You are on page 1of 253

TRKYE CUMHURYET

ANKARA NVERSTES
SOSYAL BLMLER ENSTTS
TARH (YAKINA TARH) ANABLM DALI

TANZMAT DNEMNDE
OSMANLI KARA ORDUSUNDA YAPILANMA
(1839 -1876)
DOKTORA TEZ

Ayten CAN TUNALI

Ankara 2003

TRKYE CUMHURYET
ANKARA NVERSTES
SOSYAL BLMLER ENSTTS
TARH(YAKINA) TARH ANABLM DALI

TANZMAT DNEMNDE
OSMANLI KARA ORDUSUNDA YAPILANMA
(1839 1876 )
Doktora Tezi

Tez Danman : Prof. Dr. Musa ADIRCI


Tez Jrisi yeleri
Ad Soyad :
..
..
..
..
..

mza

...

..
..

Tez Snav Tarihi..

ii

NDEKLER

KISALTMALAR v
NSZ v
KONU VE KAYNAKLAR 1
GR.. 5
BRNC BLM
TANZMAT DNEMNDE ORDUDA LK DZENLEMELER
1. 1.Tanzimat lkelerinin Uygulan......... 13
1. 2. Askerlik Alannda lk Dzenlemeler. 16
1. 3. 1843 Kararlar ve Uygulamas.21
1. 4. Zaptiye Tekilatnn Kurulmas 35
1. 5. 1846 Tarihli Kura Kanunu ve Uygulanmas.. 44
1. 6. Mslman Olmayanlara Askerlik Yaptrlmas. .. 74
1. 7. Redif Askerinin Yedek Ordu Konumuna Getirilmesi.. 79
1. 8. 1869 ncesinde Askeri Birliklerin Kadrolar. 96
1. 9. Ordu Merkez Tekilat 99
KNC BLM
MERUTYET NCESNDE OSMANLI ORDUSU (1870-1876)
2. 1. Orduda 1869 Dzenlemesi.............. 103
2. 2. Asker Almada Yeni Dzenleme (1870 Tarihli Kura Kanunu). 107
2. 3. 1870 Sonrasnda Ordunun Konumu. 126

iii

NC BLM
NZAMYE ASKERNN ETM VE RETM
3. 1. Subay Yetitirilmesi. 130
3. 2. Subaylarn zlk leri 136
3. 3. Talimler..149
3. 4. Silah ve Donanm 153
3. 5. Giyim-Kuam161
3. 6. Emeklilik168
3. 7. Cezalandrma ve Mkafatlandrma..173

DRDNC BLM
ORDU-HALK LKLER
4. 1. Askerlik Alanndaki Yeniliklerin Halk Tarafndan Karlan.182
4. 2. Kla-Tabya Yapm, Ara-Gere ve Silah Temininde Katk.184

SONU.194

BBLYOGRAFYA197

EKLER I- XLII
ZET
ABSTRACT

iv

KISALTMALAR

A.g.e. : Ad geen eser


A.g.d. : Ad geen defter
A.g.g. : Ad geen gazete
A.g.m. : Ad geen makale
Aynyat Defteri : Babakanlk Arivi Aynyat defterleri
Bkz. Baknz
Belleten, XXVIII/112, : Trk Tarih Kurumu, Belleten Cilt/ say
BOA: Babakanlk Osmanl Arivi
C. cilt
Dr- ura : Dr- ura-y Askeri
M.D.D. : Maliyeden Mdevver Defterler
Meclis-i Vl : Meclis-i Vala-y Ahkm- Adliye
Salname : Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye
s. : Sayfa
ss. : Sayfalar
T.T.K. : Trk Tarih Kurumu

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi III/5, : Genelkurmay Bakanl, Trk Silahl


Kuvvetler Tarihi, Cilt III, Ksm 5.
v.d : Ve devam
vs. : Vesaire

vi

NSZ

Bu almaya Akdeniz niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Anabilim


Dal Aratrma Grevlisi olduum srada 1998 ylnda doktora tezi olarak baladm.
Ancak

ailevi

nedenlerden

dolay

doktoram

tamamlamadan

Aratrma

Grevliliinden ayrlarak Ankaraya yerlemek durumunda kaldm. Bu arada 20002001 yl Eitim- retim Dneminde

Ankara niversitesi

Sosyal Bilimler

Enstitsne Doktora Ders Kaydm yaptrdm. Ders alma, Yeterlilik aamalarn


baar ile tamamlayarak Doktora Danmanmn da deimemesinden tr yarm
braktm ayn konuyu yeniden doktora tezi olarak setim. Dolays ile konu
zerindeki almalarm 1997-1998 tarihinden bu yana srmektedir.
Ayn konuda almama devam etmemin

balca nedenlerinden biri de

zerinde az durulmu, bir btn olarak ele alnmam olmasdr. te yanda Konu ve
Kaynaklarda belirtildii zere

yeterli az kullanlm veya hi grlmemi

malzemenin oluu da bu konuyu sememizin bir baka nedeni olmutur.


Yksek lisans almalarmda olduu kadar

doktora renimimin btn

aamalarnda nce ders vererek, daha sonra danmanlk yaparak bana destek olan
Sayn Hocam Prof. Dr. Musa ADIRCIya zellikle ve ncelikle teekkr etmeyi
bir bor bilirim.
Ayrca Ankara niversitesi Dil ve Tarih- Corafya Fakltesi Tarih Blm
Bakan Sayn Prof..Dr. Ycel ZKAYAya, Prof. Dr. Mahmut AKROLUna
hem ders safhasnda, hem tez almalarm srasnda bana gsterdikleri yakn ilgiden
ve katklarndan dolay teekkr ederim. Tez isleme komitesinde grev alarak,youn

vii

ileri arasnda desteklerini esirgemeyen Do. Dr. Mehmet SEYTDANLIOLUna,


almakta olduum PTT Genel Mdrlndeki amirlerime de rahat bir alma
ortam saladklar ve bana duyduklar gvenden dolay, mesai arkadalarma ise
manevi destekleri iin teekkr ediyorum.
Nihayet, maddi ve manevi desteklerini esirgemeyen eime ve kendisine fazla
zaman ayrma imkan bulamadm sevgili olum kr Cana minnettarlm
belirtmeliyim. Ankara, Ekim 2003.

Ayten Can TUNALI

viii

TANZMAT DNEMNDE
OSMANLI KARA ORDUSUNDA YAPILANMA

Konu ve Kaynaklar

Tanzimat Dneminde (1839-1876) Osmanl Kara Ordusunda yaplan


dzenlemeleri konu edinen bu aratrmada daha ok, yeniden yaplanma
denilebilecek ve kalc olan 1843 tarihinden sonra yaplan yenilikler ele alnacaktr.
Osmanl topraklarnn alt ordu blgesine ayrlmas ,ordularn Anadolu, Rumeli,
Arabistan diye adlandrlan blgelerde yerletirilmeleri bu dneme kadar
rastlanlmam btnyle yeni uygulamalardr. Asker alm, terhis ve yedeklik
durumu, eitim retim, ara-gere, silah ve donanm alannda an gereklerine
uygun olarak yaplan dzenlemeler ayrntlaryla ele alnacaktr. Halk-asker ilikileri,
karlalan sorunlar ve zm yollar zerinde durulacak, st dzey yneticilerle
ordu komutanlar arasndaki ilikiler irdelenecek, zellikle lkenin onarmnda,
halkn eitiminde ve salkla ilgili ilerde askerlerin etkinlikleri vurgulanacaktr.
Osmanl kurum ve kurulularnda yaplan yenilikleri ele alan btn eserlerde
askerlik alanndaki dzenlemelerle ilgili genel bilgi bulunmaktadr. Ancak bu
bilgiler, daha ok bir dierinin tekrar niteliinde olup yaplanlarn ayrntlarn
ortaya koymaktan ok uzak kalmaktadr. Aratrmamzn konusunu oluturan
Tanzimat Dneminde Osmanl Kara Ordusunda yaplan dzenlemelerle ilgili bilgiler
de olduka snrldr ve bir dierinin tekrar nitelii tamaktadr. Onun iin bu

ix

alma daha ok, orijinal bilgi kayna durumunda olan basl kaynaklarla ariv
malzemesinden derlenen yeni bilgilere dayandrlm bulunmaktadr.
Bu kaynaklarn ilki Takvim-i Vekayi'dir. Hem resmi hem de zel haberlere
yer veren bu gazete, Ceride-yi Askeriye'nin yayn hayatna girdii yla kadar geen
srede bize askerlik alannda yaplan yeniliklerle ilgili olarak kapsaml,resmi bilgi
vermektedir.1843-1862 yllar arasnda kan saylar dikkatle taranarak konumuzla
ilgili bilgiler alnm ve deerlendirilmitir.
kinci basl kaynamz Ceride-i Askeriye olmutur. lk says 23 aban
sene 1280 ( 1 ubat 1864) tarihinde kan bu gazete, ne yazk ki bugne kadar askeri
tarih aratrmalarnda ihmal edilmi, kullanlmam ok nemli bir kaynaktr.
Balangta Erkn-i Harbiye Umumi Nezareti denetiminde hazrlanarak Mekteb-i
Harbiye Matbaasnda baslan gazetede, resmi ve resmi olmayan askerlikle ilgili
haberler yer almaya balamtr. Hem kara hem deniz kuvvetlerine yer verilmi,
bilimsel haberler, yaynlar ele alnm, askerlikle ilgili yasa, ynetmelik, tzk
metinleri yaynlanmtr 1. 1864-1876 yllar arsnda kan btn saylar T.T.K.
Ktphanesi ile Ankara Milli Ktphanede taranm, konuyla ilgili bilgiler
derlenerek kullanlmtr.

11

lk sayda gazetenin nitelii hakknda u bilgilere yer verilmiti ".....Ceride-i Askeriye, cz-i resmi
ve cz-i gayri resmi unvanyla iki cze mnksm olub, cz-i resmi dahi mevad- berriye ve mevd-
bahriye iaretiyle iki fasl havi olmak bu fasllarn her biri dahi mtalaat ve vukuat ve evamir ve
tenbihat ve tevcihat ve mkafat ve mcazat fkralarna mnksm olacakdr. Ve mtalaat vukuat
fkralar umur- askeriyyeye mteallik icraat ve asakir ve sefaince harekt ve umur- harbiyeye ait
kafe-i hususat ve evmir ve tenbihat fkralar... irdat ve nizam-i seniyyeyi ve seraskerlik ve
kapudanlk ve Tophane-i Amire Mirlii makamlarndan tastir olunan evamir ve tenbihat ve
tevcihat fkralar mirden mlazim-i saniye kadar terfi-i rtbe ve tebeddllat ve mkfat fkralar,
hizmet ve emekleri mukabilinde tekadle mazhar olan zabitan ve neferatn ve maiet-i nizamiyeye
kesb-i istihkak eden eytam ve eramil-i askeriyenin nail olduklar inayat...taltifat ve mcazat fkralar
dahi hilf- kanun ve nizam hareket edenler hakknda mahkum olan tedibat ilan edilecektir.
Cz-i gayr-i resmi dahi vukuat- itta ve fnun unvanyla iki fkra olub vukuat- itta yerli ve ecnebi
havadis-namelerden grlen ve aktan iitilen havadis ve vukuat-inafiayi ve fnun fkras dahi umur-i
harbiye ye mteallik olup erkan ve Mekatib-i Harbiye ve zbitan- askeriyenin telif ve tahrir
eyledikleri ve Avrupa gazetelerinin ner eyledikleri resail ve mesaili havi olacaktr.

Hi phesiz yaplan dzenlemelerle ilgili yasa ve ynetmeliklerin yer ald


Dstur-i Askeri'nin (1870) btn yasal dzenlemeleri bir arada gstermesi
bakmndan

bize byk kolaylk salamtr. lk says 1865 ylnda baslan

Salname-i Askeri, o sralarda ordularda mevcut birlikler hakknda ayrntl bilgileri


kapsamaktadr.Ayn ekilde Devlet salnameleriyle, vilayet salnameleri de nemli
bilgi kaynaklar olarak deerlendirilmilerdir.
Babakanlk Arivi, Cevdet Askeriye'de yer alan belgelerin yan sra
zellikle Aynyat defterlerinin askerlikle ilgili olan ciltleri taranmtr.
Osmanl Ordusunun ele aldmz sralardaki konumunu, ders kitab olarak
Harp Okulunda okutmak amacyla kaleme alm iki Osmanl subaynn eserleri ne
yazk ki dikkati ekmemi olmalarna ramen, bizzat iinde yaadklar kurumu ok
iyi bilecekleri gz nnde tutulursa ihmal edilmeyecek balca bavuru eserleri
olarak tarafmzdan deerlendirilmitir. Bunlardan ilki, Mekteb-i Harbiye Osmanl
Ordusu Tekilat Muallimi Piyade Kol Aas Hakk'nn kaleme ald "Osmanl
Ordusu Ahval ve Tekilat- Askeriyesi, stanbul 1320; dieri ise Mmtaz Piyade
Yzbalarndan Sleymaniyeli Mehmet Emin'in yazd

"Devlet-i Aliyye'nin

btida-i Tesisinden Bugne Kadar Ordusunun cmal-i Ahvali" adl eseridir. Bu


kitaplarda kurulu, ileyi ve mevcutla ilgili ilk elden bilgiler bulunmaktadr.
Konumuzla ilgili olarak yaplm aratrma ve incelemelerin btnne
eriilmi olup, kaynakada gsterilmitir. Bunlarn arasnda Cahide Bolat tarafndan
hazrlanp doktora tezi olarak sunulan "Redif Askeri Tekilat 1834-1876" ( A.
Sosyal Bilimler Enstits, Ankara 2000) bu kurum hakknda yaplm en ayrntl son
alma olup, almamzda yararl katks olmutur.

Danmanm Prof. Dr. M

xi

.adrc'nn Askeri tarih Seminerlerine bildiri olarak sunduu almalar da yol


gsterici olmutur.
Prof. Dr. Ycel zkaya danmanl altnda Ahmet Yaram'n

yazd

"II.Mahmut Dneminde Asakir-i Mansure-i Muhammediye (1826-1839) "


(Ankara 2002), konulu doktora tezi, Osmanl yeni ordusunun Tanzimat arifesindeki
konumunu belgelerle ortaya koymaktadr. Bizim almamz bu aratrmann devam
niteliinde grlmemelidir. Zira, ele aldmz dnemdeki ordunun kurulu, ileyi,
yap ve konulandrlmas olduka farkllk arz etmektedir. Bununla birlikte son
olarak byle bir almann yaplm olmas bu konuda giri niteliinde ayrntl bilgi
vermemize gerek brakmam oldu.
Osmanl yenileme hareketlerini konu edinen genel eserlerin btnnde
askerlik alannda yaplanlara da yer verilmektedir. Ansiklopedik bilgi olmaktan teye
geemeyen bu bilgilerden de gerek grldke yararlanlmtr. zellikle Niyazi
Berkes'in

"Trkiyede

adalama"

adl

eseri

yol

gsterici

olmutur.

Genelkurmay Bakanlnca hazrlatlan "Trk Silahl Kuvvetler Tarihi, C.III,


ksm 5'"te de yararl bilgiler bulunmaktadr. Hi phesiz, alma sadece bu
kaynaklara dayanm deildir. Bibliyografyada yer alan eserlerin tm gzden
geirilmi, bir oundan alnt yaplarak yararlanlmtr.

xii

GR

Osmanl kurum ve kurulularnda ortaya kan yetersizliklerle birlikte ele


aldmz dnemden ok ncelerinden baz slahat hareketlerinin olduu iyi
bilinmektedir. zellikle zamann gereklerine ayak uydurmada ge kalan Ordu'da
yenilik giriimleri 1. Mahmut Dneminde (1730-1753) hz kazanm, Humbarac
Ahmet Paa unvann alan Alexandre Comte de Bonneval, Humbarac Ocan
Avusturya rneinde rgtlendirmi ve eitimini de Fransz askeri eitimine gre
yaptrmaya balamt. Ayrca Yenieri Ocanda da baz dzenlemeler yapmaya
alt bilinmektedir 2. te yanda 1734 ylnda orduya mhendis yetitirmek zere
skdar Topta'nda Hendesehane alm, Bostanc Ocandan buraya bazlar
renci olarak aktarlmt. Dersler matematik arlkl olarak okutulmaya
balanmt. Ne var ki Yenieriler ve ulemann tepki gstermesi zerine okul, ksa
sre sonra kapatlmt 3.
Askerlik alannda dzenlemeler III. Mustafa (1754-1774) dneminde devam
etti. Macar asll olup, Fransz ordusunda topu subay olan Baron de Tott, padiaha
askeri danman olmu, 1774'te Srat Topular Ocan kurmutur. Baka
dzenlemelerin yan sra Hendesehanenin devam nitelii tayan Mhendishane-i
Bahri-i Hmayun'u kurmutur 4.
I. Abdlhamit'in saltanat yllarnda da askerlikle ilgili baz dzenlemeler
yaplm, rnein askeri ocaklarn kyafetleri niforma eklinde belirlenmeye

smail Hakk Uzunarl, Osmanl Devleti Tekilatnda Kapkulu Ocaklar, C.II, Ankara 1988, s119120, Niyazi Berkes, Trkiye'de adalama, Bilgi Yaynevi, Ankara 1973, s.74-75.
3
Osman Ergin, Trkiye Maarif Tarihi, C.1, stanbul 1939, s.50.,
4
Yahya Akyz,Trk Eitim Tarihi (Balangtan 1988'e), 3.bask, Ankara 1989, s.164.

xiii

allmt. Disiplin kurallarna uymayanlar ocaklardan karlm, humbaraclarn


eitimlerine nem verilirken, tmarl sipahilere de az ok talim yaptrlmaya
balanmt 5.
Osmanl Devletinde ilk nemli slahat hareketine girien padiahn, III. Selim
olduu genel kabul grmektedir. Onun dier padiahlara kyasla ksa sren saltanat
boyunca zellikle askerlik alannda yapt yenilikler, sonraki dneme k tutmu,
benzer nitelikte askeri birlikler oluturulmutur. Bilindii gibi Padiah, devlet ileri
gelenlerinin grlerini alarak ie balam, kendisine yaplan nerileri de gz
nnde tutarak mevcut Ocaklarn slahna alm, bununla yetinmeyerek stanbul
ve tarada Nizam-i Cedit birliklerini kurarak nemli bir ilk yenilie adeta imzasn
atmtr 6. Kabak Mustafa syan ile tahtn ve hayatn kaybeden III. Selim'in
yandalar arasndan nde gelenlerden biri olan Bayraktar Mustafa Paann giriimi
baarl olmusa da ksa sre sonra o da yenilik kart karc ibirlikilere yenik
dm, oluturduu Sekban- Cedit birlikleri tpk Nizami Cedit askerinin hazin
sonucu ile karlamaktan kurtulamamt.
Bu kanl ve hzl gelimeler sonunda II.Mahmut tahta gemi, saltanatnn ilk
yllarnda olup bitene pek mdahale etme imkann bulamamt. Balangta
III.Selim'in karlat durumla yz yze gelmemek iin tedbirli davranm,
hkmet merkezinde otoritesini geerli klacak nlemleri bir biri ardna almaya
balamt. zellikle Yenieri Ocann st dzey yneticileriyle dier askeri
birliklerin komutanlarn zamanla gvendii kimseler arasndan atayarak ksmen de
5

Uzunarl, Kapkulu Ocaklar, I, 499 v.d.


III.Selim'in askerlik alannda yapt dzenlemeler eitli vesilelerle ele alnm olmakla birlikte
henz kapsaml bir ekilde ilenmemitir. Bkz.Stanford Shaw, "The Nizam-i Cedid Army Under
Sultan Selim III-1789-1807" Oriens, Leiden 1967, Vol 17-18, pp 168-184., Musa adrc, "Ankara'da
Nizam- Cedit Ortasnn Tekili ve Nizam- Cedit Askeri Kanunnamesi" Belleten, XXXVI/141,
Ankara 1972, s.1-13.; Ycel zkaya, "Orta Anadolu'da Nizam- Cedit'in Kuruluu ve Kaldrl"
DTCF Dergisi, Atatrkn 100.Doum Ylna Armaan, Ankara 1982, s 510-551.
6

xiv

olsa Oca denetimine alma abasna girmi bu yolda epey mesafe kat ettii daha
sonra gelimelerle ortaya kmt 7.
II.Mahmud'un izledii bilinli politika 1824'lere geldiinde meyvelerini
vermeye balamt.

Hsrev Mehmet Paa, Kapudan- Deryala (1822), Aa

Hseyin Paa, Yenieri Oca Aalna (1823), Benderli Mehmet Selim Paa
Sadrazamla (1824), Kadzade Mehmet Tahir Efendi,eyhlislamla(1825), Dede
Mustafa Aa Humbarac Oca Aalna (1826) getirilmilerdi 8. Bununla birlikte
mevcut ocaklarn slahna alld. Yenierilerin talim yapmalar, bu ocakta atama ve
ykseltilmelerin yeteneklere ve baarlara gre yaplmas iin nlemler alnd. Topu
ve arabac ocaklarna ilgi gsterildi, ara- gere ve donanmlar yenilendi.
Aylklarna zam yapld. yle ki 1826 ylna gelindiinde bu ocaklarn gc, III.
Selim dnemine gre iki kat artrlm oldu. Bylece gerektiinde Yenieri Oca'na
kar durabilecek nemli bir askeri g ortaya km oldu.
Alnan nlemlere karn Yenieri Ocann Yunan syanlarnda baar
gsterememesinin yan sra eitim- retime gerekli nemi vermemekte direnmeleri
zerine II. Mahmut, ileri gelen devlet adamlar ile yapt grmeler sonunda 1826
yl balarnda Nizam- Cedit Ortalarna benzer yeni bir askeri ocan kurulmasna
karar verdi. Bu Ocak iin gereken askerin Yenieri ortalarndan salanmasnn daha
uygun olaca dnld. Yenieri Aas Mehmet Celaleddin Aa, Ocan yeni
kurulan birliklere asker verebileceini

haber verdi. Bunun zerine her ortadan

150'er nefer "Ekinci" verilmesi karar alnarak gerekli yasal hazrlklara baland.

Padiahn bu abalar bir ok kaynakta ele alnmtr. Bkz. Uzunarl, Osmanl Devleti Tekilatnda
Kapkulu Ocaklar, C.I.1988, s.523-525.;Mehmet Ataullah anizade, Tarih-i anizade, C.II,
stanbul,1290-1291, s.48-49.
8
Ahmet Cevat, Tarih-i Askeri-i Osmani, I., stanbul 1297, s. 369.

xv

28 Mays 1826 tarihinde yaplan geni katlml bir dier toplantda hazrlanm olan
yasa tasars grlerek kabul edildi 9.
Ekinci Ocann kurulmas bylece karar altna alnm oldu. stanbul'da
bulunan 51 Yenieri Ortasndan toplam 7650 nefer ekinci olarak yazlacakt. Bunlar
klalarnda kalacaklar ancak talimleri dzenli olarak Et Meydannda yaplacakt.
Tfenkli atlar ise Kathanede ya da Davut Paa Klasnda yapacaklard 10.
Ksa bir sre sonra Ekinci Ocana 5.000 nefer kayd yapld ve 12 Haziran
1826'da Padiahn da hazr bulunduu bir merasimle Ekinci askerleri Et
Meydannda eitime balad. Ahmet Cevdet bu talime sadece birka yz ekincinin
katldn

belirtmektedir 11.

Ekinci

askerinin

eitim-retime

balamas,

yenierilerce ho karlanmad. stanbul kahvehanelerinde memnuniyetsizliklerini


aka dile getirmekten ekinmiyorlard. Yaplanlarn kafirleri taklit etmekten baka
bir ey olmadn, amacn Yenieri Ocan ortadan kaldrmak olduunu bylece
ellerinde Yenieri Esamesi bulunduran esnafn da zarara urayaca sylentisini
hzla yayyorlard. Bu sylemle esnaf yanlarna almaya alyorlard.
Yenierilerin bu abalarndan haberdar olan II. Mahmut, devlet st dzey
yneticilerini Saray'a ararak olup bitenlerle ilgili bilgi verdi. Ancak, Yenieriler
de bo durmuyorlard. 14 Haziran 1826 gn, Ekinci Oca aleyhine yaplan
propaganda etkisiyle etraflarna topladklaryla birlikte Et Meydan'na kazanlarn
kararak fiilen ayaklandlar. Aalar olan Mehmet Celaleddin Aa'nn konana
saldrp yamaladlar. Ertesi gn saylar 20.000i

buldu. Sadrazam kona ile

Baruthaneler Nazr ve Msr Paas Kapu Kethdasnn konaklarna saldrdlar. Bu


9

Ahmer Cevdet, Tarih-i Cevdet, C.XII, (Dersaadet 1309), s.148, Mehmet Esat, ss-i Zafer,
stanbul,1293, s.15.
10
Ahmet Yaram, "II.Mahmut Dneminde Asakir-i Mansure-i Muhammediye (1826-1839)",
A..Sosyal Bilimler Enstits, Baslmam Doktora Tezi, Ankara 2002, s.19.
11
Bkz. Tarih-i Cevdet, C. XII, s.151., A. Yaram, a.g.e. s.19.

xvi

nemli gelimeler zerine bata sadrazam

Selim Paa olmak zere devlet ileri

gelenleri Topkap Saraynda bir araya geldiler. Sarayn etrafnda bal kuvvetlerle
gvenlik nlemi alnd. Medrese rencileri de Padiaha destek olmak iin oraya
toplandlar. Yenierileri ayaklanmadan vazgeirmek iin giriimler oldu Ancak
onlar, Ekinci Ocann kaldrlmasn ve yeniliki kimi devlet adamlarnn idam
edilmesini istediler. Bu artlarda bir anlama salanamad 12. Bunun zerine durum II.
Mahmut'un bakanlnda yaplan toplantda yeniden deerlendirildi. syanclara
kar kuvvet kullanlmas karar alnarak uygulamaya konuldu. Bilindii gibi
Yenieriler fazla direnemediler. 16 Haziran 1826 gn yaplan toplantda Ocan
kaldrlmas uygun grld. Hazrlanan ferman 17 Haziranda Sultan Ahmet Camii
minberinde okunarak ilan edildi ve her tarafa birer sureti gnderildi 13.
Ocan niin kaldrldnn anlatld bu fermanda zetle, zamanla Ocan
iine askerlie uygun olmayan kimselerin katld, bundan tr disiplinin
bozulduunu , Yenierilerin birok fesada kartklar, seferlerde baar gsteremeyip
firara teebbs ettikleri, Devletin bu yzden toprak kaybna urad belirtiliyordu.
Ayrca III. Selim ile Bayraktar Mustafa Paann Ocakta slahat yapmak istedikleri,
mecburiyet karsnda yeni askeri birlikler oluturduklar, ne var ki Yenierilerin bu
dzenlemelere kar ktklar aklanyordu.
Son ayaklanmalar zerine devlet ileri gelenlerinin Sultan Ahmet Camiinde
toplandklar ve oy birlii ile Ocan kaldrlmasnn kararlatrld, bununla birlikte
Ocakla ilgili grlen, zaarclk, hasekilik, yenieri zabitlii, serdarlk, turnaclk,
saksonluk, yoldalk gibi grevlerin de yasakland, yine Yenierilerle irtibatl
grlen Bektailiin de lavedildii belirtiliyordu. Bu Ocan yerine Asakir-i
12
13

Ahmet Cevdet, a.g.e. s.159; Mehmet Esad, a.g.e. s.74.


Mehmet Esat, a.g.e., s. 99 v.d.; A.Cevdet, Tarih-i Cevdet, C.XII, s.167-168

xvii

Mansure-i Muhammediye adyla talimli ve dzenli yeni bir ordu kurulaca,


seraskerliine Aa Hseyin Paann getirildii ifade ediliyordu. Fermanla birlikte
taraya gnderilen emirlerle mevcut yenieri birliklerinin datlmas, idarelerindeki
kalelere el konulmas, silah, cephane ve benzeri ara gerelerinin toplanarak
demirba listeleriyle birlikte stanbul'a gnderilmesi istenmekteydi 14.
Fermann ardndan uygulama balatld. stanbul'da yenierilerle yandalar
yakalanp cezalandrldlar. Hane, hamam, dkkan, bekar odalar gibi yerlerde
saklananlar birer birer yakaland. Elebalar idam edildi. Bazlar srgne gnderildi.
Ayn uygulama eyalet ve sancak merkezlerinde baaryla yaplarak, yenierilik, lke
genelinde tarihin derinliklerine gmld. Baz direniler olduysa da ksa srede yerel
bakaldr ve eylemleri bastrld. Bektai tekke ve zaviyeleri kapatlarak mal ve
mlklerine el konuldu. stanbul'da ileri gelen eyhleri idam edildi. Kimi nderleri ise
srgne gnderildi. Bylece, yeni ordunun oluturulmasnn nndeki en nemli
engel kalkm oldu.
Ksa srede yasas karlan Asakir-i Mansure Ordusu, yeni yapsyla hayata
geirildi. karlan yasaya gre asker almna ksa srede baland. 12.000 kiilik
olarak tasarlanan yeni askeri birlik, 1.500 erden oluan ve adna "Tertip" denilen
sekiz

ksmdan oluacakt. Her

tertibin banda binba rtbeli bir subay

bulunacakt 15. Bu dzenleme iki yl kadar yrrlkte kald. 1828 ylnda baz
yenilikler yapld. Ordunun kuruluunda yaplan bu dzenlemelerle Tertip yerine
Alay, Kol yerine Tabur ve Saf yerine de Blk denilmesi uygun grld. Alay
komutanna Miralay, tabur komutanna Binba denildi. Bir sre sonra alaylar
Hassa ve Mansure olmak zere ikiye ayrld. 1832'de nce Hassa Feriklii, daha
14

M.Esat, a.g.e.s. 118.


Avigdor, Levy, "The Officer Corps in Sultan Mahmud II's New Ottoman Army, 1826-1839",
IJMES,2 (1971),pp 21-39.
15

xviii

sonra da Mansure Feriklii mirlie ykseltilerek askeri rtbeler son biimini alm
oldu 16.
Asakir-i Mansure-i Muhammediye, Avrupa ordularnn kurulu ve ileyii
dikkate alnarak oluturulmutu. Dzenli eitim-retim yaptrlyordu. Yeni
ordunun giyim ve donanm da an gereklerine uygun biimde idi. Silahlar da
yeniletirilmiti. Askerin iyi eitilmesi iin eitimli subaya ihtiya bulunuyordu.
Bunun iin 1834 ylnda stanbul'da Harp Okulu ald. te yandan

giderleri

karlamak iin ek nlemler alnd. Yeni bir hazine kurularak nemli gelirler buraya
aktarld. Ancak, Yunan Ayaklanmas ve Osmanl- Rus Sava yznden ksa srede
byk bir ordu kurmak mmkn olamad. 1834 ylna gelindiinde dzenli ordunun
mevcudu sekiz piyade livas, iki bamsz piyade alay, iki svari alay ve bir
Mhimmat- Harbiye taburundan ibaretti. Toplam asker says 36.386 idi 17. Bu ordu
ile

geni topraklara sahip mparatorluu d tehditlere kar korumak mmkn

grnmyordu. Kald ki tarada yeterli birlik bulunmadndan i gvenliin


salanmas da sorun oluyordu.
Tanzimat ncesinde Asakir-i Mansure dnda kurulan nemli bir ordu da
redif askeridir. Askerlikle ilgili dzenlemeleri yapmak zere hkmet merkezinde
kurulan nemli bir meclis olan "Dar- ura-y Askeri"de yaplan grmeler sonunda
Austos 1834 tarihinde balanarak mparatorluun eyalet ve sancak merkezleri olan
kentlerde 1400'er kiilik birer Tabur

kurulmas uygun grld. Ama, askerlik

ana gelmi olanlar kendi blgelerinde az masrafla ksa srede, aralklarla eiterek
sava annda ie yarayacak yeterli asker bulundurmann yan sra i gvenlii de
bunlarla salamakt. Mnavebeyle ve ay sre ile sancak ve eyalet merkezlerinde
16

Musa adrc, "Osmanl Ordusu'nda Yeni Dzenlemeler (1791-1869)", Birinci Askeri Tarih
Semineri, Bildiriler II, Ankara 1983, s. 92.
17
Trk Silahl Kuvvetler Tarihi, III nc cilt,5 nci Ksm, (1793-1908), Ankara 1978, s. 200

xix

eitim grecekler, bylece asl ilerinden de geri kalmayacaklard. 1834 yl Austos


ayna kadar mparatorluun hemen her yannda oluturulan redif birliklerine yeni bir
dzen verme gerei ortaya kt. Tekilatn kurulduu sancaklar uygun biimde
belirli merkezlere baland. Eyalet ynetimi yeni bir biim ald.Valilere mir
unvan verilerek redif birliklerine komutan oldular. Ancak bu dzenleme de istenilen
sonucu vermedi. ikayetler devam ettii gibi aksaklklarn n de alnamad 18.

BRNC BLM
TANZMAT DNEMND ORDUDA LK DZENLEMELER
18

Redif askeri tekilatnn kuruluu ve ileyii son yllarda yaplan aratrmalarla ortaya konmu
bulunmaktadr. Bu yzden ksa bir bakla yetiniyoruz. Ayrntlar iin bkz. M.adrc, "Redif Askeri
Tekilat", Yedinci Askeri Tarih Semineri, Bildiriler 1, Ankara 2000, s.47-57. Cahide Bolat, Redif
Askeri Tekilat (1834-1876)", A.. Sosyal Bilimler Enstits Doktora Tezi, Ankara 2000
((Baslmam)

xx

1. 1. Tanzimat lkelerinin Uygulan

Yakna Osmanl Tarihinin en nemli gelimelerinin banda hi phesiz,


temelleri II. Mahmut dneminin son yllarnda atlan ve asl uygulamalarn
Abdlmecit dneminde olduu kapsaml, kalc yeniliklerin hayata geirilmi
olmasdr. Bata Mustafa Reit Paa olmak zere Avrupadaki gelimelerden ve
dzenlemelerden haberdar st dzey devlet adamlarnn tevik ve destekleriyle II.
Mamutun brakt noktadan daha ileriye gitmek amacnda olan yeni padiah
Abdlmecit'in katks ve onay ile bilindii zere 3 Kasm 1839'da ilan edilen bir
fermanla esaslar belirtilen yenileme hareketi, aralksz olarak mparatorluun
dalna kadar devam ettirilmi olmakla birlikte, nemli temel dzenlemeler 18391876 yllar arasnda gerekletirildiinden bu evre tarihimizde "Tanzimat Devri"
olarak anlmaktadr. Bu dnemde ncelikle devlet yapsnn temel talar niteliinde
bulunan btn kurumlarda yenilikler yaplmtr. ncelik merkezi ynetime
verilmekle birlikte, tara tekilat, gvenlik, eitim- retim, basn- yayn, maliye,
salk ve dier alanlarda kalc yenilikler gerekletirilmitir. Sz konusu yeniliklerin
bazlar konumuzla dorudan ilgilidirler. Bir ksm ise dolayl da olsa askerlik
alannda yaplanlarla irtibatlar grlmektedir. Konumuzun daha iyi anlalmas iin
gerekli grlen baz dzenlemeleri genel hatlar ile hatrlatmamz yerinde olacaktr.
Yeniliklere merkez rgtnde dzenlemeler yaplarak baland. II. Mahmut
dneminin son yllarnda kurulmu olan Meclis-i Vla-y Ahkm- Adliye'nin ye
says artrlm, alma dzeni ve faaliyet alan geniletilerek bir danma meclisi
olmann tesinde yarglama, yasa ve ynetmelik karma, yenilikleri denetleme ileri

xxi

grev alanna dahil edilmitir. Padiahn onayn almak kouluyla memleket


idaresinde bakanlarn ve dier meclislerin stndeki konumuyla parlamenter
sistemlerde grlen meclislere benzer yetkilerle donatld iin sz konusu sisteme
geite nemli bir basamak oluturduu ifade edilmektedir 19. Yeni bakanlklarn
kurulmas, bakanlar kurulu anlaynn yerlemeye balamas, Padiahn mutlak
otoritesinin tek bana deil, meclisler, kurullar aracl ile yrrle konulmas
meruti ynetime doru ilk denemeler niteliindedir. Hkmet anlayndaki bu
deiiklikler, nceki devirlere oranla brokrasinin gelimesine yol amtr. Hemen
her alanda komisyonlar ve meclisler kurulmu, yazmalar artmtr. En son merci
konumundaki Meclis-i Vl, yaplan ilemlerde eksiklik ya da yanllk grdnde
ou zaman baa dnlmekteydi. Bu ikayetlere neden oluyordu.
Can ve mal gvenliinin temin edilerek, vatandalarn gelirlerine gre miktar
nceden belli tek bir vergiyi deyecei tezine dayal olarak tara tekilatnda kkl
dzenlemelere

gidildi.

Avrupa

devletlerindeki

yaplanma

ve

daha

nce

mparatorlukta yaplan dzenlemeler gz nnde tutularak 1840 ylndan itibaren


memleket idaresinde kalc, kkl yenilikler yapld. Ktlklerin balca sebebi
olarak adlandrlan "iltizam" usul kaldrld .Sancak idaresi mtesellim yerine
muhassl denilen kimseye verildi. Muhassllar sancaklar ynetmenin yannda
btn mali ilerine de bakacaklard. Bunun iin ncelikle mal-mlk saym
yapacaklar herkesin ylda ne kadar vergi vereceini belirleyeceklerdi. Bunlara
yardmc olmas iin de "Muhasllk Meclisleri" oluturuldu. Ne var ki bu
uygulamadan istenilen sonu alnamad ve 1842 ylnda yeni bir yaplanmaya gidildi.
lk kez idari birim olarak kyden sonra kaza oluturuldu ve ynetimine seimle
19

Mehmet Seyitdanlolu, Tanzimat Devrinde Meclis-i Vala ( 1838-1868), Ankara, 1999 ( kinci
bask), Ahmet Rasim, stibdattan Hakimiyet-i Milliyeye, stanbul 1924, s.209 v.d., 242-243.

xxii

belirlenen bir mdrn getirilmesi uygun grld. Kazadan sonraki birim olan
sancan ynetimi kaymakama verildi. Eyaletler ise yine valilerce idare
edileceklerdi. Sancak merkezlerinde "Kk Meclis" daha sonra "Sancak Meclisi"
denilen yelerinin bir ksm seimle belirlenen kurullar oluturuldu. Bu meclisler,
hem idari hem de hukuki ilere bakmakla ykml klndlar. Maliye ilerine ise mal
mdrleri bakacaklard.
Bu dzenlemelere paralel olarak eyalet idaresinde de nemli deiiklikler
yapld. Valilerin daha nce ok geni olan yetki alanlar daraltld. Maliye ileri
defterdara verildi, birok mdrlk kuruldu. Bunlarn stnde "Byk Meclis" daha
sonra "Eyalet Meclisi" (1849) adn alan kurul, vali bakanlnda, defterdar, kad,
mft, Mslmanlar ve Gayrimslimleri temsilen seilen yelerle Gayrimslimlerin
dini temsilcilerinden oluan bu meclis hkmet merkezindeki Meclis-i Vlnn
taradaki benzeri idi. Yargnn yan sra ynetim, bayndrlk, eitim-retim gibi
eyaleti ilgilendiren btn ilerin kararlatrlp grld bir kurul idi. Burada
sancak meclislerinin aldklar kararlar incelenerek kesinletiriliyordu. Ar cezay
gerektiren sular iin verilen kararlarn onanmak zere Meclis-i Vala'ya gnderilmesi
gerekiyordu.
lke ynetiminde yaplan bu dzenlemelerin uygulamaya konulmasndan
sonra ortaya sorunlar kt. Bunun iin yeni nlemler alnd ve 1849 ylnda karlan
bir ynetmelikle baz kalc deiiklikler daha yapld. "Eyalet Meclisleri
Nizamnamesi" diye adlandrlan nizamname tara tekilatnn btnn ilgilendiren
hkmleri ihtiva etmekteydi. Tuna Vilayeti Nizamnamesinin btn lkede
uyguland tarihe kadar bu ynetmeliin hkmleri geerli oldu 20. Eyalet ve Sancak
20

Tanzimat dneminde ynetimde yaplan deiiklikler ve uygulamada karlalan problemler bir


ok aratrma ve incelemeye konu olmutur. Ancak, kaynaklara dayal, tarafsz ve gereki bilgiler

xxiii

Meclisleri, Sancak ve Vilayet dare Meclislerine dntrld. Ayrca Vilayet


Umumi Meclisleri kuruldu. Eyalet ad vilayete, sancak ad ise livaya evrildi. Liva
yneticisine mutasarrf denildi. Kaza mdrnn yerine kaymakam atand. Byle
tara tekilatnda i blmne gidildi. Kurullar oluturularak halkn ynetime
dorudan katlmas ksmen de olsa saland. Yneticilerin kendi balarna kararlar
alarak yrrle koyma uygulamas son buldu. Osmanl idari yaps an Avrupa
Devletlerinkine eklen de olsa benzetildi.

1. 2. Askerlik Alannda lk Dzenlemeler

II. Mahmut dneminde Avrupa rneinde ada bir ordu kurma yolunda ok
nemli admlar atlm, ancak i ve d meseleler yznden ksa denilebilecek bir
zaman dilimi iinde istenilen sonu alnamamt. Bu durum karsnda Tanzimat
Fermann

hazrlayanlar,

askerlik

alannda

yenilikler

yapma

gerektiini

vurgulamaktan geri kalamazlard. Nitekim yle de oldu. Fermanda zerinde nemle


durulan bir konu askerlikti ve sorun zetle yle ortaya konuluyordu: ....Vergilerin
nceden bilinmesi nemlidir. Devlet, lkesini korumak iin elbette askere muhtatr
ve bunun iin masraf yapmak zorundadr....herkesin gcne gre uygun bir vergi
demesi ve devletin kara ve deniz askeri masraflar ile dier giderlerini gerekli
yasalarla snrlandrp belli ederek masraflar ona gre yaplacaktr. Askerlik
meselesi dahi sylediimiz gibi nemli meselelerdendir. Memleketi korumak iin
asker vermek halkn boynunun borcudur. Fakat imdiye kadar blgelerin nfus
miktar gz nnde tutulmayarak kiminden fazla kiminden noksan asker istenmekte
hocam Prof. Dr. M. adrc'nn yaynlaryla ortaya konulmu bulunmaktadr . Bkz. Tanzimat
Dneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yaps, TTK, 2. Bask Ankara 1991.

xxiv

idi. Bu da hem kuralszla hem de tarm ve ticaretin zarar grmesine sebep olmakta
idi. Dier taraftan asker olanlarn mrlerinin sonuna kadar bu hizmette
braklmalar kendilerinin mitsizlie dmeleri sonucunu vermekte, soy sop sahibi
olmalarn nlemekte idi. Bundan dolay imdiden sonra her blgeden gerektii
zaman istenecek askerin daha iyi bir usule gre alnmas ve drt be sene mddetle
sra ile hizmet etmelerini salayacak bir usul bulunmas gerekmektedir.....dier
taraftan askeri tanzimat da Bab- Seraskeri Dar- ura'snda syleilip gereken
kanunlar kararlatrlacaktr... 21.
Tanzimat Fermannda askerlikle ilgili olarak yer verilen bu dnceler,
II.Mahmutun bu alanda yaptklarnn eksikliklilerini ortaya koymaktayd. Nitekim
memleket idaresinde yaplan dzenlemelere paralel olarak bir sre sonra askerlik
alannda kalc ve kkl deiikliklere gidilecektir. Bu deiikliklerin yaplmasn
kararlarlatracak ve uygulamay izleyecek oluumun Bb- Seraskeriye bal Dr-
ur-y Askeri olacana Fermanda yer verilmiti. Bu kurul, tpk Meclis-i Vl-y
Ahkam- Adliye gibi II. Mahmut saltanatnn son yllarnda kurulan nemli
meclisten biri idi. Ancak etkinliini, tpk Meclis-i Vl gibi Tanzimat devrinde
ortaya koyabilmitir 22.
Dr- ur-y Askeri'nin kurulmasn Msr ordusunda miralay olarak grev
yaparken 1832 ylnda firar ederek stanbul'a giden Manastrl Selim Sati Paa'nn
Padiaha nerdii ve nizamnamesini hazrlad belirtilmektedir 23. Dr- ura-y
Askerinin kurulduu 7 ubat 1837de ilan edilmise de almalarna ancak Nisan

21

Tanzimat Ferman, Takvim-i Vekayi eki olarak basld gibi, daha sonra yaynlanmaya balayan
devlet yllklar ile nizamname mecmualarnda da dzenli olarak yer almtr. Yeni harflere evirisi
bir ok eserde bulunmaktadr. yi bir Trkeye aktarm iin bkz. H.nalck, "Sened-i ttifak ve
Glhane Hatt- Hmayunu", Belleten , XXVIII/112, Ankara 1964, s. 612-614.
23

A.Yaram, II.Mahmut Dneminde Asakir-i Mansure-i Muhammediye, s. 139.

xxv

aynda balayabilmitir. Alanlarnda baarl olmu st rtbeli eitli branlardan 12


subaydan oluturulan kurulun bakanlna Mirliva Hayrettin Paa atanmt. Ayrca
iki sivil yesi vard. Bunlardan birisi "ura-y Askeri Mfts" idi. Dieri ise
yazmalardan sorumlu katipti. Bb- Seraskeride toplanmaktayd ve burada
kendilerine bir daire ayrlmt 24. Gndemdeki konular serbeste tartlacak, kararlar
oy okluu ile alnacakt. Kesinleen konular Seraskere sunulacak, Serasker kendi
dncelerini de ekleyerek onay iin Padiaha sunacakt. Onay alnrsa alnan karar
kesinleecekti. Bylece, yaplacak dzenlemeler bir veya birka kiinin dncesi
dorultusunda deil, bilgili ve yeterli bir ok kiinin gr alndktan sonra hayata
geirilecekti. Bu, sivil dzenlemelerde de byle idi. Dolaysyla Tanzimat arifesinde
yer etmeye balayan bu anlay, Tanzimat boyunca da srecek ve demokratik bir
anlay hem askeri ve hem de sivil alanda yer etmeye balayacaktr. Askerlik
alannda

yaplacak

dzenlemeler,

karlacak

yasa

ve

ynetmeliklerin

hazrlanmasnda, alnan kararlarn uygulanmasn denetlemede Dar- ura-y Askeri


olduka etkin olmutur. Meclis-i Vlnn sivil hayatla ilgili olarak

grevler

stlenmi, askeri alanla ilgili olanlar da bu kurul zerine alm bulunuyordu 25. Dr-
ura-y Askeri, Tanzimat devri boyunca faaliyetlerini srdrecek ve Osmanl
ordusunun ada bir yapya kavuturulmasnda etkin rol oynayacaktr. Dr- ura
iin karlan nizamname, bir nizamnameden ok, askerlik alannda yaplan
dzenlemelerde ortaya kan balca sorun zerinde durulmakta, bunlara zm
bulmak amacyla kurulun faaliyet gsterecei belirtilmekteydi. ok geni topraklara
sahip devletin kendini korumak iin "Mkemmel Nizami Askeri" bulundurmasnn
zorunlu olduu, askerlik sresinin ok uzun olduu, bu hizmeti ancak yallkta
24

Ziya akir, Tanzimat Devrinden Sonra Osmanl Nizam Ordusu Tarihi, stanbul 1957, s.77-78.
Askerlik alannda yaplan yenilikler ele alnrken Dr- ura-y Askeri'den ska sz edileceinden
bu aklamalarla yetiniyoruz.
25

xxvi

bitirebilenlerin ne kendilerine ne de memlekete bir faydalarnn olmad


vurgulanyor, daimi dzenli bir ordunun ihtiyalarnn olaca, bunlarn

uraca

karlanaca belirtilmekteydi 26. Grld gibi Tanzimat Fermannda yer alan


dnceler bu nizamnamede daha nce yer alm bulunuyordu. te yanda Asakir-i
Mansure ad terk edilmi Tanzimat arifsinde "Asakir- i Muntazama" veya "Asakir-i
Nizamiye" tabirleri kullanlmaya balanmt 27. Dzenli talimlerin yan sra genel
talimler ne karlm, Padiahn huzurunda talimler yaptrlmaya balanmt.
Rumeli ve Anadolu'da kain Redif Alaylar ile Asakir-i Muntazamann baz
mevkilerde bulunan piyade ve svari alaylar stanbul, skdar ve Edirneye
arlarak yeni harp usullerine gre talim yaptrlmas kararlatrlmt. skdar'da
toplanacak askerler, Asakir-i Hassa Miri Rza Paann ,stanbul'da Davut Paa ve
Rami klalarnda toplanacak askerlere ise Asakir-i Muntazama Miri Reit
Paann nezaret ve komutasnda talimleri yapacaklar gibi, Edirne'de toplananlarn
talimlerine nezaret etmek zere uygun birisi grevlendirilecekti. Nitekim Silistre
Eyaleti Miri olan Mirza Sait Paa, asker kkenli olmas ve harp fennine dair
bilgisinden dolay uygun grlerek atanmas yaplmt. Genel talim merkezlerine
gidecek askerlerin yol giderleri ve gvenlikleri iin elzem olan nlemlerin alnmas
dorultusunda ilgililere talimat verilmiti 28. zel muhafz birlii nitelikli ve an
gereklerine gre eitilerek donatlan Hassa Birlikleri, Komutanlar Mir Rza
Paa'nn gzetiminde Fenerbahe Sahrasnda Hassa Alaylarnn yaptklar ateli
talimleri Padiah, btn vekiller ve st dzey subaylarn yan sra Meclis-i Vl-y

26

Dr- ur-y Askeri Nizamnamesi iin bkz. Dstur-i Askeri,Mekteb-i Fnun-i Harbiye-i ahane
Matbaas, 1287 s.144-148.
27
Padiahn nerisi ve onay ile 14.06.1843ten sonra yaplan dzenlemeler dorultusunda bundan
byle dzenli askerin Asakir-i Nizamiye-i ahane diye adlandrlmas uygun grlmt. Bkz.
Babakanlk Arivi,Tahrirat- Askeri defteri,No.629, s.8. I. ek.
28
Takvim-i Vekayi, Defa 234.

xxvii

Ahkm- Adliye yeleri ve yabanc lke sefirleri izlemilerdi. Kurulan adrlarda


kalan askerlerin atlarda ok baarl olmalar zerine Rza Paa ve yardmcs Ferik
Darbhor Reit Paaya dl verilmiti 29. Btn bu ve benzeri nlemler askerlik
alannda yaplacak kkl ve kalc dzenlemelerin nemli iaretleri idi. zellikle
Msr Seferi srasnda yararllk gstermi subaylarla Osmanl ordusunda grev alm
baz yabanclara st derecede rtbelerin verilmesi, Selimiye Klas inaatnn sratle
bitirilmesi askerlik alannda yaplacak yeniliklerin nemli admlar idi 30. Bunlarn
dnda Padiah adna yaynlanan eitli fermanlarda askerlik konusunun nemine
deiniliyor, Abdlmecit, konuya verdii nemi szde brakmayarak klalar ve
askeri tesisleri tefti ediyor , tatbikat ve talimleri izlemekten geri kalmyordu. 1843
Austosunda Kulelide kain bir klann tamirinin ksa srede tamamlanmasndan
dolay, Padiah buray bile gezmi, kendisi karlayarak resmi geitte bulunan
askerin mkemmelliinden ve iin ksa zamanda bitirilmesinden dolay Rza Paa'ya
iltifatta bulunmutu 31. Btn bunlar askerlik alannda kalc ve kkl nemli
deiiklikler yaplacann ak iaretleri idi. Nitekim ksa bir sre sonra yaplan
hazrlklar tamamlanm, Padiahn onay ve buyruu ile nelerin yaplaca
aklanmt.

1. 3. 1843 Kararlar ve Uygulamas

Askerlik alannda II. Mahmut'un balatt yeniliklerin yer ald sre, i


gelimelerle birlikte d sorunlar bakmndan olduka skntl bir dnemi ifade
29

Ahmet Ltfi, Tarih-i Ltfi, Tarih Vakf-Yap Kedi Yayn, stanbul 1999, cilt 6-7-8, s.1107
A.g.e.,s.1116-1117.Topu muallimi Purusyal Konsefos Bey'e miralaylk rtbesi, Londradaki Rusya
sefirinin kayn sve tebaasndan Ruper Teys'e miralaylk veriliyordu.
31
Takvim-i Vekayi, Defa 256.
30

xxviii

etmektedir. Bu zorluklarn stesinden gelmenin nemli bir yolu olarak grlen


Tanzimat reformlar ksa denilebilecek bir zaman dilimi ierisinde uygulamaya
konulmu ve ilk sonular alnmaya balanmt. Bununla birlikte 1843 yl balarna
gelindiinde askerlik alannda yaplan dzenlemelerin yetersizlii ve eksiklii iyice
kendisini duyuruyordu. zellikle asker alma yntemi temel bir dzenlemeye
dayandrlmamt. Yeni tabur ve alaylarn kurulmasnda da salkl gerekeler
gsterilmiyordu. Gerektike yeni birlikler oluturuluyordu. Her yl veya ihtiya hasl
olduka mevcut alay ve taburlara alnacak askerin miktar ilgili birimlerce
kararlatrlyor ,valilere bildirilerek

gerei isteniyordu. Eski tarz bu uygulama

sknt ve ikayetleri beraberinde getiriyordu. Askerlik sresi de belirlenmi deildi.


