود را بپرستيد‪ ،‬آن كه شییما را و كسییاني را آفريییده اسییت كییه‬
‫هاند‪ ،‬تا)خود را بدين وسییيله پییاك سییازيد و( راه‬
‫پيش از شما بود ‌‬
‫پرهيزگاري گيريد‪ .‬خداي شما كسي اسییت كییه زميیین را برايتییان‬
‫بگسترد )و آن را در خور اقامت و سكونت كرد( و آسمان را )با‬
‫تمام اجرام و ستارگان‪ ،‬بسییان( كییاخي بيافريیید و از آسییمان آب‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪،‬شمارهي ‪.25‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪168‬‬

‫فرو فرستاد و با آن‪ ،‬انییواع )گياهیان و درختییان و( ثمییرات را بییه‬
‫وجود آورد تا روزي شما گردند‪ .‬پس شركاء و همانندهائي بییراي‬
‫خییدا بییه وجییود نياوريیید‪ ،‬در حییالي كییه شییما )از روي فطییرت(‬
‫يدانيد )كه ﭼنيیین كییاري درسییت نيسییت(‪ « .‬در جییاي ديگییري‬
‫م ‌‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺچ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ‬
‫گگ ﮖ ﮗﮘﮙ ﮚﮛ ﮜ ﮝﮞ ﮟﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨﮩ ﮪﮫ ﮬﮭﮮ ﮯ ﮰﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ‬
‫ﯡﯢﯣ ﯤ ﯥﯦ ﯧﯨﯩﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﯼیییﰝﰝ ﭑﭒ ﭓﭔﭕﭖ ﭗ پپﭚﭛ ﭜﭝ‬
‫ﭞﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭼ النمل‪) » ٦٤ - ٥٩ :‬اي پيغمبر !( بگو‪ :‬خداي را‬
‫يگويم كه تباهكاران همﭽون قوم ثمییود و گردنكشییان‬
‫سپاس )م ‌‬
‫همسان فرعونيان را به ديار عدم فرستاد‪ ،‬و از خییدا درخواسییت‬
‫ينمايم كه نازل فرمايد( رحمت و مغفرت خییود را بییر بنییدگان‬
‫م ‌‬
‫برگزيده خويش‪ .‬آيا خدا )كه اين همه قدرت و نعمییت و مییوهبت‬
‫دارد( بهتر است )براي پرستش و كرنش( يا ﭼيزهییائي كییه انبییاز‬
‫يسازيد )و فاقد نفع و ضرر هستند و ﭼيزي از آنها ساخته‬
‫خدا م ‌‬
‫ت ؟(‪ ) .‬آيا بتهائي كه معبود شما هستند بهترند( يا كسي كه‬
‫نيس ‌‬
‫آسمانها و زمين را آفريده اسییت‪ ،‬و بییراي شییما از آسییمان آبییي‬
‫م؟‬
‫هاي ‌‬
‫حافییزا رويانيیید ‌‬
‫بارانده اسییت كییه بییا آن باغهییاي زيبییا و فر ‌‬
‫يتوانسییتيد درختییان آنهییا را برويانيیید‪ .‬آيییا )بییا‬
‫باغهائي كه شما نم ‌‬
‫جه بییه آفرينییش آسییمانها و زميیین و نییزول بییاران و بركییات و‬
‫تییو ّ‬
‫ثمرات ناشي از آن‪ ،‬و هماهنگي و پيوند لطيف و دقيق هر يك از‬
‫ت ؟! اصیل ً ايشییان قییومي‬
‫اين مخلوقییات( معبییودي بییا خییدا اس ی ‌‬
‫يكننیید‪ ) .‬بتهییا‬
‫تپرسییتي( عییدول م ‌‬
‫قپرسییتي بییه ب ‌‬
‫هسییتند )از ح ‌‬
‫بهترند( يا كسي كه زمين را قرارگییاه )و مح ی ّ‬
‫ل اقییامت انسییانها(‬
‫هها پديد آورده است‪ ،‬و براي‬
‫ساخته است‪ ،‬و در ميان آن رودخان ‌‬
‫زمين كوههاي پابرجا و استوار آفريده است )تا قشر زمين را از‬
‫لرزش نگاه دارند( و ميان دو دريا مانعي پديدار كرده اسییت )تییا‬
‫جه به اينها( آيییا معبییودي بییا خییدا‬
‫آميزه يكديگر نگردند‪ .‬حال با تو ّ‬
‫يخبر و نادانند )و قدر عظمت خدا را‬
‫ت ؟! اصل ً بيشتر آنان ب ‌‬
‫اس ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪169‬‬

‫يداننیید(‪) .‬آيییا بتهییا بهترنیید( يییا كسییي كییه بییه فريییاد درمانییده‬
‫نم ‌‬
‫يكنیید هییر گییاه او را بییه‬
‫يرسد و بل و گرفتییاري را برطییرف م ‌‬
‫م ‌‬
‫كمك طلبد‪ ،‬و شما )انسانها( را )برابر قانون حيات دائما ً به طور‬
‫يسازد )و هر دم اقییوامي‬
‫متناوب( جانشين )يكديگر در( زمين م ‌‬
‫جه‬
‫را بر اين كره خاكي مسّلط و مستقّر م ‌‬
‫يگرداند‪ .‬حییال بییا تییو ّ‬
‫ت ؟! واقع یا ً شییما بسییيار كییم‬
‫بدين امور( آيا معبودي با خییدا اس ی ‌‬
‫يجان بهترند( يا كسییي كییه شییما را‬
‫يگيريد‪) .‬آيا بتهاي ب ‌‬
‫اندرز م ‌‬
‫يكنیید‪ ،‬و‬
‫در تاريكيهییاي خشییكي و دريیا رهنمییود )و دسییتگيري( م ‌‬
‫كسي كه بادها را به عنوان بشییارت دهنییدگان‪ ،‬پيشییاپيش نییزول‬
‫يسییازد‪ .‬در‬
‫يسازد )و آنها را پيك قدوم باران م ‌‬
‫رحمتش وزان م ‌‬
‫ت ؟ خییدا فراتییر‬
‫هاندازي اينها( آيا معبودي با خدا اس ‌‬
‫ساختن و را ‌‬
‫يگرداننیید‪ ) .‬آيییا‬
‫و دورتییر از ايیین ﭼيزهییائي اسییت كییه انبییاز او م ‌‬
‫معبودهییاي دروغيیین شییما بهترنیید( يییا كسییي كییه آفرينییش را‬
‫يدهد‪ ،‬و كسي كییه شییما را از‬
‫يآغازد‪ ،‬سپس آن را برگشت م ‌‬
‫م ‌‬
‫جه بییه قییدرت‬
‫آسمان و زمين روزي عطاء م ‌‬
‫يكند ؟ )حال بییا تییو ّ‬
‫ههاي جهییان‪ ،‬و‬
‫آفرينش يزدان‪ ،‬و نظییم و نظییام موجییود در پديیید ‌‬
‫اقییرار عقییل سییالم بییه زنییده شییدن دوبییاره مردمییان در دنيییاي‬
‫ت ؟ )اي پيغمیبر بديشییان( بگیو‪:‬‬
‫جاويدان( آيا معبودي با خدا اس ‌‬
‫يگوئيیید )كیه جییز‬
‫دليل و برهان خود را بيان داريد اگییر راسییت م ‌‬
‫خدا معبودهاي ديگري هم وجود دارند(‪ .« .‬خداوند بلند مرتبییه در‬
‫آخر هر آيه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯣ ﯤ ﯥ ﭼی النمل‪ ٦٢ :‬يعني آيا همراه الله‪،‬‬
‫خدايي هست كه اين كار را بكند؟ اين عبارت‪ ،‬اسییتفهام انكییاري‬
‫است كه در بردارندهي نفي آن است‪ .‬و آنان اقرار ميكردند كه‬
‫‪1‬‬
‫غير خدا كسي اين كار را نكرده است‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬المنحةاللهیة في تهذيب شرح الطحاوية‪ ،‬صص ‪55‬و ‪.56‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪170‬‬

‫‪ -2‬شهادت خداوند سبحان بر توحيد الوهيت‬

‫خداوند براي خودش به اين توحيد گواهي داده و فرشییتگان و‬
‫پيییامبران و فرسییتادگانش بییراي خییدا بییه ايیین توحيیید گییواهي‬
‫دادهاند؛ خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭤ ﭥﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬﭭ ﭮ ﭯﭰ ﭱ ﭲ ﭳ‬
‫ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ گ ﭼ آل‬
‫عمران‪» ١٩ – ١٨ :‬خداوند )با نشان دادن جهان هستي به گونه‬
‫يك واحد بهییم پيوسییته و يییك نظییام يگییانه و ناگسسییته‪ ،‬عم ً‬
‫ل(‬
‫يدهد اين كه معبودي جز او نيست‪ ،‬و اين كه او )در‬
‫گواهي م ‌‬
‫يكنیید‪ ،‬و فرشییتگان و‬
‫كارهییاي آفريییدگان خییود( دادگییري م ‌‬
‫هاي در ايیین بییاره( گییواهي‬
‫صییاحبان دانییش )هییر يییك بییه گییون ‌‬
‫يدهند‪ .‬جز او معبودي نيست كه هم توانا است و هم حكيم‪.‬‬
‫م ‌‬
‫بيگمان دين )حق و پسیینديده( در پيشییگاه خییدا اسییلم )يعنییي‬
‫خالصانه تسليم فرمان الله شییدن( اسییت )و ايیین‪ ،‬آئيیین همییه‬
‫پيغمییبران بییوده اسییت( و اهییل كتییاب )در آن( بییه اختلف‬
‫ن ؛ ايیین‬
‫حت آ ‌‬
‫برنخاستند مگر بعد از آگاهي )بییر حقيقییت و صی ّ‬
‫كار هم( به سبب ستمگري و سركشي ميان خودشان بییود) و‬
‫تخواهي و انحصارطلبي نداشت(‪ .‬و كسي‬
‫هاي جز رياس ‌‬
‫انگيز ‌‬
‫كه به آيات خدا )اعم از آيات ديدني در آفاق و انفس‪ ،‬يا آيات‬
‫خواندني در كتابهاي آسماني پشییت كنیید و( كفییر ورزد )بدانیید‬
‫يكند‪«.‬‬
‫كه( بيگمان خدا زود حسابرسي م ‌‬
‫‪ -3‬بيان عجز و ناتواني همه خدایان بجز الله‬

‫بيان عجز و ناتواني خداياني كه به جاي خدا‪ ،‬آنها را‬
‫به فرياد ميخواندند‪ ،‬و اينكییه ايیین خییدايان بییراي خودشییان‬
‫كاري از دستشان بر نميآيیید همییانطور كییه هيییچ نفییع و زيییاني‬
‫براي غير خودشان از دستشان بییر نميآيیید‪ .‬ايیین امییر در آيییات‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪171‬‬

‫زيادي از قرآن آمده است‪ .‬به عنوان مثییال خداونیید پییاك مییي‬
‫فرمايد‪ :‬ﭽ ﭑﭒ ﭓﭔﭕﭖﭗ پپ ﭚ ﭛﭜﭝﭞ ﭟﭠﭡ ﭢ ﭣﭤ ﭥﭦﭧﭨﭩ ﭪﭫﭬﭭ ﭮ ﭯ‬
‫ﭰ ﭼ الحج‪» ٧٣ :‬اي مردم! مثلي زده شده است )با دّقت( بدان‬
‫گییوش فییرا دهيیید‪ .‬آن كسییاني را كییه بغيییر از خییدا بییه كمییك‬
‫يتواننیید مگسییي را‬
‫ينمائيیید‪ ،‬هرگییز نم ‌‬
‫يخوانيد و پرستش م ‌‬
‫م ‌‬
‫بيافرينند‪ ،‬اگر هم همگان )براي آفرينش آن( دست بییه دسییت‬
‫يكديگر دهند‪ .‬حتي اگر هم مگیس ﭼيیزي را از آنیان بسیتاند و‬
‫يتواننیید آن را از او بییازپس گيرنیید و برهاننیید‪ .‬هییم‬
‫برگيییرد‪ ،‬نم ‌‬
‫طالب )كه مگس ناﭼيز است( و هم مطلوب )كه بتان سیینگي‬
‫و يا معبودان دروغينند( درمانییده و ناتواننیید‪ « .‬آيییات وارده در‬
‫اين زمينه زيادند كه همه عجز و ناتواني ايیین خییداياني كییه بییه‬
‫جییاي اللییه بییراي پرسییتش قییرار دادهانیید‪ ،‬و اينكییه آنهییا بییراي‬
‫خودشان و غير خودشان‪ ،‬هيییچ نفییع و زيییاني از دستشییان بییر‬
‫نميآيد‪ ،‬بيان ميكنند‪.‬‬
‫‪ -4‬حال و وضع عابدان غیر از خداوند‬

‫بيضضان پرسضضتش كننضضدگان ايضضن خضضدايان و سضضرزنش و‬
‫عيضضب جضضوئي آنضضان و توصيفشضضان بضضه گمراهضضي و‬
‫سرگرداني و كوري‪ ،‬و دوري از هدايت؛ خداوند متعییال‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝ ﯼی ﭑﭒ ﭓ ﭔ ﭕﭖ ﭗپ پ ﭚﭼ‬
‫هتر از كسي است كه افییرادي‬
‫الحقاف‪»٦ - ٥ :‬ﭼه كسي گمرا ‌‬
‫را به فرياد بخواند و پرستش كند كه )اگر( تا روز قيامت )هم‬
‫ايشیییان را بیییه فريیییاد بخوانییید و پرسیییتش كنییید( پاسیییخش‬
‫يدهند‪ ،‬بلكه سییخنانش را‬
‫يگويند ؟ )نه تنها پاسخش را نم ‌‬
‫نم ‌‬
‫يشیییینوند( و اصییییل ً آنییییان از پرستشییییگران و بییییه‬
‫هییییم نم ‌‬
‫يخبرند‪ .‬و زماني كییه مردمییان )در‬
‫فريادخواهندگان غافل و ب ‌‬
‫ششدگان و به فرياد‬
‫يشوند‪ ،‬ﭼنين پرست ‌‬
‫قيامت( گرد آورده م ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪172‬‬

‫هشدگاني‪ ،‬دشمنان پرستشگران و به فرياد خواهندگان‬
‫خواست ‌‬
‫يجوينیید( و عبییادت ايشییان را‬
‫يگردند )و از ايشان بيزاري م ‌‬
‫م ‌‬
‫يپذيرند‪ « .‬در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭿ ﮀ‬
‫يكنند و نم ‌‬
‫نفي م ‌‬
‫ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ کک ک ﮒ گ گ ﭼ العنكبوت‪» ٤١ :‬كار كساني كه‬
‫جیییز خیییدا‪) ،‬اشیییخاص و اصییینام و اشیییيائي را بیییه دوسیییتي‬
‫هانیید‪ ،‬و از ميییان آفريییدگان‪ ،‬بییراي خییود( سرپرسییتاني‬
‫برگرفت ‌‬
‫هاند‪ ،‬همﭽون كار عنكبوت است كه )بییراي حفییظ خییود‬
‫برگزيد ‌‬
‫هاي برگزيده است )بدون ديوار و سییقف‬
‫از تارهاي ناﭼيز( خان ‌‬
‫و در و پيكري كه وي را از گزند باد و باران و حوادث ديگر در‬
‫ههییا خییانه و كاشییانه‬
‫تترين خان ‌‬
‫يگمییان سسیی ‌‬
‫امییان دارد(‪ .‬ب ‌‬
‫عنكبوت است‪ ،‬اگر )آنان از سستي معبودها و پايگاههائي كییه‬
‫يدانستند )كه‬
‫هاند باخبر بودند‪ ،‬به خوبي( م ‌‬
‫غير از خدا برگزيد ‌‬
‫هاند( ‪ «.‬همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑ‬
‫در اصل بر تار عنكبوت تكيه زد ‌‬
‫ﭒ ﭓﭔ ﭕﭖ ﭗپ پ ﭚ ﭛ ﭜﭝﭞ ﭟ ﭠﭡﭢ ﭣ ﭤﭥ ﭦ ﭧﭼ الفرقان‪)»٣ :‬مشركان(‬
‫هاند )و به پرستش اصیینام و‬
‫سواي خدا‪ ،‬معبودهائي را برگرفت ‌‬
‫يآفريننیید و‬
‫هانیید( كییه ﭼيییزي را نم ‌‬
‫كواكب و اشخاصییي پرداخت ‌‬
‫ههائي بيش نيستند‪ ،‬و مالك سود و زياني‬
‫بلكه خودشان آفريد ‌‬
‫براي خییود نبییوده‪ ،‬و بییر مییرگ و زنییدگي و رسییتاخيز اختيییار و‬
‫تواني ندارند ‪ «.‬آيات وارده در اين زمينه زيادند‪.‬‬
‫‪ -5‬بيان وقايع روز قيامت‬

‫ميان اين مشركان و خدايانشان كه از يكديگر بيزاري ميجويند‬
‫و خود را از پرستش كنندگان شان جییدا ميكننیید و پيروانشییان‬
‫را سرزنش مينمايند؛ آن هم در حالي كه اينان بيشتر نيییاز بییه‬
‫كسي دارند كه برايشان شفاعت كند و از آنان دفاع و حمايت‬
‫نمايد؛ از جمله خداوند ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ کک ک ﮒگگ گ ﮖ‬
‫ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﭼ يونس‪ » ٢٩ - ٢٨ :‬روزي )براي‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪173‬‬

‫رسییيدگي بییه حسییاب و كتییاب مییردم( جملگییي )كییافران و‬
‫يگوئيم‪ :‬شییما‬
‫يآوريم و سپس به كافران م ‌‬
‫مؤمنان( را گرد م ‌‬
‫و معبودهايتان در جاي خود بايسییتيد‪ .‬بعیید آنهییا را از هییم جییدا‬
‫يداريییم و‬
‫يسازيم )و ايشان را مقابل معبودهايشان نگییاه م ‌‬
‫م ‌‬
‫يپردازيییم( و معبودهايشییان‬
‫در ميییان طرفيیین بییه داوري م ‌‬
‫هايد )بلكه به وسوسه اهريمیین و‬
‫يگويند‪ :‬شما ما را نپرستيد ‌‬
‫م ‌‬
‫سییمه مییا را بییه خییاطر‬
‫به سخن دل گییوش فییرا داد ‌‬
‫هايیید و مج ّ‬
‫هايد‪ .‬معبود حییق ذات پییاك پروردگییار‬
‫منافع خود پرستش نمود ‌‬
‫است و بس(‪ .‬همين بس كه خدا ميان ما و شما گییواه اسییت‬
‫كه ما بدون ش ّ‬
‫هايم‪.« .‬‬
‫يخبر بود ‌‬
‫ك از عبادت شما ب ‌‬
‫‪ -6‬فراخوانی همه پیامبران به سوی توحید‬

‫آنچه در داستان هاي پيامبران و فرستادگان خداوند‬
‫آمده‪ ،‬كه آنان امتهاي خود را به سوي توحيد و يگانه دانسییتن‬
‫خدا و منحصر كردن عبادت براي او دعوت كردهاند‪ .‬اين امییر‬
‫كليد دعوت هر پيامبر و فرستادهاي است‪ .‬و بيان خصییومت و‬
‫نزاعي كه ميان پيامبران و اقوامشییان بییه خییاطر ايیین دعییوت‬
‫روي داده‪ ،‬و درگيريهییا و جنگهییاي عظيمییي كییه بییا زبییان و‬
‫شمشير به خاطر اين دعوت‪ ،‬ميانشان رخ داده كییه در نییتيجه‬
‫دشمنان خدا و دشمنان پيییامبران خییدا‪ ،‬ذليییل و خییوار و هلك‬
‫شدند و فرستادگان خدا و پيروانشان‪ ،‬موفیق و پيیروز شیدند‪.‬‬
‫اين سنت خدا در ميان آفريدههايش است‪ ،‬و ﭼيزي است كییه‬
‫خداوند پس از آنكه دعوت تعدادي از پيییامبران و فرسییتادگان‬
‫خدا را بازگو كرده‪ ،‬ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭼ هود‪ » ٨٣ :‬اين‬
‫ﭼنين سنگهائي از ستمكاران )ديگر هم( به دور نيسیت )و هیر‬
‫هاي ﭼنيیین سرنوشییتي در‬
‫مپيشیی ‌‬
‫گییروه منحییرف و مّلییت ست ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪174‬‬

‫يباشییید( ‪ .«.‬آيیییات وارده در زمينهي داسیییتان‬
‫انتظیییارش م ‌‬
‫پيامبران و فرستادگان الهي با امتهايشان خيلي زيادند‪ ،‬تنها به‬
‫يك مثال بسنده ميكنيم و آن هم‪ ،‬اين فرمودهي خداي متعییال‬
‫است‪ :‬ﭽﮈﮉﮊژ ﮌﮍ ﮎ کک کﮒ گگ گﮖ ﮗﮘ ﮙﮚﮛﮜ ﮝﮞ ﮟﮠﮡ ﮢﮣ ﮤﮥ ﮦﮧ ﮨﮩﮪﮫ‬
‫ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚﯛﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭑﭒ‬
‫ﭓﭔ ﭕﭖ ﭗپ پﭚ ﭛﭜ ﭝﭞ ﭟﭠﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥﭦ ﭧﭨ ﭩ ﭪﭫﭬﭭ ﭮ ﭯ ﭰﭱﭲﭳﭴ ﭵﭶﭷ‬
‫ﭸ ﭹﭺ چ ﭼ ﭽﭾﭿ ﮀ ﮁ ﮂﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌﮍ ﮎ کک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗﮘ ﮙ ﮚﮛ ﮜ ﮝ‬
‫ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﭼ إبراهيم‪ »١٤ - ٩ :‬آيا به شما نرسییيده اسییت خییبر‬
‫هاند ؟ )از قبيل( قوم نوح و عاد و‬
‫كساني كه پيش از شما بود ‌‬
‫هانیید و جییز خییدا‬
‫ثمود و كسان ديگري كییه پییس از ايشییان آمد ‌‬
‫يداند و ايشییان را ﭼنییان كییه‬
‫كسي )تعداد بيشمار( آنان را )نم ‌‬
‫يشناسیید‪ .‬پيغمبرانشییان دلئل روشیین و معجییزات‬
‫بايیید( نم ‌‬
‫آشییكاري برايشییان آوردنیید )و بديشییان نمودنیید(‪ ،‬ولییي آنییان‬
‫دستهايشان را بر دهانهاي پيغمبران گذاشتند )و از تبليییغ آنییان‬
‫جلوگيري نمودند و سد ّ راه رسالت آسماني و دشییمن دعییوت‬
‫الهي شدند و( گفتند‪ :‬ما ايمان نداريم به ﭼيزي كه بییه همییراه‬
‫هايد )و دلئل و معجیییزات شیییما را قبیییول‬
‫آن فرسییتاده شیید ‌‬
‫ينمییائيم( و دربییاره ﭼيییزي‬
‫يكنيم و رسالتتان را تصییديق نم ‌‬
‫نم ‌‬
‫يخوانيیید سییخت در ش ی ّ‬
‫ك و گمییانيم )و بییه‬
‫كییه مییا را بییدان م ‌‬
‫يكتاپرسیییتي و قیییانون آسیییماني يقيییین و بیییاور نیییداريم(‪.‬‬
‫پيغمبرانشان بديشان گفتند‪ :‬مگر درباره وجود خییدا‪ ،‬آفريننییده‬
‫دل و نمونه پيشییين‪ ،‬ش ی ّ‬
‫ك و ترديییدي‬
‫م ِ‬
‫آسمانها و زمين‪ ،‬بدون ُ‬
‫ت ؟ )مگییر عقییل شییما كتییاب بییاز هسییتي را‬
‫در ميییان اسیی ‌‬
‫يبییرد ؟(‪ .‬او شییما را فییرا‬
‫ينگییرد و بییه مؤلییف آن راه نم ‌‬
‫نم ‌‬
‫يخوانیید تییا گناهانتییان را ببخشییايد و )از گذشییته ناپاكتییان‬
‫م ‌‬
‫فنظر نمايید‪ ،‬و بیدين زوديهیا هلكتیان نسیازد و بلكیه( تیا‬
‫صر ‌‬
‫يرسیید( شییما را بییر‬
‫خصي )كه در آن مرگتان فرا م ‌‬
‫دت مش ّ‬
‫م ّ‬
‫هكنان در پاسییخ پيغمییبران(‬
‫جاي و محفوظ دارد‪ .‬آنان )مسییخر ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪175‬‬

‫گفتند‪ :‬شما جز انسانهائي همﭽون ما نيستيد )و فضيلتي بر ما‬
‫مآوران آسییماني‬
‫نداريد تا از ميییان مییا شییما را برگزيننیید و پيییا ‌‬
‫يخواهيیید مییا را از‬
‫بییراي مردمییان زمينییي كننیید( و شییما م ‌‬
‫ﭼيزهییائي منصییرف و بییه دور داريیید كییه پییدرانمان آنهییا را‬
‫هاي نییدارد‪.‬‬
‫هاند‪) .‬ذكر خلقت آسمانها و زمين فییائد ‌‬
‫يپرستيد ‌‬
‫م ‌‬
‫يگوئيیید( بییراي مییا دليییل روشییني بياوريیید )و‬
‫اگییر راسییت م ‌‬
‫يكنيیم(‪ .‬پيغمبرانشییان‬
‫ههائي بنمائيیید كیه میا پيشیینهاد م ‌‬
‫معجز ‌‬
‫بديشییان گفتنیید‪) :‬همییان گییونه كییه گفتيیید( مییا جییز انسییانهايي‬
‫همﭽون شما نيستيم‪ ،‬و ليكن خداوند بییر هركییس از بنییدگانش‬
‫ينییوازد و‬
‫ينهیید )و او را بییا لطییف خییود م ‌‬
‫كه بخواهیید منییت م ‌‬
‫يسازد( و ما را نسزد كیه دليلیي برايتیان بيیاوريم‬
‫پيغمبرش م ‌‬
‫هاي به شما بنمائيم( مگر با اجازه خدا )و توفيق او(‪.‬‬
‫)و معجز ‌‬
‫و مؤمنان بايد به خدا توك ّییل كننیید و بییس )و مییا هییم در برابییر‬
‫يكنيییم(‪ .‬پيغمبرانشییان بديشییان‬
‫دشمنانگي شما بدو توك ّییل م ‌‬
‫گفتند‪) :‬همان گونه كه گفتيد( ما جز انسانهايي همﭽون شییما‬
‫نيستيم‪ ،‬و ليكن خداونیید بییر هركییس از بنییدگانش كییه بخواهیید‬
‫ينییوازد و پيغمییبرش‬
‫ينهیید )و او را بییا لطییف خییود م ‌‬
‫منییت م ‌‬
‫يسییازد( و مییا را نسییزد كییه دليلییي برايتییان بيییاوريم )و‬
‫م ‌‬
‫هاي به شما بنمائيم( مگر با اجازه خدا )و توفيییق او(‪ .‬و‬
‫معجز ‌‬
‫مؤمنان بايیید بییه خییدا توك ّییل كننیید و بییس )و مییا هییم در برابییر‬
‫دشمنانگي شما بدو تو ّ‬
‫يكنيم(‪ .‬كییافران )و سردسییتگان‬
‫كل م ‌‬
‫زندقه و ضلل‪ ،‬هنگامي كه از راه دليل با انبياء برنيامدنیید‪ ،‬بییه‬
‫سل شدند و( به پيغمبران خود گفتند‪ :‬يا به آئين ما باز‬
‫زور متو ّ‬
‫يكنيییم‪.‬‬
‫يگرديد يا اين كه شما را از سرزمين خود بيییرون م ‌‬
‫م ‌‬
‫پس پروردگارشان بیه آنیان )كیه حیاملن رسیالت آسیماني و‬
‫راهنمايان بشییري بودنیید( پيییام فرسییتاد كییه حتم یا ً سییتمكاران‬
‫)كفرپيشه ﭼون ايشان( را )به خییاطر ظلییم و سییتمي كییه روا‬
‫يكنيییم‪ .‬و مییا شییما را پییس از ايشییان در‬
‫يدارنیید( نییابود م ‌‬
‫م ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪176‬‬

‫يبخشییيم‪ .‬ايیین )پيییروزي( از آن‬
‫سییرزمين )آنییان( سییكونت م ‌‬
‫كساني است كه از جییاه و جلل میین بترسییند و از تهديیید میین‬
‫بهراسند‪.« .‬‬
‫سخن دربارهي داستان پيامبران و فرستادگان عليهییم السییلم‬
‫با امتهايشان در زمينهي دعوت آنان‪ ،‬روشن ميكنیید كییه توحيیید و‬
‫يگانه دانستن خدا و منحصر كردن پرسییتش بییراي خییداي يكتییا و‬
‫بي شريك‪ ،‬نخستين وظيفهي پيامبران عليهم السلم بوده است‪.‬‬
‫از آنﭽه گذشت‪ ،‬اهميت توحيد الوهيت كه در بردارنییدهي تمییامي‬
‫انواع توحيیید اسییت و از همهي مردمییان خواسییته شییده‪ ،‬روشیین‬
‫‪1‬‬
‫ميگردد‪.‬‬
‫سوم‪ -‬معناي عبادت و شروط قبول عبادت‬

‫مییدار عبییادت در لغییت و شییرع‪ ،‬پيرامییون تییذلل و خضییوع و‬
‫فروتني و فرمانبرداري ميباشد‪ .‬عبییادت در لغییت‪ ،‬از ذلییت آمییده‬
‫است‪ .‬گفته ميشود‪»:‬طريق معبد« )راه هموار( و »بعيییر معبیید«‬
‫يعني شتر رام‪ .‬و در اصطلح شرع‪ ،‬عبارت از ﭼيییزي اسییت كییه‬
‫‪2‬‬
‫كمال محبت و خضوع و فروتني و ترس را جمع ميگرداند‪.‬‬
‫عبادت در تعريف جامع و فراگيرش‪ ،‬اسییمي اسییت كییه جییامع‬
‫هر آنﭽه كه خدا دوست دارد و بدان راضي است‪ ،‬از قبيل گفتیار‬
‫و كردار باطني و ظاهري‪ ،‬ميباشد‪ .‬پس نماز‪ ،‬زكات‪ ،‬روزه‪ ،‬حییج‪،‬‬
‫راستگويي‪ ،‬اداي امانت‪ ،‬نيكییي بییه پییدر و مییادر‪ ،‬بییه جییاي آوردن‬
‫صلهي رحم‪ ،‬وفاي به عهد‪ ،‬امر به معروف و نهي از منكر‪ ،‬جهاد‬
‫با كافران و منافقان‪ ،‬نيكي كردن به همسايه و يتيم و مستمند و‬
‫فقير و در راه مانده و بردههییا و ﭼهارپايییان‪ ،‬دعییا‪ ،‬ذكییر‪ ،‬قییرائت‬
‫قرآن‪ ،‬و امثال آنها همگي عبادتاند‪ .‬همﭽنين محبت خدا و پيییامبر‬
‫‪ ،r‬خشيت و ترس از خییدا‪ ،‬شییكر گییزاري نعمتهییاي خییدا‪ ،‬راضییي‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ حماية الرسول حمي التوحيد‪،‬ص ‪.249‬‬‫‪ -‬تفسير ابن كثير‪(1/26)،‬؛ تفسير طبري‪.(1/160)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪177‬‬

‫شدن به قضا و تقدير او‪ ،‬توكل به خییدا‪ ،‬اميیید بییه رحمییت خییدا و‬
‫ترس از عذاب خدا و مانند آنها عبادتاند؛ ﭼون عبییادت‪ ،‬غییايت و‬
‫هدف محبوب خدا و پسنديدهي اوست كه مخلوقات را بییراي آن‬
‫آفريده است؛ همانطور كه خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ‬
‫ﭼ الذاريات‪»٥٦ :‬من پريها و انسانها را جییز بییراي پرسییتش خییود‬
‫هام‪ « .‬و تمییامي فرسییتادگان را بییا آن مبعییوث نمییوده‬
‫نيافريیید ‌‬
‫‪1‬‬
‫است‪.‬‬
‫عبادت در بردارندهي كمال و نهايت محبت و دوستي و كمییال‬
‫و نهايت ذلت و خواري براي خداست؛ ﭼییون محبییوبي كییه مییورد‬
‫تعظيم قییرار نميگيییرد و ذلییت و خییواري برايییش صییورت نگيییرد‪،‬‬
‫معبود نيست و كسي كه مورد تعظيم و بزرگداشت قرار ميگيرد‬
‫‪2‬‬
‫ولي مورد محبت قرار نگيرد‪ ،‬معبود نيست‪.‬‬

‫شرایط قبول عبادت در قرآن كريم‬
‫شرط اول‪ -‬اخلص‬

‫اين شرط به اراده‪ ،‬قصد و نيت تعلق دارد‪ .‬مقصود از اخلص‬
‫ايیین اسییت كییه قصیید و طییاعت فقییط بییراي خییداي سییبحان‬
‫باشد‪3.‬نيیت در سیخنان علمیاء بیه دو معنیي آمیده اسیت‪ :‬اول‪-‬‬
‫تشخيص و جدا كردن عبادات از يكديگر‪ ،‬مثییل جییدا كییردن نمییاز‬
‫ظهر از نماز عصر‪ ،‬دوم‪ -‬به معناي تشخيص مقصود كه آيا فقط‬
‫براي خداي يكتا و بي شريك است‪ ،‬يا براي خدا و غير خداست؟‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ مجموع الفتاوي‪.(150-10/149)،‬‬‫ التحفة العراقية‪،‬ص ‪ 63‬مجموع الفتاوي‪.(20/6 )،‬‬‫‪ -‬مدارج السالكين‪.(2/91)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪178‬‬

‫اين همان نيتي است كه عارفان در كتابهايشییان كییه از اخلص و‬
‫‪1‬‬
‫توابع آن سخن ميگويند‪ ،‬مورد نظرشان است‪.‬‬
‫ادلهي اين اصل در قرآن و سنت و دانشمندان امییت اسییلمي‬
‫و كساني كه ادامه دهندهي راه آنییان بودهانیید‪ ،‬زيادنیید‪ .‬در قییرآن‬
‫كريم‪ ،‬خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽچﭼ ﭽ ﭾ ﭿﮀ ﮁ ﮂﮃ ﮄﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉﮊژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک‬
‫ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﭼ الزمر‪) » ٣ - ٢ :‬اي‬
‫پيغمبر !( ما اين كتاب را كه در برگيرنده حق و حقيقییت اسییت‪،‬‬
‫هايم‪ .‬خدا را پرسییتش كیین و پرسییتش خییود را‬
‫بر تو فرو فرستاد ‌‬
‫ص او گییردان‪ .‬هییان! تنهییا طییاعت و عبییادت خالصییانه‬
‫سره و خا ّ‬
‫براي خدا است و بس‪ .‬كساني كه جز خدا سرپرستان و يییاوران‬
‫يجوينیید‪،‬‬
‫سییل م ‌‬
‫ديگییري را برم ‌‬
‫يگيرنیید )و بییدانان تقییّرب و تو ّ‬
‫يكنيم مگر بدان خاطر كه مییا‬
‫يگويند ‪ (:‬ما آنان را پرستش نم ‌‬
‫م ‌‬
‫را به خداوند نزديك گردانند‪ .‬خداوند روز قيامت ميان ايشییان )و‬
‫مؤمنییان( دربییاره ﭼيییزي كییه در آن اختلف دارنیید داوري خواهیید‬
‫كرد‪ .‬خداوند دروغگییوي كفرپيشییه را )بییه سییوي حییق( هییدايت و‬
‫يكند )و او را بییا وجییود كییذب و كفییر بییه درك و فهییم‬
‫رهنمود نم ‌‬
‫يگرداند( ‪ «.‬يعني خداونیید هيییچ عملییي را قبییول‬
‫حقيقت نائل نم ‌‬
‫نميكند مگر عملي كه انجییام دهنییدهي آن‪ ،‬فقییط خالصییانه بییراي‬
‫‪2‬‬
‫خداي يكتا و بيشريك انجام داده است‪.‬‬
‫در جاي ديگري مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫العراف‪ »٢٩ :‬بگو‪ :‬پروردگارم )همگان را در هییر زمییان و مكییاني(‬
‫به دادگري فرمان داده است‪ ،‬و )دستور او( اين )است( كه در هییر‬
‫عبادتي رو به خییدا كنيیید و از وي مخلصییانه اطییاعت نمائيیید و او را‬
‫صادقانه بپرستيد‪ .‬خداوند همان گونه كییه شییما را در آغییاز آفريییده‬
‫يكنید و بیه‬
‫است‪) ،‬به همان سادگي پس از مرگ شیما را زنیده م ‌‬
‫يگرديد‪«.‬‬
‫سوي او( برم ‌‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ جامع العلوم و الحكم‪ ،‬اثر ابن رجب‪،‬ص ‪.8‬‬‫‪ -‬تفسير ابن كثير‪.(3/158)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪179‬‬

‫در احاديث نبوي‪ ،‬پيامبر ‪ r‬ميفرمايد‪»:‬إنما العمال بالنيات‬
‫و إّنما لكل امريء ما نوي‪ ،‬فمن كانت هجرته إلي اللضضه‬
‫و رسضضوله فهجرتضضه إلضضي اللضضه و رسضضوله‪ ،‬و مضضن كضضانت‬
‫هجرته لدنيا یصيبها أو امرأة ينكحهضضا فهجرتضضه إلضضي مضضا‬
‫هاجر إليه«‪»:1‬همانا اعمال تنها به نيتها بسییتگي دارنیید و بییراي‬
‫هر شخصي‪ ،‬آن ﭼيزي است كه نيت كرده است‪ .‬پس كسي كییه‬
‫هجرتش به سوي خدا و پیامبرش باشد‪ ،‬هجرتش به سوي خدا و‬
‫پيامبرش است و كسي كییه هجرتییش بییه خییاطر بهییرهي دنيییا يییا‬
‫ازدواج با زني باشد‪ ،‬هجرتش به سوي ﭼيزي است كه به خییاطر‬
‫آن هجرت كرده است«‪.‬‬
‫در روايیییت ابیییوهريره وي گويییید‪ :‬از پيیییامبر ‪ r‬شییینيدم كیییه‬
‫ميفرمییود‪»:‬إن أول النضضاس یقضضضی یضضوم القیامضضة علیضضه‪،‬‬
‫رجل استشهد فأتی بضضه فعرفضضه نعمتضضه فعرفهضضا قضضال‪:‬‬
‫فما عملت فیها؟ قال‪ :‬قاتلت فیضضک حضضتی استشضضهدت‪،‬‬
‫قال کذبت‪ ،‬ولکنک قاتلت لن یقال جریضء فقضد قیضضل‪،‬‬
‫ثم أمر به فسحب علی وجهه حتی ألقی فضضی النضضار‪ ،‬و‬
‫رجضضل تعلضضم العلضضم و علمضضه و قضضرأ القضضرآن‪ ،‬فضضأتی بضضه‪،‬‬
‫فعرفه نعمه فعرفها‪ ،‬قال فمضضا عملضضت؟ قضضال‪ :‬تعلمضضت‬
‫العلضضم و علمتضضه‪ ،‬و قضضرأت فیضضک القضضرآن‪ ،‬قضضال‪ :‬کضضذبت‬
‫ولکنک تعلمت لیقضضال‪ :‬عضضالم و قضضرأت القضضرآن لیقضضال‪:‬‬
‫قاریء فقد قیل‪ ،‬ثم أمر به فسحب علضضی وجهضضه حضضتی‬
‫سع اللضضه علیضضه و أعطضضاه مضضن‬
‫ألقی فی النار‪ ،‬و رجل و ّ‬
‫أصناف المال‪ ،‬فأتی به فعرفه نعمه فعرفها‪ ،‬قال فما‬
‫ب أن ینفضضق‬
‫عملت فیها؟ قال‪ :‬ما ترکت من سضضبیل تحض ّ‬
‫فیها لک‪ ،‬قال‪ :‬کذبت ولکنک فعلت لیقال‪ :‬جواد‪ ،‬و قضضد‬
‫قیل‪ ،‬ثم أمر به فسحب علی وجهضضه‪ ،‬حضضتی ألقضضی فضضی‬
‫النار«‪»:2‬همانا اولين كسییي كییه در روز قيییامت‪ ،‬عليییه او حكییم‬
‫ميشود‪ ،‬مردي است كه شهيد شده است‪ .‬وي آورده ميشیود‪ .‬از‬
‫وي خواسته ميشود كییه نعمتییش را بییر زبییان آورد او نعمتییش را‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ بخاري‪،‬مبحث» بدءالوحي « )‪.(1/2‬‬‫‪ -‬مسلم‪ ،‬مبحث»المارة«‪.(2/1513)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪180‬‬

‫تعريف ميكند‪ .‬خدا ميفرمايد‪ :‬در قبال اين نعمت ﭼه كار كییردي؟‬
‫او ميگويیید‪ :‬بییه خییاطر تییو جنگيییدم تییا اينكییه شییهيد شییدم‪ .‬خییدا‬
‫ميفرمايد‪ :‬دروغ ميگويي‪ ،‬بلكه تو جنگيدي تا اينكه بگويند‪ ،‬فلنییي‬
‫انسان باجرأت و باشهامتي است‪ ،‬ﭼنين هییم گفتییه شیید‪ .‬سییپس‬
‫دستور داده ميشود كه روي ﭼهرهاش كشيده شییود تییا اينكییه در‬
‫آتش جهنم انداخته ميشود و مردي كه علم ديني ياد گرفته و آن‬
‫را بییه ديگییران يییاد داده و قییرآن خوانییده‪ ،‬آورده ميشییود‪ .‬از او‬
‫خواسته ميشود كه نعمت هايش را بر زبییان آورد‪ ،‬او نعمتهییايش‬
‫را بر زبان ميآورد‪ .‬خدا ميفرمايد‪]:‬در برابر اين نعمییت[ ﭼییه كییار‬
‫كردي؟ ميگويد‪ :‬به خاطر تو علم ديني را يییاد گرفتییم و آن را بییه‬
‫ديگران ياد دادم و قرآن خواندم‪ .‬خدا ميفرمايیید‪ :‬دروغ ميگییويي‪،‬‬
‫ولي تو علم ديني را بییدين خییاطر يییاد گرفییتي تییا مییردم بگوينیید‪:‬‬
‫فلني عالم است‪ ،‬و قرآن خواندي تا بگويند‪ :‬فلني قاري اسییت‪،‬‬
‫ﭼنيیین هییم گفتییه شیید‪ .‬سییپس دسییتور داده ميشییود كییه روي‬
‫ﭼهرهاش كشيده شود تا اينكه در آتش جهنم انداخته ميشییود‪ .‬و‬
‫میردي كیه خداونید امیوال و دارائي را بیه او عطیا كیرده‪ ،‬آورده‬
‫ميشود‪ .‬از او خواسته ميشود كییه از نعمتهییايش سییخن گويیید‪ .‬او‬
‫نعمتهايش را بر زبان ميآورد‪ .‬آنگاه خدا ميفرمايد‪]:‬در قبییال ايیین‬
‫نعمت ها[ ﭼه كار كردي؟ ميگويد‪ :‬هيچ راهي را كه دوست داري‬
‫كه در آن انفاق شود‪ ،‬رها نكردم مگر اينكییه بییراي تییو در آن راه‬
‫انفاق كردم‪ .‬خدا ميفرمايد‪ :‬دروغ ميگويي‪ ،‬بلكییه تییو ايیین كییار را‬
‫كردي تییا مییردم بگوينیید‪ :‬فلنییي انسییان بخشیینده و سییخاوتمندي‬
‫است‪ .‬ﭼنين هم گفته شد‪ .‬سپس دستور داده مي شود كییه روي‬
‫ﭼهرهاش كشيده شود تا اينكه در آتش جهنم انداخته ميشود«‪.‬‬
‫وم در قبول عبادت‪ ،‬اين است كه عبادت مطابق‬
‫شرط د ّ‬
‫شريعت باشد‬

‫ادله قرآني در اين زمينه زيادند؛ از جمله ميتوان به آيییات زيییر‬
‫اشاره كرد‪:‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪181‬‬

‫ﭽ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﭼ النعام‪ » ١٥٣ :‬اين راه )كه من‬
‫آن را برايتان ترسيم و بيییان كییردم( راه مسییتقيم میین اسییت )و‬
‫يگردد‪ .‬پس( از آن پيروي كنيیید‬
‫منتهي به سعادت هر دو جهان م ‌‬
‫هام( پيروي نكنيد‬
‫و از راههاي )باطلي كه شما را از آن نهي كرد ‌‬
‫يسییازد‪ .‬اينهییا‬
‫كییه شییما را از راه خییدا )منحییرف و( پراكنییده م ‌‬
‫يكنیید تییا‬
‫ﭼيزهییائي اسییت كییه خداونیید شییما را بییدان توصییيه م ‌‬
‫پرهيزگار شويد )و از مخالفت با آنها بپرهيزيد(‪« .‬‬
‫ﭽ ﭑﭒ ﭓ ﭔ ﭕﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬﭭ ﭮ ﭯﭰﭱ ﭲﭳ ﭴ‬
‫ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍﮎ ک ک ک ﮒ گ ﭼ المائدة‪» ٣ :‬‬
‫)اي مؤمنان !( بر شییما حییرام اسییت )خییوردن گوشییت( مییردار‪،‬‬
‫خون )جاري(‪ ،‬گوشت خوك‪ ،‬حيواناتي كه به هنگام ذبح نییام غيییر‬
‫خدا بر آنها برده شود و به نام ديگران سر بريده شود‪ ،‬حيواناتي‬
‫هاند‪،‬‬
‫هاند‪ ،‬حيواناتي كه با شكنجه و كتییك كشییته شیید ‌‬
‫كه خفه شد ‌‬
‫هانیید‪ ،‬آنهیائي كیه بییر اثییر‬
‫آنهائي كیه از بلنییدي پیرت شییده و مرد ‌‬
‫هاند‪ ،‬حيواناتي كییه درنییدگان از بییدن‬
‫خزدن حيوانات ديگر مرد ‌‬
‫شا ‌‬
‫هاند‪ ،‬مگییر ايیین كییه )قبییل از‬
‫آنها ﭼيزي خورده و بدان سبب مرد ‌‬
‫مرگ بدانها رسییيده و( آنهییا را سییر بريییده باشییيد‪ ،‬حيوانییاتي كییه‬
‫هاند‪ ،‬و بر شما حرام اسییت كییه‬
‫براي نزديكي به بتان قرباني شد ‌‬
‫ههاي تير به پيشگوئي پردازيد و از غيب سخن گوئيد‪ ،‬همه‬
‫با ﭼوب ‌‬
‫اينها براي شما گناه بزرگ و خییروج از فرمییان يییزدان اسییت‪ .‬از‬
‫هاند )و‬
‫امروز كافران از )نابودن كردن( دين شییما مییأيوس گشییت ‌‬
‫يدانند اين دين ماندگار و جاودانه است(‪ ،‬پس از آنان نترسییيد‬
‫م ‌‬
‫و از من بترسيد‪ .‬امروز )احكام( دين شما را برايتان كامل كردم‬
‫و )با عّزت بخشيدن به شما و استوار داشتن گامهايتییان( نعمییت‬
‫خود را بر شما تكميل نمودم و اسلم را به عنوان آئين خداپسند‬
‫ما كسي كه در حال گرسیینگي ناﭼییار شییود‬
‫براي شما برگزيدم‪ .‬ا ّ‬
‫)از محّرمات سابق ﭼيیزي بخیورد تیا هلك نشیود( و متمايیل بیه‬
‫گناه نباشد )و عمدا ً نخواهد ﭼنيیین كنیید‪ ،‬مییانعي نییدارد( ﭼییرا كییه‬
‫يكنیید‬
‫خداوند بخشنده مهربان است )و از مضطّر صرف نظییر م ‌‬
‫ينمايد( ‪«.‬‬
‫و براي او مقدار نياز را مباح م ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪182‬‬

‫ﭽ ک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﭼ النساء‪ » ١٢٥ :‬آئين ﭼه‬
‫كسي بهتر از آئين كسي است كه خالصانه خییود را تسییليم خییدا‬
‫كند‪ ،‬در حالي كه نيكوكار باشد و از آئين راستين ابراهيم پيییروي‬
‫قجییو بییود )و وحییدت دينییي مسییلمانان و‬
‫كنیید كییه مخلییص و ح ‌ّ‬
‫يرسد( و خداونیید ابراهيییم را‬
‫يهوديان و مسيحيان در او به هم م ‌‬
‫به دوستي گرفته است )و با خليل ناميدن او افتخارش بخشییيده‬
‫است(‪«.‬‬
‫ادلهي سنت هم‪ ،‬در ايیین زمينییه زيادنیید كییه بییه برخییي از آنهییا‬
‫اشاره ميشود‪:‬‬
‫ پيامبر ‪ r‬ميفرمايد‪»:‬تركت فيكم أمرين لن تضضضلوا مضضا‬‫تمسكتم بهما كتاب الله و سنة رسوله«‪»:1‬در ميان شییما‬
‫دو ﭼيز را به جا گذاشتم كه تا زماني كه به آن دو ﭼنییگ ميزنيیید‪،‬‬
‫هرگز گمراه نميشويد‪ ،‬آن دو ﭼيز عبارتند از‪ :‬كتاب خدا و سیینت‬
‫پيامبر ‪.«r‬‬
‫ آن حضرت ميفرمايند‪»:‬من أحدث في أمرنا ما ليضضس‬‫د«‪»:2‬هر كس در كار ما ﭼيییزي را ابییداع كنیید كییه از‬
‫منه فهو ر ّ‬
‫آن نيست‪ ،‬آن كار درست نيست و مردود است]و از او پذيرفته‬
‫نميشود[«‪.‬‬
‫ در جییاي ديگییري ميفرمايیید‪»:‬لقضضد تركتضضم علضضي مثضضل‬‫البيضاء ليلها كنهارها ل يزيغ عنها إل هالضضك«‪»:3‬شییما را‬
‫بر راه روشني كه شب آن مثل روزش روشن است‪ ،‬رها كییردم‬
‫و جز انسان هلك شده‪ ،‬كسي از آن منحرف نميشود«‪.‬‬
‫‪- 1‬مالك در كتاب»الموطأ«‪ ،‬مبحث»القدر«‪ ،‬باب»النهي عن قول الغییدر«‪ (2/898) ،‬آن را‬
‫روايت كرده است‪.‬‬
‫‪ - 2‬مسلم‪ ،‬مبحث»القضيه«‪2/1343)،‬و ‪.(1344‬‬
‫‪ - 3‬سنن ابن ماجه‪ ،‬باب»اتباع سنة الخلفاء الراشدين«‪.(1/14)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪183‬‬

‫ از مطرف بن عبدالله روايت است كه گويد‪ :‬از مالییك بیین‬‫انس شنيدم كه موقعي كه منحرفان در ديیین پيییش او نییام بییرده‬
‫شدند‪ ،‬ميگفت‪ :‬عمر بن عبدالعزيز رضي الله عنه گفت‪ :‬رسییول‬
‫خدا ‪ r‬سیینتي را پییايه گییذاري كییرد و خلفییاي راشییدين پییس از او‬
‫سنتي را پايه گذاري كردند‪ .‬عمل به اين سنت اتبییاع و پيییروي از‬
‫كتاب خدا و تكميل كردن طاعت خداي عزوجل و مايهي قوت و‬
‫نيرو بخشيدن به دين خدا ميباشد‪ .‬كسي حق ندارد‪ ،‬اين سنت را‬
‫تغيير دهد و آن را دگرگون نمايد و نبايد در ﭼيزي كییه خلف ايیین‬
‫سنت است‪ ،‬اظهییار نظییر كییرد‪ .‬هییر كییس بییه آن هییدايت جويیید‪،‬‬
‫هدايت يافته و هر كییس از آن كمییك و يییاري جويیید‪ ،‬مییورد يییاري‬
‫قرار ميگيییرد‪ ،‬و هییر كییس آن را رهیا كنیید و از غيییر راه مؤمنییان‬
‫پيروي نمايد‪ ،‬خداوند متعال او را به همان سییو كییه رو كییرده بییر‬
‫‪1‬‬
‫ميگرداند و به دوزخش ميكشاند كه بد سرانجامي است‪.‬‬
‫ از فضيل بن عياض روايت شده كه او آيهي‪ :‬ﭽ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ‬‫ﭢﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭼ الملك‪ » ٢ :‬همان كسي كه مرگ و زندگي را پديد‬
‫آورده است تا شما را بيازمايیید كییدامتان كارتییان بهییتر و نيكییوتر‬
‫خواهد بود‪ .‬او ﭼيره و توانا‪ ،‬و آمرزگییار و بخشییاينده اسییت‪ « .‬را‬
‫تلوت كرد و گفت‪ :‬يعني خالصترين و درسییتترين عمییل‪ .‬گفتنیید‪:‬‬
‫اي ابوعلي! خالصترين و درستترين عمییل ﭼيسییت؟ گفییت‪ :‬اگییر‬
‫عمییل‪ ،‬خییالص باشیید ولییي درسییت و مطییابق شییريعت نباشیید‪،‬‬
‫پذيرفته نميشییود و اگییر درسییت و مطییابق شییريعت باشیید ولییي‬
‫خالص نباشد‪ ،‬باز پذيرفته نميشود‪ .‬حتم یا ً بايیید هییم خییالص بییراي‬
‫خدا و هم درست و مطابق شريعت باشد تا اينكه پذيرفته شییود‪.‬‬
‫عمل خالص در صورتي است كه فقط براي خداي عزوجل باشد‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬الشريعة‪ ،‬اثر آجري‪،‬ص ‪.48‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪184‬‬

‫و عمییل درسییت در صییورتي اسییت كییه مطییابق سیینت پيییامبر ‪r‬‬
‫‪1‬‬
‫باشد‪.‬‬
‫پییس از ذكییر دو شییرط عبییادت مقبییول از نظییر خییدا‪ ،‬روشیین‬
‫ميگردد كه دين اسلم بر اساس دو اصل بنا شده است‪:‬‬
‫‪ -1‬تنها خدا را بپرستيم‪ ،‬خدايي كه يكتاست و شريكي ندارد‪.‬‬
‫‪ -2‬او را مطابق آنﭽه كه در دين تشريع فرموده‪ ،‬بپرسییتيم‪ ،‬و‬
‫‪2‬‬
‫آن ﭼيزي است كه فرستادگان خدا بدان امر شدهاند‪.‬‬
‫هدف از آفرينش انسان و مقرر نمییودن مییرگ و حيییات بییراي‬
‫انسان‪ ،‬در اين آيه واضح است‪ :‬ﭽ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭼ‬
‫الملك‪ »٢ :‬همان كسي كه مرگ و زندگي را پديد آورده است تییا‬
‫شما را بيازمايد كییدامتان كارتییان بهییتر و نيكییوتر خواهیید بییود‪ .‬او‬
‫ﭼيره و توانا‪ ،‬و آمرزگار و بخشاينده است‪ « .‬نيكوترين عمل‪ ،‬در‬
‫بردارندهي دو ﭼيز است‪ ،‬آن گونه كیه فضیيل بین عيیاض رحمیه‬
‫‪3‬‬
‫الله تفسير كرده كه گفت يعني‪ :‬خالصترين و درستترين عمل‪.‬‬
‫خالص یترين عمییل‪ ،‬همییان معنییاي عبییارت‪»:‬ل إله إل اللضضه«‬
‫است و درستترين عمل همان معناي عبییارت‪»:‬محمضضد رسضضول‬
‫اللضضه« ميباشیید‪ .‬و همییان ﭼيییزي اسییت كییه سییورهي فییاتحه)ام‬
‫القرآن( بدان اشاره دارد‪ ،‬آنجا كه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ‬
‫ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭼ الفاتحة‪ » ٧ - ٦ :‬ما را به راه راست راهنمائي فرما‪.‬‬
‫ي ؛ نه راه آنان كه بر ايشان‬
‫ها ‌‬
‫راه كساني كه بدانان نعمت داد ‌‬
‫هاي‪ ،‬و نییه راه گمراهییان و سرگشییتگان‪«.‬كسییاني كییه‬
‫مگرفت ‌‬
‫خش ‌‬
‫خداوند نعمت هدايت خويش را به آنان ارزاني داشته‪ ،‬پيامبران‪،‬‬
‫صديقان‪ ،‬شهداء‪ ،‬و صییالحان ميباشییند كییه از جملییه آنییان پيییامبر‬
‫گرامي و يارانش رضي الله عنهم و كسییاني هسییتند كییه بییر راه‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ مدارج السالكين‪.(2/89)،‬‬‫ مجموع الفتاوي‪.(1/189)،‬‬‫‪ -‬تفسير اللغوي‪ ،‬معالم التنزيل‪.(4/269)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪185‬‬

‫مستقيم حركت كردهاند‪ .‬راه مستقيم يعني راهي كییه انسییان را‬
‫بییه هییدف ميرسییاند‪ .‬راه مسییتقيم‪ ،‬راه ميییانه در بيیین افییراط و‬
‫‪1‬‬
‫تفريط است‪.‬‬

‫چهارم‪ -‬حقيقت عبادت‬

‫دايرهي عبادتي كه خداوند انسان را بییراي آن آفريییده و آن را‬
‫هییدف زنییدگي اش و وظيفهاش در زميیین قییرار داده‪ ،‬دايییرهي‬
‫پهناور و گسترده اي است كه تمییامي شییؤون و امییور انسییان را‬
‫شییامل ميشییود و همهي زنییدگاني اش را در بییر ميگيییرد و تمییام‬
‫تلش ها و گفتار و كردار و حییالت و عواطییف و احساسییاتش را‬
‫فرا ميگيرد‪ 2.‬قبل ً در تعريییف عبییادت گفییتيم كییه عبییادت‪ ،‬اسییمي‬
‫جامع است براي تمامي آنﭽه كه خدا دوست دارد و بدان راضي‬
‫است‪ ،‬اعم از گفتار و كردار باطني و ظاهري‪ .‬امكیان نیدارد كیه‬
‫ﭼيزي از تلش ها و كردار انسییان از عبیادت خیارج شیود‪ ،‬خیواه‬
‫اين تلشها و كردار در عبادات محض باشد و خییواه در معییاملت‬
‫مشروع‪ ،‬يا در عاداتي كیه انسیان بیر انجیام آنهیا سرشیته شیده‬
‫است‪ .‬هر ﭼند بايد اشیاره كنيیم كیه اصیل عبیادات محیض‪ ،‬منیع‬
‫انجام آنهاست تا اينكه دليلییي وارد شییود كییه بییر مشییروعيت آن‬
‫عمل دللت كند‪ ،‬و اصل در عادات‪ ،‬عفو و اباحه اسییت تییا اينكییه‬
‫دليلي بيايد كه بر منع آن عمل دللت كنیید‪ .‬ايیین مطلییب بییر ايیین‬
‫اساس است كه تصرفات بندگان اعم از گفتار و كردار‪ ،‬دو نییوع‬
‫اند‪:‬‬
‫‪ -1‬عباداتي كه دين انسان به وسيلهي آنها اصلح می شود‪.‬‬
‫‪ -2‬عباداتي كه انسانها در امور دنيويشییان بییدانها نيییاز دارنیید‪.‬‬
‫پس با اسییتقراء اصییول شییريعت ميدانيییم كییه عبییاداتي كییه خییدا‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ الوسطية في القرآن الكريم‪،‬ص ‪.389‬‬‫‪ -‬العبادة في السلم‪ ،‬اثر قرضاوي‪،‬ص ‪.53‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪186‬‬

‫واجبش كرده يا آن را دوست داشته‪ ،‬امر به آنها فقط از طريق‬
‫شرع ثابت ميشود‪.‬‬
‫اما عادات‪ ،‬اموري هستند كه مردم در امییور دنيويشییان بییدان‬
‫عادت كرده و بدان نياز دارند‪ ،‬و اصل در آنها‪ ،‬عییدم منییع اسییت‪،‬‬
‫ﭼيزي از آن منع نميشود مگر اينكییه خداونیید سییبحان آن را منییع‬
‫كرده باشد؛ ﭼون امر و نهي در اينجا‪ ،‬شرع و دستور خداست‪ ،‬و‬
‫عبادت هم حتما ً بايد بدان امر شییود‪ 1.‬پییس تییا زمییاني كییه ثییابت‬
‫نشود كه به اين عبادت امر شییده‪ ،‬ﭼگییونه حكییم ميشییود كییه آن‬
‫عبادت است؟ و تا زماني كییه ثییابت نشییود كییه از عبییادتي نهییي‬
‫شده‪ ،‬ﭼگونه حكم ميشود كه آن عمل ممنوع است؟ و اصییل در‬
‫عادات‪ ،‬عفو و عدم منع است و ﭼيزي از آن منییع نميشییود مگییر‬
‫آنﭽه كه خدا آن را حرام نموده باشیید‪ 2.‬ايیین تقسییيم در حظییر و‬
‫اباحه‪ ،‬ﭼيزي از افعال عادي انسییان را از دايییرهي عبییادت بییراي‬
‫خدا خارج نميكند‪ ،‬ولي درجهي عبادت محییض و درجهي عییادتي‬
‫كه با عبادت در هم آميخته فرق دارد‪ .‬عادت به وسییيلهي نيییت و‬
‫قصد به عبادت تبديل ميشود؛ ﭼون امور مباح بییه خییاطر نيییت و‬
‫قصد خیوب‪ ،‬بیدان اجیر و پیاداش تعلیق ميگيیرد در صیورتي كیه‬
‫وسییايلي بییراي مقاصیید و اهییداف واجییب يییا منییدوب يییا تكميییل‬
‫كنندهي ﭼيزي از آنهییا باشییند‪ 3.‬نییووي در شییرح حییديث‪»:‬و في‬
‫بضع أحدكم صدقة«‪ 4‬ميگويد‪ :‬در اين حديث ايیین دليییل وجییود‬
‫دارد كه امور مباح به وسيلهي نيییت درسییت‪ ،‬بییه طاعییات تبییديل‬
‫ميشوند‪ 5.‬از اينجییا روشیین ميگییردد كییه ديیین همهاش در عبییادت‬
‫داخل ميشود و دين که منهج خداسییت‪ ،‬آمییده تییا تمییام حيییات را‬
‫گسترش دهد و تمامي امور زندگي از آداب خوردن و نوشيدن و‬
‫قضاي حاجت گرفته تا حكییومت داري و سياسییت مییالي و امییور‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬
‫‪5‬‬

‫‬‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫الوسطية في القرآن الكريم‪،‬ص ‪.380‬‬
‫مجموع الفتاوي‪29/116)،‬و ‪.(117‬‬
‫حقيقة البدعة و أحكامها‪ ،‬اثر غامدي‪.(1/19)،‬‬
‫مسلم‪.(1/697)،‬‬
‫شرح النووي‪.(7/92)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪187‬‬

‫معاملت و عقوبات‪ ،‬و اصول روابط خارجي حكومت در صییلح و‬
‫جنگ‪ ،‬را تنظيم كند‪.‬‬
‫شعاير تعبدي از قبيل نماز و روزه و زكات‪ ،‬اهميت و جايگییاه‬
‫خود را دارند ولي همهي عبادات نيستند‪ ،‬بلكه بخشي از عبییادتي‬
‫هستند كه خدا آن را ميخواهد‪.‬‬
‫مقتضاي عبادتي كه از انسان خواسته شییده‪ ،‬ايیین اسییت كییه‬
‫مسییلمان‪ ،‬اقییوال و كییردار و تصییرفات و رفتییار و روابطییش بییا‬
‫مردم‪ ،‬مطابق منهجها و روشهايي باشد كه شريعت اسلمي آنها‬
‫را آورده است‪ .‬مسلمان باید آن را به عنوان فرمانبرداري خدا و‬
‫‪1‬‬
‫تسليم شدن به اوامرش انجام دهد‪.‬‬
‫دليل اينكه عبییادت‪ ،‬مفهییومي شییامل و فراگيییر و همییه جییانبه‬
‫است‪ ،‬قرآن و سنت و عمل صحابهش ميباشد‪ .‬در قییرآن كريییم‪،‬‬
‫خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﭼ النعام‪:‬‬
‫‪ » ١٦٣ - ١٦٢‬بگو‪ :‬نماز و عبادت و زيستن و مردن من از آن خدا‬
‫است كه پروردگار جهانيان است )و ايیین اسییت كییه تنهییا خییدا را‬
‫يكنم و كارهاي اين جهان خود را در مسير رضايت او‬
‫پرستش م ‌‬
‫يكوشییم و در‬
‫ياندازم و بر بییذل مییال و جییان در راه يییزدان م ‌‬
‫م ‌‬
‫يميییرم‪ ،‬تیا حيیاتم ذخيیره ممیاتم شییود( خیدا را هيیچ‬
‫اين راه م ‌‬
‫هام‪ ،‬و میین اّوليیین‬
‫شريكي نيست‪ ،‬و بییه هميیین دسییتور داده شیید ‌‬
‫صترين فییرد در ميییان همییه‬
‫مسلمان )در ميان امت خود‪ ،‬و مخل ‌‬
‫انسانها براي خدا( هستم‪.«.‬‬
‫در سیینت‪ ،‬ميتییوان بییه ايیین فرمییايش پيییامبر اشییاره كییرد كییه‬
‫ميفرمايد‪»:‬إن المسلم إذا أنفق علي أهلضضه نفقضضة‪ ،‬و هضضو‬
‫يحتسبها كانت له صدقة«‪»:2‬مسلمان وقتي مخییارج زنییدگي‬
‫خانوادهاش را تأمين ميكند‪ ،‬و به خاطر رضییاي خییدا ايیین كییار را‬
‫ميكند‪ ،‬برايش صدقه محسوب ميشود«‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ مقاصد المكلفين‪ ،‬اثر دكتر عمر اشقر‪،‬صص ‪46‬و ‪.47‬‬‫‪ -‬بخاري‪،‬شمارهي ‪.55‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪188‬‬

‫همﭽنين آن حضرت ميفرماينیید‪»:‬دخلضت امضرأة النضار فضي‬
‫ه ضّرة‪ ،‬ربطتهضضا فلضضم تطعمهضضا‪ ،‬و لضضم تضضدعها تأكضضل مضضن‬
‫حشاش الرض حتي ماتت«‪»:1‬زني به خاطر يك گربه داخل‬
‫جهنم شد‪ .‬او گربه را بست و به آن غذا نداد و آن را آزاد نكرد و‬
‫مرد«‪.‬‬
‫گربه از گياهان زمين ميخورد تا اينكه ُ‬
‫راجع به استدلل بر عام بییودن عبییادت و شییموليت و فراگيییر‬
‫بییودن آن بییراي زنییدگي انسییان از نظییر صییحابه‪ ،‬بايیید گفییت‪ :‬در‬
‫داستان فرستادن ابوموسییي و معییاذ بییه يمیین آمییده كییه در آخییر‬
‫داستان‪ ،‬ابوموسي به معاذ گفت‪ :‬اي معاذ ﭼگونه قرآن را تلوت‬
‫ميكني؟ معاذ گفت‪ :‬اول شب ميخوابم‪ ،‬پس از خواب برميخيییزم‬
‫در حالي كه دو جزء از شب را سپري كردهام‪ .‬آنگاه از قرآن آن‬
‫انییدازه كییه خییدا برايییم مقییرر نمییوده‪ ،‬ميخییوانم‪ ،‬پییس خییواب و‬
‫برخاستن به خاطر رضاي خدا انجییام ميدهییم‪ 2.‬در سییخنان معییاذ‬
‫رضي الله عنه اين دليل وجود دارد كییه امییور مبییاح بییه وسییيلهي‬
‫قصد و نيت‪ ،‬به انجام دهندهي آنها پاداش داده ميشود‪.‬‬
‫پنجم – انواع عبادت‬

‫انواع عبادت زيادند‪ .‬به برخي از آنها اشاره مي كنيم‪:‬‬
‫‪ -1‬دعا‬

‫در لغت به معناي رغبت به سییوي خییدا ميباشیید و در نصییوص‬
‫قرآن و سنت به معناي عبادت آمده است؛ خداوند متعال مي‬
‫فرمايد‪ :‬ﭽ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭼ غافر‪) » ٦٠ :‬نگهبانان‬
‫ههییاي روشیین و‬
‫يگويند‪ :‬آيا پيغمییبران شییما آي ‌‬
‫دوزخ به آنان( م ‌‬
‫يگوينیید‪ :‬آري‪.‬‬
‫يآوردنیید ؟ م ‌‬
‫دلئل آشییكاري را بییراي شییما نم ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪،‬شمارهي ‪.2318‬‬‫‪ -‬بخاري‪،‬شمارهي ‪.4342‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪189‬‬

‫يگوينیید‪ :‬پییس خودتییان درخواسییت كنيیید‪ ،‬ولییي درخواسییت‬
‫م ‌‬
‫يرسد و بيفايده است و( جز سییردرگمي‬
‫كافران )به جائي نم ‌‬
‫هاي ندارد‪« .‬‬
‫نتيج ‌‬
‫در جاي ديگري مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﭼ غافر‪)» ٥٤ :‬كتابي كه(‬
‫راهنما و اندرزگوي خردمندان بود‪«.‬‬
‫همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﯼ ﭼ البقرة‪:‬‬
‫‪ »١٨٦‬و هنگامي كه بندگانم از تو دربییاره میین بپرسییند )كییه میین‬
‫نزديكم يا دور‪ .‬بگو ‪ (:‬من نزديكم و دعییاي دعاكننییده را هنگییامي‬
‫يسییازم(‪.‬‬
‫يگويم )و نياز او را بییرآورده م ‌‬
‫كه مرا بخواند‪ ،‬پاسخ م ‌‬
‫پس آنان هم دعیوت میرا )بییا ايمیان و عبیاداتي همﭽیون نمیاز و‬
‫روزه و زكات( بپذيرند و به من ايمان بياورند تا آنان راه يابند )و‬
‫با نور ايمان به مقصد برسند(‪.« .‬‬
‫در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽﮨﮩﮪ ﮫﮬﮭ ﮮ ﮯ ﮰﮱ ﯓ ﯔﯕ ﯖﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜﯝ ﯞ ﯟﯠ‬
‫ﯡ ﯢ ﯣ ﭼ العراف‪ » ٥٦ - ٥٥ :‬پروردگارِ خود را فروتنانه و پنهاني به‬
‫كمك بخواهيد )و در دعا با بلندگرداندن صدا يییا درخواسییت ﭼيییز‬
‫ناروا از حد ّ اعتدال تجاوز مكنيیید كییه( او تجاوزكییاران را دوسییت‬
‫سییط خییدا يییا بییر دسییت‬
‫نم ‌‬
‫يدارد‪ .‬در زمين بعد از اصلح آن )تو ّ‬
‫مد مصییطفي( فسییاد و تبییاهي مكنيیید‪ .‬و‬
‫انبياء عل ‌‬
‫يالخصوص مح ّ‬
‫خدا را بيمناكانه و اميییدوارانه بییه فريییاد خوانيیید ؛ )بيییم از عییدم‬
‫پذيرش‪ ،‬و اميد به رحمتش(‪ .‬بيگمان رحمت يزدان به نيكوكاران‬
‫نزديك است‪) .‬پس نيكوكار باشيد تا دعاي شما پذيرفته گییردد و‬
‫رحمت خدا شامل شما شییود(‪ .« .‬خداونیید بلنیید مرتبییه در آيهي‬
‫ديگري فرموده اند‪ :‬ﭽﭵﭶﭷﭸﭹ ﭺچ ﭼﭽﭾﭼ الشعراء‪ »٢١٣ :‬بجز خدا‬
‫معبودي را به فرياد مخوان و پرستش مكن‪ ،‬كه )اگر ﭼنين كني(‬
‫از زمره عذاب شوندگان خواهي بود‪ « .‬از جملییه اسییباب قبییول‬
‫دعا اينها هستند‪:‬‬

‫‬‫‪-‬‬

‫عذاي حلل‪.‬‬
‫نبايد اجابت دعا را ُ‬
‫كند شمرد‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪190‬‬

‫‬‫نكند‪.‬‬
‫‬‫‬‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫انسییان بییا حییالت گنییاه و قطییع رابطهي خويشییاوندي دعییا‬
‫امر به معروف و نهي از منكر‪.‬‬
‫جزم در دعا‪.‬‬
‫حضور قلب و سلمت قلب از غفلت‪.‬‬
‫خشوع‪.‬‬
‫دوري از گناهان‪.‬‬
‫اخلص در دعا براي خداي عزوجل‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫مي توان دعییا را بییا توسییل مشییروعي همییراه سییاخت؛ ماننیید‬
‫توسل به نام هاي نيكوي خدا يا توسل به صفتي از صفات والي‬
‫پروردگار يا اينكه بنییده بییه وسییيلهي اعمییال صییالحاش كییه اميیید‬
‫قبول آن را نزد خدا دارد‪ ،‬به سوي خدا متوسییل شییود‪ .‬يییا اينكییه‬
‫انسان از كسي که به گمییانش فییرد صییالحي اسییت‪ ،‬درخواسییت‬
‫دعا كند‪ ،‬يا به صالحان متوسل شود به شرطي كه زنییده باشییند‪.‬‬
‫دانشمندان اسلمي از انواع توسل مشییورع سییخن گفتهانیید كییه‬
‫انواع توسل مشروع عبارتند از‪:‬‬
‫الف‪ -‬توسل به نامهاي نيكوي خدا يا صفتي از صفات‬
‫والي او‬

‫دليل اين نوع توسل‪ ،‬اين آيه است‪ :‬ﭽﭳﭴﭵﭶﭷﭸﭹﭺچﭼ ﭽﭾﭿﮀﮁ‬
‫ﮂ ﮃ ﭼ العراف‪ »١٨٠ :‬خدا داراي زيبییاترين نامهییا اسییت )كییه بییر‬
‫ينمايند‪ .‬پس به هنگام‬
‫بهترين معاني و كاملترين صفات دللت م ‌‬
‫ستايش يزدان و درخواست حاجات خويش از خداي سییبحان( او‬
‫را بدان نامها فرياد داريد و بخوانيد‪ ،‬و به ترك كساني بگوئيد كییه‬
‫ههییائي بییه كییار‬
‫ييازنیید )و واژ ‌‬
‫در نامهاي خدا به تحريف دسییت م ‌‬
‫يبرند كه از نظر لفییظ يییا معنییي‪ ،‬منییافي ذات يییا صییفات خییدا‬
‫م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬الذكر و الدعاء و العلج بالرقي من الكتاب و السنة‪ ،‬اثر قحطاني‪،‬ص ‪.122‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪191‬‬

‫است(‪ ،‬آنان كيفر كار خود را خواهند ديد‪ « .‬انسان مسییلمان در‬
‫دعايش ميگويد‪» :‬اللهم إن ّضضي أسضضألك بأنضضك أنضضت الرحمضضن‬
‫الرحيم‪ ،‬اللطيف الخبير أن تعافيني«‪»:‬خدايا‪ ،‬من از تو به‬
‫خاطر اينكه بخشايندهي مهربان‪ ،‬آگاه و باخبر هسیتي‪ ،‬ميخیواهم‬
‫كه مرا سلمت دهییي«‪ .‬يییا ميگويیید‪»:‬أسألك برحمتضضك الضضتي‬
‫وسعت كل شيء أن ترحمني‪ ،‬و تغفرلي«‪»:1‬به وسییيلهي‬
‫رحمتات كه هر ﭼيزي را در بر گرفته‪ ،‬از تو ميخواهم كه به میین‬
‫رحم كني و مرا ببخشايي«‪.‬‬
‫ﭼون خداوند مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭼی العراف‪» ١٨٠ :‬خدا‬
‫داراي زيباترين نامها اسییت )كییه بییر بهییترين معییاني و كییاملترين‬
‫ينماينیید‪ .‬پییس بییه هنگییام سییتايش يییزدان و‬
‫صییفات دللییت م ‌‬
‫درخواست حاجات خییويش از خییداي سییبحان( او را بییدان نامهییا‬
‫فريییاد داريیید و بخوانيیید ‪ «،‬يعنییي خییدا را بییا توسییل بییه نامهییاي‬
‫نيكويش بخوانيد‪ .‬بدون شك صفات والي خدا در اين امر داخییل‬
‫ميشییود؛ ﭼییون نامهییاي نيكییوي خییدا‪ ،‬صییفات او هسییتند كییه‬
‫مخصوص خدا مي باشند‪2.‬همﭽنين از ديگر ادله اين نوع توسییل‪،‬‬
‫دعاي سليمان عليه السلم ميباشد كه گفت‪ :‬ﭽ ﮨ ﮩﮪ ﮫ ﮬ ﮭﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ‬
‫سم كرد و‬
‫ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﭼ النمل‪» ١٩ :‬سليمان از سخن آن مورﭼه تب ّ‬
‫خنديیید و گفییت‪ :‬پروردگییارا! ﭼنییان كیین كییه پيوسییته سپاسییگزار‬
‫هاي‪ ،‬و‬
‫نعمتهائي باشم كه بییه میین و پییدر و مییادرم ارزانییي داشییت ‌‬
‫)مرا توفيق عطاء فرما تا( كارهاي نيكي را انجام دهم كییه تییو از‬
‫آنها راضي باشي )و من بییدانها رسییتگار باشییم(‪ ،‬و مییرا در پرتییو‬
‫هات گردان‪«.‬‬
‫مرحمت خود از زمره بندگان شايست ‌‬
‫ب‪ -‬توسل به اعمال صالح‬

‫اعمالي كه انسان بنده آنها را انجام داده است‪ .‬مثل اينكه بییه‬
‫وسییيلهي ايمییان بییه خییدا و طییاعت و عبییادت او و پيییروي از‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪،‬ص ‪.99‬‬‫‪ -‬همان‪ .‬نگا‪ :‬منهج القرآن في الدعوة إلي الله‪،‬صص ‪165‬و ‪.166‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪192‬‬

‫پيیامبرش ‪ r‬و محبیت او‪ ،‬بیه سیوي خیدا توسیل جويید‪ .‬از جملیه‬
‫ادلهي اين نوع‪ ،‬همين آيه است‪ :‬ﭽ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫پروردگارا! ما از منادي )بزرگوار توحيد‪،‬‬
‫آل عمییران‪» ١٩٣ :‬‬
‫مد پسر عبداّلله( شیینيديم كییه )مییردم را( بییه ايمییان بییه‬
‫يعني مح ّ‬
‫يخواند و ما ايمییان آورديییم )و نییداي او را لّبيییك‬
‫پروردگارشان م ‌‬
‫گفتيم‪ .‬اكنون كه ﭼنين است( پروردگارا! گناهانمییان را بيییامرز و‬
‫بییديهايمان را بپوشییان و مییا را بییا نيكییان و )در مسییير ايشییان(‬
‫بميران‪.« .‬‬
‫بنده ميتواند بگويد‪ :‬خدايا‪ ،‬به خاطر ايمانم به تو‪ ،‬يا بییه خییاطر‬
‫محبتمام براي تو‪ ،‬يا به خاطر پيرويام از پيامبرت‪ ،‬مرا ببخشییاي‪.‬‬
‫يا بگويد‪ :‬من به وسيلهي محبتام به محمد ‪ r‬و ايمانم به تو از تییو‬
‫ميخواهم كه برايم گشايش حاصییل نمییايي‪ .‬همﭽنيیین دعییا كننییده‬
‫ميتواند عمییل صییالحي را نییام بییبرد‪ ،‬ترسییي كییه از خییدا داشییته‪،‬‬
‫پرهيزكاري خدا‪ ،‬ترجيح رضاي خدا بر هر ﭼيزي‪ ،‬و فرمییانبرداري‬
‫خدا را نام ببرد و سپس در دعايش به وسيلهي اين عمییل صییالح‬
‫به سوي خدا توسل جويد تا به قبول و اجابت دعايش اميییدوارتر‬
‫‪1‬‬
‫باشد‪.‬‬
‫ج‪ -‬توسل به دعاي انسانهاي صالح كه زندهاند‬

‫بدين صورت كه مسلمان از برادر ديني اش كه زنده و حاضر‬
‫است‪ ،‬بخواهد كه برايش دعا كند‪ .‬اين نوع توسل مشروع است؛‬
‫ﭼون از برخي از صحابه همراه پيامبر ‪ r‬ثابت شده است‪ .‬برخي‬
‫از آنان پيش آن حضییرت ميآمدنیید و از او ميخواسییتند كییه بییراي‬
‫آنان و براي عموم مسلمانان دعا كند‪ .‬از جملییه در صییحيحين از‬
‫انس بن مالك رضي الله عنه روايییت اسییت كییه يییك نفییر عییرب‬
‫باديه نشين در روز جمعه در حالي كه پيامبر ‪ r‬خطبه خواند‪ ،‬بلند‬
‫شد و گفت‪ :‬اي رسول خدا‪ ،‬مال از بين رفییت و زن و فرزنییدان‬
‫گرسنه شدند‪ ،‬پس از خدا برايمان دعا كن‪ .‬آن حضرت دستانش‬
‫‪1‬‬

‫الذكر و الدعاء و العلج بالرقي‪،‬ص ‪.100‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪193‬‬

‫را بلند كرد‪ -‬و در آسمان‪ ،‬ابرها را نميديديم‪ -‬سوگند به كسي كه‬
‫جانم در دست اوست‪ ،‬پيامبر ‪ r‬دستانش را پايين ننهییاد تییا اينكییه‬
‫ابرها همﭽون كوهها هجوم آوردند و سپس پيامبر از منییبر پییايين‬
‫نيامید تیا اينكیه بیاران را ديیدم كیه از ريیش مبیارك آن حضیرت‬
‫قطره قطره پايين ميآمد‪ 1..‬تا آخر حديث‪.‬‬
‫همﭽنين صحابه رضي الله عنهم به دعییاي عبییاس رضییي اللییه‬
‫عنه متوسل شدند‪ .‬اين جريان در صحيح بخاري از طريق روايت‬
‫انس رضي الله عنه آمده كه عمر بیین خطییاب رضییي اللییه عنییه‬
‫موقع خشكسالي با توسل به عباس بن عبدالمطلب طلب باران‬
‫كرد و گفت‪ :‬خدايا‪ ،‬اگر ما را به وسيلهي پيامبرمان به سییوي تییو‬
‫متوسل ميشديم‪ ،‬برايمان باران نازل مي كییردي‪ ،‬و اينییك مییا بییه‬
‫]دعاي[ عمییوي پيامبرمییان توسییل ميكنيییم‪ ،‬پییس برايمییان بییاران‬
‫‪2‬‬
‫بفرست‪ .‬راوي گويد‪ :‬پس باران برايشان فرود ميآمد‪.‬‬
‫منظور از عبارت‪»:‬ما به عمییوي پيامبرمییان توسییل ميكنيییم«‪،‬‬
‫اين است كه ما به دعاي او توسل ميكنيم‪.‬‬
‫ايیین سییه نییوع توسییل‪ ،‬همهشییان مشییروعاند‪ ،‬ﭼییون نصییوص‬
‫شرعي بر آنها دللت دارنید‪ .‬غيیر از ايین سیه نییوع توسییل‪ ،‬هيیچ‬
‫اصل و اساسي ندارد و دليلي بر مشروعيتاش وجود نییدارد پییس‬
‫‪3‬‬
‫انسان مسلمان بايد از آن اجتناب نمايد‪.‬‬
‫‪ -2‬نذر‬

‫نذر به معناي ملتزم شدن به قربتي كه در شريعت بر انسییان‬
‫لزم نيست با لفظي كه اين التزام را برساند‪ ،‬ميباشیید؛ ماننیید‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ بخاري‪ (1/224)،‬و مسلم‪.(2/613)،‬‬‫ صحيح بخاري‪ ،‬شمارهي ‪1010‬‬‫‪ -‬فقه الدعية و الذكار‪،‬ص ‪.341‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪194‬‬

‫اينكه بگويد‪ :‬براي خییدا بییر مین لزم باشید كییه سییه روز روزه‬
‫‪1‬‬
‫گيرم‪.‬‬
‫حكییم نییذر كراهییت اسییت بلكییه برخییي از علمییاء آن را حییرام‬
‫دانستهاند‪ ،‬به خاطر اينكه مسلمان نمي تواند برخي از ﭼيزهايي‬
‫كه ممكن است از وفاي به آن ناتوان باشد‪ ،‬تحمییل نمايیید‪ .‬ولییي‬
‫هرگاه مسلمان نذري كرد‪ ،‬وفاي به آن به خاطر اين نییذر‪ ،‬بییر او‬
‫واجب است و آن هم در مواردي است كه معصییيت و نافرمییاني‬
‫دينییي بییر گییردن‬
‫خدا نباشد‪ .‬پس اين نذر‪ ،‬به گردنش مي افتد و َ‬
‫‪2‬‬
‫اوست تا اينكه آن را وفا نمايد‪.‬‬
‫ خداوند متعال مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭼ‬‫مییل‬
‫البقرة‪ »٢٧٠ :‬و هر هزين ‌‬
‫هاي را كه )در راه خير يییا شییر( متح ّ‬
‫يشويد‪ ،‬يییا هییر نییذري را كییه )در راه طییاعت يییا معصییيت( بییه‬
‫م ‌‬
‫يدانید‪ ،‬و سیتمگران را‬
‫يگيريد‪ ،‬بيگمیان خداونید آن را م ‌‬
‫گردن م ‌‬
‫ياوري نيست‪« .‬‬

‫ در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﭼ الحج‪» ٢٩ :‬بعد‬‫از آن بايد آلودگيها )و ﭼرك و كثافت‪ ،‬و زوائد بدن همﭽون مییو و‬
‫ناخن( را از خود برطرف سازند‪ ،‬و به نذرهاي خويش )اگییر نییذر‬
‫هانیید( وفییا كننیید‪ ،‬و خییانه قییديمي و گرامییي )خییدا‪ ،‬كعبییه( را‬
‫كرد ‌‬
‫من نضضذر أن يطيضضع اللضضه‬
‫طواف نمايند‪ «.‬پيامبر ‪ r‬ميفرمايیید‪َ »:‬‬
‫‪3‬‬
‫من نذر أن يعصي الله فل يعصه« ‪»:‬هییر كییس‬
‫فليطعه و َ‬
‫نذر كند كه خدا را اطاعت نمايیید‪ ،‬بايیید او را اطییاعت كنیید و هییر‬
‫كسي نذر كند كه نافرماني خدا را بكند‪ ،‬او را نافرماني نكند«‪.‬‬

‫شرایط نذر‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ الباب في شرح العقيدة علي ضوء السنة و الكتاب‪،‬ص ‪.54‬‬‫ العقيدة الصافية‪،‬ص ‪.274‬‬‫‪ -‬بخاري‪11/581)،‬و ‪.(585‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪195‬‬

‫الضضف‪ -‬نیییذر بايییید در طیییاعت خیییدا باشییید‪ :‬ﭼیییون پيیییامبر ‪r‬‬
‫ميفرمايیید‪»:‬ل نضضذر فضضي معصضضية اللضضه‪ ،‬و ل فضضي قطيعضضة‬
‫رحضضم«‪»: 1‬در معصیییيت و نافرمیییاني خیییدا و در قطیییع پيونییید‬
‫خويشاوندي‪ ،‬هيچ نذري نيست«‪.‬‬
‫ب‪ -‬از ﭼيزهايي باشد كه در حیید تییوان انسییان اسییت‪ :‬از ابیین‬
‫عباس رضي الله عنهمییا روايییت اسییت كییه گويیید‪ :‬وقییتي پيییامبر‬
‫خطبییه ميخوانیید‪ ،‬ناگهییان مییردي بلنیید شیید و از او سییؤال كییرد‪.‬‬
‫حاضرين گفتند‪ :‬ابواسرائيل‪ ،‬نذر كرده كه بلند شییود و ننشییيند و‬
‫در سییايه قییرار نگيییرد و سییخن نگويیید و روزه گيییرد‪ .‬پيییامبر ‪r‬‬
‫فرمیییود‪»:‬مضضره فليتكلضضم و ليسضضتظل و ليقعضضد و ليتضضم‬
‫صومه«‪»: 2‬به او بگو كه سخن بگويیید و در سییايه قییرار گيییرد و‬
‫بنشيند و روزهاش را ادامه دهد«‪.‬‬
‫ج‪ -‬نذر بايد در اموري باشد كه در ملكيت انسان قییرار گيییرد؛‬
‫پيییامبر ‪ r‬ميفرماينیید‪»:‬ل وفاء لنضضذر فضضي معصضضية اللضضه و ل‬
‫فيما ل يملك ابن آدم«‪»:3‬نذري كه در معصيت خداست و در‬
‫میواردي اسیت كیه در ملكيیت آدمیي قیرار نميگيیرد‪ ،‬بیدان وفیا‬
‫نميشود«‪.‬‬
‫د‪ -‬نذر كننده معتقد نباشد كه نذر در حصول يییا عییدم حصییول‬
‫ﭼيزي تییأثير دارد؛ رسییول خییدا ميفرمايیید‪»:‬إن النذر ل يقضضدم‬
‫شضضضئيا ً و ل يضضضؤخره و إّنمضضضا يسضضضتخرج بالنضضضذر مضضضن‬
‫البخيل«‪»:4‬همانا نذر ﭼيزي را پس و پيش نميانییدازد‪ ،‬بلكییه بییه‬
‫وسيلهي نذر ﭼيزي از دست انسان بخيل بيرون آورده ميشود«‪.‬‬
‫وقتي نذر براي خداي متعال‪ ،‬عبادت و نییوعي از انییواع تقییرب‬
‫به خداست‪ ،‬انجام دادن آن براي غير خدا‪ ،‬شرك اكبر اسییت كییه‬
‫انسان را از دايره ي دين خارج ميسییازد و آتییش جهنییم را بییراي‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫سنن ابوداود‪ ،‬مبحث»اليمان«‪ .‬اسناد آن حسن است‪.‬‬
‫بخاري‪ ،‬مبحث»اليمان و النذر«‪،‬باب»النذر فيما ل يملك«‪.‬‬
‫مسلم‪ ،‬مبحث»النذر«‪ ،‬در وسط مبحث»النذر«‪.‬‬
‫بخاري‪،‬مبحث»القدر«‪ ،‬باب »إلقاء العبد النذر إلي القدر«‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪196‬‬

‫نییذر كننییدهي آن‪ ،‬میوجب ميشیود؛ ﭼیون هیر ﭼيیزي كییه عبیادت‬
‫است‪ ،‬در هيچ حالي جايز نيست براي غير خدا انجام داده شییود‪.‬‬
‫حقيقتا ً جاي بسي تأسف است كه ميبينيم امثال ﭼنين عبادتهايي‬
‫بییراي غيییر خییداي متعییال انجییام داده مییي شییوند‪ 1.‬و ايیین جهییل‬
‫عظيمي نسبت به اسلم است و هيچ راه درماني ندارد جز نشر‬
‫علم ديني و احياي ايمان به خداي عزوجل در دلها‪.‬‬
‫‪-3‬ذبح‬

‫معناي شرعي ذبح‪ :‬هر حيواني كه به عنوان قرباني يا عقيقییه‬
‫و غير آن براي خداوند متعال و به قصد تعبد براي خییدا و تقییرب‬
‫جستن به او‪ ،‬سربريده ميشود‪2.‬خداوند متعال مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﮆ ﮇ ﮈ‬
‫ينهايت فراواني‬
‫ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﭼ الكوثر‪ » ٢ - ١ :‬ما به تو خير و خوبي ب ‌‬
‫وت و دين حق و هدايت‪ ،‬و هر آن ﭼيزي‬
‫را عطاء كرد ‌‬
‫هايم )كه نب ّ‬
‫است كه سعادت دو جهان را بییه همییراه دارد(‪ .‬حییال كییه ﭼنيیین‬
‫است تنها بییراي پروردگییار خییود نمییاز بخییوان و قربییاني بكیین‪« .‬‬
‫يعني نماز و ذبحات را براي خدا خالص گردان‪3.‬در جییاي ديگییري‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﭼ النعام‪» ١٦٣ - ١٦٢ :‬‬
‫بگو‪ :‬نماز و عبادت و زيستن و مییردن میین از آن خییدا اسییت كییه‬
‫پروردگار جهانيان است )و اين اسییت كییه تنهییا خییدا را پرسییتش‬
‫يكنییم و كارهییاي ايیین جهییان خییود را در مسییير رضییايت او‬
‫م ‌‬
‫يكوشییم و در‬
‫ياندازم و بر بییذل مییال و جییان در راه يییزدان م ‌‬
‫م ‌‬
‫يميرم‪ ،‬تیا حيیاتم ذخيییره ممیاتم شیود(‪ .‬خیدا را هيیچ‬
‫اين راه م ‌‬
‫هام‪ ،‬و میین اّوليیین‬
‫شريكي نيست‪ ،‬و بییه هميیین دسییتور داده شیید ‌‬
‫صترين فییرد در ميییان همییه‬
‫مسلمان )در ميان امت خود‪ ،‬و مخل ‌‬
‫انسانها براي خدا( هستم‪» « .‬نسك« در اين آيه بییه معنییاي ذبییح‬
‫است‪4.‬از علي بن ابي طالب رضي اللییه عنییه روايییت اسییت كییه‬
‫گويد‪ :‬رسول خدا ‪ r‬ﭼهار ﭼيز را به من گفییت‪»:‬لعن اللضضه مضضن‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫العقيدة الصافية‪،‬ص ‪.278‬‬
‫همان‪،‬ص ‪.280‬‬
‫همان‪،‬ص ‪ 281‬به نقل از تفسير ابن كثير‪.‬‬
‫همان‪،‬ص ‪.281‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪197‬‬

‫ذبح لغير الله‪ ،‬و لعن الله من لعن والضضديه‪ ،‬و لعضضن اللضضه‬
‫مضضضن آوي محضضضدثًا‪ ،‬و لعضضضن اللضضضه مضضضن غّيضضضر منضضضار‬
‫الرض«‪»:1‬لعنت خدا بر كسي كه بییراي غيییر خییدا ذبییح ميكنیید‪،‬‬
‫نفرين خدا بر كسي كه پدر و مادرش را نفرين مينمايیید‪ ،‬نفريیین‬
‫خدا بر كسي كه بدعت گذاري را پناه ميدهد‪ ،‬و نفريیین خییدا بییر‬
‫كسییي كییه نشییانه هییايي كییه در زميیین برپییا مییي شییود‪ ،‬را تغييییر‬
‫ميدهد«‪.‬‬
‫نفرين پدر و مادر از گناهان كییبيره اسییت‪ .‬منظییور ذبییح بییراي‬
‫غير خدا‪ ،‬اين است كه با نام غير خدا‪ ،‬ذبح شود؛ مانند كسي كییه‬
‫براي بت يا براي صليب‪ ،‬يا براي موسییي يییا بییراي عيسییي‪ ،‬و يییا‬
‫براي كعبه و مانند آن ذبح ميكند‪ .‬همییه اينهییا حیرام اسییت و ايین‬
‫ذبيحییه حلل نيسییت‪ ،‬خییواه ذبییح كننییده مسییلمان باشیید و خییواه‬
‫‪2‬‬
‫نصراني يا يهودي‪.‬‬
‫همانا ذبح‪ ،‬قربت و عبادتي است كه به وسيلهي آن بییه خییداي‬
‫متعال تقرب جسته مییي شییود و خداونیید بییه وسییيلهي آن مییورد‬
‫پرستش قرار مي گيرد‪ .‬به همين خاطر واجییب اسییت كییه فقییط‬
‫براي خداي متعال نذر شود‪.‬‬
‫‪-4‬توكل‬

‫به معناي ثقه و اعتماد به آنﭽه كه نییزد خداسییت و نااميییدي از‬
‫آنﭽه كه در دستان مردم است‪.‬‬
‫بعضي گفتهاند‪ :‬توكل به معناي اعتماد و تكيهي قلب بر خدا و‬
‫‪3‬‬
‫اطمينان به او‪ ،‬و اينكه خدا برايش بس است‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ مسلم‪.(3/1567)،‬‬‫ شرح النووي علي صحيح مسلم‪.(4/656)،‬‬‫‪ -‬اللباب‪،‬ص ‪.57‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪198‬‬

‫توكل‪ ،‬عبادت است و بايد فقط براي خدا صرف شود تا اينكه‬
‫توحيد بنده كامل شود و از شائبههاي شرك و پليییدیهاي جییاهليت‬
‫خالي شود‪ .‬و خداوند سبحان به ما دستور داده كییه فقییط بییه او‬
‫توكل كنيم و به غير او توكل نكنيم؛ به عنوان مثال در آيییات زيییر‬
‫ميفرمايد‪:‬‬
‫ﭽﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬﭭﭮ ﭯ ﭰﭱ ﭲ ﭳﭴﭼ الفرقان‪ »٥٨ :‬و )در همه امور(‬
‫يميرد‪ ،‬و‬
‫بر خداوندي تكيه كن كه هميشه زنده است و هرگز نم ‌‬
‫حمد و ثناي او را به جاي آور )و بدان تو عهده دار ايمان يا كفییر‬
‫يپايد( و همين كافي است كه‬
‫مردمان نيستي و خدا همگان را م ‌‬
‫خداوند از گناهان بندگانش آگاه است )و هيچ گونه گناهي از ديد‬
‫يماند(‪« .‬‬
‫او مخفي نم ‌‬
‫ﭽ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﭼ هود‪ » ٥٦ :‬من بر خدا‬
‫هام كییه پروردگییار میین و پروردگییار شییما اسییت‪ .‬هيییچ‬
‫تكيییه كییرد ‌‬
‫هاي )اعم از انسان و غيرانسان( نيست مگر ايیین كییه خییدا‬
‫جنبند ‌‬
‫ّ‬
‫بر او تسلط دارد )و زمام اختيارش را در دست دارد‪ .‬پییس ﭼییرا‬
‫بايد از شما ترسيد ؟! بدانيد كه قدرت خداي من در طريق حییق‬
‫يگییردد‪ ،‬زيییرا( بيگمییان خییداي میین بییر صییراط‬
‫و عییدل جییاري م ‌‬
‫مستقيم )كه جاده عدل و داد است( قرار دارد )و كاري برخلف‬
‫يدهد(‪« .‬‬
‫حكمت و صواب انجام نم ‌‬
‫ﭽﮒگگ گﮖﮗ ﮘ ﮙﮚﮛﮜ ﮝﮞﮟﮠﮡ ﮢ ﮣ ﮤﭼ الشعراء‪ »٢٢٠ - ٢١٧ :‬و بر‬
‫خداي ﭼيره و مهربیان تو ّ‬
‫يبينید‬
‫كیل كین‪ .‬آن خیدائي كیه تیو را م ‌‬
‫يبيند(‬
‫يخيزي‪ .‬و )همﭽنين م ‌‬
‫جد( برم ‌‬
‫بدان گاه كه )براي نماز ته ّ‬
‫حركت )قيام و ركوع و سجود و نشسییت و برخاسییت( تییو را در‬
‫ميان )صف جماعت( سجده برنییدگان‪ .‬ﭼییرا كییه او بییس شیینوا و‬
‫آگاه است‪« .‬‬
‫ﭽ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﭼ الحزاب‪ » ٤٨ :‬و از كافران و‬
‫منافقییان فرمییانبرداري مكیین‪ ،‬و اعتنییائي بییه اذي ّییت و آزارشییان‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪199‬‬

‫نداشته باش‪ ،‬و بر خدا تكيه كن‪ ،‬و همين بییس كیه خییدا حییامي و‬
‫مدافع باشد‪« .‬‬
‫پيامبر ‪ r‬نيز ميفرمايد‪»:‬لو أنكم تتوكلون علضضي اللضضه حضضق‬
‫توكله لرزقكم كما يرزق الطيضضر تغضضدو خماص ضا ً و تضضروح‬
‫بطانا ً«‪»:1‬اگر شما حقيقتا ً به خدا توكل ميكرديد‪ ،‬قطعا ً به شما‬
‫روزي ميداد همانطور كه به پرنده روزي ميدهد كه صبح گرسیینه‬
‫است و شب سير ميشود«‪.‬‬
‫‪ -5‬استعانت‬

‫به معناي درخواست ياري از خداي متعال به عنوان تعبد براي‬
‫خدا ميباشد‪ .‬استعانه از انواع عبادت است و به هميیین خییاطر‬
‫واجب است كه فقط از خدا كمك و ياري خواسته شود‪.‬‬
‫خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭼ الفاتحة‪ » ٥ :‬تنها تو را‬
‫يطلییبيم‪ «.‬يعنییي جییز تییو را نمییي‬
‫يپرستيم و تنها از تو ياري م ‌‬
‫م ‌‬
‫پرستیم و جز از تو ياري نميجوييم‪ ،‬و از هر معبودي غير از تییو و‬
‫از پرستش كنندگان آن‪ ،‬برائت و بيزاري ميجوييم و از هییر گییونه‬
‫تغيير و تحول جز به وسيلهي تییو‪ ،‬بيییزاري ميجییوييم‪ .‬پییس كسییي‬
‫نميتواند‪ ،‬كسي را از نافرماني تو دور گردانیید و كسییي نميتوانیید‪،‬‬
‫كسي را بر طاعت تو‪ ،‬قوت و توان دهد جز به وسيلهي توفيق و‬
‫ياري تو‪ 2.‬خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫النبيیییاء‪) »١١٢ :‬پيغمیییبر پیییس از مشیییاهده ايییین همیییه دوري و‬
‫روگرداني مشركان از پذيرش اسلم‪ ،‬رو به خدا كرد و عاجزانه(‬
‫گفت‪ :‬پروردگارا! دادگرانییه )ميییان میین و اينییان( داوري كیین )تییا‬
‫سرانجام‪ ،‬حال مؤمن و كافر يكسان نباشد‪ .‬آن گییاه روي سییخن‬
‫به مخالفان كرده و اظهار داشییت ‪ (:‬پروردگیار همیه میا خداونیید‬
‫مهربان است و )سرتاپاي وجودمان را رحمت الهییي فییرا گرفتییه‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ سلسلة الحاديث الصحيحة‪ ،‬شمارهي ‪.310‬‬‫‪ -‬معارج القبول‪.(2/452)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪200‬‬

‫است‪ .‬و در برابر( نسبتهاي ناروائي كه )درباره اسلم و در مورد‬
‫يزنيیید‪ ،‬تنهییا از او كمییك و يییاري خواسییته‬
‫ذات پییاك خییدا( م ‌‬
‫يشود‪«.‬‬
‫م ‌‬
‫در روايت عبدالله بن عباس رضي الله عنهما آمده كییه گويیید‪:‬‬
‫روزي پشییت سییر پيییامبر ‪ r‬بییودم‪ ،‬فرمییود‪»:‬يضضا غلم إّنضضی‬
‫أعلمک کلمات احفظ الله یحفظک‪ ،‬احفظ الله تجضضده‬
‫تجاهضضضک‪ ،‬إذا سضضضألت فاسضضضأل اللضضضه‪ ،‬و إذا اسضضضتعنت‬
‫ن المة لو اجتمعت علضضی أن‬
‫فاستعن بالله‪ ،‬و اعلم أ ّ‬
‫ینفعوک بشیء لم ینفعوک إل بشیء قضضد کتبضضه اللضضه‬
‫لضضک‪ ،‬و إن اجتمعضضوا علضضی أن یضضضروک بشضضیء لضضم‬
‫یضروک إل بشیء قد کتبه الله علیک‪ ،‬رفعت القلم‬
‫وج ّ‬
‫فت الصحف«‪»:1‬اي پسییر! میین كلمییاتي را بییه تییو يییاد‬
‫ميدهم‪ ،‬آنها را حفظ كن تا خدا نيز تو را حفظ كند‪ .‬خدا را بییه‬
‫يییاد داشییته بییاش‪ ،‬تییا بییبيني روبییروي توسییت‪ .‬هرگییاه ﭼيییزي‬
‫خواستي‪ ،‬از خدا بخواه و هرگاه يییاري و كمكییي خواسییتي‪ ،‬از‬
‫خداوند ياري و كمییك بخییواه‪ .‬بییدان كییه اگییر تمییام امییت جمییع‬
‫شوند تا نفعي را به تو برسانند‪ ،‬نميتوانند نفعي به تو برسییانند‬
‫مگر نفعي كه خدا برايت مقرر نموده است‪ ،‬و اگر تمام امییت‬
‫جمع شوند تا زیانی را به تییو برسییانند نميتواننیید زيییاني بییه تییو‬
‫برسانند مگر زياني كه خدا برايت مقرر نمییوده اسییت‪ .‬قلمهییا‬
‫برداشته شده و نامههاي]تقديرات[ خشك شدهاند«‪.‬‬
‫‪ -6‬استغاثه‬