Asker olanlar ne zaman terhis olacaklarn bilmiyorlard ve srf bu yzden orduya
katlma istei giderek azalmakta, firar olaylar ise artmaktayd. Dier bir sorun ise
subaylarn terfi ve yer deitirmeleri idi. Hatr ve gnl n planda tutuluyor, adam
kayrmann n alnamyordu. Bu durum ikayetlerin giderek artmasna yol ayordu.
Nitekim, kalc dzenlemeler yaplmadan ksa bir sre nce bu konu ele alnd ve"..
bundan byle terfi ve tevcih-i rteb ehliyete hasr ve tahsis olunub, iltimas ve sair
mnasebet ile. 32.." rtbeler verilmemesi kararlatrld. Bu uygulamann yrrle
konulmas ile birlikte askeri rtbelerin sivil memurlara verilmesi uygulamas da sona
erdirildi. Alnan sz konusu nlemler elbette yeterli deildi. zellikle memleket
idaresinde 1842 ylnda yaplan yeniliklerin uygulamaya konulmas ve baarl
sonularnn grlmeye balamas zerinde durulmakta olan askerlik

alannda

yaplacak yeniliklerin yeniden gndeme alnmasnda nemli bir etken oldu. Ayrca
bu sralarda Avrupa devletlerinin silahl kuvvetlerinde yaplan dzenlemelerin de

32

Tarih-i Ltfi, c.6-8, s. 1137

xxix

gz ard edilmedii bilinmektedir. zellikle Prusya Ordusunda hizmet yaptktan


sonra Osmanl Silahl Kuvvetlerine katlan subaylarn telkin ve tevikleri de nem
tamaktayd.
Abdlmecit, askerlik alannda yaplacak yeniliklerin saptanp uygulanmas
grevini, Mabeyn-i Hmayun ve Hassa Miri Rza Paa'ya havale etmiti. Paa,
slahattan yana tavr ve tutumlaryla tannm bir kii idi. Ancak, tek bana kararlar
alp Padiahn onayna sunmak yerine dnemin anlayna uygun olarak nce
konuyla ilgili gvendii kimselerin grlerini ald. Merkezde bulunan ilgililerin
dnda o srada tarada grev yapmakta olan baz valilerin de bilgisine ba vurdu 33.
Bunun ardndan konunun btn ynleriyle tartlmas iin " Meclis-i Muvakkat" ad
altnda zel bir kurul oluturdu. Vezirler, ulemadan, askerlik alannda bilgili
kimselerle ricalden olanlarn katldklar bu meclis almalar sonunda alnan
kararlar o srada bakanlk yapanlarn da grlerine sunuldu. Daha sonra alnan
kararlar Padiaha arz edilerek onay alnd. Askerlik alannda kapsaml
dzenlemeleri ieren bu nemli kararlarn aklanmas iin zel bir askeri tren ve
dzenleme yapma gereini duyan Rza Paa, grkemli bir trenle alnan kararlar
herkese duyurdu.
Daha nce talim iin ,Rumeli ve Anadolu'da bulunan redif askerleriyle
Anadolu'daki baz dzenli birlikler arlmlard. Bunlar takm takm skdar,
stanbul ve Edirne'ye gelmi bulunuyorlard. skdar'a gelenlerin talimi Hassa
Miri Rza Paaya stanbul'a gelenlerin ise Asakir-i Muntazama Miri Reit
Paaya havale edilmiti. Edirne'de toplanacaklarn eitimlerine ise Silistre Valisi
Mirza Said Paa Edirneye gelerek

nezaret edecekti. Bu uygulama o yln yaz

33

Trabzon valisi ve Maliye Nezaretine Sadrazamlktan gnderilen konuyla ilgili yazlardan birisi,
Babakanlk Arivi, Aynyat Defteri No.388, s.77-79 da yer ald gibi Takvim-i Vekayi'de de
konuyla ilgi bilgiler bulunmaktadr.

xxx

aylarnda yaplmas mutat olan bir i olup yeni deildi. Ancak, askerin hkmet
merkezinde ve merkeze yakn bir yerde toplanm olmas, yaplacak yeniliklerin hem
duyurulmas ve hem de benimsetilmesi asndan nemli bir frsatt. Bu frsatn iyi
deerlendirildiini grmekteyiz.
Kapsaml bir yasa hazrlanarak dzenlemelerin bu yasa erevesinde
yaplmas yerine konunun bir fermanla ayrntl olarak

ele alnmasnn uygun

grlm olmasnn balca nedenlerinden birisi, olayn nemini vurgulamakt. Bir


dier neden ise ksa srede yasann hazrlanamamas olarak dnlebilir. Ferman,
iki ana ksmdan olumaktadr. ncelikle yaplacak dzenlemelerden padiahn ok
memnun olduu, bu yolda aba gsterenleri taktir ettiini kapsamaktadr. Giri
nitelikli bu ksmn ardndan askerlik alannda yaplacak temel dzenlemelere yer
verilmektedir.
Fermanda, askerlik ii saltanatn mhim ve byk ilerinden kabul edilmi,
gereke zerinde durulmutur. O gne kadar askeri ara ve gerelerle harp sanat
alannda salanan gelimelerden duyulan honutluk vurgulanm, ancak bu ana kadar
sz edilen gelimelere paralel olarak asker alma ve askerlik hizmetinin sresi
konusunda bir yenilik yaplmadndan yaknlmtr.
u sralarda ...memleketin her trl asayi halinin ber-kemal olmas...,bir
sava tehdit ve tehlikesinin olmay yenilikler iin elverili ortam oluturduu, bu
nedenle adalet ve manta uygun dzenlemelerin daha kolay yaplabilecei ifade
edilmitir. Yaplacak yeniliklerin askerin evk ve gayretlerini artraca , yeterli
sayda olmayan dzenli birliklerin bundan byle tamamlanarak yeterli hale
getirilecei nemle dile getirilmitir.

xxxi

Fermanda devletin ayakta kalmasnn ancak yeterli asker beslemesiyle


mmkn olaca, muvazzaf asker saysnn yeterli olamad, mevcut redif askerinin
ise zaten muvazzaf gibi hizmet verdii gz nnde tutulduunda her iki snfn uzun
sre silah altnda kald, bunun bkknlk ve bezginlie yol at, saynn bu yzden
de artrlamad belirtildikten sonra, bu andan itibaren redif olarak hizmet grenlerin
muvazzaf olarak kabul edilecei ifade edilmitir.
Dier yenilikler ise yle saptanmtr: Askerlik sreye balanacak, be yllk
muvazzaflktan sonra yedi yl redif olarak hizmet verilecekti. Muvazzaflk hizmetini
tamamlayp redife ayrlanlar her yl bir ay sreyle merkez livada eitim-retim
greceklerdir. Rediflik sresi yedi yl olarak saptanmaktayd. Ayrca, alnan
kararlarn hemen yrrle girmeyecei, nfus saymnn yaplmamasndan dolay
be yln dolduranlarn terhis edilerek yerlerine kura ile yeni nefer almasnn
mmkn grlmedii bu yzden , terhis edileceklerin yerine redif birliklerinden
asker alnmas uygun grlmt 34.
6 Eyll 1843 (11 aban 1259) gn

askerlik alannda yaplacak

dzenlemeleri kapsayan fermann okunup ilan edilmesi iin bir tren yapld.
Tanzimat Fermannn ilan mnasebetiyle yaplan trenin ardndan yaplan bu
kutlamay ikinci byk olay olarak nitelendirebiliriz. Zira, Sadrazam Rauf Paa,
eyhlislam Mekkizde Asm Efendi ve Meclis-i Ahkam- Adliye yesi Fethi Paa,
Maliye Nazr Safveti Paa, sudurdan smetbeyzade Hikmet Bey, Hekimba
Adblhak Efendi, Sadr- Anadolu Raif Bey, Valide Kethdas Tahir Bey, Terifat
Said Bey, Amedci Mmtaz Efendi, Meclis-i Muvakkat yesi zzet Efendi ile Nail

34

Takvim-i Vekayi, Defa 258, 24 aban 1259 ( 19 Eyll 1843), Umur- Dahiliye bal altnda
fermann metni ve kolay anlalmas iin zeti yer alm bulunmaktadr. Ayrca Dstur-i Askerinin 36. sayfalarnda da bir rnei bulunmaktadr. Bu nemli belgeleri ilk kez kaynandan alarak 2. ek.'te
olduu gibi yeni harflerle yaynlyoruz.

xxxii

Efendi gibi nde gelen st dzey kamu grevlilerinin katlmlaryla Haydarpaa


Sahrasnda ayn anda Hariciye Nazr Rifat Paa ile Meclis-i Vl Reisi Nafiz Paa
ve Harbiye Nazr Alai Necip Paa ve Meclis-i Vl yelerinden Hasip Paa,
sudurdan Eminbeyzade Kadri Bey ile Vakanvis Es'ad Efendi, Sadaret Mstear
ayn zamanda Meclis-i Muvakkat yesi ekip Efend, stanbul Kads gibi isimlerin
de hazr bulunduklar dier bir toplant da Davutpaa Klas nnde kurulan
adrlardaki askeri birliklerin katlm ile gerekletirildi. Haydarpaa Sahrasnda
ordugah haline getirilen yerde Hassa Birliklerinden alt alay piyade, drt alay svari
ve bir alay topu sahrann ortasna karlarak, piyade alaylar iki sra olarak kol
nizamnda ve svari nc sra, topu ise harp dzeni gerei drdnc srada
yerlerini almlar, ordugahn nne konulan minberin nnde toplananlarla birlikte
bulunan Rza Paann iki tarafnda ferik ve liva paalarla dier meray askeriye
yerlerini almlard. Rza Paaya hitaben kaleme alnan padiah buyruunu Hassa
Mstear Arif Efendi minbere karak yksek sesle okumu bitiminde Ayasofya
eyhi Hac Yusuf Efendi ve eyh Yunus Efendi makama mnasip dualar ederek
tren tamamlanmt. Ayrca Rza Paa tarafndan ayrntlar aktarlm gerekli
direktifler ilgililere bu esnada verilmiti. Rza Paann bizzat kumanda ile
"Padiahm ok yaa" duas eda edilmi , kurbanlar kesilip toplar atlm ve enlikler
edilmiti. Mevcut asker Rza Paann kumandasnda bin pare top atlarak resmi geit
yapm ve yerlerine ekilmilerdi. Baarlarndan dolay trende bulunanlar Rza
Paay tebrik etmilerdi. Buna benzer bir tren de Reit Paa bakanlnda
Davutpaa'da gerekletirilmi bulunuyordu 35. Rumeli ordusunda da benzer bir
trenin yapld anlalmaktadr 36.

35

A.Ltfi, a.g.e. s.1147-1148, Takvim-i Vekayi defa 258. Erler tarafndan daha kolay anlalsn

xxxiii

Alnan kararlarn ayn anda Bakent'in iki ayr yerinde ve Edirne'de


aklanarak duyurulmas ve bu vesile ile yaplan trenler anlamldr. Zira bundan
nce memleket idaresinde, maliyede ve dier alanlarda yaplan yeniliklerin hi biri
iin bylesi bir trene gerek grlmemiti. Askerlik alannda yaplacak yeniliklere
verilen nemi aka ortaya koyan bu trenler ayn zamanda halkn ve ilgililerin
desteini almada da etkili olmutur. Nitekim trenin hemen arkasndan stanbul
esnaf defterler tutarak ilerinde askerlie elverili kimselerin kaydn yapm,
hazrlanan listeler seraskerlie takdim edilmitir. Bunun yan sra o srada eitim iin
gelmi olan redif askerinin nemli bir ksm da dzenli orduya geirilmi bylece
yeniliin n grd sayda asker edinilmesinde nemli ilk admlar atlmtr.

diye Fermann zeti yaplarak subaylara verilmiti .Szl anlatm iin yaplan zet yle idi: te
cmleniz vel nimetinimiz pdihmz efendimizin hatt- hmynunu ve emr fermn- hnesini
iittiniz ve malmunuz oldu. imdiye kadar ?askere alnan nefertn askerlik etmesine bir vakit
gsterilmediinden yazlan nefer mr olduka askerde kalmakta ve ol sebebden vilyetine
gidemeyerek hsm ve akrbasna hasret ekmekte olduundan rabbim tkenmez mr ve fiyet ihsn
buyursun mcerred pdihmz efendimizin askere olan merhmet ve itibr- hnesi iktizs
olarak bir nefer askere alnd tarihten itibren be yl muvazzaf askerde hidmet ettikten sonra
muvazzafdan kub artk memleketine gitmek ve ol giden neferin yerine bakas alnmak in yeniden
nizm ve kann yapulub bundan byle hem ol kann bozulmamak ve hem dahi mevcd olan muvazzaf
?askerin noksan redf ile tamamlanmak zere emr fermn- hmyn buyurmu olduklarndan ite
bu defa dahi askerde eski bulunan neferlere ruhst verlb memleketlerine gnderilecei gibi bundan
sonra u mevcd olan askerden be blkde bir blne her yl izin verileceini ve bugnk gn ne
kadar redf askeri var ise cmlesi muvazzaf olduunu ve bir de yine pdihmz efendimizin keml-
merhmet ve ihsnlar olarak zbitnn aylklarna dahi bu defa yeniden zamm buyurduklarn bilb
kumandanzda bulunan askere gzelce ifde edb her hlde sye-i hnede raht edeceinizden
pdihmz efendimizin du?-y devletinde olmakla gayret eylediiniz srette daha ziyde mkfta
n?il olursunuz. Eer mugayr hareket ederseniz Kannnme-i Hmyn ahkmnca mc?zat
olacanz dnb ana gre hidmet ve it?t ile sadkat eyleyeseniz. Heman hakk tel cmleyi
rz-y hneden ayurmasun.

36

A. Ltfi, a.g.e. s.1148.

xxxiv

Askeri yeniliklerin yaplmasnda katklar olanlar o haftann Cuma


selamlndan sonra Beylerbeyi Saraynda bulunan Padiah'n huzuruna kmlar
tebrik ve teekkrde bulunmulard. Ksa bir sre getikten sonra Hassa Miri Rza
Paa'ya baarlarndan dolay seraskerlik unvan tevcih buyurulmutu 37.
Gerekli

dzenlemeler

yaplarak

uygulamasnda yardmc olmak amacyla

askerlik

alanndaki

yeniliklerin

skdar'daki muhafz kona merkez

seilerek orada faaliyet gsterecek bir askeri meclis kuruldu. Dr- ura-y Askeri
Reisi Sleyman Paa bu meclisin bakan oldu Meclis-i Vl yelerinden

Arif

Hikmet Beyefendi ile ekib Efendi, zzet Efendi ile Mirliva Abdi Paa ve Avni Paa
ile Mekteb-i Harbiye Nazr Emin Paa,Rumeli Ordusu meclis yelerinden Mirliva
Mehmed Paa yelie atandlar. Bylece Dar- ura-y Askeri dnda yeni ordu
dzenlemesi iin zel bir kurul daha oluturulmu bulunuyordu.
6 Eyll 1843 ( 11 aban 1259) gn 38 trenler yaplarak ilan edilen Fermanla
Osmanl topraklar corafi konumu, nfus younluu ve ulam imkanlar
deerlendirilerek be ordu blgesine ayrlyordu. Bunlardan ilk ikisi

Bakent'te

"Hassa Ordu-y Hmayun Dairesi" ve "Dersaadet Ordu-y Hmayun Dairesi" diye


adlandrlan ve merkezleri stanbul olan Hassa Ordusu ile Dersaadet Ordusu idi.
Hassa Birlikleri Tanzimat ncesinde oluturulmu gnmz muhafz alaylar
konumunda olan askerleri kapsyordu. Yeni dzenleme ile bu birlikler ordu dzeyine
karld, kadrolar yeniden dzenlenerek Hassa Ordusu adn ald. Bu orduya Bursa,
Aydn, Balkesir, Biga, zmit, Mentee, Karahisar- Sahip, Hamit, Teke ve Alanya
yreleri baland. Yani buralardan Hassa Ordusu iin asker alnacakt. Hassa Ordusu
37

A. Ltfi a.g.e, s. 1148.


11 aban 1259 hicri tarihi, evirme hatas ya da baka bir nedenle baz yaynlarda 8 Eyll 1843
olarak verilmektedir. Bkz. adrc, Osmanl Ordusunda Yeni Dzenlemeler (1792-1869),s.96.da 8
Eyll 1843 olarak evirmitir.,Faruk Ayn, Osmanl Devletinde Tanzimat'tan sonra Askeralma
Kanunlar (1839-1914), Ankara,1994, s.9 ayn hata yinelenmektedir.
38

xxxv

yeni bir komutan atanmayarak ksa bir sre nce Serasker nvan verilen Rza Paa
komutasna verildi. Bylece askeri slahatn nde gelen komutan olan Rza Paa
hem Serasker ( Harbiye Nazr karl) hem de bu ordunun komutan oldu.
Dersaadet Ordusu iin Ankara, Kastamonu, Edirne, Konya, Amasya, Bolu, el,
Viranehir, Byk ve Kk ekmece, Kartal, Gebze yreleri ayrlmt. Bu saylan
yerler dnda Anadolu ve Rumeli'de o sralarda mparatorluun snrlar iinde kalan
dier yerler ise

"Anadolu Ordu-y Hmayun Dairesi" ile "Rumeli Ordu-y

Hmayun Dairesi" iin ayrlmt. Anadolu Ordusunun merkezi olarak Sivas uygun
grlyor, Rumeli Ordusu iin Manastr seiliyordu. Kurulmasna karar verilen
dier ordu ise Arabistan Ordu-y Hmayun Dairesi idi. Bu ordunun karargah
am'da bulunuyordu. Bylece be ordu oluturulmu bulunmaktayd. Bunlara daha
sonra 1848 ylnda Irak ve Hicaz Ordu-y Hmayun u ilave edilerek say altya
karlacakt. Yeni ordunun merkezi olarak Badat ehri tercih edilmiti. Ordularn
her birine mir unvanl komutanlar atand. Ordu mirlerine yaverler tayin edildi.
Bylece Tanzimatn uygulanmasnda uyulan genel kural burada da gz nnde
tutuldu. ncelik hkmetin yakn evresine ve denetiminin kesin olduu yerlere
verildi. Dier ordularn oluturulmas iin hazrlklarn 1844 yl baharna kadar
tamamlanmas

karar

alnd.

Anadolu

Ordusunu

oluturma

almalar

tamamlanmadan merkezin Sivas yerine Harput olmasnn daha doru olaca


sonucuna varlarak Austos 1844ten itibaren ordu merkezi buraya tand 39.
Bu dzenleme ile birlikte askerlik sreye baland. Be yl nizamiye askeri
olarak hizmet grenler terhis edilecek yerlerine yenileri alnacakt. Gerekli hazrlklar
ve dzenlemeler tamamlanncaya kadar, imdilik be yllk sreyi tamamlam

39

19 Austos 1844 tarihli bu kararn bir sureti Ayniyat Defteri, No. 384, s. 5te yer almaktadr

xxxvi

olanlardan bir ksmnn terhis edilerek yerlerine redif birliklerinden asker alnmas
uygun grlerek uyguland. Bylece nfus saymnn yaplmam olmasndan
kaynaklanan gln ve kimi yneticilerin uygulamaya kar kacaklar
endiesinin n de geici olarak alnm olundu 40. Bundan byle her yln mart ay
banda her ordu mevcudunun bete birinin terhis edilip yerlerine kura yntemiyle
yeni askerin alnmas alnan dier nemli bir karard. Ayrca bundan byle Osmanl
askeri Asakir-i Mansure ya da Muntazama diye deil Asakir-i Nizamiye diye
anlacak, nizamiyenin be yllk sresini tamamlayan artk yedek ordu konumuna
getirilen redif snfna ayrlacaklard. Rediflik sresi ise yedi yl olacakt. Bundan
byle subaylar sivil grevler yapmayacaklard. Her ordu merkezinde birer meclis
kurulacak, Orduyu ilgilendiren birok kararn alnmasnda bu meclislerin grleri
esas alnacakt. Sorunlar buralarda tartlacak, ordu komutannn fikri de alnarak
Dr- ur-y Askeriye iletilecek, uygun grlrse padiahn onay alndktan sonra
uygulamaya gidilecekti.
Grld gibi, Tanzimat dnemi anlaynn sivil hayatta uygulamaya
koyduu Eyalet ve Sancak Meclisleri rnei askeri alana da yanstlm
bulunmaktayd. Bu bakmdan yaplan dzenlemeler birbiriyle uyumlu grnyordu.
Tek kii egemenliini ykmaya ynelik bu abalarn meruti ynetime doru her
alanda bir ynelme olarak deerlendirilmesi yerinde bir yaklam olarak karmza
kmaktadr.
Her ordu iin kurulan mecliste ulemadan ve sivil memurlardan ye atanmas
da nemli bir yenilikti. Bylece kararlarn katlmla daha doru ve salkl alnmas
salanacakt. Ordular kurulur kurulmaz meclisleri de oluturulmutu. Meclislerin

40

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi, c.III, Ksm 5, s.146.

xxxvii

yaps ve yeleri hakknda fikir vermek amacyla 1850 yl ordu meclislerini devlet
yllndan aktararak veriyoruz:
Hassa Ordusu Meclisi: Reis, Refet Paa (Ferik);
Mfts: Hseyin Hulusi Efendi (Mevali)
Aza: Mesud Paa ( Mirliva),smet Bey (Miralay), Sleyman
Bey (Miralay),Ethem Bey (Kaymakam),
Katip : Emin Efendi ( Rabia)
Ordu muhasebecisi: evket Efendi ( Mtemayyiz)
Dersaadet Ordusu Meclisi: Reis, Eyp Paa (Ferik)
Mft: Hafz Emin Efendi (Mevali)
Aza : Mehmed Paa (Mirliva), Nuri Bey (Miralay),
emsi Bey (Miralay),Mustafa Bey (Miralay)
Katip: Halis Efendi (Rabia)
Ordu muhasebecisi. Ahmed Bey (Mtemayyiz)
Rumeli Ordusu Meclisi: Reis: smail Paa (Ferik),
Aza: Dervi Paa (Mirliva), Hasan Bey (Miralay), Selim Bey
(Miralay), Dilaver Bey (Kaymakam)
Katip: Mehmed Efendi (Rabia)
Ordu Muhasebecisi: Hayri Efendi (Mtemayyiz)
Anadolu Ordusu Meclisi: Reis: Ahmet Paa (Ferik)
Aza: Mustafa Paa (Mirliva),Salih Bey (Miralay), smail Bey
(Miralay), Mustafa Bey (Kaymakam)
Katip: emsi Efendi (Rabia)
Ordu Muhasebecisi: Rasuhi Efendi (Mtemayyiz)

xxxviii

Arabistan Ordusu Meclisi: Reis. Davut Paa (Ferik),


Aza:SelimPaa(Mirliva),SabriBey(Miralay),
Hsrev Bey(Mirliva), Hseyin Bey (Kaymakam),
Katip: Refet Efendi (Rabia)
Ordu Muhasebecisi: Rt Efendi (Mtemayyiz)
Irak Ordusu Meclisi : Reis: akir Paa (Ferik),
Aza:

Hayri Paa (Mirliva), smail Bey (Miralay),

Sleyman Bey (Miralay), Rstem Bey (Kaymakam) 41 .


Osmanl dzenli kara ordusu, alnan kararlar dorultusunda alt ordu eklinde
dzenlenmi, her ordu bar dneminde alt piyade alay, drt svari ve bir topu
alayndan olumaktayd. Ayrca Boazlarn korunmas iin drt alay kale topusu ve
Tophaneye ait iki alay mhendis askeri bulunuyordu. Girit ve Tunus'ta ise yre
halkndan oluturulmu alt alay piyade , iki alay svari birlii grev yapyordu.
Osmanl piyade askerinin her biri sekiz blkl drt taburdan oluan otuz alt alay,
yani yz krk drt taburdu. Svari ise her biri altar blkl yirmi drt alayd.
Toplam svari bl says bylece yz krk drd buluyordu. Topularn her biri
on iki bataryal alt alay vard ve on iki bataryann svari dokuzu ise piyade
bataryas idi. Toplam topu bataryas bylece yetmi ikiydi 42.
Ordular daha sonra numaralaryla anlmaya baland. Merkezlerde baz
deiiklikler oldu. 1863 ylna gelindiinde ordunun lke genelindeki konumu ve
yerleimi yle idi:
Birinci Hassa Ordu-y Hmayun, merkezi, Asitane-i Aliyye ( stanbul)
kinci Ordu-y Hmayun, merkezi, umnu
41
42

Salname 1268 (1851), Seyfiyye, s.80-81


Hakk, Osmanl Ordusu Ahval ve Tekilat- Askeriyesi, stanbul 1320, s.46.

xxxix

nc Ordu-y Hmayun, merkezi , Manastr


Drdnc Ordu-y Hmayun ,merkezi, Erzincan
Beinci Ordu-y Hmayun, merkezi, am- erif
Altnc Ordu-y Hmayun, merkezi ,Badat
Hassa Ordusu blgesi stanbul ile Bat Anadolu, Girit Adas, Trablusgarb
olarak saptanmt. kinci Ordu blgesi Tuna havzas idi. nc Ordu blgesi
Rumeli, Hersek ve Bosna Eyaletleri idi.
Drdnc Orduya Dou Anadolu Blgesi ayrlmt. am, Halep, Hicaz
eyaletleri ise Beinci Ordu Dairesinde bulunmaktayd. Irak ise Altnc Ordu Dairesi
olarak belirlenmiti
Birinci Ordu ile nc Ordu'nun her birinde 7 alay piyade ve 7 Talia
Taburu, 5 svari alay ile 1 topu alay bulunmaktayd. Ayrca nc Orduda
fazladan bir Kazak ve bir de Dragon alay vard. 2., 4., 5.,ordularn her biri 6 alay
piyade ve 6 alay talia taburu ile 4 svari ve 1 alay topusu yer alyordu. 6. Ordu ise 4
piyade alay ile 4 talia taburundan ve 2 alay svari ile 1 alay topudan olumakta idi.
Bundan baka Bosna'da hududun korunmas iin her biri 3 taburdan ibaret
olarak 2 alay piyade ve Yunan hududunun muhafazas iin 1 alay piyade mevcuttu.
Ayrca her bir orduya birer stihkam Bl eklenmiti 43.
Bu sralarda her ordunun piyade alaylar taburdan olumaktayd. Svari
alaylar ise 6 blkten ibaret olup birinci ve altnc blkler filintal, dierleri ise
mzrakl iken 1279 (1862) ylnda her bir ordunun birinci alaylar sipahi, ikinci
alaylar dragon, ve nc alaylar hssar, drdnc alaylarn mzrakl olmas
kararlatrlmt.

43

Miralay mer Naili, Fen-i Harb ve Tarih-i Askeri, Cild-i evvel, stanbul 1283 (1866), s.90-91.

xl

Saylan ve nitelikleri ksaca belirtilen bu askeri birliklerin dnda o sralarda


Tophane-i Amire'ye bal "htiyat Alay" denilen bir topu alay ve her biri 800
neferden oluan iki tabura ayrlan iki adet stihkam Alay ile bir Sanayi Alay vard.
Yine Tophane'ye bal Akdeniz Boaz kalelerinde iki , Karadeniz Boaz
kalelerinde bir

ve dier kalelerin muhafazasnda 4 topu alay daha kurulmu

bulunuyordu.
mer Naili Paa, 1865'lerde Osmanl Nizamiye askerinin alay ve tabur
saysn yle vermektedir: 39 piyade alay; 34 talia taburu; 24 svari alay; 7 topu
alay; 6 kale topusu alay; 2 istihkam alay; 5 blk istihkam; 3 sanayi alay;12
zaptiye alay. Her piyade alay 8 blkten ibaret olmak zere 3 taburdan
olumaktadr. Her alayda 1 miralay, 1 kaymakam, 3 binba, 1 alay emini, 1 alay
imam, 1hekim,1 cerrahba, 1 eczacba, 1 alay katibi, 3 sa kol aas, 3 sol kol
aas,3 tabur katibi,3 tabur imam, 1 sancakdar, 1 musiki muallimi (Yzba
rtbesinde),1 musiki mlAzimi bulunmakta idi.Bunlarn dnda kk erkan olarak
1 tfenki, 1 kundak ustas 1 borazan, 1 tranpet avuu, 4 borazan veya tranpet
onbas ile 1 jurnal avuu grev yapmaktayd.
Piyade veyahut talia 44 taburlarnn her birinin subay adeti ise uydu: 1
binba,1 sakol aas,1 solkol aas,1 tabur katibi,1 tabur imam, 1 hekim, 1 cerrah,
1 eczac. Kk

erkn: 1 borazan avuu, 1 borazan onbas, 1 tfenki,1

kundak, 8 sakadan ibaretti.


Bir piyade blnn subay kadrosunda 1 yzba,1 mlzim-i evvel, 1
mlzim-i sani, 1 baavu,4 avu, 1 blk emini, 8 onba bulunuyordu. Talia
blklerinden farkl olarak birer avu fazla idi.
44

Talia taburu: nc ve ileri karakol hizmetleri gren birlikler anlamna geliyordu. Bkz. Trk Silahl
Kuvvetler Tarihi III/5, s.202.

xli

Her svari alay 6 blkten ibaret olup erkan- alay dahi 1 miralay, 1
kaymakam, 2 binba, 1 alay emini, 1 alay hekimi, 1 cerrah ba, 1 eczacba,1
sakol aas, 1 solkol aas 1 sancakdar yzbas, 2 tabur katibi, 3 baytar, 1 musiki
muallimi yzba, 1 muzika mlazm idi. Kk erkan- alay ise; 1 jurnal, 1 alay
avuu, 1 borazan avuu, 2 borazan onbas, 1 nalbant ba, 1 cerrah ba, 1
tfenki den olumaktayd.
Bir svari blnde birer yzba ve vekilleriyle mlzim- evvel ve sni ve
vekilleri, bir baavu, alt avu, bir blk emini ile on iki onba grev
yapmaktayd.
Topu alaylarnn her biri altar toplu on iki blk topudan ve bir adet
cephaneciden ibaretti. Her alayda

birer mirliva ,miralay, kaymakam vard. Be

binba, birer alay emini, alay imam, alay katibinin yan sra iki sakol aas, birer
hekim ile cerrah ve eczac, be tabur imam, be tabur katibi, be baytar, birer musiki
muallimi yzba ile muzika mlzm grev yapyordu. Birer borazan avuu, ikier
borazan onbas, bir jurnal avuu ile on iki nefer saka, birer nalbant ba, birer
demirci ve kundak ustalarndan ibaretti.
Topu blklerinin her birinde birer yzba, mlazm- evvel , sni ve slis
ile bir baavu, sekiz avu, bir blk emini, sekiz onba kadrosu vard.
stihkm alaylar ise ikier taburdan oluuyordu. Her taburun iki bl
bulunmaktayd. Alaylarn her birinde bir blk kprc, bir blk lamc, iki blk
sepeti grev yapmaktayd. Bir istihkam alaynda 1 miralay, 1 kaymakam, 2 binba,
1 alay emini, 1 alay imam, 1 hekim, 1 cerrah, 1 eczac, 2 sakol aas, 2 solkol
aas, 2 tabur katibi, 2 tabur imam,

1 musiki muallimi yzba ve 1 muzika

xlii

mlzm kadrosu bulunmaktayd. Ayrca 1 borazan ve 1 jurnal avuu, 2 borazan


onbas 4 nefer saka grev yapyordu.
stihkam Blnde ise

birer yzba, mlzim-i evvel, mlzm- sani,

mlzm-i salis, blk emini, baavu ve 4 avu ile sekiz onba kadrosu
bulunuyordu 45.

1. 4. Zaptiye Tekilatnn Kurulmas

Tanzimat Fermannda zerinde nemle durulan bir konu da can ve mal


gvenliinin korunmas idi. karlacak yasalarla can gvenlii, rz ve namus
dokunulmazl ile mlkiyetin gvence altna alnmas salanacakt. Dnyada candan, rz
ve namustan daha aziz bir ey yoktur. Bir insan onlar tehlikede grdke kendi
yaradlnda hyanete meyil olmasa bile, can ve namusunu korumak iin muhakkak bir
harekete kalkr. Bunun ise devlet ve memlekete ne kadar zararl olaca meydandadr.
Buna karlk u da bir gerektir ki insan canndan ve namusundan emin olursa
doruluktan ayrlmaz, ii gc ile urar yalnz devlet ve milletine yararl olur grne
Fermanda yer veriliyordu.
Bu gr dorultusunda i gvenliin , balangta muhasllara bal zaptiye ve
hfzye memuru diye adlandrlan yeni bir askeri birlikle salanmas n grld. Bunun
iin karlan bir layiha ile dzenleme yapld. Ne var ki muhasslln kaldrlmasyla
(1842) bu dzenleme son buldu. Daha doru bir deyile 1844 ylna kadar eski yntem
yrrlkte kald. Askerlik hizmeti Fermanda sz edildii ekle getirilirken kapsaml bir
dzenleme mecburiyeti ortaya kmt. Ancak, bu dzenleme lkeyi d tehlikelere kar
koruma amalyd. gvenlik iin ayr bir rgtlenmeye gitme artk zorunluluk haline
45

mer Naili, Fen-i Harb ve Tarih-i Askeri, Cild-i evvel, stanbul 1283 (1866), s.95-99.

xliii

gelmiti Bu amala 1844 yl ubat balarnda konu ile ilgili olarak yaplan grmeler
sonunda , btn valilerle dier yneticilere, can ve mal gvenlii iin alnan nlemlerden
istenilen baarya ulalamad, bundan byle daha dikkatli davranlmas gerei
hatrlatld. Ayrca alnacak baz yeni nlemler de kendilerine iletildi. Btn
mparatorlukta belirli merkezlerde karakollar kurulmas, panayr yerleriyle Mslman
olmayan halkn dini tren gnlerinde gvenlik nlemlerinin artrlmas ve devlete kar
ayaklanmalarn bastrlmasnda uyulmas zorunlu kurallar hatrlatld. Ne var ki yllardan
beri yaplmakta olan bu tr uyarlarla olumlu sonu alnmadn bilen devrin ynetimi,
bir sre sonra nemli kararlar almak zorunda kald. Valilerle yaplan grme ve
yazmalar altnda Dr- ur-y Askeride i gvenlik sorunu enine boyuna
tartld. Alnan kararlar Seraskere ve Meclis-i Vla-y Ahkm- Adliyeye sunuldu.
Burada gerekli grmeler yapldktan sonra konu Meclis-i Umumide tekrar ele alnd.
n grlen nlemler ve yaplacak dzenleme Padiahn onayna sunuldu. 8 Haziran
1844'te Sadrazam tarafndan aklanarak yrrle kondu.
Bu kararlarla mparatorlukta yzyllar boyunca sregelmi Tmar uygulamas
ortadan kaldrlyor, yerine Zaptiye Tekilat kuruluyordu. Btn eyalet valileriyle
kaymakamlara Anadolu ve Arabistan Ordular Komutanlarna gnderilen genelgede,
tmarlarn nasl kaldrlaca ayrntlaryla aklanmaktayd. Vali ve kaymakamlar
ynetimlerinde bulunan blgelerde ne kadar tmarl sipahi varsa gelirleriyle birlikte
belirleyeceklerdi. Yllk gelirleri 500-1000 kuru arasnda deienler, Piyade zaptiye
neferi, 1000-2000 kuru veya daha ok gelir sahipleri ise Svari zaptiye neferi olarak
grevlendirilecekti.
Piyade zaptiye neferine yiyecek bedeli ile birlikte ayda 60-70, bazen 80 kuru
denecei gz nnde tutularak, bunun ylda ortalama 750-900 kuru demek olduu,
tmar geliri ylda 900 kuruun altnda kalan piyadelere ve 1800 kurutan az olan

xliv

svarilere, ileride Maliyenin uygun grecei biimde fark verilecei belirtilmekteydi.


Tmarl alaylar subaylarnn bir ksm nizami ordularda grev almlard. Kalanlarnn
isterlerse orduya katlabilecekleri, bunu istemeyenlerin piyade eri ya da svari zaptiye
eri olarak hizmet grmelerinin anlarna ve mevkilerine uygun dmeyecei, ylelerinin
eyalet merkezlerine arlarak, durumun kendilerine anlatlmas, zaptiye birliklerine
subay olarak katlmalarnn nerilmesi isteniyordu. Buna yanamazlarsa,evlerinde
oturmak ya da ticaret yapmak dilerlerse, gelirlerine gre bedel vermeleri art
kouluyordu. Bunu tercih edenlerden kl, tabanca, at takm, gibi devlete ait eya alnp
listesi yaplacak ve hkmete bildirilecekti.
Zaptiye erleriyle subaylarnn kamuyu ilgilendiren iler dnda verecekleri
hizmet karlnda cret almalar uygun grlmt. Ancak bu creti kendileri maal
olduklar iin Tabur Sandna yatracaklard. Bununla ilgili olarak yaplan dzenleme
unlar kapsamaktayd:
Zabta, tahsiliye, ihzariye ileri zaptiyenin grevleri olduundan bu grevler veya
bunlarn dndaki iler iin cret ve hizmet ad veya baka adla az-ok ake almalar
kaviyyen ve klliyen memnu ve yasakt.
Ceza kanununda yazl haller dnda celbi gerekenlerden hukuk ve ihzariye iin
mbair tayini istenip, zaptiye zabit veyahut neferi gndermek gerektiinde, gidip
dnecekleri mesafeye gre cret alnacakt. Bu cret tabur ve alay debboylarnda hfz
edilecek, bu haslat,hasta, yaral tedavisinde, at, elbise, silah telefinde ya da karl
bulunmayan ihtiyalar iin kullanlacakt.
Alacak, verecek, koru, ayr, emlak anlamazlklarnda durumun tahkiki iin
veya ahsi hukuk, konularnda kasaba dnda uzak veya yakn yerlere ihzariye
tezkeresi yetmeyip zaptiye askerinden memur tayini gerektiinde veya istendiinde
(Davac talebi) gidecek svari veya piyade zaptiye neferi, ka saatlik mesafeye

xlv

gidecekse bir saatlik veya daha ksa mesafeler iin be ve ikinci, nc saatler iin de
birer kuru cret alnacakt.Dn iin de bu kadar cret alnacakt. Subay cretleri
duruma gre Meclise ayrca belirlenecekti.
cretler pein alnacak, yarg sonunda haksz kan taraftan tahsil edilecekti.
Alnan cretler iin iki nsha makbuz kesilecekti.
Her kazada ayda bir toplanan cret, Blk Aalar veya yardmclar ve Jurnal
Eminlerinin mhrleriyle mhrlenecek tutanaklarla Tabur Meclisine gnderilecekti.
Kaymakamlar ise Dava Meclislerince aslna uygunluu onaylanm tutanaklar
Mutasarrfa sunacaklard. Ayrca taburlar ayda bir icmal defterlerini Alay Meclisine
ileteceklerdi.
Yllk haslat Tabur Debboylarnda saklanacak, senetsiz ve emirsiz harcama
yaplmayacakt. Ancak Tabur Aalar her defasnda 100 kurua kadar onaysz harcama
yapp ayda bir defterini Alay Meclisine gndereceklerdi.
1865 ylna gelindiinde stanbul ve eyaletlerde genel gvenlii salamakla
grevli 12 zaptiye alay bulunmaktayd, bunlarn dalm yleydi: stanbul'daki alayn
be taburu vard ve 7 blkl 1.Tabur Zaptiye Kapsnda grevliydi. 2. Tabur 4 blkten
oluuyordu,skdar'da hizmetteydi. 6 blkl 3. Tabur Beyolu'nda, 4 blkl 4. Tabur
Beikta'ta, ve yine 4 blkl 5. Tabur da Beyolu'nda grevlendirilmiti. Manastr
Alaynn beer blkl drt taburu, Selanik Alaynn

beer blkl 3 taburu,

Edirne'nin de beer blkl 3 taburu mevcuttu. Tuna Eyaletinde 7 taburlu alayn


piyade ve svari blkleri vard. skp'teki alay 3 taburlu idi. Trhala'da 3 tabur,
Halep'te 3 taburlu birer alay kurulmutu.Suriye de ise 1., 2., 3. zaptiye alaylar grev
yapmaktayd 46. Anadolunun btnnde bu sralarda tam tekilatl alaylar henz kurulma
aamasnda olmakla birlikte btn eyalet merkezlerinde zaptiye askeri hizmet

46

mer Naili, a.g.e. s. 92-93.

xlvi

vermekteydi. rnein Trabzon vilayetinde 1873 ylnda Zaptiye rgtnn kuruluu


yle idi: ki tabur, sekiz blkten oluan Zaptiye Alaynn Alay Beyi Ali Rza Beydi.
1. Taburun Aas Abdi Aa ile birlikte Trabzon merkezinde oturuyordu. kinci tabur
Batumda yerletirilmiti. 2.Blk Aas Rize Kazasnda, muavini ise Maka
Nahiyesinde bulunuyordu. nc bln merkezi Gmhane Sanca idi. Blk
Aasnn yardmcs ise Batum Sancanda grevliydi.

Zaptiye Alaynn drdnc

bl Giresuna yerlemiti. Blk Aasnn yardmcs ise yine Batum'dayd. Ordu


Kazasnda Beinci blk bulunuyordu hem Aa hem de yardmcs burada idiler. Altnc
Bln merkezi Livana Kazasyd, Blk aa yardmcs ise Tirebolu Kazasnda
grevliydi. nyede 7. Blk, Aa yardmcs aramba Kazasnda,

8. Blk ise

Samsunda bulunuyordu. Aa yardmcs ise Trabzonda grev yapyordu. Alay bylece


toplam 986 kiilik kadrosuyla vilayet genelinde gvenlik hizmeti yapmaktayd.
Vilayet Merkezinde Zaptiye Alay Meclisinde Alaybeyi Bakand. Svari Blk
Aas ile Piyade Blk Aas ve yardmclar meclisin yeleri idiler. Katip dare Emini
Hac Yusuf Efendiydi.
Her taburun bir hesap emini vard. rnein Trabzon 1.Taburun hesap emini
Osman Nuri Efendiydi ve Samsunda oturuyordu. kinci Taburun hesap emini ise
Batum'dayd.
Trabzon merkezde 85 piyade 46 svari zaptiye, Trabzon Sancanda
merkezdekiler dnda 147 piyade 21 svari bulunmaktayd. Canik Sancanda 126
piyade 73 svari, Lazistan Sancanda 175 piyade 80 svari, Gmhane Sancanda
87 piyade 26 svari grev yapyordu. Vilayet genelinde 720 piyade zaptiye, 246 svari
zaptiye gvenlii salamakla grevlendirilmiti. Bunlarn subay ve memurlarla birlikte
toplam saylar 1222 idi 47.

47

Trabzon Vilayeti Salnamesi, ( Yayna hazrlayan Kudret Emirolu) C.5, s..141.

xlvii

Zaptiye tekilatnn kurulmasyla dzenli ordunun i gvenlii salamadaki


etkinlii nemli lde azald. Ordu, daha ok lkeyi d tehlikelerden koruyacak ekilde
eitilmeye baland. Dzenli askere ancak ok ender durumlarda, zaptiyenin yetersiz
kald olaylarda i gvenlikle ilgili grevler verilir oldu. Bununla beraber zaptiye
neferinin eitilmesinde, rgtlenmesinde dzenli ordunun subay kadrolarndan
yararlanlmaya devam edildi. Bunlardan bir ksmna zaptiyede grevler verildi.

1865 ylna gelindiinde lke genelinde 13 zaptiye alay kurulmu olup


bunlara bal tabur ve merkezleri yle belirlenmi bulunmaktayd: Dersaadet
Alay,be taburdan olumaktayd 1. taburu 7 blkt ve Bb- Zaptiye'de grevliydi..
2. Taburun 4 bl skdar'da,3., 5. Taburun 4. ve 6. bl Beyolunda,
4.Taburun 4 bl Beikta'ta grev yapmaktayd. Manastr Alay beer blkl 4
taburdan kuruluydu. Selanik Zaptiye Alay, 5'er blkl 3 taburdu. Taburlar, Selanik,
Preveze, Drama'da konulandrlmt. Edirne Alay 5'er blkl 3 tabur olup
srasyle , Edirne, Filibe ve Tekfurda merkez olarak saptanmt. Tuna Eyaleti'nde 7
taburlu Zaptiye Alaynn 1-5. taburlar 6'ar blkl, 6-7 taburlar ise 4'er blkl
olup blklerden ikieri svari kalanlar ise piyade idi. Ruscuk, Vidin, Ni, Sofya,
Trnova, Varna ve Tula tabur merkezi olan yerleim birimleriydi. skp Alay, her
biri beer blkl taburdan olumaktayd. Taburlar, Perzerin, Piritine ve skp'te
bulunmaktaydlar. Yanya Alay da beer blkl taburdan ibaret olup, iki bl
svariydi. Trhala Alaynn taburundan biri Yeniehir'de dieri Golos ? tayd.
Halep Alaynda ikisi Halep'te dieri skenderun'da olmak zere tabur vard.
Suriye'de ise Birinci , kinci ve nc Suriye Alaylar grev yapmaktayd. Havran,
Huma,, am, Beyrut, Trablus, Hams balca tabur merkezi olan yerleim birimleri
olup, 2 svari bl de bulunmaktayd. Son zaptiye alay Bosna'dayd. 6 taburdan
kurulu bu alayn drder bl piyade birer bl ise svari idi. Anadolu tarafnda

xlviii

ise henz zaptiye askeri alay tertip olunamamakla birlikte 10.000 kiilik kuvvet
bulunduu tahmin ediliyordu 48.
Orduda 1869 dzenlemesinden iki ay kadar nce zaptiye askeri ile ilgili yeni
bir nizamname karlarak yrrle konulmutur. 3 Rebiylevvel 1286 (13.06.1869)
tarihli bu nizamname drt fasl
Asakir-i Zabtiyenin

eklinde otuz maddeden ibarettir. Fasl- evvel

suret-i tertibi beyanndadr bal tamakta olup, 1-10.

maddeleri kapsamaktadr. Her vilayette svari ve piyade zaptiye askerinin bir alay
saylaca,alayn taburlara, taburlarn blklere ve blklerin ise takmlardan
olutuu,taburun iki ve nihayet on blkten, blklerin ise be-on takmdan kurulu
olaca 1-3. maddelerde hkme balanmaktadr. Svari takmnn drt, piyadenin ise
sekiz neferden oluaca ayrca kol vekili ve kol vekili muavini adyla ikier subayn
grevlendirilecei belirtilmektedir. Svari blnn en ok 60, piyade blnn
ise 100 neferi geemeyecei, blk aas, blk aas muavini ve jurnal emini
unvanlaryla er zabitin kumanda ve idaresinde olacakt (5. madde). Her sancakta
bir tabur zaptiye bulunacak, komutan tabur aas olacakt.Kazalarda ise bu tabura
bal blkler bulunacakt. Vilayetlerde alay beyleri, idare eminleri bulunacak, alay
ve blklerin mevcutlar vilayetlerin ihtiyalarna gre saptanacakt.
Nizamnamenin 8.maddesiyle zaptiye askerliinin sresinin iki yl olduu,iki
yl tamamlayanlarn isterlerse zaptiye olarak kalabilecekleri bu artn kol vekilleriyle
muavinleri iin de geerli olduu belirlenmekte,9. madde ise 20-50 yalar arasnda
olanlardan salkl, ve drst kimselerin zaptiye olabileceklerini, bunlarn kefil
gstereceklerini, hibir blkte 25 yandan kklerin mevcudun salisini
amayaca hkme balanmaktadr. Birinci fasln son maddesiyle vilayet merkezinde

48

mer Naili, a.g.e.s.92-94.

xlix

yksek rtbeli subaylardan bir alay meclisinin, livalarda ise tabur meclislerinin
bulunacan belirlemektedir. Bu maddeye 11.11.1870 tarihinde yaplan ekle her
vilayette bulunan zaptiye subay ve erlerinin isim, knye, alaya katl ve ayrl
tarihlerini kapsayan defterlerin ayda bir Zaptiye mirine gnderilmesi

grlmekteydi.
Nizamnamenin ikinci fasl, zaptiye asker ve subaylarna verilecek aylk,
elbise ve silahlarla ilgili hkmleri ihtiva etmekte olup, 11.- 19. maddelerden
olumaktadr. Bulunduklar blgenin koullarna gre aylk verilecei, svari
maalarnn piyade maalarnn drtte biri orannda fazla olaca, kol vekillerinin
maalarnn otuzar, muavinlerinin ise on beer kuru daha fazla olaca, jurnal
eminlerine yz ellier kurutan iki yz kurua blk aalaryla hesap eminlerine drt
yz kurutan beer yz kurua, blk aas muavinlerine iki yz elliden drt yz
kurua, tabur aalaryla idare eminlerine yedi yz elliden biner kurua ve alay
beylerine bin be yz kurutan iki bin kurua kadar maa verilebilecekti ( 13.
madde). Svari ve piyade zaptiye neferleriyle kol vekilleri ile jurnal eminlerine
gnlk er yz dirhemden ibaret olarak birer, blk aalarna ve muavinlerine
ikier ekmek ve svari subay ve erlerine ayruca gnlk okka seksen dirhem air
ve drt kyye samandan ibaret birer, tabur aalarna ikier ve alay beyine er yem
tayini dahi ita klnr ( 15. madde)
Piyade zapriye erine bir tfek ve bir kasatura ile tabancas, svari neferine bir
filinta ve bir ift tabanca ile bir kl palaskalaryla birlikte devlete verilecekti.
Ayrca ylda bir defa bir setre ve bir pantolon, bir fes, ylda bir birer yamurluk,
piyade takmna senede iki ift kundura, svariye ise bir ift izme verilecekti.

Svarinin hayvanlar kendi mallar olup bunlarn eyerleri ile balk ve abrak
gibi takmlar devlete salanacakt
Nizamnamenin nc blm zaptiye askeri subaylarnn seimine ilikin
hkmleri kapsamaktadr(21.-26. maddeler). Bu maddelerle st dzey subaylarn ve
yardmclarnn seilmeleri valinin nerisi ve Zaptiye Mlirliinin onay ile
yaplaca, tabur aalarndan jurnal eminlerine kadar olanlarnn grevden alnmalar
veya cezalandrlmalarnn ancak yarg kararyla mmkn olabilecei ve Vilayet
dare Meclisinin bu karar onaylamasnn gerektii belirlenmektedir. Ayrca zabitlik
boaldka atamann nasl yaplaca,kk rtbeli subaylarn sahip olacaklar asgari
nitelikler kurallara ayrntlaryla balanmaktadr.
Son ksm 27.-30. maddelerden ibarettir. Burada baarl zaptiye askerine
verilecek mkafatlar konu edinilmektedir. Zaptiye subaylnda 30 yl hizmet etmi
olanlar istediklerinde Nizamiye Askeri Tekad Kanununa uygun olarak aylkla
emekli olacaklard.Sulu takibinde ve yakalanmasnda vurularak len subay ve
neferlerin ailelerine maalarnn yarsndan fazla olmamak kouluyla aylk
balanacakt 49.