‫به معنییاي فريادرسییي اسییت‪ .‬غییوث بییه معنییاي از بيیین بییردن‬
‫سختي است‪ .‬مانند استنصار كییه بییه معنییاي طلییب نصییرت‪ ،‬و‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬ترمذي‪(220-7/219)،‬؛ صحيح اللباني)‪.(6/200‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪201‬‬

‫استعانه كه به معناي طلب یاری نمودن است‪ .‬استغاثه نيز به‬
‫معناي طلب غوث است‪ .‬فییرق ميییان اسییتغاثه و دعییا در ايیین‬
‫است كه استغاثه فقط در موارد سختي مییي باشیید ولییي دعییا‬
‫عام اسییت و در مییوارد سییختي و غيییر سییختي ميباشیید‪1.‬پییس‬
‫استغاثه نوعي عبادت است كه واجب است فقییط بییراي خییدا‬
‫صییرف شییود‪ .‬بنییابراين‪ ،‬جییز بییه خییدا از كسییي فريادرسییي‬
‫نميشییود‪ .‬خییداي متعییال در كتییاب خییود از اسییتغاثه نییام بییرده‬
‫است‪ .‬پییس اسییتغاثه جییز بییراي خییداي سییبحان‪ ،‬بییراي كسییي‬
‫صرف نمي شود؛ خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑﭒ ﭓ ﭔﭕﭖ ﭗ پ پﭚ ﭛ‬
‫يكنيد و‬
‫ﭜﭼ النفال‪) »٩ :‬اي مؤمنان! حال كه غنائم را تقسيم م ‌‬
‫يورزيد‪ ،‬به ياد آوريد( زمییاني را كییه‬
‫بر سر نحوه آن اختلف م ‌‬
‫دت نییاراحتي( از پروردگییار خییود‬
‫)در ميدان كییارزار بییدر از شی ّ‬
‫ينموديیید و او درخواسییت شییما را‬
‫درخواست كمك و يییاري م ‌‬
‫كهییزار فرشییته كمییك و‬
‫پذيرفت )و گفت ‪ (:‬میین شییما را بییا ي ‌‬
‫دد ديگري‬
‫ياري م ‌‬
‫يدهم كه اين گروه هزار نفري گروههاي متع ّ‬
‫را پشت سر دارند‪.« .‬‬
‫در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﭼ النمل‪)» ٦٢ :‬آيا بتها‬
‫يرسد و بل و گرفتاري را‬
‫بهترند( يا كسي كه به فرياد درمانده م ‌‬
‫يكند هر گاه او را به كمك طلبد‪ ،‬و شما )انسییانها( را‬
‫برطرف م ‌‬
‫)برابر قانون حيات دائما ً به طور متناوب( جانشين )يكییديگر در(‬
‫يسازد«‪.‬‬
‫زمين م ‌‬
‫همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﭼ الشورى‪ » ٢٨ :‬و او است‬
‫يباراند بعد از آن كه )مردمان از بارش آن( نااميد‬
‫كه باران را م ‌‬
‫يگسییتراند )و دامنییه بییاران را بییه‬
‫يگردند‪ ،‬و رحمت خییود را م ‌‬
‫م ‌‬
‫يگرداند( ‪«.‬‬
‫يكشاند و فراگيرش م ‌‬
‫اينجا و آنجا م ‌‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬اللباب‪،‬ص ‪.57‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪202‬‬

‫ي يضضا قيضضوم‪ ،‬يضضا‬
‫از جملییه دعییاي پيییامبر ‪ r‬ايیین بییود‪»:‬يا حض ّ‬
‫‪1‬‬
‫ذالجلل و الكضضرام برحمتضضك اسضضتغيث« ‪»:‬اي زنییده! اي‬
‫پاينده! اي صاحب جلل و اكرام! از رحمییت تییو طلییب برطییرف‬
‫كردن سختي ميخواهم«‪.‬‬
‫از ثابت بن ضحاك روايت است كه گويیید‪ :‬در زمییان پيییامبر ‪،r‬‬
‫منافقي بود كه مؤمنان را اذيت ميكرد‪ ،‬برخي از مؤمنان گفتنیید‪:‬‬
‫بياييد برخيزيم تا از دست اين منافق‪ ،‬از رسول خییدا ‪ r‬بخییواهيم‬
‫كه به فرياد ما برسد‪ .‬پيامبر ‪ r‬فرمود‪»:‬أّنه ل يسضضتغاث بضضي و‬
‫إنما يستغاث بضضالله«‪»:2‬از میین فريادرسییي و كمییك خواسییته‬
‫نميشود بلكه فقط از خدا فريادرسي و كمك خواسته ميشود«‪.‬‬
‫‪ -7‬خشيت‬

‫به معناي خضوع و خشوع قلب و اعضا براي خداي متعییال‪ ،‬از‬
‫روي طییاعت و خشییوع و تییرس از تهديیید خداونیید بییه عنییوان‬
‫‪3‬‬
‫عبادت براي خداي متعال می باشد‪.‬‬
‫ خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝﰝ ﰝﰝ ﰝ ﯼ ی ی ی ﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝ‬‫ﭼ آل عمییران‪ »١٧٣ :‬آن كسییاني كییه مردمییان بديشییان گفتنیید‪:‬‬
‫هانیید‬
‫مردمان )قريش براي تاختن بر شما دست به دست هم داد ‌‬
‫هانیید‪ ،‬پییس از ايشییان‬
‫و( بییر ضید ّ شییما گییرد يكییديگر فراهییم آمد ‌‬
‫بترسيد ؛ ولي )ﭼنيیین تهديیید و بيمییي بییه هراسشییان نيانییداخت ؛‬
‫بلكه برعكس( بر ايمان ايشان افزود و گفتند‪ :‬خدا مییا را بییس و‬
‫او بهترين حامي و سرپرست است‪.«.‬‬

‫‪ - 1‬حاكم در مسند خويش آن را روايت كرده‪ ،‬و اسناد آن را صحيح دانسته است و ذهبي‬
‫موافق او نبوده است‪.‬‬
‫‪ - 2‬طبراني در »المعجم الكبير«روايتش كرده و راويان آن‪ ،‬راويان صحيحاند‪.‬‬
‫‪ - 3‬العقيدة الصافية‪،‬ص ‪.309‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪203‬‬

‫ در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﭼ الحزاب‪:‬‬‫ههییا و(‬
‫‪) »٣٩‬پيغمییبران پيشییين‪ ،‬يعنییي آن( كسییاني كییه )برنام ‌‬
‫يترسییيدند و‬
‫يرسییاندند‪ ،‬و از او م ‌‬
‫رسالتهاي خدا را )به مردم( م ‌‬
‫يترسيدند‪ ،‬و هميیین بییس كییه خییدا حسییابگر‬
‫از كسي جز خدا نم ‌‬
‫)زحمات و پاداش دهنده اعمال آنان( باشد‪.«.‬‬
‫ همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﯼ ی ی ی ﰝ ﰝ ﭼ المؤمنون‪ » ٥٧ :‬كساني‬‫كه از خوف خدا در هراس هستند‪.« .‬‬

‫ پيییامبر ‪ r‬ميفرماينیید‪...»:‬أمضضا واللضضه إنضضي لخشضضاكم و‬‫أتقاكم له‪ ،‬لكنضضي أصضضوم و أفطضضر‪ ،‬و أصضضلي و أرقضضد‪ ،‬و‬
‫أتضضضزوج النسضضضاء‪ ،‬فمضضضن رغضضضب عضضضن سضضضنتي فليضضضس‬
‫منضضي«‪...»:1‬امییا بییه خییدا قسییم‪ ،‬میین از همهي شییما بيشییتر از‬
‫خداونیید خشییيت و تییرس را دارم و بيشییتر بییراي او پرهيزكییاري‬
‫ميكنم‪ ،‬ولي میین روزه ميگيییرم و ]برخییي روزهییا[ روزه نيسییتم‪،‬‬
‫نماز ميخوانم و ميخوابم و با زنان ازدواج ميكنم‪ .‬پییس هییر كییس‬
‫از سنت من روي بگرداند‪ ،‬از من نيست«‪.‬‬
‫خشيت نوعي عبادت اسیت كیه واجیب اسیت جیز بیراي خیدا‬
‫صرف نشود و صرف كردن آن براي غيییر خییدا شییرك محسییوب‬
‫ميشود كه ايمان را نقض و ويران مينمايد‪ ،‬و هر ﭼه ايمییان بنییده‬
‫بییه پروردگییارش بيشییتر و خالص یتر شییود‪ ،‬خشییيت او از خداونیید‬
‫‪2‬‬
‫بيشتر ميشود‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ بخاري‪ ،‬شمارهي ‪.5063‬‬‫‪-‬العقيدة الصافية‪،‬ص ‪.312‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪204‬‬

‫‪ -8‬ترس‬

‫پريشییاني و حركییت قلییب از بییه يییاد آوردن كسییي کییه از وي‬
‫ترسيده ميشود‪ 1.‬تییرس‪ ،‬برتريیین و بزرگییترين درجییات ديیین و‬
‫جییامعترين انییواع عبییاداتي اسییت كییه خییالص كییردن آن بییراي‬
‫‪2‬‬
‫خداوند متعال واجب است‪.‬‬
‫خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽﭢ ﭣ ﭤ ﭥﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬﭭ ﭼ آل عمران‪:‬‬‫‪ »١٧٥‬اين تنها اهريمیین اسییت كییه شییما را از دوسییتان خییود )بییا‬
‫يترساند‪ ،‬پس )از آنجا كه‬
‫ياساس( م ‌‬
‫پخش شايعات و سخنان ب ‌‬
‫شما به خدا ايمان داريد‪ ،‬بيباك و دلير باشيد و( از آنییان مترسییيد‬
‫و از من بترسيد اگر مؤمنان )راستين( هستيد‪.«.‬‬
‫ در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ کک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ‬‫ﮙ ﮚﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﭼ إبراهيم‪ » ١٤ - ١٣ :‬كافران )و سردستگان‬
‫زندقه و ضلل‪ ،‬هنگامي كه از راه دليییل بییا انبيییاء برنيامدنیید‪ ،‬بییه‬
‫سل شدند و( به پيغمبران خود گفتند‪ :‬يا به آئيیین مییا بییاز‬
‫زور متو ّ‬
‫يكنيیم‪.‬‬
‫يگرديد يا اين كییه شییما را از سییرزمين خیود بيییرون م ‌‬
‫م ‌‬
‫پییس پروردگارشییان بییه آنییان )كییه حییاملن رسییالت آسییماني و‬
‫راهنمايییان بشییري بودنیید( پيییام فرسییتاد كییه حتمییا ً سییتمكاران‬
‫)كفرپيشییه ﭼییون ايشییان( را )بییه خییاطر ظلییم و سییتمي كییه روا‬
‫يكنيییم‪ .‬و مییا شییما را پییس از ايشییان در‬
‫يدارنیید( نییابود م ‌‬
‫م ‌‬
‫يبخشيم‪ .‬اين )پيروزي( از آن كساني‬
‫سرزمين )آنان( سكونت م ‌‬
‫است كه از جاه و جلل من بترسند و از تهديد من بهراسند‪.« .‬‬

‫ همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭼ الرحمن‪ » ٤٦ :‬هر كسي كه‬‫از مقام پروردگار خود بترسد‪ ،‬باغهائي )در بهشت( دارد‪.« .‬‬

‫‪ - 1‬مدارج الساكين‪.(1/512)،‬‬
‫‪ -3‬اللباب‪،‬ص ‪.65‬‬
‫‪2‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪205‬‬

‫ نيز ميفرمايد‪ :‬ﭽﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﭼ النازعات‪»٤١ - ٤٠ :‬‬‫ما آن كس كه از جاه و مقام پروردگار خود ترسيده باشیید‪ ،‬و‬
‫وا ّ‬
‫ً‬
‫نفس را از هوي و هوس بازداشته باشد‪ .‬قطعیا بهشییت جايگییاه‬
‫)او( است‪.« .‬‬
‫از عدي بن حییاتم رضییي اللییه عنییه روايییت شییده كیه پيییامبر ‪r‬‬
‫فرمودند‪»:‬اتقوا النار و لو بشق تمضضرة«‪»:1‬از خییدا بترسییيد‬
‫هر ﭼند به وسيلهي] بخشيدن[ يك نصیف خرمیا هیم باشید«‪ .‬بیه‬
‫نفع رساننده و زيان رساننده فقط خداست‪ ،‬پس جز از او كسي‬
‫ديگر نبايد ترسيد‪.‬‬
‫‪ -9‬محبت‬

‫خصییلت محبییت از بزرگییترين خصییال و اخلق ايمییاني اسییت؛‬
‫ﭼون اصل و مبدأ هر فعلي است‪ .‬پس فعل فقط از روي محبت‬
‫و اراده انجام ميشود‪ .‬ترك فعل نيز فقط از روي محبت و اراده‬
‫صورت ميگيرد‪ .‬به همين خاطر اساس و ريشه ي ايمان‪ ،‬محبییت‬
‫به خاطر خدا و بغض و كينه به خییاطر خداسییت‪ .‬و هییر كییس بییه‬
‫خاطر خدا‪ ،‬كسي يا ﭼيزي را دوست بییدارد و بییه خییاطر خییدا از‬
‫كسي يا ﭼيزي بدش آيد و به خاطر خیدا بدهید و بیه خیاطر خیدا‬
‫‪2‬‬
‫منع كند‪ ،‬ايمان كاملي دارد‪.‬‬
‫خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽﰝﰝﰝﰝﰝﯼ ی ییﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﭼ البقرة‪:‬‬
‫ت‪-‬‬
‫‪ »٢٤‬و اگر نتوانستيد كه ﭼنين كنيد ‪ -‬و هرگز نخواهيد توانسیی ‌‬
‫پس )لزم است كه با انجام كارهاي نيكو و دوري از بديها( خییود‬
‫را از آتشي كه )بخشي از( افروزينه آن انسان و سنگ )اصیینام(‬
‫است‪ ،‬به دور داريد‪ .‬آتشییي كییه بییراي )شییكنجه( كییافران آمییاده‬
‫گشته است‪.« .‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ بخاري‪ ،‬مبحث»الزكاة«‪ ،‬باب»اتقوا النار و لو بشق تمرة«‪.‬‬‫‪ -‬اخلق النبي صلي الله عليه و سلم في القرآن و السنة‪ ،‬دكتر احمد حداد)‪.(1/204‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪206‬‬

‫اين آيه دربردارندهي تهديد سختي در خصییوص مقییدم نمییودن‬
‫محبت هر ﭼيزي از امور دنيا بر محبت خداوند متعال و پيامبرش‬
‫مي باشد و بيان ميدارد كه ترجيح محبت خدا و پيییامبر ‪ r‬بییر هییر‬
‫ﭼيز و هر كسي غير از آن دو واجب است‪ .‬اين محبییت مقتضییي‬
‫ترجيح فرمییانبرداري خییدا و پيییامبر ‪ r‬و پيییروي از اوامرشییان بییر‬
‫طییاعت خويشییاوندان و امییوال و غيییر آنهییا كییه خداونیید در آيهي‬
‫مذكور از آنها نام بییرده و نفییس ميخواهیید آنهییا را مقییدم نمايیید‪،‬‬
‫ميباشد‪ .1‬ايمان است كه اين محبت را اقتضا مينمايد و آن را بییه‬
‫وجود ميآورد‪ .‬پس هر كس مییؤمن باشیید‪ ،‬ايمییانش بییر او واجییب‬
‫مينمايد كه به اين محبت خو گيرد؛ همانطور كییه ايیین فرمییودهي‬
‫خداوند بر آن دللت دارد‪ :‬ﭽ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍﮎ ک ک ک ﮒ گ گ‬
‫گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﭼ البقرة‪ » ١٦٥ :‬برخي از مردم هستند كه‬
‫يگزيننید و آنیان را همﭽییون خیدا‬
‫ههایي برم ‌‬
‫غير از خیدا‪ ،‬خیداگون ‌‬
‫هانیید خییدا را سییخت‬
‫يدارند‪ ،‬و كسییاني كییه ايمییان آورد ‌‬
‫دوست م ‌‬
‫يورزنید(‪ .‬آنیان‬
‫يدارند )و بالتر از هر ﭼيز بدو عشق م ‌‬
‫دوست م ‌‬
‫يشد عذابي را مشاهده نمايند كه هنگییام‬
‫يكنند اگر م ‌‬
‫كه ستم م ‌‬
‫يفهمند كه( قدرت و عظمت همه از آن‬
‫يبينند‪) ،‬م ‌‬
‫)رستاخيز( م ‌‬
‫خدا است و خدا داراي عذاب سختي است‪.« .‬‬
‫قییرآن كريییم‪ ،‬علمتهییاي محبییت بییراي خییداي متعییال را بيییان‬
‫فرموده است‪ .‬پيروي از پيامبرش و احسییاس تواضییع و فروتنییي‬
‫براي مؤمنان و احساس عزت عليه كییافران؛ جهییاد در راه خییدا‪،‬‬
‫نترسییيدن از سییرزنش هيییچ سییرزنش كننییدهاي و دشییمني بییا‬
‫دشمنان خدا از جملهي اين علمتها قییرار داده اسییت‪ .‬پيییروي از‬
‫ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭼ آل‬
‫پيامبر ‪ ،r‬اين آيه بر آن دللت دارد‪ :‬ﭽ ﭮ ﭯ ﭰ‬
‫يداريیید‪ ،‬از میین پيییروي‬
‫عمران‪ »٣١ :‬بگو‪ :‬اگر خییدا را دوسییت م ‌‬
‫كنيیید تییا خییدا شییما را دوسییت بییدارد و گناهانتییان را ببخشییايد‪ ،‬و‬
‫خداوند آمرزنده مهربان است ‪ «.‬ايیین آيییه‪ ،‬آيهي محبییت ناميییده‬
‫ميشود‪ 2.‬اين آيه كريمه هر كسي را كه ادعاي محبت خدا ميكنیید‬
‫و بییر طییريقهي محمییدي نيسییت‪ ،‬محكییوم ميكنیید؛ ﭼییون او در‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪.(1/205)،‬‬‫‪ -‬همان‪.(1/207)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪207‬‬

‫واقعيییت امییر در ادعییايش دروغگوسییت تییا اينكییه از شییريعت‬
‫محمدي و دين نبوي در تمامي گفتییار و كییردارش پيییروي نمايیید؛‬
‫همییانطور كییه در»الصییحيح« از رسییول خییدا ‪ r‬ثییابت شییده كییه‬
‫ميفرماينییید‪»:‬مضضن عمضضل عمل ً ليضضس عليضضه أمرنضضا فهضضو‬
‫د«‪»:1‬هر كس كییاري بكنیید كییه امییر مییا بییر آن نباشیید‪ ،‬آن كییار‬
‫ر ّ‬
‫مردود و غير قابل قبول است«‪.‬‬
‫علمتهاي ديگر‪ ،‬اين فرمودهي خداوند بر آنها دللت دارد‪ :‬ﭽ ﮜ‬
‫ﮝﮞ ﮟﮠ ﮡ ﮢﮣ ﮤﮥ ﮦﮧﮨ ﮩﮪﮫ ﮬﮭﮮ ﮯ ﮰﮱ ﯓ ﯔﯕ ﯖﯗﯘﯙ ﯚﯛﯜﯝ ﯞﯟﯠ ﯡ ﯢﯣﯤ ﭼ المائدة‪»٥٤ :‬‬
‫اي مؤمنان! هركس از شما از آئين خود بازگردد )و از ايمان بییه‬
‫يرسییاند و در آينییده(‬
‫كفییر گرايیید‪ ،‬كوﭼكییترين زيییاني بییه خییدا نم ‌‬
‫خداوند جمعّيتي را )به جاي ايشییان بییر روي زميیین( خواهیید آورد‬
‫يدارد و آنییان هییم خییدا را دوسییت‬
‫كییه خداونیید دوستشییان م ‌‬
‫يدارنیید‪ .‬نسییبت بییه مؤمنییان نییرم و فروتیین بییوده و در برابییر‬
‫م ‌‬
‫يكنند و بییه تلش‬
‫كافران سخت و نيرومندند‪ .‬در راه خدا جهاد م ‌‬
‫هاي )در اطییاعت از‬
‫شكنند ‌‬
‫يايستند و از سییرزنش هيییچ سییرزن ‌‬
‫م ‌‬
‫يدهند‪ .‬اين هم فضل خییدا‬
‫فرمان يزدان( هراسي به خود راه نم ‌‬
‫است )كه كسي داراي ﭼنين اوصافي باشد( ؛ خداونیید آن را بییه‬
‫يكنیید‪ .‬و‬
‫هركس كه بخواهد )به خير و خوبي نائل شود( عطییاء م ‌‬
‫خداونیید داراي فضییل فییراوان و )انعییام بيشییمار اسییت‪ ،‬و از‬
‫قان آن( آگاه است‪.« .‬‬
‫مستح ّ‬

‫انواع عبادات زيادند‪ ،‬و اين عبادتهايي كه بيییان شییدند تنهییا بییه‬
‫عنوان مثال آورده شدند‪ .‬دانشییمندان اسییلمي انییواع عبادتهییايي‬
‫كه جايز نيست براي غير خداونیید انجییام داده شییوند‪ ،‬بییه اقسییام‬
‫زير تقسيم نمودهاند‪:‬‬
‫ عبضضادات اعتقضضادي‪ :‬عبییادات اعتقییادي اسییاس همهي‬‫عبادتها هستند‪ .‬عبادات اعتقادي اين است كه انسان بنده معتقد‬
‫باشد كه تنها خداوند‪ ،‬پروردگار يگانه و يكتايي است كه آفرينییش‬
‫و امر از آن اوست‪ ،‬نفع و زيان به دست اوست‪ .‬كسي است كه‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬بخاري‪ ،‬مبحث البيوع‪(3/91)،‬؛ مسلم شمارهي ‪.1718‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪208‬‬

‫شريكي ندارد و كسي نزد او شفاعت نميكند جز به اجییازهي او‪،‬‬
‫و معبود برحقي جز او نيست‪.‬‬
‫ عبادات قلبي‪ :‬عبادات قلبي كه جییايز نيسییت جییز بییراي‬‫خداي متعال باشید و صیرف آنهیا بیراي غيیر خیدا شیرك اسیت‪،‬‬
‫زيادند؛ مانند ترس و اميیید‪ ،‬رغبییت و رهبییت‪ ،‬خشییوع و خشییيت‪،‬‬
‫محبت و زاري به درگاه خدا‪ ،‬توكییل‪ ،‬خشییوع و خضییوع‪ ،‬اسییتغاثه‬
‫و‪ ...‬مانند آنها‪.‬‬
‫ عبادات قولي‪ :‬ماننیید تلفییظ كلمهي توحيیید؛ ﭼییون تنهییا‬‫اعتقاد به معناي آن كافي نيست‪ ،‬بلكه حتما ً بايد بییر زبییان آورده‬
‫شود‪ .‬پناه بردن به خدا‪ ،‬طلب كمك و ياري از او‪ ،‬دعییا‪ ،‬تسییبيح و‬
‫تمجيیید خییدا و تلوت قییرآن نمونههییاي ديگییري از عبییادات قییولي‬
‫هستند‪.‬‬
‫ عبادات بدني‪ :‬مانند نماز‪ ،‬روزه‪ ،‬حج‪ ،‬ذبییح‪ ،‬نییذر و ماننیید‬‫آنها‪.‬‬
‫ عبادات مالي‪ :‬مانند زكییات‪ ،‬انییواع صییدقات و كفارههییا‪،‬‬‫‪1‬‬
‫قرباني و نفقه‪.‬‬
‫ششم‪ -‬برترين عبادات‬

‫برترين عبادت‪ ،‬عمل بر اساس رضايت و خشنودي پروردگییار‬
‫در هییر وقییتي‪ ،‬و انجییام دادن كییاري كییه مقتضییاي آن وقییت و‬
‫وظيفهي او در آن وقت است‪ ،‬ميباشد‪ .‬پییس برتريیین عبییادت در‬
‫وقییت جهییاد‪ ،‬خیود جهیاد اسییت هییر ﭼنیید منجییر بییه تییرك اوراد و‬
‫عبادتهاي ديگري از جمله نماز شب و روزه شود‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬العقيدة في الله‪،‬ص ‪.236‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪209‬‬

‫ بهترين كار در وقت حضیور مهمیان‪ -‬مث ً‬‫ل‪ -‬ميهمییان داري و‬
‫به جا آوردن حق مهمان و صرف نظر كردن از عبادات مستحب‬
‫ميباشد‪ .‬همﭽنين است در اداي حقوق همسر و خانواده‪.‬‬
‫ بهترين و برترين عبادت در اوقات سحر‪ ،‬مشغول شدن به‬‫نماز و قرآن و دعا و ذكر و استغفار است‪.‬‬
‫ بهترين و برترين كار در وقت راهنمايي دانشجو و آموزش‬‫فرد جاهل‪ ،‬روي آوردن به تعليم و آمییوزش او و مشییغول شییدن‬
‫به اين كار مي باشد‪.‬‬
‫ برترين عبادت در اوقات اذان‪ ،‬ترك كردن كاري است كییه‬‫مشغول آن بوده و مشغول شدن به اين كار ميباشد‪.‬‬
‫ برتريیین عبییادت در اوقییات نيییاز شییديد فییرد نيازمنیید بییه‬‫مساعدت و كمك بییا مقییام و مییوقعيت و بییدن و مییال‪ ،‬مشییغول‬
‫شدن به مساعدتش و رسيدن به فريادش‪ ،‬و ترجيح دادن آن بییر‬
‫اوراد و خلوت براي عبادتهاي سنت ديگري ميباشد‪.‬‬
‫ بهترين عبادت در وقت قرائت قرآن‪ ،‬حضور قلییب و ذهیین‬‫به تدبر و فهم آن ميباشد تا جايي كه انسان ﭼنين احساس نمايد‬
‫كه خداوند متعال تو را با آن مورد خطاب قرار ميدهد‪ .‬پس قلب‬
‫خودت را جهت تدبر و فهییم آن جمییع ميگردانییي و بییراي اجییرای‬
‫اوامرش عزم راسخ داشته باشي‪ .‬جمع قلب براي اين كییار بايیید‬
‫عظيمتر از جمع قلب كسي است كه از طییرف پادشییاه نییامهاي‬
‫براي او آيد‪.‬‬
‫ برترين عبادت در وقت وقوف در عرفه‪ ،‬تلش در تضرع و‬‫گريه و زاري و دعاء و ذكییر ميباشیید و نبايیید روزه كییه انسییان را‬
‫براي اين اعمال ضعيف ميگرداند‪ ،‬گرفته شود‪.‬‬
‫ برترين و بهییترين عبییادت در ده روز اول مییاه ذي الحجییه‪،‬‬‫بيشتر كردن عبییادت بییه و‌يژه تكییبير و تهليییل و حمیید و سییتايش‬
‫خداست‪ .‬اين كار از جهاد غير واجب بهتر است‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪210‬‬

‫ بهترين عبادت در ده روز آخیر میاه رمضیان‪ ،‬ﭼسییپيدن بییه‬‫مسجد و خلییوت و اعتكییاف‪ ،‬بییدون معاشییرت بییا مییردم و بییدون‬
‫مشغول شدن بییه آنییان ميباشیید‪ .‬تییا جییايي كییه ايیین كییار از روي‬
‫آوردن به آموزش علم ديني به آنان و خواندن قرآن برايشییان از‬
‫‪1‬‬
‫نظر بسياري از دانشمندان اسلمي بهتر است‪.‬‬
‫ بهترين و برتريین عمیل در وقیت بيمیاري بیرادر دينيات يیا‬‫هنگام وفاتش‪ ،‬عيادت وي و تشييع جنازهاش ميباشد‪.‬‬
‫ بهترين عبادت در وقییت نییزول بلهییا و وقییت اذيییت كییردن‬‫مردم‪ ،‬تییو را‪ ،‬اداي وظيفهي صییبر همییراه بییا معاشییرت بییا آنییان‬
‫بییدون گريختیین از آنییان ميباشیید؛ ﭼییون مییؤمني كییه بییا مییردم‬
‫معاشرت ميكند تا بر اذيت و آزارشان صبر كند‪ ،‬بهتر از مییؤمني‬
‫است كه با مردم معاشرت نميكند و او را اذيت نمينمايد‪.‬‬
‫ بهتر آن است كییه در كیار خيییر بییا مییردم معاشیرت نمیود‪،‬‬‫ﭼون اين كار از گوشهگيري از مردم در كار خيییر بهییتر اسییت‪ .‬و‬
‫گوشه گيري از مردم در كار شر بهتر از قاطي شدن با آنییان در‬
‫كار شر مي باشد‪ .‬حال اگر معلوم باشد كییه هرگییاه او بییا مییردم‬
‫قاطي شود‪ ،‬اين شر را از بين ميبرد يییا آن را كییم ميگردانیید‪ ،‬در‬
‫اين صییورت قییاطي شییدن بیا آنییان بهییتر از گوشییهگيري از آنییان‬
‫ميباشد‪.‬‬
‫بنییابراين‪ ،‬برتريیین و بهییترين عبییادت در هییر وقییتي‪ ،‬ترجيییح‬
‫خشنودي و رضايت خدا در آن وقت و مشغول شدن بییه وظيفییه‬
‫‪2‬‬
‫و تكليف و مقتضاي آن وقت مي باشد‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ تهذيب مدارج السالكين‪.(1/103)،‬‬‫‪ -‬همان‪1/103)،‬و ‪.(104‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪211‬‬

‫هفتم‪ -‬حاكم گردانيدن شريعت و ارتباط آن با توحيد‬
‫‪ -1‬ارتباط شريعت با توحيد عبادت‬

‫خداوند پاك در داستان يوسف و دعییوت او بییه سییوي خییدا در‬
‫زندان ميفرمايد‪ :‬ﭽﭸﭹﭺچﭼ ﭽﭾﭿ ﮀﮁ ﮂﮃﮄﮅﮆﮇ ﮈ ﮉ ﮊژﮌ ﮍ ﮎ کک کﮒ گگ گ‬
‫ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﭼ يوسف‪ »٤٠ :‬اين معبودهائي كه غير از خییدا‬
‫مي( نيسییت كییه شییما و‬
‫يپرستيد‪ ،‬ﭼيزي جز اسمهائي )ب ‌‬
‫م ‌‬
‫يمس ّ‬
‫جیت و برهیاني بیراي‬
‫پدرانتان آنهیا را خیدا ناميد ‌‬
‫هايید‪ .‬خداونید ح ّ‬
‫)خدا ناميییدن( آنهییا نییازل نكییرده اسییت )و وحییي و پيییامي بییراي‬
‫معبود بودن آنها ارسال ننمییوده اسییت(‪ .‬فرمییانروائي از آن خییدا‬
‫يكنیید و از‬
‫است و بس‪) .‬اين‪ ،‬او است كه بر كائنات حكومت م ‌‬
‫ينمايد(‪ .‬خدا دستور داده اسییت‬
‫جمله عقائد و عبادات را وضع م ‌‬
‫ّ‬
‫كه جز او را نپرستيد‪ .‬اين است دين راست و ثییابتي )كییه ادلییه و‬
‫براهين عقلي و نقلي بییر صییدق آن رهبرنیید( ولییي بيشییتر مییردم‬
‫يدانند )كه حق اين است و جز اين پوچ و ناروا است(‪.« .‬‬
‫نم ‌‬
‫در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ی ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰈﰉ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰎ ﰝ ﰝ ﰝ ﰒ ﰝ ﰝ‬
‫ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ البقرة‪ » ٢٥٦ :‬اجبار و اكراهي در )قبول( دين نيست‪،‬‬
‫خص شده است‪،‬‬
‫ﭼرا كه هدايت و كمال از گمراهي و ضلل مش ّ‬
‫بنییابراين كسییي كییه از طییاغوت )شییيطان و بتهییا و معبودهییاي‬
‫پوشییالي و هییر موجییودي كییه بییر عقییل بشییورد و آن را از حییق‬
‫منصییرف كنیید( نافرمییاني كنیید و بییه خییدا ايمییان بيییاورد‪ ،‬بییه‬
‫مترين دستاويز درآويخته است )و او را از سقوط و هلكییت‬
‫محك ‌‬
‫يرهاند و( اصل ً گسستن ندارد‪ .‬و خداوند شنوا و دانا اسییت )و‬
‫م ‌‬
‫يشنود و از كردار كوﭼییك و‬
‫سخنان پنهان و آشكار مردمان را م ‌‬
‫بزرگ همگان آگاهي دارد(‪.« .‬‬
‫همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣﯤ ﯥ ﯦ ﯧﯨ ﯩ ﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝ ﭼ التوبة‪:‬‬
‫‪ »٣١‬يهوديان و ترسايان علوه از خدا‪ ،‬علمییاء دينییي و پارسییايان‬
‫هانیید )ﭼییرا كییه علمییاء و پارسییايان‪،‬‬
‫خود را هم به خییدائي پذيرفت ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪212‬‬

‫يكننیید‪ ،‬و خودسییرانه‬
‫حلل خدا را حرام‪ ،‬و حرام خییدا را حلل م ‌‬
‫يبرنیید و‬
‫ينمايند‪ ،‬و ديگران هم از ايشان فرمان م ‌‬
‫قانونگذاري م ‌‬
‫يداننیید و كوركییورانه بییه دنبالشییان روان‬
‫سخنان آنییان را ديیین م ‌‬
‫يگردند‪ .‬ترسايان افزون بر آن( مسيح پسر مريییم را نيییز خییدا‬
‫م ‌‬
‫يشمارند‪) .‬در صورتي كه در همه كتابهاي آسماني و از سوي‬
‫م ‌‬
‫همه پيغمبران الهي( بديشان جز ايیین دسییتور داده نشییده اسییت‬
‫كه‪ :‬تنها خداي يگانه را بپرستند و بس‪ .‬جز خدا معبودي نيست و‬
‫كورزي و ﭼيزهائي است كه ايشان آنهییا را‬
‫او پاك و منّزه از شر ‌‬
‫يدهند‪.« .‬‬
‫انباز قرار م ‌‬
‫‪ -2‬ارتباط شريعت با توحيد ربوبيت‬

‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉﮊ ژ ﮌﮍ ﮎ کک ک ﮒ گگ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ‬
‫ﮛ ﮜﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﭼ العراف‪ » ٥٤ :‬پروردگار شما خداوندي است‬
‫كه آسمانها و زمين را در شییش دوره بيافريیید‪ ،‬سییپس بییر تخییت‬
‫)مركز فرماندهي جهییان( ﭼيییره شیید )و بییه اداره جهییان هسییتي‬
‫يپوشییاند و شییب‬
‫پرداخییت(‪ .‬بییا )پییرده تاريییك( شییب‪ ،‬روز را م ‌‬
‫شتابان به دنبال روز روان است‪ .‬خورشيد و مییاه و سییتارگان را‬
‫خر فرمییان او هسییتند‪ .‬آگییاه باشییيد‬
‫بيافريده است و جملگي مس ّ‬
‫يدهد‪ .‬بزرگوار و جاويدان‬
‫يآفريند و تنها او فرمان م ‌‬
‫كه تنها او م ‌‬
‫و داراي خيرات فراوان‪ ،‬خداوندي اسییت كییه پروردگییار جهانيییان‬
‫است‪.« .‬‬
‫‪ -3‬ارتباط شريعت با توحيد اسماء و صفات‬

‫خداي سبحان ميفرمايد‪ :‬ﭽک ک ﮒ گگ گ ﮖ ﮗﮘ ﮙﮚ ﮛ ﮜ ﮝﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢﮣﮤ ﮥ‬
‫ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﭼ النعام‪) »١١٤ :‬اي پيغمبر! بديشان بگو‪ :‬اين داوري خییدا‬
‫درباره حق و حقيقت است( آيا جز خییدا را )ميییان خییود و شییما(‬
‫م ؟ و حال آن كه او است كه كتاب )آسماني قرآن( را‬
‫قاضي كن ‌‬
‫براي شما نازل كییرده اسییت و )حلل و حییرام و حییق و باطییل و‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪213‬‬

‫هدايت و ضللت‪ ،‬در آن( تفصيل و توضيح شییده اسییت‪ .‬كسییاني‬
‫هايم‬
‫كییه كتییاب )هییاي آسییماني را پيشییتر( بییراي آنییان فرسییتاد ‌‬
‫يداننیید كییه ايیین )قییرآن( حقيقییه از سییوي خییدا آمییده اسییت و‬
‫م ‌‬
‫مشتمل بر حق است )ﭼرا كه كتابهاي آسییماني خودشییان بییدان‬
‫قكننده آن اسیییت(‪ .‬پیییس تیییو از‬
‫بشیییارت داده اسیییت و تصیییدي ‌‬
‫قییانّيت قییرآن‬
‫ترديدكننییدگان مبییاش )و پيییروان تییو نيییز دربییاره ح ّ‬
‫كمترين ترديدي به خود راه ندهند(‪.«.‬‬
‫همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮧﮨﮩﮪ ﮫﮬ ﮭﮮﮯ ﮰﮱ ﯓﯔﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜﯝ ﯞﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣﯤﯥ ﯦ ﯧ‬
‫ﯨﯩﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝ ﰝ ﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝ ﯼی ی یﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰈﭼ الممتحنة‪١٠ :‬‬
‫» اي مؤمنان! هنگامي كه زنان مؤمن به سییوي شییما مهییاجرت‬
‫هتر اسییت‬
‫كردند‪ ،‬ايشان را بيازمائيد ‪ -‬خداوند از ايمان آنییان آگییا ‌‬
‫)تییا شییما( ‪ -‬هرگییاه ايشییان را مییؤمن يافتيیید‪ ،‬آنییان را بییه سییوي‬
‫كافران برنگردانيد‪ .‬اين زنان براي آن مردان‪ ،‬و آن مردان بییراي‬
‫اين زنان حلل نيستند‪ .‬آنﭽه را كه همسییران ايشییان )بییه عنییوان‬
‫هانیید‪ ،‬بییدانان مسییترد داريیید‪ .‬گنییاهي بییر شییما‬
‫مهريه( خییرج كرد ‌‬
‫نخواهد بود اگر ﭼنين زناني را به ازدواج خییود درآوريیید و مهريییه‬
‫ايشان را بپردازيد‪ .‬با زنان كافر )غير اهل كتاب( ازدواج نكنيیید و‬
‫ر‬
‫همسران كافر را در همسري خود نگاه نداريد )ﭼرا كییه بییا كف ی ِ‬
‫يخییورد‪ .‬اگییر هییم‬
‫شییوهر يییا همسییر‪ ،‬رابطییه زوجيییت بییه هییم م ‌‬
‫همسران شما كافر شدند و به ديییار كفییر گريختنیید‪ ،‬از كییافران(‬
‫هايد درخواسییت كنيیید و‬
‫ﭼيزي را كه )به عنوان مهريه( خرج كرد ‌‬
‫هانیید‬
‫مردان كافر نيز ﭼيزي را كه )بییه عنییوان مهريییه( خییرج كرد ‌‬
‫درخواست كنند‪ .‬اينها حكم خدا است‪ ،‬و خدا است كه در ميانتان‬
‫يكند‪ ،‬و او آگاه كار بجا است‪.« .‬‬
‫فرمانروائي و داوري م ‌‬
‫در جاي ديگري فرموده است‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﯼ ی ی ی‬
‫يدانند كه ما‬
‫ﭼ الرعد‪ » ٤١ :‬مگر )اين كافران مغرور و لجوج( نم ‌‬
‫م ؟ )از سییرزمين‬
‫يكییاهي ‌‬
‫يآئيییم )و( از اطییراف آن م ‌‬
‫به زميیین م ‌‬
‫يافزائيم‪ ،‬و اقوام و تمییدنها‬
‫يكاهيم و بر سرزمين آنان م ‌‬
‫اينان م ‌‬
‫يكنيییم و اقییوام و تمییدنها و حكومتهییاي‬
‫و حكومتهائي را نییابود م ‌‬
‫يسیازيم‪ .‬آيیا ايین قیانون هميشیگي و‬
‫ديگري را جايگزين آنهیا م ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪214‬‬

‫ههییاي بشییري‪ ،‬بییراي‬
‫ساري و جییاري در همییه سییرزمينها و جامع ‌‬
‫يرانیید و‬
‫ت ؟(‪ .‬خداونیید فرمییان م ‌‬
‫بيدار شدن مردمان كافي نيس ‌‬
‫ً‬
‫فرمانش هيچ گونه رادع و مانعي ندارد‪) .‬اصل ﭼه كسي يییا ﭼییه‬
‫ﭼيزي ياراي جلوگيري از اجرا فرمییان او را دارد ؟ !( و )از آنجییا‬
‫كه خدا آگاه از هر ﭼيزي و گواهان آماده و دلئل مهّيا اسییت( او‬
‫عالحسییاب اسییت )و در روز قيییامت نيییازي بییه طییول زمییان‬
‫سري ‌‬
‫جهت رسيدگي به حساب مردمان نيست(‪.« .‬‬
‫نيز ميفرمايد‪ :‬ﭽﮟﮠﮡﮢﮣﮤﮥﮦﮧﮨﮩﮪ ﮫﮬﮭﮮ ﮯﮰﮱﯓﯔﯕﯖﯗﯘ ﯙﯚﭼ النعام‪٥٧ :‬‬
‫» بگو‪ :‬من بر شريعت واضحي هسییتم كییه از سییوي پروردگییارم‬
‫يكنيیید )كییه در‬
‫نییازل شییده اسییت و شییما قییرآن را تكییذيب م ‌‬
‫برگيرنده شريعت غّرا و آشكارا است‪ .‬بدانيیید عییذاب و كيفییري(‬
‫يورزيد در قدرت من نيسییت‪.‬‬
‫كه در )نزول و وقوع( آن شتاب م ‌‬
‫يرود )و‬
‫فرمان جز در دست خدا نيسییت‪ .‬خییدا بییه دنبییال حییق م ‌‬
‫يشود‪ .‬لذا اگییر خواسییت عییذاب‬
‫كارهايش برابر حكمت انجام م ‌‬
‫يشود( و او بهترين‬
‫يگردد و اگر نخواست عذاب واقع نم ‌‬
‫واقع م ‌‬
‫)قاضي ميان من و شما و( جدا كننده )حق از باطل( است‪.« .‬‬

‫همانا از جمله اسماء پروردگارمان كه خودش را به بنییدگانش‬
‫با آن شناسانده و در كتابش و بر زبان فرستادگان و پيییامبرانش‬
‫آورده‪ ،‬اسم»حكيم« ميباشد‪ .‬ايیین اسییم ‪ 94‬بییار در قییرآن كريییم‬
‫آمده است‪ .‬از جمله در اين آيات آمده است‪ :‬ﭽ ژ ﮌ ﭼ البقرة‪٣٢ :‬‬
‫‪،‬ﭽﮃ ﮄﭼ البقرة‪،١٢٩ :‬ﭽﰈﰉﭼ النعام‪ ١٨ :‬ﭽگﮖﭼ النساء‪.١٣٠ :‬‬
‫‪،‬‬

‫همﭽنين خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﭼ‬
‫النعام‪) »١١٤ :‬اي پيغمبر! بديشان بگو‪ :‬ايیین داوري خییدا دربییاره‬
‫حق و حقيقت است( آيا جز خدا را )ميییان خییود و شییما( قاضییي‬
‫م ؟ و حال آن كه او است كه كتاب )آسماني قییرآن( را بییراي‬
‫كن ‌‬
‫شما نازل كرده است و )حلل و حرام و حق و باطل و هدايت و‬
‫ضللت‪ ،‬در آن( تفصيل و توضيح شده است‪ « .‬اين دليلي اسییت‬
‫بر اينكه»حكم« نيز اسم خداوند است‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪215‬‬

‫در معناي آن‪»،‬حاكم«ميباشد‪ .‬در پنج جاي قرآن‪ ،‬اين اسییم بییا‬
‫صيغهي حمع آمده است؛ از جمله‪ :‬ﭽ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ العراف‪» ٨٧ :‬و او‬
‫ن داوران است ‪،«.‬ﭽ ﰉ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ هود‪ »٤٥ :‬و تو داورتريیین‬
‫بهتري ِ‬
‫يدانییییي‪.‬‬
‫داوران و دادگرتريیییین دادگرانییییي )و درددل مییییرا م ‌‬
‫پروردگارا! لطفي و مرحمتي( ‪ «.‬و ﭽ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭼ التين‪ » ٨ :‬مگر‬
‫خداونیییید فرمییییانرواترين فرمانروايییییان )و داورتريیییین داوران(‬
‫يباشد؟ «‪.‬‬
‫نم ‌‬
‫حكيم كسي است كه اشياء را محكم و متقیین ميگردانیید و آن‬
‫را در جاي خییود قییرار ميدهیید؛ همییان طییور كییه خداونیید سییبحان‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽﰉﰝﰝ ﰝﰝ ﰎﭼ النمل‪»٨٨ :‬ساختار خدائي است كه همه‬
‫ﭼيییز را محكییم و اسییتوار )و مرّتییب و من ّ‬
‫ظییم( آفريییده اسییت‪.‬‬
‫)خداونییدي كییه حسییاب و نظییام در برنییامه آفرينییش او اسییت(‬
‫يدهيد بس آگاه است )و‬
‫مسّلما ً وي از كارهائي كه شما انجام م ‌‬
‫يگذارد( ‪.«.‬‬
‫يجزا و سزا نم ‌‬
‫كردار نيك و بدتان را ب ‌‬
‫پس»حكيم« كسي است كییه ﭼيییزي را بنییا بییه تقییدير خییود در‬
‫جاي خودش قرار ميدهد؛ از جمله معییاني حكمییت‪ ،‬حكمییت خییدا‬
‫در آفريییدههايش اسییت‪ ،‬و از جملییه آن ﭼيزهییايي اسییت كییه در‬
‫جسم و عقل و روح انسان ميبيني‪ .‬از جمله حكمت خداوند ايیین‬
‫است كه انسان در بهترين شكل آفريده است؛ همﭽنان كه مییي‬
‫فرمايد‪ :‬ﭽ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭼ التين‪ » ٤ :‬ما انسان را )از نظر جسم و‬
‫هايم‪ «.‬اگییر بییه‬
‫روح( در بهییترين شییكل و زيبییاترين سییيما آفريیید ‌‬
‫قيافه و شكل انسان بنگري يیا بیه نيروهیا و تیوان انسیان يیا بیه‬
‫‪1‬‬
‫عقل و روان انسان نگاه كني‪ ،‬حكمت بالغ عظيم را ميبيني‪.‬‬
‫از جمله معاني حكمت خداوند متعال‪ ،‬شییريعتي اسییت كییه در‬
‫كتاب خود بر زبان پيامبرش نازل كرده اسییت‪ .‬بییه هميیین خییاطر‬
‫خداونیید بلنیید مرتبییه قییرآن را بییه حكيییم بییودن توصییيف ميكنیید؛‬
‫همﭽنان كه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﭼ آل عمییران‪ »٥٨ :‬بییر تییو‬
‫يخوانيم از آيات )خدا در قرآن است( و از قییرآن مشییتمل بییر‬
‫م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مع الله‪،‬ص ‪.184‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪216‬‬

‫علم نافع است‪ « .‬در جاي ديگري مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﭮ ﭯ ﭰ ﭼ يس‪٢ :‬‬
‫» سوگند به قرآن حكيم! « پس تشريعات خداونیید در مقاصیید و‬
‫اسرار و سرانجامشان حكمت است‪.‬‬

‫تشريع اش حكمت‪ ،‬آفرينییش و تقییديرش حكمییت اسییت‪ ،‬هییر‬
‫ﭼند برخي از عقلها از فهم ابعاد حكمت خدا ناتوان باشند؛ ﭼون‬
‫برخي از رويدادها و شريعت ها وجود دارنیید كییه محییدوده و بییرد‬
‫آن مشییخص نميشییوند مگییر پییس از نسییلها و عصییرها‪ ،‬و علییم‬
‫بشري پيوسته ﭼيزي را پس از ﭼيز ديگر كشف ميكند و درسییت‬
‫نيست كه جهل يا عدم درك در وقتي يا مكاني يا به نسییبت فییرد‬
‫يا جماعت‪ ،‬سبب قاتع نشدن بییه آنﭽییه كییه از جییانب خییدا آمییده‪،‬‬
‫باشد؛ ﭼون خدا حاكمترين حاكمان و عالمترين عالمان و بهترين‬
‫روزي رسانان و بهترين آفريننییدگان ميباشیید‪ .‬پییس حكيییم كسییي‬
‫است كه در تدبير و برنامهاش‪ ،‬خلل و لغزش و انحرافییي داخییل‬
‫نميشود و كردار و گفتارش در جاهاي خود بر اسییاس حكمییت و‬
‫عدل و درستي و محكمي واقع ميشوند‪ .‬پس جز محكمي كییاري‬
‫‪1‬‬
‫انجام نميدهد و جز راستي سخن نميگويد‪.‬‬
‫در قییرآن حكيییم‪ ،‬سییخن هییاي راسییت و متناسییب و احكییام‬
‫صحيحي هستند كه حيات انسان و حل مشكلتشان كییه امییروزه‬
‫با آنها مواجه هستند بیر اسیاس آنهیا صیورت ميپیذيرد؛ خیواه در‬
‫حوزهي فكییر يییا اقتصییاد يییا سياسییت يییا جییامعه باشیید‪ .‬پايههییاي‬
‫عمومي كه مردم به سوي آنها هدايت ميشوند‪ ،‬قرار داده شییده‬
‫است‪ 2،‬و بدون شك اصول كلي هییدايت در قییرآن كريییم موجییود‬
‫ميباشد؛ ﭼون قرآن دربردارندهي اصول عامي اسییت كییه حيییات‬
‫انسان به وسيلهي انها درست ميشود‪ .‬به هميیین خییاطر خداونیید‬
‫عزوجل ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭼ‬
‫الجمعة‪ »٢ :‬خدا كسي است كه از ميییان بيسییوادان پيغمییبري را‬
‫برانگيخته است و به سويشان گسيل داشته است‪ ،‬تا آيییات خییدا‬
‫را براي ايشان بخواند‪ ،‬و آنان را پاك بگرداند‪ .‬او بديشییان كتییاب‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪،‬ص ‪.186‬‬‫‪-‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪217‬‬

‫يآموزد‪ .‬آنییان پيییش از آن تاريییخ‬
‫)قرآن( و شريعت )يزدان( را م ‌‬
‫واقعا ً در گمراهي آشكاري بودند‪.« .‬‬
‫اين دليلي است بر اينكه حكمت به معنییاي سیینت ميباشیید‪ .‬از‬
‫جمله حكمت خداوند اين است كه پيییامبراني كییه از ميییان بشییر‬
‫انتخاب كرده‪ ،‬براي هییدايت بشییر فرسییتاده اسییت‪ ،‬همﭽنییان كیه‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﭼ التوبة‪ » ١٢٨ :‬بيگمان‬
‫مد نام(‪ ،‬از خود شییما )انسییانها( بییه سییويتان آمییده‬
‫پيغمبري )مح ّ‬
‫است‪ .‬هرگونه درد و رنج و بل و مصيبتي كه به شییما برسیید‪ ،‬بییر‬
‫يورزد و اصییرار بییه‬
‫يآيد‪ .‬بییه شییما عشییق م ‌‬
‫او سخت و گران م ‌‬
‫هیدايت شیما دارد‪ ،‬و نسیبت بیه مؤمنیان داراي محّبیت و لطیف‬
‫فراوان و بسيار مهربان است‪.« .‬‬
‫پس خداوند سییبحان برتريیین انسییان را از ميییان فرسییتادگان‪،‬‬
‫كساني كه در علییوم و عقییول و فهمهییا و دركهییا و نيروهايشییان‪،‬‬
‫كمال بشري را دارند‪ ،‬انتخاب كییرده تییا از ايیین طريییق رسییاندن‬
‫پيام الهي تحقق يابد و حجییت بییر مییردم اقییامه شییود‪ .‬بییه هميین‬
‫خاطر پيامبر ‪ r‬منزلت عظيمییي دارد كییه هییر كسییي سییيرتش را‬
‫بخواند‪ ،‬آن را ميداند‪ .‬خداوند متعال با برانگيختیین ايیین پيییامبر ‪r‬‬
‫بر مردم منت نهاده ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯣﯤ ﯥ ﯦ ﯧﯨ ﯩﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝ‬
‫ﰝ ﰝ ﯼ ﭼ آل عمران‪ » ١٦٤ :‬يقينا ً خداوند بر مؤمنان )صدر اسلم(‬
‫ضل كییرد بییدان گییاه كییه در ميانشییان پيغمییبري از‬
‫مّنت نهاد و تف ّ‬
‫جنس خودشان برانگيخت‪) .‬پيغمبري كه( بیر آنیان آيیات )كتیاب‬
‫يخواند‪ ،‬و ايشان را‬
‫خواندني قرآن و كتاب ديدني جهان( او را م ‌‬
‫يداشییت و بديشییان‬
‫)از عقائد نادرست و اخلق زشت( پاكيزه م ‌‬
‫كتاب )قرآن و به تبیع آن خوانیدن و نوشیتن( و فرزانگیي )يعنیي‬
‫يآمییوخت‪ ،‬و آنییان پيییش از آن‬
‫اسرار سّنت و احكام شريعت( م ‌‬
‫هور( بودند‪.« .‬‬
‫در گمراهي آشكاري )غوط ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪218‬‬

‫از جملییه حكمییت خییداي عزوجییل ايیین اسییت كییه پيییامبران‬
‫برانگيخته و كتاب ها را به عنوان هدايت مردم و اقییامهي حجییت‬
‫‪1‬‬
‫نازل كرده است‪.‬‬
‫از جمله معاني حكمت خداونیید ايیین اسییت كییه حكمییت را بییه‬
‫برخي از بندگان الهام مينمايد؛ همانطور كه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧﯨ ﯩ ﰝ ﰝ‬
‫ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ البقرة‪ » ٢٦٩ :‬فرزانگي را به هركس كه‬
‫يدهد‪ ،‬و به هركس كه فرزانگییي داده‬
‫بخواهد )و شايسته بيند( م ‌‬
‫شییود‪ ،‬بيگمییان خيییر فراوانییي بییدو داده شییده اسییت‪ ،‬و جییز‬
‫يكننیید و( متییذ ّ‬
‫يگردنیید‪.‬‬
‫كر نم ‌‬
‫خردمندان )اين حقییائق را درك نم ‌‬
‫«پس خداوند متعال حكمت را به برخي از بندگانش ميدهد‪ ،‬پس‬
‫آنییان ميداننیید كییه ﭼگییونه مشییكلت را حییل نماينیید و ﭼگییونه از‬
‫سختيها و ناگواريها بيرون آيند و ﭼگونه با موانع سخت و دشییوار‬
‫رفتار كنند و ﭼگییونه ﭼيزهییا را در جییاي خییود قییرار دهنیید‪ .‬دنيییاي‬
‫اسلم به شدت نيازمند مجلییس حكيمییاني اسییت كییه تجربههییاي‬
‫آنان را استوار گردانيده است تا اينكه امت اسلمي از خبرگي و‬
‫معرفییت و تجاربشییان اسییتفاده كننیید و مسییلمانان كییار بییدون‬
‫بصيرت را انجام ندهند و قرباني بحران ها و سییختيها نشییوند در‬
‫‪2‬‬
‫حالي كه خودشان احساس نكنند‪.‬‬
‫ح َ‬
‫كم« كسي است كه حكم و تسلط و قدرت دارد‪ .‬پییس‬
‫اما» َ‬
‫ﭼيزي بدون اجازهي او روي نمي دهد و او تدبير كننده و تصرف‬
‫ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﭼ الرحمن‪ » ٢٩ :‬او پيوسته‬
‫كننده است‪ :‬ﭽ ﮖ‬
‫تاندركار كاري است‪« .‬‬
‫دس ‌‬
‫ح َ‬
‫كم« نيز كسي است كه حق تشريع و قانونگییذاري و حلل‬
‫» َ‬
‫كردن و حرام كردن را دارد‪ .‬پس حكییم همییان ﭼيییزي اسییت كییه‬
‫تشريع نموده و دين آن ﭼيزي است كه امر و نهي نموده اسییت‪.‬‬
‫كسي يا ﭼيزي نميتواند حكمیش را بیه عقیب انیدازد و كسیي يیا‬
‫ﭼيزي نمي تواند قضايش را رد نمايد‪ .‬پس»قییدر« و»شییرع« در‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪،‬ص ‪.187‬‬‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪219‬‬

‫اين آيه جمیع شیدهاند‪ :‬ﭽ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﭼی العییراف‪»٥٤ :‬بزرگیوار و‬
‫جاويدان و داراي خيرات فراوان ‪.«،‬‬
‫وقتي ميفرمايد‪»:‬أحكم الحضضاكمين« و»خيضضر الحضضاكمين«‪،‬‬
‫اين تأكيدي براي عدالت و رحمییت و قییرار دادن ﭼيزهییا در جییاي‬
‫خودشان ميباشد‪ .‬پییس در تقیدير خیدا‪ ،‬هيیچ ظلییم و بیي نظمیي‬
‫نيست و در شرع او‪ ،‬هيﭽگونه تبعيضي نيست بلكه شريعت خدا‪،‬‬
‫مییايه ي حفییظ حقییوق ميباشیید‪ .‬حییاكم و محكییوم‪ ،‬مییرد و زن‪،‬‬
‫نيكوكییار و بییدكار‪ ،‬مسییلمان و كییافر‪ ،‬قییوي و ضییعيف همگییي از‬
‫حقوق خود برخوردارند‪ .‬و در همهي احوال ﭼه در زمییان جنییگ و‬
‫ﭼه در زمان صلح و بر همه افراد بیدون اسییتثنا‪ ،‬حقیوق میادي و‬
‫معنوي انسانها را حفییظ كییرده اسییت‪ .‬بییه هميیین خییاطر بییر هییر‬
‫مسلماني واجب است كه كتاب خدا و سنت پيامبر ‪ r‬را در تمییام‬
‫امییورات ريییز و درشییتش و در حییوزهي فییردي و اجتمییاعي و‬
‫خانوادگي و امور خاص و عام و در حوزه ي سياست و اقتصاد و‬
‫‪1‬‬
‫جامعه و تبليغات و در هر ﭼيزي‪ ،‬حاكم گرداند‪.‬‬
‫‪ -4‬ارتباط شريعت با ايمان‬

‫خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﯼ یییﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰈﰉ ﰝﰝ‬
‫هايد! از خدا‬
‫ﰝﰝﰎﰝﰝﰝﰒﰝ ﭼ النساء‪ »٥٩ :‬اي كساني كه ايمان آورد ‌‬
‫سییك‬
‫مد مصییطفي بییا تم ّ‬
‫)با پيروي از قرآن( و از پيغمبر )خدا مح ّ‬
‫به سّنت او( اطاعت كنيد‪ ،‬و از كارداران و فرمانییدهان مسییلمان‬
‫قگرا بوده و مجري‬
‫خود فرمانبرداري نمائيد )مادام كه دادگر و ح ّ‬
‫احكام شريعت اسلم باشند( و اگر در ﭼيزي اختلف داشییتيد )و‬
‫در امري از امور كشمكش پيدا كرديد( آن را به خدا )بییا عرضییه‬
‫به قرآن( و پيغمبر او )با رجوع به سّنت نبوي( برگردانيیید )تییا در‬
‫پرتو قییرآن و سیّنت‪ ،‬حكیم آن را بدانيید‪ .‬ﭼیرا كییه خییدا قییرآن را‬
‫نازل‪ ،‬و پيغمبر آن را بيان و روشن داشته است‪ .‬بايد ﭼنين عمل‬
‫كنيد( اگر به خدا و روز رسییتاخيز ايمییان داريیید‪ .‬ايیین كییار )يعنییي‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪،‬ص ‪.188‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪220‬‬

‫متر است‪.‬‬
‫رجوع به قرآن و سّنت( براي شما بهتر و خوش فرجا ‌‬
‫«‪.‬‬
‫در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ‬
‫جب‬
‫ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭼ النساء‪) » ٦٠ :‬اي پيغمبر !( آيا تع ّ‬
‫يگويند كه آنان بدانﭽه بر تو نازل شییده‬
‫يكني از كساني كه م ‌‬
‫نم ‌‬
‫و بدانﭽه پيش از تو نازل شده ايمان دارند )ولي با وجود تصديق‬
‫يخواهند داوري را به پيش‬
‫كتابهاي آسماني‪ ،‬به هنگام اختلف( م ‌‬
‫طاغوت ببرند )و حكم او را بییه جییاي حكییم خییدا بپذيرنیید ؟ !(‪ .‬و‬
‫حال آن كه بديشان فرمان داده شده است كییه )بییه خییدا ايمییان‬
‫يخواهیید‬
‫داشته و( به طاغوت ايمان نداشته باشند‪ .‬و اهريمیین م ‌‬
‫كه ايشان را بسي گمراه )و از راه حق و حقيقت بدر( كند‪.« .‬‬

‫همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯥ ﯦ ﯧﯨ ﯩ ﰝﰝ ﰝﰝﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﭼ النور‪»٥١ :‬‬
‫مؤمنان هنگامي كه به سوي خدا و پيغمبرش فرا خوانییده شییوند‬
‫يگوينیید‪:‬‬
‫تا ميان آنان داوري كند‪ ،‬سخنشان تنها اين اسییت كییه م ‌‬
‫شنيديم و اطاعت كرديم! و رستگاران واقعي ايشانند‪.« .‬‬
‫‪ -5‬ارتباط شريعت با اسلم‬

‫اساس اسلم‪ ،‬تسليم و فرمانبرداري بییراي خییدا بییه وسییيلهي‬
‫‪1‬‬
‫طاعت و خالص شدن و پاك شدن از شرك ميباشد‪.‬‬
‫خداوند بلند مرتبه مي فرمايد‪ :‬ﭽ ک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜﮝ ﮞ‬
‫ﮟﮠ ﮡ ﮢ ﭼ النساء‪ »١٢٥ :‬آئين ﭼه كسي بهتر از آئين كسي است كه‬
‫خالصانه خود را تسليم خدا كند‪ ،‬در حالي كه نيكوكییار باشیید و از‬
‫قجییو بییود )و‬
‫آئين راستين ابراهيییم پيییروي كنیید كییه مخلییص و ح ‌ّ‬
‫وحییدت دينییي مسییلمانان و يهوديییان و مسییيحيان در او بییه هییم‬
‫يرسد( و خداوند ابراهيم را به دوستي گرفته است )و با خليل‬
‫م ‌‬
‫ناميدن او افتخارش بخشيده است(‪.«.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬الحكم بغير ما أنزل الله‪ ،‬اثر دكتر عبدالرحمن المحمود‪ ،‬صفحات ‪.27-22‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪221‬‬

‫در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭼ آل‬
‫عمران‪ »٨٥ :‬و كسي كه غير از )آئين و شییريعت( اسییلم‪ ،‬آئينییي‬
‫يشیییود‪ ،‬و او در آخیییرت از زمیییره‬
‫برگزينییید‪ ،‬از او پیییذيرفته نم ‌‬
‫زيانكاران خواهد بود‪.«.‬‬

‫همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭼ النحل‪) » ٨٩ :‬و از تو‬
‫دربییاره عملكییرد مسییلمانان بییه قییرآن و دوري گزيدنشییان از آن‬
‫يپرسيم‪ .‬قرآني كه برنامه كامییل و جییامعي در بییر دارد( و مییا‬
‫م ‌‬
‫هﭼيییز‬
‫هايییم كییه بيییانگر هم ‌‬
‫اين كتاب )آسماني( را بر تو نازل كرد ‌‬
‫)امور دين مورد نياز مییردم( و وسییيله هییدايت و مییايه رحمییت و‬
‫هرسان مسلمانان )به نعمت جاويدان يزدان( است‪« .‬‬
‫مژد ‌‬
‫‪ -6‬ارتباط شريعت با شهادتين‬

‫‪ -1‬درباره ی شییهادت ل إلییه إل ّ اللییه در مبحییث ادلهي توحيیید‬
‫عبادت‪ ،‬مواردي آورده شد كه آن را روشن و توضییيح ميگردانیید‪.‬‬
‫اما راجیع بیه شیهادت أن محمیدا ً رسیول اللییه‪ ،‬آيیات زيیر آمیده‬
‫است‪:‬‬
‫ما‪ ،‬نه! به‬
‫ﭽ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ النساء‪ » ٦٥ :‬ا ّ‬‫يآينیید تییا تییو را در‬
‫پروردگارت سوگند كه آنان مییؤمن بشییمار نم ‌‬
‫اختلفات و درگيريهاي خود به داوري نطلبند و سییپس مللییي در‬
‫دل خود از داوري تو نداشته و كامل ً تسليم )قضاوت تو( باشییند‪.‬‬
‫«‬
‫ﭽ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﭼ الحشر‪ » ٧ :‬ﭼيزهائي را كه پيغمبر براي شما )از‬‫احكام الهي( آورده است اجراء كنيد‪ ،‬و از ﭼيزهائي كییه شییما را‬
‫از آن بازداشته است‪ ،‬دست بكشيد ‪«.‬‬
‫ ﭽ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﭼ آل عمران‪:‬‬‫يداريد‪ ،‬از من پيروي كنيد تا‬
‫‪ »٣٢ - ٣١‬بگو‪ :‬اگر خدا را دوست م ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪222‬‬

‫خییدا شییما را دوسییت بییدارد و گناهانتییان را ببخشییايد‪ ،‬و خداونیید‬
‫آمرزنییده مهربییان اسییت‪ .‬بگییو‪ :‬از خییدا و از پيغمییبر اطییاعت و‬
‫فرمانبرداري كنيد‪ ،‬و اگر سرپيﭽي كنند )ايشان به خدا و پيغمییبر‬
‫يدارد‪« .‬‬
‫ايمان ندارند و كافرند و( خداوند كافران را دوست نم ‌‬
‫‪ -7‬اطاعت غير خدا و روي گرداندن از خدا‪ ،‬كفر و شرك‬
‫است‬

‫خداوند متعال مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ الكهف‪» ٢٦ :‬و در‬
‫يگرداند ‪.«.‬‬
‫فرماندهي و قضاوت خود كسي را انباز نم ‌‬
‫در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮒ گ گ گ ﮖ ﭼ النعام‪» ١٢١ :‬اگر از‬
‫آنان اطاعت كنيد بيگمییان شییما )مثییل ايشییان( مشییرك خواهيیید‬
‫بود ‪.«.‬‬
‫همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ی ی ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰈ ﰉ ﭼ المائدة‪» ٥٠ :‬آيا )آن‬
‫فاسقان از پذيرش حكم تو بر طبق آنﭽه خدا نازل كییرده اسییت‬
‫يكننیید و( جويییاي حكییم جییاهلّيت )ناشییي از هییوي و‬
‫سییرپيﭽي م ‌‬
‫هوس( هستند ؟ آيا ﭼیه كسیي بیراي افییراد معتقیید بهییتر از خیدا‬
‫يكند؟«‬
‫حكم م ‌‬
‫اين ادله‪ ،‬فقط نمونههايي هستند و گر نه ادلهي وارده در ايیین‬
‫زمينه خيلي زيادند كه ميزان ارتباط و حاكم گردانيدن شريعت با‬
‫ايمان به خداي عزوجل را بيان ميكنند‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪223‬‬

‫هشتم‪ -‬آثار نيك حكم به آنچه خدا نازل كرده است‬
‫‪ -1‬جانشين كردن در زمين و قدرت دادن جهت برپايي‬
‫حكومت اسلمي‬

‫هرگاه بندگان‪ ،‬دين خییداي متعییال را برپییاي دارنیید و دادرسییي‬
‫هاي خود را در نهان و آشكار براي خدا خالص گرداننیید‪ ،‬خداونیید‬
‫سبحان آنان را قدرت و توان ميدهیید تییا اينكییه آنییان را در زميیین‬
‫جانشين گرداند همانطور كه پيشينيان آنان را در زمين جانشییين‬
‫كرده و به آنان قدرت و توان داده است‪ .‬ايیین يییك سیینت مقییرر‬
‫الهي است كه در داستانهاي مختلفي در كتاب خدا مي بينيم‪.‬‬
‫الف‪ -‬اين يوسف عليه السلم اسییت كییه اهليییت آن را يییافت‬
‫كییه خداونیید او را در زميیین جانشییين گردانیید و بییه او قییدرت و‬
‫حكومت بدهد‪ ،‬پس از آنكییه خداونیید او را مییورد ابتل و آزمییايش‬
‫قرار داد و او به خوبي در آزمايش الهییي‪ ،‬موفییق شیید و روشیین‬
‫شد كه او از نيكوكاران است؛ خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽﭾ ﭿﮀﮁﮂﮃ‬
‫ﮄ ﮅ ﮆﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﭼ يوسف‪) » ٥٦ :‬شاه پيشنهاد يوسف را‬
‫پذيرفت و او وزير اقتصاد و دارائي شد( و بدين منوال يوسف را‬
‫در سرزمين )مصر بال برديییم و جییاه و جلل و( نعمییت و قییدرت‬
‫يگزيیید )و هرگییونه‬
‫يخواست منزل م ‌‬
‫داديم‪ .‬در آنجا هركجا كه م ‌‬
‫يكرد‪ .‬آري !( ما نعمت خییود را‬
‫يخواست دخل و تصّرف م ‌‬
‫كه م ‌‬
‫يبخشییيم و پییاداش‬
‫به هركس كه بخواهيم )و شايسته بییدانيم( م ‌‬
‫يگردانيم‪«.‬‬
‫نيكوكاران را ضائع نم ‌‬
‫ب‪ -‬موسي عليه السلم‪ ،‬حريص بود كییه ايیین سیینت مقییرر را‬
‫براي قومش آشكار گرداند وقتي آنان از زور فرعییون و قییومش‬
‫ترسيدند‪ .‬پس به آنان ميگويد‪ :‬ﭽ ﮫ ﮬ ﮭﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﭼ‬
‫العراف‪»١٢٨ :‬از خدا ياري جوئيد و شكيبائي كنيید )و بدانيید كیه‬
‫فرعون بنده ناتواني بيش نيست و فرمانرواي مطلق خدا اسییت‬
‫يكنیید‬
‫و( بيگمان خدا زمين را به كساني از بندگان خود واگذار م ‌‬
‫كه خود بخواهد‪ ،‬و سرانجام )نيك و پسنديده در گير و دار جهان(‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪224‬‬

‫از آن پرهيزگاران است )آن كساني كه مراعات سیینن و اسییباب‬
‫يدارند‪ .‬از قبيل اّتحاد و اّتفاق و اعتصام به حق و اقامت عدل‬
‫م ‌‬
‫و صبر در برابر شدائد( ‪ .«.‬يعني سرانجام نيك به وسییيلهي ارث‬
‫زمين از آن شما خواهیید بییود بییه ايیین شییرط كییه از پرهيزكییاران‬
‫باشيد و آن هم به وسيلهي برپاي كردن شريعت و برنامهي خییدا‬
‫‪1‬‬
‫در زمين ميباشد‪.‬‬
‫وقتي قوم موسي‪ ،‬سرانجام را كند شمردند و پيییروزي را دور‬
‫دانستند‪ ،‬موسي عليه السلم سنت استخلف را به آنان گوشییزد‬
‫كرد‪ :‬ﭽ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ العراف‪» ١٢٩ :‬اميد است كه‬
‫پروردگارتیییان دشیییمنتان را هلك سیییازد و شیییما را در زميییین‬
‫يكنيد‪) .‬آيا راه صلح‬
‫جايگزين )او( گرداند تا ببيند ﭼگونه عمل م ‌‬
‫يورزيیید‪ .‬شییكر‬
‫يگيريیید‪ .‬دادگییري يییا سییتم م ‌‬
‫يا فساد در پيییش م ‌‬
‫يكنيد( ‪«.‬‬
‫يآوريد يا كفران نعمت م ‌‬
‫نعمت به جاي م ‌‬
‫سییپس خییداي عزوجییل وعییدهاي را كییه بییه آنییان داده بییود‪،‬‬
‫برايشان وفا كرد؛ همﭽنان كه ميفرمايد‪ :‬ﭽﯖﯗﯘﯙ ﯚﯛ ﯜﯝﯞﯟﯠﯡﯢﯣ ﯤ ﯥﯦﯧ‬
‫ﯨ ﯩ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ العراف‪» ١٣٧ :‬و ما همه جهات و نواحي‬
‫پرنعمت و بركت سرزمين )مصر و شام( را به قییوم مستضییعف‬
‫ياسرائيل( واگذار كرديم‪ ،‬و‬
‫)و دربند ِ زنجير ظلم و ستم‪ ،‬يعني بن ‌‬
‫ياسییرائيل‪ ،‬بییه خییاطر صییبر و‬
‫وعییده نيییك پروردگییارت بییر بن ‌‬
‫قییق يییافت‪ ،‬و آنﭽییه فرعونيییان )از‬
‫استقامتي كه نشان دادنیید‪ ،‬تح ّ‬
‫كاخهاي مجّلل( ساخته بودند‪ ،‬و آنﭽه از باغهاي داربسییت فراهییم‬
‫آورده بودند‪ ،‬درهم كوبيديم‪« .‬‬
‫پس از به ارث بردن زمين و جانشين شدن در آن‪ ،‬خداوند بییه‬
‫وسيلهي قدرت و توان دادن به آنان‪ ،‬بر آنان منت نهاد و فرمود‪:‬‬
‫ﭽ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭼ القصص‪ » ٦ - ٥ :‬ما‬
‫ضل نمائيم و ايشییان را‬
‫م ‌‬
‫يخواستيم كه به ضعيفان و ناتوانان تف ّ‬
‫پيشوايان و وارثان )حكومت و قییدرت( سییازيم‪ .‬و ايشییان را در‬
‫سرزمين )مصر( مستقّر گردانيم و سلطه و حكومتشان دهيم‪ ،‬و‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬تفسير المنار‪.(9/81)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪225‬‬

‫بر دست مستضعفان‪ ،‬به فرعون و هامان و لشكريانشان ﭼيزي‬
‫را بنمايانيم كه از آن در هراس بودند‪« .‬‬
‫ج‪ -‬خداوند متعال به مؤمنان اين امییت همییان وعییدهاي را داد‬
‫كه به مؤمنان قبل از آنان داده بود‪ ،‬ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭬﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳﭴ‬
‫ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ گ ﭼ النور‪» ٥٥ :‬‬
‫هاند و كارهییاي شايسییته‬
‫خداوند به كساني از شما كه ايمان آورد ‌‬
‫ً‬
‫يدهیید كییه آنییان را قطعییا جییايگزين‬
‫هانیید‪ ،‬وعییده م ‌‬
‫انجییام داد ‌‬
‫)پيشییينيان‪ ،‬و وارث فرمانییدهي و حكییومت ايشییان( در زميیین‬
‫خواهد كرد )تا آن را پس از ظلییم ظالمییان‪ ،‬در پرتییو عییدل و داد‬
‫خود آبادان گردانند( همیان گییونه كیه پيشییينيان )دادگیر و میؤمن‬
‫مّلتهاي گذشته( را جايگزين )طاغيان و ياغيییان سییتمگر( قبییل از‬
‫خیییود )در ادوار و اعصیییار دور و دراز تاريیییخ( كیییرده اسیییت )و‬
‫حكومت و قدرت را بدانان بخشيده است(‪ .‬همﭽنين آئين )اسلم‬
‫يپسندد‪ ،‬حتما ً )در زمين( پابرجا و‬
‫نام( ايشان را كه براي آنان م ‌‬
‫برقرار خواهد ساخت‪ ،‬و نيز خوف و هراس آنان را بییه امني ّییت و‬
‫يسازد‪) ،‬آن ﭼنان كه بییدون دغییدغه و دلهییره از‬
‫دل م ‌‬
‫آرامش مب ّ‬
‫يگردانند‪ .‬بعیید‬
‫يپرستند و ﭼيزي را انبازم نم ‌‬
‫ديگران‪ ،‬تنها( مرا م ‌‬
‫ً‬
‫از اين )وعده راستين( كساني كه كافر شوند‪ ،‬آنان كامل بيییرون‬
‫شییوندگان )از دائره ايمییان و اسییلم( بشییمارند )و متمییّردان و‬
‫يباشند(‪« .‬‬
‫دان حقيقي م ‌‬
‫مرت ّ‬
‫پس هرگاه مردم‪ ،‬ايمان را محقق نمايند و به شییريعت خییداي‬
‫رحمان گردن نهند و داوري خويش را پيش شريعت خییدا ببرنیید‪،‬‬
‫ثمره و نتيجهي اين كار و اثر ماندگار آن‪ ،‬سراغ آنان خواهد آمد‪:‬‬
‫ﭽچﭼﭽﭾ ﭿﮀ ﭼ النور‪ »٥٥ :‬همان گونه كه پيشينيان )دادگر و مؤمن‬
‫مّلتهاي گذشته( را جايگزين )طاغيان و ياغيییان سییتمگر( قبییل از‬
‫خیییود )در ادوار و اعصیییار دور و دراز تاريیییخ( كیییرده اسیییت )و‬
‫حكومت و قدرت را بدانان بخشيده است(‪ .« .‬پس اين مقدمات‬
‫و نتايج و اعمال و آثار ﭼيزي ميباشد‪ .‬پس محقق نمییودن داوري‬
‫بردن به پيش خدا‪ ،‬موجب تحقق استخلف و جانشییين شییدن در‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪226‬‬

‫زمين ميشود و محقق نمودن حكم به شريعت خدا‪ ،‬انسان را به‬
‫‪1‬‬
‫قدرت و حكومت ميرساند‪.‬‬
‫همانا وقايع تاريخ اسلم‪ ،‬اين وعییده الهییي بییه امییت مبنییي بییر‬
‫پيروزي و قدرت و توان دادن در صورت بر پاي داشتن شییريعت‬
‫و برنامهي خدا‪ ،‬را تصديق مينمايد‪ .‬پس در هيچ برههاي از زمان‬
‫نيست كه مسییلمانان در آن برهییه بییر دشمنانشییان پيییروز شییده‬
‫باشند و در امییور دنيويشییان پيشییرفت كییرده باشییند مگییر اينكییه‬
‫واقعيت آنان گواه بر قدرت و توان دادن قرآن كريم بییه آنییان از‬
‫‪2‬‬
‫نظر اعتقاد و عمل ميباشد‪.‬‬
‫‪ -2‬امنيت و استقرار‬

‫خداوند متعال براي اهل ايمان و عمل به شريعت و حكم خییدا‬
‫تضییمين كییرده كییه امنيییتي كییه آرزوي هميشگيشییان بییوده‪ ،‬در‬
‫صییورت اسییتقامت و پايییداري بییر توحيیید و دور انییداختن انییواع‬
‫شرك‪ ،‬را برايشان محقق نمايد؛ ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑﭒ ﭓﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پپ ﭚ ﭛﭜ‬
‫ﭼ النعام‪»٨٢ :‬كساني كه ايمان آورده باشند و ايمییان خییود را بیا‬
‫شرك )پرسییتش ﭼيییزي بییا خییدا( نيییاميخته باشییند‪ ،‬امیین و امییان‬
‫هيافتگییان )راه حییق و حقيقییت(‬
‫ايشان را سییزا اسییت‪ ،‬و آنییان را ‌‬
‫هستند‪« .‬‬
‫محقق نمودن هيییچ امییتي بییراي اخلص در عبییوديت و خییالص‬
‫شدن از شرك و در نییتيجه احسییاس امنيییت و اسییتقرار‪ ،‬تصییور‬
‫نميشود مگر به وسيلهي برپاي داشتن شريعت خداوند بییه طییور‬
‫كامل و بي هيچ نقصییي‪ .‬و گرنییه امتهییاي منحییرف از شییريعت و‬
‫برنامهي خدا‪ ،‬ترس و نگراني از تمییامي جییوانب آنییان را احییاطه‬
‫كرده است؛ ﭼون امنيت و امان از آنان سلب شده است‪ .‬خداي‬
‫متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭤ ﭥﭦ ﭧﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬﭭ ﭮ ﭯ ﭰﭱﭲﭳ ﭴ ﭵﭶ ﭷﭸﭹ ﭺچ ﭼﭽ ﭾ‬
‫ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک کک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﭼ العراف‪» ١٠٠ - ٩٧ :‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ الحكم و التحاكم في خطاب الوحي‪ ،‬دكتر عبدالعزيز مصطفي‪.(1/673)،‬‬‫‪ -‬هجر القرآن الكريم أنواعه و أحكامه‪ ،‬دكتر محمود الدوسري‪،‬ص ‪.627‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪227‬‬

‫آيییا مردمییان ايیین شییهرها و آباديهییا )كییه دعییوت پيغمییبران را‬
‫نپذيرفتند و به جاي ايمان بییر كفییر و معاصییي افزودنیید‪ ،‬از ايیین(‬
‫ايمن شدند كه عذاب ما شبانه به سراغ آنان رود‪ ،‬در حییالي كییه‬
‫ايشان غرق در خییواب باشییند ؟ )شییگفتا كییه از مكافییات عمییل‬
‫غافل شدند(‪ .‬يییا ايیین كییه مردمییان ايیین شییهرها و آباديهیا ايمین‬
‫شدند از اين كییه عییذاب مییا ﭼاشییتگاهان بییه سراغشییان آيیید‪ ،‬در‬
‫يارزشییي مشییغولند كییه انگییار(‬
‫حییالي كییه )بییه انجییام كارهییاي ب ‌‬
‫سییرگرم بییازي هسییتند ؟ آيییا آنییان از ﭼییاره نهییاني و مجییازات‬
‫هاند ؟ در حییالي از ﭼییاره نهییاني و‬
‫ناگهاني خدا ايمن و غافل شد ‌‬
‫تدهندگان عقییل و‬
‫مجازات ناگهاني خدا جز زيانكاران )و از دس ی ‌‬
‫يگردند‪ .‬آيا براي كساني كه زمين را‬
‫انسانّيت( ايمن و غافل نم ‌‬
‫يبرنیید )و جانشییين ديگییران‬
‫از صییاحبان قبلییي آن بییه ارث م ‌‬
‫يگردند( روشن نشده است كه اگر بخواهيم آنان را )همﭽییون‬
‫م ‌‬
‫يگردانيییم و بییر‬
‫پيشينيان( به سییبب گناهانشییان نشییانه تيییر بل م ‌‬
‫ينهيم تا ديگر )صداي حق را( نشنوند )و آهسته‬
‫دلهايشان مهر م ‌‬
‫آهسته رهسپار دوزخ شوند( ؟ «‬
‫در زماني خداوند بر مؤمنان به وسيلهي امنيت و آرامییش‪ -‬در‬
‫جايي كه احتمال ترس وجود داشت‪ -‬منت نهییاد‪ ،‬كییه فرمییانبردار‬
‫حكم خدا و پيامبر ‪ r‬بودند؛ همانطور كه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭬﭭ ﭮ ﭯ ﭰﭱ ﭲ‬
‫ﭳ ﭴ ﭵ ﭶﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﭼ الفتح‪ » ٤ :‬خدا است كه به دلهاي‬
‫مؤمنان آرامش و اطمينان خاطر داده است تا ايماني بییر ايمییان‬
‫خود بيفزايند )و يقين و باور خويش را تقويت نمايند(‪ .‬لشكرهاي‬
‫آسمان و زمين از آن خدا است‪ ،‬و خداونیید بییس آگییاه و فرزانییه‬
‫است‪« .‬‬
‫سییكينه همیان آرامییش اسیت و كسیاني كییه خداونید بییر آنییان‬
‫آرامش نازل كرد‪ ،‬صحابه رضي الله عنهم در روز حديبيه بودنیید؛‬
‫كساني كه دعوت خدا و پيامبرش را اجییابت نمودنیید و بییه حكییم‬
‫خدا و رسول خدا ‪ r‬گردن نهادند‪ 1.‬هرگاه مردم به شییريعت خییدا‬
‫عمل كنند و احكام او را پياده كنند‪ ،‬امنيت كامل در مییال و آبییرو‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪،‬ص ‪.628‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪228‬‬

‫و خونشان را تضمين كردهاند؛ ﭼون هيییچ حییدي از حییدود و هيییچ‬
‫دستوري از شريعت خدا نيست مگر اينكه به خاطر آن ضرورتي‬
‫از ضرورات پنجگانه يعني دين و جان و عقل و آبرو و مال حفظ‬
‫‪1‬‬
‫ميشود‪.‬‬
‫قییوانين وضییعي بشییر‪ ،‬امنيییت و اسییتقراري را ايجییاد نميكننیید‬
‫هرگاه بیا تشییريعات و قییوانين اسییلمي مطیابق نداشییته باشیند‪.‬‬
‫دولتهاي گذشته و حال‪ ،‬جهت امنيییت داخلییي امییوال هنگفییتي را‬
‫خرج ميكنند و مقررات زيادي را وضع مينماينیید و بییا وجییود آن‪،‬‬
‫يك دهم امنيت را كه ممكیین اسییت در صییورت اجییراي حییدي از‬
‫حدود خداي متعال‪ -‬مث ً‬
‫ل‪ -‬مانند حد سرقت‪ ،‬به دست آورند‪ ،‬براي‬
‫‪2‬‬
‫مردم فراهم نميكنند‪.‬‬
‫‪ -3‬نصر و پيروزي‬

‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭺ چ ﭼ ﭽﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک‬
‫يدهد‬
‫کﮒ گ گ گ ﮖ ﭼ الحج‪ » ٤١ - ٤٠ :‬و به طور مسلم خدا ياري م ‌‬
‫كساني را كه )با دفاع از آئين و معابد( او را ياري دهند‪ .‬خداونیید‬
‫نيرومند و ﭼيره است )و با قدرت نامحدودي كه دارد ياران خییود‬
‫يتوانیید او را درمانییده كنیید و از‬
‫يگردانیید‪ ،‬و ﭼيییزي نم ‌‬
‫را پيروز م ‌‬
‫) آن مؤمناني كه خدا‬
‫ههايش جلییوگيري نمايیید(‪.‬‬
‫قییق وعیید ‌‬
‫تح ّ‬
‫بديشان وعده يییاري و پيییروزي داده اسییت( كسییاني هسییتند كییه‬
‫يدارند و‬
‫هرگاه در زمين ايشان را قدرت بخشيم‪ ،‬نماز را برپا م ‌‬
‫يپردازنیید‪ ،‬و امییر بییه معییروف‪ ،‬و نهییي از منكییر‬
‫زكییات را م ‌‬
‫يگییردد )و بییدانها‬
‫ينمايند‪ ،‬و سرانجام همه كارهییا بییه خییدا برم ‌‬
‫م ‌‬
‫رسيدگي و درباره آنها داوري خواهد كرد‪ ،‬همییان گییونه كییه آغییاز‬
‫همه كارها از ناحيه خدا است(‪« .‬‬

‫معنايش اين است كه كسي كییه ديیین خییدا و دوسییتان خییدا را‬
‫ياري كند و از شريعت او دفاع نمايیید‪ ،‬قطعیا ًَ خداونیید او را يییاري‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪.‬‬‫‪ -‬همان‪،‬ص ‪.629‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪229‬‬

‫ميكنیید‪ ،‬همییانطور كییه مهییاجران و انصییار را بییر سییران عییرب و‬
‫كسییراهاي فییارس و قيصییرهاي روم يییاري كییرد و سییرزمين و‬
‫‪1‬‬
‫كاشانهي آنان را به ارث مهاجران و انصار در آورد‪.‬‬
‫سنت خداي متعال راجع به ياري كسي كییه ديیین اش را يییاري‬
‫مينمايد‪ ،‬مقرر گرديده است؛ همﭽنان كه ميفرمايد‪ :‬ﭽﯘﯙ ﯚﯛﯜﯝ ﯞﭼ‬
‫يكنیید )و بییر دشییمنانتان پيییروز‬
‫محمیید‪ »٧ :‬خییدا شییما را يییاري م ‌‬
‫يدارد )و كییار و بارتییان را‬
‫يگردانیید( و گامهايتییان را اسییتوار م ‌‬
‫م ‌‬
‫يبخشد(‪ « .‬در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﭼ‬
‫استقرار م ‌‬
‫هايییم )و مؤمنییان را‬
‫الروم‪ »٤٧ :‬پس ما از بزهكاران انتقییام گرفت ‌‬
‫هايم( و همواره ياري مؤمنان بر ما واجب بوده اسییت‪.‬‬
‫ياري كرد ‌‬
‫«‪.‬‬
‫به همين خاطر وضعيت امت اسلم در خصوص ياري و عییزت‬
‫يا عدم آن‪ ،‬مقياس و معیاری دقيق حكم بر ميییزان تبعيییت امییت‬
‫اسییلم‪ -‬اعییم از سرپرسییتان و زيردسییتان‪ -‬از شییريعت خییدا در‬
‫ظاهر و باطن ميباشد‪ .‬پییس اجیابت كییردن شییريعت‪ ،‬پيییروزي را‬
‫جلییب مينمايیید و يییاري را بییه همییراه خییود دارد و زميیین را فتییح‬
‫‪2‬‬
‫مينمايد‪.‬‬
‫‪ -4‬عزت و شرف‬

‫خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﭼ النبياء‪ » ١٠ :‬ما‬
‫هايم كییه وسییيله بيییداري و‬
‫برايتان كتابي )به نام قرآن( نازل كرد ‌‬
‫يفهميیید )كییه سییود و‬
‫آوازه و بزرگییواري شییما اسییت‪ .‬آيییا نم ‌‬
‫ت ؟ !(‪ « .‬يعنییي شییرف و عییزت شییما در آن‬
‫عظمتتان در ﭼيس ی ‌‬
‫است‪ .‬خداوند در آخر آيه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯧ ﯨ ﯩ ﭼ النبياء‪ ١٠ :‬استفهام در‬
‫اينجا استفهام توبيییخ و سییرزنش ميباشیید‪ .‬معنییايش ايیین اسییت‪:‬‬
‫مگیر نميفهميید كیه بیه وسیيلهي ﭼیه ﭼيیزي بیر ديگیران برتیري‬
‫‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ روح المعاني‪ ،‬اثر آلوسي‪.(17/164)،‬‬‫‪ -‬هجر القرآن العظيم‪.630،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪230‬‬

‫يافتيد؟‪ 1‬اين امت‪ ،‬شرف و عییزت را بییه دسییت نميآورد مگییر از‬
‫طريق تمسك جستن به ديناش و عملییي كییردن احكییام شییريعت‬
‫در تمامي جنبههاي زندگي؛ همییانطور كییه عمییر رضییي اللییه عنییه‬
‫ميگويد‪ :‬ما خوارترين قوم بوديم كه خدا جز بییه وسییيلهي اسییلم‬
‫ما را عزت نداد‪ .‬پس هر ﭼه عزت را به وسيلهي غيییر آنﭽییه كییه‬
‫خدا ما را به وسيلهي آن عزت داد‪ ،‬به دنبال عییزت باشییيم‪ ،‬خییدا‬
‫ما را خوار ميكنیید‪ 2.‬پییس ميییان وضییعيت امییت اسییلمي از نظییر‬
‫عزت و ذلت‪ ،‬و ميان موضییعگيري آن در قبییال تطییبيق و عملییي‬
‫كییردن شییريعت از نظیر رو كیردن بیه آن و پشییت كیردن از آن‪،‬‬
‫ارتبییاط تنگییاتنگي وجییود دارد‪ .‬پییس امییت اسییلمي هيﭽگییاه بییه‬
‫وسيلهي غير دين خدا عزت نمييابیید و هيﭽگییاه جییز بییه وسییيلهي‬
‫‪3‬‬
‫انحراف از دين خدا‪ ،‬خوار و ذليل نميشود‪.‬‬
‫هییر كییس خواسییتار عییزت اسییت‪ ،‬بییه وسییيلهي طییاعت و‬
‫فرمانبرداري خداي متعال عزت را به دست می آورد؛ ﭼون منبع‬
‫عزت از جانب خداست و بايد آن را از منبعاش درخواست كییرد؛‬
‫همانطور كه خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯞﯟ ﯠ ﯡ ﯢﯣ ﯤ ﭼ فاطر‪ »١٠ :‬هر‬
‫يخواهد‪ « ،‬در جاي ديگري مي فرمايد‪ :‬ﭽگ گ‬
‫كس عّزت و قدرت م ‌‬
‫ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﭼ المنافقون‪ » ٨ :‬عّزت و قدرت از آن خدا و‬
‫فرسییتاده او و مؤمنییان اسییت‪ ،‬وليكیین منافقییان )ايیین را درك‬
‫يدانند‪ .«.‬اين عزت همییانطور كییه بییراي مؤمنییان‬
‫يكنند و( نم ‌‬
‫نم ‌‬
‫گذشته بود‪ ،‬همين طور نيز براي مؤمنان آينده نيز مییي باشیید بییا‬
‫اين شرط كه در تعظيییم و بزرگداشییت محییارم خییدا و تطییبيق و‬
‫عملي كردن شريعت خدا و احساس عزت بییه ديیین او‪ ،‬دنبییالهرو‬
‫‪4‬‬
‫آنان باشند‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫ زاد المسير‪ ،‬اثر ابن جوزي‪.(5/3419)،‬‬‫ صحيح الترغيب و الترهيب‪،(3/100)،‬شمارهي ‪.2893‬‬‫ هجرالقرآن العظيم‪،‬ص ‪.631‬‬‫‪-‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪231‬‬

‫‪ -5‬بركت و گوارا بودن زندگي‬

‫خداوند سبحان ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣﭼ‬
‫العراف‪ » ٩٦ :‬اگر مردمان اين شهرها و آباديها )به خدا و انبياء(‬
‫يكردند‪) ،‬درگییاه‬
‫يآوردند و )از كفر و معاصي( پرهيز م ‌‬
‫ايمان م ‌‬
‫يگشوديم )و‬
‫خيرات و( بركات آسمان و زمين را بر روي آنان م ‌‬
‫يداشیتيم( ولیي آنیان بیه تكیذيب‬
‫از بليا و آفیات بیه دورشیان م ‌‬
‫)پيغمبران و انكار حقائق( پرداختند و ما هیم ايشیان را بیه كيفیر‬
‫اعمالشییان گرفتییار و مجییازات نمییوديم )و عییبرت جهانيانشییان‬
‫كرديییم(‪ « .‬ايیین آيییه بییه مؤمنییاني كییه شییريعت خییدا را اجییابت‬
‫نمودهاند‪ ،‬هر وقت معناي ايمان و تقوا را محقق نمايند‪ ،‬وعده ي‬
‫بركییات را داده اسییت‪ .‬راه بییه سییوي بركییات آسییمان و زميیین‪،‬‬
‫استجابت خدا و پيامبرش ‪‬و برپاي داشتن شريعتش ميباشد تییا‬
‫‪1‬‬
‫اينكه به اين خواست روحي دست يابند‪.‬‬
‫‪ -6‬هدايت و ثابت قدم نمودن‬

‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭑﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ‬
‫ما‪ ،‬نه!‬
‫ﭗپپﭚ ﭛﭜﭝﭞ ﭟﭠﭡﭢﭣﭤﭥﭦ ﭧﭨﭩﭪﭫ ﭬﭭﭼ النساء‪ »٦٦ - ٦٥ :‬ا ّ‬
‫يآيند تا تییو را در‬
‫به پروردگارت سوگند كه آنان مؤمن بشمار نم ‌‬
‫اختلفات و درگيريهاي خود به داوري نطلبند و سییپس مللییي در‬
‫دل خود از داوري تو نداشته و كامل ً تسليم )قضاوت تو( باشند‪.‬‬
‫تفرسییائي همﭽییون جهییاد‬
‫و اگییر مییا )بییا تعييیین تكليفییات طاق ‌‬
‫يكرديییم كییه )در راه خییدا‪ ،‬خییود را در‬
‫مستمر( بر آنان واجییب م ‌‬
‫معرض تلف قرار داده و( خويشتن را بكشيد‪ ،‬و يا اين كه )بییراي‬
‫جهاد ترك يار و ديارتان كنيیید و( از سییرزمين خییود بيییرون رويیید‪،‬‬
‫يدادنیید )و اطیاعت‬
‫اين كار را جز گروه اندكي از آنیان انجیام نم ‌‬
‫يشیید‬
‫يكردند(‪ .‬و اگر اندرزهائي را كه به آنییان داده م ‌‬
‫فرمان نم ‌‬
‫يبستند‪ ،‬در دنيییا و آخییرت(‬
‫يدادند )و دستور را به كار م ‌‬
‫انجام م ‌‬
‫يكییرد‪«.‬‬
‫بییراي آنییان بهییتر بییود و )ايمییان( ايشییان را پابرجییاتر م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪،‬ص ‪.632‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪232‬‬

‫موضوعي كه بدان توصيه ميشود و خير به خاطر آن وعییده داده‬
‫شده‪ ،‬حاكم گردانيییدن شییريعت و فرمییانبرداري كامییل پيییامبر‪‬‬
‫ميباشد‪ .‬ﭼون اگر مسلمانان اوامر خدا را دقيقا ً انجییام ميدادنیید‪،‬‬
‫خداوند متعال آنان را بییر حییق ثییابت قییدم مينمییود‪ ،‬در نییتيجه در‬
‫‪1‬‬
‫امور دينشان دﭼار سختي و اضطرار نميشدند‪.‬‬
‫‪-7‬رستگاري و كاميابي‬

‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﯼ‬
‫ی ی ی ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ النور‪ » ٥٢ - ٥١ :‬مؤمنان هنگامي كه به سوي خدا و‬
‫پيغمبرش فرا خوانده شوند تا ميان آنییان داوري كنیید‪ ،‬سخنشییان‬
‫يگوينیید‪ :‬شیینيديم و اطییاعت كرديییم! و‬
‫تنهییا ايیین اسییت كییه م ‌‬
‫رستگاران واقعي ايشانند‪ .‬و هركس از خدا و پيغمییبرش پيییروي‬
‫كند و از خدا بترسد و از )مخالفت فرمان( او بپرهيزد‪ ،‬اين ﭼنين‬
‫كساني )به رضايت و محّبت خییدا و نعيییم بهشییت و خيییر مطلییق‬
‫دست يافتگان و( به مقصود خود رسيدگانند‪ .« .‬اين آيییه اسییباب‬
‫رستگاري در دنيا و آخرت را با هم جمع نموده است كه عبارتنیید‬
‫‪2‬‬
‫از‪ :‬طاعت خدا و پيامبر‪ ،‬خشيت و ترس از خدا‪،‬‬
‫‪-8‬مغفرت و پوشاندن بديها‬

‫خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽﭑﭒﭓﭔﭕﭖ ﭗپپ ﭚ ﭛﭜﭝ ﭞﭟﭠﭡﭢﭣ‬
‫ﭤﭥ ﭦﭧﭨﭩﭪﭫ ﭬ ﭭﭮﭯﭰﭱﭲﭳﭴﭵ ﭶﭷ ﭸ ﭹﭼ الممتحنة‪ »١٢ :‬اي پيغمبر!‬
‫هنگامي كه زنان مؤمن‪ ،‬پيش تو بيايند و بخواهند با تو بيعت كنند‬
‫و پيمان بندند بر اين كه‪ :‬ﭼيزي را شییريك خییدا نسییازند‪ ،‬و دزدي‬
‫نكنند‪ ،‬و مرتكب زنا نشوند‪ ،‬و فرزندانشان را نكشند‪ ،‬و بییه دروغ‬
‫فرزندي را به خود و شوهر خییود نسییبت ندهنیید كییه زاده ايشیان‬
‫يخییواني( از تییو‬
‫نيست‪ ،‬و در كار نيكییي )كییه آنییان را بییدان فرام ‌‬
‫نافرماني نكنند‪ ،‬با ايشان بيعت كیین و پيمییان ببنیید و برايشییان از‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ فتح القدير‪ ،‬اثر شوكاني‪.(1/732)،‬‬‫‪ -‬التحرير و التنوير‪ ،‬اثر طاهر بن عاشور‪.(18/221)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪233‬‬

‫خدا آمییرزش بخییواه‪ .‬مسیّلما ً خییدا آمرزگییار و مهربییان اسییت )و‬
‫يگردانیید( ‪«.‬‬
‫مغفرت و مرحمت خود را شیامل ﭼنيین بییانواني م ‌‬
‫در اين آيه خداوند پيامبرش را امر كرده كییه بییراي زنییان مییؤمن‬
‫طلب مغفرت نمايد وقتي كه آنان بر سییر گییوش بییه فرمییان آن‬
‫حضرت و راضي شدن به حكم خییدا و پيییامبر‪ ‬بییا آن حضییرت‬
‫بيعت كنند‪ .‬در حديث آمده كییه خداونیید نسییبت بییه زنییاني كییه بییا‬
‫پيییامبر بيعییت كردهانید در صیورتي كییه بیا بيعتشیان وفیا نماينید‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫آمرزنده و مهربان است‪.‬‬
‫از عباده بن صامت رضي الله عنییه روايییت اسییت كییه رسییول‬
‫خدا‪ ‬كه اطرافش جماعتي از صحابه بودند‪ ،‬فرمود‪»:‬بايعوني‬
‫علضضي أل تشضضرکوا بضضالله و ل تسضضرقوا و ل تزنضضوا‪ ،‬و ل‬
‫تقتلوا أولدکم‪ ،‬و ل تأتوا ببهتان تفترونه بیضضن أیضضدیکم‬
‫و أرجلکم ول تعصوا فضضی معضضروف‪ ،‬فمضضن و ّ‬
‫فضضی منکضضم‬
‫ً‬
‫فأجره علی الله و من أصاب مضضن ذلضضک شضضیئا فعضضوقب‬
‫م‬
‫فی الدنیا فهو کفارة له و من أصاب من ذلک شیئا ً ث ّ‬
‫سضضتره فهضضو إلضضی اللضضه‪ ،‬إن شضضاء عفضضا عنضضه و إن شضضاء‬
‫عاقبه«‪»:‬با من بيعت كنيد بر سر اينكییه ﭼيییزي را شییريك خییدا‬
‫قرار ندهيد و دزدي نكنيد و زنا نكنيد و فرزندان تییان را بییه قتییل‬
‫نرسییانيد و بییه همییديگر تهمییت زنییا نزنيیید و در كییار پسیینديده‬
‫نافرمییاني مكنيیید‪ .‬هییر كییس از شییما بییه ايیین مییوارد عمییل و بییه‬
‫بيعتاش وفا نمايد‪ ،‬اجرش با خداست و هر كس به يكییي از اينهییا‬
‫عمل نكند و در دنيا معاقب و مجییازات شییود‪ ،‬آن برايییش كفییاره‬
‫محسوب ميشود و هر كس به يكي از اينها عمییل نكنیید و سییپس‬
‫آن را بپوشییاند‪ ،‬حسییابش بییا خداسییت‪ :‬اگییر خواسییت از او در‬
‫ميگذرد و اگر خواست او را مجازات ميكنید«‪ .‬پيیامبر‪ ‬بیر سییر‬
‫اموري با مردان و زنان مؤمن بيعت كرد كییه مضییمونش‪ ،‬اثبییات‬
‫موضیییعگيري داوري بیییردن پيیییش شیییريعت خیییدا و تسیییليم و‬
‫فرمانبرداري آن ميباشد‪ .‬اين بيعت بر سر انجییام دادن و عملییي‬
‫كردن ساير دستورات و برنامههاي اسلم بود‪ ،‬و تكیاليفي كیه در‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.637‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪234‬‬

‫اين بيعت ذكر نشده همﭽون نماز و زكات و ساير اركییان ديیین و‬
‫شعاير اسلم‪ ،‬به خاطر وضوح و مشهور بودن آنها ميباشد‪.‬‬
‫همانا حاكم گردانيدن شريعت اسلم‪ ،‬سبب توبهي توبهكییاران‬
‫در دنيا و قبول اين توبه در آخرت بییه وسییيله ي بخشییش و پییاك‬
‫كردن گناهان و بديها ميباشد‪.‬‬
‫‪-9‬رفاقت و همراهي با پيامبران و صديقان‬

‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽﭹﭺ چﭼ ﭽ ﭾﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄﮅ ﮆ ﮇﮈ ﮉ ﮊژ ﮌ ﮍ ﮎ ک کک‬
‫ﮒ گگ گﭼ النساء‪ »٧٠ - ٦٩ :‬و كسي كه از خدا و پيغمبر )با تسليم‬
‫در برابر فرمان آنان و رضا به حكم ايشان( اطاعت كنیید‪ ،‬او )در‬
‫روز رستاخيز به بهشت رود و همراه و( همنشين كساني خواهیید‬
‫بود كه )مقّربان درگاهند و( خداوند بديشان نعمت )هدايت( داده‬
‫است )و مشمول الطاف خود نموده است و بزرگییواري خییويش‬
‫را بر آنان تمام كرده است‪ .‬آن مقّرباني كه او همدمشان خواهد‬
‫بییود‪ ،‬عبارتنیید( از پيغمییبران و راسییتروان )و راسییتگوياني كییه‬
‫پيغمبران را تصديق كردند و بر راه آنان رفتند( و شهيدان )يعني‬
‫آنان كه خود را در راه خدا فدا كردند( و شايستگان )يعني سییاير‬
‫بندگاني كه درون و بيرونشان به زيور طییاعت و عبیادت آراسییته‬
‫شد(‪ ،‬و آنان ﭼیه انیدازه دوسیتان خیوبي هسیتند! ايین )منزلیت‬
‫يشییود(‬
‫بزرگییي كییه بییه مطيعییان فرمییان خییدا و پيغمییبر داده م ‌‬
‫موهبتي از سوي خدا )براي ايشییان( اسییت و )خداونیید بییاخبر از‬
‫يدهیید‪،‬‬
‫اعمال بندگان است و پاداش ايشان را به بهترين وجییه م ‌‬
‫يپوينییید و رضیییاي وي‬
‫و بیییراي بنیییدگاني كیییه راه طیییاعت او م ‌‬
‫يجويند( كافي است كه خدا آگاه باشد‪.« .‬‬
‫م ‌‬

‫خداي عزوجل‪ ،‬داوري بردن پيش پيییامبر‪ ‬را »طییاعت« نییام‬
‫نهییاده و سییرانجام آن را همراهییي مبییارك و جايگییاه گرامییي در‬
‫همراهي مبارك و گرامي در جوار خداي كريم قییرار داده اسییت‪.‬‬
‫كسي كه حاكم گردانيدن شريعت را بر پییاي ميدارد‪ ،‬حییق اسییت‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪235‬‬

‫كه همراه اين رفییاقت مبییارك در فییردوس اعلییي صییعود نمايیید؛‬
‫ﭼون پيامبران و صديقان و شهداء و صالحان‪ ،‬بهترين كساني اند‬
‫كه خداي متعال را در ظاهر و باطن اطاعت نموده و شريعت او‬
‫را برپاي داشییته و او را يگییانه و يكتییا دانسیتهاند‪ .‬پییس هیر كییس‬
‫دنباله روشان باشد‪ ،‬با آنان محشور ميشود و در فردوس اعلییي‬
‫از بهشت همییراه ايیین بزرگییواران خواهیید بییود‪ .‬و ايیین راه بییازي‬
‫‪1‬‬
‫است براي هر كس كه در ظاهر و باطن به آنان اقتدا نمايد‪.‬‬

‫نهم‪ -‬آثار بد حكم به غير آنچه كه خدا نازل كرده است‬

‫حكم به غير آنﭽه كه خدا نازل كرده اسییت‪ ،‬آثییار بیید دنيییوي و‬
‫اخروي را دارد كه در زندگي انسان در حوزهي ديني و اجتماعي‬
‫و سياسي و اقتصادي ظاهر ميشود و بییديهاي آن بییه خوبيهییايش‬
‫سییرايت ميكنیید و نشییانههاي آن را مخییدوش مينمايیید و بییدين‬
‫صورت‪ ،‬زندگي به فتنه و بل در دنيا و آخرت تبديل مي شییود‪ .‬از‬
‫اين رو خداي عزوجل ما را از مخالفت با اوامییر شییرعي برحییذر‬
‫ميدارد مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﭼ النور‪ » ٦٣ :‬بايد‬
‫يورزنیید(‬
‫از ايیین بترسییند كییه بلئي )در برابییر عصییياني كییه م ‌‬
‫گريبانگيرشان گردد‪ ،‬يا اين كه عییذاب دردنییاكي دﭼارشییان شییود‬
‫)اعم از قحطي و زلزله و ديگر مصائب دنيییوي‪ ،‬و دوزخ و ديگییر‬
‫ههاي اخروي(‪ «.‬يعني كسییي كییه بییا شییريعت پيیامبر‪ ‬در‬
‫شكنج ‌‬
‫ظاهر و باطن مخالفت مينمايد‪ ،‬بايد حذر كند و بترسیید از اينكییه‬
‫بل و مصيبتي دامنگیرش شود‪ .‬يعني بل و مصيبتي در دلهايشییان‬
‫همﭽون كفر و يا نفاق يا بییدعت‪ ،‬يییا عییذابي دردنییاك دامنگيییرش‬
‫‪2‬‬
‫شود‪ .‬يعني در دنيا به وسيلهي قتل يا حد ّ يا زندان يا مانند آن‪.‬‬
‫همانا جامعه و ملتهايي كه رهبري خود را بییه دسییت حاكمییاني‬
‫كه به غير شريعت خدا حكییومت ميكننیید‪ ،‬تسییليم ميكننیید‪ ،‬تییاوان‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪،‬ص ‪.639‬‬‫‪ -‬همان‪،‬ص ‪.642‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪236‬‬

‫دست كشيدن از حكم به آنﭽه خدا نازل كرده‪ ،‬در مال و ناموس‬
‫و عقل و خرد افرادشان و ديگر ثروتهاي ادبییي و ماديشییان پییس‬
‫ميدهند‪ .‬علوه بر گرسنگي و ترس و تنگدستي و خشییم خییدا در‬
‫دنيا و آخرت كه به سبب دسییت كشییيدن از حكییم بییه آنﭽییه خییدا‬
‫‪1‬‬
‫نازل كرده‪ ،‬دامنگيرشان شده است‪.‬‬
‫اينك برخي از آثار مترتب بر حكم به غير آنﭽییه كییه خییدا نییازل‬
‫كرده‪ ،‬در زندگي دنيا و آخرت‪ ،‬در زير آورده ميشود‪:‬‬
‫‪ -1‬سنگدلي‬

‫خداوند متعال مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﭼ‬
‫نشكني ايشان‪ ،‬آنییان را نفريیین‬
‫ما به سبب پيما ‌‬
‫المائدة‪ »١٣ :‬ا ّ‬
‫كرديم و از رحمت خود محروم داشتيم و دلهايشان را سییخت‬
‫ييافت(‪ .‬آنان‬
‫هاي كه دليل و اندرز بدان راه نم ‌‬
‫نموديم )به گون ‌‬
‫سخنان را تحريف و بخش فراواني از آنﭽه )در تورات بییود و(‬
‫بديشان تذ ّ‬
‫كر داده شده بود‪ ،‬ترك كردند‪«.‬پس آنان وقییتي كییه‬
‫پيمان محكم خدا مبني بر گوش به فرمان بودن و اطاعت بي‬
‫ﭼون و ﭼرا از اوامرش را نقض نمودند و آيات خدا را تحريف‬
‫نموده و كتاب خدا را بر غير آنﭽه كه نییازلش فرمییوده‪ ،‬تأويییل‬
‫نمودنیید و آن را بییر غيییر معنییاي حقيقياش حمییل نمودنیید و‬
‫سخناني به قرآن نسبت دادند كه خدا نفرموده اسییت‪ ،‬سییپس‬
‫از روي روي گردانییي از قییرآن‪ ،‬عمییل بییه آن را رهییا كردنیید‪،‬‬
‫خداوند دلهايشان را سخت نمود‪ ،‬در نتيجه به خاطر سنگدلي‪،‬‬
‫از هيچ مییوعظه و انیدرزي‪ ،‬پنیید نميگرفتنیید‪ .‬ايین از بزرگییترين‬
‫عقوباتي است كییه دل را ضییعيف و خییوار مينمايیید و دل را از‬
‫الطییاف ربییاني محییروم ميكنیید و جییز شییر بییه هییدايت و خيییر‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬الحكم و التحاكم في خطاب الوحي‪2/705)،‬و ‪.(710‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪237‬‬

‫نميافزايد‪ 1.‬اين وضعيت براي هر كسییي كییه از شییريعت خییدا‪،‬‬
‫كنییارهگيري نمییوده و عقییل و هییواي نفییس خییويش را حییاكم‬
‫نموده‪ ،‬صادق است‪ .‬پس سزايش اين است كه بر دلش مهییر‬
‫غفلت زده شود؛ خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ‬
‫هاي كسي را‬
‫ﭛﭜ ﭝﭞ ﭟﭠﭡﭢ ﭣﭤﭥﭦﭧ ﭨ ﭩﭪﭼ الجاثية‪ »٢٣ :‬هيچ ديد ‌‬
‫كه هوا و هوس خود را به خدائي خود گرفته است‪ ،‬و با وجود‬
‫آگاهي )از حق و باطل‪ ،‬آرزوپرستي كرده اسییت و( خییدا او را‬
‫گمراه ساخته است‪ ،‬و بر گوش و دل او مهر گذاشته اسییت و‬
‫ت ؟! پس ﭼه كسییي جییز خییدا‬
‫هاي انداخته اس ‌‬
‫بر ﭼشمش پرد ‌‬
‫يتوانیید او را راهنمییائي‬
‫)و خدا هم از وي رويگییردان اسییت( م ‌‬
‫يشويد؟«‪.‬‬
‫يگيريد و بيدار نم ‌‬
‫كند؟ آيا پند نم ‌‬
‫‪2‬‬

‫‪ -2‬گمراهي از حق‬

‫خداي مهربان ميفرمايد‪ :‬ﭽﰝﰝ ﰝﰝﰝ ﯼ یی ی ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰈﰉﰝﰝ ﰝﰝ‬
‫ﰎ ﰝ ﰝ ﰝ ﰒ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ ص‪ » ٢٦ :‬اي داود! ما تو را در زمين نماينده‬
‫هايم( پییس‬
‫هايم )و بر جاي پيغمبران پيشين نشاند ‌‬
‫)خود( ساخت ‌‬
‫در ميان مردم به حق داوري كن و از هواي نفس پيروي مكن‬
‫يگمان كساني كییه از‬
‫يسازد‪ .‬ب ‌‬
‫كه تو را از راه خدا منحرف م ‌‬
‫يگردند عذاب سختي بییه خییاطر فرامییوش‬
‫راه خدا منحرف م ‌‬
‫كردن روز حساب و كتاب )قيامت( دارند‪ .« .‬معلوم است كه‬
‫پيامبر خدا‪ ،‬داود عليه السلم به غير حق حكییم نمییي كنیید و‬
‫از هواي نفس پيروي نميكند تا او را از راه خدا گمراه گرداند‪،‬‬
‫ولي خداوند‪ ،‬پيامبرانش عليهم السلم را امر و نهي ميكنیید تییا‬
‫‪3‬‬
‫اين امر و نهي را براي امتهايشان تشريع كنند‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ هجرالقرآن العظيم‪،‬ص ‪.643‬‬‫ همان‪.‬‬‫‪ -‬أضواء البيان‪.(7/28)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪238‬‬

‫تحذير صريح در خطرات پيروي از هواي نفس و مقدم نمودن‬
‫آن بر احكام خداوند متعال آمییده اسییت‪ .‬همﭽنيیین صییراحتا ً بيییان‬
‫شده كه هيچ مرد و زن مؤمني حق ندارد كه در كنار حكم خدا و‬
‫پيامبر‪ ‬اختياري از خود داشته باشیید‪ .‬ﭼییون هییر آنﭽییه كییه خییدا‬
‫دستور داده‪ ،‬بايد از همان پيروي شود و هر آنﭽه كه پيامبر‪ ‬در‬
‫نظر داشته همان حق است‪ ،‬و هر كس در ﭼيزي با خدا و پيامبر‬
‫‪ ‬مخالفت نمايد‪ ،‬قطعا ً دﭼار گمراهي آشكاري گرديییده اسییت؛‬
‫ﭼون خداوند مقصد اصلي است و پيامبر‪ ‬هدايت كننییده اسییت‬
‫و انسان را به حق مي رساند‪ .‬پس كسي كه مقصد را رهییا كنیید‬
‫و سخن هدايت كننده را نشنود‪ ،‬قطعا ً گمراه است‪ 1.‬خداوند بلند‬
‫مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭼ‬
‫الحییزاب‪ »٣٦ :‬هيییچ مییرد و زن مییؤمني‪ ،‬در كییاري كییه خییدا و‬
‫پيغمییبرش داوري كییرده باشییند )و آن را مقییّرر نمییوده باشییند(‬
‫اختياري از خود در آن ندارند )و اراده ايشان بايد تابع اراده خییدا‬
‫و رسییول باشیید(‪ .‬هییر كییس هییم از دسییتور خییدا و پيغمییبرش‬
‫يگردد‪« .‬‬
‫سرپيﭽي كند‪ ،‬گرفتار گمراهي كامل ً آشكاري م ‌‬
‫‪-3‬دچار شدن به نفاق‬

‫خداوند ميفرمايد‪ :‬ﭽﭰﭱ ﭲﭳﭴﭵﭶ ﭷﭸﭹﭺچﭼﭽ ﭾﭿﮀﮁ ﮂﮃﮄ ﮅﮆ ﮇ ﮈﮉﮊژﮌ‬
‫ﮍ ﮎ ک ک ﭼ النساء‪ » ٦٢ - ٦١ :‬و زماني كه بديشان گفته شود‪ :‬به‬
‫مد( نازل كرده است‪،‬‬
‫سوي ﭼيزي بيائيد كه خداوند آن را )بر مح ّ‬
‫و به سوي پيغمبر روي آوريد )تییا قییرآن را بییراي شییما بخوانیید و‬
‫رهنمودتان دارد(‪ ،‬منافقان را خواهي ديد كه سخت به تییو پشییت‬
‫يدارنیید(‪.‬‬
‫يگريزند و ديگران را نيز از تو باز م ‌‬
‫يكنند )و از تو م ‌‬
‫م ‌‬
‫ما ﭼگونه است كه ﭼون به سبب)خبث نفوس و سوء(‬
‫ا ّ‬
‫اعمالشان بلئي بدانان رسد )و پناهي جز تو نداشیته باشییند( بییه‬
‫يخورنیید كییه مییا )از اقییوال و‬
‫يآيند و به خدا سوگند م ‌‬
‫پيش تو م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬التفسير الكبير‪.(25/183)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪239‬‬

‫اعمییال خییود منظییوري و( مقصییودي جییز خيرخییواهي )مییردم( و‬
‫هايم‪.«.‬‬
‫اّتحاد )مّلت( نداشت ‌‬
‫كساني كییه در بییاطن از شییريعت و برنییامهي خداونیید بدشییان‬
‫ميآيد‪ ،‬دﭼار نفاق ميشوند تا جايي كییه دلهايشییان بییه خییاطر ايیین‬
‫نفاق بيمار ميشود؛ پس تمام تلش خود را بییه كییار ميگيرنیید كییه‬
‫نفاق خود را پنهان دارند با اين گمان كه اين كار‪ ،‬ممكیین اسییت‪،‬‬
‫اما خداوند متعال منافقییان را بییه وسییيلهي لغزشهايشییان رسییوا‬
‫مينمايد؛ ميفرمايد‪ :‬ﭽﰝﰝ ﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔﭕﭖ ﭗپ پﭚﭛﭜﭝ ﭞ ﭟ‬
‫ﭼ محمد‪ »٣٠ - ٢٩ :‬آيا كساني كه در دلهايشان بيمییاري )نفییاق و‬
‫ههیییا و‬
‫يبرنییید خیییدا كين ‌‬
‫هتیییوزي اسیییلم( اسیییت‪ ،‬گمیییان م ‌‬
‫كين ‌‬
‫دشمنانگيهاي ايشان را )كه از اسییلم و مسییلمين در دل دارنیید(‬
‫يخواسییتيم آنییان را بییه تییو‬
‫يگرداند ؟ اگر ما م ‌‬
‫ظاهر و برمل نم ‌‬
‫يداديییم و تییو از روي قيییافه و علمتشییان ايشییان را‬
‫نشییان م ‌‬
‫ً‬
‫يشناختي‪ .‬تو قطعا آنان را از روي طرز سخن و نحییوه گفتییار‬
‫م ‌‬
‫يباشد )و حقيقت پنییدار‬
‫يشناسي‪ .‬خداوند آگاه از كارهايتان م ‌‬
‫م ‌‬
‫يشناسیید و‬
‫يدانیید و همگییان را خییوب م ‌‬
‫و گفتار و رفتارتان را م ‌‬
‫پاداش و پادافره لزم را به هر كسي خواهد داد(‪.« .‬‬
‫ضغن« اسییت‪ .‬ضییغن بییه معنییاي حسیید و‬
‫»أ ضغان« جمع» ِ‬
‫كينه و بدخواهي و دشمني بییا اسییلم و اهییل اسییلم و يییاريگران‬
‫‪1‬‬
‫اسلم ميباشد كه در درون آدمي است‪.‬‬
‫»لحن القول« بییه معنییاي زهییر كلم و كنییايه سییخن گفتیین‬
‫است‪.‬‬
‫كار هميشگي منافقان‪ ،‬مسیخره كیردن بیه شیريعت اسیلم و‬
‫هجوم بیه آن و روي گردانیدن از آنﭽییه كییه خداونید متعیال نییازل‬
‫فرموده‪ ،‬و بازداشتن از راه خدا ميباشد‪ .‬منافقان ميترسيدند كه‬
‫به خاطر اين استهزا به شییريعت اسییلم و روي گردانییدن از آن‪،‬‬
‫نفاقشان برمل شود تا جايي كه يكییي از آنییان ميگفییت‪ :‬بییه خییدا‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.645‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪240‬‬

‫قسم‪ ،‬دوست داشتم كه صد ضربه تازيانه به من زده شود ولییي‬
‫آيهاي نازل نشود تا ما را رسوا كنیید‪ .‬پییس خداونیید ايیین آيییات را‬
‫دربارهشان نازل فرمود‪ :‬ﭽ ﭰﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ‬
‫ﮉﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﭼ التوبة‪– ٦٤ :‬‬
‫‪»٦٦‬منافقان )خدا و آيات و پيغمبر او را در ميان خود به مسخره‬
‫هاي برضد ّ ايشییان نییازل شییود )و‬
‫يترسند كه سور ‌‬
‫يگيرند و( م ‌‬
‫م ‌‬
‫يگوينیید( آنﭽییه را )هییم كییه( در دل دارنیید بییه‬
‫علوه از آنﭽییه م ‌‬
‫يخواهيید‬
‫رويشان بياورد و آشیكارش سیازد‪ .‬بگیو‪ :‬هیر انیدازه م ‌‬
‫مسخره كنيد‪ ،‬بيگمان خداوند آنﭽه را كییه از آن بيییم داريیید )و در‬
‫يسییازد‪ .‬اگییر از‬
‫يكوشییيد( آشییكار و هويییدا م ‌‬
‫پنهان داشییتنش م ‌‬
‫آنان )درباره سخنان ناروا و كردارهاي ناهنجارشان( بازخواسییت‬
‫يگوينیید‪) :‬مییراد مییا طعیین و مسییخره نبییوده و بلكییه بییا‬
‫كنییي‪ ،‬م ‌‬
‫يكرديم‪ .‬بگو‪ :‬آيا به خییدا و آيییات او و‬
‫همديگر( بازي و شوخي م ‌‬
‫يتییوان بییازي و شییوخي كییرد ؟! )بگییو‪ :‬بییا ﭼنيیین‬
‫پيغمییبرش م ‌‬
‫نآوردن‪،‬‬
‫معذرتهاي بيهوده( عذرخواهي نكنيد‪ .‬شییما پییس از ايمییا ‌‬
‫دد و‬
‫كافر شد ‌‬
‫هايد‪ .‬اگر هم برخي از شما را )به سییبب تییوبه مج ی ّ‬
‫يبخشییيم‪.‬‬
‫انجام كارهاي شايسییته( ببخشییيم‪ ،‬برخییي ديگییر را نم ‌‬
‫زيرا آنیان )بیر كفیر و نفیاق خیود ماندگارنید و در حیق پيغمیبر و‬
‫يدهند‪«.‬‬
‫مؤمنان( به بزهكاري خود ادامه م ‌‬
‫‪-4‬محروم بودن از توبه‬

‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣﮤ ﮥ ﮦ ﮧﮨ ﮩ ﮪ ﮫ‬
‫ﮬ ﮭﮮ ﮯﮰﮱﯓﯔﯕﯖﯗ ﯘﯙ ﯚﯛﯜﯝﯞ ﯟﯠﯡ ﯢﯣﯤﯥﯦﯧﯨﯩﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝ ﰝ ﰝﰝﰝ‬
‫ﯼ ی ی ی ﰝ ﭼ المائدة‪ »٤١ :‬اي پيغمبر! مايه اندوه تو نشود )كییار‬
‫يگيرنیید‪ .‬كسییاني )از‬
‫كافراني كه( در كفر بییر يكییديگر سییبقت م ‌‬
‫يگويند مؤمن هستيم‪ ،‬ولي‬
‫هاي( كه به زبان م ‌‬
‫لخورد ‌‬
‫منافقان گو ‌‬
‫يباشند )و گفتارشان با كردارشییان و بيرونشییان‬
‫از دل مؤمن نم ‌‬
‫با درونشان همخواني ندارد(‪ ،‬و كسییاني كییه خويشییتن را يهییودي‬
‫يدارنیید )و اكییاذيب و‬
‫يداننیید و پيوسییته گییوش بییه دروغ فییرا م ‌‬
‫م ‌‬
‫ينمايند و سخنان ياوه( گییروه ديگییري )از‬
‫اباطيل َاحبار را باور م ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪241‬‬

‫يپذيرند كه به سبب كبر و غرور و بغض و حسیید( بییه‬
‫خود( را م ‌‬
‫يآيند و سخنان )آسماني تورات( را از جاهاي خود به‬
‫پيش تو نم ‌‬
‫يگوينیید‪ :‬اگییر ايیین‬
‫يكنند )و بییه پيییروان خییود( م ‌‬
‫دور و تحريف م ‌‬
‫مد( به شما گفتییه شیید‪،‬‬
‫)ﭼيزهائي را كه ما م ‌‬
‫يگوئيم‪ ،‬تو ّ‬
‫سط مح ّ‬
‫آن را بپذيريد‪ ،‬و اگر ﭼنين به شما گفته نشد )از پذيرش هرگونه‬
‫سخن ديگري( خويشییتن را برحییذر داريیید‪ .‬اگییر خداونیید )بییر اثییر‬
‫يتییواني اصیل ً‬
‫گناهان پي در پییي( بلي كسییي را بخواهیید‪ ،‬تییو نم ‌‬
‫براي او كاري بكني‪ .‬آنان كسانيند كه )در ضلل و عنییاد اسییراف‬
‫يخواهیید دلهايشییان را )از كثییافت كفییر و‬
‫هاند و( خداونیید نم ‌‬
‫كرد ‌‬
‫شرك( پاك گرداند‪ .‬بهره ايشان در دنيا خواري و رسییوائي‪ ،‬و در‬
‫آخرت عذاب بزرگي است‪ « .‬ايین آيیه شیريفه دربیارهي شیتاب‬
‫كننییدگان در كفییر و خییارج شییدگان از طییاعت خییدا و پيییامبر‪،‬‬
‫كساني كه آراء و نظرات و هواهاي خود را بر دسییتورات خییداي‬
‫عزوجل مقدم مينمايند‪ ،‬نازل شدهاند؛ آناني كه با زبان ميگويند‪،‬‬
‫ايمییان آورديییم ولییي دلهايشییان ايمییان نيییاورده اسییت‪ ،‬يعنییي بییا‬
‫زبانشان ايمان را اظهییار ميدارنیید ولییي دلشییان خییالي از ايمییان‬
‫اسییت ايیین منافقییان و برخییي از يهوديییان‪ ،‬دشییمنان اسییلم و‬
‫مسلمانان هستند‪ 1.‬جرمي كه اينان مرتكیب شیدند‪ ،‬انحرافشیان‬
‫از شريعت اسلم است؛ گاهي تنها برخي از احكییام آن را قبییول‬
‫دارند و برخي ديگر را قبول ندارند و گاهي شريعت اسلم را بییه‬
‫تناسب آرزوها و تمايلت نفساني و مصلحتهاي پستشان تحريییف‬
‫ميكننیید‪ .‬پییس عقییوبت و مجییازات شییان‪ ،‬سییازگار بییا زشییتي‬
‫جرمشان‪ -‬كه همان محییروم بییودن از تییوبه ميباشیید‪ -‬وارد شییده‬
‫است‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ المائدة‪ » ٤١ :‬آنان كسانيند كه )در ضلل‬
‫يخواهیید دلهايشییان را )از‬
‫هاند و( خداونیید نم ‌‬
‫و عناد اسراف كرد ‌‬
‫كثافت كفر و شرك( پاك گرداند ‪ «.‬يعني خداي متعییال بییر آنییان‬
‫مقرر نموده كه حتما ً اينان از گمراهي و كفرشان تییوبه نميكننیید‪،‬‬
‫پس خدا نخواسته كه دلهايشان را از پليدي كفر و كثافت شرك‪،‬‬
‫به وسيلهي پاكي و طهارت اسلم و نظافت ايمان پاك گرداند تا‬
‫‪2‬‬
‫در نتيجه توبه كنند‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ تفسير ابن كثير‪(3/136)،‬؛ هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.647‬‬‫‪ -‬تفسير الطبري‪(4/209)،‬؛ هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.647‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪242‬‬

‫اين آيهي كريمه نشان ميدهید هیر كیس كیه هیدفش از قبیول‬
‫كردن حكم شرعي تبعيت از هواي نفس اش باشد و اينكییه اگییر‬
‫به نفعش حكم شود‪ ،‬راضي باشد و اگر به نفعییش حكییم نشییود‪،‬‬
‫ناراحت باشد‪ ،‬اين كار از روي پاك نبودن قلبش است‪ .‬همانطور‬
‫كه هر كس حكم و داوري را پيش شییريعت اسیلم بییبرد و بییدان‬
‫راضي باشد ﭼه موافق هوا و آرزويش باشیید و ﭼییه مخییالف آن‪،‬‬
‫اين امر از روي پاكي قلبییش اسییت‪ .‬همﭽنيیین آيهي فییوق نشییان‬
‫ميدهد كه پاكي قلب سبب هر خيییري اسییت و بزرگییترين عامییل‬
‫براي سخن سنجيده و عمییل محكییم ميباشیید‪ 1.‬همیانطور كیه بییر‬
‫رسوايي يهوديان و منافقان دللت دارد‪ .‬پس علوه بر عدم پاكي‬
‫دلهايشان‪ ،‬رسوايياي هست كییه از تمییامي جهییات بییه آنییان روي‬
‫ميآورد‪ .‬خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ المائدة‪ » ٤١ :‬بهره‬
‫ايشیییان در دنيیییا خیییواري و رسیییوائي‪ «...،‬رسیییوايي يهوديیییان‪،‬‬
‫رسواييشان به وسيلهي آشكار شدن دروغشان در كتمییان آيییات‬
‫صريح خدا در گرفتن جزيه از آنان ميباشد و رسییوايي منافقییان‪،‬‬
‫برمل شدن آنﭽه كه پنهان داشتند به وسيلهي اطلع يافتن پيامبر‬
‫‪2‬‬
‫‪ ‬از دروغ و ترسشان از قتل ميباشد‪.‬‬
‫‪ -5‬بازداشتن از راه خدا‬

‫خدا ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﭼ التوبة‪ » ٩ :‬آنان آيات‬
‫ي جهییان( خییدا را بییه بهییاي انییدك )كییال و‬
‫ي قرآن و ديدن ِ‬
‫)خواندن ِ‬
‫هاند و ديگران را نيز‬
‫هاند و از راه خدا بازماند ‌‬
‫متاع دنيوي( فروخت ‌‬
‫هانیید‪ «.‬ايین سییخن‬
‫هاند‪ .‬آنان كییار بسییيار بییدي كرد ‌‬
‫از آن بازداشت ‌‬
‫قرآن از مشركان عرب است؛ كساني كه پيروي از شريعت خدا‬
‫را به تعلقات دنيوي كه بدان دل بستهاند‪ ،‬عوض كردند‪ ،‬و مییردم‬
‫را از اسلم بازداشتند‪ .‬دو دستهي متفاوت و عكس هییم از اهییل‬
‫كتاب وجود دارند كه قرآن كريم در اين آيیات از آنییان سیخن بییه‬
‫ميان آورده است‪ :‬ﭽﮰﮱ ﯓﯔ ﯕﯖﯗﯘﯙﯚ ﯛﯜﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡﯢﯣﯤ ﯥ ﯦﯧ ﯨﯩﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝ‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ تفسير السعدي‪.(1/485)،‬‬‫‪ -‬الحكم و التحاكم في خطاب الوحي‪.(2/718)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪243‬‬

‫ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﯼ یی ی ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰈ ﰉ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ النساء‪» ١٦٢ - ١٦٠ :‬‬
‫به خاطر جور و ستمي كه از يهوديان سر زد و )به خصوص( بییه‬
‫سبب اين كه بسي از راه خدا )مردمییان را( بازداشییتند‪) ،‬بییراي‬
‫تنبيه ايشان‪ ،‬قسمتي از( ﭼيزهاي پاكيزه را كه بر آنان حلل بود‪،‬‬
‫حرام كرديم‪ .‬و )همﭽنيیین بییر آنییان برخییي از ﭼيزهییاي پییاكيزه و‬
‫حلل را حرام كرديم( به خییاطر دريییافت ربییا )و ربییاخواري(‪ ،‬در‬
‫حالي كه )بر زبان پيغمبران( از آن نهي شده بودند‪ ،‬و بییه سییبب‬
‫خوردن مال مردم به نییاحق‪ ،‬و مییا بییراي كییافران ايشییان عییذاب‬
‫مییا راسییخان در علییم از ميییان‬
‫دردنییاكي را آمییاده كرد ‌‬
‫هايییم‪ .‬و ا ّ‬
‫مدي( كه ايمان دارند بدانﭽه بر تییو و‬
‫مت مح ّ‬
‫ايشان‪ ،‬و مؤمنان )ا ّ‬
‫بدانﭽه )بر پيغمبران( پيش از تییو نیازل شیده اسیت‪ ،‬و بیه ويییژه‬
‫يخوانند‪ ،‬و كساني كه زكات مال‬
‫آنان كه نماز را ﭼنان كه بايد م ‌‬
‫يكنند‪ ،‬و افرادي كه به خدا و روز قيامت ايمان دارند‪ ،‬به‬
‫به در م ‌‬
‫همه اينان پاداش بزرگي را خییواهيم داد‪ « .‬پییس دسییتهاي وجییود‬
‫دارند كه خداوند آنان را بیه عیذاب دردنیاك تهديید نمییوده‪ ،‬ﭼیون‬
‫اموال مردم به ناحق‪ ،‬جهت از بين بردن حق رشوه ميگرفتنیید و‬
‫مردم را از دين خدا باز ميداشتند‪.‬‬
‫در مقابل اين گروه‪ ،‬دستهاي هستند كه مسییتحق اجییر عظيییم‬
‫ميباشند‪ ،‬به خاطر ايمانشان به شريعت خدا و سییپس ايمانشییان‬
‫به شییريعت حییق و ناسییخ شییريعتهاي قبییل‪ .‬پییس اينییان نمییونه و‬
‫‪1‬‬
‫سرمشقي هستند كه به آنان اقتدا ميشود‪.‬‬
‫به خاطر همين ارتباط محكم ميان انحراف از شريعت خییدا و‬
‫بازداشتن از دينش‪ ،‬كساني كه مردم را از راه خدا باز ميدارنیید‪،‬‬
‫مستحق نفرين و دور شدن از رحمت خدا هستند؛ خداوند متعال‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭼ العراف‪٤٥ - ٤٤ :‬‬
‫يدهیید كییه نفريیین خییدا بییر‬
‫هاي در ميانشییان نییدا درم ‌‬
‫»ندادهنیید ‌‬
‫ستمگران باد! آن ستمگراني كییه )مردمییان را( از راه خییدا بییاز‬
‫يداشییتند‪ ،‬و )بییر راسییتاي خداشناسییي سییدها و مانعهییا ايجییاد‬
‫م ‌‬
‫ّ‬
‫يانداختنیید تییا‬
‫يكردند‪ ،‬و در دلهییاي مردمییان شیكها و گمانهییا م ‌‬
‫م ‌‬
‫‪1‬‬

‫هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.649‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪244‬‬

‫آنان را منحییرف سییازند و بديشییان( راه خییدا را كییج و نادرسییت‬
‫يورزيدنیید )و بییه جهییان‬
‫نشان دهند‪ ،‬و آناني كه به آخرت كفییر م ‌‬
‫ديگر ايمان نداشتند( ‪«.‬‬
‫‪-6‬ناپديد شدن امنيت و آرامش و گسترش هرج و مرج‬

‫خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽگ گ ﮖﮗﮘ ﮙﮚ ﮛ ﮜﭼ العلق‪٧ - ٦ :‬‬
‫يآغازند‪ .‬اگر خییود را‬
‫» قطعا ً )اغلب( انسانها سركشي و تمّرد م ‌‬
‫ينياز ببينند‪ .« .‬طغيان‪ ،‬صفت برجسته در انسییان اسییت‬
‫دارا و ب ‌‬
‫موقعي كه انسان از شريعت خداي رحمییان كنییارهگيري ميكنیید‪.‬‬
‫اگر خوب دقت و تأمل كنيم كه قرآن كريم‪ ،‬انسان را موقییع دور‬
‫شدن از ايمان ﭼگونه توصییيف ميكنیید‪ ،‬انسییان را شییگفت انگيییز‬
‫ميبينيم؛ ﭼون در مقابل ﭼيزهاي فريبنده‪ ،‬ضییعيف اسییت و نيكییي‬
‫را فراموش ميكند و بییه حقییوق ديگییران ظلییم ميكنیید‪ .‬نعمییت را‬
‫ناسپاسي و بییا حییق مجییادله و سییتيز ميكنیید‪ .‬عجییول و شییتابزده‬
‫است و لطف و فضل را از ياد ميبرد و نسبت به آنﭽه كه نزدش‬
‫است‪ ،‬بخيل و در خصومت و نزاع راه افراط را ميپيمايیید‪ .‬بییراي‬
‫جلییب خيییر بییراي خییودش‪ ،‬حريییص و آزمنیید اسییت و هرگییاه در‬
‫خصوص جلیب ايین خيیر نیاتوان باشید‪ ،‬نااميید ميشیود و هرگیاه‬
‫ضرري به او برسد يا شري متوجه او شود‪ ،‬آه و ناله و بيقییراري‬
‫ميكند‪ ،‬و هرگاه به خير دست يابد‪ ،‬از آن خودداري ميكند‪ .‬امكان‬
‫ندارد كه سرشت ايیین مخلییوق‪ ،‬درمییان و اصییلح شییود مگییر بییه‬
‫وسيلهي شريعتي از جانب آفرينندهاش‪:‬‬

‫ﭽ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭼ الملك‪ » ١٤ :‬مگر كسي كه )مردمان را(‬
‫يدانیید‪ ،‬و حییال ايیین كییه او‬
‫يآفريند )حال و وضع ايشییان را( نم ‌‬
‫م ‌‬
‫ت؟!« ﭼگییونه جییامعه مییا كییه‬
‫دقيق و باريك بين بس آگییاهي اسی ‌‬
‫انسان همﭽون وحشیي زيیان آور يیا درنیدگان در آن رهیا شیده‪،‬‬
‫بدون شريعتي كه قلب و اعضايش را پییاك گردانیید‪ ،‬قابییل تصییور‬
‫‪1‬‬
‫است‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪،‬ص ‪.650‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪245‬‬

‫همانا محقق ساختن امنيت در جوامع با تطبيق و عملي كردن‬
‫شییريعت خییدا ارتبییاط دارد‪ .‬خداونیید عزوجییل كسییاني را كییه‬
‫شريعتاش را عملي ميكنند و به وسيلهي شريعت اسلم‪ ،‬امنيییت‬
‫را برقرار مينمايند‪ ،‬به طور خصوص نام برده و ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ‬
‫ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭼ النعام‪ » ٨٢ :‬كساني كه ايمان آورده باشند و‬
‫ايمان خود را با شرك )پرستش ﭼيزي با خییدا( نيییاميخته باشییند‪،‬‬
‫هيافتگییان )راه حییق و‬
‫امن و امان ايشان را سزا است‪ ،‬و آنان را ‌‬
‫حقيقییت( هسییتند‪ « .‬كسییي كییه بییه وضییعيت جییوامعي كیه حكییم‬
‫شريعت در آنها حاكم نيست و شريعت امور آن جوامع را كنترل‬
‫نميكند‪ ،‬بنگرد‪ ،‬ميبيند كیه در ايین جوامیع‪ ،‬قتییل و غضییب و مبیاح‬
‫دانستن اموال به هر طريییق و شییكلي‪ ،‬گسییترش زنییا و كارهییاي‬
‫زشت و ناپسند‪ ،‬فسییق و فجییور‪ ،‬خییونريزي‪ ،‬سییرقت و اختلس‪،‬‬
‫جاسوسي‪ ،‬كينه تییوزي و حسییادت بییه همییديگر‪ ،‬بخییل‪ ،‬آزمنییدي‪،‬‬
‫جهل و ظلییم بییه وفییور وجییود دارنیید‪ .‬همهي اينهیا از آثیار نبییودن‬
‫امنيتي است كه با شريعت خدا ارتباط مستقيم دارد‪.‬‬
‫‪-7‬گسترش دشمني و كينه توزي‬

‫خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﯼ ی ی یﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫يشییود )كییه‬
‫المائدة‪»٦٤ :‬آنﭽه از سوي پروردگارت بر تو نییازل م ‌‬
‫آيات قرآن مجيد است( بر سركشي و كفرورزي بسياري از آنان‬
‫يافزايد‪ .‬ما در ميان )طوائف مختلف( آنان )به سبب انحییراف‬
‫م ‌‬
‫عقيدتي و معيارهاي غلطییي كییه بییه نییام خییدا بییه آئيیین خییود راه‬
‫هايم‪ .‬آنیان هییر‬
‫هتوزي افكنیید ‌‬
‫هاند( تا روز قيامت دشمني و كين ‌‬
‫داد ‌‬
‫زمان كه آتش جنگي )عليه پيغمبر و مؤمنان( افروخته باشند‪.« ،‬‬
‫پس يهوديییان وقییتي بییا رسییول خییدا‪ ‬مخییالفت نمودنیید و او را‬
‫تكذيب كردند و به شريعت او گردن ننهادند‪ ،‬خداوند عزوجل خبر‬
‫داد كیه آنیان همیدل نيسیتند بلكیه دشیمني و كينهتیوزي هميشیه‬
‫‪1‬‬
‫ميانشان وجود دارد؛ ﭼون آنان با شريعت حق مخالفت نمودند‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪-‬همان‪،‬ص ‪.653‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪246‬‬

‫نصاري به خاطر رها كردن برخي از دسییتورات شريعتشییان و‬
‫سییپس روي گرداندنشییان از پيییروي از پيییامبر‪ ‬سرانجامشییان‬
‫همﭽییون سییرانجام بییرادران يهوديشییان بییود‪ .‬خییداي متعییال‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭼ‬
‫يگوينیید‪ :‬مییا مسییيحي هسییتيم )و‬
‫المائدة‪ »١٤ :‬و از كساني كه م ‌‬
‫يباشند نيز( پيمان گرفییتيم )كییه بییه‬
‫دعا دارند كه ياران مسيح م ‌‬
‫ا ّ‬
‫مد را پيغمبر‬
‫انجيل عمل كنند و خداي را به يگانگي بستايند و مح ّ‬
‫هاي از آنﭽییه بییدانان‬
‫ما آنان قسمت قابل ملحظ ‌‬
‫واپسين بدانند( ا ّ‬
‫تذ ّ‬
‫كر داده شده بود به دست فراموشي سپردند ؛ لذا بییه پییاداش‬
‫آن تییا دامنییه قيییامت‪ ،‬ميییان )گروههییاي مختلییف( ايشییان كينییه و‬
‫ههییاي مسییيحي‬
‫دشمني افكنديم )و تا روز رستاخيز پيوسییته فرق ‌‬
‫يدارند(‬
‫ينامند و يكديگر را دشمن م ‌‬
‫همديگر را كافر و ملعون م ‌‬
‫هانیید آگییاه خواهیید‬
‫و خداونیید )در آن روز( ايشییان را از آنﭽییه كرد ‌‬
‫ساخت )و پاداش اعمالشان را خواهد داد(‪.« .‬‬
‫خداوند‪ ،‬دشمنياي كه ميان گروههاي يهودي و نصارا بیوده‪ ،‬بیه‬
‫امت اسلمي خییاطر نشییان نمییوده و آنییان را پنیید داده تییا اينكییه‬
‫دشمني ميان آنان نيز ايجییاد نشییود‪ .‬هرگییاه انسییانها از شییریعت‬
‫خدا روي گردان شوند‪ ،‬دشمني و كينه توزي ميانشیان بیه وجییود‬
‫ميآيد‪ .‬پس هرگاه مردم برخي از اوامر خدا را رها كنند دشییمني‬
‫و كينهتوزي ميانشان به وجود ميآيد و هرگاه جماعتي‪ ،‬متفییرق و‬
‫پراكنده شوند‪ ،‬تبییاه و هلك ميشییوند و هرگییاه متحیید و يكپییارﭼه‬
‫‪1‬‬
‫شوند‪ ،‬درست ميشوند‪.‬‬
‫هر موقع حاكمان از حكییم كییردن بییه قییرآن و سیینت در ميییان‬
‫مردم دست بكشند‪ ،‬به غير از آنﭽه كییه خییدا نییازل كییرده‪ ،‬حكییم‬
‫كردهاند و خشم و كينهتوزي ميانشان به وجود ميآيد‪ .‬اين امر از‬
‫عظيمترين اسباب فروپاشي و دگرگییوني دولتهاسییت‪ 2.‬پيییامبر‪‬‬
‫از سرانجام شوم ترك حكم به آنﭽییه كییه خییدا نییازل كییرده‪ ،‬پنییاه‬
‫بردند و اين كار را از بزرگترين اسباب وقییوع و دشییمني و كينییه‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ مجموع الفتاوي‪.(3/421)،‬‬‫‪ -‬همان‪،‬ص)‪.(35/388‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪247‬‬

‫توزي ميان مسییلمانان بییه شییمار آوردنیید‪ 1.‬از عبییدالله بیین عمییر‬
‫رضي الله عنه روايت است كه گويد‪ :‬رسول خییدا‪ ‬بییه مییا روي‬
‫آورد و فرمود‪»:‬يا معشر المهضضاجرين‪ ،‬خمضضس إذا ابتليتضضم‬
‫ن و أعوذ بالله أن تدركوهن و ما لضضم تحكضضم أئمتهضضم‬
‫به ّ‬
‫بكتضضاب اللضضه و يتخي ّضضروا بمضضا أنضضزل اللضضه‪ ،‬إل جعضضل اللضضه‬
‫بأسهم بينهم«‪»:2‬اي جماعت مهاجرين! پنییج ﭼيییز هسییت كییه‬
‫ممكن است به آنها دﭼار شويد و پناه به خدا اگر اين پنج ﭼيز را‬
‫دريابيد‪ .‬و هرگاه پيشییوايان و حاكمییان آنهیا بییه كتییاب خییدا حكییم‬
‫نكنند و آنﭽه را كه خدا نازل كرده‪ ،‬اختيار نكنند‪ ،‬خداوند خشییم و‬
‫دشمني ميانشان ايجاد ميكند«‪.‬‬
‫‪ -8‬محروم شدن از ياري و قدرت‬

‫خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ﭼ آل‬
‫عمران‪»١٦٠ :‬اگر خداوند شما را ياري كنیید )همییان گییونه كییه در‬
‫جنگ بدر ياري كرد( هيچ كس بر شما ﭼيره نخواهیید شیید‪ ،‬و اگییر‬
‫خوارتان گرداند )و دست از ياريتان بییردارد‪ ،‬همییان گییونه كییه در‬
‫جنگ احد ﭼنين شد( كيست كه پس از او شما را يیاري دهید ؟ و‬
‫مؤمنان بايد تنها بر خدا توك ّییل كننیید و بییس‪ « .‬ﭼيییزي بییه انییدازه‬
‫ترك كردن حكم مطییابق شییريعت خییدا و دفییاع نكییردن از آن در‬
‫زمين‪ ،‬باعث خواري و محروميت از ياري و قدرت نميشود‪ .‬ترك‬
‫كردن حكم مطابق شريعت خدا و دفاع نكییردن از آن در زميیین‪،‬‬
‫در شرط پيروزي كه در آيات زيادي از قرآن به صییراحت آمییده‪،‬‬
‫خلل ايجاد ميكند؛ همانطور كه خداوند ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ‬
‫ﯞﭼ محمد‪ »٧ :‬اي مؤمنان! اگر )دين( خدا را ياري كنيد‪ ،‬خدا شما‬
‫يگردانیید( و گامهايتییان‬
‫يكند )و بر دشمنانتان پيییروز م ‌‬
‫را ياري م ‌‬
‫يبخشیید(‪« .‬‬
‫يدارد )و كییار و بارتییان را اسییتقرار م ‌‬
‫را اسییتوار م ‌‬
‫يعني اگر دين و شريعت خدا را به وسيلهي عمل كردن بییه آن و‬
‫بزرگداشییت آن يییاري كنيییید‪ ،‬خداونیید شیییما را بییر خودتیییان و‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.656‬‬‫‪ -‬صحيح سنن ابن ماجه‪ ،‬اثر آلباني‪،(3/316)،‬شمارهي ‪.3262‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪248‬‬

‫دشمنانتان از شياطين جنيان و آدميان ياري ميكند‪ ،‬ﭼییون جییزا و‬
‫پاداش از جنس عمل است‪ 1.‬قیرآن كريیم‪ ،‬كيفيیت يییاري ديیین و‬
‫شريعت را در اين آيه صراحتا ً بيان كرده است‪ :‬ﭽﮄﮅ ﮆ ﮇﮈﮉﮊ ژﮌﮍ ﮎ‬
‫ک ک کﮒ گ گ گ ﮖ ﭼ الحج‪) » ٤١ :‬آن مؤمناني كه خدا بديشان وعده‬
‫ياري و پيروزي داده است( كساني هسییتند كییه هرگییاه در زميیین‬
‫يدارنیید و زكییات را‬
‫ايشییان را قییدرت بخشییيم‪ ،‬نمییاز را برپییا م ‌‬
‫ينماينیید‪ ،‬و‬
‫يپردازنیید‪ ،‬و امییر بییه معییروف‪ ،‬و نهییي از منكییر م ‌‬
‫م ‌‬
‫يگییردد )و بییدانها رسییيدگي و‬
‫سرانجام همییه كارهییا بییه خییدا برم ‌‬
‫درباره آنها داوري خواهد كرد‪ ،‬همان گونه كه آغاز همه كارهییا از‬
‫ناحيه خدا است(‪ « .‬اين آيه نشان ميدهد كه کسانی كییه نمییاز را‬
‫بر پاي نميدارند و زكییات نميدهنیید و امییر بییه معییروف و نهییي از‬
‫منكر نميكنند‪ ،‬قطعا ً وعدهاي از جییانب خییدا مبنییي بییر نصییرت و‬
‫ياري ندارند‪ .‬پس كساني كه مرتكب انواع گناهان ميشوند و نیام‬
‫مسلمانان بر آنها نهاده و سپس ميگويند‪ :‬خدا ما را ياري خواهیید‬
‫كرد‪ ،‬فريب خوردهاند؛ ﭼون اينان از حیزب خیدا كیه بییه يییاري او‬
‫وعده داده شدهاند‪ ،‬نيستند همانطور كه خيلي واضح است و بییر‬
‫كسي پوشيده نيست‪ .‬معناي ياري مؤمنان به خییدا‪ ،‬يییاري كییردن‬
‫دين و كتاب خدا و تلش و كوشششان بییراي اينكییه سییخن خییدا‬
‫بالتر باشد و حییدود الهییي در زميیین اجییرا شییوند و بییه اوامییرش‬
‫عمل و از نواهياش اجتناب شود و انسان مطابق آنﭽییه كییه خییدا‬
‫‪2‬‬
‫بر پيامبر‪ ‬نازل كرده‪ ،‬در ميان بندگان خدا حكم نمايد‪.‬‬
‫‪-9‬ترس از عقابي كه در انتظار تحريف كنندگان شريعت‬
‫خدا است‬

‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽﮜ ﮝﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧﮨ ﮩﮪ ﮫﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ‬
‫ﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﭼ يونس‪» ٦٠ - ٥٩ :‬بگو‪ :‬به من بگوئيد‪ :‬آيا‬
‫ﭼيزهائي را كه خدا براي شما آفريده و روزي شما كییرده اسییت‬
‫و )خودسرانه( بخشي از آنها را حییرام و بخشییي از آنهییا را حلل‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ تفسير ابن كثير‪(4/175)،‬؛ هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.656‬‬‫‪ -‬هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.657‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪249‬‬

‫هايد‪ ،‬بگو‪ :‬آيا خدا بییه شییما اجییازه داده اسییت )كییه از پيییش‬
‫نمود ‌‬
‫يبنديد )و از زبیان خییدا‬
‫خود ﭼنين كنيد( يا اين كه بر خدا دروغ م ‌‬
‫يكنيیید كییه خییدا بییدانها دسییتور نییداده‬
‫يگوئيیید و م ‌‬
‫ﭼيزهییائي م ‌‬
‫يبندنیید‪ ،‬دربییاره‬
‫ت ؟(‪ .‬آيا گمان كسییاني كییه بییر خییدا دروغ م ‌‬
‫اس ‌‬
‫ت ؟ )آيییا گمییان‬
‫يدهیید ﭼيسی ‌‬
‫)ﭼيزهائي كه( در روز قيامت رخ م ‌‬
‫ت ؟ يییا ايیین كییه كيفییر داده‬
‫يبرند كه بازخواستي در ميان نيس ‌‬
‫م ‌‬
‫يبينند ؟(‪ .‬خداونیید داراي‬
‫يشوند ؟ و يا اين كه اندكي عذاب م ‌‬
‫نم ‌‬
‫لطف و مرحمت )فراوان( نسبت به مردمان است وليكن بيشتر‬
‫يكننیید و بییر خییدا‬
‫يكنند )و بلكه ناسپاسي م ‌‬
‫آنان سپاسگزاري نم ‌‬
‫يبندند(‪ « .‬در اين آيات كريمه‪ ،‬خییداي متعییال كسییاني را‬
‫دروغ م ‌‬
‫كییه بییه صییرف هواهییاي نفسانيشییان كییه هيییچ دليییل و مسییتند و‬
‫برهاني ندارد‪ ،‬حلل خدا را حرام و حرام خدا را حرام مينماينیید‪،‬‬
‫به شدت مورد سرزنش و نكییوهش قییرار داده و سییپس آنیان را‬
‫در روز قيامت به خاطر اين كار تهديد نموده و ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯓ ﯔ‬
‫ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﭼی يونس‪ »٦٠ :‬آيا گمان كساني كه بر خییدا دروغ‬
‫يدهیید‬
‫يبندنیید‪ ،‬دربییاره )ﭼيزهییائي كییه( در روز قيییامت رخ م ‌‬
‫م ‌‬
‫ت ؟ يا‬
‫يبرند كه بازخواستي در ميان نيس ‌‬
‫ت ؟ )آيا گمان م ‌‬
‫ﭼيس ‌‬
‫يشییوند ؟ و يییا ايیین كییه انییدكي عییذاب‬
‫ايیین كییه كيفییر داده نم ‌‬
‫يبينند ؟( ‪ «.‬يعني گمانشان ﭼيست كه در روز بازگشت شییان‬
‫م ‌‬
‫‪1‬‬
‫بییه سییوي مییا‪ ،‬روز قيییامت بییا آنییان ﭼگییونه رفتییار شییود؟ ايیین‬
‫استفهامي است كه ترسییاندن از عقییاب و عییذاب دردنییاك از آن‬
‫اراده ميشییود‪ .‬عییذابي كییه در انتظییار افترازننییدگان بییه خییدا و‬
‫تحريف كنندگان شريعت اوست‪ .‬به همين خاطر ايیین عییذاب بییه‬
‫صورت نكره و مبهییم آمییده اسییت‪ .‬پییس سرانجامشییان بییدترين‬
‫سرانجام و عقابشان‪ ،‬وخيمترين عقاب ميباشد‪ 2.‬صییيغهي غییايب‬
‫شامل جنس كساني ميشود كییه بییه خییدا دروغ ميبندنیید و همهي‬
‫آنان را در بر ميگيرد‪ .‬پس اينییان ﭼییه تصییوري دارنیید كییه در روز‬
‫قيامت‪ ،‬ﭼه حال و وضعي داشته باشند؟ ايین سیؤالي اسیت كیه‬
‫‪3‬‬
‫در برابر آن‪ ،‬حتي كوههاي خشك و بيجان ذوب ميشوند‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ تفسير ابن كثير‪(4/290)،‬؛ هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.658‬‬‫ تفسير ابي السعود‪4/157)،‬؛هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.658‬‬‫‪ -‬في ظلل القرآن‪.(3/1802)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪250‬‬