1. 5. 1846 Tarihli Kura Kanunu ve Uygulanmas

49

Asakir-i Zaptiye Nizamnamesi, dnemin dier btn yasa ve ynetmelikleri gibi Takvim-i Vekayi,
ve Dstur ile Babakanlk Arivi Divan- Hmayun Defterleri Katalogu, Kanunname-i Askeri
Defter No. 4te de yer alm bulunmaktadr.

li

Osmanl
balandnda

mparatorluunda

askerlik

alannda

yenilikler

yaplmaya

1844 ylna kadar geen srede asker almada uygulanan yntem

olduka sert ve kaba idi. Hkmet, gereksinme duyduka Padiahn emriyle


valilerden, blgelerinden askerlie elverili olanlardan istenilen miktarda toplayp
gndermelerini isterdi. Bu i iin grevlendirilen memurlar gittikleri yerin ileri
gelenleriyle birlikte belirtilen saydaki genleri halk arasndan zorla seerlerdi. Bekr
veya evli ayrm dnlmeden, genler yakalanp bir sulu imi gibi elleri
kelepeleniyor ve en yakn kasabaya gnderiliyordu. Bunlar, dier yerlerden gelecek
olanlar beklerken bakmsz bir ekilde hapis hayat yayor gibi idiler. Birliklerine
katlmalar iin giderlerken yollarda ok sknt ekiyorlard. Eit haklara
dayanmayan, kayrmalara elverili olan bu yntem honutsuzluklarn gn getike
artmasna neden oluyordu.
Askere almada grlen bu dzensizlik ne cretli askerlik sistemine ne de
askerliin bir vatan borcu olarak grld sisteme uyuyordu. Glhane Hatt'nn
ngrd eitlik, kimseye zulm ve bask yaplmamas, herkesin hak ve vazifesini
nceden bilmesi gibi ilkelerin asker almnda da yrrle konmasn zorunlu hale
getirmiti. Nitekim, 1843'te ordu yeniden dzenlenirken bu konuya da deinilmiti.
Kura ile asker alnaca belirtilmi ancak bunun nasl olaca ayrntlaryla
saptanmamt.
Avrupa devletlerinde askerliin herkes iin zorunlu bir hizmet olarak grlmesi
ve kura ile asker alma yntemi 1814 ylnda ilk defa Prusya'da uygulama alanna
konulmu, balangta dier Avrupa lkeleri bu uygulamay yadrgamlard. Ancak
daha sonralar Prusya ordularnn savalarda baarl oluu zerine onlar da kabul etmek
zorunda kalmlard. Zengin, fakir, tccar fark gzetilmeksizin btn halktan askerlik
ana gelenlerden asker alnmas benimsenmi, ancak retmenlerle baz devlet

lii

dairelerinde alanlar muaf tutulmulard. Bedel deme yolu ile askerlikten muaf
tutulma bu lkelerde geerli deildi 50.
1846 yl balarnda konu "Dr- ur-y Askeri" de yeniden ele alnd. Bir yasa
tasars hazrlanarak "Meclis-i Va-y Ahkm- Adliye"ye sunuldu. Mecliste yaplan
grmeler sonunda kesin eklini alan kanun Padiahn onayndan sonra yaynlanarak
yrrle kondu 51. Yeterli sayda bastrlarak ordu merkezlerine ve dier ilgili yerlere
datm yaplan bu kanunun basl metni ATASE Ktphanesinde ve M. adrc'nn
zel ktphanesinde bulunmaktadr. Metini, btnyle madde madde

M. adrc ,

Trkeletirilerek yaynlanm, daha sonra dier kura kanunlaryla birlikte Faruk Ayn
tarafndan ele alnarak kitapk halinde bastrlmtr 52. Bunun iin btnn metin eviri
yaz olarak vermek yerine bu iki almadan, zellikle adrc'nn yaynndan geni
lde yararlanarak yasa hakknda yeterli bilgi verecek, daha sonra ilk kez
uygulanmasnda ortaya kan sorunlar ve halk tarafndan nasl karlandna dair ilk kez
kaynaklardan derlediimiz bilgileri aktaracaz. Asl katkmz bu bilgiler oluturacaktr.
Adal bir Osmanlca ile kaleme alnan Kanunname; giri, be fasl, altm
bend ile bir hatimeden olumaktadr. Dzenlenmesi an yasa hazrlama tekniine
uygun olarak yaplm, blmler altnda ksm ve maddelere yer verilmitir. 1869 ylna
kadar yrrlkte kalmtr. Bu tarihte baz deiiklikler yaplm, yerine geecek yeni
kura kanunu ise ancak 1886 "Ahz- Asker Kanunname-i Hmayunu" ad altnda
karlarak yrrle konulmutur.
1846 tarihli asker alma kanununun "Giri" ksmnda gereke aynen yle
aklanmaktadr: "Bi tev-fik't-Te'al te'ss ve icrasna muvaffak olunan tensikt-
askeriyye iycbnca askr-i berriyye nef eratnn snf- muvazzaf da istihdamlarna be
50

Hakk, Osmanl Ordusu, Ahval ve Tekilat- Askeriyesi, stanbul 1320, s.15-18.


adrc," Osmanl mparatorluu'nda Askere Almada Kura Usulne Geilmesi", Askeri Tarih
Blteni, Say 18 ( ubat 1980)
52
Bknz. adrc, a.g.m., Faruk Ayn, Osmanl Devletinde Tanzimat'tan Sonra Asker alma Kanunlar,
(1839-1914), Genelkurmay Basmevi, Ankara 1994, s. 9-22.
51

liii

sene mddet tayn olunarak beher sene orduda m'ddet-i mezkreyi itmam eden nefert
kendi kr ve kisb maslahatlanyla megul olmak zere snf- redife nakl ile vatan ve
memleketleri tarafna bi'1-iade yerlerine ol ordu dairesi ahlisinin esnn- askeriyede
olanlarndan yani yigirmisinden yigirmi be yalarna kadar bulunanlardan lzumu
kadar nefe-rt cedide alnarak alaylara idhl ve bu vehile hukuk- istibdliyyeleri
icra ve istikml klnmak ve alnacak nefert- cedde'nin hn-i ahznda kimesne hakknda
garaz ve himaye misill halet vuku'una mahal kalmamak iin her bir orduda beher sene
iktiz eden nefert- cedide ol ordu dairesi ahalisinin esnn- askeriyede bulunanlar
miynesinden ba kur'a- meru'a tefrik ile ahz olunmak ve bi-minnetihi Te'al b'ad-ez-in
nizm- da'im olarak dstur'1-amel tutulmak zere i bu ahz- nefert- cedide madde-i
mhimmesiyle buna mteferri' kur'a- meru'a ve umur- saire-i mecmua'nn suret-
icrasna dair be fasl ve altm bend ile bir hatime zerine tertib ve tanzim olunan
knun-nme-i hmyundur. 53"
Kanunun birinci fasl 13 madde (bent)den olumaktadr: Gnmz ifadesiyle
maddelerin kapsam aadaki gibidir.
Birinci bend; Osmanl Mslman halkn askerlik anda bulunanlarnn her yl
kuraya katlarak hangilerinin adlarna kura isabet etmise, asker olmann kendileri iin
zorunlu olduu hkmn kapsamaktadr. Osmanl lkesinin be ordu blgesine ayrld,
askerliin de be yl ile snrlandrld, be yllk hizmet sresini dolduranlarn her yl
terhis edilerek, yerlerine, o blgede askerlik ana gelmi olanlar arasndan kura ile
yeteri kadar yenilerin alnaca belirtilmektedir. Askerlik yann 20-25 olarak
belirlendii, lkenin i ve d gvenliini salamada Mslman halka byk sorumluluk
dt, bunun ayn zamanda vatan borcu olduu, ismine kura isabet edenin er'an ve

53

Matbu Metin, s. 2.

liv

rfen asker olmak zorunda bulunduu; ancak ilerde belirtilecek istisnalar dnda
herkesin isteyerek bu grevi yerine getirmesi gereklilii vurgulanmaktadr.
kinci bend ; askerlik ann yirmi-yirmi be yalar aras olduu, bu yalardaki
kimselerin kuraya dahil edilecekleri saptanmaktadr. Padiahn izni ve emri olmakszn
bu yalar dnda kimse kuraya dahil edilmeyecektir.
nc bend; her ordu iin gerekecek yeni neferin o ordu blgesi
kazalarna,nfuslarna gre bllerek toplanacan hkme balamaktadr. Askerlik
srelerini tamamlayp terhis olacaklar nceden belirlenecek, bunlara yzde be veya on
orannda firar, hastalk ve benzeri nedenlerle kura isabet edip de orduya katlmayacaklar
gz nnde tutularak bir ilave yaplacakt. Nfus defterlerindeki kaytlara gre bulunan
say kazalara datlarak, her kazann o dnemde ne kadar asker karaca
hesaplanacakt.
Drdnc bend; her kaza hissesine isabet eden neferin o kaza snrlar iinde
oturan halkn yirmiden yirmi be yana kadar bulunanlarn arasnda kura ile
seileceini, bunun iin askerlik anda bulunanlarn kaza merkezine arlarak ikinci
faslda aklanacak istisnalar dnda (muaflar) kalanlarn isimlerine kura ekileceini
belirlemektedir.
Beinci bend; kazada oturmayp da renim, ticaret veya benzeri nedenlerle kura
ekilirken orada bulunanlarn kuraya dahil edilmeyeceklerine dairdir. Bylelerinin kendi
kazalarnda gyaplarnda kuraya dahil edilecei aklanmaktadr.
Altnc bend; kurann baharda, (ruz- Hzr) ekileceini hkme balamaktadr.
Yedinci bend; her ordu blgesinde bulunan kazalarn yer ve durumlarna gre
gruplandrlarak birer "kur'a dairesi" oluturulmasn, kura ii iin her kura dairesine
alay eminlerinden veya daha byk subaylardan bir grevli atanmasn, yanna askerlik
anda bulunan rencileri imtihan etmek iin alay imamlarndan, yetmiyorsa

lv

mderrislerden birer mmeyyiz, gerekli defter ve belgeleri tutmak iin bir ktp ile
kuraya katlacaklar muayene etmek zere bir tabip verilmesini ngryor. Ayrca
adlarna kura isabet edenlerin orduya katlmalarn salamak iin bir yzba veya
mlzm, yahut avu her kazaya gnderilecekti.
Sekizinci bend; kura meclisinin nasl oluacan belirlemektedir. Hi kimseye
hakszlk yaplmamas ve kimsenin korunmamas iin kura iinin bir kurula brakld
belirtildikten sonra bu kurulun nasl oluaca aklanmaktadr. Her kazada o kazann
zabiti, ordu tarafndan grevlendirilen kura subay, mmeyyiz, ktip, kazann hakimi,
mfts ile o kazann dier ileri gelen ulema ve sekinlerinden oluacak bir "kur'a
meclisi" kurulmaktadr. Kaza zabiti meclisin bakanln yapacak, ordu temsilcisi subay
ise ilemlerin kanuna gre yaplmasn salayacaktr. Kanun d bir ilem yaplrsa
btn meclis yeleri sorumlu olacaklard.
Dokuzuncu bend; kura meclisine arlp gelmeyenlerin gyaplarnda askere
alnmalarna karar verilecek, yakalandklarnda hemen sevkleri yaplacaktr. Bunlarn
says kazadan istenilen asker saysndan dlecek, kura kalan sayya gre ekilecektir.
Onuncu bend; isimlerine kura isabet edenlere anne ve babalarn grmek ve
ilerini yoluna koyabilmek iin yirmi gn izin verilecektir, izin bitiminde bunlar
kendiliklerinden kaza merkezine gelip teslim olacaklardr. Buna uymayanlar hakknda
gerekli ilem yaplacaktr. yi niyet belirtisi olarak verilen bu izin sresini hi kimsenin
amayaca, gvenin esas olduu ayrca belirtilmektedir.
On birinci bend; kuraya katlmayp firar edenler vali ve kaza yneticilerince
nerede yakalanrlarsa derhal askere gnderilecekler, bunlara ayrca bir ceza
verilmeyecektir. Ancak, kuradan sonra firar eden olur da ele geirilirse derhal birliine
sevk edilecei gibi, altm denek vurularak cezalandrlacaklardr.

lvi

On ikinci bend; bir kazada gerek kuradan nce, gerekse sonra firar eden askeri
her kim evinde ya da baka yerde gizlerse, verdii vergi yllk 120 kurutan az ise bir
mislini, ok ise 120 kuru paray ceza olarak ihbar edene deyecektir. Ayrca halktan biri
ise, kaza merkezine gnderilerek bir ay prangaya konulacaktr. Eer muteber birisi ise
eyalet merkezinde bir ay hapis ya da srgn edilecektir. Kaza mdrleriyle dier kamu
grevlileri bu suu ilerlerse 120 kuru ihbariye akesi alndktan baka, grevlerinden
alnarak iki ay srgn edileceklerdir.
On nc bend; askere alnanlarn blgelerine yakn alaylara gnderilmelerinin yarar ve zararlar belirtildikten sonra, alaylarn iki ylda bir ordu blgesi
iinde yer deitirecekleri de gz nnde tutularak, yeni askerin ihtiyaca gre en yakn
alaya katlmas uygun grlmektedir.
Kanunnamenin ikinci fasl askerlik hizmetinden istisna ve muaf olanlar
belirlemektedir. On drdnc bentten yirmi nc bende kadar olan maddeler bu
konuya ayrlm bulunmaktadr.
On drdnc bend; ilmiyye, kalemiyye ve mlkiye hizmetinde bulunan ve
kapcbalk, mderrislik, hcegan- divn- hmyun rtbelerine kadar her
rtbedekilerle memleket mftleri, hakim ve naibler, dergh sahipleri, eyhler, askerlik
hizmetinden mstesna tutulmulardr. Bunlar askerlik anda olsalar bile kuraya
arlmayacaklardr.
On beinci bend; cami grevlileri (imam, hatip, mezzin, kayyum gibi)
hizmetlerini bizzat yapyorlarsa askerlikten muaftrlar.
On altnc bend; ulema snfna mensup olanlarn ocuklar genellikle
babalarnn mesleklerini semekte iseler de ilerinde bazlar baka ilere heves
etmekteler. Eitim ve retim grmek lkenin yararna olmakla birlikte askerlik ama
geldikleri halde okuyoruz bahanesiyle muaf tutulmak isteyenlerin oalaca da gz

lvii

nnde tutularak, krk ikinci maddede belirtilen ekilde medrese rencilerinden askerlik
anda olanlar imtihana tbi tutulacaklardr. Ulema ocuklar da bu snava girecekler,
baarl olurlarsa o yl iin muaf tutulacaklardr.
On yedinci bend; medreselerde bulunan rencilerin askerlik hizmetinden
mstesna tutulmalar gerekmekte ise de, "18-20 yama varm, belki de Kur'an- Kerim'i
bir kere hatm etmemi olan baz kimesneler" srf asker olmamak iin medreselere
girmekteler. Bunu nlemek iin btn medrese rencileri de askerlik ana
geldiklerinde kura meclisine arlarak snavdan geirilecekler, baarl olurlarsa ertesi
yla braklacaklardr.
On sekizinci bend; yetmi yandan byk, on beinden kk kimseler ile
askerlik yanda olup da sakat, hasta veya herhangi bir nedenle i gremeyecek durumda
olanlarn askerlik ana gelmi ocuklarndan birisi o yl iin kuradan muaf tutulacaktr.
Ancak bunlarn ilerini yrtecek, akrabalarnn da olmamas gereklidir.
On dokuzuncu bend; dul bir kadnn askerlik andaki olundan baka ilerini
yrtecek durumda kimsesi yoksa, olu o yl kuraya katlmayacaktr.
Yirminci bend; bamsz olarak aile reislii yapan askerlik andaki
delikanlnn ailesine bakacak, baba, kaynbirader, karde gibi akrabas yoksa, ya da
yannda yetim ve kk ocuklar bulunuyorsa, o yl kuraya dahil edilmeyecektir.
Yirmi birinci bend; bir ailenin askerlik andaki iki ocuundan birisi
hizmetini bitirmeden dierinin alnmayacan hkme balamaktadr.
Yirmi ikinci bend; askerlik anda bir ocuklar olup, 15 yan gemi baka
evlatlar yoksa, askerlik yaparken birden ok oullar lmse, o ailenin askerlik
andaki tek kiisi kuraya arlmayacaktr.
Yirmi nc bend; doktor raporuyla bedeni ve akli durumlar askerlie
elverili olmad belirlenenler kuraya arlmayacaklardr.

lviii

Kanunnamenin nc fasl, 24-27 nci bendleri kapsamaktadr. Kuradan bir yl


iin muaf tutulanlarn, her yl kuraya katlacaklar, yirmi alt yana kadar bu ilemin
srdrlecei ve benzeri konular iermektedir.
Yirmi drdnc bend; isimlerine kura isabet etmeyenlerle eitli nedenlerden
tr o yl muaf tutulanlar, ertesi yl yine kura yerine gelip katlacaklar. Bu ilem 26
yana girinceye kadar tekrarlanacaktr. Ancak, olak, topal, kambur ve benzeri
zrllerin bu durumlar dzelmeyeceine gre, yleleri bir daha kuraya arlmayarak
muaf saylacaklardr.
Yirmi beinci bend; yirmi alt yana girip de, isimlerine kura isabet etmeyenler
redif snfna yazlarak dierleri gibi yedi yl bu grevi yerine getirmekle ykml
klnmaktadrlar.
Yirmi altnc bend; yalnzlktan dolay yirmi alt yana kadar askerlikten muaf
tutulanlar da redif snfna yazlacaklardr.
Yirmi yedinci bend; medreselerde bulunan renciler, yirmi alt yalarna kadar
her yl kura srasnda yaplan snavlarda baarl olurlarsa, bunlar artk kendilerini ilme
adam, baarl olmu olduklarndan, redif snfna yazlmalarna gerek yoktur. Ayrca,
hasta ve zayf olup muaf tutulanlar da redife ayrlmayacaklar, salverileceklerdir.
Drdnc fasl; 28-31 nci maddeleri kapsamaktadr. Bu blmde, isimlerine kura
isabet edenlerin isterlerse bedel vererek hizmetten kurtulacaklar ve bunun artlar
saptanmaktadr.
Yirmi sekizinci bend; mstesnalar dnda kendisine kura isabet eden her kim
olursa olsun, be yl sre ile muvazzaf askerlik hizmetini yerine getirmek zorundadr.
Ancak askerlik ana gelmi olanlarn iinde nemli bir zanaat veya ticaretle, yahut
dier byk bir ile uraanlarn be yl sre ile ilerini brakmalar o iin sekteye

lix

uramasna neden olacandan, bunlarn askerlik hizmetlerini "vekil ile" ifa etmelerine
u artlarla imkn verilmitir :
Bedel verecek kimse ba, bahe, tarla, ev ve ift levazmatn satmakszn creti
tedarik edebilecek gte olacaktr.
Bedel verecek kimse 25 yan gemi ve otuzunu doldurmam olacaktr.
Askerlik yapabilecek salk artlarna sahip olacak.
Muvazzaf askerliini yapm olup, redife ayrlmam olmak. Ancak; isimlerine
kura isabet etmeyerek 25 yan dolduranlarla yalnzlktan tr muaf tutulanlardan
askerlik yan doldurup redife ayrlanlardan alnmas uygundur.
Bedel vereceklerin o ordu dairesinde olmalar ve Tersane-i Amire ile Kal'a-
Hkani'ye ait sancaklardan olmayacaktr.
Beyaz kle bedel verilebilir; ancak Arap klelerden olmayacaktr.
Askerlik hizmetine girip re ayrlm, ya da askerlik onuruna yakmayan tutum
ve davranlarndan dolay tard edilmi kimselerden olmayacak.
Yeri yurdu belirsiz, halk arasnda kt tannan kimselerden olmayacak.
Bedel verme askerlik hizmetine girdikten ay geinceye kadar mmkn olup,
ay atktan sonra bedel kabul olmayarak, hizmet tamamlatlacaktr.
Yirmi dokuzuncu bend; bedel verilen kimse bir yldan nce firar eder de ele
geirilemezse, sahibi ay iinde yeni birini bedel olarak grevlendirmek zorundadr.
Eer firar bir yldan sonra ise bedel istenmeyecektir. lm halinde de yerine yenisi
verilmeyecektir. Firar edenin yerine ay iinde yenisini gndermeyenin kendisi askere
alnacaktr.
Otuzuncu bend; bedel verme be yllk askerlik hizmeti iin geerlidir.
Verenlerin kendileri redif snfna yazlarak yedi yllk hizmeti bizzat yerine
getireceklerdir.

lx

Otuz birinci bend; verilen bedeller kle yahut babo adamlardan iseler,
hizmet bitiminde redif snfna ayrlmayacaklardr. Ancak, redif hizmeti grrken
bedelle muvazzaf asker olanlar, sre sonunda geri kalan redif hizmeti sresini
tamamlayacaklardr.,
Beinci fasl, 32-63 nc bendlerden olumakta, kura ileminin ayrntlarm
saptamaktadr.
Otuz ikinci bend; her yl kura mevsiminden ay kadar nce her ordu
meclisi, nezdindeki nfus defterlerine bavurarak, askerlik yanda bulunanlar
saptayp ayr bir deftere yazacaklardr. Daha sonra o blgede ne kadar askerin terhis
olacan ve yerlerine ne kadar asker alnacan saptayacaklardr. Kazalara blerek,
"taksim defteri" ne geireceklerdir. Kazalar da kura dairelerine ayrtacaklar, buralara
gnderilecek subay, katip ve grevlileri belirleyeceklerdir. Her kura dairesine gnderilecek zabit, imam, ktip ve tabip isim ve rtbelerini belirleyerek ayr bir deftere
geireceklerdir. Hangi kazalardan alnacak erlerin, hangi yredeki alaylara
verileceini de ayr bir "tahsis defteri"ne yazacaklardr. Ya defterleri kura
memurlarna verilmek zere mecliste korunacak dier defter (taksim, devir ve
tahsis defterleri) ordu mirine gnderilecektir. Oradan da Seraskerlik makamna
yollanacaktr.
Otuz nc bend; ordular tarafndan Seraskerlik makamna gnderilen
defterler "Dr- ur'ya verilecek incelendikten sonra "Bb- li'ye"ye takdim
edilecektir. Gerei yapldktan sonra yeni neferin alm iin her kazaya hitaben baka
baka, padiahn emri gnderilecektir. Ancak, kura usul ile asker alnmasna 1845
yl banda karar verildiinden, hazrlklar yaplacak, gerekli evrak bastrlarak

lxi

ilgililere gnderilecektir. Bu iler kura gnnden bir, bir buuk ay nce bitirilmeye
allacaktr.
Otuz drdnc bend; kura memuriyetine gnderilecek yeterli imam ve tabib
bulunmazsa durum stanbul'a bildirilecek, bu blgelere mderrislerden ve
tabiblerden gerei kadar kimse cretleri denerek gnderilecektir.
Otuz beinci bend; vali, mutasarrf ve kaymakamlar kendilerine gnderilecek Padiah emirleriyle zel belgelerin kendi kazalarna ait olanlarn
ayrdktan sonra, kalanlarn kazalar zabitlerine gndereceklerdir. Her kaza zabiti bu
dokmanlar aldktan hemen sonra ulema ve ileri gelenlerle birlikte, kylerin imam
ve muhtarlarn, slam halknn ileri gelenlerini toplayarak padiahn buyruunu
aklayarak anlatacak, kazann btn kasaba ve kylerinde 20-25 yalarnda olan ne
kadar erkek nfus varsa, isimlerini kazann nfus defterinden karlarak, ne zaman
istenirlerse getirilmek ve mevcut olmayanlarn yerine vekleten kura meclisinde
bulunmak zere birisinin grevlendirilmesi artyla ky muhtarlarna pusulalar
teslim edilecektir. Bu tarihten itibaren kura gnne kadar askerlik anda olanlardan
hi kimseye baka yere gitmek iin "mrur tezkeresi" verilmeyecektir. Ancak ok
nemli ve acil bir ileri ktnda salam kefiller gstermek artyla ylelerine izin
verilecektir.
Otuz altnc bend; kura iine dair padiah emri valilerin eline getikten
hemen sonra ordu mirleri blgelerindeki kazalara gnderecekleri kura subaylarn
seecekler ellerine isim defterleriyle dier belgeleri vererek kura gnnden (ruz-
Hzr) 20 gn nce grev blgelerine gitmeye balayacaklardr.
Otuz yedinci bend; kura memurlaryla maiyetlerinde gidecek yzba,
mlazm ve avulara bir aylk cretleriyle harcrahlar verecek, grevlerini

lxii

tamamladktan sonra verilen harcrah az gelmise st denecek, fazla verilmise


geri alnacaktr. Bunlar halktan karlksz yiyecek, giyecek, hayvan ve benzeri eyler
istemeyecekler ve almayacaklardr.
Otus sekizinci bend; her blgede bulunan alaylarn ne kadar ere ihtiyac
olduu ve hangi kazalardan temin edilecei ordu miri tarafndan blgede bulunan
subaya nceden bildirilecektir.
Otuz dokuzuncu bend; kura memurlar grevlendirildikleri kazalara
varmadan drt gn nce kura subay tarafndan o kazalara haber gnderilecek,
kura gnnde katlacaklarn hazr bulunmalar salanacaktr. Gelmeyenler asker
kaa saylarak kurasz askerliklerine karar alnacaktr.
Krknc bend; kaza zabiti (kura zabiti) tarafndan kendisine bildirilen gnde
kuraya katlacaklara haber gndererek, toplanmalarm salayacaktr.
Krk birinci bend; kura memurlar kaza merkezine vardklarnda, ellerindeki
yetki belgesiyle padiahn emrini kaza zabitine, hakim ve ileri gelenlere gsterecek,
sekizinci bendde belirtildii gibi kura meclisini toplayarak bu kanunun 1., 8., 9., 10.,
14., 15., 16., 17., 18., 19., 20., 21., 22., 23., 25., 26., 28., 29., 30., 42., 43., 45., 46.,
47., 48 . bendleri mecliste aka okunacak, kazann nfus defterleri karlarak 2025 yalarndaki kimseler ordu tarafndan kura memurlarna verilmi isim defterleriyle
karlatrlacak, eksik karsa, nedeni hizasna yazlacaktr. Kaza defterinde fazla
isim bulunursa bu isimler deftere geirilecek, baka yerlere gidenlerin isimleri
karsna gittikleri yer yazlacaktr. Bundan sonra yoklama yaplarak gelenlerin
isimleri zerine "m" harfi konulacak, bulunmayanlarn neden gelmedikleri
aklanacaktr. Geersiz bir nedenle ya da nedensiz gelmeyenler, kurasz asker

lxiii

yazlacaklardr. Bundan sonra defterin zerine ait olduu yl ve kaza yazlarak "Kur'a
defteri" olduu belirtilecek buna gre kura ekilecektir.
Krk ikinci bend; meclis yeleriyle kura yerine gelmi olan btn ileri gelenler,
imam ve muhtarlarla kuraya katlacaklarn nnde stanbul'dan gnderilen emir kaza
zabiti tarafndan yeniden okunacaktr. Hemen sonra dua edilecek, kuraya geilmeden
nce muaf olanlarn ayrlmasna balanacaktr. ncelikle renci olduklarn beyan
edenler birer birer meclise arlarak mmeyyiz efendi ve mecliste hazr bulunan dier
ulema tarafndan imtihan edileceklerdir. Yirmi - yirmi bir yalarnda olanlar "zhardan",
yirmi iki-yirmi yalarndakileri "kfiyeden" ve yirmi drt- yirmi be yalarnda
bulunanlar ise "Molla Cami" ve "Fenriden" tam bir tarafszlkla imtihan edileceklerdir.
Baarl olanlar ayrlarak muaflk nedenleri kura defterinde isimleri zerine yazlacaktr.
Daha sonra yalnzlktan tr muaf tutulmalarn isteyenlerin durumlar yeniden gzden
geirilecek, ky muhtarlar, kylleri ve tanyanlardan haklarnda bilgi edinilecektir,
ikinci fasln bendlerinde belirtilen artlara durumlar uygunsa muaf saylarak, nedeni
kura defterinde, isimleri zerine yazlacaktr. Kalanlar arasnda tekgz, olak, topal
yahut askerlie elvermeyecek derecede vcutlarnda arpklk ve bozukluk olanlar,
hastalkl veya ok zayf bulunanlar tabip araclyla meclise ayrlacaklar, deftere
gerekli erh drlecektir. Ancak, renim, ticaret ve baka nedenlerle dier bir ehirde
bulunanlarla, hasta olarak gelemeyenler gelmi kabul edilerek kuraya katlacaklar ak
ise de, ilerinde hasta, sakat, yalnz ev reisi, gibi kimselerin bulunaca gz nnde
tutularak, bunlarn durumlar kyllerinden sorulacak, gerekten sakat ya da muaf
olabilecek durumu olanlar saptanarak kuraya dahil edilmeyeceklerdir.
Krk nc bend; muaf tutulacaklar ayrldktan sonra geri kalanlar arasndan o
kazadan alnacak kadar asker yazlacandan tmnn isimleri zerine kuraya katlacak
anlamna "k" harfi konacaktr.

lxiv

Krk drdnc bend; birinin iki olu birden askerlik anda ise, bunlarn ikisi
de kuraya katlacaklar, birine kura isabet ederse dieri muaf olacak, ancak her ikisine de
kura karsa babalar hangisinin kalmasn isterse o yl iin o oul muaf tutulacaktr.
Krk beinci bend; yetmi yandaki bir adamn ayn kyde iki olu varsa,
birisinin asker olmas kural olmakla birlikte br oul askerlik anda bir bakasnn
akrabas ise, onun ailesine bakmak zorundaysa bu durumda her ikisinin birden askere
alnmas uygun olmayacandan yleleri iki karde gibi kabul edilip birlikte kuraya
katlacaklar nce hangisine karsa o askere alnacaktr.
Krk altnc bend; muaflar ayrldktan sonra kuraya katlacaklarn says 150, o
kazadan askere alnacaklarn ise 25 kii olduunu kabul ederek, kura ekme ileminin
nasl yrtlecei rnekle aklanmaktadr. Buna gre, kuraya katlmalar gerektii halde
firar edenlerin 5 kii olduu dnlerek, bu say 25'ten karlacak, geriye kalan yirmi
kii 150 aday arasndan kura ile ayrlacaktr. Bunun iin drt ke 150 kda kuraya
katlacaklarn isim ve knyeleri defterdeki kayda uygun olarak yazlacak, bu ktlar
katlanarak birer zarfn iine ayr ayr konulacak, zarfn az kapatlarak bo bir torbann
iine atlacaktr. Bu torba kaza mftsne verilecektir. Ayn ekilde drt ke yirmi
kda da "asker oldum" yazlacak geri kalan 130 kt bo olarak katlanp ayr ayr
zarflara konularak ayr bir torbaya atlacaktr. Bu torba (kura torbas) meclis yelerinden
birisine verilecektir. Mft uygun bir dua okuduktan sonra, elindeki torbann iindekileri
iyice kartrp iinden bir zarf karacak, ap ismi okuyacaktr. smi okunan aday ileri
kp kura torbasndan bir zarf ekecek, alp baklacak, "asker oldum" yazl ise bir
tarafa ayrlacak, deilse gitmesine izin verilerek ismi zerine "bo ekti" yazlacaktr. Bu
ilem yz elli kii bitinceye kadar srdrlerek tamamlanacaktr. Bulunmayanlarn
yerlerine vekilleri ya da ky muhtarlar kura ekeceklerdir.

lxv

Krk yedinci bend; bir adamn iki olu birden kuraya dahil olup ikisine de kura
isabet etmesi adilane olmayacandan hangisine nce kmsa onun askere alnp
brnn braklmas, kuradan karlmas gerekir. Bu ilem yapldnda nefer saysnn
azalmamas iin yeniden bir kada daha "asker oldum" ibaresinin yazlp kura torbasna
atlmas lazmdr. Ancak, isim torbasndaki adlar azalm olacandan kura torbasnda
sona bir kt kalm olacaktr. Bu kt "asker oldum" ibaresi ise istenilen saydan bir
eksik asker alnm olunacaktr. Bunun byk bir sakncas yoktur. nk balangta
say saptanrken yzde be veya on kadar bir fazlalk hesaba katlmt. ok ender
rastlanacak bu durum bylece zmlenmi olacaktr.
Krk sekizinci bend; mecliste bir kere kura ekilip tamamlandktan sonra, her ne
sebeple olursa olsun iade ve tekrar yaplmayacaktr. Mftden baka hi kimse isim
torbasna elini sokmayacak, kura ekeceklerden bakas da bu torbaya dokunmayacaktr.
Krk dokuzuncu bend; kura ilemi tamamlandktan sonra alnacak yeni askerler
toptan meclis huzuruna arlacaklar, kendilerine kanunun on birinci bendi okunarak
anlam aklanacaktr. Be yl hizmet edecekleri, ileri ktnda bu sre iinde
kendilerine izin verilebilecei, 25 yana gelinceye kadar isimlerine kura isabet
etmeyenlerin de mutlaka askere alnacaklar, bunun bir din ve devlet hizmeti olduu
iyice vurgulanacaktr. Ana-babalarn grmek ve baz ilerini yoluna koymak iin

kendilerine yirmi gn izin verildiini, yirminci gn kendi kendilerine kaza merkezine


gelip toplanrlarsa gidecekleri alayda daima hrmet grecekleri, eytana uyup da sre
bitiminde gelmezlerse, ele geirildiklerinde haklarnda "asker firar" ileminin
yaplaca, gittikleri alaylarda da itibarlarnn olmayaca, tek balarna bir yere
gnderilmeyecekleri kendilerine anlatlacaktr. Ayrca grevlerinde baarl olurlarsa
yce rtbelere ve eitli mkfatlara nail olacaklar, anlayabilecekleri bir dille
aklanacaktr. Daha sonra her brine teker teker yemin ettirilecektir. Din ve devlet

lxvi

hizmetinde be yl asker olduklar, imdilik yirmi gn izinli saylklar kendilerine


sylenecek ve evlerine gitmelerine imkn verilecektir.
Ellinci bend; isimlerine kura kanlar, yerlerine "bedel" vermek isterlerse
kendilerine tannan yirmi gnlk izin sresi iinde, istenilen nitelikte birini bulup
yirminci gn kaza merkezine getirip teslim edeceklerdir. Bu sre iinde bedel
bulamayanlar askere alnacaklar; ancak ay iinde yerlerine hizmeti grecek birini
bulurlarsa kendileri salverilecektir.
Elli birinci bend; kuradan sonra ya da asker iken firar edenleri barndranlar,
karanlar ve saklayanlar hakknda bu kanunun 12 . bendinin uygulanaca meclise
gelmi olan ky imamlaryla muhtarlarna bir daha hatrlatlacaktr.
Elli ikinci bend; kura defterinin bir srati karlacak, yasaya uygun olarak
ilem yapld

her ismin karsna yazlacak,

meclis

yeleri

tarafndan

imzalanacaktr. Bir sureti kazann nfus defterine eklenerek olunarak saklanacak,


dieri ise kura zabitine teslim edilecektir.
Elli nc bend; kura zabiti, ordu tarafndan kendisine verilmi olan
"Tahsis Defteri" gereince, yeni erleri nereye gnderecekse bunun iin maiyetinde
bulunan yzba, mlzm ve avulardan birini grevlendirecek, kura defterini ona
verecektir. Askerler evlerinden dndklerinde elli beinci bentde belirtilecei gibi
yol masraflarn karlayarak, asker sevkinde grevli olan zabite teslim ederek gerekli
yere gnderecektir. Bunu kaza zabitine de bildirdikten sonra, kendisi dier yelerle
birlikte baka bir kazaya geerek ayn ekilde kura iini yrtecektir.
Elli drdnc bend; izin bitiminde kaza merkezine dnme gnnde, kaza
zabiti, hakim, mft ve dier ulema ile ileri gelenlerden oluacak bir meclis
toplanacak, kura memuru tarafndan braklan sevk memuru da orada bulunacak,

lxvii

gelip gelmeyenler defterden yoklanarak isimleri karsna gerekli aklama


yaplacaktr. Firar edenler iin kaza zabiti tarafndan muhtarlara ve ilgililere yaz
yazlarak yakalanmalar istenecektir. Yerlerine bedel getirenlerin isimleri karsna
bedel verdikleri kayd drlecek, bedellerin adlar, knyeleri ky ve kazalar kayda
geirildikten sonra istekleriyle zorlanmadan bedel olduklarn ifade edecekler ve bu
tutanakla saptanacaktr. Tutanak, sevkleriyle grevli memura verilecektir.
Elli beinci bend; kaza merkezinde sevk iin toplanan erlere gidecekleri
yerin uzakl hesaplanarak yolluk verilecektir. Bunun iin her be saatlik mesafe bir
"konak" saylacaktr. Alt konakta bir gn istirahat iin verilecek, buna gre btn
ka gnlk yol ise, her gn iin bir ere er yz dirhem ekmein rayi bedeli,
yirmier para katk karl hesaplanarak kaza zabiti tarafndan sevk memuruna
teslim edilecektir. Sevk memuru ka nefer gtrdn, mesafenin uzakln ve
ald paray tutanaa geerek kendisinin hangi alay, tabur ve blkten olduunu
yazp imzalayacak, senedi kaza zabitine teslim edecektir. Sevk zabitine yardmc
olmak zere kaza tarafndan gerei kadar zaptiye neferi yanna verilecektir.
Elli altnc bend; sevk zabiti yol boyunca her konaklama yerinde askere
yevmiyesini verecek, bunun yarsyla akam yiyeceklerini, kalan yarsyla da ertesi
sabah o gnk yiyeceklerini almalarn salayacak, sknt ektirmeden istenilen yere
vardrmak iin gerekli nlemleri alacaktr. Yol boyunca firar edenler olur da
yakalanr, ya da firar edecekleri hissedilen olursa

incitilmeden bal olarak

gtrleceklerdir. stenilen yere varldnda erlerle birlikte kura defteri dier evrakla
birlikte orada bulunan "byk zabite" teslim edilecektir.
Elli yedinci bend; her blgede bulunan "byk zabit" o blgeye mahsus olan
kazalarn erlerini kura defterleriyle ve dier evrakla teslim alarak barndracak, firar

lxviii

eden varsa pusulalarn ayrarak zaptiye neferlerine iade edecek, bunlarn yolda firar
ettikleri kura defterine de yazlacaktr. Sonra kendisine verilen talimata gre neferleri
alay ve taburlara ayrarak sevk ettirecektir. Kazalardan kuradan nce veya sonra firar
edenlerle, baka yerde bulunduklar iin gelmeyip de isimlerine kura isabet edenlerin
o yrede bulunan alaylarn mal olduklar gz nnde tutularak, ylelerinin isimleri
kura defterinden ayr bir kada geirilerek, saklanmas ve kura defterinin "mir"e
takdim edilmesi gereklidir.
Elli sekizinci bend; btn kura defterleri ordu mirince ordu meclisine
havale edilecek, orada tetkik edilerek, her kazada ne kadar askerlik anda gen
bulunduu, bunlardan kann askere alnd, kura ncesi ve sonras firar edenlerle,
baka yerde bulunanlarn isimlerini kapsayan cetveller hazrlanacak ve "Bab-
Seraskeri" (Genelkurmay Bakanl) ye gnderilecektir. Ayrca, muaflarla
sakatlarn da isimleri listelere geirilecek, baka yerlerde bulunanlarn hangi vilayette
olduklar ayr ayr belirtilerek o yerin valisine haber verilecektir. Bunlar eer orada
renim gryorlarsa snavdan geirilecekler, baarl olanlarn "ehdatnameleri" ordu
mirine gnderilecek, olmayanlar ise askere sevk edileceklerdir.
Elli dokuzuncu bend; ismine kura isabet edip de, stanbul'da bulunanlarn ordu
meclisince hazrlanacak birer defterleri Seraskerlik makamna takdim edilecek, oradan
Dr- ura-y Askeri'ye havale edilerek incelenecek, Saray- Hmyun ile dier byk
saraylarda bulunanlar mstesna, esnaf yannda bulunanlar htisap Nezareti'nce, unun
bunun yannda hizmetinde olanlar da bulunduklar yerlerden alnacaklardr. Medreselerde bulunanlar dahi ayr bir deftere yazlp Seraskerlik makamnca Bab- Ali'ye takdim
edilecek, oradan da eyhlislam'a havale olunacaktr. eyhlislm bunlarn imtihan iin
uygun bir yer belirleyerek birka memur grevlendirecek, krk ikinci bendte belirtilen
ekilde bu renciler imtihan olacaklardr. Baarl olanlar medreselerine iade

lxix

edilecekler, dierleri mensup olduklar ordulara gre takm takm ayrlarak, denizden ya
da karadan ordu mirlerine teslim edilmek zere gnderileceklerdir. Gerek baarl
olanlarn, gerekse baarszlarn isimleri defterlere ayr ayr geirilerek gerekli
aklamalar yaplacaktr.
Altmnc bend; firar edenler ve hastalarla dier bir yerde bulunanlar gelip
birliklerine katldklarnda isimleri karsna gerekli aklamalar yaplacaktr. Ayrca
dier bir ehirde renim grp de snav baaranlarn ehadetnameleri geldike bunlar
iin de kura defterine gerekli erh verilecektir.
Altm birinci bend; isimlerine kura isabet etmeyerek 25 yan dolduranlarla,
muafiyet veya yalnzlktan tr yirmi be yan bitirenlerin isimleri ordu merkezindeki
defterlerden saptanarak, redif snfna ayrlacaklardr. Bylelerine "redif tezkeresi"
verilmesi iin durumlar Seraskerlik makamna bildirilip, tezkere istenerek ilgililere
verilecektir.
Altm ikinci bend; gnll asker olmak isteyenlere u be artla bu imkn
tannacaktr :
Gnll asker yazlmak isteyenin vcudunda herhangi bir sakatlk bulunmayacaktr.
Yalar 18'den kk 32'den byk olmayacaktr.
Tersane-i mire ile Kal- Hkaniye bal sancak, kaza ve kyler halkndan
olmayacaklar.

-- Hrszlk, rz ve namusa tecavz gibi yz kzartc bir su ilememi, bu sulardan


tr hapis cezasna arptrlmam olmak.
Be yl sreyle hizmet etmeyi kabul etmi olmak.
Altm nc bend; gnll asker olanlar da redif hizmetini yerine
getireceklerdir. Ancak bunlar daha nce redif iken gnll olmularsa redifte geen
hizmetleri saylacaktr.

lxx

Hatime
Altm drdnc bend; kanunda belirtilen hususlarn eksiksiz uygulanmas,
ortaya kacak aksaklklarn bildirilerek gerekenin yaplmas, imdilik daha iyisi
bulununcaya kadar bu kanun hkmlerine uyulmas vurgulanmakta, bundan byle
baka konularda da yasalar yaplaca belirtilerek kanun sona ermektedir.
Kanun maddelerinin incelenmesinden aka anlald gibi, yanllk
yaplmamas iin asker alm ile ilgili akla gelebilecek hemen hemen her eye yer
verilmi bulunmaktadr. Askerliin Mslman halk iin vatan borcu olduu,
dinimizin de bunu buyurduu nemle vurgulanmtr. 1844 yl mart ayndan itibaren
btn mparatorlukta oluturulan be ayr ordu iin ayrlan blgelerin her birinde
asker almnn kura ile yaplaca, ismine kura isabet etmeyenlerle ilgili yaplacak
ilemler, askerlikten muaf tutulacaklarn uyacaklar kurallar, bedelli askerliin
artlar ve nasl uygulanaca ve gnll askerliin ne anlama geldii, nasl
uygulanaca ayrntlaryla hkme balanmtr. zellikle Kura meclisleri, bunlarn
nasl alacaklar, yasa d uygulamalarn nasl nlenecei de vurgulanmaktadr.
Medrese rencilerinin askerlik hizmetinden muaf tutulmalarndan dolay ortaya
kan sorunlara zm getirmek amacyla Haziran 1864 tarihinde Kura
kanunnamesine ek olmak zere "Talebe-i Ulum hakknda Dr- ura-y Askeride
Kaleme alnan nizamname " yrrle konulmutur. Buna gre, bundan byle
stanbul medreselerinde okuyan rencilerden isimlerine kura isabet edenlerin
defterlerin bir nshasnn eyhlislamlk makamna teslim edildii tarihten itibaren
bir yl; tara medreselerindeki rencilerinden isimlerine kura isabet etmi olanlarn
defterlerinin bir suretinin bal bulunduklar ordu merkezlerine tesliminden itibaren
bir yl mddet verilmesi, bu sre iinde stanbul'da bulunanlarn

kural gerei

lxxi

Seraskerlik makamna, taradakilerin ise bal bulunduklar ordu merkezlerine ba


vurarak "isbat- vcut" etmeleri, medrese rencisi olduklar anlalanlarn
derecelerine gre stanbul'dakilerinin imtihanlarnn eyhlislamlkta taradakilerin
ise ordu meclisleri vastasyla belde mftlerince yaplmas, baarl olanlarnn
askerlikten o yl iin muaf tutulmalar kararlatrlyordu. Bu uygulama rencilerin
askerlik yan dolduracaklar tarihe kadar her yl yinelenecekti 54.
Bu yasa, yaynlandktan yaklak bir yl sonra 1847 tarihinde uygulanmaya
balamtr. Ancak, btn ordu blgelerinde uygulanabilmesi zaman alm, baz
yerlerde problemler ortaya kmsa da genelde Osmanl Mslman halk memnun
kalmtr. Deiik yrelerden vereceimiz rnekler yeterli fikir edinilmesini
kolaylatracaktr.
Maddelerini Trkeletirerek, anlam bozmayacak ekilde zetle verdiimiz
bu dzenlemenin zn yinelemeyi konunun iyice anlalmas bakmndan gerekli
grmekteyiz. Nizamiye ordusunun gerek duyduu yeni erlerin alnmasnda kur'a
usul esas olarak benimseniyordu. Bunun yan sra, gnll asker olmak isteyenlere
de olanak tannmt.
Her ordu iin ayrlan birka eyaletten oluan "daireler" saptanm, her yl
ordularn ihtiya duyduklar yeni erlerin says ay kadar nceden belirlenerek 1525 yalar arasndaki o blgeler halknn nfus defterlerinden saylar saptanmakta,
istenilen asker says nfuslarna gre kazalara taksim edilerek

belirlenmekte,

padiahn bilgisine sunulup onay alndktan sonra ,kura gnne bir ay kala her
54

Ceride-i Askeriye, defa 21, 29 Zilhicce Sene 1280 ( 4.06.1864), stanbulda bulunan medrese
rencilerinden imdiye kadar kuras km olanlarn bir defaya mahsus olmak artyla 19 evval 80
(27.03.1864) tarihinden itibaren alt aylk bir sre iinde imtihanlarnn yaplmas geici madde
niteliinde ifade edilmiti.

lxxii

kazaya, sancak ve vilayete bildirilmekte idi. Her ordu dairesi birka kur'a dairesine
ayrlyor, kura ekilmesi iin her bir dairede st rtbeli bir subay grevlendiriliyordu.
Yanna bir mmeyyiz,birer katip, bir hekim ve zabt memuru veriliyor, vardklar
kazada hakim, mft ve yre ileri gelenlerinden bir kura meclisi oluturuluyor,
askerlik ana gelmi olanlar arlarak ilerinde muaf ve istisna olanlar varsa onlar
ayrlyor kalanlar iin kura ekiliyordu. smine kura isabet edenlere yemin ettiriliyor,
yirmi gn kadar izinli saylarak evlerine gnderiliyorlard. zin bitiminde
kendiliklerinden kaza merkezinde toplanmalar kurald. Firar edenler kurasz askere
alnyorlard.

zinlerini

tamamlayp

kaza

merkezlerinde

toplananlar

bal

bulunduklar ordu merkezine gtrmek zere kur'a zabitinin maiyetinde bulunan


subaylardan birine teslim ediliyorlard. Yol boyunca her birine 300 dirhem ekmek ve
yirmier para "Katk bahas" veriliyordu.
Kur'adan firar edenlerle baka bir yerde bulunanlar gvenlik glerince
bulunup merkezlere teslim

edileceklerdi. Kur'adan sonra firar edenlere

yakalandklarnda altm denek vurulacak, kuradan firarileri saklayan veya


karanlardan "hbariye" adyla 120'er kuru alnp ihbar edenlere verilecek, ayrca
durumlarna gre pranga veya hapis cezas alacaklard.
stanbul halkndan ya da ilmiye snf ile kalemiye ve mlkiyeden kapucuba
ve mderris ve hacegan rtbelerinde olanlar, memleket mftleri,baz eyh ve
dervilerle memuriyetleri vekil ile idare ettirilemeyen imam ve hatiple mezzin ve
kayyumlar, vcuta askerlik hizmetini yerine getiremeyecek sakatlklar olanlar,
uzun sre iyileemeyecek hastalar, ulema ve meayihzdeler ile medreselerde
bulunan talebe-i ulumdan

kura meclisinde imtihan olunarak baarl grlenler,

lxxiii

yetmi yana varm veya on be yana girmemi olanlar, hasta birine, dul bir
kadna bakan fakat ondan baka bunu yapacak kimsesi olmayanlar, evinde yalnz
olanlarn kuraya katlmamalar uygun grlmt. Kuraya dahil olacaklardan yirmi
be yan tamamlayanlar redif snfna kayd edilecekler ancak, ulema, talebe ve
benzeri muaflardan yirmi be yan dolduranlar redif yazlmayacaklard.
smine kura isabet edenlerden yerlerine bedel vermek isteyenler olursa bedel
verecek paray emlak ve ift ara gerelerini satmadan salayabilenler, bedelin
yann yirmi ile otuz arasnda salkl, askerliin gereklerine uygun, muvazaflktan
redife gememi olanlardan olmalar, artt. Ayrca dier ordularn blgelerinden
olmayaca gibi, re karlmlardan, Arap klelerden,sululardan, yeri yurdu
belli olmayanlardan bedel verilemeyecekti. Kura'dan sonra ay geene kadar bedel
salanamazsa daha sonra bedel kabul edilmeyecek ve askere yazldktan sonra bir
yl iinde bedel firar eder de ele geirilmezse, adna bedel veren kimse tekrar ay
iinde dier bir bedel vermedii takdirde kendisi askere alnacakt. Bedel verenlerin
btn redif askeri olarak kaydedileceklerdi.
Kuraya dahil olmayan ve ismine kura isabet etmeyenlerden gnll yazlmak
isteyenler bedence sakat olmamak, 18- 32 yalar arasnda olmak, tersane ve kale
topusu iin ayrlan yerler halkndan ve kt ilerde altrlm olmamak kouluyla
asker olabilirlerdi.
Be yllk zorunlu askerlik sresini bitirip terhis olmaya hak kazananlar
ierisinde gnll olarak tezkere brakp askerlik yapmak isteyenlerden erlere onba,
onbalara avu, avulara "mlazim-i sani" rtbeleri verilecekti. Ancak, bir st

lxxiv

rtbeye ykseltilmelerine yetenekleri elverili olmayanlarn maalarna zam


yaplacakt.
Ordular iin gerekli hayvanlar her bir ordu iin oluturulmu komisyonlarca
satn alnacakt.
Grld gibi asker almann kurallar hibir kukuya yer brakmayacak
ekilde ayrntl olarak saptanm bulunmaktayd. Buna ramen uygulamada baz
aksaklklar ve skntlar ortaya km, ancak genel olarak bakldnda nceki
dnemlere oranla bu alanda baarl olunmutur. Vereceimiz rnekler bu kanmz
dorulayacaktr.
Ankara valisi Vezir Mehmet Paa ile Ankara kazas naibine, mft, meclis
yeleri ile ileri gelenlere hitaben Austos 1851 tarihinde gnderilen Ferman'da
orduda hizmetlerini bitirip Redif'e ayrlanlarn yelerine yeniden asker almak
gerektiinden , nfusuna gre Anakara kazasna 40 kiinin isabet ettii, bunlarn
saptanmas iin grevlendirilen memurlarn yola karld belirtildikten sonra,
oraya vardklarnda kaza halkndan askerlik ana girmi olanlarn bir yere
toplanmalar salanarak, talebe olanlarn imtihan iin mderrislerden ve elverisiz
olanlarn tespiti iin tabip ile birlikte zabit, hakim, mft, ulema ve eyhlerle ileri
gelenlerden kimseler toplanarak, gnderilen nizamnameye gre bir "Kur'a Meclisi"
toplanmas, hile yaplmakszn kura ekilmesi, kendilerine kura isabet edenlere 20
gn izin verilmesi, sebepsiz yere kuraya katlmayanlarn derhal askere sevki, firar
edenler iin de yasal ilem yaplmas isteniyordu 55. Bu fermana benzer fermanlar
memleketin her tarafna gnderilmi, kura nizamnamesinde yer alan hususlar
55

Ankara er'iyye Sicili, Defter No: 260, belge no: 306. ( Ankara Milli Ktphane Yazma Eserler
Kolleksiyonu)

lxxv

hatrlatlarak uygulamann doru yaplmasna zen gsterilmitir. Her yl, istenilen


sayda askerin saptanarak gnderilmesi iin lkenin her yannda meclisler kurulmu,
istenilen sayda asker belirlenerek birliklerine gnderilmitir.
Erzurum ve evresindeki kylerde kura ekilmi, bu esnada gnll olarak
50'den fazla kimse asker olmak iin bavurmutu. Bavurularn devam ettiini
Erzurum Valisi hkmete arz etmi, gnlller tebrik ve takdir edilmiti 56. Krdistan
Eyaleti dahilinde Van Kazas merkezinde herkesin memnun kald kura ilemi
baar ile tamamlanmt 57. 5. Ordu Merkezi olan am'da 1280 ( 1863-64) yl kuras
ekilirken 38 nefer gnll olarak kaydolmutu.Ordu miri durumu stanbul'a
iletmi takdir almt. Cebel-i Druz'dan eyh Mehmet ise drt atn Orduya
balamt. "...hamiyyet ve sadakatnn eseri olarak ayan- takdir" grlmt 58. 3.
Ordu blgesinde kura ekimi tamamlanm, 106 kii gnll olarak orduya
katlmt 59. 1866 ylnda Lazistan Sancanda kura ekimi yaplm, 4 kii gnll
olmutu. Bilgi olarak Padiah'a sunulduunda pek memnum kald ifade edilmiti 60.
Ayn ekilde

Siroz Sancanda 1282 (1866) kuras ekilirken 13 kii gnll

yazlmt. Sivas'ta kura srasnda 16 kiinin gnll olduu Liva Meclisi Mazbatas
ile Bb- Ali'ye iletilmiti 61. Mirliva smail Paa, arki Kozan, Garbi Kozan, Afar
ve Milli airetlerinde kura ekilirken Afar Mdr ve ileri gelenleri karde ve
oullarn gnll olarak asker yazdrdklarn bildirmiti 62. Ruscuk Sancana bal
Hezargrat kazasnda ekilen kura srasnda 18 kii istekleriyle asker olmulard 63.
56

Takvim-i Vekayi, defa 401, 27 Ra 1265 (21.02.1849)


A.g. g., Defa 408, (7.07. 1849)
58
Ceride-i Askeriye, defa 52, 16 aban 1281 (15.12.1864)
59
Ceride-i Askeriye, defa 67, 3 Zilhicce 1281 ( 28.4.1864).
60
A.g.g., defa 115, 15 Zilhicce 1282 ( 1.04.1866).
61
A.g.g., defa 121, 131.
62
Ceride-i Askeriye, defa 138, 25 Ramazan 1282 (15.09.1865).
63
A.g.g., defa 216, 13 Zilkade 1274 ( 15.02.1868)
57

lxxvi

Badat Vilayetinin , Badat, Kerbela, Divaniye sancaklarnda kura uygulamasnn


ancak 1869 ylnda yaplabildii, bunun iin nce nfus saymnn tamamland
belirtilmekteydi. Bu vilayetin Musul, ehri Zor ve Sleymaniye Sancaklarnda kura
daha nce uygulanmt 64. te yanda 5. Ordu Dairesi dahilinde bulunan ark ve
Garp Kozan ile buralarn kaza ve nahiyelerinde kura ekiminin yapld, ismine kura
isabet edenlerin

toplu olarak

sevk memuruna teslim edildii, bunlarn Mersin

zerinden am'a sevk edildikleri, geri kalanlarn ise 20 gnlk izinleri sonunda
gnderilecekleri haberine yer veriliyordu 65.
mparatorluk genelinde grlen bu olumlu gelimelerin yan sra, baz
blgelerde eitli etkenlerle askerlikten firar edenler ve kura d kalmak iin eitli
yntemlere bavuranlarn olduu da anlalmaktadr. Taradmz kaynaklardan
derlediimiz baz bilgileri aktararak karlalan zorluklar hakknda fikir vereceiz.
Eski Teke Yr Cemaat halkndan askerlik ana gelmi olanlardan bir ksmn
gizleyen imam Mustafa Efendi ile Mehmet Ali Efendi ve Muhtar Hac Hasan, Kara
ahin adl kimselerin sulu olduklar saptanm, Meclis-i Vala karar ile 4 ay sreyle
Nide'ye srgne gnderilmeleri uygun grlmt. Filibe Kazasna bal Byk
zzedinli'nin imam ve muhtarlar da benzer sutan dolay Dimetoka'ya 4 ay sreyle
srlyorlard 66. Tepedelen Kazasnda 1853 yl kuras ekilirken ismine kura isabet
eden Hamid adl kii, asl babasn gizleyerek yerine 80 yana gelmi birini babas
diye gsterdii, birka kiinin ise yalanc ahitlik yaptklar anlalmt. Bunlar da
Ceza Kanunu gereince eyalet snrlar iinde uygun bir yere srgn edileceklerdi 67.

64

Ceride-i Askeriye, Defa 297. 20 Cemaziyelevvel 1286 ( 26.o9.1869)


A.g.g., defa 299, 4 Receb 1286 ( 10.10.1869)
66
Takvim-i Vekayi, defa 413 27 Za 1265 (15.10.1849)
67
A.g.g., defa 486, 22 B 1269, (2.5.1853)
65

lxxvii

Bazlar da kur'a ncesinde parman veya baka yerlerini keserek


sakatlktan yararlanmak istiyorlard. Buna teebbs edenlerin

kurasz askere

alnmalar,srenin bunlar iin 7,5 yla karlmas ve durumlarna uygun hizmetlerde


kullanlmalar kararlatrlarak bunun kura kanununa da eklenmesi n grlmt.
Byle bir yola bavuran Trhala Eyaleti Yeniehir Kazas Baycir ky halkndan
Mustafa'nn

emsaline rnek olmas bakmndan kurasz asker yaplmas

kararlatrlmt 68. te yanda isimlerine kura isabet ettii halde baka yerlerde
bulunduklar iin 5-6 yl askere alnmayanlar, dileke ile bavurarak muaf tutulmay
istemekte idiler. ylelerinin dilekelerinin kabul edilmeyerek derhal askere
alnmalarnn gerektii hatrlatlyordu 69.
Btn bu olumsuzluklarn giderilmesi iin Beinci Ordu Miri'nin nerisi
zerine halka duyurulmas uygun grlen hususlar, yerel gazetelerle birlikte Takvimi Vekayi'de de yaynmt. Karlalan skntlar topluca gzler nne seren bu
duyuruda unlar yer almaktayd: "Kur'a efradndan yigirmi gn hanelerine ruhsat
verilenlerden bazlar gelmemekte olduundan o misilllerin hanelerine gitmelerine
ruhsat verilmeyib doruca tahsis olunduklar alay ve taburlara sevk olunmakta ise
de kur'a kanunnamesinde bu misilller hakknda bir guna sarahat olmad gibi baz
mahallerde dahi asl kura sahiplerinin yerlerine hafiyen ya karndalarn veyahut
bir mikdar ake ile dierlerinin veyahud kar bulur zuumumile alil ve sakat olan
kimesnelerin knye ve isimlerini asl kura sahiplerininin isim ve knyelerine tebdilen
gnderilmekte ve bu makulelerin keyfiyetleri zahire karlarak salverilmeyib asl
kura sahipleri mahallerinden istenilmekte isede bunlar hakknda muamele-i te'dibiye
icra olunmadka u hile ve fesadn n alnamayaca beyaniyle istizani havi
68
69

Ceride-i Askeriye, defa 94, 15 C.ahir 1282 (4.11.1865)


A.g.g.,defa 104, 26 aban 1282 (13.01.1866)

lxxviii

canib-i ordu-yi Hmayundan vrud iden fi 8 aban sene 84 tarihlu tahrirat Dar-
ura-y Askeri'yeye lede'l-havale isimlerine kua isabet eden kesane hane ve
taalukatlarnca olan umur ve hususlarn r'yet etmek in yigirmi gn mddet
ruhsat itas kura kanunname-i hmayunu ahkam iktizasndan olmasyla kanuname,i
mezkur ahkamnn halelden vikayesi zmnnda o makulelere kema-kan hanelerine
yigirmi gn mhletle ruhsat ita olunmas ve mddet-i mezkurenin inkzasnda
gelmeyenlere firar etmi nazaryla baklacandan bu makule isimlerine kura isabet
ederek

badehu firar edenlere

altmar denek

darbiyle te'diblerinin icras

kanunname-i mezkurun onbirinci bendi ahkam iktizasndan bulunduundan ber


vehi tahriri isimlerine kura isabet ettikten sonra hane ve mtealikatlarnca olan
hususatlarn r'yet etmek in hanelerine ruhsat verilmi olanlarn ilerinden
mddet-i mezkurenin inkzasndan sonra gelmeyenler haklarnda dahi mezkur on
birinci bend ahkamnn temami-i icras ve isimlerini tebdilen asl kura sahipleri
yerlerine gelenler haklarnda tetkikat- lazme icra olunarak tebeyyn eyledii halde
mcazaten salverilmeyb asl kura sahipleriyle silk-i askeriyede

ibka ve

istihdamlar tezekkr ve ifade olunmu olmala ber minval- muharrer ifa-i


muktezas babnda 70."
Asker almada karlalan baka sorunlar da bulunmaktayd. zellikle yeterli sayda
hekim bulundurup kura yerlerinde grevlendirmede sknt ekildii gibi baz
hekimlerin bilgi ve deneyim yetersizlikleri de sorun oluyordu. Kura Kanununda
salk

muayenesinin

nasl

yaplacana

dair

ak

hkm

olmadndan

uygulamalarda farkllklar ortaya kmakta idi. Bunun iin 1865 yl balarndan


itibaren
70

asker almnda salk muayenesinin nasl yaplacana ilikin nemli

Takvim-i Vekayi, defa 983,12 Rebiylahir 1285 ( 1.08.1868)

lxxix

aklamalar yaplyordu. Buna gre kurada grev alan shhiye memurlarnn balca
iki eye dikkat etmeleri gerekirdi. lki, muayenenin amacn ve nedenini bilmek,
dieri ise bu ii yapabilecek yeterli bilgiye sahip olmakt. Asl muayenenin akla ve
tecrbeye dayanlarak yaplmas gerekir. Bunu yapacak niteliklere sahip tabiplerin
bile karlaacaklar sorunlar ortaya kmaktadr. Bu durumda bakalarnn da
grn almak gerekebilir. kincisi, muayenenin ok iyi yaplmas, bakalarnn
telkin ve tavsiyelerinin etkisinde kalnmamas, st rtbedekilerin

kurallara ve

yasalara aykr teklif ve telkinlerine itibar edilmemesi gerekir. "..hilf- nizm ve


kanun olarak gerek rica ve gerek emir ve tenbih yollu bir ey teklif olunur ise asla
..itibr etmemesi ve muayene hususunda mstakil bi'l-re'y olmas artlarna riayet
hasl olacak

menafii gzetmek ehhem ve elzemdir.." denilmekteydi.Tabiplere

mesuliyetin kendisinde olduu hatrlatlyor, bakasnn sorumlu tutulmayaca


zellikle vurgulanyordu. Askerlie engel olarak grlen eksiklik ve hastaln hangi
uzuvda olduu, derecesi belirlenmeli, shhiye memurlar ve tabipler, karlarna
kabilecek engelleri amay ilke edinmeliydiler. Bilinmeyen ve anlalmayan
hastalklar olabilecei gibi, bilinenlerin tehisinde de skntlar olaca gz nnde
tutularak baz hastalklar hakknda bilgi verilmektedir. Baz kimseler hasta
olmadklar halde eitli yollara bavurarak yanltmaya cesaret etmektedirler. Sahte
olarak kendini olak, topal, yaral gstermek ve inandrmak iin tesini berisini bir
sarg ile balayarak kendilerini sakat ve hastalara benzettikleri grlmekteydi.
yleleri iin yeni bir dzenleme yaplmasnn zorunlu olduu, "...kura-i eriyeye
memur olan etba-i askeriyenin malumat ve maharetleriyle beraber icra eyledikleri
tetkikt ve tahkiktn semeresi olarak .." bu yollara bavuranlarn amalarna
ulaamayacaklar vurgulanmaktayd. Bununla beraber ilkin gerek hasta ve sakatlar

lxxx

bunlardan ayrtmak gerekmektedir. Baz fiziki belirtilerden hareketle kimlerin ne tr


hastalklara duar olduklarn veya olabileceklerini anlamak mmkn olduu gibi,
hastaln balangcn ve geirilen evreleri sorgulayarak da gerek olup olmadn
anlamak mmkndr deniliyor ve baka rnekler verilerek ve neriler yaplarak
bundan byle shhiye memurlarnn bunlar gz nnde tutarak gereini yapmalar
neriliyordu 71.
simlerine kura kp askerliklerini bedel vererek yerine getirmek isteyenlerle
ilgili ortaya kan sorunlara zm getirmek ve uygulamada eitlik ve btnlk
salamak amacyla

1869 yl Nisan ay balarnda simlerine Kura sabet

Edenlerden Bedel-i ahsi ita Edeceklere Dair Nizamname ad altnda hazrlanan


ynetmelik

Takvim-i Vekayinin 2 Muharrem 1286 (14.04.1869) tarihli 1076

numarasnda yaynland.13 bendlik bu nizamname ile kimlerin hangi koullar altnda


bedel verebilecekleri ayrntlaryla belirlendi. Kura Kanunundaki ilgili hkmlere
aklk getiren bu nemli dzenleme bir sre sonra karlacak asker alma kanununun
konuyla ilgili maddelerinin temelini oluturdu

1. 6. Mslman Olmayanlara Askerlik Yaptrlmas


Kura kanunuyla zlemeyen balca sorun, Mslman olmayanlarn askerlik
hizmetini nasl yerine getirecekleri olmutur. Bilindii gibi Tanzimat Fermanyla
herkes yasa nnde, vergilendirmede eit tutulmu, askerlik bir vatan borcu olarak

71

Ceride-i Askeriye, defa 53-54 23 aban 1281 (21.01.1865).

lxxxi

grlmt. yle ise Mslman olamayanlarn da bu hizmeti yerine getirmeleri


gerekliydi. Ama bunun gerekletirilmesi pek kolay olmad.
Osmanl mparatorluunda Mslman olmayanlarn baz istisnalar dnda
askerlikten muaf tutulduklar, buna karlk Cizye dedikleri bilinmektedir 72.
II.Mahmut askerlik alannda yapt dzenlemelerin ardndan Gayrimslim Osmanl
Tebaasnn muvazzaf askerlik yapmalar ynnde ilk ciddi admlar atm 1835
ylnda alnan bir kararla Hristiyan Bahriye Askeri alnmaya baland. 1837de ikinci
kez ihtiyatan dolay Mslmanlarn yan sra Mslman olamayanlardan bahriye
askeri istendi. Reayadan alnacak asker iin uygulanacak kurallar belirlendi.Buna
gre

1500

Gayrimslim

be

yl

boyunca

donanmaya

ait

gemilerde

grevlendirileceklerdi.Bunlara dier muvazzaf bahriye askeri gibi, mahiye, tayinat ve


elbise verilecek, terhis olana kadar kendilerinden cizye istenmeyecekti. Ne var ki
Gayrimslimler bundan pek de honut olmadlar.Baz yerlerde asker yazlmaktan
kurtulmak iin dalara veya adalara firar ettikleri, kimi yerlerde ise nfuslarnn
istenilen miktarda asker vermeye elverili olmad gereke gsterilerek dileke
verdikleri anlalmaktadr 73.
Tanzimattan sonra askerlik alannda yaplan kkl deiiklikler, zellikle
kura usulne geilmesi sonrasnda Mslman olmayanlarn askerlik sorunu yine
kesin zme balanamad. 1846 ylnda Hristiyanlar askere alnmad. 1847 ylnda
donanmaya alnmalar iin aba gsterildi. Metropolit ve Kocabalar aracl ile
incitilmeden

asker toplanmas istenmiti.Baz grevlilerin neden olduklar

72

Osmanl Devletinde Mslman olamayanlardan askerlik alannda eitli yollardan yararlanlmakta


idi. Ancak, bu daha ok geri hizmetler, kale korumacl gibi olduka snrl idi. Bkz. smail Hakk
Uzunarl, Osmanl Devleti Tekilatnda Kapkulu Ocaklar, I, Ankara 1988,
73
Ufuk Glsoy, Osmanl Gayrimslimlerinin Askerlik Serveni, stanbul ,2000, s.31-33.

lxxxii

tatszlklar, ngilterenin tepkisine yol amt. ngiliz Hkmeti, ileride Hristiyan


tebaann yalnz donanma ve tersanede deil, kara ordusunda da greve
arlacandan endie ediyordu 74. Osmanl ynetimi, btn Osmanl vatandalarnn
askerlik yapmalar gerektiini, asker alm srasnda hakszlk yapanlarn ve kt
davrananlarn cezalandrlacan aklamakla yetinmiti. Ne var ki askere alnan
Gayrimslimlerle ilgili sorunlar da yaanyordu. Bunlarn ibadetlerini nasl
yapacaklar, dini tatillerden nasl yararlanacaklar zm bekliyordu.Dnemin
donanma komutan Halil Rfat Paann nerileri eyhlislamn tepkisine yol am,
donanmaya papaz tayini, yeni kilise amakla edeer tutularak uygun grlmemiti.
Gerek Meclis- i Vkelada gerekse Dr- ur-y Askeride sorunlara zm
bulmak amacyla grmeler yaplm, zellikle Mslman olmayanlarn kara
kuvvetlerinde askerlik yapmalar zerinde durulmusa da 1848-1851 yllar arasnda
bunlardan asker almaktan vazgeilmiti. Ancak, zellikle Donanmann asker
ihtiyacn karlamada baar salanamaynca yeniden Gayrimslimlerin silah altna
alnmalar gndeme gelmiti. Alnan bir kararla 1851 ylnda Gelibolu, Tekfurda,
Trabzon, Canik, Ordu, Erdek, Varna, Kastamonu, Biga Drama, Vize, Saruhan,
Mentee, Hdvendigar, Karesi ve Manastr Livalaryla, Alaiye, Teke, Kk
ekmece, Byk ekmece, Terkos ve Silivri Kazalarndan toplam 600 Hristiyan,
kura ile askere alnacakt.Bunlar, donanma yerine Tersane-i Amiredeki Esnaf
Taburlarnda hizmet yapacaklard.Bu kararlar da tepkiyle karland.Baz yerlerde
kura gerekletirilemedi.Kura ekilip isimlerine kura isabet edenlerden bir ksm da
birliklerine katlmad. Kesriye, Manastr Sancaklarndaki Hristiyanlar asker
olmamak iin komu lkelere firar ettiler. Bu yzden buralarda kura uygulanmas
74

Glsoy, a.g.e., s. 42

lxxxiii

ertelendi. Benzeri bir zorlukla Trabzonda da karlald. Kura ile bahriye askeri
alnaca duyurulunca,Rusya ve Yunanistan Konsolosluklarna rvet verip
pasaport alanlar olmutu.Baz Rumlar ise saymlarda defterlere kendilerini Eflak
olarak yazdrp bu hizmetten kurtulmay denemilerdi 75.
Krm Sava, Osmanl Devletinde ok nemli gelime ve deimelere yol
at gibi, Hristiyanlarn askere alnmalarnda bir dnm noktas oldu. Sava
nedeniyle askere olan ihtiya artnca Mslmanlarn yan sra Mslman
olmayanlardan da gnll asker topland. Ayrca 1855 yl Maysnda cizyenin
kaldrlaca, bundan byle Hristiyanlarn da Mslmanlar gibi askere arlacaklar
stanbuldaki Avrupa Devletleri Sefirlerine bildirildi. Karara ngiltere ve Fransadan
tepki gelmedi. Karar bir beyanname halinde , Takvim-i Vekayinin 26 aban 1271
(14 Mays 1855) tarihli saysnda yaynland. Cizyenin kaldrld, bundan byle
Gayrimslimlerin de Mslmanlar gibi askerlikle mkellef tutulaca akland. Bu
grevin vatan borcu olduu hatrlatldktan sonra fiilen veya bedenen yapamayacak
durumda olanlarn bedelen eda edebilecekleri duyuruldu 76.
Askerlik btn tebaa iin mecburi klndktan sonra uygulamada yine sorunlar
ortaya kt. Rumeli ve Anadolunun baz yrelerinde Hristiyanlar asker olmak
istemediler. Rumelideki Ortodokslar karara kar direnerek asker olmamak iin
dalara katlar. Hkmet geri adm atmak zorunda kald.Snr blgelerinde yaayan

75

Glsoy, a.g.e., s. 53.


Engelhard, Trkiye Ve Tanzimat, stanbul 1328, s. 113 v.d. Mslman olmayanlarn Krm Sava
vesilesiyle askere alnmalar iin yaplan almalar hakknda bilgi vermektedir. Bedelin nasl
belirlenecei iin Bkz. Nedkoff B.Christoff ( ev. inas Altunda),Osmanl mparatorluunda
CizyeBelleten, VIII/32, Ankara, 1964,ss.599-652
76

lxxxiv

Hristiyan halktan asker almaktan vazgeildi 77. Ksacas Krm Sava esnasnda
Gayrimslimlerden asker almak pek mmkn olamad.
Islahat Fermannn ilanndan sonra da Hristiyanlarn nasl askerlik
yapacaklar konusu tartlmaya devam edildi. zellikle bunlar Fermann eitlik
ilkesinden memnundular ama askerlik ykmllklerini ar bir yk olarak
gryorlard. Yzyllardan beri yararlandklar asker olmama imtiyazn kaybetmek
istemiyorlard. Belirli bir vergi deyerek bu hizmetten muaf tutulma ilerine
geliyordu. te yandan Devlet uzun sredir gndeminde olan bu soruna kesin zm
bulmak iin almalarn srdrm ve nihayet yeni bir yasa tasars hazrlanarak
Haziran 1856da Meclis-i Vl-y Ahkm- Adliyede ele alnd. ki nemli konu ele
alnmt. lki Hristiyan tebaadan alnacak asker saysyla, ikincisi ise bunlarn ordu
iinde nasl istihdam edilecekleriyle ilgili idi. lk soruna zm kolay
bulundu.Hristiyanlarn ksm ksm celp edilmeleri uygun grld lk yl (1857)
16.660 kii acemilerinden

3.500 orduya dahil edilecek, daha sonraki yllarda

aamal olarak say artrlp 25.000e kadar karlacakt. Bu sayya eritiklerinde


Mslmanlardan da 35.000 asker istenecekti 78.
Bununla beraber askere alnanlarn nasl istihdam edilecekleri konusunda
gr birlii salanamad. Meclis yelerinden bir ksm Hristiyanlarn ayr birlikler
halinde askerlik yapmalarn isterlerken bir ksm ise birbirleriyle ve Mslman
halkla askerlik ocanda kaynamalarn salamak amacyla bir arada karma
birliklerde hizmet yapmalarn savunuyordu. Her iki grn de kendilerine gre

77
78

Engelhard, a.g.e.s. 114.


Engelhard ,a.g.e. s.128.

lxxxv

hakl nedenleri bulunuyordu. Sonu alnamaynca konunun Haziran ay iinde


Meclis-i Tanzimatta ele alnmas uygun grld 79.
Mslman olmayanlarn askerlik meselesini grmek zere Haziran 1856da
toplanan Meclis-i Tanzimatta yaplan grmeler sonucunda

ncelikle lke

genelinde erkek nfusun saptanmasnn yaplmasn ngrm, daha sonra bu nfusa


gre 1857 ve daha sonrasnda askere arlacak Hristiyanlarn says belirlenmitir.
Buna gre lke genelinde 6 milyon Mslman erkek ve 3 milyon Gayrimslim erkek
olduu sonucuna varldndan halktan her yl alnmas gereken 50000 askerden
33.334 nn Mslmanlardan, Mslman olmayanlardan ise 16.666 snn
alnmasnn doru olaca sonucuna varld. Ancak, bunlarn (16.666 kiinin) birden
orduya alnmasnn sorun karaca gz nnde tutularak her yl 3500 kiinin
celbinin daha uygun olaca sonucuna varlmt. Geri kalanlardan ise ane-i Askeri
Vergisiad altnda bir bedel alnacakt. 1856 yl asker kuralar ekildiinden ,
Mslman olmayanlar ertesi yla braklarak geecek srede gerekli hazrlklarn
yaplmas da kararlatrld. te yandan ane-i Askeriye Vergisi yalnz askerlikle
mkellef olanlardan deil, Gayrimslim erkek nfusun genelinden alnacakt. Silah
altna alnanlar ise askerlik sresince bu vergiden muaf olacaklard. 1856 Haziran
sonuna doru karlan bir rade ile vergi resmen yrrle girdi . Verginin tevzii ve
tahsili ile ilgili kurallarn yer ald basl talimatnameler Trke, Ermenice, Rumca,
Bulgarca ve branice dillerinde hazrland.Bedel-i Askeri Vergisi 1895 yl sonuna
kadar her yz seksen erkek nfus zerinde bir nefer

kuralna uygun olarak

79

Balca grler ve tartmalar iin Bkz. Ufuk Glsoy, Osmanl Gayrimslimlerinin Askerlik
Serveni, ss. 64-66.

lxxxvi

hesaplanp topland. Bununla birlikte Mslman olmayanlarn askerlik ilerinde


ikayetler ve aksamalar srp gitti 80.

1.7. Redif Askerinin Yedek Ordu Konumuna Getirilmesi


Mart 1846da yrrle giren Kura Kanunu ile asker alma, kura ekme ve
askerlikle ilgili iler belli bir zemine oturtulmu, ayrca her ordu blgesi muvazzaf
alaylarn says kadar redif blgelerine ayrlarak her bir blgede drt taburlu bir redif
alaynn kurulmas uygun grlmt. Be yllk muvazzaflk sresini bitirerek redife
geecek olan baavu, avu, onba ve erler yedi yllk bir sre iin yedek askerlik
yapmakla ykml tutulmulard. Bunlar, ylda bir kez bal olduklar tabur
merkezlerinde bir ay sreyle eitim yapacaklar, bu sre ierisinde muvazzaf erat gibi
maa ve tayinat alacaklard. Yaplan bu kkl deiiklik ile redif birlikleri artk
"ihtiyat (Yedek) ordu konumuna getirildi. Btn Osmanl topraklarnda muvazzaf
ordulara paralel olarak redif alaylar oluturuldu. Bylece, nizamiyede askerliini
yaparak vatan borcunu demi olanlar, evlerine dnp i ve gleriyle uramak
olanana kavuuyorlar, dier taraftan gerektiinde askerlik yapabilecek

daha

dorusu ksa srede hazrlklarn tamamlayarak bal bulunduklar dzenli birlikler


yannda hizmet verebilecek durumda tutuluyorlard.1848 ylna gelindiinde balca
redif birliklerinin unlar olduu grlmektedir:
Hassa Ordusu Redif Alaylar: Merkezleri srasyla zmit, Bursa, zmir,
Aydn, Afyonkarahisar ve Ispartada bulunan alt piyade alay ve Bursa, Aydn ve
Ispartadaki svari alay ile yine Ispartada konulu bir topu alayndan ibaretti.

80

Glsoy, a.g.e.s. 74-76.

lxxxvii

Dersaadet Ordusu Redif Alaylar: Merkezleri, Edirne, Konya, Amasya ve


Kayseride olan alt piyade alay, Bolu ve Ankarada svari alay ve orum ile
Edirnede birer topu alay.
Rumeli Ordusu Redif Alaylar: Manastr, Selanik, Yanya, skp, Sofya ve
umnu merkezli alt piyade alay.
Anadolu Ordusu Redif Alaylar: Sivas, Tokat, Harput, Erzurum, Diyarbakr
ve Karsta alt piyade alay bulunmaktayd. Bu sralarda 5. ile 6. Ordu Blgelerinde
henz redif alaylar oluturulamamt. Ancak, Arabistan, Hicaz ve Irak halkndan
acemi erler alnmakta bunlarn eitilerek gerekli dzenlemelerin yaplmasna
allmaktayd.
Bu ordulardaki redif piyade alaylarnn nasl rgtlenecei, askerin ne zaman,
ne kadar ve nasl eitim grecei, yoklamalar, 26 Mart 1850de baslarak ilgililere
verilen Askir-i Redfe-i Hazret-i hne Zbitnna t Olunan Talimat ile
ayrntl olarak dzenlenmiti. Talimat, giri nitelikli bir aklama ile 24 bentten
olumaktayd. Talimatn ierdii bilgiler balklar halinde yle zetlenebilir:
Giri: Tenskat- Askeriyye Kanunu gereince Kara Ordusunda be yllk
muvazzaflk sresini tamamlayan kk zabitler ve erler ile kura usulne gre kura
isabet edenler yedi yllk redif hizmeti iin redif birliklerine katlacak ve dier halk
gibi memleketlerinde kendi i ve gleri ile megul olacaklar. Ancak ylda bir defa
istenilen merkezlerde toplanarak eitim grecekler, blk, tabur ve alay eklinde
rgtlenerek isimleri defterlere kaydedilecektir.
Birinci Bend: Her bir ordu blgesinde 6 Piyade Alay bulunacak, her alay 4
taburdan, her tabur 8 blkten oluacak. Ayrca 4er blkl 3 Svari Alay ile 6

lxxxviii

blkl bir Topu Alay tekil edilecek. Piyade Alayna muvazzaf subaylardan 1
miralay, 4 binba, 1 alay emini, 1 alay katibi, 4 tabur katibi, 4 kolaas, 1 esvap
emini, 1 sancakdar, 32 yzba, 32 baavu; her Svari Alayna 1 miralay, 1 binba,
1 alay emini, 1 alay katibi, 1 esvap emini, 1 tabur katibi, 1 sancaktar, 4 yzba, 4
baavu; topu alayna ise baz ordularda 1 miralay, 1 binba, 1 alay katibi, 1 esvap
emini, 6 yzba, 6 baavu, baz ordularda da yalnz 1 binba, 1 tabur katibi, 1
esvap emini, 6 yzba, 6 baavu tayin olunacakt. bu Piyade, Svari ve Topu
Alaylarna gereken dier sra avuu, blk emini ve onbalar defter-i tarifnmelerinde ayrntsyla beyan olunduu zere, muvazzaflk sresini tamamlayarak
redif birliklerine aktarlm olan avu, blk emini ve onbalardan seilmesi
gerekmektedir.
kinci Bend: Her ordu blgesi dairesindeki topraklar, nfuslar da gz nnde
bulundurularak 6 Piyade Alay Blgesine, Her bir Piyade Alay Blgesi 4 Tabur
Blgesine, her bir Tabur Blgesi ise 8 Piyade Bl Blgesine ayrlarak harita ve
defterleri bu taksimata gre tutulacaktr. Piyade Miralay, Binba ve Yzbalar
kendi blgelerinin merkezinde oturacak ve bylece Redif Askerinin daha kolay
organize edilmesi salanacaktr.
nc Bend: Yukarda belirtildii zere bir orduda her biri 4er blkten
oluan 3 Svari Alay tekil olunacandan 2 Piyade Alayna ait blge 1 Svari
Alayn da iermesi gerekmektedir. 1. ve 2. Piyade Alay Blgeleri 1. Svari
Alayna, 3. ve 4. Piyade Alay Blgeleri 2. Svari Alayna, 5. ve 6. Piyade Alay
Blgeleri 3. Svari Alayna tahsis olunacak. 1. Svari Alaynn Miralay 1.Piyade
Alay Merkezinde, Binbas 2.Piyade Alay Merkezinde, 2. Svari Alaynn
Miralay 3. Piyade Alay Merkezinde, Binbas 4. Piyade Alay Merkezinde, 3.

lxxxix

Svari Alaynn Miralay 5. Piyade Alaynn Merkezinde, Binbas ise 6. Piyade


Alay Merkezinde ikamet edecek.
Drdnc Bend: Her ordu blgesinde 6 blkten mrekkep 1 Topu Alay
oluturulacandan daha nce de bahsedilmiti. Her Piyade Alay blgesi 1 Topu
Bl blgesi olarak kabul edilmi olup, Redif Topu Alaynn en yksek rtbeli
subay ordu merkezinde bulunacak, 1. Topu Yzbas, 1. Piyade Alay
Merkezinde, 2. Topu Yzbas 2. Piyade Alay merkezinde, 3. Topu Yzbas 3.
Piyade Alay Merkezinde, 4. Topu Yzbas 4. Piyade Alay Merkezinde, 5.
Topu Yzbas 5. Piyade Alay Merkezinde ve 6. Topu Yzbas ise 6. Piyade
Alay Merkezinde ikamet edecekler ve ilerini bu merkezlerden yrtecekler.
Beinci Bend: Piyade, svari ve topu blklerinin her birinde nefer ba
olarak bulunan avu, blklerin kitabet hizmetini ve dier ilerini yrtecektir. Ayn
zamanda blk yzbalarnn katibi olarak grev yapacaklarndan okuma-yazma
bilmeleri ve hesap ilerine aina olmalar gerekmektedir. Her blk iin ihtiya
duyulan baavular, muvazzaf asker iindeki baavu, sra avuu, onba ve
okuma-yazma

bilen

ve

istekli

neferlerden

seilmelidir.

Bunlardan

atama

yaplamazsa, muvazzaf olarak grevini tamamlayp redife nakledilenlerden gereken


becerilere sahip ve istekli kimseler grevlendirilmelidir. Redif blklerindeki
baavular, muvazzaf alaylarndaki baavular kadar maa alacaklar ve tayinat,
elbise vs. kendilerine devlet tarafndan verilecektir. Ad geenler, muvazzaf
statsnde olarak, blk yzbasnn maiyetinde bln yaz ileri vb. ilerinden
sorumlu olacaklardr.
Altnc Bend: Her piyade alaynn miralayna sorumlu olduu alay blgesinin
ve her binbann taburu blgesinin kapsad kazalarn saylarn, isimlerini ve

xc

merkezlerini gsteren birer harita ile defter, ayrca blklerinin bulunduu blgedeki
kaza ve nahiyelerin defteri ile blk defterlerinin ne ekilde tutulacan belirten
birer numune ve tarif-nme verilecektir. Miralaylar, alaydaki grevlileri daha nce
belirtilen grev yerlerine gnderirken, kendileri de alay katibi, sancaktar, esvap
emini ve birinci taburun subaylar ile birlikte kendi alaynn merkez blgesine
giderek ikamet eyleyecektir. Binbalar da ayn ekilde davranacak ve tabur katibi,
kolaas, yzba, ve baavular sorumlu olduklar merkezlere yollayacaktr.
Yedinci Bend: Subaylar, memuriyet merkezlerine varp yerletikten sonra,
ncelikle yzbalar kendi blk blgelerini dolaacak, mevcut redif askerini yeniden
deftere kaydedecektir. Kendilerine verilen rnek defterin tarif-namesinde de
gsterildii zere blklerine tahsis edilmi olan blgeleri onbalarn sorumlu
olduklar daireler ayrtacak, daha sonra kaza zabiti ve ileri gelenlerden bir kiiyi
yanna alarak, blgesindeki btn kasaba ve kyleri birer birer dolaacak, ne kadar
redif askeri varsa imam ve muhtarn gzetiminde deftere kaydedecek. Bu yoklama
esnasnda kaydedilen neferlerin ellerinde bulunan redif tezkerelerinin en st ksmna
ad geen ahs Rumeli Ordusunun, filan redif alaynn, filan taburunun, filan
blnn defterine kaydedildi ibaresi tarihi belirtilerek yazldktan sonra yzba
tarafndan imzalanp mhrlenerek sahibinin eline verilecek. Eer redif askerinden
bazlar ticaret veya dier bir maksatla baka bir kaza veya memlekete gitmiler ise
defter dnda kalmamalar iin isimleri yazlacak, memleketlerine dnte celp
olunarak, redif tezkereleri kontrol edildikten sonra blk defterine kaydedilecektir.
Mzka, tranpet ve borazan neferleri ile kk zabitlerin deftere kaydedilmelerine
gerek yoktur. Tarifnmede belirtildii ekilde isimleri defterlere geirilen redif
askerlerinden, redif olduunu gizleyenler bu talimatnmenin 10uncu bendinde

xci

belirtildii gibi cezalandrlacaklardr. Bu durumun daha nceden kaza zabiti


tarafndan btn kaza halkna ilan edilmesi gerekmektedir.
Sekizinci Bend: Piyade blklerine ayrlan blgeler kk olduundan tr,
bir piyade yzbas kendi sorumluluk alanndaki askerlerin yoklamasn kolaylkla
gerekletirebilir. Ancak bir svari blne ait blge iki piyade taburu blgesinden
ve bir topu bl blgesi ise tam bir piyade alay blgesinden olutuu iin,
deftere kaydetmek amacyla bir svari yzbas iki tabur blgesini gezemeyecei
gibi bir topu yzbasnn da drt tabur blgesini dolamas hi mmkn
grnmemektedir. Bu yzden svari ve topu yzbalar yalnzca ikamet ettikleri
piyade bl blgesinde bulunan askerlerini kendileri yoklayarak deftere
kaydedecekler,

svari

ve

topu

yzbas

bulunmayan

piyade

blkleri

blgelerindeki svari ve topu neferlerini tpk piyade askeri gibi piyade yzbalar
yoklayacaklar ve bunun iin ayr bir defter daha tutacaklardr.
Dokuzuncu Bend: Yzbalar, blklerinin yoklamalarn tamamlayp,
ikamet yerlerine dndkten sonra piyade, svari ve topu defterlerinin birer suretini
karacak, asllar kendilerinde kalmak artyla birer suretlerini binbalara
gnderecekler. Binbalar ise piyade defterlerinden kendi taburlarnn defterini
dzenleyerek, bir suretini alkoyacak, bir suretini ve topu defterlerini miralaylarna,
svari defterlerini ise ilgili svari yzbasna gnderecekler. Svari yzbalar ise
kendilerine iletilen bu defterlerden blnn asl defterini dzenleyerek, bir suretini
miralaylarna yollayacaklar. Piyade, svari ve topu miralaylar alt kademelerde
dzenlenerek merkeze yollanan defterleri bir araya getirip, alay defterlerini bir btn
halinde yeniden tanzim edecekler ve birer suretini ordu meclisine ulatracaklardr.

xcii

Onuncu Bend: Nfus bakmndan yeterli grlen baz kazalar bir blk
blgesine tahsis edilmi olup, birbirine bitiik baz kaza ve nahiyeler ise nfuslarna
gre ikisi- birletirilerek bir ble daire olarak verilmitir. Bazen de nfuslar
olduka fazla olan kimi kazalar hatta drt ble tahsis edilmi olabilir. Kimi
zaman ise sayca biri kk, dieri de byk iki kaza birletirildikten sonra iki
ble daire klnm olabilir. Bu ekilde birden fazla ble ayrlan kazalarn hangi
tarafnn hangi ble tahsis olunduu merkez tarafndan bilinemeyecei iin bunun
mahallinde tespit edilmesi en iyi yntem olarak grnmektedir. Bu amala bu tr
kazalar daha onba takmlarna taksim edilmeden ve yoklamaya balanmadan,
blklere ayrlan dairelerin bilinmesi icap etmektedir. rnein, kaza zabiti ve ileri
gelenler hep birlikte bir kazay nfus defterine bakarak ikiye blebilirler. Birden
fazla kazalarn taksiminde de ayn usl uygulanabilir. Bu ayrma srasnda blk
daireleri dank olmamal, mmkn mertebe topluca ve kyler birbirine yakn
olmaldr. Kylerin hangi ble tahsis olunduunu gsteren muhtasar bir defter
yzbalar tarafndan tutularak byk zabitlere gnderilmelidir. Mterek kazalarn
mahallinde blk dairelerine ve onba dairelerine taksimi ve neferlerin yoklanmas
suretiyle defterlerin tanzimi olduka zor bir i olduundan dolay sadece yzba ve
avulara braklmamas, miralaylar ve binbalarn bu ie nezaret etmesi ve dier
subaylarn da yardmc olmas gerekmektedir.
On birinci Bend: Yoklama tamamlanarak defterler dzenlendikten sonra
btn subaylar kendi sorumluluklarnda olan blgelerin merkezlerinde ikamet
ederek, sene sene muvazzaf askerlikten redife geenleri mensup olduklar onba
takm srasna gre blk defterlerine kaydederler. Her yzba, blk defterine
yazlan neferlerin ilmhaberlerini hazrlayarak binbasna, binba da tabur defterine

xciii

kaydettikten sonra bu ilmhaberleri miralayna yollar. Miralay da ayn ilemi kendi


alay defterinde yaptktan sonra ordu merkezine gnderir. Svari ve topu yzbas
bulunan piyade blk blgelerindeki svari ve topu redif askerlerine dahi piyade
yzbalar nezaret edeceinden ve kendilerinde bu birliklerin de defterleri
bulunduundan, yeni kaydedilen, len ve redif snfndan kan askerlerin durumunu
bu defterlere iledikten sonra ilmhaberlerini gerekli yerlere verilmek zere
binbalarna ulatrmaldr.
On ikinci Bend: Redif askerleri senede bir kere, nceden belirlenecek
yerlerden toplanarak, bir ay sreyle talim yapacaklardr. Bu sre zarfnda veya
gerektiinde tpk muvazzaf asker gibi subaylarn emri altnda bulunacaklarndan,
redif subaylar bunlarn hibir iine karamayacaktr. Memleketlerinde kendi i ve
gleriyle urarken, gerek birbirleriyle gerekse halktan kiilerle aralarnda
anlamazlk ktnda , problemin zm hususu, memleket zabitlerinin bilecei
bir i olup, dier zabitlerin karmamas gerekir. Ancak redif askeri sradan halk gibi
olmayp, devletin askeri kuvvetlerine mensup olduklarndan, tezkerelerini yoklamak
ya da askeri bir i iin zabitleri tarafndan arldklarnda emre itaat etmeleri
gerekmektedir. Emre itaatsizlik veya subaylara hakaret durumunda bu kiiler yzba
yahut daha yksek rtbeli subay tarafndan on iki saatten krk sekiz saate kadar
hapsedilebilir ya da birka denek cezasna arptrlabilir. Kazalardaki redif
subaylarnn emrinde bu tr kimseleri yakalattracak eleman bulunmadndan
memleket zabitine haber vererek zaptiyeden yardm istemeleri en doru yol olarak
gzkmektedir. Eer bahsedilen durumlarda redif subaylar bu talimatn dna
karak haksz yere birilerini cezalandrrlarsa kendilerinin de ayn ekilde tedip
edilecei aikardr.

xciv

On nc Bend: Redif birliklerine mensup herhangi bir kimse ticaret veya


baka bir maksatla sair mahalle gitmek isterse, yzbalar tarafndan defterlerdeki
isimlerinin st ksmlarna not dlmesi icap etmektedir. Bu yzden bir yerden
baka bir yere gitmek isteyen redif askerleri Mrr Tezkeresi 81 almak iin ky ve
mahalle muhtarlarndan uslnce edindikleri ilmhaberlerini blk yzbalarna
gtrerek onaylattktan sonra tezkere memurlarna sunarlar. Tezkere memurlar ise
ilmhaberdeki mhr ile yzbann mhrn karlatrarak belgenin doru olup
olmadna karar verirler. Eer herhangi bir sahtekrlk tespit edilirse bu durum
yzbalarn blk dairelerini yoklamalar srasnda kendilerine bildirilmelidir. Bu tr
aksaklk ihtimalini ortadan kaldrmak iin, Mrr Tezkeresi almak amacyla
ilmhaber getirenlerin blk defterindeki isimlerinin karsna nereye gidecekleri ve
ne zaman dnecekleri iaretlenmelidir. Hatta bu kimselere dndklerinde
yzbalarna

urayarak

isimlerini

kaydettirmeleri

hususunda

tenbhatta

bulunulmaldr. Svari ve topu yzbas bulunmayan blk dairelerinde bu tr


ilemler iin bavuran redif askerlerinin ileri blk baavular tarafndan
grlmelidir.
On drdnc Bend: Redif alaylarnn mevcudunu, lm ve dier vukuat
gsteren jurnallerin dzenlenmesi lzumludur. Ancak muvazzaf birliklerde olduu
gibi yevmiye jurnallerinin tutulmasna gerek olmayp, her ayn sonunda bir jurnalin
hazrlanmas yeterlidir. Blk yzbalar kendi dairelerindeki avu, onba ve
neferlerin saysyla Mrr Tezkeresi alarak baka memleketlere giden ve dnenlerin

rnein Ktahyaya bal Gediz Kazsnda eitim grmekte olan redif askerinden Salih Efendi
erzak temini iin vilayet tezkeresi ile Ktahyaya gelmi ve bir gece kaldktan sonra ertesi gn geri
dnmt. 9 Receb 1251 (31 Ekim 1835) tarihli Redf Jurnalinde, Salih Efendi gibi Mrr
Tezkeresi alarak Ktahyadan evredeki kaza ve ehirlere muvakkaten seyahat yapan bir ok redif
askerinin bulunduu kaytldr; BOA. Cevdet Askeriye, No: 817.

xcv

saylarn, o ay iinde redife yazlanlarn, vefat edenlerin isimlerini ieren piyade,


svari ve topu birliklerinin ayr ayr ilmhaberlerini dzenleyip binbalarna
gndermek zorundadrlar. Binbalar da yeni kaydolanlarn isimlerini tabur defterine
ileyip, lenlerin isimlerini dtkten sonra yzbalardan gelen ilmhaberleri
yannda alkoyarak, birer kopyalarn miralaylarna teslim ederler. Miralaylar ise alay
defterlerini bu kaytlara gre tanzim ederek, her ay jurnaller halinde ordu meclisine
gnderme hususuna zen gstermelidirler. Topu ve svari jurnallerinin dzenleme
ve sunma yntemi de bu ekilde olmaldr.
On beinci Bend: Redif askerleri talim zaman dnda kendi i ve gleriyle
urayor olacaklarndan baka askeri ilerde grevlendirilmeleri doru deildir.
Ancak rzalar alnmak ve cretleri denmek kouluyla bunlardan bir ksmnn redif
subaylar tarafndan kendi zel ilerinde altrlmasna izin verilmitir.
On altnc Bend: On birinci bentte iaret edildii zere Blk Yzbalarnn
Binbaya, Binbalarn Miralaya, Miralayn da bal olduklar Ordu Meclisine
gnderecekleri blk, tabur ve alay defterleri ile ilmhaber ve jurnaller gibi bilumum
askeri evrakn ilgili yerlere posta kanalyla ulatrlmas daha doru olur. Posta
cretleri ise posta memuruna mera ve redif zabitleri tarafndan denecektir. Her
ayn sonunda o aya ait posta cretlerinin tamam hesap edilerek mal memurundan
alnmaldr. Posta creti yalnzca askeri ilere dair olan evraka deneceinden
zabitlerin kendi blgelerinde yapacaklar posta masraflar devlet tarafndan
karlanmayacaktr.
On yedinci Bend: Redif subaylarnn sorumlu olduklar blgelerde, muvazzaf
askerden firar eden veya hava deiimine giderek salna kavutuu halde izin

xcvi

sresini aan kiilerin bulunup bulunmadn aratrmak ve zaptiyeye bildirerek ele


geirilmelerini salamak ad geen subaylarn grevlerindendir.
On sekizinci Bend: Her sene muvazzaf birliklerinden redif snfna
geirilecek

neferlerin

yerlerine

yenilerinin

konulmas

gerektiinden

Kura

Kanununda belirtildii zere her kazada bir kura meclisi oluturulmas gereklidir.
Kura meclisi yelerinin daha nce askerlik mesleini icra etmi ve askeri
kanunlardan anlayan kiilerden seilmesi ve meclisin bulunduu yerde ikamet
etmeleri Kura Meclisinin salkl bir ekilde almas asndan nemlidir. Ayrca
miralaydan yzbaya kadar btn subaylar her sene kendi blgelerinde akd olunacak
kura

meclisinde

hazr

bulunarak

kura

uslnn

nizamna

gre

yaplp

yaplmadnn, kura isabet eden erlerin sevk memuruna teslim edilip edilmediinin
denetlenmesiyle mkelleftirler. Meclis yeleriyle birlikte kura isabet ettii halde
grevine gelmeyen ve firar edenleri derhal buldurmak zere kaza zabitlerine ihbar
etmek de grevleri arasndadr. Yine en fazla dikkat edilmesi gereken hususlardan
biri bedel meselesidir. Buna da dierlerinde olduu gibi dikkat edilmesi
gerekmektedir.
On dokuzuncu Bend: Seraskerlik ve Mirlik Makamlar taraflarndan redif
subaylarna hitaben gnderilen btn resmi yazlar ve talimatlar tutulan zel bir
deftere kaydedilmeli, grev deiiklii yapldnda bu defter (veya defterler) kendi
yerini devralan yeni zabite teslim edilmelidir.
Yirminci Bend: Redif alaylarna atanan miralay, binba, alay kolaas,
sancaktar, esvap emini, yzba ve baavularn maa, elbise ve tayinatlar
muvazzaf birliklerinde olduu gibi devlet tarafndan salanacaktr. Maalarn ikamet
ettikleri kazalarn emvalinden alacaklar, tayinatlarn ise bir liste halinde Kaza

xcvii

Meclisinden talep edecekler veya o kazann rayici zerinden bedelini alacaklar.


Elbiseleri ise Ordu Meclisi tarafndan hazrlanacak, miralaylar vastasyla belge
karlnda gerekli kiilere verilecektir.
Yirmi birinci Bend: Subaylarn maalar Padiahn bir ihsan olarak
kendilerine deneceinden, Alay, Tabur ve Blk Dairelerinde ikametleri iin
tutacaklar evlerin kiralarn kendi keselerinden karlamalar gerekmektedir. Bu
hususta ahalinin rzasnn alnmas zorunlu olduundan halka kt muamele
yaplmasndan kanlmaldr.
Yirmi ikinci Bend: Redif birliklerine asker kaydetmek iin Alay Dairelerini
dolaan subaylara aylk 500er kuru harcrah verilmesi ve tayinatlarna zam
yaplmas gerekli ise de Tabur ve Blk Dairelerini taksim iin gezen subaylara, bu
i asli grevlerinden biri olduu iin harcrah verilmeyecek ve tayinatlarna zam
yaplmayacaktr.

Bundan

byle

bu

ilem

blk

yzbalar

tarafndan

gerekletirileceinden, yksek rtbeli subaylarn kendi dairelerindeki mahalleri


gezmelerine gerek yoktur. Ancak kimi zaman teftie kmalar icap etse bile harcrah
ve zaml tayinat verilmeyecei iin 22nci bendin hkm ortadan kalkmtr.
Yirmi nc Bend: Redif subaylarnn, bulunduklar mahallerin muteber
kiileriyle grmeleri, rezil ve adi kimselerle dp kalkmamalar, an ve
namuslarn koruyarak edep iinde olmalar elzemdir. Subay olduklarn unutmadan
hareket etmeleri, redif erleriyle akran ve arkadam gibi davranmamalar, kahvehane
gibi irkin ve sefil yerlerde bulunmamalar gerekmektedir. Ayrca ikamet ettikleri
yerlerde kimsenin rzna kt gzle bakmadan ve malna zarar vermeden yaamal,
devletin birer temsilcisi olduklar iin bilakis bunlar korumaya azami derecede
dikkat etmelidirler. Herhangi bir kimseden her ne sebeple olursa olsun rvet alanlar

xcviii

ve

yukarda

belirtilen

hususlara

riayet

etmeyenler

iddetli

bir

ekilde

cezalandrlacaklardr.
Yirmi drdnc Bend: Redif birliklerine mensup btn subay ve erlerin
gerek grev blgelerinde ikametleri srasnda ve gerekse yoklama iin gezdikleri
srada, ksacas her yerde ve her durumda daima askeri elbiselerini giymeleri ve
nizami bir ekilde yrmeleri mecburiyettendir. Baka biimli elbise giyenlerin ve
hareket edenlerin cezalandrlaca vurgulanmaktadr.
Bylece, Osmanl yedek ordusunun konumu, bal olaca kurallar
ayrntlaryla belirlenmi oluyordu. Bu birliklerin subaylar nizamiye ordusunda
grev yapanlardan seilerek atanyorlar, nizamiye subaylarnn sahip olduklar hak
ve yetkilere, zlk ilerine aynen sahip bulunuyorlard. Baavularna da aylk
deniyordu. Belirtildii zere, memleketlerinde bulunan redif mensuplar rediflik
sresince izinsiz buradan ayrlamyorlard. Bu kural subaylar iin de geerliydi.
Bal bulunduklar alaylardan izin almadka redif blgesi dna kamyorlard.
Redif birliklerinin eitim srasnda giyecekleri elbise, kullanacaklar donanm,
silah ve cephanelerinin korunmas iin her bir blgede ambar ve deppoylar
yaplmt. Ylda bir kere katldklar eitimi tamamlayp memleketlerine dnme izni
alanlarn silah ve elbiseleri alnarak buralarda korunuyordu.
Talimatnamede belirtilen hususlarn uygulanmasna zen gsterildii
anlalmaktadr. rnein, 1 Eyll 1853 tarihini tayan bir ariv kaydnda, dzenli
orduda askerlik hizmetini tamamlayarak ihra edilen avu, blk emini ve onbalar
ile askerlik yan geirerek yerlerine bedel verip redif snfna ayrlan erlerin daima
eitimli bulunmalar gerektiinden ylda bir kez talim iin toplanmalar gerektii

xcix

hususunda Batum ve havalisinde grevlendirilen Selim Paaya ferman gnderildii


ifade edilmektedir. Ayrca Selim Paann emrindeki Anadolu Ordusunun 4. Piyade
Alaynn 3. Taburunun Topu Blyle beraber tabur merkezinde toplanmalar
istenmi, yol harcrah olarak her nefere gnlk 300 dirhem ekmek ile 20er para
katk bahas verilmesi bildirilmiti. Ayn emir Lazistan Sancandaki Ardanu,
Tavseker, Benek ve Mirho Kazalar ile ldr Sancana da gnderilmiti 82.
kinci Ordudaki alt alaydan terhis olunan askerlerin yerine yenilerinin
alnmas gerekmi ve Evst- evval 1282 (Ocak ba 1865) tarihinde bu ordu
blgesindeki Birinci umnu Dairesi, kinci Edirne Dairesi, nc Sofya Dairesi,
Drdnc Bolu Dairesi, Beinci Ankara Dairesi ve Altnc orum Dairesine ferman
gnderilerek, buralardaki kaza, nahiye ve airetlerden ne kadar asker kaydedilecei
belirtilmiti. Buna gre, umnuya 164, Cuma-y Atke 39, Yenipazara 28,
Pirevadiye 56, Kozlucaya 24, Varnaya 29, Silistreye 132, ardaka 24, Hrsova
ve Kurah-i Kabil-i Tatarna 25, Hacolu Pazarcna 36, Umurfakya 12,
Balka 16, Kstenceye 7, Babadana 7, sakya 3, Maine 7, Tulcuya 3,
Rusuka 149, Hezargrada 105, Catalca Trnovasna 120, Tuzluka 87, Osman
Pazarna 11, Edirneye 39, Adaya 5, skdara 18, Manastra 7, geye 15,
Krkkiliseye 15, Pnarhisarna 4, Havass- Mahmud Paaya 3, Cisr-i Mustafa
Paaya 13, Nevhi-i Yanboluya 13, Kzlaa ve Hatuniliye 4, irmene 18,
orluya 5, Ereliye 1, Silivriye 4, ekmece-i Kebre 2, ekmece-i Sagre 2,
atalcaya 4, Bergosa 9, Saraya 3, Hayraboluya 12, Baba-y Atke 4, Cisr-i
Ergeneye 15, Dimetokaya 79, Yanboluya 18, Zara-y Cedde 27, Zara-y Atke
28, slimyeye 44, Aydosa 63, Ruskasrna 14, Haskye 103, rpana 18,
2

BOA. Cevdet Askeriye, No: 5128, s. 1-3, .