‫‪-10‬مورد اهانت قرار گرفتن هنگام جان كندن‬

‫خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮙ ﮚﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢﮣﮤ ﮥ ﮦ ﮧﮨ ﮩ ﮪﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ‬
‫ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ محمد‪» ٢٨ - ٢٥ :‬‬
‫كساني كه بعد از روشن شدن )راه حقيقت و( هدايت‪ ،‬به كفر و‬
‫يگردنید‪ ،‬بییدان خیاطر اسییت كیه اهريمیین‬
‫ضلل پيشين خود برم ‌‬
‫يآرايیید و ايشییان را بییا آرزوهییاي‬
‫كارهايشییان را در نظرشییان م ‌‬
‫يدارد‪ .‬ايیین )ﭼییرخ زدن و از ديیین برگشییتن(‬
‫طییولني فريفتییه م ‌‬
‫بدان خاطر است كه به كساني كه دشمن ﭼيزي هستند كه خییدا‬
‫فرو فرسییتاده اسییت‪ ،‬گفتییه بودنیید‪ :‬در برخییي از كارهییا از شییما‬
‫نكییاري ايشییان‬
‫يكنيییم! خییدا آگییاه از پنها ‌‬
‫اطییاعت و پيییروي م ‌‬
‫يباشد‪ .‬حال آنان ﭼگونه خواهد بود بدان هنگام كه فرشییتگان‬
‫م ‌‬
‫ههییا و پشییتها )و‬
‫يآينیید و ﭼهر ‌‬
‫مأمور قبض ارواح به سراغشان م ‌‬
‫يگيرنیید ؟! ايیین‬
‫ساير اندامهاي( ايشان را به زير ضربات خییود م ‌‬
‫گونه )جان برگرفتن ايشان( بدان خاطر اسییت كییه آنییان بییدنبال‬
‫يآورد‪ ،‬و از ﭼيزي كه‬
‫يروند كه خداي را بر سر خشم م ‌‬
‫ﭼيزي م ‌‬
‫يآيد‪ ،‬و لذا خداوند كارهییاي‬
‫موجب خوشنودي او است بدشان م ‌‬
‫يگردانیید‪ « .‬ايیین آيییات كريمییه‬
‫)نيك( ايشان را باطل و بيسییود م ‌‬
‫گروهي از منحرفان از شريعت و برنامهي خدا را تهديد مينمايد‪.‬‬
‫آنان كسانياند كه از دشمنان خدا‪ -‬همﭽون يهوديییان و نصییارا‪ -‬در‬
‫برخي از دستوراتشان اطاعت ميكنند‪ .‬ايیین آيییات‪ ،‬ايشییان را بییه‬
‫سییبب ايیین كییار‪ ،‬بییه ارتییداد توصییيف مينمايیید و ايشییان را بییه‬
‫سرانجامي تاريییك و عییذابي دردنییاك تهديیید ميكنیید كییه از همییان‬
‫‪1‬‬
‫ت جدا شدن از دنيا نسبت به آنان شروع ميشود‪.‬‬
‫لحظات نخس ِ‬
‫ﭽﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡﯢ ﯣﯤﭼ محمد‪ »٢٧ :‬حال آنان ﭼگونه خواهد بود بدان هنگام‬
‫هها‬
‫يآيند و ﭼهر ‌‬
‫كه فرشتگان مأمور قبض ارواح به سراغشان م ‌‬
‫و پشییتها )و سییاير انییدامهاي( ايشییان را بییه زيییر ضییربات خییود‬
‫يگيرند ؟! « يعني حالشان ﭼگونه است فرشتگان جهت قبض‬
‫م ‌‬
‫روحشییان بییه سراغشییان ميآينیید و روح در جسدشییان سییخت و‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬تفسير القاسمي‪(6/259)،‬؛ تفسير الطبري‪.(26/60)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪251‬‬

‫محكییم شییود و فرشییتگان بییه زور و خشییم و زدن‪ ،‬روح را از‬
‫‪1‬‬
‫جسدشان بيرون ميكشند‪.‬‬
‫خداونیید سییبحان دربییارهي دسییتهي ديگییري از منحرفییان از‬
‫شريعت خدا ميفرمايد‪ :‬ﭽﮜﮝﮞﮟ ﮠ ﮡﮢ ﮣ ﮤﮥ ﮦ ﮧﮨﮩﮪﮫﮬﮭ ﮮ ﮯﮰﮱﯓﯔﯕﯖ ﯗﯘﯙ‬
‫ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ النعام‪ » ٩٣ :‬ﭼه كسي ستمكارتر‬
‫است از كسي كه دروغي بر خیدا ببنیدد )و بگويید كیه كتیابي بیر‬
‫كسي نازل نشده است‪ .‬يا اين كه بگويد‪ :‬خییدا را فرزنیید و انبییاز‬
‫است( يا اين كه بگويد‪ :‬به میین وحییي شییده اسییت‪ ،‬و بییدو اصیل ً‬
‫َ‬
‫س یْيلمه ك ی ّ‬
‫عنسییي و‬
‫ود َ‬
‫ذاب و أ ْ‬
‫م َ‬
‫وحي نشده باشیید )از قبيییل‪ُ :‬‬
‫سی َ‬
‫َ‬
‫سدي ‪ (.‬و يا كسي كه بگويد‪ :‬من هم هماننیید آنﭽییه خییدا‬
‫ط ُل َْيحه أ َ‬
‫میید( نییازل كییرده اسییت خییواهم آورد! )ﭼییرا كییه قییرآن‬
‫)بییر مح ّ‬
‫ههاي گذشتگان است و شعري بيش نيست‪ ،‬اگییر بخییواهم‬
‫افسان ‌‬
‫يسرايم !(‪ .‬اگر )حییال همییه سییتمگران‪،‬‬
‫يگويم و م ‌‬
‫مثل آن را م ‌‬
‫از جمله اين( ستمكاران را ببيني )و بییداني كییه ﭼییه وضییع نییا بییه‬
‫هنجار و دور از گفتاري دارند( در آن هنگام كییه در شییدائد مییرگ‬
‫هاند و فرشتگان دستهاي خییود را )بییه سییوي آنییان( دراز‬
‫فرو رفت ‌‬
‫يزنند و‬
‫هاند )و بر بناگوششان تپانﭽه و بر پشتشان تازيانه م ‌‬
‫كرد ‌‬
‫يتوانيد از اين عذاب الهي( خويشتن را‬
‫يگويند‪ :‬اگر م ‌‬
‫بديشان م ‌‬
‫يبسییتيد و از‬
‫برهانيد‪ .‬اين زمان به سبب دروغهائي كه بر خییدا م ‌‬
‫هاي‬
‫يكرديیید‪ ،‬عییذاب خواركننیید ‌‬
‫)پییذيرش( آيییات او سییرپيﭽي م ‌‬
‫يبينيد‪ « .‬اين آيه‪ ،‬احوال و اوضاع اينییان را هنگییام مشییاهدهي‬
‫م ‌‬
‫مرگ و بيرون رفتن از دنيا نقل مينمايد‪ .‬ﭽ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﭼ يعني در‬
‫شدايد و سییختيهاي مییرگ‪،‬ﭽ ﯛ ﯜ ﯝ ﭼ دستانشییان را بییا عییذاب و‬
‫ﭼكشهاي آهني جهت قبض روحشییان‪ ،‬دراز ميكننید‪،‬ﭽ ﯞ ﯟ ﭼی يعنیي‬
‫روحتان را از جسدتان بيرون آوريد‪ .‬يعني روحتییان را بياوريیید‪ .‬امییر‬
‫در اينجا براي اهانت و دشوار كردن ميباشد‪ ،‬تا روحشان به سختي‬
‫بيرون كشند و آسايشي را براي آنان به جا نميگذارند و با آرامي با‬
‫آنان رفتار نميكنند‪ .‬در اين آيه اشاره به اين مطلب وجییود دارد كییه‬
‫آنان درمانییده ميشییوند و روحشییان را بيییرون نميآورنیید‪ .‬بییه هميیین‬
‫صورت موقع جان كندن به دردها و ناخوشيهاي آن‪ ،‬تهديد ميشوند‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬تفسير ابن كثير‪.(7/323)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪252‬‬

‫اين سزاي آنان در دنيا به خاطر شركشان ميباشد‪ 1.‬ﭽ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﭼ‬
‫»هون« به معناي سبك و آسان است‪،‬ﭽﯥﯦ ﯧﯨﯩﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﭼ يعني خود‬
‫را بزرگ ميپنداريد و از قبول آنﭽه كه خدا در آياتش نازل فرموده‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫سرباز ميزنيد‪.‬‬
‫‪-11‬خوردن از آتش جهنم و خشم خداوند جّبار‬

‫خداي دانا و آگاه ميفرمايد‪ :‬ﭽﮨﮩﮪﮫﮬﮭﮮ ﮯ ﮰﮱ ﯓ ﯔﯕﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜﯝ ﯞ ﯟﯠ‬
‫ﯡ ﯢﯣﯤ ﯥﯦ ﯧﯨﯩ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﯼیییﰝﰝﰝﰝ ﰝ ﭼ البقرة‪- ١٧٤ :‬‬
‫‪ » ١٧٦‬كساني كه آنﭽه را خدا از كتاب )آسماني( نازل كرده است‪،‬‬
‫ييازند( و آن را‬
‫يدارند )يا دست به تأويل ناروا و تحريف م ‌‬
‫پنهان م ‌‬
‫يفروشییند‪ ،‬آنییان جییز آتییش ﭼيییزي‬
‫بییه بهییاي كییم )و نییاﭼيز دنيییا( م ‌‬
‫يخورند‪) .‬زيرا امییوالي كییه از رهگییذر كتمییان آيییات آسییماني و‬
‫نم ‌‬
‫يآيید‪ ،‬سیبب‬
‫تحريف و تأويل نیارواي حقیائق رحمیاني بیه دسیت م ‌‬
‫نزول آنان به آتش دوزخ خواهد شد( و روز رستاخيز خییدا )از آنییان‬
‫يگويیید و آنییان را )از كثییافت‬
‫روگردان بوده و( با ايشییان سییخن نم ‌‬
‫يدارد‪ .‬و ايشییان را‬
‫گناهییان بییا عفییو و گذشییت خییويش( پییاكيزه نم ‌‬
‫ياند كه گمراهي را با هییدايت‪ ،‬و‬
‫عذاب دردناكي است‪ .‬آنان كسان ‌‬
‫هانیید‪ .‬ﭼقییدر در برابییر‬
‫عذاب را با آمرزش )مبادله و( خريداري كرد ‌‬
‫آتش )دوزخ( بردبارند! )جاي بسي شگفت است كه شخص عاقل‬
‫از موجبات عذاب خوشحال بییوده و پيوسییته در انجییام زشییتيها كییه‬
‫يكشییانند‪ ،‬در تكییاپو باشیید(‪ .‬آن )عییذابي كییه‬
‫انسان را بییه دوزخ م ‌‬
‫خص گشته است‪ ،‬به خاطر كفري است كه نسبت بییه‬
‫برايشان مش ّ‬
‫يكوشییند( بییه سییبب‬
‫يدارند و در كتمییان و تحريفییش م ‌‬
‫كتاب روا م ‌‬
‫اين كه خدا كتاب )آسماني قرآن يییا تییورات( را تییوأم بییا حییق فییرو‬
‫فرستاده )و اصل ً شائبه بطلن بدان راه ندارد و ايشان به دروغ در‬
‫يدارند( و به راستي كسییاني كییه‬
‫يكوشند يا پنهانش م ‌‬
‫تكذيب آن م ‌‬
‫يورزنیید بییه دشییمنانگي و دو‬
‫دربییاره كتییاب )آسییماني( اختلف م ‌‬
‫دستگي دور )از صداقت و حقيقتي( دﭼارند‪ « .‬پییس از آنكییه آيییات‬
‫قرآني از برخي از احكام شرعي همﭽون خوردن گوشت مییردار و‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ التحرير و التنوير‪.(6/223)،‬‬‫‪ -‬تفسير القرطبي‪.(44-7/43)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪253‬‬

‫خون و گوشت خوك و آنﭽه براي غير خدا ذبح ميشود‪ ،‬سخن گفت‬
‫و كساني را كه احكام شريعت را در مقابییل بهییاي نییاﭼيزي كتمییان‬
‫ميكنند‪ ،‬تهديد نموده به اينكه آتش جهنم را ميخورنیید؛ زيییرا كتمییان‬
‫شیريعت مسیتلزم انیواعي از انحیراف از شیريعت ميباشید‪ 1.‬پیس‬
‫ق نازل شده از جانب خییدا را در مقابییل بهییاي ارزانییي‬
‫ايناني كه ح ِ‬
‫كتمان ميكنند‪ ،‬كار حرامي را انجام دادهاند كه خداوند به خاطر آن‬
‫كار‪ ،‬ايشان را به آتش جهنم عذاب ميدهد و آنان آتش جهنییم را در‬
‫شكمهاي حريصشان ميخورند‪ .‬پس آن‪ ،‬آتشي حقيقي است كییه در‬
‫روز قيامت ميخورند به سزاي رشوه خیواري بیر ديین كیه مرتكیب‬
‫شدهاند و دين را به دنيا فروختهاند‪ 2.‬ﭼيزي كییه بییر آنییان سییختتر و‬
‫عظيمتر از عذاب جهنم است‪ ،‬خشم خدا بر آنان و روي گرداني او‬
‫از ايشان ميباشد‪ :‬ﭽ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﭼ البقرة‪ » ١٧٤ :‬و روز رستاخيز‬
‫يگويیید و آنییان را‬
‫خدا )از آنان روگردان بوده و( با ايشان سخن نم ‌‬
‫يدارد‪ .‬و‬
‫)از كثافت گناهییان بییا عفییو و گذشییت خییويش( پییاكيزه نم ‌‬
‫ايشان را عذاب دردناكي است‪ «.‬يعني آنییان را از اخلق رذيلییت و‬
‫زشت پاك نميگرداند؛ ﭼون اعمییال صییالحي ندارنیید كییه شايسییتهي‬
‫ستايش و خوشنودي و پاداش به خییاطر آنهییا باشیید‪ ،‬بلكییه خداونیید‬
‫آنان را عذاب دردناكي ميدهد؛ ﭼون آنان كتاب خدا را رها كییرده و‬
‫از آن و داوري بردن به پيش آن در دنيا روي گرداندهاند و گمراهي‬
‫‪3‬‬
‫را بر هدايت و عذاب را بر مغفرت ترجيح دادند‪.‬‬
‫‪-12‬عذاب خواركننده‬

‫خییداي حكيییم‪ ،‬گوشییههايي از احكییام شییريعت در آغییاز سییورهي‬
‫نساء در قالب بيان اموال يتيمان و احكییام ازدواج و احكییام ارث و‬
‫وصيت را بيان كرده‪ ،‬سپس بعد از آن وعده و وعيیید را آورد تییا بییه‬
‫طاعت‪ ،‬ترغيب و تشويق نمايد و از معصيت و نافرمییاني بترسییاند‪،‬‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯖ ﯗ ﯘ ﭼ النساء‪ ١٣ :‬يعني اينها احكام خداوند است كه‬
‫براي شما بيان كرده تا آنها را بشناسيد و به آنها عمل كنيد‪ .‬ﭽ ﯚ ﯛ ﯜ‬
‫ﯝ ﭼ النساء‪ ١٣ :‬در پيروي از حدود و احكام خییدا و عمییل بییه آنهییا‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ الحكم و التحاكم في خطاب الوحي‪.(2/764)،‬‬‫ تفسير القرطبي‪ (2/239)،‬تفسير السعدي) ‪.(1/134‬‬‫‪ -‬هجر القرآن العظيم‪،‬ص ‪.662‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪254‬‬

‫آنگونه كه خدا امر كرده است‪،‬ﭽ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﭼ النساء‪» ١٣ :‬خدا او‬
‫يكند كه در آنها رودبارها روان اسییت‬
‫را به باغهاي )بهشت( وارد م ‌‬
‫يماننیید و ايیین پيییروزي بزرگییي‬
‫و )ﭼنين كسییاني( جییاودانه در آن م ‌‬
‫است‪ « .‬اين وعده است‪.‬‬
‫اما وعيد‪ ،‬از اينجا شروع ميشود‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ‬
‫النساء‪ »١٤ :‬و آن كس كه از خدا و پيغمییبرش نافرمییاني كنیید و از‬
‫مرزهاي )قوانين( خدا درگذرد‪ ،‬خداوند او را به آتش )عظيم دوزخ(‬
‫يمانیید و )علوه از آن( او را‬
‫يگردانیید كییه جییاودانه در آن م ‌‬
‫وارد م ‌‬
‫هاي است‪ « .‬پس هر كس از حدود خداي متعال از‬
‫عذاب خواركنند ‌‬
‫روي تكذيب يا انكار‪ ،‬يا تخريج يا از روي بغض و كينه تجاوز كند‪ ،‬به‬
‫اين عذاب خوار كننده تهديد شده است؛ ﭼون آنﭽه را كییه خییدا بییه‬
‫آن حكم كرده‪ ،‬تغيير داده و خلف حكم خدا رفتار ميكند‪ .‬ايیین كییار‬
‫تنها از روي عدم رضايت به آنﭽه كه خدا مقرر نموده و بدان حكییم‬
‫كرده‪ ،‬ميباشد‪ .‬بییه هميیین خییاطر خداونیید‪ ،‬او را بییه وسییيلهي خییوار‬
‫‪1‬‬
‫كردن در عذاب دردناك‪ ،‬مجازات مينمايد‪.‬‬
‫اينها مهمترين آثار بد حكییم بییه غيییر آنﭽییه كییه خییدا نیازل كییرده‪،‬‬
‫ميباشد‪ .‬شاعر گويد‪:‬‬
‫و الله ما خوفي الذنوب فإنها‬
‫العفو و الغفران‬

‫لعلي طريق‬

‫»بییه خییدا قسییم‪ ،‬از گناهییان نميترسییم‪ ،‬ﭼییون امكییان عفییو و‬
‫گذشت از گناهان وجود دارد«‪.‬‬
‫لكّنما أخشي انسلخ القلب عن‬
‫هذا الوحي و القرآن‬

‫تحكيم‬

‫»ولي ميترسم كه قلب از حییاكم كییردن ايیین وحییي و قییرآن‪،‬‬
‫خارج شود«‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪،‬ص ‪.664‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪255‬‬

‫دهم‪ -‬حمايت و دفاع از رسول خدا‪ ‬از توحيد الوهيت‬

‫رسول خدا‪ ،‬توحيد الوهيت را به تمامي بيان و روشن نمییود‬
‫و به بهترين شكل به سوي آن دعیوت كیرد‪ .‬اغلیب آيیات قیرآن‪،‬‬
‫نازل شده تا اين نوع از توحيد را بيان دارد و به سوي آن دعوت‬
‫نمايد‪ .‬رسول خدا‪ ‬در اين زمينه تلش و كوشش زيادي نمود و‬
‫به حمايت و دفاع از آن و صيانت از حییدود آن تییا زمییان وفییاتش‬
‫اقدام نمود‪ .‬بلكه آن حضرت در آخییر حيییاتش كییه در حییال جییان‬
‫كندن بود‪ ،‬اهميت اين توحيد را بيییان ميكییرد‪ .‬يییارانش را نيییز بییر‬
‫همين روش تربيت كرد تا سربازان و حاميان اين توحيد باشند و‬
‫اين امانت را به طییور پییاك و خییالص بییه نسییلهاي بعییدي تحويییل‬
‫دهند‪ .‬صییحابه رضییي اللییه عنهییم ﭼنيین بودنیید‪ .‬در زيییر برخیي از‬
‫نمونهها راجع به حمايت رسول خدا از توحيد الوهيت و بيییان آن‪،‬‬
‫و نهي از هر آنﭽه كه ضید ايین توحيید اسیت‪ ،‬از قبيیل شیرك يیا‬
‫بدعت‪ ،‬يا وسيلهاي براي شرك است هر ﭼند ذاتا ً شییرك نباشیید‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫آورده ميشود‪.‬‬
‫‪ -1‬نهي از افراط و غلو‬

‫پيامبر‪ ‬امتش را از غلو و افراط برحذر داشییته و آنییان را از‬
‫اين كار نهي نموده است‪ .‬آنان را از زيادهروي يا تجاوز از حد‬
‫در مدح و ستايش آن حضرت برحذر داشته‪ ،‬تییا جنبهي توحيیید‬
‫الیییوهيت میییورد حمیییايت قیییرار گيیییرد‪ .‬رسیییول خیییدا‪‬‬
‫ميفرمايد‪»:‬إياكم و الغلو‪ ،‬فإنه أهلك مضضن كضضان قبلكضضم‬
‫الغلو«‪»:2‬از غلییو و افییراط حییذر كنيیید؛ ﭼییون غلییو و افییراط‬
‫پيشییينيان شییما را هلك كییرد«‪ .‬همﭽنيیین آن حضییرت تمییامي‬
‫راهها و وسايلي كه به غلو و افراط منجییر ميشییود‪ ،‬بسییت‪ .‬از‬
‫اين رو از زيادهروي در مدح خییودش نهییي كییرد و فرمییود‪»:‬ل‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ حماية الرسول حمي التوحيد‪،‬ص ‪.287‬‬‫‪ -‬مسند المام أحمد‪ .(1/215)،‬اين حديث صحيح است‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪256‬‬

‫تطروني كما أطرت النصاري ابن مريم‪ ،‬إنما أنا عبضضد‬
‫فقولضضوا عبضضدالله و رسضضوله«‪»:1‬دربیییارهي مییین غلیییو و‬
‫زيادهروي نكنيد همانطور كه مسيحيان دربییارهي عيسییي ابیین‬
‫مريم غلو و زيادهروي كردند‪ .‬همانا فقط بندهي خییدا هسییتم‪،‬‬
‫پس]به من[ بگوييد‪ :‬بنده و فرستادهي خدا«‪.‬‬
‫‪ -2‬زيارت قبرها و نهي از تبدیل قبور به مسجد‬

‫رسول خدا‪ ‬هدف زيارت قبرها و حكمتي كییه زيییارت قبرهییا‬
‫بییه خییاطر آن تشییريع شییده‪ ،‬را تییبيين نمییود‪ .‬آن حضییرت‬
‫فرمودنییییید‪»:‬فضضضضزوروا القبضضضضور فإّنهضضضضا تضضضضذكركم‬
‫الموت«‪»:2‬قبرها را زيارت كنيد؛ ﭼون اين كار مرگ را به ياد‬
‫شما ميآورد«‪.‬‬
‫همﭽنين روشن نمود كه از جمله حكمتهاي زيارت قبرها‪ ،‬دعییا‬
‫‪3‬‬
‫و طلب مغفرت براي مردگان و ترحم به احوال آنان ميباشد‪.‬‬
‫رسول خدا‪ ‬كيفيت زيارت شرعي قبرها را با قول و فعلش‬
‫تبيين نمود و آن را به يارانش ياد داد‪ .‬از مییادر مؤمنییان‪ ،‬عايشییه‬
‫رضي الله عنها روايت است كه گويد‪ :‬جبرئيل نزد رسول خییدا‪‬‬
‫آمد و گفت‪ :‬همانا پروردگارت به تو امر ميكند كه پيش مردگییان‬
‫اهل بقيع بيايي و برايشان طلییب آمییرزش بكنییي‪ .‬عايشییه گويیید‪:‬‬
‫گفتییم‪ :‬اي رسییول خییدا‪ ،‬بییه مردگییان ﭼییه بگییويم؟ فرمییود‪:‬‬
‫بگیییو‪»:‬السضضلم علضضضي أهضضضل الضضضديار مضضن المضضضؤمنين و‬
‫المسضضضضلمين‪ ،‬و يرحضضضضم اللضضضضه المسضضضضتقدمين منضضضضا و‬
‫المستأخرين‪ ،‬و إنا إن شاء الله بكضضم لحقضضون«‪»:4‬سییلم‬
‫بر اهل اين سرزمين از مؤمنان و مسییلمانان! خییدا گذشییتگان و‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫بخاري‪،‬شمارهي ‪.3445‬‬
‫صحيح مسلم بشرح النووي‪.(7/46)،‬‬
‫حماية الرسول حمي التوحيد‪،‬ص ‪.295‬‬
‫صحيح مسلم بشرح النووي‪.(7/44)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪257‬‬

‫آينییدگان مییا را رحییم كنیید! و مییا اگییر خییدا بخواهیید بییه شییما‬
‫ميپيونديم«‪.‬‬
‫رسول خدا‪ ‬ابتدا از جهیت سید ذريعییه)بسییتن راهییي كیه بیه‬
‫حرام منجر ميشود( از زيارت قبرها نهي كرد‪ .‬سییپس وقییتي كییه‬
‫توحيد در قلبها جاي گرفت‪ ،‬به زيارت قبرها اجییازه داد و زيییارت‬
‫مشروع را بيان و روشن نمود و به آن امر كییرد و از هییر ﭼيییزي‬
‫كه مخالف اين كيفيت زيارت مشروع است‪ ،‬نهییي فرمییود و بییه‬
‫شییدت مسییلمانان را از آن برحییذر نمییود‪ 1.‬از جملییه دعییاي آن‬
‫حضیییرت‪ ‬ايییین بیییود‪» :‬اللهضضضم ل تجعضضضل قضضضبري وثنضضضا ً‬
‫ُيعبد«‪»:2‬خدايا‪ ،‬قیبر مییرا بیتي قییرار مییده كیه پرسیتش شییود«‪.‬‬
‫همﭽنين پيامبر‪ ‬امتش را نهي و برحذر ميكرد از اينكییه قییبرش‬
‫يا قبر ديگران‪ ،‬مسجد قرار داده شییود؛ از ام سییلمه رضییي اللییه‬
‫عنها نقل شده كه آنان از يك كيسه و عكسهاي موجود در آن كه‬
‫در سرزمين حبشه ديدند‪ ،‬براي رسییول خییدا‪ ‬بییازگو كردنیید؛آن‬
‫حضرت فرمود‪»:‬أولئك إذا مات فيهم الرجضضل الصضضالح‪ ،‬أو‬
‫العبد الصالح بنوا علي قبره مسجدًا‪ ،‬و صوروا فيه تلك‬
‫الصور‪ ،‬أولئك شرار الخلق عندالله«‪»: 3‬آنان هر موقع مرد‬
‫صالح يا بندهي صالح در ميانشان وفات مييافت‪ ،‬بر سییر قییبرش‬
‫مسجدي بنا ميكردند و آن عكسها را در آن رسم ميكردند‪ .‬آنییان‬
‫پيش خداوند بدترين آفريدهها هستند«‪ .‬رسول خدا‪ ‬در بيماري‬
‫وفییاتش ميفرمییود‪»:‬لعنضضة اللضضه علضضي اليهضضود و النصضضاري‬
‫اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد«‪»:‬نفرين خییدا بییر يهوديییان و‬
‫مسییيحيان كییه قییبر پيامبرانشییان را مسییجد قییرار دادنیید«‪.‬آن‬
‫حضرت‪ ،‬مسلمانان را از كاري كه يهود و نصییارا كردنیید‪ ،‬برحییذر‬
‫نمود‪ ،‬و اگییر ﭼنيیین نبییود‪ ،‬قییبر وي بلنیید كییرده ميشیید‪ 4.‬همﭽنيیین‬
‫پيامبر‪ ‬از بنا نمودن و نشستن و نماز خواندن روي قبرها نهییي‬
‫‪5‬‬
‫كرد‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬
‫‪5‬‬

‫‬‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫حماية الرسول حمي التوحيد‪،‬ص ‪.296‬‬
‫مسند أحمد‪.(2/246)،‬‬
‫بخاري مع الفتح الباري‪.(1/531)،‬‬
‫بخاري مع الفتح الباري‪.(1/532)،‬‬
‫مسند أبي يعلي‪ .(2/66)،‬اسناد آن صحيح است‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪258‬‬

‫‪ -3‬افسونها و تعويضها‬

‫رسول خدا‪ ‬فرمودنیید‪»:‬إن الرقضضي و التمضضائم و التولضضة‬
‫شرك«‪»:1‬همانا افسونها و تعويضها و سحر‪ ،‬شرك هسییتند«‪.‬‬
‫مقصیییود از»رقیییي« غيیییر از ﭼيیییزي اسیییت كیییه مشیییروع‬
‫ميباشیید‪».‬رقییي« در اينجییا ﭼيییزي اسییت كییه افسییون ناميییده‬
‫ميشود؛ ﭼيزي كه مردم اعتقاد دارند كه آفات و بلهییا را دفییع‬
‫مينمايد و انسان را از گزند و ﭼيزهای ناخوشايند حفظ ميكند‪.‬‬
‫امییا ﭼيزهییايي از »رقيییه« كییه در شییريعت و سیینت پيییامبر‪‬‬
‫آمده‪ ،‬داخل اين نهي قرار نميگيییرد؛ ﭼییون در سیینت از عییوف‬
‫بن مالك رضي الله عنه روايت است كه گويیید‪ :‬مییا‪ ،‬در زمییان‬
‫جاهليت افسون ميكرديم‪ .‬گفتيم‪ :‬اي رسییول خییدا‪ ،‬نظییرت در‬
‫ي رقاكم‪ ،‬ل بضضأس‬
‫اين باره ﭼيست؟ فرمود‪»:‬اعرضوا عل ّ‬
‫بالرقي مضضا لضضم تكضضن شضضرك«‪»:2‬افسییونهايتان را بییر میین‬
‫عرضییه داريیید‪ ،‬افسییونها مییادام كییه شییرك نباشییند‪ ،‬اشییكالي‬
‫ندارد«‪.‬‬
‫افسونهاي مشروع‪ ،‬آن است كه سه شرط زير را دارا باشد‪:‬‬
‫ به كلم خدا‪ ،‬يا اسماء و صفات خدا باشد‪.‬‬‫ به زبان عربي و به معاني مشخص باشد‪.‬‬‫ اين اعتقاد وجود داشته باشد كه ذات افسون تأثيري ندارد‬‫بلكه بنا به تقدير و اذن خداي متعال اثر ميكند‪.‬‬
‫»تمائم« كه جمع»تميمییه« ميباشیید‪ ،‬ﭼيییزي از قبيییل مهییره يییا‬
‫استخوان يا پوست يا ﭼيزهايي از اين قبيل است كه معمییول ً بییر‬
‫كودكان آويزان ميكنند؛ به خاطر اعتقاد به اينكییه ﭼشییم زخییم از‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ مسند احمد‪ .(1/381)،‬حاكم بنا به شرط بخاري و مسلم آن را صحيح دانسته است‪.‬‬‫‪ -‬صحيح مسلم بشرح النووي‪.(1/187)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪259‬‬

‫آنان دفع شود‪ .‬رسول خدا‪ ‬از اين كییار نهییي كییرد بییا تییوجه بییه‬
‫‪1‬‬
‫اينكه اين عمل شرك يا وسيلهاي براي شرك است‪.‬‬
‫وله« با كسرهي»تاء« و فتحهي»واو«‪ ،‬ﭼيزي است كییه بییه‬
‫»ت َ‬
‫ايیین گمییان كییه زن‪ ،‬شییوهر خییود را شییيفته و محبییوب گردانیید‪،‬‬
‫گذاشته ميشود‪ .‬همانگونه كه ابن مسعود رضي اللییه عنییه آن را‬
‫تفسير كرده اسییت‪ .‬مسییلمانان گفتنیید‪ :‬اي ابوعبییدالرحمن! ايیین‬
‫وله« ﭼيسییت؟ گفییت‪:‬‬
‫افسون ها و تعويضها را شییناختيم‪ ،‬امییا»ت ِی َ‬
‫ﭼيزي است كیه زنیان ميگذارنیید تییا پيییش شوهرانشییان محبییوب‬
‫شوند‪ 2.‬زن به وسيلهي آن‪ ،‬محبت شییوهرش را جلییب ميكییرد‪ ،‬و‬
‫اين نوعي از جادو است‪ 3.‬اين احییاديث و ديگییر احییاديث‪ ،‬از ايیین‬
‫كارها نهي ميكنند؛ كارهايي كه در آنها‪ ،‬به غير خدا توكل ميشییود‬
‫و اعتقاد به جلب نفع يا دفییع ضییرري از غيییر خییدا وجییود دارد‪ ،‬و‬
‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽﭑﭒﭓﭔ ﭕﭖﭗپ پﭚﭛ ﭜﭝ ﭞﭟﭠﭡﭢﭣﭤﭥﭦﭧﭨ ﭩ‬
‫ﭪ ﭫ ﭬ ﭼ يونس‪ » ١٠٧ :‬اگر خداوند زياني به تو برساند‪ ،‬هيچ كس‬
‫يتواند آن را برطرف گرداند‪ ،‬و اگر بخواهیید خيییري بییه‬
‫جز او نم ‌‬
‫يتوانیید فضییل و لطییف او را از تییو‬
‫تییو برسییاند‪ ،‬هيییچ كییس نم ‌‬
‫برگردانیید‪ .‬خداونیید فضییل و لطییف خییود را شییامل هركییس از‬
‫يتواند مانع آن گییردد( و‬
‫يكند )و كسي نم ‌‬
‫بندگانش كه بخواهد م ‌‬
‫او داراي مغفرت و مهر فراوان است‪. « .‬‬
‫رسول خدا‪ ‬بر حمايت و صییيانت توحيیید از ﭼنيیین كارهییايي‪،‬‬
‫خيلي حريص بود؛ كارهايي كه انسییان بییا وجییود خطییرات آن‪ ،‬در‬
‫آنها سهلانگاري مينمايد‪ .‬پس هییر كییس بییه خییدا وابسییته گییردد و‬
‫نيازهايش را پيش او مطرح كند و به او پناه ببرد و امرش را بییه‬
‫او واگذار نمايد‪ ،‬خدا او را بس است و هییر امییر بعيییدي را بییه او‬
‫نزديك ميگرداند و هر كار سییختي را برايییش آسییان ميگردانیید‪ ،‬و‬
‫هر كس به غير خییدا وابسییته گییردد‪ ،‬خداونیید او را بییه آن ﭼيزهییا‬
‫واگذار ميكند و او را خوار ميگردانیید‪ .‬ايین مطلییب طییي نصییوص‬
‫دينییي و تجییارب‪ ،‬معلییوم و شییناخته شییده اسییت؛ خییداي متعییال‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ حماية الرسول‪،‬ص ‪.316‬‬‫ همان‪،‬ص ‪.317‬‬‫‪ -‬همان‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪260‬‬

‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﭼ الطلق‪» ٣ :‬هر كس به خداوند تو ّ‬
‫كل كند )و‬
‫‪1‬‬
‫كار و بار خود را بدو واگذارد( خدا او را بسنده است‪. « .‬‬
‫‪ -4‬طلب باران به وسيلهي منازل ماه‬

‫يعني نسبت دادن باران و بارش باران به منازل ماه‪» .‬انییواء«‬
‫جمع»نوء« است كه به معنییاي منییازل مییاه ميباشیید‪ 2.‬رسییول‬
‫خدا‪ ‬زياد حريص بود كه شرك و گمراهياي كه اهل جییاهليت‬
‫بر آن بودند براي امتش تبيين نمايد و آنان را به حذر كییردن و‬
‫دوري از آن‪ ،‬امییر كییرد‪ .‬مهمییترين و عظيمتريیین ايیین امییور‪،‬‬
‫ﭼيزهايي بود كییه مربییوط بییه امییور اعتقییادي اسییت‪ .‬از جملییه‬
‫ﭼيزهايي كه در ميان مییردم جییاهليت رايییج بییود‪ ،‬نسییبت دادن‬
‫بارش باران به ستارگان و منییازل مییاه بییود‪ .‬پيیامبر‪ ‬روشیین‬
‫نمییود كییه ايیین كییار‪ ،‬شییرك اسییت و بییا توحيیید منافییات دارد؛‬
‫همانطور كه در روايت ابومالك اشعري رضي الله عنییه آمییده‬
‫كییه رسییول خییدا‪ ‬فرمییود‪»:‬أربضضع مضضن أمضضتي مضضن أمضضر‬
‫ن‪ :‬الفخضضر بالحسضضاب‪ ،‬و الطعضضن‬
‫الجاهلية ل يتركونه ّ‬
‫فضضضضضي النسضضضضضاب‪ ،‬و الستسضضضضضقاء بضضضضضالنجوم‪ ،‬و‬
‫النیاحة«‪»:3‬ﭼهار ﭼيز از كارهاي اهل جاهليت در ميییان امییت‬
‫من وجود دارند كه امییت میین آن ﭼهییار ﭼيییز را رهییا نميكننیید‪:‬‬
‫افتخار به حسیب‪ ،‬عيیب در نسیب‪ ،‬طلیب بیاران بیه وسیيلهي‬
‫ستارگان و نوحهگري و شيون و زاري«‪.‬‬
‫‪ -1‬از زيد بن خالد رضي اللییه عنییه روايییت اسییت كییه گويیید‪:‬‬
‫رسول خدا‪ ‬در حديبيه‪ ،‬نماز صبح را در هواي تاريییك بییراي مییا‬
‫امییامت كییرد‪ .‬وقییتي از نمییاز فییارغ شیید‪ ،‬رو بییه مییردم كییرد و‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ فتح المجيد‪،‬ص ‪ ،105‬اثر عبدالرحمن بن حسن‪.‬‬‫ حماية الرسول حمي التوحيد‪،‬ص ‪.320‬‬‫‪ -‬صحيح مسلم بشرح النووي‪.(2/644)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪261‬‬

‫فرمییود‪»:‬هضضل تضضدرون مضضاذا قضضال ربكضضم؟ قضضالوا‪ :‬اللضضه و‬
‫رسوله أعلم‪ .‬قال‪ :‬أصبح من عبادي مؤمن بي و كافر‪،‬‬
‫فأما من قال‪ :‬مطرنا بفضل الله و رحمته فذلك مؤمن‬
‫بي‪ ،‬كافر بالكواكب‪ ،‬و أما من قال‪ :‬مطرنا بنوء كضضذا و‬
‫كذا‪ ،‬فذلك كافر بي مؤمن بضضالكواكب«‪»:1‬آيییا ميدانيیید كییه‬
‫پروردگارتان ﭼي گفییت؟ گفتنید‪ :‬خیدا و پيیامبرش بهیتر ميداننیید‪.‬‬
‫فرمود‪ :‬از ميان بنیدگانم‪ ،‬بعضیي بیه مین ايمیان دارنید و بعضیي‬
‫كافر هستند‪ .‬امییا آنییاني كییه ميگوينیید‪ :‬بییه لطییف و رحمییت خییدا‪،‬‬
‫برايمان باران باريیید‪ ،‬آنییان بییه میین ايمییان دارنیید و بییه سییتارگان‬
‫كافرنیید و آنییاني كییه ميگوينیید بییه وسییيلهي فلن و فلن سییتاره‪،‬‬
‫باران برايمان باريد‪ ،‬آنان به میین كافرنیید و بییه سییتارگان‪ ،‬ايمییان‬
‫دارند«‪.‬‬
‫در اين حديث قدسي و عظيم رسییول خییدا‪ ‬از پروردگییارش‬
‫خبر ميدهد كه برخي از مییردم‪ ،‬نعمتهییاي خییدا و افعییال او را بییه‬
‫غيییر خییدا نسییبت ميدهنیید و در حییالي كییه خداونیید‪ ،‬تنهییا نعمییت‬
‫دهندهاي است كه بايد تمامي نعمتها تنها به او نسبت داده شود‪.‬‬
‫ﭼییون تنهییا او روزي ميدهیید و تنهییا او اسییتحقاق ايیین را دارد كییه‬
‫نعمتها به او نسبت داده شود و تنها او به خییاطر ايیین نعمییت هییا‬
‫شییكرگزاري شییود و در ايیین زمينییه شییريكي برايییش قییرار داده‬
‫‪2‬‬
‫نشود‪.‬‬
‫اين بيان از جانب رسول خدا‪ ‬حمايت جانب توحيد و حريص‬
‫بودن براي دوري امتش از شرك ميباشد‪ .‬قرآن كريم بر رسییول‬
‫خدا‪ ‬نازل شده و بيان داشته كه تنها خداوند سییبحان بییاران را‬
‫ميباراند‪ .‬اين امر در آيات محكم و صريحي آمییده اسییت؛ خییداي‬
‫متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ ﯣﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝ ﰝﰝ‬
‫ﰉﰉﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰎ ﰝ ﰝ ﭼ الروم‪» ٥٠ - ٤٨ :‬‬
‫ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﯼ ی ی ی ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰈ‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ صحيح مسلم‪1/83)،‬و ‪.(84‬‬‫‪ -‬حماية الرسول حمي التوحيد‪،‬ص ‪.323‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪262‬‬

‫يسییازد و بادهییا ابرهییا را‬
‫خدا كسییي اسییت كییه بادهییا را وزان م ‌‬
‫يانگيزند‪ .‬سپس خدا آن گونه كه بخواهد ابرهییا را در )پهنییه(‬
‫برم ‌‬
‫ههائي بییالي يكییديگر‬
‫يگستراند و آنها را به صورت تود ‌‬
‫آسمان م ‌‬
‫يدارد و )پییس از تلقيییح‪ ،‬اي انسییان( تییو‬
‫انباشییته و مییتراكم م ‌‬
‫يبییارد‪ ،‬و هنگییامي كییه آن‬
‫يبيني كه از لبلي آنها بارانها فرو م ‌‬
‫م ‌‬
‫يبارانیید‪ ،‬آنیان‬
‫تبخش( را بییر كسییاني از بنییدگانش م ‌‬
‫)باران حيییا ‌‬
‫ً‬
‫يگردند‪ .‬آنییان قطع یا )لحظییاتي( پيییش از‬
‫خوشحال و مسرور م ‌‬
‫هاند‪ .‬بییه آثییار )بییاران يعنییي(‬
‫نزول باران‪ ،‬نااميد و سرگردان بود ‌‬
‫رحمت الهییي بنگییر كییه ﭼگییونه زميیین را پییس از مردنییش زنییده‬
‫يكند‪ .‬آن كس )كه زمين مییرده را ايیین ﭼنيیین بییا نییزول بییاران‬
‫م ‌‬
‫يكند( زنده كننده مردگییان )در رسییتاخيز( اسییت و او بییر‬
‫زنده م ‌‬
‫همییه ﭼيییز توانییا اسییت‪ .‬اگییر مییا بییادي )داغ و سییوزان( را وزان‬
‫فاليمان( زراعییت و بییاغ خییود را‬
‫سازيم و بر اثر آن )افراد ضعي ‌‬
‫يگيرند‪« .‬‬
‫زرد و پژمرده ببينند‪ ،‬راه ناشكري و كفران پيش م ‌‬
‫در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮﮯ ﮰﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜﯝ ﯞﯟﯠ ﯡ‬
‫ﯢﯣ ﯤ ﯥﯦﯧ ﯨﯩﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝﰝ ﭼ لقمان‪»١١ - ١٠ :‬خداوند آسمانها‬
‫را بدون ستوني كه قابل رؤيت )براي شما( باشد آفريده اسییت‪،‬‬
‫و در زمين كوههاي استواري را پراكنده است‪ ،‬تا زميیین شییما را‬
‫نلرزاند و سراسيمه نگرداند‪ ،‬و در زمين انواع جنبندگان را پخش‬
‫هايم و بییا آن‬
‫و پراكنده كرده است‪ .‬و از آسمان آب فرو فرستاد ‌‬
‫هايم‪ .‬اينهییا )كییه‬
‫اقسام گونییاگوني از گياهییان پییرارزش را رويانیید ‌‬
‫ههاي خدايند‪ ،‬شما به من نشان دهيد‬
‫يبينيد( آفريد ‌‬
‫ينگريد و م ‌‬
‫م ‌‬
‫هاند ؟ )تا شايسته پرستش‬
‫آناني كه جز خدايند ﭼه ﭼيز را آفريد ‌‬
‫و شیییراكت در الیییوهّيت را داشیییته باشیییند(‪ .‬بلكیییه سیییتمگران‬
‫)كفرپيشه( در گمراهي آشكاري هستند‪«.‬‬

‫قرآن كريم بر رسول خدا‪ ‬نییازل شییده تییا حكمییت آفرينییش‬
‫ستارگان را بيان نمايد؛ خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ کک ک‬
‫ﮒ گ گ گ ﭼ الملك‪ » ٥ :‬ما آسمان نزديك )به شما( را با ﭼراغهائي‬
‫هايم‪ ،‬و آنهییا را وسییيله رانییدن اهريمنییان‬
‫)به نام ستارگان( آراست ‌‬
‫هايم‪ ،‬و بییراي ايشییان عییذاب آتییش سییوزاني را آمییاده‬
‫سییاخت ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪263‬‬

‫هايیم‪ .« .‬اينهیا سیه حكمیتي هسیتند كیه خداونید سیبحان در‬
‫كرد ‌‬
‫آفرينش سییتارگان‪ ،‬ايیین سییه حكمییت را قییرار داده اسییت‪ .‬پییس‬
‫سییتارگان میايهي زينییت آسیمان و رانییدن شییياطين میی باشییند‪.‬‬
‫شیییاطین بییه وسییيلهي سییتارگان هنگییام اسییتراق سییمع رانییده‬
‫ميشوند‪ .‬همﭽنين ستارگان‪ ،‬وسيلهي هدايت يافتن در تاريكيهییاي‬
‫‪1‬‬
‫خشكي و دريا هستند‪.‬‬
‫‪ -5‬سحر و جادو‬

‫افسییون و تعويییذ و گییره زدن نخهییا‪ ،‬كارهییايي هسییتند كییه‬
‫جادوگران انجام ميدهند تا بییه وسییيلهي بيمییاري يییا قتییل يییا جییدا‬
‫كردن بين زن و شوهر و امثال آنها در قلییب هییا و جسییمها تییأثير‬
‫ايجاد كنند؛ همانطور كه خداوند در كتابش از اين امییر خییبر داده‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭼی البقرة‪» ١٠٢ :‬از ايشان ﭼيزهائي‬
‫آموختند )و در راهي از آن استفاده كردند( كه با آن ميان مییرد و‬
‫يافكندنیید‪ « .‬ضییرر جییادو بییه مشییيت خییداي‬
‫همسرش جدائي م ‌‬
‫عزوجل صورت ميگيرد‪ :‬ﭽ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﭼ البقرة‪) » ١٠٢ :‬آري اين‬
‫هپيشییه‪ ،‬كفییر ورزيدنیید‪ ،‬ﭼییون ايیین گییونه‬
‫شییيطان صییفتان گنا ‌‬
‫هسییرائيهاي گذشییتگان را بهییم بافتنیید و آن را‬
‫هگوئيها و افسان ‌‬
‫ياو ‌‬
‫وسيله آموزش جادو به يهوديان كردنید( و حیال آن كیه بییا ﭼنيین‬
‫يتوانند به كسي زيان برسانند مگییر ايین كیه‬
‫جادوي )خويش( نم ‌‬
‫با اجازه و خواست خدا باشد‪. « .‬‬
‫جییادو يییك حقيقییت اسییت و خداونیید مییا را امییر كییرده كییه از‬
‫جادوگران به خدا پناه ببريم؛ ﭼون ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ‬
‫يبرم‬
‫ﭮ ﭯ ﭰﭱﭲﭳﭴ ﭵﭶﭷ ﭸ ﭹﭺچ ﭼﭽﭾﭿ ﭼ الفلق‪ »٥ – ١ :‬بگو‪ :‬پناه م ‌‬
‫هدم‪ .‬از شر هر آنﭽه خداوند آفريده است‪ .‬و‬
‫به خداوندگار سپيد ‌‬
‫ً‬
‫يرسد )و جهییان را بییه زيییر‬
‫از شّر شب بدان گاه كه كامل فرا م ‌‬
‫يدمنیید‬
‫ههییا م ‌‬
‫يگيرد(‪ .‬و از شّر كساني كییه در گر ‌‬
‫تاريكي خود م ‌‬
‫هها‪،‬‬
‫ههییا‪ ،‬ايمانهییا‪ ،‬عقيیید ‌‬
‫ي خییود‪ ،‬اراد ‌‬
‫گسازي و حق ‌‬
‫)و با نيرن ‌‬
‫هباز ِ‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪،‬ص ‪.326‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪264‬‬

‫يكنند(‪.‬‬
‫ينمايند و فساد و تباهي م ‌‬
‫محّبتها‪ ،‬و پيوندها را سست م ‌‬
‫يورزد‪» « .‬نفاثات« همان‬
‫و از شّر حسود بدان گاه كه حسد م ‌‬
‫جادوگران هستند‪ .‬خداوند سبحان بيان داشته كه جیادو كفیر بییه‬
‫خداي متعال است‪ :‬ﭽ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨﭩ ﭪ ﭫ ﭬﭭ ﭮ ﭯ ﭰﭱ‬
‫ﭲ ﭳ ﭴ ﭼ ی البقرة‪ »١٠٢ :‬باور داشتند و از آن پيروي نمودند‪) .‬ﭼییه‬
‫يبردند كه سليمان پيغمییبر نبییوده و بلكییه جییادوگر بییوده‬
‫گمان م ‌‬
‫است و با نيروي سحر‪ ،‬پريها و پرندگان و بادها را به زير فرمان‬
‫خويش در آورده است و لییذا شییاه جییادوگر كییافري بيییش نبییوده‬
‫است(‪ .‬و حال آن كه سليمان هرگز )دست بیه سیحر نيیالوده و(‬
‫هپيشییه‪،‬‬
‫كفر نورزيده اسییت‪ ،‬و بلكییه )ايین( شیياطين صییفتان گنا ‌‬
‫هاند‪) .‬زيرا ﭼنين سخناني را به هم بافته و به پيغمییبر‬
‫كفر ورزيد ‌‬
‫خییدا سییليمان افییتراء بسییته و بییه جییاي دسییتورات آسییماني‪ ،‬بییه‬
‫مردم( جادو و )خرافات و از آثار بجا مانده( آنﭽه در بابییل بییر دو‬
‫يآموزنیید‪ ).‬دو‬
‫فرشییته هییاروت و مییاروت نییازل گرديییده بییود م ‌‬
‫هاي كه طريق سحركردن را براي آشنائي به طییرز ابطییال‬
‫فرشت ‌‬
‫يآموختنیید‪،‬‬
‫يدادنیید( و بییه هيییچ كییس ﭼيییزي نم ‌‬
‫آن به مردم ياد م ‌‬
‫يگفتند‪ :‬ما وسيله آزمییايش هسییتيم‬
‫مگر اين كه پيشاپيش بدو م ‌‬
‫يآمیوزيم‪ ،‬بیه آشیوب و كفیر منتهیي‬
‫كافر نشو )و آنﭽه بیه تیو م ‌‬
‫يگردد‪ .‬آن را بشییناس و خويشییتن را از آن بییه دور دار‪ .‬ليكیین‬
‫م ‌‬
‫ههايشییان سییوء اسییتفاده‬
‫مییردم نصییيحت نپذيرفتنیید و از آموخت ‌‬
‫كردند(‪ .‬از ايشان ﭼيزهائي آموختند )و در راهییي از آن اسییتفاده‬
‫يافكندند‪) .‬آري‬
‫كردند( كه با آن ميان مرد و همسرش جدائي م ‌‬
‫هپيشییه‪ ،‬كفییر ورزيدنیید‪ ،‬ﭼییون ايیین گییونه‬
‫اين شيطان صییفتان گنا ‌‬
‫هسییرائيهاي گذشییتگان را بهییم بافتنیید و آن را‬
‫هگوئيها و افسان ‌‬
‫ياو ‌‬
‫وسيله آموزش جادو به يهوديان كردنید( و حیال آن كیه بییا ﭼنيین‬
‫يتوانند به كسي زيان برسانند مگییر ايین كیه‬
‫جادوي )خويش( نم ‌‬
‫بییا اجییازه و خواسییت خییدا باشیید‪ .‬و آنییان قسییمتهائي را فییرا‬
‫يگرفتند كه برايشان )از لحاظ دنيییا و آخییرت( زيییان داشییت و‬
‫م ‌‬
‫يرساند‪« .‬‬
‫بديشان سودي نم ‌‬
‫ابوبكر ابن عربي گويد‪ :‬سليمان هرگییز كفییر نورزيییده و جییادو‬
‫نكرده است‪ ،‬ولي شياطين به وسيلهي جادويشان كفییر ورزيدنیید‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪265‬‬