Kzanlka 57, Sofyaya 20, Radomire 6, Pirizrene 2, ehirkye 6, Berkofaya 14,


Kstendile 22, Eridere Palangasna 3, Dobniceye 12, Cumaya 12, Samakova
11, htimana 4, zladiye 20, neboluya 4, Raovaya 30, Nie 11, Leskofaya 65,
rgpe 32, Kurunluya 20, Keylenaya 70, zmirinine 8, lvirniyeye 56, Vidine
16, Ruma 8, Filibeye 23, Kayntepeye 18, Karacadaa 33, Finua 23, Kevie 39,
Rapoza 33, Pazarcka 54, Ahielebiye 15, Okaya 29, Selviye 60, Zitoviye 31,
Niboluya 37, Plevneye 56, Boluya 12, Etraf- ehre 23, Sazaka 20, Gkesuya
22, Geredeye 36, araya 7, Mayene 12, Devreke 17, Ylanlcaya 10,
arambaya 24, Zafiranboluya 37, Kzlbele 12, Yrke 5, Aktaa 3,
Viranehire 25, Kurukavaka 2, Viranehire Tabi Eflaniye 16, Hadide 5,
Kastamonuya tabi Eflaniye 10, Ulusa 25, Ovaya 9, Zerzeneye 9, Keinosa 12,
Yeniceye 7, Perembeye 22, Kohisara 15, Merkze 15, Araa 20, Yrkn-
Araa 3, Boyalya 11, Srta 12, Bucuraya 9, Karacivarana 5, Kurunluya 6,
Melana

12,

erkee

14,

Boaza

2,

Budaka

16,

ehabeddine

10,

Kastamonuya21, Kozyakaya 15, Akkayaya 27, Sorguna 6, Gle 11, Dedaya 12,
ekleneye 4, Zaraya 13, Devrebniye 20, Kre-i Nhsa 44, Azdavaza 32,
Ankaraya 22, Haremeyn Airetine 73, eyh Bznl Airetine 8, Karahisar-
Behramah, Hseyin Abad ve Zile Kazalar dahilindeki Haremeyn Airetine 13,
Haymanateyn dahilindeki Haremeyn Airetine 2, Cihanbeyli Airetine 22, Tokadl
Airetine 2, Miranlu Airetine 1, Mikailli Airetine 3, Atmanlu Airetine 5, Zire
21, stanoza 3, urbaya 26, Kangrya 68, Geyikli Airetine 5, Rivan Airetine 1,
Hcebanlu Airetine 5, Seyfhanlu Airetine 4, abanzne 8, Korupazarna 6,
Karapazarna 13, Balluya 9, nalluya 4, Keskine 16, ubukabada 24, Naalluya
4, Hoa 24, Beypazarna 25, Ayaa 37, Murtazaabada 8, Yabanabada 35,

ci

Drtvirana 13, Pavlya 7, Kbrska 12, Naalluhana 10, Balya 29, Kalacka
24, Kalack Kazas dahilindeki Haremeyn Airetine 1, Keskin-i Dineke 31,
Konura 9, Tabanluya 18, Haymanateyne 17, Yrkan- Ankaraya 4, Purtek
Kazas dahilindeki Haremeyn Airetine 5, Gnyzne 4, oruma 79, orumdaki
Haremeyn Airetine 8, orum Kazasndaki Bedirhaneyn, Cihanbeyli, Ruslu ve
Kuyumcu Airetlerine 22, Yrkn- Caban Airetine 1, skilibe 71, skilip
Kazasndaki Cihanbeyli Airetine 7, skilip Kazasndaki Haremeyn Airetine 5,
Osmancka 29, Tosyaya 31, Saza 6, Donza 7, Kalahisar- Temrlye 19,
Krehriye 30, Cerid ve Kekli Airetlerine 5, Mucurla beraber Hacbektaa 9,
Selmanluya 15, Selmanlu Kazasndaki Adamalu Airetine 9, Sungurlu dier adyla
Budakzne 53, Sungurlu Kazasndaki Mamalu Airetine 2, Boazlyana 15,
Selmanluya 7, Emlaka 29, Gedikubuka 28, Sarolana 10, Yozgata 36,
Kzlkocaya 50, Kzlkoca Kazasndaki Mamalu Airetine 19, Kzlkoca, Sorgun
Ve Selmanlu Kazalarndaki Haremeyn Airetine 13, Sorguna 68, Akda,
Boazlyan, Emlak Ve Gedikubuk Kazalarndaki Haremeyn Airetine 16,
Karahisar- Behramaha 22, Akdaa 65, Mecidiyeye 42, Takprye 40, Gne 6,
Akkayaya 6, Gkeaaa 12, Akyrke 1, Boyabada 63, anlya 16, Duragana
13, Kargya 16, ve Hac Hamzaya 3 nefer isabet etmiti 83.
Grld gibi mparatorluk genelinde redif birlikleri oluturulmu, kla
debboy ve benzeri altyap tesisleri byk lde 10-15 yl iinde tamamlanmt.
1865 ylna gelindiinde balca Redif alay ve taburlaryla bunlarn merkezlerinin
tabloda grld gibi olduunu tespit edebilmekteyiz.

BOA, Cevdet Askeriye, No: 2428, vr. 1a-3a.

cii

Redif Alay ve Taburlarnn Merkezlerini Mtebeyyin Cedvelidir 84

Alaylarn Taburlar Birinci


n

Ordu

kinci

nc

Drdnc

Beinci

Altnc

Ordu

Ordu

Ordu

Ordu

Ordu

Birinci Alay

Numaralar

Taburlarn Merkezleri

1. Tabur

zmid

umnu

2. Tabur

Karahisar Silistre

Manastr

Harput

am

Badat

Ohri

Malatya

Nuh- rabia

- Na'allu
3. Tabur

Eskiehir

Hezargrad Vodina

Behisni

Havran

4. Tabur

Ktahya

Trnova

Ergani

Hams[Hum

lbasan

nc Alay

kinci Alay

s]
1. Tabur

Bursa

Edirne

Yanya

Sivas

Kuds-i erif

2. Tabur

Balkesir

Silivri

Ergiri

Zile

Gazze

3. Tabur

znikmid

slimye

Bert

Tokat

Nablus

4. Tabur

Geds

Hasky

Yeniehir Amasya

Cenin

1. Tabur

Konya

Sofya

skb

Erzurum

Beyrut

2. Tabur

Akehir

Ni

Prizrin

Erzincan

Akka

3. Tabur

Karaman

Filibe

Tiran

Arabkir

Trablusam

4. Tabur

Ermenek

Lofa

Pritine

Karahisar Merkab

84

Alay

Drdnc

- arki
1. Tabur

Kayseri

Bolu

Drama

Kars

Antakya

2. Tabur

Nevehir

Za'firn-

Siroz

Oltu

Lazkiye

Bolu

mer Naili, a.g.e.s102.

ciii

3. Tabur

Nide

Kohisar

Gmlcin Livane

dlib

e
4. Tabur

1. Tabur

Konya

Kastamon tib

Erelisi

Karahisar Ankara

Batum

Hama

zmir

Van

Haleb

Manisa

Bitlis

Kilis

Beinci Alay

- sahib
2. Tabur

Yalva

Kengiri

3. Tabur

Sandkl

Beypazar Tire

Siird

Ayntab

4. Tabur

Uak

Asi

Adliye

Elban[?]

Urfa

Aydn

Diyarbeki Adana

Boaz

Altnc Alay

1. Tabur

Isparta

orum

r
2. Tabur

Denizli

Krehri

Nazilli

Lice

Tarsus

3. Tabur

Istanos

Yozgat

Milas

Cizre

Mara

4. Tabur

Alaiye

Takpr

Mula

Mardin

Elbistan

Grld gibi her nizamiye ordusunun dairesin piyade alay adedince

redif

dairelerine ayrlm olarak her redif dairesinde 4 taburdan ibaret bir alay piyade ile
icabna gre iki blk svari ve topu bulunuyordu. 1863 ylnda svari ile topu
redif askeri lavedilmise de gerek grldnde oluturulmas mmknd.

1.8. 1869 ncesinde Askeri Birliklerin Kadrolar

civ

Askerlik alannda yaplan dzenlemeler sonucunda oluturulan yeni Osmanl


ordusunun genel yaps ve balca birlikleri hakknda verdiimiz bilgiler
dorultusunda genel bir derleme ve toparlama yapmak istediimizde karmza kan
tabloyu aktarmakta yarar grmekteyiz. 1865 ylna gelindiinde yaplan almalar
sonucunda dzenli askeri birliklerin says yle idi: 39 piyade alay, 34 talia taburu,
24 svari alay, 7 topu alay, 6 kale topusu alay, 2 istihkam alay, 5 blk
istihkm, 3 sanayi alay ve 13 zaptiye alay. Zaptiye neferi polis- jandarma nitelikli
olduu gz nne alnarak hari tutulduunda mparatorluk genelinde 3 sanayi alay
dahil 89 alay bulunduu anlalmaktadr. Bu alaylar, piyade, svari, topu, istihkm
ve sanayi alaylar olarak snflandrlmtr.
Her piyade alay her biri 8 blkten kurulu 3 taburdan oluuyordu. Dier bir
ifade ile bir piyade alaynn 24 bl bulunmaktayd. Kural olarak bir alayn subay
kadrosu yle belirlenmiti: 1 miralay, 1 kaymakam, 3 binba, 1 alay emini, 1 alay
imam, 1 hekim, 1 cerrahba, 1 eczacba, 1 alay ktibi, 3 sakol aas, 3 solkol
aas, 3 tabur ktibi, 3 tabur imam, 1 sancakdar, yzba rtbesinde 1 musik
muallimi, 1 muzika mlzm. Alayn kk rtbeli erkn ise, birer tfenki ve
kundak ustas, birer borazan ve tranpete avuu, drt borazan veya tranpete
onbas ile bir jurnal avuundan ibaretti. Piyade veyahut talia taburlarnn subay
kadrosunda 1 binba,1 sakol aas, 1 solkol aas, 1 tabur katibi, 1 tabur imam, 1
hekim, 1 cerrah ve 1 eczac bulunmaktayd. Ayrca

borazan avuu, borazan

onbas, tfeki, kundak, sekiz saka kk rtbelerdeki efratt. Piyade blnn


kadrosunda ise 1 yzba, 1 mlzm- evvel, 1 mlzim-i sani, 1 baavu, 4 avu,
1 blk emini, 8 onba yer almaktayd. Talia blklerinde birer avu fazla olup,
dier kadrolar piyade blyle ayn idi.

cv

Svari alaylarnn yaplanmasna gelince, her svari alay alt blkten


kuruluydu. Piyade alayndan farkl olarak 3 baytar kadrosuna sahipti. Jurnal ve alay
avuu, borazan avuu,iki borazan onbas, bir nalbant ba ile tfenkisi vard.
Svari blnde 6 avu 12 onba grev yapmaktayd. ( Piyadede 4 avu, 8
onba) Dier kadrolar piyade ile ayn idi.
Topu alaylar ise her biri altar toplu on bir blkle 4 adet blk toplu
blnden ki toplam 12 blk topudan ve bir adet cephaneciden ibaret idi. 1
mirliva, 1 miralay, 1 kaymakam, 5 binba, 1 alay emini, 1 alay ktibi, 2 sakol
aas, 1 hekim, 1 cerrah, 1 eczac, 5 tabur imam, 5 tabur katibi, 5 baytar, 1 musiki
muallimi yzba, 1 mzika mlzimi subay kadrosunda yer alyordu. 1 borazan
avuu, 2 borazan onbas, 1 jurnal avuu, 12 saka, 1 nalbant ba, 1 demirci ve
kundak ustalar da alt kadrolar oluturuyordu. Topu blnde, yzba,
mlzm- evvel , sani ve salis, baavu, 8 avu, blk emini, 8 onba kadrosu
vard.
stihkm alaylar ikier taburdan ve her 1 tabur ikier blkten ibaret olup, her
alayn birer bl kprc ve birer bl lamc idi. Miralay, kaymakam, 2
binba, alay emini, alay imam, hekim, cerrah, eczac, 2 sa kol aas, 2 sol kol
aas, 2 tabur katibi, 2 tabur imam, musik muallimi yzba, ve muzika mlzm
kadrosu bulunmaktayd. Borazan ve jurnal avular, 2 borazan onbas ve 4 nefer
saka alt kadrolar oluturmaktayd.
stihkam blnde ise yzba, yzba vekili, mlzm- evvel , sani ve
salis, baavu ile 4 avu 8 onba ve 1 blk emini bulunuyordu.

cvi

Yedek ordu konumunda olan redif askeri, her biri drt taburdan oluan 26
alaydan kurulmutu. Bir redif alaynda , miralay, 4 binba,alay emini, 4 sa kol
aas, 4 tabur katibi srekli olarak grev yapan subay kadrosunu oluturuyordu.
Sefer srasnda alaylara hekim, cerrah, tfenki ve kundak veriliyordu. Blk
subaylar da nizamiyedeki blkler gibi idi. Mlazm rtbesinin stndeki subaylar
muvazzaf olanlar arasndan seilirlerdi ve daimi surette nizamiye askeri subaylar
gibi maa ve tayinat alrlard. Baavular da kadrolu olup aylk alyorlard. Redif
subaylar mensup olduklar alay ve taburlar merkezinden izin almakszn
ayrlamazlard.

1.9. Ordu Merkez Tekilat

Tanzimat'la birlikte askeri tekilatta yaplan dzenlemelere paralel olarak,


ordunun en st kademesini oluturan Seraskerlik Makam nem kazand. yle ki,
Nizamiye Ordusunun btn ileriyle ilgilenen en st makam konumuna getirildi.
Mali ilerin yannda eitim-retim ileri de bu makamca dzenlenmeye baland.
Btn bu iler iin Seraskere yardmc olacak balca kurul olarak Dr- ur-y
Askeri nem kazand. Srekli grev yapan bu meclis, iki ksmdan ibaret olup, biri
askerlikle ilgili genel ilerle eitim retime, dieri ise "levazmt- askeriye
memur"du. Bu iki meclisin bakanln "reyis'l-resa" denilen ferik rtbesinde bir
subay yapmaktayd. Daimi yeleri ise ferik rtbesinde 7, 2 liva, 4 mirliva ve bir
mft ile mlkiyeden iki kiiden olumaktayd. Dr- ura-y Askerinin yaz ve kayt
ileriyle grevli bir ba katip ve iki muavini bulunuyordu. Ayrca kraat memurlar ve
ura Kaleminde 30 kiilik katip kadrosu vard.

cvii

Serasker Paa'nn eitli emir ve buyruklarn yaynlamak ve dier


haberlemelerini salamak zere Tahrirat veya Mektupu Kalemi denilen bir kalem
daha mevcuttu ve burada da krk kadar katip alyordu. Ayrca subay ve erlerin
knyeleri ve dier kaytlarn tutup koruyan "Yoklama ve Jurnal Kalemi", nizamiye
ve eitli hesaplar tutmakla grevli "Muhasebe Kalemi" ile "Ruzname ve Vezne
Kalemleri" kurulmutu.
Dr- urada alnan kararlarn kaytlar dzenli olarak tutuluyor, tutanaklarn
altna Reis bata olmak zere o toplantda hazr bulanan daimi ve geici yelerin
adlar yazlyordu. Karar, gerei iin Seraskerlik makamna, hkmete ve onay iin
Padiaha sunuluyordu. urann bir karar ve altndaki adlar gsteren bir belgeyi
karar rnei olarak ekte veriyoruz 85.
Bu kalemlerin dnda dorudan Seraskere bal mstear grevliydi. Ona
bal olarak alan ve Muhasebeci denilen bir de mstear muavini bulunmaktayd.
Grevleri eitli ilerin grlmesi, giderlerin denetimi olarak belirlenmiti 86.
Her bir ordunun kumanda ve idaresine "Mir" rtbesinde bir subay grevli
olup, onun maiyetinde "Reyis-i Erkn" unvanl bir "Ferik", iki "Frka Ferii",
"Piyade", iki" Svari" ve bir "Topu Livas" bulunmaktayd.
Ordu merkezlerinde " Ordu Meclisi" ad altnda oluturulan kurulun
bakanln "Reis-i Erkn" unvanl bir ferik yapyordu. Azalar ise, mft, Erkan-
Harbiyeden bir mirliva, iki miralay ile bir kaymakamd. Ayrca Ordu Muhasebecisi
unvanl kalemiyyeden bir kii de kurulun yeleri arasnda yer alyordu.

85
86

Babakanlk Arivi, Kanunname-i Askeri Defteri, No:4, III. ek.


mer Naili, a.g. s.107.

cviii

Ordu Meclisi'nin balca grevi, askeri ynetimle ilgili btn ynetmelik


hkmleriyle emirleri uygulatmak, ordulara askerler iin yaplan masraflarn ve
levazmatn

harcanmasn yapmakt. Maalarla dier harcamalar iin gerekli

belgeleri dzenlemek ve saklamak, alaylarn ve askeri hastanelerin muhasebelerini


denetlemek, alaylarn yoklama defterlerini kontrol ettikten sonra btn ilemlerle
birlikte Dr- ura-y Askeriye'ye arz etmekle ykml tutulmutu. Bunun iin her
bir ordu, bir meclis, bir yoklama ve jurnal ile bir tahrirat kalemine sahipti. Bunlarn
btnnn reisi ise Ordu Muhasebecisi olan kii idi.
Askerlerin aylk ve dier giderleri iin ayrlm olan parann harcanmas
genel olarak Dr- ura-y Askeriyede grevli msteara braklmt. Bu mebla, ya
dorudan doruya Maliye Hazinesinden ya da

bu hazinece eyaletlere verilen

havaleler vastasyla salanyordu. Dier askeri birliklerin giderleri de ayrlan genel


tahsisattan her yl Mart ay banda belirlenerek ayrlp her ordunun hissesi havale
yolu ile gnderilmekteydi. Aylk ve dier masraflar iin yaplan harcamalarn
kaytlar titizlikle tutuluyor, ilgili en alt rtbedeki grevli ile sorumlu subayn
imzalar ve ayl alan ile harcamay yapanlarn tutanak ve imzalar alnarak
kaytlarn bir rnei Hkmet Merkezine gnderiliyordu. lgili birimlerin tetkikinden
sonra askeri harcamalar ve yazmalara iin ayrlan deftere bu giderlerin zetleri
ayrca yazlyordu 87.
Hkmet merkezindeki nemli bir askeri kurulu da Tophane idi. Tophane-i
Amire ve ona bal binalar ve fabrikalarn idare ve kumandas " Tophane-i Amire
Miri" unvanl subayda idi. Ona bal olarak alan "Tophane-i Amire Meclisi"
bulunuyordu. Bu meclisin reisi ferik rtbeli bir subay olup, mft, mirliva, iki
87

Aynyat defterlerinden bir ksm askeri yazma ve harcamalara ayrlmt. Ayrca Maliyeden
Mdevver defterlerde denen aylklarla ilgili birok kayt bulunmaktadr. Bkz. M.M.D. No 858, IV.
Ek. Anadolu Ordusuna bal redif askerine denen aylk listesi.

cix

miralay, kaymakam ile muhasebeci meclisin yeleri idiler. Bu dzenleme, dnemin


ynetim anlayna uygun olup, dier askeri ve sivil kurumlardaki meclisli ynetim
anlaynn tophaneye de yanstlm olmasndan ibaret bir dzenleme olarak
karmza kmaktadr 88.
te yanda 1864 ylna kadar Ordu'nun erzak ve tayinatndan olan et ve
ekmek , olageldii zere stanbul ve balca Ordu Merkezlerinde iltizam usul ile
idare olunuyordu. Ancak bu tarihten sonra stanbul'da Dar- ura-y Askeri'den
gerei kadar tahl alnarak grevlendirilenlerce ekmek yaplp merkezdeki ordulara
verilmesi, et iin ise iltizam usulnn devam uygun grlmt. Ne var ki bu sorun
zlememi, skntlar ve ikayetler uzun sre devam etmitir. Dier erzak ise aylk
olarak erzak ambarlarndan kla ambarlarna nakil ve klada mevcut olan askerin
gnlk ihtiya kaytlarna gre sarf yoluna gidilmiti. mer Naili'nin belirttiine
gre 1864-1865 ylnda bir er iin 300 dirhem ekmek, 80 dirhem et, 27 dirhem
pirin, 3 dirhem sade ya, 7 dirhem nohut, 6,5 dirhem soan, 6,5 dirhem tuz, 1
dirhem mum, 1 dirhem sabun, 1 dirhem zeytinya ve 219,5 dirhem odun ve k
mevsiminde drt aylk sre iin

91 hatab kmr verilmekte idi. Pazartesi ve

Perembe geceleri ek olarak 80 dirhem pilavlk ile 13,5 dirhem orbalk olmak zere
toplam 93,5 dirhem pirin ile 16,5 dirhem de sade ya ilave verilmekteydi. Ramazan
aynda bunlara bir miktar daha ek yaplmaktayd. Szkonusu 80 dirhem etin 60
dirhemi aynen, 20 dirhemi ise bedelen ve Pazar ile aramba gnleri hi et ita
olunmayarak btn btn bedelat ita olunur idi. Et bedeli ile pirin iin ayrlan
paradan artan ile Tabur ve Alay Meclislerinin karar ile gerekli sebze ve dier
ihtiyalar karlanmaktayd.Yem olarak gnde 31 kyye 80 dirhem arpa ve 4 kyye

88

mer Naili, a.g.e.s.108

cx

saman verilmekteydi. Ancak, Mays ay ayr zaman olduundan bu ayda arpa ve


saman verilmezdi 89.

KNC BLM

I. MERUTYET NCESNDE OSMANLI ORDUSU

2.1. Orduda 1869 Dzenlemesi

Tanzimatn ilanndan bir sre sonra ele alnarak yeni batan dzenlenen
Ordunun ilk nemli baarlar Krm Savanda grlm, yaplanma ve ileyi
bakmndan an nde gelen Avrupa ordularndan pek geri olmad anlalmt.
Bununla beraber uygulamada karlalan zorluklar ve hzla deien Avrupada
askerlik alannda grlen ilerlemeler ister istemez Osmanl Ordusunda da
yeniliklerin yaplmasn gerekli klmaktayd. zellikle

memleket idaresinde

1864ten itibaren yaplan dzenlemelerin askerlik alanna da yansmas gerekli idi.


Dikkat edilirse aka grlecei gibi bu dnemde yaplan yenilikler bir birini
tamamlar niteliktedirler. Zira mlki ileri askerlikten tamamen arndrmak fiilen
mmkn deildi. Yzyllardan beri i ie gemi bulunan bu iki alann uyumlu bir
yaplanma ierisinde olmas gerekmekteydi.

89

mer Naili, a.g.e.s.109.

cxi

te yanda Avrupada Prusya Ordusunun Danimarka ve Avusturya


Ordularn yenmesi (1866), dier Avrupa lkelerinin ordularn Prusya rneinde
yenilemelerine neden olmutu. Osmanl yneticileri de olup bitenleri yakndan
izliyor, gerekli dersleri almaya abalyordu. Kendi i dinamikleriyle dtaki
gelimeler yeni bir askeri slahat gerektiriyordu. Hseyin Avni Paann Seraskerlie
getirilmesinin ardndan hazrlklar bir sreden beri yaplmakta olan dzenlemeler
ksa srede tamamland. Gerekli ilemler tamamlandktan sonra hazrlanan ve
Kuvve-i Umumiye-i Askeriyyeye Dair Nizamnamead altnda 10 Cemaziyelevvel
1286 (18.08.1869) tarihinde yaynlanarak yrrle giren ynetmelikle Osmanl
Ordusu yeni bir yapya kavuturuldu.Yirmi bentten oluan bu ynetmelik,
Austos sonu 1843te alnan kararlarn gzden geirilip, deitirilip yeniden
maddeler halinde ele alnmasdr denilebilir. Bu adan bakldnda yaplan
yenilikleri, genelde mevcut tekilatn geniletilmesi olarak deerlendirmek
mmkndr 90. Daha fazla deerlendirme yapmadan nce yaplan dzenlemeleri
ayrntlaryla aktarmak gerekmektedir. Bunun iin de ynetmelik hkmlerini ele
alacaz.
Ynetmelikle Osmanl Kara Ordular , nizamiye, redif ve mstahfz olmak
zere ksma ayrlmaktadr. lk iki snf nizamiye olarak belirlenmekte, birinci
ksmnn askerlik sresinin drt, ikincisinin ise iki yl ihtiyat snf olarak hizmet
yapmas kararlatrlmaktayd. Ancak, svari ve topularn ihtiyatlk sresi bir yl
olacakt. Zira bunlarn nizamiye sreleri be yl olarak kabul edilmekteydi. Bylece
90

Nizamnamenin metni,1.06.1870 tarihinde Mekteb-i Fnun-i Harbiye-i ahane matbaasnda baslan


Dstur-i Askerinin 7-14 sayfalarnda yer almaktadr. Osmanl ordusunun bu dnemi hakknda
yaplan almalarda ynetmelikten ksaca sz edilmekte, ayrntlara girilmedii iin yer yer yanl
bilgiler aktarlmaktadr. rnein Trk Silahl Kuvvetler Tarihi Cilt III/5 te bu dzenlemenin
Kanunname ile yapld aklanmakta , ynetmeliin belirledii asker says bir yana braklarak
baka bir eserden yanl bilgi aktarlmaktadr.Ynetmeliin ilan tarihi 18 Austos 1869 iken Haziran
1869da kt ileri srlmektedir.Bkz. s.206-207.

cxii

nizamiye askerinin mevcudu yz elli bin, ihtiyatn ise altm ile altm be bin
arasnda olacakt. Toplam yz on bin dolaynda bu grupta asker bulundurulacakt.
Redif askerlik sresi alt yla karlmakta, mukaddem ve talia olarak ikiye
ayrlmakta, mevcudunun her birisi sekiz yz neferli iki yz krk tabur olmas uygun
grlmekteydi.Buna gre redif askerinin toplam yz doksan iki bini bulacakt.
Nizamiye hizmetini tamamlayanlarla, bedel verenler, yalnzlklarndan dolay erken
terhis edilenler, askerlik yan geenler bu snf oluturacaklard. Sz edilen
saydakiler istendiinde asker olabilecek ekilde hazrlkl bulundurulacaklard.
Redif hizmetini tamamlayanlar, mstahfz ad altnda sekiz yl mddetle
gerektiinde kendilerinden yararlanlmak zere askerlikle mkellef olacaklar,
saylar yz bin veya daha fazla olacakt 91.
htiyatlk dnemini nizamiyede geirmek isteyenlerle bedelen mstahdem
bulunanlara bu olanak tannacaktr.
Ynetmeliin

6.,7.

maddeleri,

nizamiye

hizmetini

tamamlayanlara

uygulanacak kurallar saptamaktadr. Sekizinci bentte, ihtiyat snfndaki redif


askerinin memleketlerinde ileriyle ilgilenecekleri ancak Tabur Dairesi snrlar
dna kmalar gerektiinde izin alacaklar, verilen srede geri dnmezlerse
haklarnda ilem yaplaca belirlenmektedir.
htiyat askerinin silah, elbise, cephane ve dier eyas her taburun
debboylarnda iki tabura yetecek ekilde bulundurulacak, nbetlee eitimde
bulunanlarca bakmdan geirilecekti.
Nizamiye askerinin saysn artrmay gerektirecek bir durum ortaya
ktnda o yl ihtiyata ayrlmalar gerekenlerden ihtiyac karlayacak kadar terhis

91

Kuvve-i Umumiye-i Askeriyeye Dair Nizamname, 1-4. bendler.

cxiii

edilmeyecekti. Gerektiinde nceki dnemlerde memleketlerine gnderilenler de


arlabilecekti. Bunlarn celbinde redif askerine uygulanan kurallar geerli olacak,
tabura arlanlarn says drt bl bulduunda istenilen yere sevk edileceklerdi.
htiyatlk dnemini tamamlayanlar memleketinin redif binbasna gelip
tezkiresini sunacak, ihtiyat defterinden adn sildirip redif defterine yazdracaklard.
Bunlara Tabur Meclisi huzurunda yeni bir redif tezkiresi verilecek memleketlerine
gittiklerinde bu belgeyi redif yzbasna gsterip blk defterine kaytlarn
yaptracaklard. Daha sonra redif taburu defterine kaytlar geirilecek, redif binbas
bu defterin bir suretini Bb- Seraskeriye gnderecekti.
Silah altnda gerekenden fazla tutulanlarn bu sreleri rediflik hizmetlerinden
drlecekti. Redif iken malul olanlar eitime arlmayacaklar, dierleri her yl bir
ay sreyle talim yapmakla ykml olacaklard. Rediflik hizmetini tamamlayanlarla
tezkere brakarak on iki yl nizamiye hizmeti yapanlar redif olmaktan muaf
tutulacaklard. Dorudan mstahfz snfna kaytlar yaplacakt 92.
Grld gibi birok eserde ok nemli ve kkl olarak nitelendirilmekte
olan bu dzenlemenin zn askerlik sresinin uzatlmas oluturmaktadr. 1843
dzenlemesine gre be yl muvazzaflk ve yedi yl rediflik olmak zere toplam on
iki yl olan askerlik sresi, bu dzenleme ile yirmi yla karlmtr. Yirmi- krk
yalar arasnda olan btn erkek Mslmanlar askerlik devini yapmakla ykml
tutulmulardr. Bu srenin alts nizamiyede, alts redifte ve geri kalan sekiz yl ise
mstahfz ad altnda

bu ynetmelikle ilk defa oluturulan askerlik snfnda

geirilecekti. te yandan alt yla karlan nizamiye sresinin ilk drt yl silah
altnda, iki yl ise yine bu dzenleme ile getirilen bir yenilik olan ihtiyat snfnda

92

Ynetmeliin tam metni eviri yaz olarak IV.nolu ekte verilmitir.

cxiv

geirilecekti. Ancak, ihtiyat snfna geenler, silah altnda bulunmalarna devlete


bir zorunluluk bulunmad zamanlarda memleketlerine gnderilecekler, fakat
bunlar, ihtiyatlk sresince bal olduklar redif taburlar blgelerinden dar
kamayacaklard. htiyatlk sresini bitirdikten sonra birinci snf redif olacaklard.
yl bu snfta kaldktan sonra tali (ikinci) ksmna geirilecekler burada da hizmet
sresi yl olacakt.
Yaplan dzenleme ile redif blgelerinde bir deiiklik olmam,yalnz tabur
says 120den 240a karlmtr.Her redif alay blgesinde bir yerine iki alay
oluturulmas kararlatrlm ve her tabur merkezinde iki redif taburuna yetecek
kadar elbise, silah ve gereleri hazrlanarak depolara konulmutur. Bu srada Rusya
ile olan gerginlik ve sava belirtileri sz konusu nlemlerin alnmasnda etkili
olmutur 93.

2. 2. Asker Almada Yeni Dzenleme


( 1870 Tarihli Kura Kanunu)

Osmanl Ordusunda 1869 ylnda alnan kararlar dorultusunda yaplan


dzenlemelerin nemli bir aamas, asker almann da yeniden kurallara
balanmasdr. 1846 ylndan beri uygulanan ve eksiklikleri grlerek eklerle bu
tarihe kadar yrrlkte kalan yasann orduda yaplan yeniliklere paralel olarak
deitirilmesi gerekmekteydi. Nitekim ok gemeden hazrlklar tamamlanm bir
ynetmelikle deil, ilkinde olduu gibi yasa ile asker alm yeni kurallara
balanmtr.
93

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi,III Cilt 5 nci Ksm,s.208.

cxv

Padiahn onay ile 5 Zilhicce 1286 ( 08.03.1870) tarihinde Tensikat-


Cedide-i Askeriyeye Tevfikan Tanzim Olunan Kura Kanun-name-i Hmayunudur
bal altnda yaynlanan yeni Kura Kanunu, yedi blm (Fasl) ve sonutan
(Hatime) olumakta olup , yetmi yedi maddelik bir dzenlemeyi kapsamaktadr 94.
1886 ylna kadar uygulamada kalan bu yasay, 1846 tarihli Askeralma Kanunu ile
karlatrdmzda ilkinin giri, be fasl ve altm bend ile hatimeden
olutuunu ikincisinin ise girisiz yedi fasl, 77 bend ve bir hatimeyi kapsadn
grmekteyiz.
Maddelerin blmlere ayrl ve yazl biimi arasnda nemli bir fark
grlmemekle birlikte ikincisinin daha kapsaml olduu, blm ve madde saysnn
fazlal ilk bakta grlmektedir. lk kanunun giriinde askerlik alannda yaplan
dzenlemelerin gereklilii zerinde durulmakta, ikincisinde ise yenilikler uzun
denebilecek bir sreden beri uygulanmakta olduundan buna ihtiya duyulmam,
Kanunun yedi fasl ve bir hatimeden ibaret olduu vurgulanarak, Fasl bal
altnda birbirini sra numarasyla izleyen bendlere geilmitir. Birinci fasl, on alt
bendden ibaret olup kura ileminin genel kurallarn ihtiva etmektedir. kinci fasl,
askerlik hizmetinden muaf tutulacaklarla ilgili olup, 17-35 bendleri kapsamaktadr.
nc fasl, kuradan firar edenlerle askerlikten kurtulmak isteyenlere uygulanacak
ilem ve cezalar havidir. 36-39. bendler bu hususla ilgilidir.
Drdnc fasl,40-43. bendleri kapsamakta olup,kura ileminin nasl
yaplacan belirlemektedir.

94

Kanunun metni Dstur-i Askerinin 16-53. sayfalarnda yer almakta olup, ayrca bir zeti F. Ayn
tarafndan verilmektedir. Bkz. Tanzimattan Sonra Askeralma Kanunlar, s. 25-28. Ancak burada
deerlendirilmesi yaplmamtr. Konumuzla dorudan ilgili olan yasann tam metnini V. ekte vermi
bulunuyoruz.

cxvi

Beinci fasl, kura sonrasnda yaplacaklarla ilgilidir. 44-66. bendler bu


blm oluturmaktadr.
Altnc fasl, gnll askerlik ilemlerini kurala balamakta olup 67-69.
bendlerden ibarettir. Yedinci fasl, kanunun son blm olup 70-77. bendlerle bedel
vereceklerin uyacaklar kurallar belirlemektedir. Hatimede ise yasann 1286 yl
Mart ay (13.05.1870) balangcndan itibaren uygulanaca, eski hkmlerin
geersiz olaca, gerek grldnde maddelerde deiiklikler ve ilavelerin
yaplabilecei ifade edilmektedir.
Birinci blmde ayrntl olarak sunduumuz 1846 tarihli Kura Kanununda
askerlik ya 20- 25 yalar arasndaki 5 yl olarak saptanmt. Bu ilke yeni
dzenleme ile deitirilmemi aynen kalmtr (Beinci bend). Askerlik hizmeti,
btn Osmanl Mslman halk iin ahsen yerine getirilecek art olup, asker alm
kura ve gnll olmak zere iki ana kurala dayandrlmaktadr. Gnll askerliin
nasl olaca kanunla kurala balanm bulunmaktadr. 1846 dzenlemesinde bu
ayrnt yer almad halde lkenin hemen hemen her tarafnda Mslmanlarn
gnll asker olmak istemeleri byle bir dzenlemeyi gerekli klmtr. Dier bir
deiiklikle be olan ordu says altya karlmtr(Drdnc bend).
Kura ekim zamannda bir deiiklik yaplmam, olageldii gibi Ruz-
Hzrda bu iin yaplmas uygun grlrken, hazrlklarn ay ncesinden
balatlmas kararlatrlmtr. Kura Meclislerinin kimlerden nasl oluturulaca ve
her meclisin kura ektirecei blge Redif Taburu Dairesi olarak benimsenmitir. Bu
blgenin taburlarnda grevli birer binba, kol aas ve tabur katibi ile yzba ve
mlazmlardan gerei kadarndan oluturulacak Kura Meclisinin ana nvesi olmak
zere

hangi ordu blgesinde ise o ordu

komutannn emri ve onay ile

cxvii

belirleneceklerdi. Sz edilen kiilerden oluan kurul, kura ekmek zere hangi


kazaya giderlerse o kazann mlkiye memuru (Yneticisi), hakimi, ulemas ve ileri
gelenlerinden belirlenecek kimselerle birlikte kazada Kura Meclisini oluturup,kura
ekimi yaptracaklard. O esnada kazada ynetici olan kimse (Kaymakam) meclisin
bakanln yapacak, kurada grevli binba ise nezaret edecekti(yedinci bend).
Bir nceki yasada Kaza Zabitinin meclise bakanlk yapmas n grlmt.
Ayrca kazalarn konumlar gz nnde tutularak kura dairesi oluturmaktan
vazgeiliyor, her bir redif dairesi kura dairesi itibar ediliyordu. Alay imamlarnn
mecliste yer almasna ise gerek grlmyordu. Redif taburlar binbalar ve
miralaylar kura ileriyle dorudan ilgilenecekler, miralaylar gerekli denetimleri
yaparak hakszla olanak vermeyeceklerdi.
Kura ekimine ay kala her ordu meclisi, ordu nfus defterlerine bavurarak
askerlik yana gelmi olanlar durumlaryla birlikte (sakat, salam,yalnz gibi) kaza,
ky, hane no, isim ve knyelerini drder parmak kadar seyrek aralklarla nfus
defterinden karp yeni bir deftere geirecekler, sonra o ordunun ne kadar asker
eksii olduu ve o yl ne kadarnn ihtiyata ayrlaca, yerlerine alnacaklarn ka kii
olaca hesaplanacak ve her bir daireden ne kadar yeni nefer alnaca saptanacakt.
Olabilecek firar ve sakatlar da gz ard edilmeyerek duruma gre yzde be veya on
fazla eklenecekti. Bylece ncelikle bir Taksim Defteri hazrlanacak sonra kura
dairelerine gnderilecek subaylarn rtbeleri ve isimlerini kapsayan

bir defter

hazrlanacakt.Daha sonra hangi kazalardan ne kadar yeni nefer alnp nerelere


gnderileceklerini (Hangi alayn hangi taburuna) belirleyen bir Tahsis Defteri
tutulacakt. sim Defterleri kura memurlarna verilecek,dierlerinin birer sureti

cxviii

alndktan sonra Seraskerlik makamna sunulacakt. Grlecei gibi bu ayrntlar


1846 tarihli kura kanununda yer almamaktayd.
Yeni kanunun 12. bendi medrese rencilerinin askerlikten muaf olup
olmayacaklarn belirlemek amacyla yaplacak snavlarda grev alacak alay
imamlarnn says yetersiz olursa eksikliklerin tamamlanmas iin Dr- uraya
bavurulacan, snav ileminin nasl yaplacann ise 49. bendte belirlendiini
hkme balamakta olup, bir nceki kanunda bu madde yer almamaktadr.
Ordu merkezlerince Seraskerlik Makamna gnderilen kura defterleri, Dr-
uraya iletilecek,gerekli incelemeler burada yapldktan sonra tekrar Seraskerlik
Makamna iade edilecek defterler Bb- Aliye sunulacak, bu makamca her kazann
verecei asker saysn ve kuray gerekletirecek subaylarn isimlerini kapsayacak
Devir Defterlerini padiahn onay emriyle birlikte gerei iin

Seraskerlik

Makamna iade edilecekti. Meclisi oluturacak kadar yeterli subay ve eleman


bulamayan yrelere mmeyyizler dorudan Dersaadetten gnderileceklerdi. Bu
madde ile denetim geniletilmi, Seraskerlik - Dr- ura- Sadrazamlk makam ve
Padiahn onay ile asker almnda ve kura ekiminde hakszlk ve yanllk
yaplmas nlenmek istenmitir.
14.-16. bendler kura ileminin nasl yaplacan saptamakta olup bir nceki
dzenlemenin 8., 9.,10 ve 11. maddelerinin yeniden dzenlenmesi eklindedir. Bu
yeni dzenlemeye gre Padiahn emri ve kura ile ilgili onaylanm defterler kura
memurlarna iletilecek, redif subaylarndan grevlendirilenlerle birlikte bu memurlar
kura ekecekleri kazaya gidip mlkiye memuru marifetiyle o kazada bulunan btn
kasaba ve karyelerde gerek ehl ve mutahil ve gerek mcerred gerek sakat ve gerek
salam gerek birl ve gerek ziyadel gerek kazada mevcud ve gerek ticaret veya aher

cxix

bir maslahatla sair bir mahalle gitmi , yirmi be yana kadar kimler var ise
cmlesinin isimlerini kazann nfus defterinden karb mahsusenbir esnan defteri
tanzim ile bu deftere muharreren esnan-i askeriye erbab kangi gn kura ekilecek
ise ol gn kura ekilecek mahalle getirlmek ve mevcud olamyanlarn yerlerine
kura meclisinden vekalet iin pederleri veyahut akraba ve mteallikat- sairesinden
biri gelmek zere defter-i mebhusdan ayr ayr pusulalar terkim olunarak karye
muhtarlarna isal klnacakt ( on beinci madde)..
Kura meclisini oluturacak olan grevli memur, hakim, naib ulema ve ileri
gelenlerin huzurunda padiahn emri okunacak,ama herkese anlatlacak, uygun bir
dua okunduktan sonra kazann nfus defterinden karlarak hazrlanm olan Esnan
Defteri ile ordu tarafndan gnderilmi olan isim defteri karlatrlacak ve bu
defterde isimleri yazl olanlarn adlar aka okunarak yoklama yaplacakt. Mevcut
olanlar belirlenecek,ikinci blmde belirtilecei gibi askerlie elverili olmayanlar
meclise bir tarafa ayrlacaklar,neden istisna tutulduklar
defterine

hem kazann nfus

hem de kura memurunun elinde bulunan defterde isimleri zerinde

aklama yaplacakt. Ticarette olduklar veya baka geerli nedenlerle kuraya


katlmayanlarla ilgili aklamalar da isimlerinin bulundu yere yaplacakt. Ayrca
kaza defterinde eksik karsa nedeni belirtilecek, lm m,baka yere g m etmi
her ne olmusa belirtilecekti. Eer kaza defterinde fazla isim karsa nedeni
aklanacakt. Kuraya katlacaklarn isimleri zerine kalnca K harfi konulacak,
vekil gstermeksizin, geerli nedeni olmadan, kynde kalp kuraya katlmayanlar
ise dorudan asker yazlacaklard. lemler tamamlandktan sonra defterin zerine
falan senesi falan redif alaynn falan taburu dairesinde vaki falan kazada icra

cxx

olunan kura defteridir diye yazlacakt.

Bu ilemler her iki defterde karlkl

aynisiyle gerekletirilecekti ( 16.bend).


Yasann ikinci blm; (Fasl- Sani)askerlik hizmetinden muaf olanlarla ilgili
dzenlemeleri kapsamakta olup, 17.- 35. bendlerden olumaktadr. Olduka
ayrntlara yer verilen bu maddelerle kimlerin hangi koullar altnda askerlikten muaf
tutulacaklarna aklk getirilmektedir. lmiye snf diye nitelendirdiimiz mderris,
kad, naiplerle medreselerde renim grenler, hoca efendiler askerlik yanda
olsalar bile mstesna tutulacaklar, ancak mlkiye memurlar ile bunlarn katipleri ya
bizzat veya bedelen askerlik hizmetini yerine getirmekle mkellef tutulacaklard.
Ayrca, Padiahn hizmetinde bulunanlarla Muzika-i Hmayunda grev yapanlar da
askerlikten muaf idiler. Ancak, bunlar yaptklar hizmet sona erdiinde muafiyetleri
bitecekti. Cami ve mescitlerde bizzat grev yapanlarla tekkelerde bilfiil hizmet
verenler kuradan mstesna tutuluyorlard(17.-20. bendler).
Medreselerde geceli gndzl kalp eitim grenler kuraya dahil edilecekler
ancak, 20-21 yalarnda olanlar sarf- nahvden ve sanat- hattan ve 22-23 yanda
bulunanlar nahv ve mantktan ve Fenariden ve imladan, 24-25 yanda olanlar
mantktan, tasavvurat ve tasdikattan ve ifade-i meram idecek kadar Arabi veya Trki
inadan imtihan olunarakbaarl olurlarsa o yl mstesna tutulacaklard. Gyaben
kuras ekilenlerin

bu tarihten itibaren dokuz ay iinde belirlenecek yerlerde

snavlar yaplacakt. simlerine kura isabet edenler sonradan medreseye girerlerse


renci saylmayacaklard. Medrese rencileri belirlenen srede snav iin ba
vurduktan sonra haklarnda aratrma yaplmas yznden zaman geerse bu sre
snava engel olamayacakt(21.-22. bend). Mekteb-i Fnun-i Tbbiyeyi bitirenlerle bu
okulda renci olup kuras kanlar da askerlik hizmetinden muaf tutulacaklard.

cxxi

Askerlik yapamayacak derecede bedenen sakat olanlar ( Sa gz kr, olak,


topal, dilsiz, kambur olanlar gibi) askerlik yana geldiklerinde bir defa kuraya
arlacaklar, grnr sakatlklar yeterli grlrlerse muaf tutulacaklard.Ancak,
haricen sakatlklar olmayp, hasta zayf ve benzeri ikayetleri olanlardan isimlerine
kura isabet edenler dier kura isabet edenlerle birlikle bal bulunduklar askeri
birliklere sevk edilecekler orada doktorlar tarafndan muayene edilip askerlie
elverili olmadklar saptananlar memleketlerine geri gnderileceklerdi. Yetmi
yan geenlerle ya 70ten kk olup ie gce yaramayacak derecede zayf ve
yal grnenlerin, askerlik yapmakta olan bir olu olup,hanesinde on be yan
gemi olu, damad, torun ve yeen gibi ilerine bakacak kimsesi olmayanlarn
askerlik yandaki olu askere alnmayp ertesi yla braklacakt. Ayn ekilde bir
adamn veya dul kadnn askerlik yapmakta olan bir oullar dnda dier bir
ocuklar askerlik yanda olup, ilerine bakacak kimseleri yoksa bu ikinci oul o yl
alnmayp ertesi yla braklacakt. Bamsz bir hane sahibi olup askerlik yana
gelmi delikanlnn yannda veyahut kynde ilerine bakacak kimsesi yoksa o yl
kuraya girmeyecekti. Ayn ekilde hasta veya yal anne babas olup kendisinden
baka bunlara bakabilecek kimsesi olmayan askerlik andaki gencin de askerlii
ertelenebilecekti.
Askerlik anda iki olu olup ikisine de ayn anda kura ktnda babas
hangisinin asker olmasn istiyorsa o alnacak, dieri gelecek yla braklacakt. ki
ouldan birisine kura isabet ettiinde ise baba dierinin asker olmasn arzuladnda
o oul kabul ederse kuras kann yerine asker olabilecekti. Durum, nfus ve esnan
defterlerinde belirtilecekti. Bir adamn yannda veyahut oturduu yerde dier
hanelerde ikiden fazla olu olup hepsi askerlik yanda iseler birine kura isabet

cxxii

ederse o, ikisine isabet ederse yalnz ikisi alnacak, dierleri ertesi yla
braklacakt.Ancak bu ikisinden baka dierleri ilerini yapacak durumda deillerse
biri

alnp

dieri

braklacakt.Hangisinin

braklacan

pederinin

arzusu

belirleyecekti (32.bend).
Ayn evde kalan iki hanede askerlik anda iki kii oturduunda bunlarn
ikisi de kuraya dahil edilecek, ancak ileriyle uraacak yaknlar yoksa adna ilkin
kura kan alnp dieri ertesi yla braklacakt.
Askerlik anda olanlara babalarndan kalacak imamet ve hitabet tevcih
edilebilecekti, ancak bakalarndan bu hizmetleri devir alamazlard. Redif snfna
geenlere bu hizmetler verilebilirdi. yleleri, hizmeti bizzat yapyorlarsa bal
bulunduklar redif birlikleri silah altna alndklarnda bunlar muaf tutulacaklard.
Ayn ekilde medrese rencileriyle tekke sahipleri de redif iken silah altna
alnmayacaklard.
Kura arsna uymayanlarn yalar askerlik an gese bile askerlikten
muaf olamayacaklard.Askerlik an gemi olanlardan cihet tevcihi isteinde
bulunanlar tarada iseler redif tezkireleri memleket meclisleri ve redif subaylar
tarafndan grldkten sonra mahalli nfus ceridelerinden kaytlar karlacakt.
stanbulda bulunanlarn bu tr ilemleri ise Dr- urann incelemesi ve onay
alndktan sonra yaplacakt (35.bend).
Yasann nc blm, kuradan firar edenlerle hile ile askerlik yapmaktan
kurtulmak isteyenlere uygulanacak kurallar olup 36.-39. maddeleri kapsamaktadr.
Kura meclisine arldklar halde saklanarak, baka yere kaarak gelmeyen olursa
zrleri geerli bile olsa

..itibar ve iltifat olunmayarak kurasz zorla askere

alnacaklar, saylar kadar o kazadan alnacak asker aday tenzil edilecekti.ayet

cxxiii

firariler kazadan alnacak asker kadar ise tm yakalanp silah altna alnrsa o yl o
kazada kura ekmeye gerek kalmayacakt. stenilenden fazla firari varsa tm
alnacak, artan say gelecek yln kurasndan dlecekti.
Askerlikten kurtulmak iin isimleri nfus defterine yazlmam ya da ismi
defterde yazl olduu halde kendilerine mefkud denilmi olanlar yakalandklarnda
dierleri gibi kuraya arlacaklar zrleri olsa bile itibar olunmayp isimlerine kura
ktnda

asker olarak kaytlar yaplacakt. Bunlar iin kura mevsimi

beklenmeyecek, alt yllk askerlik gz nnde tutularak biri bo alts asker oldum
yazl yedi kura zarfna yedi kat konularak her birine ayr ayr kura ektirilecekti.
Bo kad ekenin ya askerlik an gemise redif snfna ayrlacakt.Bu
durumda olanlarn isimleri defterlere geirilecek, haklarnda yaplan ilemler adlar
yanna kaydedilecekti.
Askerlikten kurtulmak iin parmaklarn,dilerini veya dier organlarna zarar
verenler kurasz askere alnacaklar maluliyet ve sakatlklarna baklmakszn
durumlarna uygun hizmetlerde altrlacaklard. Bunlarn says, kazalarndan
alnacak asker saysndan dlmeyecekti. Yalar kkken bu tr eylemlerde
bulunanlar askerlik ana geldiklerinde ayn ileme tabi tutulacaklard.
Askerlik yanda olup ismine kura isabet etmeden nce veya kura ktktan
sonra firar edenleri evlerinde veya baka yerde saklayanlarla karanlara ay
gememek zere hapis cezas verilecek veyahut bir Osmanl Liras nakdi ceza
alnarak ihbar edeni varsa ona verilecekti.Bunu yapanlar devlet memuru veya
grevlisi iseler grevlerine son verilip bu ceza da dettirilecekti ( 39.bend).
Drdnc blm, 40.-43. maddeleri ihtiva etmekte olup, kurann nasl
ekileceini ayrntl olarak ortaya koymaktadr. Bir kanun maddesinden ok

cxxiv

ayrntlar veren bir bilgi notu, ynetmelik hkm eklinde dzenlenen 40. maddede
nceki bendlerde akland gibi muaf ve istisnalar ayrldktan sonra kalanlarn
isimleri zerine K harfi yazlacak, adaylarn

faraza yz elli kii iseler Kura

Meclisince drt ke kk 150 kat kesilecek, her birinin adlar ve knyeleri sim
Defterinde yazld gibi bu katlara yazlacak, katlar meydanda bir yere
konulacakt. Daha sonra ayn rnekte 150 kat daha kesilecek, sz gelii kazadan 60
nefer alnacaksa bu katlarn altm zerine asker oldum kayd yazlacak ve geri
kalan 90 bo katla birlikte dierleriyle karmayacak ekilde ortaya konulacakt.
nce firari varsa bunlar belirlenip saylar kadar

asker oldum katlarndan

eksiltilecekti. Diyelim ki be firari varsa 60 yerine 55 asker oldum yazl kat


kalacakt. Hasta olup ya da baka yerde bulunanlarn vekilleri yerlerine kura
ekeceklerdi. Bu ilemler tamamlandktan sonra isim yazl 150 kat herkesin gz
nnde birer birer bklerek her biri bu i iin hazrlanm kk zarflardan birine
konularak kapaklar kapanacak ve bir torbaya doldurulacakt. Asker oldum yazl 55
kat da ayn ekilde zarflara konulup baka bir torbaya konulacakt.simlerin iinde
bulunduu torba Mft Efendiye, o kazada mft yoksa kaza ulemasndan Mecliste
mft makamnda bulunacak efendiye verilecek, kura torbas ise meclis yelerinden
birinde olacakt. Bunlar torbalar vcutlarndan ak tutacaklard. Uygun bir dua
okunacak ardndan torbalar tutanlar, ilerindeki katlar kartracaklar, ilkin mft
efendi isim torbasndan rastgele bir zarf karacak, iinden kan ismi aka gsterip
okuyacak, kim ise ortaya kp kollar dirseklerine kadar sval avucu ve parmaklar
ak bir ekilde kura torbasna elini sokarak bir zarf alacak, iindeki kad kararak
eer zerinde asker oldum yazl ise bir kenara ekilerek kura defterinde ismi
zerine kura isabet etmitir ve numara birinci kayd konulacakt.ektii kat

cxxv

bo ise ismi zerine hali yazlp meclisten dar karlacakt.Bylece kura ilemi
srdrlecek, talebe olanlarn isimleri zerine kayt konulacakt. Yzeli kiinin
btn ayn ilemden geirilecekti (40.madde).
31., 32., 33. maddelerde belirtildii zere iki olu olup ikisine de kura isabet
eder veya veya daha ok olu olup ikisinden fazlasna kura kmsa bunlar bir
sonraki kuraya braklacaklarndan yerlerini doldurmak zere yeniden kura
ektirilmeyecek, o kazadan o kadar az asker almakla yetinilecekti. Bundan ama,
eksiklikleri tamamlamak bahanesiyle yeniden kura ektirip ie fesat kartrlmasn
nlemek olarak aklanmt. Zira ..Mecliste bir kere kura ekilip tamam olduktan
sonra hibir sebebe mebni iade ve tekrar idilemezdi. Kura ve isim torbalarna mft
ve kura ekecek kimsenin dnda bir bakas hibir gereke ile elini sokamazd
(42.madde).
Kendilerine o yl kura isabet etmeyenlerle medrese rencisi olup da ismine
kura isabet ettii halde snavda baarl olup askerlii ertelenenler askerlik yan
doldurana kadar her yl kuraya katlacaklard. Alt yl boyunca katldklar kurada
isimlerine kura isabet etmeyenler redif snfna ayrlacaklard. Ancak, 24.maddede
belirtildii gibi sakatlktan dolay muaf tutulanlar ile 17.ve.19.maddelerde gsterilen
mstesnalar redife nakil edilmeyeceklerdi (43.madde).
Yasann beinci blm, kuradan sonra yaplacak ilemlerle ilgili hkmleri ihtiva
etmektedir. 44-66. bendlerden oluan bu blmdeki maddeler de olduka uzun
tutulmu, en kk ayrnt bile gz ard edilmemitir. Kura ekme tamamlandktan
sonra, kuras kanlar meclis nnde dizilerek kuralar kanc numaraya tesadf
etmi ise isim ve knyeleriyle esnan ve ekalini ve nereli ve hangi sanatta
olduklarn mutazammn yedlerine matbu birer kta numero pusulas verilecekti.

cxxvi

Daha sonra kura kanununun 43. maddesi okunarak kendilerine aklanacak,


memleketlerine giderek ana ve babalarn, akrabalarn grmek ve ilerini yoluna
koymak amacyla yirmier gn izinli saylacaklard. zinli olduklar srede rz ve
edepleriyle

gezip

kimseye

zarar

vermeyeceklerdi.

20.

gnn

sonunda

kendiliklerinden toplanma yerlerine gelenlere taburlarnda hrmet gsterilecek,


istedikleri yeri gezmelerine izin verilecekti. 20. gnde belirlenen yere gelmeyenler
yakalanarak

haklarnda

firari

muamelesi

yaplacak,

taburlarnda

itibarlar

kalmayacakt. Kaza merkezlerinde izin sresi bitiminde toplananlara

askerlik

sresince din ve devlete hizmet edeceklerine, firar etmeyeceklerine

dair kura

meclisinde bulunan ulema marifetiyle yemin ettirilecekti.


simlerine kura kp yerine bedel vermek isteyenlere bu yasann yedinci
blm okunacak, verilecek bedelin ne evsaf ve urut altnda olaca kendilerine ve
pederlerine anlatlacakt (45.bend).
smine kura isabet eden olunun yerine dierini gnderir veya kura
ekilmeden, veyahut ekildikten sonra ismini deitirerek yerine bakasn
gndermeye kalkan , bu hileye destek ve yardm edenler askeri ceza kanununa gre
cezalandrlacaklard. Kura memurlarnn bu tr hilelere dikkat etmeleri gerekirdi.
Yasann 39. bendi ky imam ve muhtarlarna okunarak kuradan nce firar edip
gelmeyenlerle kura sonrasndan firara yeltenenler olur ise o kaza halkndan her kim
bunlar

evinde

veya

baka

yerde

gizlerse

veya

bir

yere

karrsa

cezalandrlacaklarn bildirmeleri gerekirdi (47.bend).


Kura Kanununun 48. bendi, kura ekme ileminin tamamlanmasndan sonra
grevlilerce yaplacak ilemleri konu edinmekte olup, askere alnacaklarn sevk
edilecekleri yerleri gsterir defterlerin nasl tutulacan, medrese rencileri iin

cxxvii

yaplacak ilemleri saptamaktadr. Yaplacak ilemlerin kaytlarnn bir rneinin


ordu merkezine bildirilmesi zorunluydu.

smine kura isabet eden medrese

rencileri snavn yaplaca merkezlere sevk edilecekler, baarl olurlarsa ertesi


yla braklacaklard. Baarszlar ise bal olduklar birliklere katlmak zere ilgili
subay nezaretinde yola koyulacaklard. Snavlarla ilgili kayt defterleri tutulacak
birer sureti kaza merkezine gnderilecekti.
Ellinci bend, kurada grev alan subaylara karlksz hibir eyin
verilmemesini,

zira

bunlarn

aylk

ve

yolluk

aldklarn,

aksi

takdirde

cezalandrlacaklarn hkme balamaktadr. Kura memurlar, grevli olduklar kaza


merkezine varmadan drt gn nce hangi gn ulaabileceklerini nceden
bildirecekler, mlkiye memurlar da askerlik anda olanlarn tmn haberdar
etmeleri iin muhtarlara ve dier ilgililere duyuru yapacaklard.
Kura sonrasnda 20 gnlk izin srelerini tamamlayp dnenlerle ilgili
ilemler iin o kazann mlkiye memurlar ile hakim, mft ve dier ulema ile ileri
gelenlerinden bir meclis oluturulacak, kura memurunca orada braklm olan sevk
memurlar hazr bulunarak neferin gelip gelmeyenlerine baklacak, saklanan, firar
eden ve talebe-i ulumdan olup gelmeyen olur da imtihan olmak isterse dikkate
alnmayarak firari ad edilecek, isimleri zerine kuradan sonra firar etmitir kayd
konulacakt. Dier taraftan da aranmalar iin mlkiye memurlarnca pusulalar
yazlarak kyleri muhtarlarna bildirilecekti (52.bend).
zinlerini tamamlayp dnen erler ka kii iseler gidecekleri yerin uzaklna
gre be saati bir konak saylacak ve alt konakta bir gn istirahat verilecekti. Her
gn iin altmar para yemeklik verilecekti. Kaza zabiti buna gre yaplacak
harcamalarn hesabn karacak, sevk memurundan imzal ve mhrl senet alarak

cxxviii

o mebla ona teslim edecekti. Ayrca gerektii kadar zaptiye grevlendirilecekti.


mtihan iin gnderilen talebelere de ayn ekilde yevmiye verilecekti. Deniz yolu ile
gnderilecek er ve talebenin yevmiyesi iskeleye kadar olan kesim iin verilecekti.
Gemideki kumanyalar iskelenin bal olduu kazaca ayrca karlanacakt (53.bend).
Yeni erleri sevkle grevli olanlar, onlarn hastalanmadan, zahmet ekmeden
sevk edilmelerinde, barnmalarnda ve yiyecek iecek temininde her trl kolayl
salayacaklard. Ancak, firar edip de ele geirilenlerle firara teebbs edenler olursa
bunlar balanacaklar ama yine de incitilmeyeceklerdi. Sevk memurlar sevk ettikleri
neferat iin yaptklar harcamalar kapsayan defterleri erleri teslim edecekleri yerin
subayna verecekler, onlar da bal olduklar ordu mirine ileteceklerdi.Byk zabit,
kendisine teslim edilen erleri ynetimindeki taburlara kaydettirecek, yolda firar etmi
olanlar varsa bunlar iin defterlerine erh verilerek ayrca bir pusulaya
geirileceklerdi. Bu pusulalar bal olduklar kazann mlkiye memuruna
gnderilerek gereinin yaplmas istenecekti. Ayn ekilde snava gnderilen talebe
ile ilgili kaytlar da tutulacak, baarsz olanlar askere alnacaklard. Ordu mirine
gnderilen kura ve sevk defterleri bir arada ordu meclisince incelenecek, kuraya ka
kiinin katld kimlere kura kt, renci olup da snavda baarl olanlar ve
olmayanlar, firar edenler, kuradan hari tutulanlar ksacas yaplan btn ilemler ile
ilgili tutanak ve cetveller hazrlanacak, vilayetlere gre tasnif yaplarak valilere
iletilmesi gerekenler (firar v.b. durumlar) bildirilecekti (57.bend).
simlerine kura kan ve stanbulda bulunanlarn ordular meclisince
hazrlanp Seraskerlik makamna bildirilenlerin nerede ne ile megul olduklar
aratrlacak, Sarayda, resmi okullarda bulunanlarla esnaflk ve benzeri ilerde
alanlar belirlenecekti. Medrese rencileri iin snav komisyonlar kurularak

cxxix

snavdan geirilecekler, baarsz olanlar iin gerekli ilem yaplacakt. mtihana


gelmeyenler de asker yazlacaklard Mstesna tutulacaklarn defterleri bal olduklar
ordu merkezlerine iletilecekti. Gyaben kuras kanlardan ilim tahsili iin stanbul
dnda bir yere gitmi olanlar bulunduklar yere yakn ordu merkezinde veya vilayet
merkezinde snava gireceklerdi.Baarl olurlarsa ertesi yla kalacaklard. mtihana
girmeyenlerle dokuz ay iinde imtihan iin belirli merkezlere gitmeyenler asker
yazlacaklard.Baka bir yerde bulunan renciler imtihana girecekleri zaman hangi
medreseye hangi tarihte girmilerdir, geceli gndzl tahsile mi devam etmektedirler
, isimlerine hangi yln kuras isabet etmitir, bunlarla birlikte ya ve ekalinin kaytl
bulunduu ve memleketlerinin redif binbalarndan bir ehadetname almalar
zorunluydu.Bunun iin Redif Taburlar Binbalar

kendilerine bal blgede

medreselerde ne kadar renci bulunduunu gsterir defterler tutmakla ykml


idiler. Bu defterler ayda bir yoklanarak yeniden gelen veya baka yere giden ,len
kuras isabet eden ,imtihan olan, olamayan gsterilecekti. mtihanlarda redif subay
da bulunacak tutulacak kaytlar ilgili yerlere gnderecekti. Redif binbalar
kendilerine bal blgedeki medrese rencileriyle ilgili btn bilgilere sahip
olmakla

birlikte,

hangi

yl

kurasnda

kendilerine

kura

isabet

ettiini

bilemeyeceklerinden imtihana gidecek renciler, binbalara bavurarak kaytlarn


yaptracaklard.
Kura ncesi ve sonrasnda firar edenler, yakalandklarnda kuradan nce firar
etmilerse asker yazlmak zere ordusuna gnderilecekti. Kuradan sonra firar edip
yakalanan bal olduu redif taburu binbasna teslim edilecek, dayak yemeye
dayanakl ise kaza merkezinde 60 denek darb olunacakt. Dayankl deilse drt
ay hapis edildikten sonra ordusuna gnderilecekti. Firariler bedel veremeyeceklerdi

cxxx

(64. bend). Bunlar yakalandktan sonra haklarnda yaplan ilemler kaytl olduklar
defterlere mutlaka ilenecekti. Ayrca, ismine kura isabet etmeden askerlik an
aanlar dorudan redif snfna ayrlacaklard (65. 66. bendler).
Kura Kanununun altnc blm gnll askerlikle ilgili olup 66.-69.
bendleri kapsamaktadr. Gnll asker olabilmenin artlar saylmaktadr. Buna gre:
1- Salkl olup, askerlik yapmaya elverili olmak. 2- Ya 18den kk, 40dan
byk olmamak, 3- Tersaneye bal yreler halkndan olmamak, 4- Yz kzartc bir
su ilememi olmak, rz ve namusa dokunmam, bu sulardan ar ceza almam
olmak. 5- Alt yllk nizamiye sresini bitirmeyi kabullenmek. Bu koullara sahip
olup gnll asker olacaklarn bal bulunduklar ordunun istedikleri alay ve
taburuna kaytlar yaplacakt. Baka bir orduya veya tersaneye asker olamazlard. 25
yan gemi olup redif veya mstahfz snfna ayrlm olanlardan gnll asker
olmak isteyenler, kara ve deniz kuvvetlerinde istedikleri birlikte askerlik
yapabileceklerdi.ayet henz asker alnmayan bir blgeden iseler bunlar da kara ve
deniz kuvvetlerinden istedikleri yerde asker olabileceklerdi. Kura ekilirken gnll
asker olmak isteyenler o blgeden alnacak asker saysndan dlecekti. Gnlller,
alt yllk nizamiye sresini tamamladktan sonra ayrlmak isterlerse dierleri gibi,
redif veya mstahfzlk snfna geirileceklerdi. Ancak, askerlikten muaf blge
gnllleri alt yl tamamladktan sonra istemezlerse redif ya da mstahfzlk
yapmayabileceklerdi
Kura Kanununun son blm 70-77. bendleri kapsamakta olup, yedinci
blm olarak adlandrlm bulunmaktadr. Bu blm, Bedel verecek ve bedel
alnacak kimselerle ilgilidir.

cxxxi

kinci blmde belirtilen nedenlerle askerlik yapmakla ykml olanlardan


isimlerine kura isabet edenler, ya bizzat veya bedel vererek hizmeti yapmakla
ykml idiler. Bedel verecekler, ba , bahe, tarla, ev ve iftlik gereleri gibi eya
ve

emlakini

satmamak

artyla

yerlerine

bedel

vererek

bir

bakasn

gnderebilirlerdi. Bunlara redif tezkeresi verilecekti.Ayrca bedel olacak kimsenin


u niteliklerde olmas gerekirdi: 1-Kura kan kiinin hal ve sfatnda
bulunmasdr, 2- Daha nce gnll veya bedel suretiyle asker olup re
kmam olmak .Aranan nitelikte birini bulamayanlar on be bin kuru bedel-i
nakdi deyerek

nizamiye sresinden muaf olabileceklerdi. Redif snfna ya

haddinden dolay ayrlm olup 32 yan doldurmayanlar da yukardaki koullar


erevesinde bedel verebileceklerdi. Mstesna blgeler halkndan
vermek isteyenlerin bedelleri deniz ve kara ordularnn

olup bedel

herhangi birine kabul

olabileceklerdi. Ancak, ordular blgesinde olup ya gemi olanlarn verecekleri


bedeller o ordudan bakasna kabul olunmayacakt. Bedel olacaklarn muayeneleri
Dr- ura-y Askeri veyahut ordu merkez ve blge meclislerince yaplacak, uygun
grlrlerse kabul olunacaklard. Bedel olacaklarn

bedel paralar kendilerine

verilmeyip katlacaklar alay ve taburlara denecek bunlarn sandklarnda muhafaza


edilecek, her yl bu parann altda biri kendilerine verilecekti. Bylece alt yl
sonunda tamamn alm olacaklard. demeler belgelendirilecek, senetler alnp
verilecekti. Askerlik sresini tamamlayanlara btn paralar verilmemise bundan
tabur subay sorumlu tutulacakt. Akrabasndan cretsiz bedel verenlerin bedellerinin
firar etmeyeceklerine dair teminat olarak bir senet verecekler, buna ramen firar
ederlerse kendileri gelip kalan sre iin askerlik yapmakla ykml olacaklard.
Mstesna mahaller halkndan olup bedel verenler, nizamiye sresini tamamladktan

cxxxii

sonra ihrac tezkeresi alacaklard. Mstesna olmayan yrelerden bedel olanlar redif
iken olmularsa kalan srelerini redifte tamamlayacaklard. Nizamiye dneminin her
hangi bir tarihinde bedel vermek mmknd. Bu bedeller nizamiye mddetini
tamamlamak zorunda idiler. ylelerinin bedel vermeden nce yaptklar askerlik
sresi rediften dlecekti.
Kanunnun Hatime si yrrlk tarihine ayrlmtr.

1286 yl Mart

balangcndan uygulamaya konulaca hkme balanmtr. Eski yasa ve


ynetmelikler de bu tarihten itibaren geersiz olacakt. ( Fi 5 Zilhicce sene 1286)
Maddelerini zetleyerek btnn aktardmz bu yeni Kura Kanununun
esasn 1846 ylnda karlan asker alma yasas oluturmaktadr. Bununla beraber
daha nce de belirtildii gibi, ayrntlarda nemli farkllklar bulunmaktadr. Kanun
yazma teknii bakmndan bunca deney ve zamann gemi olmasna ramen nemli
bir iyileme salanmad grlmektedir. Ayn konu tek maddede bir arada ele
alnaca yerde farkl blmlerin maddelerine serpitirilmi bulunmaktadr. rnein
medrese rencilerinin hangi koullar altnda nasl askerlikten muaf tutulacaklar
deiik blmlerde yeniden ele alnmtr. Uygulamada karlalan zorluklar dikkate
alnarak bu sorunlarn giderilmesi iin maddelerde ayrntlara yer verilmi
bulunmaktadr. Bu anlay Kanunnun gereinden daha fazla uzun olmasna yol
am, tekrarlar beraberinde getirmitir.
Dikkati eken bir husus da aradan bunca zaman gemi olmasna ramen
Mslman olmayanlarn askerlik yapmalarna dair bu kanuna da hibir maddenin
konulmam olmasdr. Uygulanmasnda yine baz sorunlar ortaya km, zellikle
be yl st ste ismine kura isabet etmeyenlerin dorudan redif snfna ayrlmalar
ylelerinin hi askeri eitim grmeden redifte hizmet yapmalarnda skntya yol

cxxxiii

amtr. Baz erkez kabileleriyle zellikle Dou ve Gney Dou Anadoludaki


airetlerden asker almnda zorluklar devam etmitir. Bununla beraber yasa 1886
ylna kadar yrrlkte kalm asker alm iin 26 Muharrem 1304te (24.10.1886)
yeni bir dzenleme daha yaplmtr 95.
1869 tarihli asker alma kanununun belirgin bir zellii de kura ekiminde
yaplan ilerde redif subaylarna nemli grevler verilmesidir. Redif tabur dairesi
(blgesi) kura ekiminde birim olarak kabul edilmi, redif taburlar binbalar ile
miralaylarn kura ekimlerinde gerekli denetimleri yapacaklar hkme balanmt.
Ayrca kura meclislerinde bu subaylar grevlendirilmiler, ismine kura isabet
edenlerin derlenip birliklerine gnderilmelerinde sorumluluk yklenmilerdi.
lk Kura Kanununda askerleri firar etmeye tevik edenlere verilecek cezalar,
halktan olanlar iin pranga cezas n grlmekteydi. Ancak ileri gelenlerden birileri
ise hapis veya srgn edilecekti. 1870 dzenlemesiyle firara azmettirenlerle, firarileri
saklayanlara ayn ceza ngrlmektedir. Bir baka deiiklik ise sakatlarla ilgilidir.
Doktor raporu ve bu raporun nasl verilecei ikinci dzenlemede ayrtllaryla yer
alm, sa gz kr olanlarn muaf tutulaca hkme balanmtr.
Temel farkllklar ise askerlik alannda yaplan genel dzenlemelerle ilgilidir.
5 yl olan nizamiye sresi alt yla karlm, ihtiyatlk getirilmi, redif sresi
yeniden belirlenmitir. Sre bu kez 7 yldan 6 yla indirilmi ancak mstahfzlk
getirilmitir. Asker alma blgeleri 1846da be olarak saptanmken bu dzenleme ile
altya karlmtr. Bylece asker almnda uzun sre yrrlkte kalacak olan
kapsaml ve kalc yenilikler bu dzenleme ile tamamlanm oluyordu.

95

Bu dzenleme Faruk Ayn tarafndan genel hatlaryla ele alnm bulunmaktadr. Bkz.
Tanzimatttan Sonra Askeralma Kanunlar, s.31-44.

cxxxiv

2. 3. 1870 Sonrasnda Ordunun Konumu

Osmanl Kara Ordusunda 1870 ylnda yaplan dzenlemelerin, Avrupada


Prusya Ordusunda 1860 sonrasnda yer alan nemli deiiklikler ve bu deiiklikler
sonrasnda elde edilen baarlarn nemli bir etken olduu genel tarih kitaplaryla
baz kaynaklarda vurgulanmaktadr. Ancak, buraya kadar verdiimiz bilgilerle
yapacamz aklamalardan da anlalaca gibi Prusya Ordusundaki yenilemeyi
balca etken olarak kabul etmek gereklerle badamamaktadr. Osmanl Ordusunda
kalc ilk nemli deiiklik 1844-1846 yllar arsnda gerekletirilerek uygulamaya
konulmu ve bu dzenlemenin zne dokunulmakszn daha sonraki yllarda
uygulamada karlalan zorluklar, memleket idaresinde yaplan deiiklikler ve silah
ve donanmdaki teknik gelimeler gz nnde tutularak baz yenilikler yapldn
ifade etmek geree daha yakn bir tutum olacaktr. Nitekim,Osmanl ordu tekilat
ve askeri kyafeti zerinde nemli bir eser yazm olan Ferik Mahmut evket ( 1. 2.
3. ordularn genel mfettiliinde de bulunmu deerli bir subayd), Prusya
ordusundaki dzenlemelerin btn Avrupa devletleri ordularna rnek olduunu bu
arada Osmanl Devletinin de bu dzenlemelerden etkilendiini belirttikten hemen
sonra, 1870 ve daha sonralar yaplan yeniliklerin 1844 teki esaslar zerine bina
edildiini ifade etmektedir 96.

96

Mahmut evket, Osmanl Tekilat ve Kyafet-i Askeriyesi, kinci cilt, Mekteb-i Harbiye Matbaas,
Sene 1325, s.20.

cxxxv

1870 ylnda yrrle konulan bir dizi yenilik, ordu dairelerinde ve bunlarn
kapsamakta olduu dzenli askeri birliklerin saysna ve tekilatna dokunulmam,
bir nceki konumunda braklmtr. Yalnz nc Ordu Dairesinde er taburlu iki
Bonak Alay ve biri er, ikisi drder taburlu adet hudut alay ve bir Kordon
Taburu oluturulmutur. Altnc Ordu da mevcut bulunan drt piyade alayna bir
alay daha ilavesiyle piyade alay says be olmutur.
1870 dzenlemesiyle yaplan nemli bir deiiklik ise 12 sene olan askerlik
sresinin bu sefer yirmi yla karlm olmasdr. Yirmi yandan krk yana kadar
olan Mslman erkekler askerlik hizmeti yapmakla ykml tutulmulardr.
Toplam yirmi yl bulan askerlik sresinin alt yl nizamiyede, alt yl redifte sekiz
senesi de mstahfz adyla yeniden tesisi edilen snfta geirilecekti. Alt yllk
nizamiye sresinin drt yl silah altnda iki yl ise ihtiyat snfnda geirilecekti.
htiyat snfna ayrlan erler memleketlerine dneceklerdi. Ancak, mensup olduklar
redif taburu dairesinden dar kmalarna izin verilmeyecekti. Bylece gerektiinde
derhal silah altna alnmalar mmkn olacakt.
Nizamiye askerinden silah altnda tutulanlarn says yz elli bin kii olacakt.
ki yllk ihtiyat askerin says ise altm- altm be bin olarak belirlenmiti. Yaklak
olarak nizamiye askerinin mevcudu bylece iki yz on bin dolaynda olacakt. Bu
hesaplama ile her yl otuz yedi bin be yz yeni er kura ile silah altna alnacak,bir o
kadar da terhis edilecekti.
Redif askerinin konumuna gelince,

1844 dzenlemesiyle yedek ordu

konumuna sokulan bu birliklerin yapsnda nemli bir deiiklik olmamakla birlikte


askerlik sresinin uzamasndan dolay mukaddem ve tali olmak zere iki gruba
ayrlmtr. Rediflik sresi olan alt yln ilk senesi mukaddem snfnda, son

cxxxvi

yl ise tali snfnda geirilecekti. Bylelikle daha nce 120 taburdan ibaret olan redif
askeri bir o kadar daha eklenmesiyle

redif taburlarnn says 240a kmtr.

Bununla beraber her ordu blgesindeki redif dairelerinde bir deiiklie


gidilmeksizin yalnz her alay dairesinde bir yerine iki redif alay oluturulmutur.Her
tabur merkezinde de iki tabura yetecek elbise, silah ve mhimmat bulundurulmas
yoluna gidilmitir.
Yeniden oluturulan mstahfzlk snf ise, 32-40 yalar arasnda olup redif
hizmetini tamamlayanlardan kurulmaktayd. Bunlarn bar dneminde subaylar
bulunmuyordu. Saylar 300.000 dolaynda tahmin edilmekteydi. Bylece Osmanl
ordusunun seferberlik esnasnda 700.000 kiilik bir askeri g toplayabilecei var
saylmaktayd 97.
1876 ylna gelindiinde nce Bosna-Hersekte sonra srasyla Karada,
Srbistan ile harp kt.Ardndan Osmanl- Rus Sava kt. te bu sralarda ordunun
konumu ve mevcudu yle idi:
Muvazzaf piyade, her biri taburlu 44 alay 4 taburlu Bir alay beher alaya
bir tabur verilmek zere 43 avc taburu ikisi mstakil tabur ki toplam 181 piyade
taburu. Svari ise ellier blkl 25 alay toplam 150 blk. Topu, 24 svari
bataryas,77 piyade bataryas, 11 cebel bataryas ve 6 mitralyz blnden ibaret
olmak zere 118 batarya olup ayrca Boaz Muhafz olarak kale topular ve
istihkam alaylar bulunuyordu.Altnc ordu sonradan kurulduu iin mevcudu azd.
Dier ordularn mevcutlar birbirine olduka yakn, denkti.Hazeri kuvvetin mevcudu

97

Mahmut evket, a.g.e. s.21. Ayrca, Trk Silahl Kuvvetler Tarih, 5/3 . te Ordu mevcudu ile ilgili
devlet yllklarnda ve dier kaynaklarda benzer bilgiler bulunmaktadr.

cxxxvii

140.000 civarnda idi. htiyatlar da celp edilince

toplam 237.000 kiiyi

bulmaktayd 98.
Bu sralarda yedek ordu durumundaki redif askerinin mevcudu ise yle
gsterilmekteydi: Beinci ve altnc ordu blgelerinde redif tekilat tamamiyla
kurulmamt. Bununla beraber redif kuvvetleri her biri drder taburlu 39 alaydan
mrekkep olup bunlar da daha nce belirtildii gibi mukaddem ve tali ksmlarna
ayrlmt. Redifle birlikte Osmanl ordusunun mevcudu 350.000 gemekte idi 99.

98

Bkz.Piyade Kol Aas Hakk( Mekteb-i Harbiye Osmanl Ordu Tekilat Muallimi), Osmanl
Ordusu Ahval ve Tekilat- Askeriyesi,stanbul 1320,s.49.
99
A.g.e.s .50.

cxxxviii

NC BLM

DZENL ORDUNUN ETM VE RETM

3.1. Subay Yetitirilmesi

Asakir-i Mansure-yi Muhammediye kurulduktan sonra ordunun subay


ihtiyacn karlamak nemli bir sorun olarak ortaya km, II. Mahmut geleneksel
yaklamla Avrupadan temin ettii baz subaylar bu ile grevlendirmiti. Ancak,
bununla yetinilmediini, 1834 ylna gelindiinde kalc ve kkl bir tedbire ba
vurarak gnmzde de varln srdrmekte olan Harp Okulunu kurduu ok iyi
bilinmektedir. Ancak, ksa srede bu okuldan mezun olacak subaylarla ordunun
ihtiyacn karlamak mmkn deildi.Bunun iin bir sre daha Yenieri ordusunda
subaylk yapm baarl devletten yana tavr koyan eski subaylardan yararlanmaktan
baka zm bulunamad.
Tanzimatn ilan ile birlikte balatlan yeni srete askerlik sorunu ele
alnrken subay yetitirme ihtiyac giderek artt ve yeni nlemler alma mecburiyetini

cxxxix

de beraberinde getirdi. ncelik Harp Okulunu dnemin gereksinimlerine yant


verebilecek bir yapya kavuturmaya verildi. Emin Paann Okul komutanl
srasnda (1841-1846) fen derslerine arlk verildi.Avrupada renim yapm olan
Emin Paa, Mhendishane hocalarnn Harp Okulunda ders vermelerini salamakla
kalmayp, Fransz ve Trk retmenlerin teorik ve pratik bilgi aktarmalarna nem
verdi. Daha nce kurulmu olan Topu Mekteb-i Harbiyesini 1841 ylnda Harp
Okulu ile birletirdi. te yandan Okulun ilk mezunlar bu tarihte bir snava tabi
tutulduktan sonra ok baarl grlen alt renciye stemen, 18 renciye ise
temen rtbesi verildi 10 Ekim 1841 tarihinde subay olan bu rencilerin bir askeri
birlie komuta edebilecek yeterlikte olmadklar, bunlarn subay olarak bir sre daha
rencilik yapmalar uygun grld 100. Bunlar, Harp Okulunun son ksmnda
renim grerek bir yl sonra 1844te mezun olmalar gerekiyordu. Ancak, Okul
Komutan Emin Paa, bunlarn yeterli biliye sahip olmad kansnda idi. lke
genelinde eitim-retimde yaplan dzenlemelere paralel olarak Harp Okuluna da
el atlmas gerekiyordu. Yaplacak nemli yeniliklerden biri, bu tarihe kadar hibir
renim grmeden Okula renci almann balca sknt kayna olduu
anlald.Bu konumuyla Harbiye ortaokul-lise dzeyinde kalyordu. Komutann
nerisi ve Padiahn onay ile Mekteb-i Harbiyenin Tevsi ve Islah kararlatrld.
Konu, eitim- retimle ilgili dzenlemeleri grerek kararlatrlan Meclis-i
Maarif-i Muvakkat 101ta ele alnd. Yaplan almalar sonunda sibyan mekteplerinin
usulne gre tanzim edilmesi,rtiyelerin herkes iin renimi gerekli ilimlerin
okutulduu kurumlar haline getirilmesi, stanbulda Darlfnn kurulmas ve eitim

100

srafil Kurtcephe-Mustafa Balc, Kara Harp Okulu Tarihi, Ankara 1992, s.54. Osman Ergin,
Trkiye Maarif Tarihi, stanbul 1939, c. II, s. 363.
101
Meclis-i Maarif-i Muvakkatn kuruluu ve grevleri iin bkz. Cahit Yaln BLM, Tanzimat
Devrinde Trk Eitiminde adalama (1839-1876), Eskiehir, 1984 ,s. 21-22.

cxl

ilerini yrtmek zere devaml bir maarif meclisinin kurulmas Meclis-i Vla-y
Ahkam- Adliyeye nerildi. Hazrlanan taslaa gre Osmanl eitim sistemi medrese
dnda ilk, orta ve yksek olarak planlanyor ve her seviyedeki mekteplerin kurallara
gre retim yapmas isteniyordu 102.
Bu Meclisin ald nemli bir karar da Harp Okulu ile ilgili idi. Dr- ur-y
Askeri ve Meclis-i Vl-y Ahkam- Adliyede grlp Padiahn onayna
sunularak kesinleen bu karara gre, Harp Okulu drt snfl olacak, kurmay subay
(Erkan- Harbiye) yetitirmek iin yeni bir okul alacak, Harp Okulunda askeri
derslere arlk verilecekti.Mekteb-i Fnun-i dadiye ad ile Harp Okuluna renci
yetitirmek amacyla be yl sre ile retim yapacak olan bu okullarda rencilere
elbise, aylk ve tayin verilecekti 103. Gerekli almalar tamamlandktan ve bina
salandktan sonra 1846 yl Ekiminde Mekteb-i dadi ve Mekteb-i Harbiye yeni
binalarnda eitime baladlar 104. Bu tarihten sonra Harbiyede eitim- retim
kalitesi ykseldi. Kurmay subay yetitirmek iin 1847-48 retim yl sonunda
Snf- mahsusta bulunan 24 subay renciden yaplan snav sonucunda alts
stemen, bei erkn- harp (kurmay) yzbalna tefi ettirilerek, retim vekili
olarak Okulda grevlendirildiler. Bu subaylar 1847-1848 retim Ylnda Mekteb-i
Harbiyeden diploma alan ilk mezunlard. 17 Nisan 1847de Mekteb-i Cedid-i
Harbiye-i

ahane

Kanunnamesi

yaynland.

Bir

Askeri

Maarif

Meclisi

oluturuldu.Askeri meslek ve teknik okullara renci yetitirmek amacyla

Fen

dadisi ald 105. Mekteb-i Harbiye,1853 ylnda Taklaya tand. 1858 ise
Glhanede Mekteb-i Tbbiyenin bulunduu binaya,1862de Pangaltda yeni
102

Bilim, a.g.e. s. 22.


Mehmet Esat, Mirat- Mekteb-i Harbiye, stanbul 1315, s.38.
104
Kurtcephe-Balcolu, a.g.e. s. 56.
105
Hasan Ali Koer, Trkiyede Modern Eitimin Douu ve Geliimi, (1773-1923),stanbul,
1991,s.58.
103

cxli

binasna tand. 1868 tarihinde Avrupa Devletlerindeki belli bal askeri okullarn
ders programlar dikkate alnarak retim sresi yla indirildi.

Harp Okulu aldnda Fransadan birisi Prusyadan olmak zere drt


uzman subay getirtilmiti.1850 ylnda Abdlmecit, Fransa ve Prusya krallarna
bavurarak yeniden subay istemiti. Bu istek karlanarak Fransadan iki kurmay
yzba ile bir temen, Prusyadan ise bir topu yzba

retmen olarak

gelmilerdi. Bunlar balangta dersleri tercman aracl ile vermilerse de daha


sonra Trke renmek zorunda kalmlar ve Trke ders okutmulard 106. Ancak,
Franszca dersleri de Harbiyede zorunlu olarak okutulmutur.
1849 ylnda Harp Okulu bnyesinde yl retim verecek olan Baytar
Snf oluturuldu. lk mezunlarn 1852de verdi. Daha sonra bu snf, Mekteb-i
Harbiye ierisinde ayr bir okul olarak renimini srdrmtr. Yine Harp Okulu
bnyesinde Harita Subay yetitirmek zere bir harita ubesi ald. Mekteb-i Harbiye
dnemine gre ileri bir retim kurumu vasfn balangta yakalam, giderek ders
programlarn gelitirerek nc bir okula dnmtr. Buradan mezun olan subaylar
msbet bilim derslerini sivil okullarda da vermilerdir. Bylece Mekteb-i Harbiye
sadece subay yetitirerek deil uzun yllar bir retmen kayna olarak da eitim
tarihimizde rol oynamtr 107. te yandan, bu okul bnyesinde kurulan matbaa, askeri
yasa ynetmelik ve ders kitab basmann yan sra yabanc dillerden evrilen
kitaplarn yaynlanmasnda da nclk etmi, bilimsel anlayn mparatorlukta
yerlemesinde nemli bir grev stlenmitir.

106
107

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi,III/5, s.366.


Yahya Akyz, Trk Eitim Tarihi, Ankara 1989,s. 169.

cxlii

Askeri okullarn orta retim ksmn tekil etmek zere 15 Mays 1845te
yl sreli olarak almas kararlatrlan Askeri idadi mekteplerinin says hzla
artt 108. ncelikle stanbulda faaliyete geirilen bu okul, hemen sonra ordu
merkezlerinin bulunduu eyalet merkezlerinde ve dier byk kentlerde faaliyete
geirildiler. Bursa, Bosna, Edirnenin ardndan Anadolu ve Rumelinin birok
kentinde askeri rtiye ve idadiler kuruldu. 1865 ylna gelindiinde Birinci Orduya
bal olarak Bursa, kinci Orduya bal Edirnede, nc Ordu iin Manastrda ve
Beinci ordu bnyesinde amda birer Mekteb-i dadi faaliyette bulunmaktayd 109.
Subay yetitirilmesinde bu dnemde atlan ikinci nemli adm Avrupa
lkelerine askeri eitim- retim iin renci gnderilmesidir. II. Mahmut devrinde
1836 ylnda Prusyaya bir askeri renci gnderilmesiyle balatlan bu giriim
sonraki yllarda da srdrlmtr.Ayn yl ngiltereye 14 kii,Avusturyaya 4 kii,
Fransaya bir kii gitmitir. Bunlardan geri dnp orduda paa olanlar vardr.
Mahmut Paa, Kimyager Dervi Paa, Serdar- Ekrem Kerim Paa, ressam Tevfik
Paa bu grup ile Avrupaya gidip eitimlerini tamamladktan sonra sz edilen
nemli rtbe ve mevkilere gelebilenlerden idiler110. 1847-1854 yllar arasnda
Avusturyaya, ngiltereye gnderilen renci says 16 idi. Bunlardan mer Fevzi
Paa, Tophane Miri Said Paa, Ferik Hasan, Ali Nizami Paalar orduda st dzeye
kmlard.
1862 yln kadar yurt dna askeri retim amacyla gnderilenler, Avrupada
askerlikten ziyade mhendislik reniyorlard.Geri dnenlerin ounluu Riyaziye
Muallimliinde istihdam ediliyorlar, bir ksm ise mlkiyeye geiyorlard. Mesela
108

dadiler balangta baz okullarn hazrlk snflar niteliinde alm, 1869 Maarif Nizamnamesi
sonrasnda lise dzeyinde eitim veren kurumlara dntrlmlerdir.
109
Salname-i Askeri, 1282, s.474-475. lk says Muharrem ay banda 1282 (26.05.1865)
baslmtr.
110
Piyade Kolaas Hakk, Osmanl Ordusu, s.58.

cxliii

demiryollar genel mfettii Hayr Bey, Fransadan dndkten sonra bu greve


getirilen subaylardand. 1882 ve daha sonra gnderilen subaylar ise gerekten askeri
eitim grmler ve mesleklerinde yararl olmulardr.
Askeri ama dnda da askeri rencilerin yurt dna gnderildikleri
anlalmaktadr. Arazi taksimi iin Fransaya gnderilen iki kiiden birisi Erkan-
Harp Hakk ve evki beylerdir. Ayn amala Belikaya gnderilenlerden Miralay
Rza Bey vard.

zel olarak baz subaylar daha Almanyaya tahsil iin

gitmilerdi 111.
Subay temininde ba vurulan nemli bir yntem ise olageldii gibi askerlikte
baar gsterip kurallar erevesinde terfi ederek erlikten, on bala, avu,
baavu ve subayla geirebilmekte idi. Alayl diye adlandrlan bu grupta yer
alanlar ierisinde st rtbeleri elde etmi ve nemli mevkilere gelebilmi subaylar bu
dnemde de vard. Tanzimatn her alanda ortaya kard ikilemin orduda alaylmektepli ayrmna yol at ska dile getirilmektedir. Alayl subaylarla mektep
kl olanlar arasnda zaman zaman anlamazlklar ve ekimelerin ortaya kt da
bilinmektedir. Bu durum, Tanzimat dnemine zg bir olguydu. Zira sivil hayatta
mektepli- medreseli ekimesinin olduu da bilinmektedir.

3. 2. Subaylarn zlk lemleri

Yenieri Ocann kaldrlmasndan sonra karlan yasa ve ynetmeliklerle


ykselme iin bilgi, kdem ve kadrolarda boluk bulunmas ilkesi benimsenmiti. Bir
111

A.g.e. s.60

cxliv

kadro boluu olduunda ast rtbe ve makamda bulunanlardan kdem msait ve


yeterli olan terfi ettirilerek o mevkie getiriliyordu. Asakir-i Mansurede bu esas yle
uygulanmaktayd: Orduya er olarak alnanlara tfek endaz denirdi.Zamanla yetenek
ve baarsna gre onba, avu, sancakdar, mlazm, yzba, kolaas mlazm,
kolaas binba dercesine ykselirlerdi 112 .
Harp Okulu ve mhendishanelerden mlzim-i sani (Temen) olarak mezun
olunmaktayd. Bu okullar pek iyi derece ile bitirenlerden mevcut kontenjanlara gre
Erkan_ Harbiye (Kurmay) snfna ayrlanlar yl daha retim grmekte idiler.
Birinci yln sonunda mlzim-i evvel (stemen) olurlar, okul bitiminde ise
yzbala ykseltilirlerdi. Kurmay yzbalar , sekiz ay piyade, svari veya topu
staji grdkten sonra kol aas olurlar ve kurmay grevlerine atamalar yaplrd.
Bunlar albayla kadar kdem sras dikkate alnarak ykselirlerse de albaylktan
generallie terfide

btn ordular dahilinde mirlivaln kadro boluuna gre

atananlar ykseltilirlerdi. te yandan, gerek mektepli gerekse alayl subaylar,


yzbalk rtbesine kadar kendi alaylarnda, binbala kadar kendi ordularndaki
kadrolara gre ykseltilirlerdi Kaymakam ve daha byk rtbelerdeki st subay ve
generaller, btn orduda ayn rtbede bulunanlar arasnda kdem ve nitelik dikkate
alnarak ykseltilirlerdi.
Mlzimliklerde birer yl,yzbalk ve sol kol aalnda ikier yl, sa kol
aalnda bir yl, binba ve kaymakamlkla albaylkta er yl kalmadka bir st
rtbeye ykselmek olmazd.Mirlivalkta yl hizmetten sonra ferik olunurdu.
Erlikten bir st rtbe olan onbala gelebilmek iin bir yl,avu olabilmek
iin onba ve blk eminliinde iki yl, baavuluk iin alt ay avuluk ve blk

112

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi,III/5, s.327.

cxlv

eminliinde hizmet etmek gerekliydi. Birliin ihtiya duyduu onbalar , mensup


olduklar blk , tabur ve alay dahilinden seildikleri gibi gerektiinde baka
alaylardan da nakledilebilirlerdi. Alayl subaylar, avu ve baavular arasndan
snavla seilirlerdi. Bu grevlerde en az bir yl hizmet etmi olmalar, iyi hal sahibi
olmalar, takm subaynn bilmesi gereken bilgilerle donatlm olmak gerekirdi.
Bunun iin yaplan snavlarda baarl olmalar artt 113.
Tanzimatla birlikte askerlik alannda yaplan dzenlemelerde gz nnde
tutulan ok nemli bir husus, sivil hayatta olduu kadar askerlik alannda da adam
kayrma, rvet, iltimas ve benzeri nceki dnemin yaygn uygulamalarn sona
erdirerek,

bilgi, beceri, yeterlilik gibi kriterlerin dikkate alnarak atanma, yer

deitirme ve ykseltilme ilemlerinin yaplmasna zen gsterilmesidir. Bu amala


sivil memurlar iin uygulanan kurallara ek olarak askerliin gerektirdii hususlar da
dikkate alnarak bu dnemde kkl, kalc ve ada dzenlemeler yaplmtr.
Mekteb-i Harbiyenin eitim ve retiminde gerekli dikkat ve zen gsterilmi,
snavlarda zellikle yl sonu ve bitirme snavlarnda bata devlet erkan olmak zere
nde gelen kimselerin hazr bulunmalar gelenek haline getirilmi, snav gn ve
saatleri

ilan

edildii

gibi

sonular

da

aklanarak

baarl

renciler

dllendirilmilerdir. rencilik yllarnda baarl olmayp iki yl st ste ayn


snfta kalan rencilerin Okulla ilikileri kesilerek er olarak askeri birlikleri
sevkleri yaplmtr. Bu ekilde er olarak askerlik hizmetini yapmakta olan eski Harp
Okulu rencilerinin bir sre sonra terfi ettirilerek subayla geirildikleri anlalm
bunun nlenmesi iin yeni bir karar alnarak ilgililere duyurulmutu 114.

113

A.g.e.s.328-329. Burada verilen bilgilerin bir ksm 1843 dzenlemeleri ncesine bir ksm ise
sonrasna ait olup bir arada deerlendirilmi ve kaynak gsterme gerei duyulmamtr.
114
Ceride-i Askeriye, defa 28, 1Safer 1281 ( 5.7.1864), Harbiye ve askeri idadi rencisi iken iki yl
st ste baarsz olanlar er olarak Ordulara gnderilmekte idiler. Bunlar, katldklar birliklerde ksa

cxlvi

1869
karlmtr.

dzenlemesinin
Bunlardan

ardndan

konumuzu

askerlikle

dorudan

ilgili

birok

ilgilendireni

ynetmelik

Terfi-i

Rtbe

Nizamnamesidrt fasl ve yetmi yedi bend ile be bendlik hatimeyi kapsamakta


idi. Bu ynetmelikle terfilerin her kademede nasl yaplaca, nelerin gz nnde
bulundurulaca ayrntlaryla saptanmaktadr 115. Bu dzenlemenin ayrntlarn
ortaya koymak iin Nizamnamenin zn aktarmak gerekmektedir.
Giri niteliindeki balk ve ilk iki maddeden sonra srasyla drt fasl ve
hatime eklinde dzenlenmi olup, 77 maddeden ibarettir. lk iki madde Harp Okulu
ile

Mhendishane-i Berriyeyi

bitirip snavlarda baarl olmu ve alaylara

katlmalar uygun bulunmu rencilerden mlzim, bu okullarn erkan- harbiye


ksmndan mezun olanlarn ise yzba rtbesiyle orduya katlacaklar, bunlarn
dnda her kim olursa olsun er nefer olarak alnacaklar hkme balanmaktadr.
Bunun dnda askeri rtbe almak mmkn olmayacak, ancak, gerek grldnde
belli koullarda padiahn onay ile mkafat niteliinde st rtbeye ykseltilmek ve
rtbe vermek mmkn olacakt.

Subaylk drt ksm itibar olunmu, ilkini, mirlik , feriklik ve mirlivalk


yksek rtbelerini alm olan kimseler, ikincisi, miralay, kaymakam, binba ve alay
emininden ibaret subaylar; ncs, kol aalk, yzbalk ve mlazimlik
rtbelerinde bulunanlar ve nihayet drdnc grupta ise

alay avuu, cephaneci

srede terfi ettirilerek subay oluyorlard. Bunun nlenerek en az be yllk nizamiye hizmetini
tamamlamalar, bundan sonra subay olabilecekleri kararlatrlm ve ilanen btn askeri birliklere
duyurulmaktayd.
115
Dstur-i Askeri, s.54-86. Silk-i celile-i askeriye dahil olmakln erait-i mahsusasyla sunuf-
askeriyye-yi ahanenin ne suretle kat-i meratib-i askeriyye eyleyecekleri ve rteb-i askeriyyeye nail
olmakln mevkuf- ilahi ve ol babda icra olunacak usul ve kavaid hakknda drt fasl ve yetmi yedi
bend ve be bend hatimeyi amil nizamnamedir.

cxlvii

avuu, baavu, sra avuu, blk eminlii rtbelerinde olanlard. Kk zabitan


olan onbalar bu gruplara dahil edilmemekteydi.(2.bend).
Nizamnamenin birinci blm, Piyadeye seilecek onba ve subaylarn terfi
sreleri ve snavlaryla ilgili hkmleri kapsamakta olup 3-19.bentlerden ibarettir.
Burada hangi rtbede olurlarsa olsunlar, ykseltilecekler iyi ahlakl olmalar n
artt. Onbalarn neferlerden, blk eminleri ise onbalar arasndan okur-yazar,
rakam ve hesap bilir olanlarndan atanacaklar, bu nitelikte blk ve taburda onba
yoksa alay veya civar alaylardan seileceklerdi. avular, blk eminlerinden,
onbalardan, ba avular ise sra avularndan baavuluk yapabilecek okuryazar ve hesap - rakam bilirlerinden ;blk eminlerinin kdemlilerinden

seilip

atanacaklard.
Onba olabilmek iin, neferlik etmi olmak ve ya yirmiden kk
olmamak, kdemli ve malumatl erlerden, acemi neferleri talim ettirebilecek
yetenekte olmann yan sra i hizmet, kale hizmeti, seferiye hizmeti ile kk
zbitan kanunlarnda onbalk rtbesine ait olan hizmetler ile askeri

ceza

kanunundan bilinmesi gerekenleri bilir olmak artlar aranacakt.


Blk eminleri mutlaka okur yazar onbalardan atanacaklard. avu
olabilmek iinse onbalk veya blk eminlii hizmetlerinden birinde liyakat ve
maharet kesb itmiart aranacakt. Ayrca dahili,harici ve seferle ilgili yasal
kurallar bilmek, okur yazar olmak gerekliydi ( Altnc bend).

En az alt ay avuluk yapm veya blk eminliinde kdem alm, avuluk


iin aranan niteliklere sahip, baavuluu yapabilecek kadar okur-yazar ve hesap
bilenler baavu olabileceklerdi.

cxlviii

Gnlllerle bedel karl askerlik yapanlar be yl iinde en ok baavu


olabilecekler, bedellik sresini bitirdikten sonra isteiyle be yl daha kalmay
isteyenler yukardaki koullarla terfi edebileceklerdi.
Nizamnamenin 9-13. bendleri Harp Okulu mezunu subaylarn atanmalaryla
ilgilidir.Harp Okulundan Mlzim-i sani(Astemen) rtbesiyle mezun olanlar
hangi ordu dairesine bal iseler o ordunun alaylarna atanmalar yaplacak, alaylar
arasnda atamalarda denge gz nnde bulundurulacakt. Piyade subay olanlar
piyade alaylar ile ihaneci taburlarna, svari olanlar ise svari alaylarna
gnderileceklerdi.
Harp Okulu mezunu, Mlazim-i sani rtbesiyle alt ay hizmet grdkten
sonra

Mlazim- i evvel (Temen) bu dereceden alt ay sonra ise yzba

rtbesini alacakt.Bir yl yzba olarak hizmet grdkten sonra Kolaalna terfi


edilecekti.

Bundan

sonraki

ykseltilmeler

ise

kurallar

erevesinde

olacakt(10.bend).
Bir alay veya orduda Harbiye mezunu subaylardan terfi edeceklerin says
mevcut bo kadrolardan fazla ise, ncelik ilk mezun olanlara, burada da eitlik varsa
mezuniyet notlarnda yksek not alm olanlara tannacakt.
Nizamnamenin 12., 13. bendleri piyade zabitannn terfi-i rtbe etmeleriyle
ilgilidir. Burada bir avuun avuluk veya baavulukta bir yl doldurmadka
mlazim-i sanilie geirilemeyecei yine mlazim-i sanilikte bir almadka
mlazim-i evvellie geemeyecei, yzba olabilmesi iin de mlazim-i evvellikte
bir yln geirmesi gerektii hkme balanmaktadr. Yzbalktan bir st rtbe olan
sol kol aalna geebilmek iin iki yl, burada iki yl almadka da sa kol
aalna terfi edilemezdi.

cxlix

Binba olabilmek iin sa kol aalnda bir yl almak gerekliydi.