‫و جادو را به مردم ياد ميدهند‪ .‬كسي كه به جییادو اعتقییاد داشییته‬
‫باشد‪ ،‬كافر است‪ .‬كسي كه قییائل بییه جییادو باشیید‪ ،‬كییافر اسییت‬
‫كسي كه جادو را ياد ميدهد‪ ،‬كافر است‪ .‬شياطين آنﭽه كه بر دو‬
‫فرشته‪ ،‬هاروت و ماروت در بابل نازل شده بییود‪ ،‬بییه مییردم يییاد‬
‫ميدادند‪ ،‬در حالي كه اين دو فرشته به احدي‪ ،‬ابطال سحر را ياد‬
‫نميدادند مگر اينكه به او ميگفتند‪ :‬ﭽ ﭰﭱﭲﭳﭴﭵ ﭶﭷﭸﭹﭺچﭼﭽﭾ ﭿﮀﮁ‬
‫يدانستند هر كسي‬
‫ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇﮈ ﮉ ﮊ ژ ﮌ ﮍ ﭼ البقرة‪» ١٠٢ :‬و مسّلما ً م ‌‬
‫هاي در آخرت نخواهد داشت‪ .‬و‬
‫خريدار اين گونه متاع باشد‪ ،‬بهر ‌‬
‫ﭼه زشت و ناپسند اسییت آنﭽییه خییود را بییدان فروختییه )و آن را‬
‫يدانسییتند )و علییم و دانشییي‬
‫هاند( اگییر م ‌‬
‫پيشییه خويشییتن سییاخت ‌‬
‫يداشتند(‪ « .‬خداي عزوجییل‪ ،‬جییادو و جییادوگران را در كتییابش‬
‫م ‌‬
‫مذمت و نكوهش كرده و بطلن كارشان و اينكه آنان در آخییرت‬
‫بهییرهاي ندارنیید‪ ،‬را بيییان فرمییوده اسییت‪ .‬ايیین مطلییب در آيییات‬
‫زيادي از قرآن آمده است؛ از جمله‪:‬‬
‫ ميفرمايد‪ :‬ﭽ ک ک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﭼ البقرة‪:‬‬‫يدانسییتند هییر كسییي خريییدار ايیین گییونه متییاع‬
‫‪»١٠٢‬و مسیّلما ً م ‌‬
‫هاي در آخرت نخواهد داشییت‪ .‬و ﭼییه زشییت و ناپسییند‬
‫باشد‪ ،‬بهر ‌‬
‫اسییت آنﭽییه خییود را بییدان فروختییه )و آن را پيشییه خويشییتن‬
‫يداشتند(‪«.‬‬
‫يدانستند )و علم و دانشي م ‌‬
‫هاند( اگر م ‌‬
‫ساخت ‌‬
‫ در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪﭫ ﭬ ﭭ ﭮﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ‬‫ﭴ ﭵ ﭶ ﭼ يونس‪ »٨١ :‬هنگامي كه )ريسمانها و عصاهاي خیود را(‬
‫انداختند‪ ،‬موسي گفت‪ :‬آنﭽه ارائه داديد واقعا ً جادو است‪ .‬قطعا ً‬
‫خداوند آن را پوچ و نابود خواهیید كییرد و )جییاي شییگفت نيسییت‪،‬‬
‫يبخشیید و(‬
‫ﭼییرا كییه( خداونیید كییار تبهكییاران را )بقییاء و دوام نم ‌‬
‫يگرداند‪.« .‬‬
‫شايسته و سودمند نم ‌‬
‫ همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ﭼ طه‪ » ٦٩ :‬ﭼرا كه‬‫گ جادوگر است‪ ،‬و جادوگر هر كجییا‬
‫كارهائي را كه كرد ‌‬
‫هاند‪ ،‬نيرن ِ‬
‫يشود‪.«.‬‬
‫برود پيروز نم ‌‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪266‬‬

‫ ‪ -‬رسول خدا‪ ‬فرمودند‪»:‬اجتنبوا السضضبع الموبقضضات‪،‬‬‫ن؟ قضضال‪ :‬الشضضرك بضضالله و‬
‫قالوا‪ :‬يا رسول الله و ما ه ض ّ‬
‫السحر و قتل النفس التي حرم الله إل بضضالحق و أكضضل‬
‫مال اليتيم و أكل الربا و التولي يضضوم الزحضضف و قضضذف‬
‫المحصنات المؤمنات«‪»:1‬از هفییت كییار هلك كننییده اجتنییاب‬
‫كنيد‪ .‬صحابه عرض كردند‪ :‬آنها كداماند؟ فرمود‪ :‬شییرك ورزيییدن‬
‫به خدا‪ ،‬كشتن نفسي كه خدا حییرام كییرده مگییر بییه حییق باشیید‪،‬‬
‫خییوردن مییال يییتيم‪ ،‬ربییاخواري‪ ،‬پشییت كییردن از مبییارزه موقییع‬
‫درگيري و شروع جنگ‪ ،‬تهمت زنا به زنان پاكدامن مؤمن«‪.‬‬
‫‪ -6‬پيشگويي و غيب گويي‬

‫آيات و احییاديث صییحيح زيییادي راجییع بییه نهییي از رفتیین پيییش‬
‫پيشییگويان و غيییب گويییان و تصییديق گفتههايشییان‪ ،‬و تحريییم‬
‫شيريني اي كه در مقابل پيشگوييشان بییه آنییان داده ميشییود‪،‬‬
‫‪2‬‬
‫وارد شدهاند‪.‬‬
‫ خداوند پاك ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﭼ‬‫الشعراء‪ »٢٢٣ - ٢٢١ :‬آيییا بییه شییما خییبر بییدهم شییياطين بییر ﭼییه‬
‫يكننیید؟(‪ .‬بییر كسییاني‬
‫يشوند )و القاء وسوسییه م ‌‬
‫كسي نازل م ‌‬
‫يگردند كه ك ّ‬
‫ذاب و بس گناهكار باشند‪) .‬ﭼرا كییه كاهنییان‬
‫نازل م ‌‬
‫يباشییند( ‪ ).‬بییه شییياطين( گییوش‬
‫تم ‌‬
‫و غيبگويان دروغزن و پلش ‌‬
‫يدهند‪ ،‬و بيشترشان دروغگويند) و از پيش خییود ﭼيزهییائي‬
‫فرا م ‌‬
‫يبافند(‪« .‬‬
‫به هم م ‌‬

‫‪ 1‬بخاري‪ ،‬مبحث»الوصايا«‪ ،‬شمارهي ‪.2766‬‬
‫‪ - 2‬موقف السلم مین السیحر‪ ،‬حيیاة سیعيد‪ .(1/237)،‬شیيريني پيشیگو آن اسیت كیه در‬
‫مقابل پيشگويياش به او داده می شود‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪267‬‬

‫ پيییامبر‪ ‬ميفرماينیید‪»:‬مضضن أتضضي عراف ضا ً فسضضأله عضضن‬‫شيء‪ ،‬لم تقبل له صلة أربعين ليلضضة«‪»:1‬هییر كییس پيییش‬
‫غيبگويي بییرود و راجییع بییه ﭼيییزي از او سییؤال كنیید‪ ،‬نمییاز ﭼهییل‬
‫شبانه روزش پذيرفته نميشود«‪.‬‬
‫ از ابن مسیعود روايیت شیده كیه گويید‪ :‬رسیول خیدا‪ ‬از‬‫بهاي سگ‪ ،‬مهريهاي كه به ظلم گرفتییه شییود و شییيريني پيشییگو‬
‫‪2‬‬
‫كه در مقابل پيشگويياش به او داه ميشود‪ ،‬نهی فرمود‪.‬‬
‫‪ -7‬شفاعت‬

‫پيامبر‪ ‬راه راستي كه بندگان را بدون واسییطهها و شییفاعت‬
‫كنندگان به پروردگارشان ميرساند‪ ،‬بيان نمییوده اسییت‪ ،‬و آن‬
‫راه توحيیید خییالص بییراي خداونیید عزوجییل و منحصییر كییردن‬
‫عبادت فقط براي او‪ ،‬بدون ديگران ميباشد‪ .‬اما شییفاعتي كییه‬
‫در قییرآن كريییم آمییده و رسییول خییدا‪ ‬آن را بيییان نمییوده دو‬
‫شرط دارد‪:‬‬
‫الف‪ -‬اجازهي خضضدا بضضه شضضفاعت كننضضده؛ خییداي متعییال‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﭼ البقرة‪ » ٢٥٥ :‬كيست آن كه در پيشگاه‬
‫او ميانجيگري كند مگر با اجازه او ؟ «‬
‫ب‪ -‬راضضضي شضضدن از كسضضي كضضه برايضضش شضضفاعت‬
‫ميشود؛ خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽﭹﭺچﭼﭽﭼ النبياء‪ »٢٨ :‬و‬
‫يكنند مگر براي آن كسي كییه‬
‫آنان هرگز براي كسي شفاعت نم ‌‬
‫)بدانند( خدا از او خوشیینود اسییت و )اجییازه شییفاعت او را داده‬
‫است‪ .‬به خاطر همين معرفت و آگاهي( «‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ مسلم‪.(7/37)،‬‬‫‪ -‬بخاري‪ ،‬مبحث »الطب«‪.(7/176)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪268‬‬

‫خداي متعال اين شفاعت را مخصوص موحدان از روي لطف‬
‫و فضل خويش قرار داده است‪ .‬پییس ايیین شییفاعت‪ ،‬مخصییوص‬
‫آنان است؛ ﭼون آنان غير خدا را بییه عنییوان دوسییت و شییفاعت‬
‫كننییده اتخییاذ نكردنیید‪ ،‬و خداونیید از قییول و عملشییان راضییي و‬
‫خوشنود است‪ ،‬همانطور كه در روايت ابوهريره رضي الله عنییه‬
‫آمده كه گويیید‪ :‬بییه رسییول خییدا‪ ‬گفتییم‪»:‬من أسعد النضضاس‬
‫بشفاعتك؟ فقال عليه السلم‪ :‬من قال ل إلضضه إل ّ اللضضه‬
‫خالصا ً من قلبه«‪»:‬خوشییبختترين كییس بییه شییفاعت تییو ﭼییه‬
‫كسي است؟ پيامبر‪ ‬فرمود‪ :‬كسي كه خالصانه از تییه دلییش ل‬
‫إله إل الله بگويد«‪.‬‬
‫اولين شفاعت كننییدگان‪ ،‬رسییول خییدا‪ ،‬پيشییواي موحییدين و‬
‫يكتاپرستان و خاتم پيامبران ميباشد‪ .‬كسییي كییه خداونیید متعییال‪،‬‬
‫شیییفاعتهاي عظيمیییي را در آن روز‪ ،‬از روي لطیییف و فضیییل و‬
‫بخشییش بییه پيییامبرش و رحمییت بییه امتییش‪ ،‬بییه آن حضییرت‬
‫اختصاص داده است‪.‬‬
‫رسول خدا‪ ‬فرمودند‪»:‬لكل نبي دعوة مستجابة‪ ،‬و أني‬
‫اختبأت دعوتي شفاعة لمتي يوم القيامة‪ ،‬فهي نائلضضة‬
‫إن شاءالله من مات ل يشرك بالله شئيا ً«‪»:1‬هر پيامبري‪،‬‬
‫دعییاي مسییتجابي دارد و میین دعییايم را نگییه داشییتهام تیا در روز‬
‫قيامت‪ ،‬براي امتم شفاعت كنم‪ .‬إن شاءالله كسي كه در حییالي‬
‫ميميرد كه ﭼيزي را شريك خدا قییرار نییداده‪ ،‬مشییمول شییفاعت‬
‫من ميشود«‪.‬‬
‫پيامبر‪ ‬در روز قيامت‪ ،‬حق شفاعت كبري را دارد؛ شفاعتي‬
‫كه پيامبران اولوالعزم از آن بيبهرهاند‪ .‬اين شییفاعت بییراي اهییل‬
‫توحيد از امت پيامبر‪‬ميباشد‪ .‬همﭽنين پيامبر ‪ ‬شفاعت ميكند‬
‫كه مؤمنییان داخییل بهشییت شییوند‪ .‬پيییامبر‪ ‬در خصییوص بيییرون‬
‫آوردن موحییدان گناهكییار از آتییش دوزخ نيییز شییفاعت ميكنیید‪.‬‬
‫شفاعت تنها به اهل توحيد نفع ميرسییاند‪ ،‬امییا غيییر اهییل توحيیید‪،‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مسلم بشرح النووي‪.(3/74)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪269‬‬

‫كسانياند كه خداي عزوجل دربارهشان ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭼ‬
‫تكنندگان و‬
‫المییدثر‪ »٤٨ :‬ديگییر شییفاعت و ميییانجيگري شییفاع ‌‬
‫ميانجيگران )اعم از فرشتگان و پيغمییبران و صییالحان( بديشییان‬
‫‪1‬‬
‫يبخشد‪«.‬‬
‫سودي نم ‌‬
‫در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ ﭼ الزمر‪:‬‬
‫‪ »٤٣‬بلكییه آنییان بییدون رضییايت و اجییازه خداونیید ميانجيهییائي را‬
‫هاند )تا به گمان ايشان ميان آنییان و خداونیید سییبحان‪ ،‬در‬
‫برگزيد ‌‬
‫برآوردن نيازمنديهاي اين جهان و دفع عذاب آن جهییان‪ ،‬واسییطه‬
‫گردند ‪ (.‬بگو‪ :‬آيا )ﭼنين ﭼيزهائي را ميانجي و متصیّرف در امییور‬
‫يدانيد( هر ﭼند كه كاري اصل ً از دست ايشان ساخته نبییوده و‬
‫م ‌‬
‫فهم و شعوري نداشته باشند ؟ «‪.‬‬
‫همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮢﮣ ﮤﮥ ﮦ ﮧﮨ ﮩﮪ ﮫ ﮬﮭ ﮮ ﮯﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜﯝ ﯞ ﯟﯠ ﯡ ﯢ‬
‫يپرسییتند كییه نییه‬
‫ﭼ يونس‪ »١٨ :‬اينان غير از خدا‪ ،‬ﭼيزهائي را م ‌‬
‫يسیازند‪ ،‬و‬
‫يرسیانند و نیه سیودي عائدشیان م ‌‬
‫بديشیان زيیان م ‌‬
‫يگوينیید‪ :‬اينهییا ميانجيهییاي مییا در نییزد خداينیید )و در آخییرت‬
‫م ‌‬
‫ينمايند !( بگو‪ :‬آيا خییدا را از وجییود ﭼيزهییائي )بییه‬
‫رستگارمان م ‌‬
‫يسییازيد كییه خداونیید در‬
‫نییام بتییان و انبازهییاي يییزدان( بییاخبر م ‌‬
‫آسییمانها و زميیین سییراغي از آنهییا نییدارد ؟ )مگییر شییما بتهییا را‬
‫هاي‬
‫يدانيیید ؟ آيییا ممكیین اسییت خییدا اگییر نماينیید ‌‬
‫نماينده خییدا نم ‌‬
‫يگشت‪ ،‬ولییي شییما بییاخبر از آن‬
‫يخبر م ‌‬
‫يداشت از بودن آن ب ‌‬
‫م ‌‬
‫يشديد ؟ !(‪ .‬خداوند منّزه )از هرگییونه انبییازي( و فراتییر از آن‬
‫م ‌‬
‫يدانند‪« .‬‬
‫ﭼيزهائي است كه مشركان انبازشان م ‌‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬حماية الرسول حمي التوحيد‪،‬ص ‪.348‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪270‬‬

‫مبحث ششم‪ :‬ايمان‬

‫اول‪ -‬بررسي ايمان از نظر لغوي و شرعي و از نظر كم و‬
‫زيادي‬

‫ايمان در لغت به معناي تصديق است‪ .‬خداي متعال به نقل از‬
‫برادران يوسف همراه پدرشان ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ‬
‫ﭳﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ چ ﭼ ﭼ يوسف‪ » ١٧ :‬گفتند‪ :‬اي پدر! ما رفتيم و‬
‫سرگرم مسابقه )دو و تيراندازي( گشتيم و يوسف را نزد اثییاثّيه‬
‫خود گذارديم و گرگ )آمد و( او را خورد‪ .‬تو هرگز )سییخنان( مییا‬
‫يداري‪ ،‬هرﭼند هم راستگو باشيم )ﭼرا كییه يوسییف را‬
‫را باور نم ‌‬
‫يانگیییاري(‪.« .‬‬
‫يداري و میییا را بیییدخواه او م ‌‬
‫بسیییيار دوسیییت م ‌‬
‫عبییارت‪»:‬و مضضا أنضضت بمضضؤمن لنضضا« بییه معنییاي‪»:‬و مضضا أنضضت‬
‫بمصدق لنا« )و تو ما را تصديق نميكني( ميباشد‪.‬‬
‫و در شرع به معناي نطق با زبان و اعتقاد با قلییب و عمییل بییا‬
‫جوارح ميباشد‪ .‬ايمان بیه وسیيلهي طیاعت‪ ،‬زيیاد و بیه وسیيلهي‬
‫‪1‬‬
‫معصيت‪ ،‬كم ميشود‪.‬‬
‫از جمله ادلهي كتاب و سنت مبني بر كم و زيییاد بییودن ايمیان‬
‫مي توان به موارد زير اشاره كرد‪:‬‬
‫ خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﭼی المدثر‪٣١ :‬‬‫»هدف اين است كه اهل كتاب يقين و اطمينان حاصل كنند )كه‬
‫يگويد‪ ،‬از طرف خدا اسییت( و‬
‫آنﭽه قرآن درباره خازنان دوزخ م ‌‬
‫بر ايمان مؤمنان نيز بيفزايد ‪.«،‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬فتح الباري‪(48-1/45)،‬؛ شرح أصول اعتقاد أهل السنة‪.(1/151)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪271‬‬

‫ در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ‬‫ﭸ ﭼ النفال‪ » ٢ :‬مؤمنان‪ ،‬تنها كساني هستند كه هر وقت نام خدا‬
‫يگییردد )و در انجییام نيكيهییا و‬
‫برده شییود‪ ،‬دلهايشییان هراسییان م ‌‬
‫يكوشند( و هنگامي كه آيات او بییر آنییان خوانییده‬
‫خوبيها بيشتر م ‌‬
‫ّ‬
‫يافزايیید‪ ،‬و بییر پروردگییار خییود توكییل‬
‫يشییود‪ ،‬بییر ايمانشییان م ‌‬
‫م ‌‬
‫يدارنیید و هسییتي خییويش را‬
‫يكنند )و خويشتن را در پناه او م ‌‬
‫م ‌‬
‫يسپارند(‪.«.‬‬
‫بدو م ‌‬
‫ همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﰝ ﯼ ی ی یﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰈ ﰉ ﭼ مريم‪» ٧٦ :‬‬‫مییا(‬
‫)اين عاقبت و سرنوشت ستمگران و فريفتگان دنيا بییود‪ ،‬و ا ّ‬
‫هاند‪ ،‬خداونیید بییر هییدايت‬
‫كساني كه در راه هییدايت گییام برداشییت ‌‬
‫يافزايیید )و در راه انجییام كارهییاي خییوب و شايسییته‬
‫ايشییان م ‌‬
‫يگرداند( و )معلوم است كییه( آثییار و اعمییال‬
‫توفيق نصيبشان م ‌‬
‫يماند و( در پيشگاه پروردگییارت ذخيییره‬
‫نيكوئي كه )از انسان م ‌‬
‫يگییردد‪ ،‬از لحییاظ اجییر و پییاداش و از نظییر عییاقبت خوبییتر و‬
‫م ‌‬
‫مفيدتر است‪.« .‬‬
‫ در آيهي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽﰝﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰈﰉ ﰝ ﰝﰝ ﰝﰎﰝ ﰝﰝ ﰒ ﰝ‬‫ﰝ ﭼ الحزاب‪ »٢٢ :‬هنگامي كه مؤمنان احزاب را ديدند‪ ،‬گفتنیید‪:‬‬
‫اين همان ﭼيزي است كه خدا و پيغمبرش به ما وعییده فرمییوده‬
‫بودند‪) .‬خییدا و رسییول او بییه مییا وعییده داده بودنیید كییه نخسییت‬
‫سختيها و رنجها‪ ،‬و به دنبال آن خوشيها و گنجها اسییت( و خییدا و‬
‫هاند‪ .‬اين سختيها جز بر ايمان )بییه خییدا(‬
‫پيغمبرش راست فرمود ‌‬
‫يافزايد‪.« .‬‬
‫و تسليم )قضا و قدر شدن( ايشان نم ‌‬

‫از جندب بن عبدالله روايت است كه گويد‪ :‬همراه پيییامبر‬
‫‬‫‪ ‬بوديم در حالي كه جییوان بییوديم‪ .‬پيییش از آنكییه قییرآن را يییاد‬
‫بگيريم‪ ،‬ايمان را ياد گرفیتيم‪ .‬سیپس قیرآن را يیاد گرفیتيم و بیه‬
‫‪1‬‬
‫ايمان ما افزوده شد‪.‬‬
‫ رسول خدا‪ ‬مییي فرمايیید‪»:‬اليمان بضضضع و سضضبعون‬‫شعبة‪ ،‬فأفضلها قول‪ :‬ل إلضضه إل ّ اللضضه‪ ،‬و أدناهضضا إماطضضة‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬سنن ابن ماجه‪ .(1/23)،‬اسناد آن صحيح است‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪272‬‬

‫الذي عن الطريق‪ ،‬و الحياء شعبة من اليمان«‪»:1‬ايمان‬
‫هفتییاد و ﭼنیید شییعبه دارد‪ ،‬برترينشییان‪ ،‬گفتهي ل إلییه إل اللییه و‬
‫پايينترينشان برداشییتن اذيیت از سیر راه ميباشید‪ .‬حيیاء يكییي از‬
‫شعبههاي ايمان است«‪.‬‬
‫ از ابوهريره رضي الله عنه روايت است كییه گويیید‪ :‬پيییامبر‬‫‪ ‬فرمود‪»:‬ل يزني الزاني حين يزني و هو مضضؤمن‪ ،‬و ل‬
‫يشضضرب حيضضن يشضضرب و هضضو مضضؤمن‪ ،‬و ل يسضضرق و هضضو‬
‫مضضؤمن‪ ،‬و ل ينتهب‪ 2‬نهبضضة يرفضضع النضضاس إليهضضا فيهضضا‬
‫أبصارهم حين ينتهبها و هو مؤمن«‪»:3‬زناكییار موقییع زنییا‪،‬‬
‫ايمان كامل ندارد‪ ،‬شرابخوار موقع شییراب خییواري و دزد موقییع‬
‫دزدي ايمان كامییل ندارنیید‪ ،‬و انسییان ﭼيییز گرانبهییايي را اختلس‬
‫نميكند در حالي كه مردم موقع اختلس به او ﭼشم ميدوزند‪ ،‬در‬
‫حالي كه مؤمن است«‪ .‬قول صحيحي كه محققان در شرح ايیین‬
‫حديث گفتهاند‪ ،‬اين است كه معناي حديث اين است كییه انسییان‬
‫‪4‬‬
‫در حالي كه ايمان كامل دارد‪ ،‬اين گناهان را انجام نميدهد‪.‬‬
‫طاعت و اعمال صالح در ايمان داخییل هسییتند‪ .‬ادلهي آن‪ ،‬بییه‬
‫شرح زير است‪:‬‬
‫ آيهي‪ :‬ﭽ ک ﮒ گ گ گﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢﮣ ﮤ ﮥ ﮦﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﭼ التوبة‪:‬‬‫‪»٧١‬مییردان و زنییان مییؤمن‪ ،‬برخییي دوسییتان و يییاوران برخییي‬
‫يخواننیید و از كییار بیید بییاز‬
‫ديگرنیید‪ .‬همییديگر را بییه كییار نيییك م ‌‬
‫يگزارنیید‪ ،‬و زكییات را‬
‫يدارنیید‪ ،‬و نمییاز را ﭼنییان كییه بايیید م ‌‬
‫م ‌‬
‫يكننید‪ .‬ايشیان‬
‫يپردازند‪ ،‬و از خدا و پيغمبرش فرمیانبرداري م ‌‬
‫م ‌‬
‫كسانيند كییه خداونیید بییه زودي ايشییان را مشییمول رحمییت خییود‬
‫يگرداند‪) .‬اين وعییده خییدا اسییت و خداونیید بییه گییزاف وعییده‬
‫م ‌‬
‫يدهد و از وفاي بدان هم ناتوان نيست‪ .‬ﭼرا كه( خداوند توانا‬
‫نم ‌‬
‫و حكيم است‪.« .‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬

‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫مسلم‪.(1/63)،‬‬
‫يعني ﭼيز گرانبهايي را اختلس ميكند‪.‬‬
‫بخاري‪(5/119)،‬؛ مسلم‪.(1/76)،‬‬
‫شرح النووي علي صحيح مسلم‪.(1/241)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪273‬‬

‫قرآن كريم لفظ ايمان را بییر عمییل در برخییي از آيییات اطلق‬
‫كرده است؛ از جمله‪:‬‬
‫ آيهي‪ :‬ﭽ ﭪ ﭫ ﭬﭭ ﭮ ﭯ ﭰﭱ ﭲﭳﭴﭵﭶ ﭷ ﭸﭹﭺچ ﭼ ﭽﭾﭿﮀﮁ ﮂﮃ ﮄﮅﮆ ﮇ ﮈ‬‫يگمان شما‬
‫ﮉﮊژﮌ ﮍﮎکک ک ﮒگگگ ﮖﮗﮘ ﮙﮚﮛﭼ البقرة‪ »١٤٣ :‬و ب ‌‬
‫يورزيد‪،‬‬
‫هايم )نه در دين افراط و غلوي م ‌‬
‫هروي كرد ‌‬
‫را مّلت ميان ‌‬
‫يشناسيد‪ .‬حق روح و حق جسییم‬
‫و نه در آن تفريط و تعطيلي م ‌‬
‫هايد( تییا‬
‫هاي از حيییوان و فرشییت ‌‬
‫يداريیید و آميییز ‌‬
‫را مراعییات م ‌‬
‫ن لذائذ جسییماني‬
‫گواهاني بر مردم باشيد )و بر تفريط ماديگرايا ِ‬
‫ك لییذائذ‬
‫ن دنيییا و تییر ِ‬
‫طلب و روحانّيت باخته‪ ،‬و بییر افییراط تاركییا ِ‬
‫جسماني كییرده‪ ،‬نییاظر بییوده و خییروج هییر دو دسییته را از جییاده‬
‫اعتدال مشاهده نمائيد( و پيغمبر )نيز( بییر شییما گییواه باشیید )تییا‬
‫هاي از شییما راه او گيییرد‪ ،‬و يیا گروهییي از شییما از‬
‫ﭼنییانﭽه دسییت ‌‬
‫جاده سيرت و شريعت او بيرون رود‪ ،‬با آئين و كردار خويش بییر‬
‫هاي )و‬
‫هاي را كه بر آن بییود ‌‬
‫جت و گواه باشد(‪ .‬و ما قبل ‌‬
‫ايشان ح ّ‬
‫هاي و هم اينییك فرمییان روكییردن‬
‫تا كنون به سوي آن نماز خواند ‌‬
‫به جهت كعبه صادره شده است( قبله ننمییوده بییوديم مگییر ايیین‬
‫ينمايیید و ﭼییه كسییي بییر‬
‫كه بدانيم ﭼه كسي از پيغمبر پيییروي م ‌‬
‫يگییردد تییا صییف‬
‫يﭼرخیید )و بییه عقییب بییر م ‌‬
‫ههاي خییود م ‌‬
‫پاشیین ‌‬
‫يايمیان از هیم روشین و‬
‫تطلبان ب ‌‬
‫تقدمان بر ايمان‪ ،‬و فرص ‌‬
‫ثاب ‌‬
‫جدا شود(‪ .‬و اگرﭼه )تغييیر قبلیه بیراي كسیي كیه الفیت گرفتیه‬
‫است بدان رو كند( بس بزرگ و دشوار است مگر بر كساني كه‬
‫خییدا ايشییان را رهنمییون كییرده باشیید)بییه احكییام ديیین و راز‬
‫قانونگذاري و بداند كه هدف از روكردن به ايیین سییو يییا آن سییو‬
‫دس خود جهات( و خییدا‬
‫اطاعت فرمان خدا است نه به خاطر تق ّ‬
‫ايمییان شییما را )كییه انگيییزه پيییروي از پيغمییبر اسییت( ضییايع‬
‫يدهیید‪،‬‬
‫يگرداند )و اجر و پاداش عبادات قبلي شما را هدر نم ‌‬
‫نم ‌‬
‫يگمان خدا نسبت به مردم بییس رؤوف و مهربییان اسییت‪.‬‬
‫ﭼه( ب ‌‬
‫«‪ .‬منظور از ايمان در اينجا‪ ،‬نماز است‪ .‬جمهور مفسرين اين‬
‫رأي را دارند‪ ،‬بلكه صییحابه هميیین معنییا را فهییم كردنیید‪ .‬روايییات‬
‫‪1‬‬
‫زيادي از آنان در سبب نزول اين آيه وارد شده است‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬فقه النصر و التمكين‪،‬ص ‪.163‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪274‬‬

‫ آيهي‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬﭭ ﭮ‬‫ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿﮀ ﮁ ﮂ ﮃﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﭼ البقرة‪ » ١٧٧ :‬اين كه‬
‫رق و مغییرب كنيیید‪،‬‬
‫)به هنگام نماز( ﭼهر ‌‬
‫ههايتان را به جانب مش ِ‬
‫ً‬
‫نيكي )تنها همين( نيست )و يییا ذاتیا روكییردن بییه خییاور و بییاختر‪،‬‬
‫يآيد(‪ .‬بلكه نيكي )كردار( كسي است كه به خدا‬
‫نيكي بشمار نم ‌‬
‫و روز واپسين و فرشتگان و كتاب )آسماني( و پيغمییبران ايمییان‬
‫هاي كییه بییدان دارد )و‬
‫آورده باشد‪ ،‬و مال )خود( را با وجود علق ‌‬
‫يییا بییه سییبب دوسییت داشییت خییدا‪ ،‬و يییا بییا طيییب خییاطر( بییه‬
‫خويشاوندان و يتيمان و درماندگان و واماندگان در راه و گدايان‬
‫دهد‪ ،‬و در راه آزادسازي بردگان صرف كند‪ ،‬و نماز را برپا دارد‪،‬‬
‫و زكات را بپردازد‪ ،‬و )نيكي كردار كساني است كه( وفاكنندگان‬
‫به پيمان خود بوده هنگامي كه پيمان بندند‪ ،‬و )بییه ويییژه كسییاني‬
‫نيكند و شايسته ستايشییند كییه( در برابییر فقییر )و محرومّيتهییا( و‬
‫بيمییاري )و زيییان و ضییررها( و بییه هنگییام نییبرد‪ ،‬شییكيبايند )و‬
‫يگوينیید‬
‫يورزند(‪ .‬اينان كساني هستند كییه راسییت م ‌‬
‫استقامت م ‌‬
‫دعاي ايمان راسییتين و پيجییوئي اعمییال نيییك( و بییه راسییتي‬
‫)در ا ّ‬
‫پرهيزكاران )از عذاب خدا با دوري گرفتیین از معاصییي و امتثییال‬
‫اوامر الهي( اينانند‪ .« .‬اين آيه‪ ،‬اين خصییلتها را تصییديق و ايمییان‬
‫به حساب آورده و ايین اعمیال نيیك را ايمیان قیرار داده اسیت‪.‬‬
‫وجه دللت اين آيیه‪ ،‬همیان اسیت كیه رسیول خیدا‪ ‬تفسیيرش‬
‫نموده است؛ آنجا كییه عبییدالرزاق در مصیینف خییود و ديگییران از‬
‫ابوذر غفاري رضییي اللییه عنییه روايییت كردهانیید كییه او دربییارهي‬
‫ايمان از رسول خییدا سییؤال كییرد‪ ،‬پيییامبر‪ ‬ايیین آيییه را برايییش‬
‫تلوت كرد‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ‬
‫ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸﭹ ﭺ چ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿﮀ ﮁ ﮂ ﮃﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﭼ البقرة‪ » ١٧٧ :‬اين كه‬
‫رق و مغییرب كنيیید‪،‬‬
‫)به هنگام نماز( ﭼهر ‌‬
‫ههايتان را به جانب مش ِ‬
‫ً‬
‫نيكي )تنها همين( نيست )و يییا ذاتیا روكییردن بییه خییاور و بییاختر‪،‬‬
‫يآيد(‪ .‬بلكه نيكي )كردار( كسي است كه به خدا‬
‫نيكي بشمار نم ‌‬
‫و روز واپسين و فرشتگان و كتاب )آسماني( و پيغمییبران ايمییان‬
‫هاي كییه بییدان دارد )و‬
‫آورده باشد‪ ،‬و مال )خود( را با وجود علق ‌‬
‫يییا بییه سییبب دوسییت داشییت خییدا‪ ،‬و يییا بییا طيییب خییاطر( بییه‬
‫خويشاوندان و يتيمان و درماندگان و واماندگان در راه و گدايان‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪275‬‬

‫دهد‪ ،‬و در راه آزادسازي بردگان صرف كند‪ ،‬و نماز را برپا دارد‪،‬‬
‫و زكات را بپردازد‪ ،‬و )نيكي كردار كساني است كه( وفاكنندگان‬
‫به پيمان خود بوده هنگامي كه پيمان بندند‪ ،‬و )بییه ويییژه كسییاني‬
‫نيكند و شايسته ستايشییند كییه( در برابییر فقییر )و محرومّيتهییا( و‬
‫بيمییاري )و زيییان و ضییررها( و بییه هنگییام نییبرد‪ ،‬شییكيبايند )و‬
‫يگوينیید‬
‫يورزند(‪ .‬اينان كساني هستند كییه راسییت م ‌‬
‫استقامت م ‌‬
‫دعاي ايمان راسییتين و پيجییوئي اعمییال نيییك( و بییه راسییتي‬
‫)در ا ّ‬
‫پرهيزكاران )از عذاب خدا با دوري گرفتیین از معاصییي و امتثییال‬
‫‪1‬‬
‫اوامر الهي( اينانند‪ « .‬راويان اين حديث ثقهاند‪.‬‬
‫وم‪ -‬اسلم و ايمان و احسان‬
‫د ّ‬

‫عمر بن خطاب رضي الله عنه گويد‪ :‬روزي نزد رسول خدا ‪‬‬
‫بوديم‪ ،‬به ناگاه مردي كییه لباس یهاي خيلییي سییفيد و مییوي خيلییي‬
‫سياهي داشت و آثار سفر در او ديده نميشد و كسي از ما او را‬
‫نمییي شییناخت‪ ،‬بییه روي مییا آمیید تییا اينكییه كنییار رسییول خییدا ‪‬‬
‫نشسییت‪ .‬زانوهییايش را بییه زانوهییاي پيییامبر تكيییه داد و دو كییف‬
‫دستش را روي رانهاي پيییامبر‪ ‬گذاشییت و گفییت‪» :‬يا محمضضد‬
‫أخبرني عن السلم‪ ،‬فقال رسول الله صلی الله علیه‬
‫و سضضضضضضضضضضضلم‪ :‬السضضضضضضضضضضضلم أن تشضضضضضضضضضضضهد أن ل‬
‫ن محمدا ً رسول الله‪ ،‬و تقیضضم الصضضلة و‬
‫إله إل الله‪ ،‬و أ ّ‬
‫تضضضؤتی الزکضضضاة و تصضضضوم رمضضضضان و تحضضضج الضضضبیت إن‬
‫استطعت إلیه سضضبیل‪.‬قضضال‪ :‬صضضدقت‪ ،‬قضضال‪ :‬فعجبنضضا لضضه‬
‫لیسأله و یصدقه‪ ،‬قال‪ :‬فضضأخبرنی عضضن الیمضضان؟ قضضال‪:‬‬
‫أن تضضؤمن بضضالله‪ ،‬و ملئکتضضه‪ ،‬و کتبضضه و رسضضله و الیضضوم‬
‫الخر و تؤمن بالقدر خیره و شره‪ ،‬قال‪ :‬صدقت‪ ،‬قال‪:‬‬
‫فأخبرنی عن الحسان؟ قال‪ :‬أن تعبد الله کأنک تضضراه‪،‬‬
‫فإن لم تکن تراه فإنه یراک‪...‬تا آنجا که پیامبر به عمر‬
‫گفت‪ :‬أتدری من السائل؟ قلت‪ :‬اللضضه و رسضضوله أعلضضم‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬فتح الباري‪ ،‬مبحث»اليمان«‪ ،‬باب أمور اليمان‪.(1/74)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪276‬‬

‫قال‪ :‬إنه جبریل‪ ،‬أتاکم يعلمكضضم دينكضضم«‪»:1‬اي محمیید! از‬
‫اسلم به من خبر بده‪ .‬رسول خدا فرمییود‪ :‬اسییلم آن اسییت كییه‬
‫گواهي دهي كه معبود برحقییي جیز اللییه نيسیت و اينكیه محمیید‪،‬‬
‫فرسییتادهي خداسییت‪ ،‬نمییاز را بییر پییاي داري و زكییات بییدهي و‬
‫رمضان را روزه بگيییري و در صییورت توانییايي] مییالي و بییدني و‬
‫امنيیت راه[ حیج خیانهي خیدا را بیه جیاي آوري‪ .‬آن میرد گفیت‪:‬‬
‫راست گفییتي‪ .‬عمییر بیین خطییاب گويیید‪ :‬تعجییب كرديییم كییه او از‬
‫پيامبر سؤال كرد و آنگاه او را تصییديق نمییود‪ .‬آن مییرد گفییت‪ :‬از‬
‫ايمان به من خبر بده‪ .‬پيامبر‪ ‬فرمود‪ :‬اينكه به خدا و فرشتگان‬
‫و كتاب ها و پيامبران خدا و روز آخرت ايمان داشته باشي و بییه‬
‫قضا و قدر خير و شر ايمان داشته باشي‪ .‬آن مرد گفت‪ :‬راست‬
‫گفتي‪ .‬آنگاه گفت‪ :‬از احسان به من خبر بده‪ .‬پيییامبر‪ ‬فرمییود‪:‬‬
‫احسان آن است كه خدا را طوري عبییادت كنییي كییه گییويي او را‬
‫ميبيني‪ ،‬ﭼون اگر تو او را نميبيني‪ ،‬او تو را ميبينیید‪ ...‬تیا آنجییا كییه‬
‫پيامبر فرمود‪ :‬اي عمر! آيا ميداني كییه سییؤال كننییده ﭼییه كسییي‬
‫بود؟ گفتم‪ :‬خدا و پيامبرش بهتر ميدانند‪ .‬آن حضییرت‪ ‬فرمییود‪:‬‬
‫او جبرئيل بود كه پيش شما آمد تا دينتان را به شما بياموزد«‪.‬‬
‫پيییامبر‪ ،‬ديیین را اسییلم و ايمییان و احسییان قییرار داد‪ .‬پییس‬
‫روشن گرديد كه دين ما‪ ،‬سه ﭼيز را جمع ميكند‪ ،‬ولییي ديیین سییه‬
‫درجه دارد‪ :‬مسلمان‪ ،‬سپس مؤمن و پس از او‪ ،‬احسییان كننییده‪.‬‬
‫منظور از ايمان آن است كه همراه اسلم ذكر ميشود همانطور‬
‫كه منظور از احسان‪ ،‬آن است كه همراه ايمییان و اسییلم آورده‬
‫ميشود‪ .‬نه به اين معنا كه احسییان از ايمییان جداسییت‪2.‬ايیین آيییه‬
‫همﭽون اين فرمودهي خداوند متعال است‪ :‬ﭽ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩﭪ ﭫ ﭬﭭ‬
‫ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭼ فاطر‪) »٣٢ :‬ما كتابهاي پيشين را براي‬
‫مّلتهاي گذشته فرستاديم و( سپس كتاب )قییرآن( را بییه بنییدگان‬
‫مدي( عطاء كرديم‪ .‬برخییي از آنییان‬
‫برگزيده خود )يعني امت مح ّ‬
‫هرونیید‪ ،‬و‬
‫يكننیید‪ ،‬و گروهییي از ايشییان ميان ‌‬
‫بییه خويشییتن سییتم م ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ مسلم‪ ،‬مبحث»اليمان«‪ ،‬شمارهي ‪.8‬‬‫‪ -‬المنحة اللهية في تهذيب الطحاوية‪،‬ص ‪.146‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪277‬‬

‫هاي از ايشییان در پرتییو توفيقییات الهییي در انجییام نيكيهییا‬
‫دسییت ‌‬
‫ً‬
‫پيشتازند‪ .‬اين )سبقت در خيرات( واقعا فضيلت بزرگي است‪«.‬‬
‫»مقتصیید« )ميییانهرو( و»سییابق« )پيشییقدم( هییر دو بییدون‬
‫عقوبت داخل بهشت ميشوند ولي »ظالم لنفسه« )كسي كه به‬
‫خويشتن ظلم كرده( مورد تهديد قرار گرفته و مجازات ميشییود‪.‬‬
‫همﭽنين كسي كه ظاهرا ً اسلم آورده و تصديق قلبي داشته‪ ،‬اما‬
‫به مقتضاي ايمان باطن عمل نكند‪ ،‬مورد تهديد قرار مییي گيییرد‪.‬‬
‫احسان از جهت خودش‪ ،‬عامتر از اسلم اسییت و از جهییت اهییل‬
‫احسییان خاص یتر از اسییلم ميباشیید‪ ،‬و ايمییان از جهییت خییودش‪،‬‬
‫عامتر و از جهت اهل ايمان خاصتر از اسلم اسییت‪ .‬پییس ايمییان‬
‫در احسان داخل مي شود و اسلم هییم در ايمییان داخییل اسییت‪.‬‬
‫احسیییان كننیییدگان خاصیییتر از مؤمنیییان‪ ،‬و مؤمنیییان خاصیییتر از‬
‫‪1‬‬
‫مسلمانان هستند‪.‬‬
‫وم‪ -‬اصل ايمان‬
‫س ّ‬

‫انسان بنده به وسییيلهي اصییل ايمییان داخییل اسییلم ميشییود و‬
‫ساير اعمال و رفتارش بییه اصییل ايمییان بسییتگي دارد‪ .‬همﭽنيیین‬
‫صلح و فساد اعمال به صلح و فساد قلب بستگي دارد‪ .‬پيییامبر‬
‫‪ ‬ميفرمايد‪»:‬أل إن في الجسد مضضضغة إذا صضضلحت صضضلح‬
‫الجسد كله و إذا فسضدت فسضد الجسضد كلضه‪ ،‬أل و هضي‬
‫القلب«‪»:2‬هان! آگاه باشییيد كییه در بییدن انسییان پییاره گوشییتي‬
‫هست كه هرگاه اصلح شود‪ ،‬تمام اعضاي جسم اصلح ميگییردد‬
‫و هرگاه تباه شود‪ ،‬تمام اعضاي جسم نيز تباه ميگردد‪ .‬بدانيد كه‬
‫اين پاره گوشت‪ ،‬قلب است«‪ .‬پس اصل ايمان در قلییب اسییت‪.‬‬
‫ايمان همان قول و عمل قلب ميباشیید‪ .‬ايمییان بییه معنییاي اقییرار‬
‫كردن به وسيله ي تصديق و محبت و فرمانبرداري و تسليم بییي‬
‫ﭼون و ﭼرا است‪ .‬تصديق‪ ،‬قول قلب ميباشد‪ .‬تصديق معرفت و‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪،‬ص ‪.147‬‬‫‪ -‬بخاري‪ ،‬مبحث»اليمان«‪،‬شمارهي ‪.52‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪278‬‬

‫اثبات‪ ،‬مدلول شهادتين اسییت‪ .‬محبییت‪ ،‬عمییل قلییب در خصییوص‬
‫كساني است كه برايشییان گییواهي داده ميشییود‪ ،‬كییه عبارتنیید از‬
‫خییدا در شییهادت ‪»:‬ل إلییه إل اللییه« و محمیید بیین عبییدالله در‬
‫شهادت»أن محمدا ً رسول الله«‪ .‬پییس بنییده‪ ،‬خییدا و پيییامبر‪ ‬و‬
‫دين خدا را دوست دارد‪ .‬فرمانبرداري و تسییليم نيییز عمییل قلییب‬
‫هستند‪ ،‬كه به معناي قبول و عزم راسخ بر عملي كردن مییدلول‬
‫شهادتين ميباشد‪ 1.‬اصل ايمان به وسيله سه ﭼيز منعقد ميشود‪:‬‬
‫‪ -1‬بر زبان آوردن شهادتين‪.‬‬
‫‪ -2‬قول قلب‪ ،‬كه همان علم و تصديق بییه معنییاي شییهادتين و‬
‫اينكه پيامبر‪ ‬در تمام آنﭽییه كییه از جییانب خییداي متعییال آورده‪،‬‬
‫راستگوست‪ ،‬ميباشد‪.‬‬
‫‪ -3‬عمل قلب‪ ،‬كه همان قبول توحيد و بيزاري از ضد توحيد و‬
‫محبت خدا و پيامبر و دين خدا و عزم راسخ بر فرمانبرداري خدا‬
‫و پيامبر‪ ‬مي باشد‪ .‬پس هرگاه بنییده‪ ،‬اصییل ايمییان را آورد‪ ،‬در‬
‫اين صورت به كامل كردن ايمانش مأمور و مكلف اسییت‪ .‬او در‬
‫زندگاني دنيا و آخرت‪ ،‬جز به وسيلهي ايمان‪ ،‬امنيتي ندارد‪ .‬پییس‬
‫هرگاه بنده‪ ،‬طاعت را انجام داد و از محرمات و گناهان اجتنییاب‬
‫نمییود‪ ،‬ايمییان واجییب را تكميییل نمییوده و بییه درجهي مقتصیید‬
‫‪2‬‬
‫)ميانهرو( نايل ميآيد‪.‬‬
‫عمر بیین عبییدالعزيز نییامهاي بییه عییدي بیین عییدي نوشییت كییه‪:‬‬
‫ايمان‪ ،‬فرايض و شرايع و حدود و سنتهايي دارد‪ ،‬هییر كییس اينهییا‬
‫را كامل گردانیید‪ ،‬ايمییان را كامییل گردانيییده و هییر كییس اينهییا را‬
‫‪3‬‬
‫كامل نگرداند‪ ،‬ايمان را كامل نگردانيده است‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ اثر اليمان في تحصين المة‪.(1/191)،‬‬‫ همان‪.(1/193)،‬‬‫‪ -‬صحيح البخاري مع الفتح‪.(1/45)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪279‬‬

‫چهارم‪ -‬پايههايي كه ايمان به خداي عزوجل بر اساس آنها‬
‫استوار است‬

‫ايمان به خداي عزوجل بر اساس پايههايي اسییتوار اسییت كییه‬
‫مهمترين شان عبارتند از‪:‬‬
‫‪ -1‬كفر به طاغوت‬

‫طاغوت بییه شییيطان و جییادوگر و غيبگییو و بتهییا تفسییير شییده‬
‫‪1‬‬
‫است‪.‬‬
‫ايیین تفسییير برخییي از مصییاديق طییاغوت بییر هییر كسییي كییه‬
‫قییي‬
‫سركشي و طغيان كرده و از حدش تجاوز كرده و ادعییاي ح ّ‬
‫‪2‬‬
‫از حقوق منحصر به خدا را دارد‪ ،‬اطلق ميشود‪.‬‬
‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ی ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰈﰉ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰎ ﰝ ﰝ ﰝ ﰒ ﰝ ﰝ ﰝﰝ‬
‫ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ البقرة‪ » ٢٥٦ :‬اجبار و اكراهي در )قبول( دين نيست‪،‬‬
‫خص شده است‪،‬‬
‫ﭼرا كه هدايت و كمال از گمراهي و ضلل مش ّ‬
‫بنییابراين كسییي كییه از طییاغوت )شییيطان و بتهییا و معبودهییاي‬
‫پوشییالي و هییر موجییودي كییه بییر عقییل بشییورد و آن را از حییق‬
‫منصییرف كنیید( نافرمییاني كنیید و بییه خییدا ايمییان بيییاورد‪ ،‬بییه‬
‫مترين دستاويز درآويخته است )و او را از سقوط و هلكییت‬
‫محك ‌‬
‫ً‬
‫يرهاند و( اصل گسستن ندارد‪ .‬و خداوند شنوا و دانا اسییت )و‬
‫م ‌‬
‫يشنود و از كردار كوﭼییك و‬
‫سخنان پنهان و آشكار مردمان را م ‌‬
‫بزرگ همگان آگاهي دارد(‪« .‬‬

‫در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﭼ الزمر‪» ١٧ :‬‬
‫يگزيننیید‪ ،‬و )بییا تییوبه و‬
‫كسییاني كییه از عبییادت طییاغوت دوري م ‌‬
‫يگردند‪ ،‬ايشان را بشییارت بییاد )بییه‬
‫استغفار( به سوي خدا باز م ‌‬
‫اجر و پاداش عظيم خداوندي(‪ .‬مژده بده به بندگانم‪«.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ جامع البيان‪ ،‬اثر ابن جرير طبري‪3/18)،‬و ‪.(19‬‬‫‪ -‬اثر اليمان في تحصين المة‪.(1/47)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪280‬‬

‫در اين آيه اشاره به اين مطلییب اسییت كییه پییاك كییردن قلییب‬
‫مقدم بر تزكيییه اسییت و پییاك كییردن قلییب از پليییديها و نجاسییت‬
‫اعتقییادات باطییل و آنﭽییه بییر آن مییترتب اسییت از قبيییل محبییت‬
‫طاغوتها يا دلبستگي به آنها‪ ،‬جهت متخلق شدن قلب بییه ايمییان‪،‬‬
‫‪1‬‬
‫واجب ميباشد‪.‬‬
‫‪ -2‬ايمان به غيب‬

‫خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑﭒ ﭓ ﭔﭕ ﭖﭗ پپﭚ ﭛ ﭜﭝﭞ ﭟ ﭠﭡ ﭢ ﭣ‬
‫ﭤ ﭥﭼ البقرة‪ » ٣ - ١ :‬الف‪ .‬لم‪ .‬ميم‪ .‬اين كتاب هيچ گماني در آن‬
‫نيست و راهنماي پرهيزگاران است‪ .‬آن كساني كیه بیه دنيیاي‬
‫يخواننیید‪ ،‬و‬
‫يدارند‪ ،‬و نماز را به گونه شايسته م ‌‬
‫ناديده باور م ‌‬
‫يبخشند‪«.‬‬
‫هايم م ‌‬
‫از آنﭽه بهره آنان ساخت ‌‬
‫»غيب« هر آن ﭼيزي است كه از تو پنهان است‪ .‬عبارت‪ :‬ﭽ ﭝ‬
‫ﭞ ﭟ ﭼ البقرة‪ ٣ :‬يعني كساني كه به خدا و فرشتگان و پيامبران‬
‫خدا و روز آخرت و بهشت و جهنم و ديدار خدا ايمان آوردهاند و‬
‫به زندگي پس از مرگ ايمان دارند‪ 2.‬پيامبر‪ ‬اصول امور غيییب‬
‫را در تعريف ايمان در حديث جبرئيل عليه السیلم همیه را جمیع‬
‫كرده است‪ ،‬آنجا كه مي فرمايد‪»:‬أن تؤمن بضضالله و ملئكتضضه‬
‫و كتبه و رسله و اليوم الخر و تضضؤمن بالقضضدر خيضضره و‬
‫شره«‪»:3‬اينكه به خییدا و فرشییتگان و كتابهییا و پيییامبران خییدا و‬
‫روز آخرت و به قدر خير و شر خدا ايمان داشته باشي«‪.‬‬
‫‪ -3‬انجام دادن اوامر و دوري كردن از نواهي‬

‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭼ الذاريات‪ » ٥٦ :‬من‬
‫هام‪ « .‬ايیین‬
‫پريها و انسانها را جز براي پرسییتش خییود نيافريیید ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ همان‪.(1/44)،‬‬‫ جامع البيان‪.(1/101)،‬‬‫‪ -‬مسلم‪ ،‬مبحث»القدر«‪ ،‬شمارهي ‪.8‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪281‬‬

‫آيه‪ ،‬حكمت آفرينش انسان را بيییان ميكنیید كییه همییان مكلییف‬
‫نمودن انسان به عبادت خداوند به وسيلهي انجام دادن اوامییر‬
‫خدا و دست كشيدن از نواهي او ميباشد؛ خداوند سبحان مییي‬
‫فرمايد‪ :‬ﭽﮭﮮ ﮯﮰ ﮱ ﯓ ﯔﯕ ﯖﯗﯘﯙ ﯚ ﯛﯜﯝ ﯞﭼ البقرة‪ »٢٠٨ :‬اي كساني‬
‫هايد! همگي )اسلم را به تمام و كمییال بپذيريیید‬
‫كه ايمان آورد ‌‬
‫و( بیییه صیییلح و آشیییتي درآئيییید‪ ،‬و از گامهیییاي اهريمییین )و‬
‫ههاي وي( پيییروي نكنيیید )و بییه دنبییال او راه نرويیید(‪.‬‬
‫وسوس ی ‌‬
‫يگمان او دشمن آشكار شما است‪» « .‬سلم« همان اسییلم‬
‫ب ‌‬
‫است و منظور از »كافه« تمامي شییرايع و دسییتورات اسییلم‬
‫ميباشد‪ .‬در ايیین آيییه‪ ،‬خداونیید مؤمنییان را بییه عمییل كییردن بییه‬
‫تمییامي شییرايع و دسییتورات اسییلم و برپییاي داشییتن تمییامي‬
‫احكام و حدود خدا بدون تباه كردن بعضي و عمییل بییه بعضییي‬
‫‪1‬‬
‫ديگر دعوت ميكند‪.‬‬
‫‪ -4‬اخلص براي خدا در عبادت‬

‫خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭼ النسان‪٩ :‬‬
‫يگويند ‪ (:‬ما شما را تنها به خییاطر‬
‫»)به زبان حال‪ ،‬بديشان م ‌‬
‫يدهيییم‪ ،‬و از شییما پییاداش و سپاسییگزاري‬
‫ذات خدا خوراك م ‌‬
‫يخواهيم‪ .«.‬در جاي ديگري ميفرمايد‪ :‬ﭽﮰﮱ ﯓﯔ ﯕ ﯖ ﯗ ﯘﯙ ﯚﯛﯜ‬
‫نم ‌‬
‫ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﭼ غافر‪ » ٦٥ :‬زنده جاويد او است‪ .‬جز او خدائي وجود‬
‫ص او بدانيیید‪.‬‬
‫ندارد‪ ،‬پس او را به فرياد خوانيد و عبادت را خییا ّ‬
‫سپاس و سییتايش اللییه را سیزا اسییت كیه پروردگیار جهانيییان‬
‫است ‪«.‬‬

‫همﭽنين ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﭼی الزمر‪» ٣ :‬هان! تنها طاعت و‬
‫عبادت خالصانه براي خدا است و بس«‪.‬‬
‫پس اخلص‪ ،‬شرط صحت عبادت و پییايهي مهمییي از پايههییاي‬
‫ايمان است كه بدون آن‪ ،‬بنییده در وليییت خییدا داخییل نميشییود و‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬جامع البيان‪.(2/324)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪282‬‬

‫هيچ عملي از وي پذيرفته نميشود و به ثمرات و كرامییات ايمییان‬
‫‪1‬‬
‫به خداوند که بندگان مؤمناش وعده داده‪ ،‬دست نمييابد‪.‬‬
‫‪ -5‬صداقت و راستي در پيروي از پيامبر ‪‬‬

‫خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝﰝﰝﯼ ییی ﰝ ﭼ‬
‫الحییزاب‪ »٢١ :‬سرمشق و الگییوي زيبییائي در )شییيوه پنییدار و‬
‫گفتار و كردار( پيغمبر خدا براي شما است‪ .‬براي كسیاني كییه‬
‫)داراي سییه ويژگییي باشییند‪ (:‬اميیید بییه خییدا داشییته‪ ،‬و جويییاي‬
‫قيامت باشند‪ ،‬و خداي را بسيار ياد كنند‪ « .‬ايیین آيهي كريمییه‪،‬‬
‫اصل بزرگي در اقتیدا و تأسیي بیه رسیول خیدا‪ ‬در گفتیار و‬
‫‪2‬‬
‫كردار و احوال مي باشد‪.‬‬
‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰈﰉﰝﰝﰝ ﰝﰎﰉﰝﰝﰝ ﰒ ﰝ ﰝﰝ ﰝﰝﰝﰝﰝ‬
‫ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ الكهف‪) »١١٠ :‬اي پيغمبر !( بگییو‪ :‬میین فقییط انسییاني‬
‫همﭽون شما هستم )و امتياز من اين است كه من پيغمبر خدايم‬
‫يشییود كییه معبییود‬
‫يگويم( و به من وحي م ‌‬
‫و آنﭽه گفت‪ :‬بگو ؛ م ‌‬
‫شما يكي است و بس‪ .‬پییس هركییس كییه خواهییان ديییدار خییداي‬
‫خییويش اسییت‪ ،‬بايیید كییه كییار شايسییته كنیید‪ ،‬و در پرسییتش‬
‫پروردگارش كسي را شريك نسازد‪« .‬‬

‫اخلص در عبادت و صداقت و راستي در پيییروي از پيییامبر دو‬
‫ركن عمل مورد قبول است كییه حتم یا ً بايیید آن عمییل‪ ،‬درسییت و‬
‫خالص باشد‪ .‬عمل درست آن است كه مطییابق سیینت پيییامبر‪‬‬
‫باشد‪.‬‬
‫عبارت‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ اشاره به همين ركن دارد‪ .‬عمل خالص آن‬
‫است كه از شرك جلي و خفي خالص باشد‪ .‬عبارت‪ :‬ﭽﰝﰝﰝ ﰝﰝﭼ‬
‫‪3‬‬
‫اشاره به همين ركن دارد‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ اثر اليمان‪.(1/65)،‬‬‫ تفسير القرآن العظيم‪ ،‬اثر ابن كثير‪.(6/392)،‬‬‫‪ -‬تيسير العزيز الحميد‪ ،‬ص ‪.525‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪283‬‬

‫‪ -6‬علم‬

‫خداوند پاك مي فرمايدﭽ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﭼ النعام‪» ٥٥ :‬اين ﭼنين‬
‫)روشیین و آشییكار( آيییات )قرآنییي و دلئل جهییاني( را توضییيح‬
‫يدهيیییم‪ ،‬تیییا راه )نادرسیییت( گناهكیییاران )از راه درسیییت‬
‫م ‌‬
‫مؤمنان( پيدا و نمییودار شییود‪ « .‬پییس علییم‪ ،‬پییايهي مهمییي در‬
‫ايمان به خدا و ركن بارزي در دعوت پيامبر‪ ‬ميباشد‪ ،‬خداي‬
‫مهربان مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊ ژﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ ﭼ يوسف‪:‬‬
‫‪ »١٠٨‬بگو‪ :‬اين راه من است كه من )مردمان را( با آگییاهي و‬
‫يخییوانم و پيییروان میین هییم )ﭼنيیین‬
‫بينییش بییه سییوي خییدا م ‌‬
‫يباشند(‪ ،‬و خدا را منّزه )از انباز و نقص و ديگر ناشايسییت(‬
‫م ‌‬
‫يباشم )و كسي و ﭼيییزي‬
‫يدانم‪ ،‬و من از زمره مشركان نم ‌‬
‫م ‌‬
‫يانگارم(‪.« .‬‬
‫را شريك خدا نم ‌‬
‫پس اين آيه نشان ميدهد كه راه و روش پيامبر‪‬بر سه ﭼيییز‬
‫استوار است‪:‬‬
‫اول‪ -‬توحيد خالص‪ :‬توحيدي كه بییر انجییام دادن طاعییات و‬
‫اجتنیاب از محرمیات همیراه اخلص بیراي خیدا در ايین عبیادت‪،‬‬
‫استوار است‪.‬‬
‫وم‪ -‬دعوت به سوي توحيد و يكتاپرستي‪.‬‬
‫د ّ‬
‫‪1‬‬

‫وم‪ -‬علم و بصيرت در تمامي اينها‪.‬‬
‫س ّ‬

‫خداي سبحان بيان كرده كه آموزش دین از مهمترين وظییايف‬
‫پيامبر‪ ‬ميباشد و آن حضرت به وسییيلهي آمییوزش علییم دينییي‪،‬‬
‫مسلمانان را از گمراهي آشكار بيرون آورد؛ ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ‬
‫ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭼ الجمعة‪ » ٢ :‬خدا كسي است‬
‫كه از ميان بيسوادان پيغمبري را برانگيخته است و به سويشییان‬
‫گسيل داشته است‪ ،‬تا آيات خدا را براي ايشییان بخوانیید‪ ،‬و آنییان‬
‫را پاك بگرداند‪ .‬او بديشان كتاب )قییرآن( و شییريعت )يییزدان( را‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬جامع البيان‪(13/79)،‬؛ اثر اليمان‪.(1/71 )،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪284‬‬

‫يآمییوزد‪ .‬آنییان پيییش از آن تاريییخ واقعیا ً در گمراهییي آشییكاري‬
‫م ‌‬
‫بودند‪« .‬‬
‫پس بر میا واجیب اسییت كیه مهمییترين مسیائل را بیدانيم كیه‬
‫عبارتند از‪:‬‬
‫‬‫دين‬
‫‬‫‬‫‪-‬‬

‫علم؛ همان شییناخت خییدا و شییناخت پيییامبرش و شییناخت‬
‫اسلم به وسيلهي ادله ميباشد‪.‬‬
‫عمل به آن‪.‬‬
‫دعوت به سوي آن‪.‬‬
‫صبر و پايداري بر اذيت و آزار در اين راه‪.‬‬

‫دليل آن‪ ،‬همين آيه است‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖ ﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭼ‬
‫العصر‪»٣ - ١ :‬سوگند بییه زمییان )كییه سییرمايه زنییدگي انسییان‪ ،‬و‬
‫فرصت تلش او براي نيل به سعادت دو جهیان اسییت(! انسییانها‬
‫يآورنیید‪ ،‬و كارهییاي‬
‫همییه زيانمندنیید‪ .‬مگییر كسییاني كییه ايمییان م ‌‬
‫سییك بییه حییق )در‬
‫شايسته و بايسته م ‌‬
‫يكنند‪ ،‬و همديگر را بییه تم ّ‬
‫يكننیید‪ ،‬و يكییديگر را بییه‬
‫عقيییده و قییول و عمییل( سییفارش م ‌‬
‫مییل سییختيها و دشییواريها و دردهییا و رنجهییائي(‬
‫شییكيبائي )در تح ّ‬
‫يگردد( ‪«.‬‬
‫ينمايند )كه موجب رضاي خدا م ‌‬
‫توصيه م ‌‬

‫همانا عمل صالح بر ايمییان اسییتوار و ايمییان هییم بییر توحيیید و‬
‫يكتاپرستي استوار است‪.‬‬
‫ايماني كه مدنظر خداونیید اسییت‪ ،‬ايمییان زنییده و كییارا‪ ،‬ايمییان‬
‫مؤثر و رشد كننده‪ ،‬ايمیان پويییا و فعیال و هییدايت كننییده اسییت‪.‬‬
‫ايماني كه به صاحبش نفع مي رساند‪ ،‬ايماني است كه در قلییب‬
‫او كاشته ميشود‪ ،‬پس كم كییم رشیید ميكنیید و شییكوفا ميشییود و‬
‫نوراني كننده و روشنايي بخش است و قلب انسان را بییه زينییت‬
‫خود‪ ،‬ميآرايد و آن را در تمامي جییوانب و زوايییايش پییر از زينییت‬
‫ايمان ميگرداند‪ .‬ايماني كه شاخهها و برگهايش بر كيییان و وجییود‬
‫مؤمن كشيده مي شود و سايه اش را بر زندگياش مي اندازد و‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪285‬‬

‫ميییوه هییايش را در شییب و روز بییه مییؤمن ميدهیید‪ .‬ايمییاني كییه‬
‫مؤمنان راستگو و اهل عمل از ميان پيامبران و اولياي صییالح بییا‬
‫آن‪ ،‬زيسته اند‪ .‬ايمییاني كییه عمییل را بییه دنبییال دارد و سییكوت و‬
‫رفتار انسان را كنترل و زندگياش را اصلح و درست ميگردانیید‪.‬‬
‫ايمان زنییده و پويییا ايمییاني اسییت كییه همییت و نشییاط و تلش و‬
‫كوشش و رنج و مجاهدت و جهاد و تربيت و عزت و ثابت قدمي‬
‫‪1‬‬
‫و يقين را بر مي انگيزاند‪.‬‬
‫پنجم‪ -‬شرح برخي از آيات قرآني كه از ايمان بحث ميكنند‬
‫‪ -1‬زينت ايمان‬

‫خداوند متعال مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉ ﮊژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ﭼ‬
‫الحجرات‪ »٧ :‬اما خداوند ايمان را در نظرتییان گرامییي داشییته‬
‫است و آن را در دلهايتان آراسته است‪ ،‬و كفییر و نافرمییاني و‬
‫گناه را در نظرتان زشییت و ناپسییند جلییوه داده اسییت‪ ،‬فقییط‬
‫آنان )كه داراي اين صفات هستند‪ ،‬يعنییي ايمییان در نظرشییان‬
‫محبوب و مزّين‪ ،‬و كفر و فسق و عصيان در نظرشان منفییور‬
‫و مطرود است( راهيابند و بس‪ «.‬از آنجا كه برخي از گناهییان‬
‫كفرند و برخي كفر نيستند‪ ،‬خداوند ميان آنها فرق قايل شییده‬
‫است‪ .‬از ايیین رو گناهییان را سییه دسییته قییرار داده؛ برخییي از‬
‫گناهییان كفییر‪ ،‬و برخییي فسییوقاند و كفییر نيسییتند و برخییي‬
‫عصياناند كه كفر و فسوق نيستند‪ .‬و خداوند اظهار داشته كییه‬
‫همه اين سه نوع گناه را براي مؤمنان ناپسند دانسییته اسییت‪.‬‬
‫از آنجا كه طاعات و عبادات‪ ،‬همهشان در ايمان داخل هستند‬
‫و ﭼيزي از طاعات و عبادات خارج از ايمان نيست‪ ،‬ميان آنهییا‬
‫فرق ننهاده تا مثل ً بگويد‪»،‬ايمان و فرايض و ساير طاعییات را‬
‫براي شما محبوب گردانيده است« بلكه آن را به طور خلصه‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬في ظلل اليمان‪،‬ص ‪.63‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪286‬‬

‫آورده و فرموده است‪ :‬ﭽ ﮀ ﮁ ﮂ ﭼ پس تمامي طاعات داخل‬
‫‪1‬‬
‫كلمهي »ايمان« قرار مي گيرند‪.‬‬
‫‪ -2‬نور ايمان‬

‫خداوند متعال مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﮨ ﮩﮪ ﮫ ﮬﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓﯔ ﯕ ﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ‬
‫ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝﯼ ی ی ی ﰝ ﰝ ﭼ النور‪» ٣٥ :‬‬
‫خدا روشنگر آسمانها و زمين است )و او است كه جهان را با‬
‫نور فيزيكي ستارگان تابان‪ ،‬و با نور معنوي وحییي و هییدايت و‬
‫معرفت درخشییان‪ ،‬و بییا شییواهد و آثییار موجییود در مخلوقییات‬
‫يماند كه در آن‬
‫فروزان كرده است(‪ .‬نور خدا‪ ،‬به ﭼلﭽراغي م ‌‬
‫ﭼراغییي باشیید و آن ﭼییراغ در حبییابي قییرار گيییرد‪ ،‬حبییاب‬
‫درخشاني كه انگییار سییتاره فییروزان اسییت‪ ،‬و ايیین ﭼییراغ )بییا‬
‫روغني( افروخته شییود )كییه( از درخییت پربركییت زيتییوني )بییه‬
‫دست آيد( كه نه شرقي و نه غربي اسییت )بلكییه تییك درخییتي‬
‫است در سییرزمين بییاز و بلنییدي كییه از هییر سییو آفتییاب بییدان‬
‫هاي روغنییش پییالوده و خییالص اسییت( انگییار‬
‫يتابیید‪ .‬بییه گییون ‌‬
‫م ‌‬
‫يشییود‪ .‬نییوري‬
‫هور م ‌‬
‫روغن آن بدون تماس با آتییش دارد شییعل ‌‬
‫است بر فراز نوري! )نور ﭼلﭽراغ و نور حبییاب و نییور روغیین‬
‫هاند‪ .‬به هميیین منییوال هییم نییور‬
‫هجا را نورباران كرد ‌‬
‫زيتون‪ ،‬هم ‌‬
‫تشريعي وحي و نیور تكیويني هیدايت و نیور عقلنیي معرفیت‬
‫ههاي ش ّ‬
‫ك و شبهه را از جلو ديدگان همگان بییه كنییار زده‪،‬‬
‫پرد ‌‬
‫ّ‬
‫و جمییال ايییزد ذوالجلل را بییر در و ديییوار وجییود بییه تجلییي‬
‫يتوانیید‬
‫ما اين ﭼشیم بينیا و دل آگیاه اسییت كیه م ‌‬
‫انداخت ‌‬
‫هاند‪ .‬ا ّ‬
‫ببيند و دريابد(‪ .‬خدا هییر كییه را بخواهیید بییه نییور خییود رهنمییود‬
‫يرسییاند و‬
‫حد م ‌‬
‫م ‌‬
‫يكند )و شمعك نور خرد را به ﭼلﭽراغ نور ا َ َ‬
‫يگردانیید(‪ .‬خداونیید بییراي مردمییان مثلهییا‬
‫سییراپا فروزانییش م ‌‬
‫يزنیید )تییا معقییول را در قییالب محسییوس بنمايانیید و دور از‬
‫م ‌‬
‫دائره دريافت خرد را ‪ -‬تا آنجا كه ممكن است‪ ،‬با كمییك وحییي‬
‫ش ‪ -‬به خرد نزديك نمايد( و خداونیید آگییاه از هییر‬
‫و در پرتو دان ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬المثال القرآنية‪(1/194)،‬؛ مجموع الفتاوي‪.(7/42 )،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪287‬‬

‫يدانیید ﭼگییونه مخلییوق را بییا معبییود آشیینا‬
‫ﭼيییزي اسییت )و م ‌‬
‫گرداند(‪. «.‬‬
‫آيهي‪ :‬ﭽ ﮩ ﮪ ﮫ ﮬ ﭼی ﭼنين تفسير شده است‪»:‬خداوند نوراني‬
‫كنندهي آسمانها و زمين و هدايت كنندهي اهل آسییمانها و زميیین‬
‫است« ﭼون به وسيلهي نور خداست كه اهییل آسییمانها و زميیین‬
‫هدايت يافتهاند‪ .‬و اين فقط فعییل خداسییت و گرنییه نییور يكییي از‬
‫اوصاف قائم به خداوند ميباشد و اسییم نییور كییه يكییي از اسییماء‬
‫حسني است كه از آن مشتق شده است‪ .‬نور به يكي از ايیین دو‬
‫صییورت بییه خداونیید اضییافه مییي شییود‪ :‬اضییافهي صییفت بییه‬
‫‪1‬‬
‫موصوفاش و اضافهي مفعول به فاعلش‪.‬‬
‫عبارت‪ :‬ﭽ ﮮ ﮯ ﭼ نشان ميدهد كه اصل ايمان از جانب خداوند‬
‫است موقعي كییه سییينهي بنییدهي مییؤمناش را بییراي اسیلم بیاز‬
‫ميكنیید و نییوري را برايییش قییرار ميدهیید‪ ،‬پییس نییور و حيییات بییه‬
‫وسيلهي آن شروع ميشود‪ .‬عملي كه از وحییي رسییيده بییه قلییب‬
‫گرفته شده به روغن شفاف و مرغوب تشبيه شده اسییت‪ .‬پییس‬
‫ادله يافتن نور و قوت و سلمت آن و رشد حيات مؤمن‪ ،‬تنها بییه‬
‫وسيلهي علییم بییه قییرآن و سیینت و عمییل بییه ايیین علییم صییورت‬
‫‪2‬‬
‫ميگيرد؛ ﭼون اين امر غذا و مادهي حيات انسان است‪.‬‬
‫ همانا روشنايي آتش جهت ادامه يافتن اش به مادهاي نياز‬‫دارد كه باعث اين كار شود و اين ماده جهت روشیینايي دادن بییه‬
‫آتش به منزلهي غذاي جاندار ميباشد‪ .‬نور ايمان نيییز بییه مییادهي‬
‫علم سودمند و عمل صالح نياز دارد تا بییه وسییيلهي آن پابرجییا و‬
‫ادامه يابد‪ .‬پس هرگاه مادهي ايمان از بين رفت‪ ،‬ايمان خاموش‬
‫ميشود همییانطور كییه آتییش بییا از بيیین رفتیین مییادهاش خییاموش‬
‫‪3‬‬
‫ميشود‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ اجتماع الجيوش السلمية‪ ،‬اثر ابن قيم‪،‬ص ‪.6‬‬‫ همان‪ ،‬ص ‪20‬؛المثال القرآنية‪.(1/360)،‬‬‫‪ -‬اجتماع الجيوش السلمية‪،‬ص ‪.20‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪288‬‬

‫ همانا اين مثل دللت ميكند بر اينكه ايمان كم و زيییاد مییي‬‫شود‪ .‬با زياد شدن علمي كه به قلب مي رسد و از نییور قییرآن و‬
‫سنت گرفته مي شود‪ ،‬زياد مي گردد همییانطور كییه بییر اثییر كییم‬
‫شدن اين علم‪ ،‬ايمان نيز كم مي شود‪ .‬اين مثییل از آنجییا گرفتییه‬
‫شده كه علمي كه به معارف و حقايق ايماني آراسته ميشود بییه‬
‫روغني كه ﭼراغ را بر ميافروزاند‪ ،‬تشبيه شده اسییت‪ .‬روشیینايي‬
‫ﭼراغ بر اثر زياد شدن و مرغوبيت روغن زيتون زيییاد ميشییود‪ ،‬و‬
‫مؤمنان به تناسب علم و ايماني كه دارند‪ ،‬به لحاظ قوت نور در‬
‫دلهايشان تفاوت دارند و كامل ترين مؤمنان از نظر نور‪ ،‬پيییامبر‬
‫‪ ‬ميباشد به خاطر اينكه علم و ايمانش كامل بود‪.‬‬
‫ ايیین مثییل نشییان ميدهیید كییه نییوري كییه خداونیید در دلهییاي‬‫مؤمنان قرار مي دهد‪ ،‬نور حقيقییي اسییت و مأخییذ آن تشییبيه آن‬
‫نوري كه معنايش معلوم ولي كيفيتییش نییامعقول اسییت بییه نییور‬
‫ﭼراغ محسوس ميباشد‪ .‬پس تشبيه به ﭼيییز محسییوس‪ ،‬وجییود و‬
‫‪1‬‬
‫حقيقت آن را تأكيد مينمايد‪.‬‬
‫ در اين آيه تشابهي ميان فطرت و فییتيله وجییود دارد از آن‬‫جهت كه هیر يیك از آن دو در اصیل خلقییت و سیاختارش‪ ،‬بییراي‬
‫گرفتن و به خود گرفتن آنﭽیه كیه مناسیب اسیت‪ ،‬آمیاده اسیت‪.‬‬
‫پس فتيله هيزم مناسب را به خود ميگيییرد و آن را ميمكیید و بییه‬
‫وسيلهي آن خيس ميشود و به وسيلهي آن جهییت بییر افروختیین‪-‬‬
‫هرگاه روشن شیود‪ -‬آمیاده ميشیود‪ ،‬همﭽنيین فطیرت براسیاس‬
‫دين حنيفي كه خداوند دلهییاي بنییدگان را بییر آن سرشییته اسییت‪،‬‬
‫براي گرفتن و اخذ آنﭽه كه مناسب اش است و بییر آن سرشییته‬
‫شییده از قبيییل توحيیید و ديیین و حییق آمییاده اسییت‪ .‬پییس هرگییاه‬
‫فطرت آنﭽه را كه به آن داده مي شود‪ ،‬از قبيل علم به قیرآن و‬
‫سنت در خود بگيرد‪ ،‬در آن صورت جهت برافروختن ﭼراغ قلییب‬
‫و گرفتن نور ايمان به وسيله ي آن‪ ،‬آماده اسییت‪ .‬خییداي متعییال‬
‫مي فرمايد‪ :‬ﭽ ﯔ ﯕ ﯖ ﯗﯘ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﭼ الروم‪ » ٣٠ :‬روي خود را‬
‫جه آئين )حقيقییي خییدا‪ ،‬اسییلم( كیین‪ .‬ايیین سرشییتي‬
‫خالصانه متو ّ‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬المثال القرآنية‪.(375-1/370)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪289‬‬

‫است كه خداوند مردمان را بر آن سرشته است‪ .‬نبايد سرشییت‬
‫خییدا را تغييییر داد )و آن را از خییداگرائي بییه كفرگییرائي‪ ،‬و از‬
‫يديني‪ ،‬و از راستروي به كجروي كشاند( ‪«.‬‬
‫دينداري به ب ‌‬
‫پس خداوند عزوجل همهي مردمییان را بییر اسییاس معرفییت و‬
‫توحيد و محبت او سرشییته و درونشییان را بییر اسییاس گرفتیین و‬
‫پییذيرفتن آنﭽییه كییه مناسییب اش اسییت از قبيییل ديیین و اسییلم‬
‫سرشته است‪ .‬فطییرت بییه وسییيله ي علییم برگرفتییه از قییرآن و‬
‫سنت‪ ،‬از مكايد و نيرنگهاي شياطين جنيییان و آدميییان كیه سییعي‬
‫‪1‬‬
‫در تباه كردن و فاسد كردن آن دارند‪ ،‬پاك ميشود‪.‬‬
‫همانا اين مثل بر تأثير نور علم و ايمان بییر عقییل دللییت مییي‬
‫كند‪ ،‬ﭼون علم و ايمان‪ ،‬تعقییل سییالم و رأي درسییت و محكییم و‬
‫استنتاج صحيح را به عقل ميدهد‪ .‬راه رسيدن به حییق در تمییامي‬
‫مسائل ديني تنها با به كار بردن عقل روشن شده و به وسيلهي‬
‫وحي نازل شده بر پيامبر‪ ‬جهت گرفتن حقايق و معارف دينییي‬
‫و مانند آنها ميباشد‪ ،‬و عقل خالی از علم‪ ،‬راهییي بییه سییوي ايیین‬
‫حقايق را ندارد‪ .‬همﭽنين اين مثل دللت مي كند بر اينكه نور بر‬
‫همهي اعمییال قلییب و وظییايف ديگییر قلییب از جملییه عقايیید و‬
‫عواطییف و احساسییات و اراده هییا و انفعییالت‪ ،‬ميتابیید و مییي‬
‫درخشیید و آن را بییه وسییيلهي خيییر و سییلمت و صییلح خییرم و‬
‫‪2‬‬
‫شاداب ميگرداند‪.‬‬
‫عبارت‪ :‬ﭽ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ دللت ميكند بر اينكه نور قرآن و سنت و‬
‫علم بر گرفته از قرآن و سنت‪ ،‬نور ايمان را تغذيه و زياد و قوي‬
‫ميكند‪ .‬و عبارت‪»:‬و من لم یجعل الله له نورا ً فما له مضضن‬
‫نور« نشان ميدهد كه هیر دو نییور يعنیي نیور ايمییاني كیه در دل‬
‫جاي مي گيرد و نییور عملییي كییه راهییش وحییي اسییت‪ ،‬از جییانب‬
‫خداوند است‪ .‬پس هر كسي به سوي نور اول هدايت يابیید و بییه‬
‫وسيلهي نور دوم هدايت پيدا كند‪ ،‬خداوند نوري كامل به او عطا‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ همان‪.(412-1/390)،‬‬‫‪ -‬همان‪.(1/418)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪290‬‬

‫ميكند و هییر كییس ﭼنيیین نباشیید‪ ،‬نییوري نییدارد بلكییه در راهییي از‬
‫‪1‬‬
‫راههاي گمراهي قرار گرفته و در تاريكيها حركت ميكند‪.‬‬
‫‪ -3‬روح ايمان‬

‫خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ ﭖﭗ پ پ ﭚ ﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ‬
‫ﭧﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭼ الشورى‪ » ٥٢ :‬همان گونه كه به پيغمبران‬
‫هايم‪ ،‬به تو نيز به فرمان خییود جییان را وحییي‬
‫پيشين وحي كرد ‌‬
‫هايم )كه قرآن نام دارد و مايه حيات دلها اسییت‪ .‬پيییش از‬
‫كرد ‌‬
‫يدانستي كتاب ﭼيست و ايمان كییدام‪ ،‬وليكیین‬
‫وحي( تو كه نم ‌‬
‫هايم كه در پرتییو آن هییر كییس از‬
‫ما قرآن را نور عظيمي نمود ‌‬
‫يبخشییيم‪ .‬تییو قطعییا ً‬
‫بنییدگان خییويش را بخییواهيم هییدايت م ‌‬
‫يسییازي‪« .‬‬
‫)مردمان را با اين قرآن( به راه راست رهنمود م ‌‬
‫خداوند در اين آيه‪ ،‬وحي خود را روح ناميده‪ ،‬با توجه به اينكییه‬
‫حيات قلبها و ارواحي كه در حقيقییت همییان حيییات اسییت‪ ،‬بییه‬
‫وسيلهي آن حاصل ميشود و هیر كییس فاقید آن باشیید‪ ،‬مییرده‬
‫اسییت نییه زنییده‪ ...‬و آن را نییور ناميییده از آن جهییت كییه بییه‬
‫وسيلهي وحي‪ ،‬نوراني شده و روشن كردن قلبها به وسییيلهي‬
‫آن حاصل ميشییود‪ .‬در واقییع روح بییه وسییيلهي ايیین دو صییفت‬
‫يعني حيات و نور كامل مي شود و جییز بییه دسییتان پيییامبران‪-‬‬
‫سییلم و درود خییدا بییر همهشییان بییاد!‪ -‬و هییدايت يییافتن بییه‬
‫وسيلهي رسالتشان و دريافت علم سودمند و عمییل صییالح از‬
‫ﭼراغ دان آنان‪ ،‬راهییي بییه سییوي حيییات و نییور وجییود نییدارد و‬
‫بدون آن‪ ،‬روح مرده است هر ﭼند صاحبش مشهور به زهیید و‬
‫فقه و فضيلت و سخن در مباحث مختلف علمي باشیید؛ ﭼییون‬
‫حيات و نوراني شدن قلب به وسيلهي روحي تحقییق ميپییذيرد‬
‫كه خداوند متعال آن را به پيامبرش وحي كرده و آن را نییوري‬
‫قییرار داده تییا بییه وسییيلهي آن هییر كییس از بنییدگانش را كییه‬
‫بخواهد‪ ،‬هدايت كند‪ .‬پس علم‪ ،‬زياد بییودن نقییل و تحقيقییات و‬
‫كلم نيست بلكه نوري است كه انسان به وسيلهي آن‪ ،‬اقوال‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪.(1/420)،‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪291‬‬

‫درست را از اقوال نادرست و اقوال حق را از اقوال باطل و‬
‫آنﭽییه از ﭼییراغ دان نبییوت اسییت از آراي اشییخاص تشییخيص‬
‫‪1‬‬
‫دهد‪.‬‬
‫ششم‪ -‬اسباب قوت ايمان‬

‫اين فصل‪ ،‬نفییع و فايییدهي عظيمییي دارد و نيییاز زيییادي بییه آن‬
‫هست بلكه ضرورت و نياز شديد به شناخت آن و توجه و عنايت‬
‫به آن‪ ،‬هم از لحاظ شناخت و هم از لحاظ متصف شدن بییه آن‪،‬‬
‫وجود دارد‪ .‬و آن ايیین كییه ايمییان همییان كمییال بنییده اسییت و بییه‬
‫وسيلهي آن درجات در دنيا و آخرت بال ميرود‪ ،‬و ايمان سییبب و‬
‫راه هر خير دنيا و آخرت ميباشد‪ .‬ايمان به دست نميآيیید و قییوي‬
‫نميشود جز بیه وسیيلهي شییناخت آنﭽیه كیه ايمیان از آن گرفتییه‬
‫ميشود و جز به وسيلهي شناخت سرﭼشمه و اسباب و راههییاي‬
‫آن‪ ،‬و خداي متعال براي هر امر مطلییوبي سییبب و راهییي جهییت‬
‫رسيدن به آن را قرار داده است‪ ،‬و ايمان بزرگترين و مهمییترين‬
‫و جامعترين خواستههاست و خداونید بیراي ايمیان میواد بزرگیي‬
‫قرار داده تا آن را جلب كرده و تقويتاش گردانیید‪ ،‬همییانطور كییه‬
‫اسبابي دارد كه آن را ضعيف و خوار ميگرداند‪ .‬موادي كه ايمان‬
‫را جلییب و تقییويت اش مییي گردانیید‪ ،‬دو ﭼيییز اسییت‪ :‬مجمییل و‬
‫مفصل‪:‬‬
‫مجمل عبارت است از تدبر در آيات و نشانههاي خدا از قرآن‬
‫و سیینت‪ ،‬و تأمییل در آيییات هسییتي خییدا بییا اختلف انواعشییان و‬
‫حرص و علقهي شديد به شناخت حقي كه بنده براي آن آفريده‬
‫شده و عمل به حق ميباشد‪ .‬پس مرجع همهي اسباب اين اصییل‬
‫عظيم ميباشد‪ 2.‬اما راجییع بییه تفصییيل بايیید گفییت كییه ايمییان بییه‬
‫وسيلهي امور زيادي به دست ميآيد و قوي ميشییود كییه از جملییه‬
‫ميتوان به موارد زير اشاره كرد‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ اجتماع الجيوش السلمية علي غزو المعطلة‪،‬ص ‪.24‬‬‫‪ -‬شجرة اليمان‪ ،‬اثر سعدي‪،‬ص ‪.39‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪292‬‬

‫‪ -1‬معرفت نامهاي نيكوي خدا‬

‫كه در قرآن و سنت وارد شده و حییرص و علقهي شییديد بییه‬
‫فهییم و معییاني آنهییا و پرسییتش خییدا بییه وسییيلهي ايیین نامهییا‬
‫ميباشیید‪ .‬رسییول خییدا‪ ‬فرمییوده اسییت‪»:‬إن لله تسضضعة و‬
‫تسضضعین اسضضمًا‪-‬مضضائة إل واحضضدًا‪ -‬مضضن أحصضضاها دخضضل‬
‫الجنة«‪»:‬خداونیید نییود و نییه اسییم دارد كییه هییر كییس آنهییا را‬
‫برشمارد‪ ،‬داخل بهشت ميشود«‪ .‬يعني هر كس آنهییا را حفییظ‬
‫و معانيشیان را فهیم كنید و بییه آن معتقیید باشیید و خییدا را بییه‬
‫وسيلهي آنها بپرستد‪ ،‬داخل بهشیت ميشیود‪ .‬بهشیت هیم تنهیا‬
‫مؤمنان داخلش ميشیوند‪ .‬پیس معلیوم ميشیود كیه ايین امیر‪،‬‬
‫بزرگترين سرﭼشمه و ماده جهت حاصل شدن ايمان و قییوت‬
‫و ثبات و آن ميباشد‪ .‬شییناخت نامهییاي نيكییوي خداونیید‪ ،‬اصییل‬
‫ايمان است و ايمان به آن بر مي گردد‪ .‬پس هر ﭼییه معرفییت‬
‫بنده به نامها و صفات خدا زياد باشد‪ ،‬ايمانش زيییاد و يقيناش‬
‫قوي ميشود‪ .‬پس مؤمن بايستي تییوان و تلش خییود را جهییت‬
‫شناخت اسماء و صفات خدا مبذول نمايد‪ ،‬و اين معرفت بايیید‬
‫از قرآن و سنت و آنﭽه كه از صحابه و تییابعين روايییت شییده‪،‬‬
‫دريافت شود‪ .‬پس اين شناخت سودمند‪ ،‬ايمان انسان مییؤمن‬
‫‪1‬‬
‫را زياد و يقيناش را قوي ميگرداند و به او آرامش مي دهد‪«.‬‬
‫‪ -2‬تدبر در قرآن به صورت عموم‬

‫ﭼون انساني كییه در قییرآن تییدبر و تأمییل مينمايیید‪ ،‬پيوسییته از‬
‫علوم و معارف قرآن كه ايمانش را زياد ميگرداند‪ ،‬استفاده و‬
‫بهره ميگيرد‪ .‬خداي متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ ﭸ ﭼ‬
‫يشود‪ ،‬بییر‬
‫النفال‪ »٢ :‬و هنگامي كه آيات او بر آنان خوانده م ‌‬
‫يكننیید )و‬
‫يافزايیید‪ ،‬و بییر پروردگییار خییود توك ّییل م ‌‬
‫ايمانشان م ‌‬
‫يدارنیید و هسییتي خییويش را بییدو‬
‫خويشییتن را در پنییاه او م ‌‬
‫يسپارند(‪ «.‬تییدبير در قییرآن‪ ،‬درمییان نجییات بخییش امییراض‬
‫م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬همان‪،‬ص ‪.41‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪293‬‬

‫قلب ميباشد؛ خداوند بلند مرتبه ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮂﮃﮄﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ‬
‫ک ک ﭼ يونس‪ »٥٧ :‬اي مردمان! از سوي پروردگارتیان بیراي‬
‫شما اندرزي )جهت رهنمود زندگي( و درماني براي ﭼيزهییائي‬
‫هها اسیت )همﭽیون كفیر و نفیاق و كينییه و سیتم و‬
‫كه در سين ‌‬
‫دشمني با حق و حقيقت( آمده است )كییه قییرآن نییام دارد( و‬
‫هدايت و رحمت براي مؤمنان است‪ « .‬قرآن موعظه و پنییدي‬
‫از جییانب خداسییت و آيییا از مییوعظه و پنیید ربییاني‪ ،‬رسییاتر و‬
‫آسانتر و بانفوذتر و مؤثرتر در قلب و روان وجییود دارد؟ پییس‬
‫در قرآن‪ ،‬شفاي بيماريهاي شبهات و شهوات و بيماريهاي هوا‬
‫و انحراف و امراض شییك و شییرك و امییراض قلییب و روان و‬
‫جییوارح و حییواس و بيماريهییاي سياسییت و اقتصییاد و اخلق و‬
‫اجتماع و زندگي و تمدن وجود دارد‪ 1.‬خداي متعال ميفرمايیید‪:‬‬
‫ﭽ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ ﮪ ﮫ ﭼی السراء‪) » ٨٢ :‬حق ﭼگونه نيرومند و پيروز‬
‫يفرستيم كییه‬
‫يگردد؟ وقتي كه( ما آياتي از قرآن را فرو م ‌‬
‫نم ‌‬
‫كسازي‬
‫مايه بهبودي )دلها از بيماريهاي ناداني و گمراهي‪ ،‬و پا ‌‬
‫گﭼشییمي و آزمنییدي و‬
‫درونهییا از كثافییات هییوي و هییوس و تن ‌‬
‫تبییاهي( و رحمییت مؤمنییان )بییه سییبب در برداشییتن ايمییان و‬
‫رهنمودهاي پرخير و بركت يزدان( است ‪.«،‬‬

‫پس قرآن‪ ،‬غذاي روح و درمان است كییه درون را از بيماريهییا‬
‫شفا ميدهد و مناعت قوي را بییراي آن كسییب ميكنیید‪ 2.‬از جملییه‬
‫ثمییرات تییدبر در قییرآن ايیین اسییت كییه قییرآن وسییيلهي شییناخت‬
‫ﭼيزهايي است كه خدا از ما ميخواهد و وسيلهي شناخت كيفيت‬
‫عبادت خدا و شییناخت برنییامهاي كیه خییدا بییراي میا نیازل كییرده‬
‫است‪ ،‬می باشد؛ زيرا قرآن كريییم منهییج حيییاتي اسییت كییه خییدا‬
‫نازلش كرده و اساس تشريعي است كه بر بندگان واجب اسییت‬
‫در آن تدبر و تأمل كنند و پايبند اوامییر و دسییتوراتش باشییند و از‬
‫‪3‬‬
‫نواهياش اجتناب كنند تا عبادت خداي متعال را محقق نمايند‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ اليمان أول ً فكيف نبدأ به‪ ،‬دكتر هدلي‪،‬ص ‪.119‬‬‫ هجر القرآن العظيم‪ ،‬دكتر محمود دوسري‪،‬ص ‪.567‬‬‫‪ -‬همان‪،‬ص ‪.566‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪294‬‬

‫وقتي به نظم و محكم بودن قرآن كريییم و اينكییه آيییات قییرآن‬
‫همديگر را تصديق ميكننیید و موافییق يكديگرنیید و هيییچ تنییاقض و‬
‫اختلفي در آن نيست‪ ،‬نگاه شود‪ ،‬اين يقين حاصل ميشود كه‪ :‬ﭽ‬
‫گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﭼ فصلت‪ » ٤٢ :‬هيچ گونه باطلي‪ ،‬از‬
‫يگییردد‪ ).‬نییه غلطییي و‬
‫جه قییرآن نم ‌‬
‫هيییچ جهییتي و نظییري‪ ،‬متییو ّ‬
‫تناقضییي در الفییاظ و مفییاهيم آن اسییت‪ ،‬و نییه علییوم راسییتين و‬
‫اكتشافات درست پيشينيان و پسينيان مخالف با آن‪ ،‬و نه دسییت‬
‫يرسد‪ .‬ﭼرا كه( قرآن فییرو فرسییتاده‬
‫تحريف به دامان بلندش م ‌‬
‫يزدان است كه بییا حكمییت و سییتوده اسییت )و افعییالش از روي‬
‫حكمت است‪ ،‬و شايسته حمد و ستايش بسيار است(‪ «.‬و اينكییه‬
‫اگر قرآن از جانب غير خدا بود‪ ،‬قطع یا ً تنییاقض و اختلف زيییادي‬
‫در آن يافت ميشد‪ .‬خداوند متعال ميفرمايد‪ :‬ﭽچ ﭼ ﭽﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂﮃ ﮄﮅ ﮆ‬
‫يانديشند‬
‫ﮇ ﮈ ﮉ ﭼ النساء‪ » ٨٢ :‬آيا )اين منافقان( درباره قرآن نم ‌‬
‫يكننیید تییا بییه‬
‫)و معییاني و مفییاهيم آن را بررسییي و وارسییي نم ‌‬
‫وجوب طاعت خدا و پيروي امر تییو پییي ببرنیید و بداننیید كییه ايیین‬
‫كتاب به سبب ائتلف معاني و احكامي كه در بر دارد و ايیین كییه‬
‫بخشي از آن مؤّيد بخش ديگري است‪ ،‬از سوي خدا نیازل شیده‬
‫ت ؟( و اگییر از سییوي غيرخییدا آمییده بییود در آن تناقضییات و‬
‫اس ی ‌‬
‫يكردنیید‪ .« .‬ايیین از بزرگییترين تقییويت‬
‫اختلفات فراواني پيییدا م ‌‬
‫كنندههاي ايمان است و از ﭼندين جهت آن را تقويت ميگردانیید‪.‬‬
‫پس مؤمن تنها به خاطر آنﭽه كه از آيات خییدا تلوت ميكنیید و از‬
‫اخبار درست و احكام نيكی كه بر آن مترتب است‪ ،‬آگییاهي پيییدا‬
‫ميكند‪ ،‬از امور ايمان خيییر زيییادي برايییش حاصییل ميشییود‪ .‬حییال‬
‫وضییعيت ﭼگییونه اسییت اگییر خییوب در آن تأمییل و تییدبر نمايیید و‬
‫مقاصد و اسرار آن را فهم كند؟ به همين خییاطر مؤمنییان كامییل‬
‫ميگويند‪ :‬ﭽ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﭼ آل عمران‪ » ١٩٣ :‬پروردگارا! ما از‬
‫میید پسییر عبییداّلله( شیینيديم كییه‬
‫منادي )بزرگوار توحيد‪ ،‬يعني مح ّ‬
‫يخوانیید و مییا ايمییان‬
‫)مییردم را( بییه ايمییان بییه پروردگارشییان م ‌‬
‫آورديم )و نداي او را لّبيك گفتيم‪ .‬اكنون كه ﭼنين است( «‪.‬‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪295‬‬

‫‪ -3‬معرفت پيامبر ‪‬‬

‫و اخلق وال و صفات كییاملي كییه آن حضییرت دارد؛ ﭼییون هییر‬
‫كس او را بییه خییوبي بشناسیید‪ ،‬در صییداقت و راسییتگويياش و‬
‫صدق و راستي آنﭽه كه آورده‪ ،‬شك نمي كند‪ .‬خداونیید متعییال‬
‫ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﭼ المؤمنون‪ » ٦٩ :‬يا اين كه ايشان‬
‫يشناسند‪ ،‬و ايیین اسییت كییه )رسییالت( او را‬
‫پيغمبر خود را نم ‌‬
‫يكنند ؟ «‪ .‬يعني معرفت پيامبر‪ ‬موجب ميشود كه‬
‫قبول نم ‌‬
‫كساني كه ايمان نياوردهاند‪ ،‬به سوي ايمان مبییادرت ورزنیید و‬
‫كساني كه به او ايمان آوردهاند‪ ،‬ايمانشان زيییاد شییود‪ .‬خییداي‬
‫متعال مسلمانان را تشويق كرده كه در احوال پيامبر‪ ‬كه به‬
‫سوي ايمان دعوت ميكند‪ ،‬تدبر نمايند ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﯡ ﯢ ﯣﯤ ﯥﯦ ﯧ ﯨ ﯩﰝ ﰝ‬
‫ﰝﰝﰝ ﰝﰝ ﰝﰝﰝ ﰝ ﰝﰝ ﰝﰝ ﰝ ﰝﰝ ﯼ ی ﭼ سبأ‪ »٤٦ :‬بگو‪ :‬من شما را تنها‬
‫يكنم‪ ،‬و آن اين است كه‪ :‬خالصییانه بییراي خییدا‪،‬‬
‫يك نصيحت م ‌‬
‫ههاي‬
‫دو نفر دو نفر‪ ،‬و يا يك نفر يییك نفییر‪ ،‬برخيزيیید )و انديشی ‌‬
‫مد كه سالها با او بسییر‬
‫خفته را زنده كنيد(‪ .‬سپس )درباره مح ّ‬
‫هايد فكییر خییود را بییه كییار گيريیید و( بينديشییيد )تییا پییاكي و‬
‫برد ‌‬
‫ههییا‬
‫امانتییداري و سییلمت جسییماني و روحییاني او‪ ،‬در خاطر ‌‬
‫ن زده‬
‫مج ّ‬
‫سم شود‪ .. .‬اين( همدم و همنشين )ديرينه( شما‪ ،‬ج ّ‬
‫و ديیوانه نيسیت‪ .‬بلكیه او بيیم دهنیده شیما از عیذاب سیختي‬
‫است كه در پيش است‪ « .‬خداي متعال به كمال اين پيامبر‪‬‬
‫و عظمت اخلقش و اينكه كاملترين انسان است‪ ،‬سوگند يییاد‬
‫كرده ميفرمايد‪ :‬ﭽ ﮉﮊ ژ ﮌ ﮍ ﮎ ک ک ک ﮒ گ گ گ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚﮛ ﮜ ﮝﮞ ﮟ ﭼ‬
‫القلییم‪ »٤ - ١ :‬نیون‪ .‬سیوگند بیه قلیم! و قسیم بیه ﭼيیزي كیه‬
‫ينويسند! در سايه نعمت و لطییف پروردگییارت‪ ،‬تییو ديییوانه‬
‫م ‌‬
‫نيسییتي‪ .‬تییو داراي پییاداش بییزرگ و ناگسییيختني هسییتي‪ .‬تییو‬
‫داراي خوي سترگ )يعني صییفات پسیینديده و افعییال حميییده(‬
‫هستي‪ «.‬پییس پيییامبر در صییفات حميییده و پسیینديدهاش و در‬
‫اخلق و خوي زيبايش و گفتار راسییت و سییودمندش و كییردار‬
‫حكيمانه و نيكويش‪ ،‬بزرگترين داعي به سوي ايمان اسییت‪ .‬او‬
‫امام و پيشواي اعظم و سرمشییق و الگییوي كییاملتر ميباشیید‪.‬‬
‫خداوند از صییاحبان خییرد كییه انسییانهاي برگزيییده هسییتند‪ ،‬يییاد‬

‫ایمان به خدا‬
‫‪296‬‬

‫كرده كه آنان ميگويند‪ :‬ﭽ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﭼ آل عمران‪» ١٩٣ :‬پروردگارا!‬
‫میید پسییر عبییداّلله(‬
‫مییا از منییادي )بزرگییوار توحيیید‪ ،‬يعنییي مح ّ‬
‫شنيديم «‪ .‬و او همين پيامبر گرامي است‪،‬ﭽ ﯝ ﯞ ﭼ با گفتار و‬
‫اخلق و اعمال و دين و همهي احوالش بییه سییوي ايمییان فییرا‬
‫ميخواند‪،‬ﭽ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﭼ ایمانی که هیچ گونه شک و تردید بدان راه‬
‫ندارد‪ .‬و از آنجییا كییه ايمییان از بزرگییترين ﭼيزهییايي اسییت كییه‬
‫انسییان را بییه خییدا نزديییك ميگردانیید و از بزرگییترين وسییايلي‬
‫است كه خدا دوستش دارد‪ ،‬اينان به ايمانشان متوسل شییدند‬
‫كه خدا از بدي هايشان ﭼشم پوشي كند و آنان را به درجییات‬
‫وال نايل گرداند‪ .‬اينان گفتند‪ :‬ﭽ ﯙ ﯚ ﯛ ﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢﯣ ﯤ ﯥ ﯦ ﯧ ﯨ ﯩ ﰝ ﰝ ﰝ ﰝ ﭼ آل‬
‫عمران‪ »١٩٣ :‬پروردگارا! ما از منادي )بزرگوار توحيیید‪ ،‬يعنییي‬
‫میید پسییر عبییداّلله( شیینيديم كییه )مییردم را( بییه ايمییان بییه‬
‫مح ّ‬
‫يخواند و ما ايمان آورديم )و نداي او را لّبيییك‬
‫پروردگارشان م ‌‬
‫گفتيم‪ .‬اكنون كه ﭼنين است( پروردگارا! گناهانمان را بيییامرز‬
‫و بديهايمان را بپوشان و ما را با نيكییان و )در مسییير ايشییان(‬
‫بميران ‪ «.‬به همين خاطر انسان منصییفي كییه هيییچ خواسییتي‬
‫جز پيروي از حییق نییدارد‪ ،‬بییه محییض اينكییه پيییامبر را ميديیید و‬
‫كلمیییش را ميشییینيد‪ ،‬بلفاصیییله بیییه او ايمیییان ميآورد و در‬
‫رسالتش شك نميكرد‪ .‬بلكه بسياري از آنییان بییه محییض اينكییه‬
‫ﭼهرهي مبارك آن حضرت را مي ديدند‪ ،‬پي ميبردنیید كییه ايیین‬
‫‪1‬‬
‫ﭼهره‪ ،‬ﭼهرهي انسان دروغگو نيست‪.‬‬
‫‪ -4‬تفكر در هستي و تأمل در درون‬

‫همانییا تفكییر در هسییتي و در آفرينییش آسییمانها و زميیین و‬
‫موجودات ميان آنها‪ ،‬و تأمل در انسان و صفات و خصوصيات‬
‫انس