Kaymakam rtbesini almak iin yl binbalkta kalmak gerekiyordu.
Kaymakamln st derecesi olan miralaylk iin de yl bekleniliyordu.
Miralaylktan mirliva ve feriklie gei iin de er yl gerekiyordu.
Devlet dairelerinden ya da dardan tabur katibi atananlarn alt yl, mlazim
veyahut yzbalardan atanan katiplerin ise be yl bu grevde kalmadan alay
katipliine gelmeleri mmkn deildi. Alay katipliinden alay eminliine atanmak
iin drt yl, alay emanetinde yl altktan sonra ise binba rtbesi verilecekti.
Kol aalarndan alay eminliine geenler yl hizmetten sonra binba
olabileceklerdi.
Nizamnamenin 14.-19. bentleri rtbelerine gre atanacak subaylarn eitimretimde bilmeleri gereken konulara ayrlm bulunuyordu. Mlazim-i sani
atanacaklarn blk ve klavuz talimleriyle, blk idaresi ile ilgili hususlar,
mlazim-i evvel olacaklarn bunlara ek olarak tabur ve avc talimlerini, yzbala
terfi edeceklerin ise alay taliminin nazariyt ve sol kol aalna seileceklerin btn
bunlarn hem nazari ve hem de uygulamal olarak bilmeleri gerekiyordu. Binbala
terfi iin kol aalarnn bilmeleri gerekenlere ek olarak umur- dahiliye ve seferiye
kanunnamelerinde mnderi evamir ve ahkam yolyla icraya muktedir olmas ve
okuyup yazmas ehem ve elzem olduundan talim ve nizamat- mezkureyi minver-i
layknda hsn- ifaya muktedir bulunmadka ve okuyup yazmas ve hi olmazsa
imla anlayacak kadar okumas olmadka binba nasb caiz olmaya idi(15.bend).
Ynetmeliin on altnc bendi, tabur katibi seiminde gz nnde
bulundurulacak hususlar kapsamaktadr.Devlet memurlarndan veya askeri snftan
tabur katibi atanacaklarn

defter tutmay, giderleri hatasz hesaplamay iyi

cl

bileceklerdi. Alay katibi olabilmek iin ise ayrca iyi fen-i hesap bilmesi, ukka
hazrlayacak dzeyde olmas ve daha baka konularda bilgili olmas gerekiyordu.
Bo kadrolara mektep kl olanlarn atanmalarna ncelik verilmekle
birlikte neferlikten yetimi olanlarn haklarnn korunmas amacyla dzenleme
yaplmaktadr. Buna gre alayda

mlazim-i sani kadrosu boaldnda

mektep

kl subay bulunmazsa o alayda baavu veyahut sra avuu rtbesinde en eskisi


kimse iyi ahlakl ve bilgili ise daha fazlas aranmayp hemen atanmas yaplacakt.
Bu konumda birden fazla avu bulunuyorsa giri tarihlerine baklacak kim nce
girmise mlazim-i sani o olacakt. Giri tarihleri ayn olduunda ise sicillerine
baklacakt. kinci kez

bo kadro olduunda ise

artlar uygun olanlar snava

alnacaklar baarl ve iyi ahlakl olan tercih edilecekti.Ayrca birinci defa mnhal
olan bir mlazim-i sanilik mahalline mekatib-i askeriyeden

neet eylemi

olanlardan biri, ikinci defa mnhal olacak mlazim-i sanilik mahalline ise
neferlikten yetimi avu ve baavulardan snavla atama yaplacakt. Bu
uygulama, mlazim-i sanilikten kol aalna kadar atanacak subaylar iin de geerli
olacakt. Teftilerde bu kurala uyulup uyulmad ncelikle aratrlacak, yanllk
yaplmsa gerekli ceza verilecekti( 17.bend).
Yzbala kadar olan subaylar mensup olduklar alay subaylarndan ve kol
aalaryla binbalar ise hangi orduya bal iseler o ordunun yzba ve kol
aalarndan seilerek atanacaklard. Kaymakam ve daha st rtbeler iin btn
ordularn kadro ve ihtiyalar gz nnde tutularak yaplacakt.
ehaneci 116 taburlarnda yzbaya kadar olan atamalarda btn ihaneci
taburlarndakiler gz nnde tutulacakt.Kolaalar ve binbalarn kdem ve
116

ehaneci, ehane denilen yivli tfenkten yapan tfenki. ehane ise ii alt keli tfenk, top.
Namlusu dahilen alt ke tekil edecek surette yivli tfenk, top.

cli

ehliyetlerine gre bulunduklar orduda mnhal mahallere terfien atanmalar


gerekletirilecekti. Harp Okulunda ehaneci talimini grm alay ve taburlarda
gerekli hizmeti yapm olanlar da ehaneci taburlarna kolaas ve binba
olabileceklerdi (19. bend).
Terfi-i Rtbe Nizamnamesinin ikinci blm (Fasl- Sani) svari seilecek
onbalar ile btn subay ve merann terfilerinde gz nnde tutulacak sre ile
snavlarn nasl yaplacana dair hkmleri ihtiva etmektedir (20.-27.maddeler). Bu
blmde

onba-baavu rtbelerini almak iin gerekli koullar tekrarlanmakta

ancak, onba ve avu o vekili olmann koullar belirtilmektedir. Onba vekili


olabilmek iin 20 yandan kk olmamak, alt ay ikinci veya birinci snf erlikte
alm olmak, bunlarn kdemlilerinden olmak, gerek ayakta ve gerekse at stnde
yaplan btn talimleri tamamlam olmak, svari dahili kanununda yer alan
hususlar bilmek , alt ay onba vekillii yapm olmak koullar aranmaktayd.
Blk eminlii iin mutlaka okur-yazar olmak onba veya vekilliini yapyor
olmak,nefer talimi derslerini verecek durumda bulunmak gibi artlar aranacakt. Ayn
ekilde mlazim-i sani ve evvel olmann artlar da

saylmaktadr. Yzba ve

binbalk iin gerekli koullar da sralanmaktadr.

nc blm, 28-36 bentleri kapsamaktadr. Bu blmde seyyar, kale ve


ambar topularyla istihkam alaylarna seilecek onbalar ile dier subaylarnn
atanma ve ykseltilme artlar yer almakta olup dier birliklerdekilerden pek fark
bulunmamaktadr. Okur-yazar olmak, hesap ve rakam bilmek n kouldur. Bu
blmde ayrca

Mhendishane-i Berriye kl subaylarn atanma ve

clii

ykseltilmeleri de yer almaktadr (34-36.maddeler). 37-43. bendler ise topu ve


istihkam subaylarnn terfilerini dzenlemektedir.
Nizamnamenin drdnc ve son blm (44-77.bendler), onbadan itibaren
btn

subaylarn

balamaktadr.

atanmasnda

izlenecek

yntemin

ayrntlarn

kurallara

zetle bakldnda, en alt kademede bir blkte onbalk yeri

aldnda blk yzbas ilgili maddelerde belirtilen kurallar erevesinde en eski


neferlerin isim ve knyelerini yazp kol aalar vastasyla bulunduklar mevkiin en
byk kumandanna takdim edeceklerdi. Kumandan bunlarn snava alnmalarn emr
ettikten sonra kaymakam, binba, kol aas,tabur imam ve katibi ile o bln
yzba ile mlazimlerinden oluan ve alay meclisinin gzetiminde kurulacak
Meclis-i mahsus erleri birer birer ararak

kurallar erevesinde kayrma ve

hakszlktan uzak bir snav yaplacakt. Baarl olann mazbatas kumandana takdim
edilecek, kumandan subay aracl ile bu eri makamna aracak onba olarak
atandn emredip, mazbatasna st yaz ekleyip stanbula bildirilmek zere ordusu
kumandanna takdim edecekti. Blk eminlii boaldnda ise blk komutan okur
yazar onbalar mevki komutanna sunacak, komutan bunlarn snava girmelerini
uygun grdnde akland ekilde snav meclisi oluturulacak, hangisi daha
baarl olursa o seilerek atanmas iin gerekli ilemler kurallar erevesinde
yerine getirilecekti. avuluk iin de ayn yol izlenecek,en eski onbalarla blk
eminleri arasnda snavla baarl olanlar saptanarak atanmalar yaplacakt.
Bir blkte baavuluk atanmas yaplacanda

tabur binbas taburda

mevcut olan okur-yazar avularn en eskileriyle kdemli blk eminlerinin isim ve


knye, giri ve atanma tarihlerini de belirterek

onba ve avu

seiminde

cliii

uygulanan kurallar erevesinde atanmann yaplmas iin neride bulunacakt


(47.bend).
Bir alayda mlazim-i sanilik mnhal olduunda Mekteb-i Harbiyedan deil
de neferlikten yetime subaylardan atama gerektiin de alayda mevcut avu ve ba
avulardan hak kazanm olanlarn

isim, knye ve giri ile atanma tarihleri

miralayn st yazs ile kumandana takdim edilecek, kumandan bunarln snava


girmelerini buyuracak, Alay Meclisi toplanarak, adaylarn her birini ayr ayr
snavdan

geirerek

hangisinin

hak

kazandn

saptayacakt.

Hazrlanacak

ntihapnameyi kumandan olan zat, Ordu merkezine ve Dersaadete bildirecekti.


Ayn yntem, mlazim-i evvel ve yzba atanmasnda da uygulanacakt. Redif
alaylarna yzba atanmasnda sadece alaydan yetime olanlardan yararlandndan
snav bunlarn arasndan yaplacakt. Anca Bir sre sonra 1869 dzenlemesinin
ardndan bu uygulama son buldu. Nizamiyeden redife rediften nizamiyeye subaylarn
atanmalarna olanak saland.
Elli beinci bend, snav soru ve cevap tutanaklarnn kaytlara geirilerek ilgili
yerlere ve Dar- ura-y Askeriyeye gnderilmesini kararlatrmaktadr. Meclis
katiplerinin bu ilemi itina ile yapmalar gerekmekteydi.
Alay taburlarna

mlazim ve yzba atanrken de yukardaki ilem

yinelenecekti.

Bir orduda veya mstesna mahallerde kaymakamlk boaldnda btn


ordularda olup bekleme sresini doldurmu ne kadar binba varsa bunlardan en
ehliyetlisinin atanmas gerekiyordu. Bunun iin Dr- ura-y Askeri ve makam-
Seraskeriden onay alndktan sonra, durum Seraskerlie arz edilecek, kendileriyle

cliv

ilgili btn kaytlarn tutulduu Dr- ura-y Askeriden

sicil kaytlar, atanma

ykseltilmeleriyle ilgili bilgileri kapsayan defterlere bavurulacak, kdemce ve gzel


ahlaka hangi binba kaymakamla layk ise ,bo bulunan yerdeki kaymakaml
isteyip istemedii kendisinden sorulacak, istiyorsa atanmas yaplacakt. O yerin
uzaklndan ya da baka bir nedenle affn istida ederse, dierinden sorulacak,
istekli ve yeterli olann atanmas yaplacakt ( 72-73.bendler).
Mirlivalk veya feriklik iin atanma yaplacanda

yine btn ordularda

bulunan ve erkn- harbiyeye mensup olan miralaylardan sicil ve dosya tetkikiyle


stn olanlarn onaylar alnarak ykseltilip atanmalar yukarda belirtilen ekilde
gerekletirilecekti (74.bend).
st dzey subaylara yaver atanacanda mlazim-i sanilikte sresini
tamamlayanlar arasnda belirlenen kurallara uygun olarak yine snavla atanma
yaplacakt.
Svari ve topuya nasb ve tayin olunacaklar ile bil-cmle zabitan ve ketebe
merann suret-i intihablarnda dahi ikinci faslda mnderi mevadd gzedilerek ve
ibu fasla murakkam bulunan bendlere tevfik ve tatbik olunarak iktiza-i halin
icrasna mbaderet oluna ve fakat svari redif alaylarna nasb olunacak yzbalar
silk-i muvazzafda bulunan vekillerinden intihab ve tayin klna ( 77.bend).

Ynetmeliin Hatimesinde atanmalarn yaplabilmesinin n koulunun bo


kadro bulunmas olduu, bundan sonra o derece ve rtbeye layk olann atanmasnn
gerektii hatrlatlyor. Sz edilen kurallarn bar dnemi iin geerli olduu, sava
esnasnda boalan kadrolara atamalar yaplrken durum ve artlarn gz nnde
tutulaca, savalarda st ste baar gsterenlerin ykseltilmesinde ynetmelikteki

clv

artlarn aranmayaca kaydedilmektedir. Kumandanlarnn durumu Padiaha arz


etmeleriyle taltif iin ykseltilme yaplabilecei belirlenmektedir.
Her

yl

ordulara

Seraskerlik

makamnca

mfettiler

gnderilecei,

mfettilerin asker ve subaylarn giyim-kuam,donanmlarnn yan sra atanma ve


ykseltilmelerle ilgili ilemleri varsa ikayetleri dinleyecekler, subaylarn bir yllk
ahlaki sicillerinin bir rneini alp Dr- ura-y Askeriye ve Seraskerlie
sunacaklard. Terfilerde bu kaytlar gz nnde bulundurulacakt.
Hatimenin son ksmnda binbalardan aa rtbeler verilirken Seraskerlie
sunulacak ntihab-nameler ile imtihan srasnda subaylara sorulacak sorularla
rnek sorular kapsayan

ekler yer almaktadr. Bu ekler , nelerin sorulduu ve

tutanaklarn nasl tutulmas gerektii hakknda bize nemli bilgiler vermektedir. Bu


belgeler almamzn ekinde verilmitir 117.
Onbadan en st dzeydeki subaylarn atanmasnda izlenecek yolu btn
akl ve ayrntlaryla saptayan bu dzenleme, grld gibi adna nizamname
denmesine karn olduka ayrntl hazrlanm, en kk bir yanlla mahal
braklmamas adeta ama edinilmitir. Tanzimat dnemine zg bir yaklamla,
adam kayrmay, hakszlk yapmay nleme ana fikriyle hareket edildii btn
maddelerin kaleme alnnda dikkat ekmektedir. Sivil hayatta olduu gibi askerlik
alannda da yaplacak atanmalarn bir kiinin istek ve arzusu yerine meclislerin ve
meratip silsilesi iinde btn ilgililerin onaynn alnmak istendii grlmektedir.
Bununla da yetinilmemi tpk sivil hayatta olduu gibi yaplan ilemlerin
denetlenmesi yoluna gidilmi ylda bir kez ordu merkezlerine mfettiler
gnderilerek denetim salanmtr.

117

Bkz. VI.ek., Dstur-i Askeri, s. 89-93.

clvi

Yksek rtbeli subaylarn terfilerinde yer deiiklii gerekli grldnde


ilgilinin isteine nem verilmesi ve grnn alnmas ise dnemine gre olduka
ada bir yaklam olarak dikkat ekmektedir. Bylece binbadan daha yksek
rtbede olan subaylarn istemedikleri bir yer veya blgede grevlendirilmelerinin
n ksmen de olsa alnmtr.
Kk rtbelerdeki terfilerde okuma yazma ve hesap bilmeye olduka nem
verilmesi, snavlarla ykseltileceklerden ncelikle bu ynlerinin aratrlmas,
bilginin askerlik alanndaki neminin anlaldnn iaretlerindendi.Yaplacak
snavlarda kimlerin hangi konulardan sorumlu olacaklarnn ynetmelikte rnek
metinlerle yer almas, ordularda farkl uygulamalarn yaplmasn nlemeye ynelik
bir giriimdir denilebilir. Bylece adeta ortak sorular hazrlanarak, merkezi snava
benzer bir uygulama yaplmak istenmiti.
st rtbelere atananlarn adlarnn devrin resmi gazetesi niteliini de tayan
Takvim-i Vekayide ilan edilerek duyurulmasnn yan sra mkafat alanlarla
cezalandrlanlarn da ayn ekilde gazetede yer almas hem kamu oyunu
bilgilendirmede hem de ilgiliyi onurlandrma veya cezalandrmada rnek olacak bir
olgu olarak grlmekteydi. Ceride-i Askeriye yayn hayatna getikten sonra atanma,
ykseltilme, yer deitirme, mkafatlandrma, cezalandrma karar ve haberlerine bu
gazetede de yer verilmeye balanmtr 118.

3. 3. Talimler

118

rnein Ceride-i Askeriyenin 15 Ramazan 1281(11.02.1865) tarih ve 56. saysnda tayin ve


terfiler yer almakta, bir nceki sayda (defa55) ise Hassa Ordusuna bal baz subaylarn irtikap ve
ihtilaslarndan dolay yarglandklar haberi yer almaktadr.

clvii

Osmanl ordusunda III. Selimle kesin olarak balayan ve kopukluklarla


birlikte sreklilik arz eden adalama giriimlerinin zn, eitimli birliklerin
kurulmas oluturuyordu. Nizam-i Cedit, Sekban-i Cedit, Ekinci ocaklarn mevcut
ordudan, Yenierilerden ayrtan balca zellik bu birliklerin dzenli eitim almalar
ve talim yapmalar idi. Askir-i Mansure-yi Muhammediye de ayn nitelikte idi ve
askeri eitime olduka nem veriliyordu. Tanzimatn ilann takiben oluturulan
ordular iin eitim-retimin ve dzenli gnlk talimlerin yannda genel byk ateli
talimlere ok nem verildiini grmekteyiz. Takvim-i Vekayide daha sonra ise
Ceride-i Askeride bata stanbuldaki iki ordu olmak zere lke genelindeki askeri
birliklerde yaplan genel byk talimlerle ilgili ayrntl haberler sk sk yer
almaktadr. Daha sonra yerel gazeteler yayn hayatna geince ele aldklar balca
konulardan birisinin askeri gelime, haber ve talimler olduunu grmekteyiz. Yerel
basnda yer alan askeri haberler daha sonra Takvim-i Vekayi ve Ceride-i Askeriyede
de yaynlanmaktayd. Bu kaynaklarn taranmasyla yaplan talimler hakknda ayrntl
bilgi edinmek mmkn olduu gibi, o sralarda baslm talimatnamelerde de
konuyla ilgili ak ve net bilgiler bulunmaktadr 119.
Askerin baarsnn ald eitime bal olduu anlaldndan zellikle her
askerin teker teker iyi yetimesine, fikren gelimesine nem verildii kadar kta
ierisinde birlik ve beraberlik ruhu tamasyla baarsnn artaca kabul edilmiti.
Subay, astsubay ve erlerin her birinin iyi yetimeleri sklkla istenmekte idi.
Uygulanacak eitimde an gereklerine uygun olarak nazariyat ve tatbikatn birlikte
yrtlmesine gayret gsterilecekti. Her snftaki erlerin tek er eitiminden sonra,
takm, blk, tabur ve daha yukar birliklerinin eitimi yaplmaktayd. Erler ve
119

Bunlardan bazlar unlardr: Talim-i Asker Der Piyadegan ma Topuyan, Dersaadet 1250, Acemi
Neferin Talim-i Askeriyye Muallimi, Dersaadet, 1269, Hizmet-i Asker der Zaman- Sefer, Dersaadet
1263. ( Kitaplar Mekteb-i Harbiye Matbaasnda baslmt).

clviii

subaylar yetitirildikten sonra daha byk birliklerle eitli snflardan kurulu


ktalarla eitim ve tatbikat yaplrd. Ylda en az bir defa sonbaharda ise manevralar
gerekletirilmekte idi 120.
28 Rebiylevvel 1280 ( 12.10.1863) gn Veli Efendi Sarasnda bir byk
talim icra edilmi, sadrazam, eyhlislam, bakanlarla dier ileri gelenler de bu talimi
izlemilerdi. Ayrca Padiahn onay ile yabanc devletlerin sefirleri de davet
edilmilerdi. O gn saat be buuk sralarnda Padiah, kendisine Saraya avdet
ederek emretmesi zerine Birinci Hassa Ordu-y Hmayunu Miri ve Serasker
Kaymakam Hseyin Paann kumandasnda harp fennine uygun olarak talim ve
manevralar yaplmt. Hassa Ordusuna bal Tophane-i Amireye bal askerlerden
yeterli sayda topunun katlm ile yaplan bu gsteri alt blmden olumutu 121.
stanbulda yaplan byk talimlere devlet erkan mutlaka katlrd. Baz
talimleri yukarda ki rnekte olduu gibi Padiahn da izledii grlmektedir. Bu
srada baarl grlen subay ve erler dllendirilmekteydi. rnein, Hassa
Ordusuna bal birliklerin Glhane Parknda yaptklar at talimini, Sadrazam,
Serasker Kaymakam, 2. ve 3. Ordu mirleri, Dr- ura-y Askeri Reisi, Hassa
Ordusu Meclisi Reisi ve yeleriyle dier mera izlemiti. Piyade alaylarnda
akranlarna fark atan 40 nefer seilmi bunlar arasndan ilk bee girenlere nian
verilmiti 122.
Maslak civarnda kain Levent iftlii havalisinde bulunan sahrada yaplan
manevralar Padiah da izlemi, bu manevralarla ilgili ayrntlar devrin gazetelerinde

120

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi III/5, s.360. Ayrca ad geen talimatnameler.


Takvim-i Vekayi, Defa 713, Selh-i R.evvel,1280. Her blmde yaplanlarn ayrntlar gazetede yer
alm bulunmaktadr.
122
Ceride-i Askeriye, defa,100, 28 Recep 1282 ( 16.12.1865).
121

clix

yer almt 123. Farazi dman kuvvetleriyle nc birliklerin karlamalar, svari ve


topu desteinde geen arpmalar ayrntlaryla aktarlmaktadr. Padiah askerin
gsterdii baardan ok memnun kalm, memnuniyetini ifade eden szlerini
Sadrazam nutuk eklinde okuyarak askere duyurmutu 124.
stanbulda bulunan taburlar ile svari ve ihtiyat topu alay nar eme adl
mevkide toplanarak ehzade Yusuf zzettin Efendi, Sadrazam, Serasker, dier
vekillerle st dzey askeri erkann hazr bulunduklar manevralar Dr- ura-y
Askeri Reisi ve Birinci Ordu Frka Kumandannn komutasnda yaplmt. Takvim-i
Vekayide bu manevra yle yer almt: fen-i harbe tevfikan muharebe usul
zre mevki-i mnasib bir gzel manevra icra olunduundan bundan dahi .askerin
gstermi olduu kemal-i gayret ve topulern ise nian atmak hususunda meydana
attklar mmareset bi-hakk ayan- takdir mevaddan bulunmu ve icra edilen
harekat- askeriye ile nian cedveli dahi ber veh-i zir haritamza derc ile beyanna
ibtidar olunmudur
Gazetede bu aklamann arkasndan on drt ksmdan oluan manevrann
her ksm iin ayrntl bilgi verilmektedir 125.
Anadolu ve Rumelide bulunan ordularm da benzer manevra ve talimler
yaptna dair yerel basnda haberler yer almaktadr. Bu talim ve manevralara
yneticilerin

yan

sra

ileri

gelenlerin

de

katld,

talimler

sonrasnda

123

Ceride-i Askeriye, defa, 29,30. Selh-i Safer 1281, 10 R.evvel,1281.


Takvim-i Vekayi, defa 757, 13 Safer 1281 (17.07.1864) Suret-i Nutk- resmi-i Hazret-i Vekaletpenahi: Aske, ordunuzun kuruluunu ve icra eylediiniz manevralarn noksansz ve kusursuzl velii nimetimiz Padiahmz efendimiz Hazretleri tahsin buyurdular. Ne bahtlu askerleriz ki eyyam-
mrmzde byle gnler grrz.Zabitanan ve neferat cmleniz saye-i Padiahide askerlikde yz
aartm adamlarsnz bu gn cmlenize tebir ve teblie memur buyrulduum iltifat- hazret-i
Padiahiye bir kat daha layk ve mstahak olmak iin bu uurda alb abalamaa devam
edeceinize bhem yoktur.
125
Takvim-i Vekayi, defa,1017, 10 Receb 1285 (26.10.1868) Askair-i Nizamiye-i ahane piyade
taburlar,svari blkleri refakatinde olarak topu ihtiyat alaynn beheri drder toplu olmak zere
dokuz batarya ehaneli top narl eme nam mahalde icra ettikleri manevrann suret-i tertibi
bal altnda 14 safha haknda bilgi verilmektedir
124

clx

memnuniyetlerini belirttikleri haberleri stanbula iletilmekte, Ceride-i Askeri ve


Takvim-i Vekayide bu tr haberler yer almaktadr. rnein, Envar- arkiye
gazetesinden aktarlan bir haberde Erzurumda 1 svari ve piyade

nizamiye

askerinin Yarmca Dzndeki istihkamlarda 19 Cemaziyelahir 1283 (28.10.1866)


tarihinde ateli talim yaptn bu manevralar stihkamat ve Tarik Komisyonlar
Reisi Ferik Mustafa Paa , vali vekili Defterdar Emin Efendi ile mera ve zabitann,
vilayet memurlarnn izlediklerini reniyoruz. Bu manevralarda topular nian at
yapm ve ok baarl olduklar her kes tarafndan grlmt 126.
Nite klamakta olan askerler Eyll aynn 5inde Ni Kalesi dnda Ordu
Kr adl yerde iki batarya piyade topu ve her taburdan ehaneli birer blk piyade
ile nian talimi yapm, baarlarn ziyadesiyle isbat ederek askair-i ahanenin bu
fende maharetleri grlmt 127. Saray Bosnadaki birliklerden Bosna Alaynn
yapt baarl talimlerle ilgili haber Bosna Gazetesinden aktarlarak Ceride-i
Askeriyede yaynlanmtr 128.
Ayrca, snr boylaryla, kylarda hizmet yapan birlikler, baka lke ileri
gelenleri snr getiklerinde veya limana ulatklarnda askeri trenler yaplyor,
gelenlere askerin gc gsterilmek isteniyordu. Trabzon Limannda, Edirne giriinde
bu tr karlanmalarn yapldna dair haberler gazetelere yansmakta idi.
.

3. 4. Silah ve Donanm

126

Takvim-i Vekayi, defa 1023 (12 Receb 1283), Her baarl at sonrasnda Padiahim ok Yaa
diye birlikte tezahrat yaplyordu.
127
Ceride-i Askeriye, defa 144, 11 C.Ahir 1283 (20.10.1866). Tuna Gazetesinden naklen aktarlan
haber.
128

ayn say.

clxi

Bilindii zere Osmanl ordusunun asl unsurunu oluturan Yenieriler,


Ocaklarnn kaldrld srada tfek, tabanca, kl ve haner kullanyorlard. Avrupa
Devletleri ordularnn sngl tfekleri; 18. yzyln sonlarnda kurulan srat
topusu erleri tarafndan kullanlmaktayd. Yenieriler bu tr tfek kullanmaya kar
ktklarndan donanmlar arasnda yer almamt.
Nizm- Cedit birliklerinde ise akmakl ve sngl tfekler bulunuyordu.
Baz erler pistol (Tabanca) ile bak, subaylar ise eri kl tamlarsa da ksa bir
sre sonra bunarln tanmas yasaklanmt 129. III. Selim dneminde silah ve
cephane reten tesisler elden geirilmi, top dkmndeki ap karklna son
vermek zere Fransz toplarnn aplar benimsenerek yeni toplar buna gre
dklmeye balanmt. Trkiyede Felemenk ve ngiliz barutu nitelikli barut retimi
iin nlemler alnm, stanbuldaki fabrikalarn kapasitesi iki- misline karlm,
Gelibolu ve Selanik baruthaneleri kapatlarak makineleri stanbula tanmt.
II. Mahmut 1826dan sonra yeni ordunun ihtiyalarn karlamak amacyla
silah ve mhimmat ithal etmenin yan sra mevcut fabrikalarn slahna da byk
nem vermi, kaliteli personel yetitirmeye zen gsterilmiti 130.

Tanzimatla birlikte askerlik alannda yaplan kkl dzenlemelere paralel


olarak ordunun silah, cephane ve donanmna byk zen gsterilmitir. Tophane,
Tfekhane, Baruthane ve Fiekhane fabrikalar elden geirilmi, kapasiteleri
artrlarak Krm Sava srasnda mttefik kuvvetlerin barut ve mhimmatn
salamay baarmt. yle ki, Tophane Mirliine bal olarak faaliyet gsteren
fabrikalardan stanbulda top fabrikas, tfekhane, klhane, mastarhane, arhane,
129
130

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi, III/5, s. 380.


A.g.e.s.390.

clxii

avadanlkhane, makine fabrikas, demirhane, marangozhane, sarahane, nakhane,


alethane gibi birok imalathanenin faaliyette olduu Devlet Salnamelerindeki
kaytlardan anlalmaktadr. zellikle Zeytinburnu fabrikasnda yaplan frnlarda
elik namlular dklmesi baarlm, kundaklaryla beraber da ve mantelli sahra ve
12 santimetrekarelik ksa namlulu kale

ve sahra obsleri retme baarlmt.

Tophane-i Amireye bal top fabrikas, tfekhane ve her eit aa malzeme yapan
marangozhane ile nakkahane, ambarlar bulunmaktayd. Tophaneye ait fabrikalarda
700e yakn tezgah bulunuyordu. ki sanayi alayndan birincisi bu fabrikalarda grev
yapyordu. Ayrca 400 akn sivil usta

ve amele altrlyordu 131. zellikle

Baruthane civarnda faaliyet gstermekte olan Demir Fabrikas 1844lerde top


dkmnde olduka baarl olmaktayd. Abdlmecit yanna Sadrazam ve Harbiye
Nazrn da alarak bu yeni fabrikay gezmi, top imalini ok beenerek ilgilileri
tebrik etmiti 132.
stanbuldaki askeri fabrikalarn ierisinde Tfekhanenin zel bir yeri vard.
Burada resim ve muayene odas, asl tfekhane, kundakhane, demirhane ile
namlulara su vermeye ve tfek ksmlarn vidalamaya mahsus tavhane, boyahane ve
cilhane blmleri yer almaktayd. Fabrikada eski tip tfeklerde deiiklikler
yaplyordu. Birok eski tfek inayderlere benzetilerek deitirilirken

Martini

Henry tfekleri de yaplyordu. Daha sonra kk apl mavzer tfei yapmna


balanmt. Fabrikann retimde kulland demir, ubuk halinde ngiltereden
getiriliyor, namlu yapmnda kullanlyordu. Ayrca Kurup Fabrikasndan da
malzeme salanyordu.

131

Mahmut evket, Tarih-i Askeri-i Osmani, 3. ksm, s .120-121.


Takvim-i Vekayi, defa 395ten aktaran M .adrc, Tanzimat Dneminde Anadolu Kentlerinin
Sosyal ve Ekonomik Yaps, TTK, 1991, s. 351.
132

clxiii

Zeytinburnu Fabrikasnda, dkmhane, kalphane, demirhane, gllehane,


haddehane, fiek doldurma ksm, klhane gibi atlyeler bulunmaktayd
Dkmhanede her eit demir, elik ve bakr dkmleri yaplmaktayd. eitli
silahlara ait namlulardan baka, mermiler ve ihtiya duyulan dier malzemeler bu
fabrikada dklmekteydi 133.
stanbul Baruthanesi, bu dnemde orduda kullanlan her eit barutun imal
edildii ok nemli bir merkezdi.Avrupa baruthanelerine e konumda bulunuyordu.
Ayrca lkenin deiik blgelerine faaliyet gsteren baruthanelere ii ve usta destei
salamaktayd.
ou stanbul ve evresinde faaliyet gsteren bu fabrikalarn dnda Anadolu
ve Rumelinin baz ehirlerinde de askeri amala retim yapan tesisler bulunuyordu.
Tanzimatn ilanndan hemen sonra gherile karlan yerlerde birer fabrika almas
kararlatrlmt. Bunun iin gherile esnafnn ellerlindeki kazanlar satn alnacak,
kendileri de kurulacak fabrikalara usta ve ii olarak kabul edileceklerdi. stanbul
baruthanesi, yeni kurulacak fabrikalarn malzemesini temin edecek, ayrca ustaba
ve barutu desteinde bulunacakt. Bu kararlar dorultusunda Kayserinin uygun bir
mahallinde gherile fabrikas yapm iin Mslman olmayan ustalar aylkl olarak
grevlendirilmilerdi. Ayrca Tokat Kalhanesinin geniletilmesi ve retimin
artrlmas iin yeni nlemler alnacakt 134. Badat baruthanesi ise blgenin ihtiyacn
karlayacak konumda idi.
Tanzimat dnemi Osmanl ordusunun, ihtiya duyduu silahlarn btnn
yerli retimle salamas mmkn deildi. Zira bu ada Avrupa lkelerinde ve
Amerikada sanayi devriminin etkileri silah sanayinde derin izler brakyor, ksa
133

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi, III/5, s. 392


adrc, a.g.e. s. 351. Rumeli ve Anadoluda karlan gherilenin kalhanelerde ilenerek barut
elde edildii belgelerde yer almaktadr.
134

clxiv

aralklarla daha stn niteliklere sahip yeni silahlar piyasaya srlyordu. Silah
tekniinde ve retiminde yer alan bu nemli atlmlar Osmanl subaylar tarafndan
yakndan izleniyordu. D basnda bu yeni silahlarla ilgili olarak yer alan haberler
tercme ediliyor, silahlarn nitelikleri hakknda ayrntl bilgiler resim ve emalarla
aktarlarak hem Harp Okulu rencileri hem de grevleri banda bulunan subaylarn
bu yeniliklerden haberdar olmalar salanyordu. Bunun iin Ceride-i Askeri
Gazetesinin stunlarndan faydalanld gibi, nceleri gazetede bir blm halinde
daha sonra ise ilavesi eklinde karlan bilim ekinden yararlanlmaktayd. Hemen
hemen her sayda bata Prusya ve Fransa ordular olmak zere Avrupa ordularnn
kullanmaya baladklar yeni silahlarla ilgili haber, yorum, resim ve ema bulmak
mmkndr 135. Anlald kadaryla, Hkmet ve askerler silah teknolojisindeki
gelimeleri yakndan izlemekle kalmyor gerei iin nlem almaktan geri
kalnmyordu. Bata Fransa ve ngiltere olmak zere ihtiya duyulan yeni silahlarn
ithali iin byk aba harcanyor, halkn gnll balaryla silah almnda devlet
olanaklar dnda kaynak salanyordu.
Orduda yaplan yenilikler bir nceki dneme oranla silah, cephane ve
donanm ihtiyacn artrmt. Krm Sava sonrasnda geleneksel silah ithalinin
dna kldn gryoruz. 1830lardan itibaren Osmanl Devletiyle ticari
ilikilerini artran Amerika Birleik Devletleri silah ithal edilen lkeler arasna
girdi 136. yle ki 1869 ylna gelindiinde bu lkenin Osmanl Devletine toplam
135

Prusyada 1841 ylnda yaplan ve Avrupa ordularnda kullanlmaya balanan ineli tfeklerin
yaps ve faydalar ile ilgili olarak Ceride-i Askeriyenin 135 saysndan itibaren dizi yaz ve resimler
yer almaktadr. Bkz. Ceride-i Askeryei, defa ,135, 7 Rebiylahir 1283 ( (18.08.1866)
136
A.B.D. ile ilk ticaret szlemesi 1830 ylnda yaplm, Amerika, en ok gzetilen ulus olanan
elde etmiti. ki lke arasnda ikinci ticaret ve dostluk anlamas ise 1862 tarihlidir. Bu anlama ile
ABD en ok gzetilen lke konumunu korumakta, mallarna konan yzde sekizlik gmrk vergisi
sakl tutulmakta, ancak oran her yl eksiltilerek yzde bire indirilmekte idi. Ne var ki bu orann
uygulanmasnda sorunlar km, 1874 ve 1883 yllarnda gelirlerini artrmak isteyen Osmanl
ynetimi vergi orann yzde yirmiye karmt.

clxv

ihracatnn yzde seksene yakn silah ve cephane idi. Amerikadan silah alm iin
ilk ciddi giriimler 1864ten sonra yaplmaya balanmt. Amerikan Savann
(1861-1864) bitmesiyle Ordusunun elinde ok sayda sava art, silah
yapmclarnn elinde de byk silah stoklar kalmt. Osmanl Devleti, bu artk
silahlardan satn alan ilk lkeler arasnda yer ald ve ilk elden114.000 adet Enfield
tfei ardndan da 125.000 Springfield tfei satn alnd.
1869 yl sonlarna gelindiinde Amerikaya 1.331.000 dolar denerek toplam
239.000 tfek satn alnmt 137. Ksa bir sre sonra bu silahlardan bazlarnn
Amerikada retilen yeni silahlarla deitirildiini gryoruz. Bunun iin bir
Osmanl askeri heyeti ABDye gitmi, gerekli incelemeleri yaparak , Martini Henry,
Winchester ve Snyder tipi tfekler satn alnmt 138.
Ceride-i Askeride yer alan bir haber, askerler iin Amerikaya yeni icat
tfeklerin sipari edildii, Newyorktan zel bir vapura yklenerek gnderilen
silahlardan bir ksmnn stanbula ulat haberi Terakki Gazetesinden naklen
aktarlmaktayd 139. Grld gibi, Fransa, Prusya ve ngilterenin yan sra yeni bir
kaynak olarak Amerikadan silah alma olanana Hkmet kavumutu. Daha sonra
bu kaynaklara Almanya eklenecekti. Ne var ki d bor alnarak maddi kaynak
salandndan bir sre sonra sorunlar kacak, silah almndan dolay bata ABD
olmak zere bir ok lke ile anlamazlklar ortaya kacaktr.
Osmanl ordusunun rabet ettii tfeklerin banda gelen ineli tfeklerin o
sralarda kullanlmakta olanlardan daha stn nitelikte olduklarn gstermek iin
Padiahn huzurunda gsteri yaplm, Abdlaziz, silahlar inceleyerek inelilerin

137

Oral Sander-Kurthan Fiek, ABD Dileri Belgeleriyle Trk-ABD Silah Ticaretinin lk Yzyl
1829-1929, ada Yaynlar, stanbul 1977, s. 25-26.
138
A.g.e.,s.29.
139
Ceride-i Askeriye, defa 293, 23 Cemaziyelevvel 1286 ( 22.08.1869).

clxvi

stnln grm, bu silahn alnmas iin emir vermiti 140. Sz konusu silah,
1841 ylnda bir Fransz tarafndan icat edilmi, 1849, 1856,1 870 ve 1872 yllarnda
model deiiklii ve baz dzeltmelerle yeniden retimi yaplmt. Btn modellerin
ayn mermileri kullanmalar, sng taklmasna elverili olmas ve benzeri
stnlklerinden dolay devrin gzde silah olduundan tercih edilmekte idi. Alm
iin yeterli kaynak bulunmad iin halktan iane eklinde toplanan paralarla bu
tfein alndna dair haberler gazetelere sk sk yansmakta idi. Ayrca, gnll
olarak baz kimselerle, ky ve kasaba halknn bu tfeklerden alp orduya balad
da grlmektedir 141.
te yanda ngiliz patenti ile Fransada retilmekte olan ehane tfekleri de
askerlerce pek beenilmekte idi. Msr valisi brahim Paann Fransada imal ettirip
Padiaha sunduu bin adet sngl ehane tfei en son teknikle imal edildii iin
ok beenilmiti. Abdlmecit, bu tfeklerin stanbulda retilmesi iin gereken
makine ile nev-icat tfek kunda imaline mahsus fabrika levazm misill daha sair
eylerin bahalar ceb-i Hmayundan ita buyrulmak zere tedarik ve celbi emrini
vermiti 142. Grld gibi, Padiah , kendi kesesinden para vererek, beenilen
tfek modelinim retimi iin aba gstermi, bu abas ve tfekler st dzey subay
ve ilgililerce ok takdir grmt. Bu tfeklerle ilgili olarak verilen haberde
dakikada 12 at yapabildiini, onda sekizinin niangha isabet ettiinin Fransada
denerek anlald, ortalama bir hesapla her erin dakikada beer defa tfek doldurup
att ve yarsnn isabet ettii,bin kiilik bir birliin dakikada iki bin be yz kere
140

Ceride-i Askeriye, defa 135, 7 R.ahir 1283 (18.08.1866) Tfek hakknda bilgi verilmekte, bata
Prusya olmak zere Avrupa ordularnn bu silah kullandklar vurgulanmaktadr. Silahn bir fotoraf
XI. Ekte verilmitir.
141
Takvim-i Vekayi, defa, 1073, 24 Zilhicce 1285 (6.04.18669) Tuna Vilayeti halkndan askerlik
yapmakla ykml olanlarnn ineli tfek kampanyasna katldklar, ianeden honut olduklarna
ilikin karlkl yazmalar.
142
Ceride-i Askeriye, . 23 Zilkade 1280 (02.03.1864).

clxvii

isabet ettirecei dnlrse, adam ldrmenin

ne kadar kolaylat, sava

sresinin bu yzden ksald belirtildikten sonra, 200 bin kiilik Avusturya


Ordusunun Prusya kuvvetlerince bir buuk iki saatte nasl perian edildiine
deiniliyor, ineli tfein yararnn btn dnyaca grld vurgulandktan sonra
Osmanl Devletinin de bu silahtan almasnn gerektii yazlyordu. Ancak, mali
durum nedeniyle ncelikle nizamiye askerinin bu silahla donatlmasnn yerinde
olaca kaydediliyordu 143.
Askeri birlikler, yeni silahlar kullanmakta sknt ektiinden dolay sk sk
ateli talimler yaptrlyor, eitimli subaylar erlerin yetimesi iin byk aba
gsteriyorlard. Yeni tfeklerin bakm da bilgili olmay gerektiriyordu.

Baz

birlikler, bu silahn bakmnn nasl yaplacana dair genelgeler hazrlayarak askere


datlyor, bu genelgenin ierii dnemin yerel gazetelerinde yer aldktan sonra
Ceride-i Askeriye stunlarnda da tekrar yaynlanyordu. rein, Drdnc Ordu
Meclisince hazrlanan ve Ordu mirince onaylanan tfek bakm ynergesi
diyebileceimiz , bakmn nasl yaplacan ayrntlaryla aklayan bilgilendirme
notu, Envr- arkiye Gazetesinde yaynlandktan sonra zeti Takvim-i Vekayide de
kmt 144.
Bu sralarda top yapmnda da nemli deiiklikler olmutu. Eski toplarn
ehaneli biimine dntrlmesinden dolay topuluk eitiminin yeniden gzden
geirilmesini zorunlu klmt. Nitekim askerlerin Poligonlarda talim yapabilmesi
iin Alibey Ky civarnda oban emesi denilen yerde Padiahn buyruu
zerine bir poligon kurulmas kararlatrlmt. Burada her eit istihkam
yaplmasna baland, askerlerin geceyi de bu civarda geirmesi iin bir kla
143

A.g.g. defa, 231, 30 Safer 1285 (22. 06. 1869).


Bkz. Takvim-i Vekayi, 26 Zilkkade 1285 ( 11.03.1869)

144

clxviii

inaatna baland, evreye top ve gerekli aletlerin yerletirildii, Mhendishane


hocalarndan, topu ve istihkam subaylarndan ve Mmeyyizn- Esliha
Komisyonu yelerinden oluturulan zel bir komisyonun, nian at ve top at
talimlerinin nasl yaplaca konusunda alt, Tophane-i Amire Fabrikasnda imal
edilmi olan ehaneli elik toplarn Tophane Miri, komisyon yeleri ve ehzade
Yusuf zzettin Efendinin huzurunda atlarn yapld, Yusuf zzet Efendinin de
toplar bizzat tecrbe ettii haber veriliyordu. O gnk talimlerde elik toplardan
birinin sratinin 720 arna ulat, oysa imdiye kadar kullanlan toplarn sratinin
en fazla 500-550 arn olduu belirtildikten sonra ehzadenin memnuniyetini dile
getirdii belirtiliyordu 145.
zetle vermeye altmz bu bilgilerden de anlald gibi, Osmanl
ordusu ele aldmz dnemde kendi imal ve bakmn yaptrd silah ve cephane ile
birlikte Avrupa ve Amerikadan ithal edilen silah ve cephene de kullanmaktadr.
Mali olanaklar elverdike pein para deyerek ald son model silahlar gzde
birliklerine datmakta, ( Genellikle stanbulda konulandrlm birliklerdir bunlar)
bu birliklerde eitilen subay ve ast subaylar taradaki ordularda grevlendirilerek
yeni silahlar hakknda onlara da bilgi verilmekte idi. Genel yllk talimlerde bu
silahlar

kullandrlmakta

sefer

ncesinde

askerin

hazrlanmasna

olanaklar

elverdiince zen gsterilmekteydi.

3. 5. Giyim-Kuam

145

Ceride-i Askeriye, defa 283, 10 R.evvel 1286 (20.06.1869).

clxix

Osmanl askeri tekilatnda en nemli deiikliin ilk basaman oluturan ve


Tanzimata kadar baz deiikliklerle varln srdren Asakir-i Mansure iin kabul
edilen kyafet, ihtiyalara yeterince cevap vermekten uzakt. Eitim- retime ,
iklim koullarna ve sava artlarna uygunluu bir arada bulunduracak nitelikte
elbise, askerler iin aranan elbise olmakla birlikte, maliyet ve dayankllk da nem
tamaktayd. Balangta Mansure ordusu iin kabul edilen giyim-kuamn yetersiz
olduu anlalnca bir sre sonra deitirilmiti. Kabul edilen yeni kyafette tek tipe
nem verilmi, eitli snf ve rtbedeki subaylarla erlerin bandaki oparalar yerine
hepsi iin mavi pskll Tunus fesi serpu olarak kabul edilmiti. Subaylar, ift sra
dmeli setre giyecekler, kl kaylar srmal olacakt. Erler ise uzun ve bir sra
dmeli setre kullanacaklar, omuzdan geirilmi kay palaska takacaklar, bellerine
kemer balayacaklard.
Subaylar, yamurluk vazifesi grecek Harmaniye erler ise yamurluk
giyeceklerdi. Ayakkablar, keli kundura ve fotinden ibaretti. Subaylarn
pantolonlar sbye denilen bir atk ile ayakkablarnn altna tespit edilmiti. Muhtelif
asker snflar birbirimden kullanlan dme eitleriyle ayrt edileceklerdi 146.
Osmanl askeri tekilatnda kalc ve kkl deiikliklerin yapld 1844ten
sonra askerin giyim- kuam da yeniden ele alnmtr. Erlerin btnne nlerinde
ince krmz zh bulunan bir sra dmeli, setre (ceket) benimsenmiti. Piyade subay
ve erlerinin paltolar krmz ince zhl, topu ve svari subay ile eratnn
pantolonlarnda kaln krmz zh olacakt. Subay ve erler yazn beyaz pantolon
giyebileceklerdi 147. II. Mahmut devrinde kabul edilen ii mukavva serpulu Tunus
fesleri terk edilerek yerine alt ksm geni,st dar, psklleri daha az olan zarif bir
146
147

Tanzimat ncesi kyafetler konumuz dnda kaldndan ayrntlara girilmeyecektir.


Trk Silahl Kuvvetler Tarih, III/5, s.337.

clxx

fes eidi kabul edildi. Subaylarn ceketleri kk yakal,erlerinki ise ak yakal


siyah uhadan iki sra dmeli bir mintan olacakt. Erler, bellerine krmz bir kuak
balayacaklard 148.
Kl kaylar da deitirildi. Subaylar kollu kay takacaklar, binbaya kadar
olanlarn siyah, binba ve daha st rtbedekilerin ise srmal kay olacakt.
niformalarn gs srmal, sol tarafa doru sarkan ular topuzlu srmal veya
srmasz kuaklar da kullanlmaktayd.
Askeri giyim- kuamda kalc ve kapsaml deiiklikler Abdlaziz dneminde
gerekletirildi. askerlik alannda ortaya kan sorunlar gz nnde tutularak yaplan
deiikliklere paralel olarak klk- kyafet, niforma ve benzeri alanlarda Avrupa
ordularnn grnmleri de dikkate alnarak yeniliklere gidildi. Piyade, svari ve
topu snflarnn btn subaylar lacivert uhadan beli bzmeli ve gs bir sra
dmeli ceket kabul edildi.Piyade, svari, topu, itfaiye ve zaptiye subaylarnn
setreleri

krmz

zhl,

talia

taburlar

subaylarnnki

yeil

ve

istihkam

subaylarnnkiler ise mavi zhl olacakt. Dmeler, topuda apraz durumdayd


zerlerinde iki topla bir yanar glle resmi bulunmaktayd. Dier snflarn
dmelerinin

zerinde

ay-yldz

vard.

Subaylarn

pantolonlar

lacivert

uhadand.Setrelerle ayn renkte zhlyd.Ancak, svari ve topu subaylarnn


pantolonlarndaki zhlar daha geni tutulmutu.
Rtbe iaretlerine gelince, kollardaki srma eritlerle ifade edilmiti. ssubaylar
ve generallere (Paalara) mahsus byk niformada ceketin yan ve kol kapaklar ile
iki tarafl olarak gs tamamen sar srma ilemeli idi. Byk niforma ile piyade
paalar som srma, piyade ssubaylar saakl apolet takarlard. Svari ve topu
148

Ferik Mahmut evket, Osmanl Tekilat ve Kyafet-i Askeriyesi, kinci Cilt, Mekteb-i Harbiye
Matbaas, 1325, s. 46.

clxxi

ssubaylaryla paalar ve subaylar byk niformalarnda apolet takmazlar, kk


niformalarnda olduu gibi burma kaytanl ispolet takarlard. ssubay ve paalarn
ispoletleri sar srmal, subaylarnki ise krmz ipekli kaytandand. Kolaas
rtbelilerin ispoletlerinde srma ve ipekli kaytan karkt. Subaylarn tn nevresim
kaput giyiyorlard. Kabzas sipersiz, eri ve mein knl kl takarlard. Kl
kaylar ceketin stnden balanr, rtbeye gre, srmal veya siyah meinden
olurdu.
Abdlaziz dneminde bu kyafet ve kuamda nemli deiiklikler yapld. Btn
subaylar fes giymekle beraber tepedeki ferahi kaldrlm, sivil feslerinden farkl
olmas iin pskl balarnn topuz eklinde olmas uygun grlmt. Bu dnemde
erlerin btn fes giymekteydi. Ancak, fesin biimi eitli snflarda deimekte idi.
Zuhaf alaylar eratnn fesinin stnde, birinci veya ikinci alay olduuna gre beyaz
veya yeil sark sararlard. Elbiselerinin n taraf ak, kenarlar ile diki yerleri
eritlerle sslenmi bir mintan ile altna giyilen ve yan taraftan kopalanan, diki
yerleri, gs ayn ekilde sslenmi bir camedan ve baldrdan yukars geni,aas
dar bir alvar, bele sarlan krmz veya mavi bir kuak, ayakkab zerine giyilen
beyaz bir tozluktan ibaret bulunmaktayd. Btn erlerin elbiseleri lacivert uhadand.
Yalnz zaptiye elbiseleri yeil, Arnavutluk erlerinin krmz idi. tfaiye erleri ksa ve
gs zerinde dmelenir bir mintan ile krmz geni zhl bir pantolon ve
ayaklarna bot izme giyerlerdi 149.
Abdlmecit ve Abdlaziz devri askeri kyafetlerin resimleri Osmanl ordusunun
giyim- kuam hakknda olduka ayrntl bilgi vermektedir. Bu resimler Mahmut
evketin ad geen eserinin sonuna eklenmi olup, birok kitapta askeri kyafetler

149

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi, III/5, s. 338-339. Mahmut evket, Osmanl Tekilat, s. 46-47.

clxxii

ele alnrken bu resimlerden yararlanlmtr. Ekte verdiimiz renkli kyafetler bu


kaynaktan alnmtr 150.
Askeri kyafetin ayrlmaz bir paras olan rtbe iaretleri, apoletler ve nianlar bu
dzenlemelerde yeniden ele alnmtr. Asakir-i Mansure birliklerinde kyafetler,
balangta, rtbelere gre deiik kabul edilmiti. Subaylar, balarna giydikleri
eitli balk zerine sardklar sark ve giydikleri elbisenin ekil ve renkleri
belirliyordu. Daha sonra kyafetler deitirilince askeri rtbeleri belli etmek iin
eitli ekil ve biimlerde nian ve apoletler kabul edildi 151. Buna gre ;
onba,gmten sekiz keli yldz; avu, gmten ayyldz; mlzim gmten
yldz; yzba, gmten ayyldz; kolaas, ortasnda tek ta bulunan altn ayyldz;
binba mcevherli altn ayyldz; kaymakam, iki defne yapra ve ucu Frenk ba
ortas ayyldz, miralay, kaymakam nianndan daha byk ve ortas Felemenk
tandan yldz, mirliva, miralay nianndan daha byk olup talar Felemenk ve
miralaynkinden daha ard. Ferik, daha byk ve tekmil prlanta ile ssl idi.
Mir, daha byk ve kymetli prlantalarla ssl idi. Hassa Ordusunun rtbe
iaretleri dier ordularnkinden biraz daha farkllk gstermekteydi. Asakir-i Mansure
mensuplar, rtbelerini boyunlarna takarlard. Krm Savana kadar uygulama
byle olmu, bundan sonra deitirilmitir. Rtbeler, ceketlerin kol kapa etrafna
dikilen srma eritlerle belli edilmitir. Rtbelere gre bu eritlerin renk adet ve
ekilleri deiiklik gstermekteydi 152.
Askeri giyim kuma ve benzeri malzemenin salanmas incelediimiz dnemde
balca sorunlardan biri olma durumunu korumutur. Mali imkanszlklar, yeniden

150

Bkz. VII. Ek.


Asakir-i Mansure kyafeti iin bkz. Ahmet Yaram, II. Mahmut Dneminde Asakir-i Mansure-i
Muhammediye (1826-1839), ss. 150-156
152
Trk Silahl Kuvvetler Tarihi III/5, s. 346.
151

clxxiii

rgtlendirilen dzenli ordularn giyimi iin bteden yeterli kaynak salamakta


zorlukla karlanmaktayd. Bu yzden erinden subayna kadar btn ordu
mensuplarnn kendilerine devlete salanan giyim- kuam zenle korumalar, izinli
olduklarnda giymemeleri isteniyordu. Mir, ferik, mirliva rtbelerinde bulunan en
st dzeydeki subaylarn, askeri hizmet dnda, kendi zel ileriyle ilgilendiklerinde
gittikleri ve bulunduklar mahallerde her nevi

askeri iaret, rtbe ve nianlar

tamayan gnlk sivil elbiselerini giyeceklerdi. Bu gnlk elbiseler dier devlet


grevlilerinin elbiseleri gibi olacakt. Yani, siyah uhadan setre ve pantolon, sako
yahut palto, adi festen ibaret giyimi kullanacaklard. Bu elbiseyle gezdiklerinde
kendilerine askeri kurallar erevesinde selam verilmeyecek, ayet tannp askeri
selam veren olursa karlk vermeyeceklerdi. Uradklar karakol ve dairelerde
kendileri iin karlama treni yaplamayacakt. Sivil giysi ile gezdiklerinde
yanlarnda yaver-i harp ve avu gtremeyeceklerdi. Birbirlerini

zel olarak

ziyarete sivil elbise ile gidebileceklerdi. Bu kurallar sadece sz edilen subaylar iin
olup, alt kademelerdekiler iin geerli olmayacakt 153.
Orduda otuz yl hizmet grdkten sonra emekli olan subaylar, resmi elbiselerini
giyebilecekler, bu kyafetle resmi yerlerde grldklerinde kendileri iin karlama
treni yaplacakt. Ancak, bunlarn grev banda bulunan subaylardan fark
edilebilmeleri iin rtbelerinin biim ve renklerinde baz deiikliklerin olmas
yerinde grlm, Dr- ura-y Askeride hazrlanan nizamname onaylanarak
yaynlanmt. Emekli subaylar askerliin an ve erefine dokunulmamas artyla
diledikleri gibi sivil kyafetle dolaabileceklerdi 154.

153

Mirn-i izam ve ferikn-i kiram hazaratiyle mirliva paalarn hizmet-i askeriye haricinde elbisei adiye iktisa edebilmelerine dair kararname, Ceride-i Askeriye, defa 9, (12.03.1864)
154
Ceride-i Askeriye, defa 10, 11 evval 1280 (19.03.1864). Ayrntlar nizamnamede yer almaktadr.

clxxiv

Bu dnemde atlan en nemli adm ise kuma ihtiyacnn lke iinden salanmas
iin giriilen abalar olmutu. zellikle Abdlmecit, yeni fabrikalarn kurulmas iin
emirler karmakla yetinmemi, yurt gezilerinde kurulan yeni fabrikalar gezerek ie
verdii nemi gstermiti. 1844 ylnda zmit civarndaki uha fabrikasn gezdikten
sonra,rnlerini ok beenmiti. Bir sre sonra da Dr- ura-y Askerinin kararyla,
fabrika rn uhann

ngiliz uhasndan daha kaliteli ve nefis olduu, askeri

elbiselerin 1845 tarihinden itibaren bu kumatan yaplmas uygun grlmt.


htiyac karlayabilmek iin yz bin zra uha imali gerektii saptanmt 155. II.
Mahmut

zamannda

1833te

stanbulda

alm

olan

Feshane

Fabrikas,

geniletilerek yeni makinelerle modern bir yapya kavuturuldu. Bu Fabrika 1866


ylnda kan bir yangnla kullanlmaz hale gelinceye kadar fes imalinde kullanlan
kuman yan sra uha ve ayak ta retmekteydi. Yine stanbulda birka tezgahla
alm olan Bez Fabrikas, adr ve Amerikan bezi imal etmekte iken 1839da
Basmahane adn alm, Avrupadan getirilen

ustalar ve makinelerle basma

retimine gemiti Ne var ki bu imalat pahalya mal olduundan 1853 tarihinden


sonra yeniden bez retimine gemiti. Yine dikimhanede ordu iin adr, gmlek ve
benzeri eyler reten imalathaneler vard 156.
Hem sivil hem de askeri , niforma, kol ve kl, kay, her eit erit ve kordon,
apolet, ispolet, pskl ile dier resmi eyalar, alay sancaklar bu sralarda
Simkehanede

retilmekteydi.

Bu

tr

mamulatn

fiyatlar

devlete

belirlenmekteydi. Yaplacak zamlarn miktar da ilgili kurulularn gr alndktan


sonra belirleniyordu. 1867 yl Nisan aynda simkehanede retilen malzemenin

155
156

adrc, Anadolu Kentleri.. s.352.


A.g.e., s. 350.

clxxv

yzde on iki karla sat fiyatlar saptanm ve ilan edilmiti 157. Askeri niformalarn
eidi ve fiyatlar hakknda ok iyi bir fikir verdii iin Ceride-i Askeriyeden zetle
ilk kez bu bilgileri aktararak gn na karmakta fayda gryoruz. yaldzl
srmadan olmak artyla kara askeri mera ve zabitanna mahsusu niformalarn
fiyatlar yle saptanmt:
Serasker niformas maliyeti 2554 kuru, yzde on iki kar eklendiinde sat
fiyat 2861 kuru olacakt. Mir niformasnn sat 1683 kuru, piyade ferik
niformas 1177 kurutu. Mirliva piyadesi niformas 822 kuru 30 para, zuhaf
miralay niformas uha parasyla birlikte 430 kuru 10 para idi. Mirlivala mahsus
niforma 822 kuru on paradan, Zuhaf miralaylna ait olan uhasyla 430 kuru
10 paraya, saf piyade miralaylna mahsus niforma uha parasyla birlikte 430
kuru 10 para, zuhaf kaymakaml niformas uha bedeliyle birlikte 427 kurua
satlacakt. Saf piyade kaymakaml niformas uha bedeliyle birlikte 427 kuru,
Talia binbasnn niformas 355 kurutu. Zuhaf ve saf binbalarna ait niforma
uha bahasyla birlikte 355 kurutu. Zuhaf ve piyade alay eminleri niformalar uha
bedeliyle birlikte 348 kurutan satlacakt.
Muzika-y Hmayun, svari, erkan- harbiye, istihkam ve bahriye askerlerinin
niforma bedelleri de ayr ayr saptanm bulunmaktayd 158 . Svari subaylarnn at
takmlar ise irket-i Saraciyyetarafndan karlanmaktayd. Bu gruptaki eer ve
malzemenin sat bedeli de ilgililerce nceden belirlenerek ilan ediliyordu 159.

3. 6. Emeklilik
157

Ceride-i Askeriye, defa 171, 22 Zilhicce 1283 (17.04.1867).


A.g.g. defa 172, 173, 174.
159
Ceride-i Askeriye, defa 197 , 28. C.ahir 1284 ( 26.10.1867)
158

clxxvi

an gereklerine uygun olarak btnyle yeniden yaplandrlan Tanzimat


Dnemi Osmanl ordusunda subaylarn emekli olmalar ile ilgili zenli dzenlemeler
yapld. Asakir-i Mansureden bu yana yaplan dzenlemelerle emekliye ayrlma ii
sk kontrol ve koullara balanmt. Ancak, 1844te uygulamaya konulan
yeniliklerden sonra

ortaya kan sorunlar ve artlar gz nnde tutularak daha

kapsaml ve kalc bir yasal dzenlemeye ihtiya duyulmaktayd. Nitekim, Dar-


ura-y Askeride gerekli almalar tamamlandktan sonra Haziran 1869da
yaynlanarak yrrle konulan Asakir-i Berriye-i Mlkane Tekad Kanunnamesi
ile bu alanda da ok nemli bir adm atlm oldu 160. Makale-i Ula, Makale-i
Saniye, Makale-i Salise olarak ana blm halinde dzenlenen bu yasann ilk
makalesi (Blm) Silk-i askeriyede kesb-i kdem edenlere tahsis olunacak tekad
maalarna ayrlm olup fasl ve 13 maddeden ibarettir. lk faslda Kadim
Maana stihkakn eraiti ele alnmaktadr.
lk fasl, yedi madde olup, otuz yl askerlik hizmeti yapmadan emekli
olunmayacan, askere alnma ya olan yirmi ya esas alnarak bu srenin
hesaplanaca,deniz kuvvetlerinden kara kuvvetlerine geenlerle seferde geen
srelerin emeklilie nasl yansyaca ayrntlaryla bu ksmda saptanmaktadr. Harp
ilan ile seferde geen sre bir yl doldurmasa bile bir yl saylarak emeklilikte iki yl
olarak geerli olacakt. Esaret altnda kalndnda geen sre emeklilikte bir misli
olarak kabul edilecekti. Harp Okulu dnda askeri okullarda geen sre emeklilikte
hesaba katlmayacakt.

160

Dstur-i Askeri, s.108-159. Trk Silahl Kuvvetler Tarihinde askerin emeklilik ilerinin 13 Ocak
1906da karlan bir kanunla esasl hkmlere baland ifade edilmekteyse de grlecei gibi esasl
dzenleme ok daha nce yaplmtr.( Bkz. C.III/5, s. 331).

clxxvii

Redif askeri silah altna alndnda gereksinim olursa emekli subaylardan istekli
ve sal elverili olanlara grev verilebilecekti. Ancak, askerlikte geirecekleri sre
fiili askerlik olarak kabul edilmeyecekti.
Kanunnamenin

ikinci

fasl

(8.-13.maddeler),

Tahsis

olunacak

kdem

maalarnn miktar ve keyfiyetini hkme balamaktadr. Subay, astsubay ve askeri


personel emekli olduunda iki ayr grup olarak tasnife tabi tutulacaklard. kinci grup
olarak emeklilie hak kazanmak iin 30 yl hizmet etmi olmak artt. Seferde geen
sreleri ayrca hesaplanarak bu otuz yla eklenecekti. Bylece hizmet ylna gre
birinci derecede emekli maa almas mmkn olacakt 161.
Bulunduu rtbede iki yl hizmet etmeden emekli olmak isteyen subay, bir alt
derecedeki seviyeden emekli edilecekti. Esnaftan olup orduda nalbantlk, saralk ve
benzeri hizmetlerde bulunanlarn emeklilikleri sz konusu deildi. Ancak bunlar
okul kl kadrolu olanlardan iseler emekli olabileceklerdi.
Bulunduklar rtbede 12 yl hizmet edip kdem kazananlarn bu sreleri 30 yla
eklenecek ancak, hibir ekilde 50 yllk emekli maandan fazla maa
denmeyecekti.
Tp mektebinde eitim iin geen sre askeri doktorlarn emekliliklerinde hesaba
katlmayacakt.(

12.madde).

Bunlara

askerlikte

muadili

olduklar

rtbeler

verileceinden aynen askeri zabitler gibi ilem greceklerdi. Dardan szleme ile
askeri birliklerde grev alan sivil doktorlar emeklilik hakkna sahip olmayacaklard.
161

mesela miralaylardan birinin tam otuz sene hizmet-i askeriyesi olduu takdirde ber-muceb-i
cedvel bin iki yz elli kuru maa almas ve ayed ol miralayn hizmet-i askeriyesi otuz seneden bir
sene ziyade ise nk mertebe-i saniye ile mertebe-i ula maalar beyninde olan alt yz yirmi be
kuru yirmiye taksim olundukta bir senelie otuz bir kuru isabet edeceinden bir sene in icab eden
otuz bir kuru mertebe-i saniye maana ilave olunarak bin iki yz seksen bir kuru itas lazm gelr
ve bu usul zere her bir sene-i zaide in otuz bir kuru zammiyle ilerye gidilb elli seneye vard
gibi bin sekiz yz yetmi kurua bali olur ki mertebe-i ula maa bundan ibaret olduundan ma isfar
elli sene hizmet-i askeriyede bulunan bir miralaya mertebe-i ula maa olan bin sekiz yz yetmi be
kuru maa tahsis ve ita olunacakdr ( 8. madde)

clxxviii

Makale-i Saniye alil ve mariz ve sakat olanlar in tahsis olunacak tekad


maalar ahkam bal altnda yer alan iki fasl ve on drt- yirmi nc
maddelerin ilk faslnda yaral ve hasta olanlarn emekliliklerini, ikinci fasl ise
bylelerine tahsis edilecek maala kk dereceli subaylarla onba ve erlere
emekdarlk namiyle verilecek maalarn miktarn belirlemektedir. mera, zabitan
ve neferat- askeriyeden biri sava srasnda veya grevi banda iken bu hizmeti
yerine getirmeyecek derecede sakatlanr veya sakatl bir sre sonra ortaya
ktnda doktor raporu ile sakatln ispatlayarak dileke ile bal bulunduu
birliin komutanna ba vuracak, uygun grlrse gerekli ilemler yaplarak
emekliine karar verilecekti. Padiahn onay ile kesinlik kazanacakt. ki el veya iki
ayak veyahut bir el veya bir ayak kesilmi veya btn btn i grmez olmusa ya
da iki gz zayi olmusa veya koltuk deneiyle bile ayakta kalamayacak ekilde
vcudu hasar grmse yleleri birinci derecede ; bir el, bir ayak kesilmi veya
btnyle i gremez olmusa veya koltuk deneiyle yrmek mecburiyetinde
kalmsa ikinci derecede; bu iki derecenin dnda sava veya i gerei sakat kalanlar
ise nc derecede sakat saylacaklard. nc derecedeki kk rtbeli
subaylarla on ba ve erler sekiz ksmda deerlendirilerek maaa balanacaklard.
kinci faslda ise sakatlktan dolay emekli edilmi olanlara verilecek maalarn
hesaplanmas ve miktar belirlenmiti ( 17-24. maddeler). Birinci derecede malul ve
sakat miralaydan binbaya kadar olan subaylara hizmet srelerine baklmakszn
elli yllk gibi emekli maa balanacakt. kinci derecede olanlardan hizmetleri yirmi
yl ya da daha fazla olanlara da elli yllk gibi ilem yaplacak, ancak yirmi yldan
daha az askerlik yapm olanlara otuz yllk emekli maa verilecekti. nc
derecede mecruh ve alillere ise askerlik hizmetleri otuz seneyi bulmu veya gemi

clxxix

olanlara elli senelik tekad maa tahsis edilecekti. Hizmet-i askeriyeleri otuz
seneden az olanlara yalnz otuz senelik tekad maa ita olunur 162.
Birinci derecede yaral veya hasta alay emini ile daha kk rtbeli subaylarn
btnne elli yllk emekli maalarna 250 kuru zam yaplacakt. kinci
derecedekilere otuz yllk gibi emekli maana ilave olarak 166,5 kuru verilecekti.
nc derecedekilere ise otuz yllk emekli maalarna 83 kuru ilave
edilecekti(18.madde).
Kk rtbeli subaylarla onba ve erlerin birinci derecede yaral ve hasta
olanlarna 250 kuru, ikinci derecedekilere 166,5 kuru, nc derecedekilere ise
125 kuru tekad maa balanacakt. Bu ksmda yer alan dier hkmler,de ise
asker ve subaylarn hastalk ve sakatlklarndan dolay emekli edilmelerinde gz
nnde bulundurulacak dier hususlar sralanmaktadr.
Kanunun Makale-i Salise, Eramil ve Eytam Maalar baln tayan
blm (25.-29.maddeler), iki fasl halinde dzenlenmitir. Fasl- evvel, 25.-26.
maddeleri, Fasl- sani ise 27.-29. maddelerden ibaret olup, ikinci fasln 29. maddesi
kendi ierisinde tekrar 8 ksma ayrlmtr. Bu blmde subay astsubay ve dier
askeri personelin dul ve yetimlerine nasl aylk balanaca ayrntlaryla saptanarak
maddeler halinde belirlenmitir.
Bu dzenlemede zerinde durulan balca hususun Orduda hizmet grenlerin
emekliye ayrlmalarnda hi kimsenin korunup kollanmamas, herkese hak ettii
ayln balanmas olduu aka grlmektedir. Zira Osmanl Devletinde her
alanda olduu gibi askerlik ocanda da adam kayrma, haksz ilem yapma gibi
alkanlklarn Tanzimatla birlikte n alnmak istenmekteydi. Bunun iin ncelikle

162

17. madde.

clxxx

yasal dzenlemeler yaplmakta, uygulamann yasalara gre olmas iin de bata tefti
olmak zere nlemler alnmaktayd.Terfi ve tayinler, emekliye ayrlma hakszlklarn
grld alanlar olduundan Tanzimattan Merutiyete ve daha sonrasna kadar
uzanan dnemde eksiklikler dikkate alnarak be on ylda bir ana fikir ve temel
dzenleme deitirilmeden szn ettiimiz yasa ve ynetmeliklere ilaveler
yaplm, ekler karlarak mkemmel hale getirilmeye allmtr.

3.7. Cezalandrma ve Mkfatlandrma

Tanzimat dneminin en belirgin zelliklerinden birisi hi phesiz, hukuk


alannda adalama ynnde atlan nemli ve kalc admlar olmutur. slam
hukukunun kiiyi ilgilendiren evlenme, boanma, miras gibi hkmleri bu dnemde
de yrrlkte kalm olmakla birlikte, toplum ve devleti ilgilendiren alanlarda
Avrupada uygulanan hukuk normlarna uygun yasal dzenlemeler yapld.zellikle
ceza hukuku alannda kalc ve kkl deiikliklere gidildi. Buna paralel olarak
askeri ceza usul ve yntemlerinde

de ok kapsaml, kalc, ada nitelikli

deiiklikler yapld. Bu deiikliklerin btnn ve uygulamalar ele almak


almamzn snrlarn amaktadr. Ancak, bir fikir vermek ve dikkatleri konuya
ekmek iin en nemli bir dzenleme olan

Askeri Ceza Kanunundan ksaca

bahsetmek gerekmektedir.
1870 ylnn Ocak ay sonlarnda yaynlanarak (21 evval 1286- 23.01.1870)
yrrle giren Askeri Ceza Kanunname-i Hmayunu 163; iki ana blm ve 206
maddeden ibarettir.Birinci Bab,Usul-i Umumiye Beyanndadrbaln tamakta
163

Dstur-i Askeri, s.218-276.

clxxxi

olup, 1.-74. maddeleri kapsamaktadr. Bu blmde, yasann uygulama alan,


saptanmakta, kimlerin hangi artlar altnda bu kanuna gre yarglanacaklar hkme
balanmaktadr. Kara askeri ile zaptiye erleri ve bunlarn subaylar, emekli askerler,
askerlik snfnda hizmet grenler, savalarda orduya katlanlarn btn belirlenen
kurallar erevesinde bu yasaya gre yarglanacaklard. Emekli subaylarla redif
askerleri, bunlarn sivil halkla olan ilikilerinde ortaya kan anlamazlklarda
uyulacak esaslar da kanun kapsamna alnmt.
Suun niteliine gre Divan- Harpe verilecek cezalarn, idam,mebbed krek,
mebbed kalebend, bir seneden on seneye kadar krek, bir seneden on seneye kadar
prangabend, bir seneden on seneye kadar kalebend ve nef-i mebbed cezalar olarak
sralanmaktayd. Bununla birlikte askerlikten tard, aydan yla kadar srgn, on
be gnden bir seneye kadar prangabend, krk be gnden seneye kadar hapis, on
be denekten seksen denee kadar darb, on gnden alt aya kadar demirbend
cezalar saylmaktayd.
Hafif cezalar ise, 24 saatten 45 gne kadar hapis, 24 saatten 12 gne kadar
demirbend, 3 denekten 15 denee kadar darb idi. Kk rtbeli zabitan ile
onbalarn rtbelerinin alnmas da bu caza iinde yer alyordu. Mlkiye Ceza
Kanununa gre verilen para cezalar iin askeri personele ayrca hapis cezas
ngrlmekteydi.
dam bata olmak zere verilen cezalarn nasl infaz edilecei kanunda aka
gsterilmekteydi.
Yasann 48. maddesiyle Divan- Harbin nasl oluturulaca belirlenmekteydi.
Kk rtbeli subay, onba ve erler iin: Miralay veyahut Kaymakam veya
binba rtbeli Divan- Harp Reisi, bir binba veya alay emini, bir kol aas, bir

clxxxii

yzba, bir mlzim-i evvel, bir mlzim-i sani ile bir kk zabit aza olarak
bulundurulacakt.
Mlzim-i sani ve salis ile vekilleri iin: Miralay yahut kaymakam veya binba
riyasetinde , binba veya alay emini, kol aas, iki yzba, bir mlzim- evvel, bir
mlzim-i saniden kurulmaktayd.
Mlazim-i evvel ve vekilleri iin:miralay, kaymakam veya binba bakanlnda,
Bir binba veya alay emini, kol aas, iki yzba, iki mlazim-i evvel ye
bulundurulacakt.
Yzba ve vekilleri iin:

Miralay veya kaymakam bakanlnda

bir

kaymakam, iki binba veya iki alay emini, bir kol aas, iki yzbadan
oluturulacakt.
Kol aas yarglamak iin miralay veya kaymakam bakanlnda iki kaymakam
iki binba ve iki kol aas Divan- Harbi oluturacakt.
Binba veya alay emini iin : Mirliva bakanlnda iki miralay iki kaymakam
iki binba veya iki alay emininden Divan kurulacakt.
Kaymakam yarglanacanda mirliva bakanlnda drt miralay iki kaymakam,
miralay iin ise ferik rtbeli subay bakanlnda mirliva ve miralay Divan-
Harbi oluturacaklard. Mirliva, ferik ve mir yarglanaca zaman bakan mir
rtbesinde olacak, mirliva iin drt ferik iki mirliva, ferik iin iki mir drt ferik,
mir iin ise mir ferikten kurulu Divan- Harp Meclisleri oluturulacakt 164.
Ayrca Divan- Harp katipliine erkan- harbiye yzbalarndan veyahut alay ve
tabur katiplerinden bir zabit tayin olunup maiyetine gerektii kadar yardmclar
verilecekti. Her ordunun frka meclislerinden baka, neferden baavua kadar btn

164

Bkz. 48. madde, s.230-231.

clxxxiii

ordu mensuplarn

yarglamak iin belirtilen ekilde daimi birer Divan- Harp

kurulacakt. Birden fazlasnn kurulmas gerektiinde gerei yaplacak, reis ve azas


frka dahilinde silah altnda bulunan subaylardan seilir, alt ayda bir dier
nbetlilerle tebdil klnrd. Divan- Harp reis ve azalar ordu veya mfreze frka
kumandanl marifetiyle tayin olunur, fakat mir , ferik , mirliva veya miralay
yarglayacak divan- harp reisi ve azas seraskerlik makamnca seilerek atanrd (51.
madde). Frka ierisinde Divan- Harbi oluturacak sayda subay bulunmadnda ise
Seraskerlik makamnn emriyle dier bir ordu veya frka dairesinden

aza

grevlendirilecekti.
Yasann ikinci babna kadar olan maddeleri kk cezalarn nasl verileceini
hkme balamaktadr. kinci Bab, Ahkam- Cezaiye bal altnda on fasldan
(75.- 205. maddeler) olumaktadr. lk faslda cinayet ve casusluk ve ayartclk
kapsamndaki sular saylmakta , bu tr su ileyenlere idam cezas verilecei
belirlenmektedir. Dmanla birlik olup Osmanl askerine kar silah kullamak,
casusluk yapmak, dmanla gizli veya ak anlama yapmak, askeri firara tevik
etmek, izinsiz askeri yer ve tesislere girmek, dman lke iin asker toplamak gibi
sular bu faslda yer alyordu (75.-85. maddeler)
kinci fasl Feraiz-i Askeriyeye Muhalefete ayrlmtr. Burada saylan
sulardan bir ksm idam cezas gerektirmekteydi. Dierleri iin ise eitli cezalar n
grlyordu. Muhafaza ettii kaleyi sonuna kadar savunmadan dmana teslim
etmek, sava alannda dmanla anlaarak askeri silah terke zorlamak gibi sular
idamlkt. Nbet yerini terk etmek, nbette uyumak, grevli bulunduu yeri terk
etmek, muharebede veya toplanma emri verildiinde uymamak, Divan- Harp yesi
olup gerektiinde toplantlara katlmamak, harp esirlerini veya muhafaza etmesi

clxxxiv

gerekenleri ellerinden karmak gibi sular ileyenlere, rtbelerine gre verilecek


cezalar bu faslda yer almaktadr.
nc fasl, isyan, itaatszlk ve mukavemet gibi sular ileyenlere verilecek
cezalar (96.-108. maddeler), drdnc fasl, nfuz-i memuriyeti suiistimal (109113. maddeler), beinci fasl, kura ekimi ile ilgili sular kapsamaktadr.(114.-123.
maddeler. Altnc fasl, firar sularn, yedinci fasl Eya-y askeriyeyi satmak ve
armak ve rehin etmek ve satun almak ve rehiniyete kabul etmek ve satlm ve
arlm ve rehin olunmularn gizlemek sularna ayrlmtr.(152-159.maddeler)
Sekizinci fasl, sirkat, dokuzuncu fasl yama ve tahrip, onuncu fasl ise dare-i
askeriyede Sahtekarlk yapanlarla ilgili cezalar belirlemektedir. On birinci fasl
Hidemat- askeriyede stikametsizlik ve rtikab baln tamaktadr. On ikinci
faslda ise askerliin an ve erefine dokunur, rza geme ve benzeri sular ieyip
ald kk cezalarla slah olmayanlarla ilgili hkmleri kapsamaktadr. (196.- 200.
maddeler.
Ceza kanununun son ksmn oluturan on nc fasl, Tabib ve Cerrah ve
Eczaclara

Mteallik

Mevd-

Cezaiye

(201-206.

maddeler)

konusunu

kapsamaktadr. Burada askeri hekim ve eczaclarn ileyebilecekleri sulara verilecek


cezalar yer alm bulunmaktadr.
Askeri disiplini salamak ve askerlik yapanlarn ileyecekleri sulara uygun
cezay adilane bir ekilde almalarna ynelik olarak hazrlanan bu ayrntl yeni yasa
uzun sre yrrlkte kald. Daha sonra baz ekler yapldysa da esasa dokunulmad.
Yasay hazrlayanlarn dikkat ettikleri balca hususlardan birsi, sivil ceza
yasalarnda yaplan dzenlemelere paralellik olmutur. kincisi ise, byk cezalarn
bir kii tarafndan deil, yeli divan-i harplerce verilmesi ve bu cezann kesinlemesi

clxxxv

iin Dr- ura-y Askerinin onaynn aranmasyd. Dr- ura, cezay onayladktan
sonra Seraskerlik makamnca Padiahn onayna arz ediliyor, onay alndktan sonra
uygulanyordu. Sivil ceza uygulamasnda ise, nizamiye mahkemelerinin verdikleri
ar cezay gerektiren sularn, Meclis-i Vlada da grlp kararlatrldktan
sonra Padiahn onay ile uygulamaya konulmaktayd. Bu bakmdan da benzerlik
aka grlmektedir.
Dnemin anlay gerei, st dzey grevlilerle baz memurlarn aldklar cezalar
her kese ibret ve ders olsun diye Takvim-i Vekayide yaynlanyordu. Bu uygulama
askerler iin de geerli idi. Padiahn onaylad askeri cezalar da Takvim-i
Vekayide yer almaktadr. Daha sonra Ceride-i Askeri kmaya balaynca, bu
gazetede de alnan cezalar duyurulmaktayd. Mcazat bal altnda sulunun
ad,

su eidi ve verilen ceza yer alyordu. Namussuzluk, hrszlk, yaralama,

edepsizlik, firar, kurallara aykr davranmak , ldrme

gibi balklar altnda

sulunun ad bal olduu askeri birlik ve ald ceza yazlyordu 165.Saylan


sulardan baka, yaralama, ecnebi memlekete firar, silah tehiri, grev yerini terk
etme, kurallara aykr davranmak, itaatszlk yapmak, hrszlk, hapiste tutulan
karmak gibi sularn ilendii grlmektedir 166. Sk olmamakla birlikte st dzey
subay ve askeri grevlilerin

zimmetlerine para geirdikleri iin yarglanp

cezalandrldklarna dair haberler de gazetelere yansmaktayd.Hassa Ordusuna bal


Svari Drdnc Alayn Sofyada grevli olduu srada subaylarnn kural d
hareketleri olduu, ayrca irtikaplari dahi sylenince bunun zerine birka aydan beri
Muhakemat Komisyonunda yarglandklar sonuta, Miralay Salih Beyin iki yk iki
bin drt yz yetmi yedi buuk , binba Hasan Efendinin otuz bir bin sekiz yz on
165

Ceride-i Askeriye, defa 9, 4 evval 1280 (12.03.1864).


Ceride-i Askeriyenin , 39, 55, 100, 105, 120, 146, 183 saylarnda ve dier bir ok nshasnda bu
tr cezalar alanlarn adlar ve birlikleri tehir edilmektedir.
166

clxxxvi

be buuk , dier binba Hsmen Aann otuz bin yz otuz drt buuk , katip
Ahmet Efendinin bir yk altm be bin yz yirmi alt buuk , mlazim Hseyin
Efendinin drt bin sekiz yz seksen be, dier mlazim Abdullah Aann be bin
be yz yetmi sekiz kuru zimmetleri tebeyyn etmiti. Bunlarn askerlikten tard
edilip, tutuklu bulunduklar tarihten itibaren birer yl hapislerine, zimmetlerine
geirdikleri parann kendilerinden tahsil edilmesine karar verilmiti. Ancak,
yzbalardan

Osman, Hseyin ve Hasan ile

Ahmetin sular gz nnde

tutulduunda askerlikten karmay gerektirmedii, er ay hapis tutulmalarnn


yeterli olduu belirtilmekteydi 167. Bu tr haberler, dnemin dier gazetelerine de
yansyordu. Sahte belge dzenleme, izin hak etmeyen erleri izne gnderme ve
benzeri sularn ilendiine dair kaytlar da bulunmaktadr. nc Ordu Altnc
Alaynda ilenen bu tr kk sularn rvet karl yapldna dair bu Ordu
Miriyetine yazlan yaz ekte verilmitir 168.
Askerliin Osmanl uyruu olanlar iin bir vatan borcu olarak kabul
edilmesinden itibaren, halk askerlie zendirmek iin giriilen propaganda
faaliyetleri iin dnemin basn yayn organlarndan yararlanlm, askerliin
faziletleri ve zellikle Mslman halkn din ve namusunu, memleketini korumasnn
zorunluluu anlatlmak istenmiti. Padiahn askeri manevra ve tatbikatlara bizzat
katlmas, ehzadesini( Yusuf zettin Efendi) nce Harp Okuluna daha sonra Orduya
kaydettirmesi bu abalarn birer paras olarak grlebilir. te yandan, barta ve
seferde stn baar gsteren er ve subaylarn, fedakrl, yararl grlenler eitli
ekillerde dllendirilmekte idiler.

167
168

Bkz.Ceride-i Askeriye, defa 39, (20.10.1864).


Aynyat, 842,s.5 26 B 292 (27.08.1875) tarihli yaz

clxxxvii

Osmanl silahl kuvvetlerinde daha nceleri de uygulanan mkfatlandrma


yntemlerine 1730 ylndan itibaren yenileri eklenmeye balanm ilk madalyay I.
Mahmut dl olarak vermiti. Daha sonralar bu usul geleneksel bir hl almtr.
Abdlmecit, ilk madalyay am dolaylarndaki ayaklanmalarn bastrlmas
vesilesiyle baar gsterenlere vermi ve bu madalya Berriyettam ve Akk
Madalyas olarak adlandrlmt. Ayn yl ftihar Madalyas veya nian denilen bir
madalya daha verilmeye balanmt. Bu madalya,1853 ve 1858 tarihlerinde de
karlmtr. Altn, gm ve tuntan eitleri olan bu madalyann zerinde i ie
ok keli iki yldzla altnda Nian- i ftihar yazs, yaznn altnda ise defne dal
resmi bulunuyordu 169.
Bedirhan Bey syannn batrlmas zerine 1845 ylnda karlan Krdistan
Madalyas altndan ve gmten olmak zere iki eit olarak hazrlanmt zerinde
da esimleri ve en stte Krdistan yazs ile 1262 tarihi yer alyordu. Yemen
Madalyas (1846), Bosna Madalyas (1850), Sinop Madalyas(1853), Krm
Muharebesi Madalyas (1854), Krm Savanda Kars savunmasnda gsterilen baar
zerine karla Kars Madalyas(1854), Silistre Madalyas (1854),Tahilsiye ve
Yardm Madalyas (1859) gibi madalyalar da Abdlmecit devrinde verilmilerdi.
Abdlaziz dneminde bunlarn yan sra yeni madalyalar da verilmeye
balanmtr. Karada Madalyas (1862), Endaht Madalyas (1863), Sergi-yi
Umumi Madalyas (1862), Kolera Madalyas ( 1865), Girit Madalyas (1868)
gibi yeni madalyalar darp edilmiti 170.
Bu madalyalar, fedakarlk, baar ve yararlk gsteren asker- sivil tabasna
Devlet tarafndan bir dl olarak verilmekteydi. Madalyalar, Altn, gm, nikel gibi
169

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi,III/5,s.314.


Bu madalyalarn birer adetleri, Askeri Mzede ( Harbiye stanbul) sergilenmekte olup, Madalya
ve Nianlar balkl bir katalogu da yaynlanmtr.

170

clxxxviii

madenlerden imal edilmekteydi. zellikle savalarda baar gsteren subay ve erlerin


mkafatlandrlmasnda kullanlmaktayd.
Madalyalarn yan sra hizmet ve liyakat karlnda taltif amacyla bir mkafat
ve eref alameti olarak nianlar da veriliyordu. II. Mahmut
ftihar Nian

tarafndan verilen

gm, altn ve murassa olmak zere eitti. Gm ve altn

olan subaylara ve erlere, murassa olan ise Devlet byklerine ve ulemaya


verilmekteydi. Osmanl Devletinin ilk resmi nian buydu ve 1832 ylndan itibaren
verilmeye balanmt.. Abdlmecit zamannda 1852de Mecidi Niani ad altnda
verilmeye balanan nian, be derece zerinde hazrlanmt. Birinci ve ikinci
derecede olanlar Padiahn huzurunda taklrd. Nian alabilmek iin bulunduu
meslekte yirmi yl hizmet art aranrken bar ve savata olaanst hizmeti olan
askerler iin sre sz konusu deildi.
Abdlazizin tahta kt yl (1861), ilk Osmanl padiah Sultan Osman adna
Osmanl Nian karlmt. Askerlikte stn baar gsterenlerle, grev srasnda
ar yaralananlara verilirken yirmi yllk sre aranmazd. Bu nian alan askerlerin
savata geen hizmet sreleri de iki misli saylrd. Nian, ayrca drt rtbe gz
nnde bulundurularak verilmekteydi 171.
Mkafatlandrlan subay ve erlerin adlar dnemin resmi gazetesi niteliini de
tayan Takvim-i Vekayide yaynlanyordu. Ceride-i Askeri kmaya baladktan
sonra burada da Mkfat bal altnda baarl hizmetleri grlenlere verilen
eitli mkfatlar a yer verilmekteydi. Birka rnekle kimlere niin dl verildiini
bir fikir edinmek zere burada ele alacaz.

171

Trk Silahl Kuvvetler Tarihi, III/5, s.318.

clxxxix

Kbrs Adasnda altnc topu alaynda grevli yzba Osman Aaya karaya
oturan Avrupa isimli vapurdaki yolcu ve eyay kurtarmadaki baarsndan dolay
beinci derecede Mecidiye Nian verilmiti 172. Dr- ura-y Askeri reisi Saffet
Paaya ikinci rtbeden Mecidiye Nian, kinci Ordu erknndan Ferik Yahya
Paaya da ayni nian taklmt. Drdnc Ordu miri kaymakam Ethem Paaya
ile Serasker mstearna ikinci rtbeden Nin- Ali Osmani ile taltif
edilmilerdi 173.
Akta bulunan topu kaymakamlarmdan Aacan Bican Beye

drdnc

rtbeden bir kta Mecidiye Nian verilmiti 174. Dikkatimizi eken bir husus ise,
emekli ya geldii veya, isteiyle emekli olmak isteyenlere aylk balanarak emekli
edilmeleri de bir mkafat olarak addedilmi ve Gazetede

adlar sk sk ilan

edilmitir. Bu ilanlar da Mkafat bal altnda yer almaktadr.

172

Ceride-i Askeriye, defa,125, 25 evval 1280 ( 02.04.1864)


Ceride-i Askeriye, defa 130, ( 14.07.1866).
174
Ceride-i Askeriye, defa, 146, (3.11.1866).
173

cxc

DRDNC BLM

ORDU HALK LKLER

4. 1. Asker Almndaki Yeniliklerin Halk Tarafndan


Karlan

II.Mahmutun Yenieri Ocan kaldrdktan sonra oluturduu yeni orduya asker


almnda eski yntemler uyguland gibi askerlik iin sre de belirlenmemiti. Bu
durum yaknmalarn balca sebeplerinden biri olarak grlyor ve gsteriliyordu.
Geekten, 20 yanda asker olan birsi 40-50 yana kadar bu hizmeti yapmakla
ykml tutuluyordu. Bu ise toplumda honutsuzlua yol ayordu. Tanzimatla
birlikte askerlik herkes iin vatan borcu olarak kabul edilip sreye balanmakla an
gereklerine uygun aklc bir adm atlm oldu. Kanun nnde herkesin eit olduu
anlayndan hareketle Mslman olan ve olmayanlarn vatan borcunu eda edecei
ilkesi kabul edildi. Bunun iin gerekli kanunlarn karlaca Fermada n grld.
Mlki, mali ve dier alanlarda balatlan yeniliklerin hemen arkasndan 1844
ylndan itibaren ele aldmz askerlikle ilgili dzenlemeler yaplrken halkn
gnll olarak desteini almak iin byk aba gsterildi. zellikle Mslman
halkn katksn ve desteini salamaya ynelik her trl nlem alnmaya gayret
edildi. Din ve devlet, vatan kavramlar ne karlarak propagandaya nem verildi.
Bununla beraber, kanunlarn herkese eit uygulanaca, kimsenin korunup
kollanmayaca, asker almada effafln ilke edinilecei zerinde nemle duruldu.

cxci

Nitekim karlan askeralma kanunlarnda bu hususa zen gsterildii aka


grlmektedir. Kurann bir kurul aracl ile katlanlarn gzleri nnde ektirilmesi,
asker almnda hakszlk, adam kayrma ve benzeri eski dneme zg uygulamalar
sona erdirdi. Srenin konulmas, gnll askerliin nn at. mparatorluun
hemen her tarafnda kura dnemlerinde gnll asker yazlanlarn saylarnda gzle
grlen artlar oldu. Kura ilemlerinin ele alnd ksmlarda baz rnekleri
vermitik. Gnll asker olma isteklerinin

bir ounun kaynaklara gemi

bulunduunu nemle belirtmeliyiz. Bununla beraber, Badat, Hicaz ve Yemen gibi


airet yaamnn nemini koruduu ve merkezi hkmetin kesin denetiminde
olmayan baz blgelerde btn nlemlere ramen eski alkanlklarn devam
ettirmek isteyen topluluklarn olduu da bir gerektir. rnein, Badat Vilayetine
bal Musul ile ehr-i Zor ve Sleymaniye sancaklarnda ancak 1869 ylnda kura
uygulanabilmiti. Badat merkezinde baz mahallelerde slamiyet ve vatan haini
olarak nitelendirilen baz kimselerin bir araya gelerek

ayaklandklar, silah

kullandklar, zerlerine asker gnderilerek yz kii kadarnn tutukland haberi


gazetelerde yer almt 175. Gney Dou Anadoluda benzer tepkilerin grld,
airetleri yerleik hayata geirmek iin aba gsterildii iyi bilinmektedir. Adana ve
Kozan dolaylarnda airetlerin yerletirilerek devlete kar olan sorumluluklarn
yerine getirmelerini salamak kolay olmamt . O sralarda Anadoluda nfuslar
gittike artan erkez topluluklar da asker vermek istemiyorlard.
Asker almnda karlalan nemli bir sorun ise salkl nfus saymlarnn
yaplmam olmasyd. 1830, 1844 ve daha sonraki yllarda ard ardna yaplan
saymlarn en nemli amacnn askerlik anda olanlarn saptanmas idi. Sivil

175

Ceride-i Askeriye, defa, 297. 20 Cemaziyelevvel 1286 ( 26.09.1869).

cxcii

memurlarla yaptrlan saymlardan istenilen sonu alnmaynca bu ite askerlerden


yararlanma yoluna gidilmiti.1864 yl baharnda yaplmas kararlatrlan genel
saymda kadnlarn da saylmas uygun grlm, her vatandaa Osmanl Tezkeresi
namyla bir tezkere verilmesi kararlatrlmt. Bunun iin Birinci, ikinci, nc ve
drdnc ordular ile Tersane ve Tophane

dairelerinin mera ve zabitn-

askeriyeden kol kol tahrir memurlar tertib ve tayin olunmu, Beinci ve Altnc
ordular blgelerinde ise saymlarn mir, valiler ve mutasarrflarca yaplmas uygun
grlmt 176. Bununla birlikte nceki dnemlerle karlatrdmz zaman,
Tanzimat Devrinde asker almnda byk baar salandn imparatorluk genelinde
zellikle Mslman halkn yeni dzenlemelerden memnun olduunu grmekteyiz.

4. 2. Kla, Tabya Yapm, Ara-Gere ve Silah


Salamada Halkn Katks

Ordu - halk ilikilerinde nemli bir husus da kla yapmnda, tabya, istihkam ve
benzeri inaatlarda halkn gnll maddi destek vermesi ve bedenen karlksz
hizmet etmesi olarak dikkat ekmektedir. Hibir bask olmakszn kendi rzalaryla
lkenin hemen her tarafnda bu tr katkda bulunanlarla ilgili olarak kaynaklarda ve
gazetelerde haber ve yorumlar yer almaktadr. rnein, Drdnc Orduya
merkezlik yapmakta olan Erzincanda ordu iin yaplacak klann malzemesi civar

176

Tahririn nasl yaplacana dair 8 maddelik bir ynerge hazrlanarak yaynlanmt. Nizamiye ve
redif askerleri de subaylar dahil saylacak, vatandalara Osmanl tezkeresi cretsiz verilecekti. Bkz.
Ceride-i Askeriye, defa 20, 21 Zilhicce 1280 ( 27.05.1864). Ayrca, Takvim-i Vekayi, defa, 748, 8
Zilhicce 1280 ( 14.04.1864).

cxciii

kazalarn halknca karlanyor, bu malzeme cretsiz kent merkezine tanyordu.


Kelkit, bina yapmnda kullanlacak kereste ve odunu, Kemah, gereken kireci, iran,
100 adet yan aac ile 500 adet ufak aac karlksz salayacakt 177. Malatya
civarnda

bir ky halknn yardm ile drt blk piyade askerini barndracak

byklkte bir klann ina edildiini tefti iin yrede bulunan Drdnc Ordu
Mfettii Miralay Ali Sabit Bey tarafndan stanbula rapor edilmiti 178.
Kayseri ileri gelenlerinden Gpgpzade Hac Mustafa Efendi ile dare Meclisi
yesi iki kii Redif Debboy Muhafazasnda bulunacak askerin kalmas iin krgir
olarak iki blk askerin kalabilecei bir kou yaptrmlard 179.
Halkn orduya destek verdii bir alan da istihkam, tabya ve benzeri savunma
mevzilerinin glendirilmesi ve yeniden yaplmasnda madden ve bedenen katkda
bulunmasdr. Snr boylarnda bu tr katklarn daha ok olduu belgelere yansm
bulunmaktadr.
Douda Osmanl-Rus snrnda, Erzurum ve Karsta Krm Sava sonrasnda
yeniden ina ve takviye edilmeye balanan tabya ve istihkamlarn tamamlanmasnda
maddi sknt ekilmekteydi. yle ki, 1869 ylna gelindiinde Kars'ta 15 numaral
am Tabyasnn yapm devam ediyordu. Bu tabyann yapmnda katks bulunan
sancak yneticileriyle grevlilerinin yaptklar yardmlar stihkam Komisyonunda
grevli Rza Bey tarafndan kayda geirilmi, bir rnei de Envr- arkiye
Gazetesine gnderilerek yaynlanmt. Bu yayn Ceride-i Askeriye'de herkese rnek
olmas amacyla bir kere daha yer almt. Sancak mutasarrf Emin Paa drt gn
altrd ii iin 200 kuru derken

Sancak Naibi, Zilan, uregil

kaymakamlaryla Meclis-i dare azas Hac brahim Efendi yzer kuru vermilerdi.
177

Ceride-i Askeriye, defa 36, 24.09.1864


Ceride-i Askeriye,4 evval 1283, defa 160. (09.02.1867)
179
Ceride-i Askeriye, defa 452, 21 Kanun- evvel 1871.
178

cxciv

uregil, Zaruad ve Kazman ileri gelenleri 55 ii,Terzi esnaf ustabas ve ustalar


ise 50 nefer altrmlard. Dikkati eken bir yardm da Artvin ahalisinden ve
Katolik milletinden Marhassa vekili Andon'un tevikiyle 60 neferin gelip alm
olmalaryd Temmuz ay boyunca 2135 nefer (amele-ii) kaza memurlar, tccar ve
ileri gelenlerince bedelen ve 1211 neferi ise halktan bedenen bilfiil alarak
istihkam tamamlanmt.
Ardahan'da yapm sren Gazi Tepe istihkamatnn amelesi, hibir zorlama
olmakszn kendi istekleriyle , Oltu, Ardahan, Ardanu kazalar memur ve ileri
gelenlerince karlanacakt. Btn 765 hisse olarak hesaplanm olan ii gideri
gnll olarak katkda bulunacaklar arsnda bltrlmt. ldr Sanca dare
Meclisince dzenlenen defter Padiaha sunulduunda bu vatanperver tutum takdirle
karlanmt 180.
Ordunun ihtiya duyduu at, kz, katr gibi koum ve ulamda kullanlan
hayvanlarn salanmas ve barndrlmas nem tamaktayd. Devlet, ordu
blgelerinin uygun merkezlerinde iftlikler kurdurarak bu hayvanlar yetitirdii gibi
halktan da ba yolu ile eksiklikleri tamamlamaya aba gsteriyordu. Drdnc
Ordu svari ve topu alaylar iin hayvan yetitirmek zere almas kararlatrlan
iftliklere iane suretiyle yardmda bulunanlarn adlar ve verdikleri hayvan saysn
kapsayan listeler

Takvim-i Vekayide yaynlanm, bu yaynn birer suretlerine

Ceride-i Askeriyenin 82, 83, 84 saylarnda yer verilmiti. Bu yaynlardan


anlald kadaryla iftliklerden birisi Harput Eyaletine bal Toha ve Sultan Suyu
denilen yerlerde kurulmutu. Vali, hakim, muhasebeci, tahrirat katibi, meclis yeleri

180

Musa adrc, Krm Sava Sonrasnda Osmanl Devletinin Kafkasya Politikas (1856-1876),
Sekizinci Askeri Tarih Semineri, Bildiriler I, Ankara, 2003, ss. 65-74

cxcv

at, kz, ksrak banda bulunmulard 181. Ardahan Kazas mera ve hanedanndan
evket Bey, Gle-Ardahan arasnda yer alan Sasadil adl iftliini karlksz olarak
devlete brakmt. Kars, Ardahan, halk ise 100den fazla ksrak banda
bulunmutu. ldr sancanda

bulunan devlet iftlikleri iin halktan 144 adet

hayvan ba olarak toplanmt. Sz konusu yrelerden toplam 102 ksrak, 2 esb, 36


inek, 3 kz ve 1 manda ba yoluyla salanm bulunmaktayd 182.
Siverek Sancanda Baz memurin ile aza-y meclis taraflarndan ianeten
Drdnc Ordu-y Hmayuna ita klnan on be res ksran kabul, Krdistan
Valisi devletlu Paa Hazretleri tarafndan b tahrirt iar olunmu ve memurin
veahali-i mmaileyhimin hizmet-i maruzalar takdir ve sipas grnm olmala
keyfiyet Ceridemize derciyle ilamna msaraat olunmutur kaydndan anlald
gibi Siverek Sanca halk da yardmda bulunmu ve devrin ifadesiyle Ceride-i
Askeriyede yukardaki ekilde yer almt 183.
Urfa Mutasarrflna bal memur ve halk, Frka- slahiye topusu nakliyesinde
kullanlmak zere takm ile birlikte 20 res esteri orduya balamt 184.
Anadolu tarafnda halk bu tr katklarn srdrrken, Rumelide zellikle redif
askerinin ineli tfeklerle donatlmasnda destek verildii grlmektedir. Ruscuk
ileri gelenlerinden Hac mer Aazade Hafz Beyin ineli tfek alm iin yapt
5.000 kuruluk ba dierleri izlemi, servet sahipleriyle halk, bu tr yardm
yapabilmek iin Hkmete bavurmutu. Bu bavuru memnuniyetle karlanm,
bata bulunanlarn adlarnn herkese rnek olmas iin gazetelerde yaynlanmas

181

Ceride-i Askeriye, defa, 82, 19 Rebiylevvel 1282 (10.08.1865)


A.g.g. defa, 94, 95.
183
Ceride-i Askeriye, defa, 103, 19 aban 1282 (06.01.1866)
184
Ceride-i Askeriye, defa 117, 29 Zilkade 1282 ( 18.04.1866).
182

cxcvi

uygun grlmt 185. Nitekim, Ceride-i Askeriyenin 230uncu saysnda Tuna


Vilayeti

dahilinde

bulunan

birinci

snf

redif

taburlarnn

ineli

tfekle

donatlmasnda katks olanlarn adlar yaynlanmt. Manisal olup misafir olarak


Ruscukta bulunan Halil Ata Bey, 15 adet ineli tfek bedeli olarak 52,5 Osmanl
liras vermi, yine zmirli olup Rusukta ticaretle uraan Mardirus Efendi ise 10
adet ineli tfek bedeli olan 35 lira balamt. Bu iki kiinin,Tuna Vilayetini kendi
memleketleri gibi grp yardmda bulunmalarnn takdir edildii ve ineli tfekler
iin Mslman halkn yan sra Hristiyanlarn da yapacaklar yardmn kabul
edilmesini istedikleri, yardm yapmann hangi din ve mezhepte olursa olsun btn
tebaann birinci vazifesi olan askeriyeye hizmet gerei olduu, istisnasz kabul
edilecei haberi Tuna Gazetesinden aktarlyordu. Ceridenin 231 saysnda ise
Hkmetin Nizamiye askerini hzla ineli tfeklerle tehiz ettii, vatan sevmenin,
vatan gz ucuyla seyretmek

veya savamak demek olmad, muhafazas

ve

asayiin korunmas iin fedakarlk gsterilmesi gerektii, vatan koruyacak olan


rediflerin eski sratle ineli tfeklerle donatlmas iin btn ykn hkmet zerine
braklmayp, hi olmasa redif askerinin silahlarnn halkn her birinin kudret ve
gcne gre yapaca yardmlarla alnmas gerektii, Tuna Vilayeti ahalisinin
redifleri ineli tfeklerle tehiz ederek buna gzel bir rnek verdii haberine yer
verilmekteydi.
mparatorluun dier blgelerinde de ordunun ihtiyalarn karlamada halkn ve
yerel ynetimlerin katkda bulunduklarna dair belgeler ve kaytlar vardr. Musul
valisinin Musula bal iki tabur topu askerinin iskn ve ikmeleri iin bir

185

Ceride-i Askeriye, defa 228, 9 Safer 1285 (01.06.1868)

cxcvii

alay topu askerine yetecek nitelikte kent yaknlarnda kla yaptrmt. Hizmetinden
dolay kendisine teekkr ediliyor, bu tr abalarnn devam isteniyordu 186.
Tanzimat dnemi Osmanl Ordusunun halkla ilikilerinde dikkati eken bir
husus daha vardr. O da askeri hekim ve veterinerlerin bulunduklar blgede halkn
ve hayvanlarnn sal ile de ilgilenmeleridir. Bata stanbul olmak zere ordu
merkezlerindeki tabip ve veterinerlerin halkn ve hayvanlarnn salk problemleriyle
ilgilendiklerine ilikin yerel gazetelerde, Takvim-i Vekayi ve Ceride-i Askeriyede
haberler kmaktayd. rnein, I. Hassa Ordusu Acbas Rait Efendi, haftann
belli gnlerinde saptanm yerlerde fakir ve kimsesiz ocuklara iek as yapmakla
grevlendirilmiti 187. Gelibolu ve slimiye Sancaklarnda grlen hayvan hastalnn
nlenmesi iin Harp Okulu baytar hocalarndan Binba Osman, grevlendirilmi,
byk abalarla hastaln n alnmt. Binbann baars takdirle karlanm,
kendisine teekkr edilmiti 188. te yandan Mekteb-i Fnun- Harbiyede bir hayvan
hastanesi almt. Halkn hayvanlarnn salyla da ilgilenen bu hastaneye ou
zaman i iten getikten sonra yani hastalk ok ilerledikten sonra bavurulmaktayd.
Byle yaplmamas, hastalk grlr grlmez halkn hastaneye ba vurmas
gerektii ilan edilerek duyuruluyordu 189.
Ordu - halk ilikilerinde gze arpan bir husus da, felaketle karlaan, yoksul
halka subaylarn kendi paralaryla yardmda bulunmalardr. Sofyada iskn iin
gnderilen erkez muhacirlere Mirliva smet Paa ve 1. Ejder Alay subaylar, 50

186

Valiye hitaben yazlan Sadrazamlk yazs, Tahrirat- Askeriye Defteri, No. 629, s.1.
Ceride-i Askeriye, defa, 6, 3 Zilhicce 1281 (28.4.1865),Cumartesi gnleri Divanyolunda Sultan
Mahmut Trbesi civarnda bulunan Eczac Corcinin Eczac Dkkannda; Pazarlar Fenerde Msy
Polososun Eczanesinde; Pazartesi ehzadebanda Dimtrinin Eczanesinde, Sal, skdarda
Uncular sokanda Yorgakinin Dkkannda, Perembe Rumelihisarnda eczac dkkannda saat
(Alaturka saat) 4 -7 arasnda a yaplmaktayd.
188
Ceride-i Askeriye, defa, 142, 26 Cemaziyelahir 1283 (04.11.1866)
189
Ceride-i Askeriye, defa, 274 , 6 Muharrem 1286 (18.04.1869.
187

cxcviii

kat elbise yaptrarak vermilerdi 190. Altnc Ordunun nc Talia Taburuyla Saf
Piyade nc Alay kinci Taburu mera ve zbitan taraflarndan muhacirin-i
erakese in iane olarak ita olunan 4111 kuru sz konusu Ordu Mirliince
ilgililere ulatrlmt. Yardm yapanlarn adlar ve yaptklar ba miktar
Gazetede yaynlanmt 191. Ayrca muhacirlerin yerletirilmelerinde ortaya kan
problemlerin zm iin o blgedeki askeri birlik komutanlarndan fikir ve destek
alnmaktayd. 192 Erzurumda yaplmakta olan rtiye mektebi masraflar iin
Drdnc Ordu subay ve baz mensuplar 4805 kuru yardmda bulunmulard 193.
Trhala Sancana bal Urmiye

Kasabasndaki subay ve askerler uzun sreden

beri harap ve ykk olan camilerin ve emelerin tamirleri iin malan ve bedenen
byk aba gsterdikleri, oray yeniden ihya ettikleri mahallinden gnderilen
mazbata ve teekkr-nmeden anlalmt 194.
Bayndrlk ilerinde de askerin grne ve zaman zaman da katksna ihtiya
duyulmaktayd. zellikle kara yolu yapmnda teknik bilgiye duyulan gereksinimin
karlanmasnda istihkm subaylarndan faydalanlmaktayd. Tanzimat dneminin en
nemli yol yapm projelerinden birisi olan Trabzon-Erzurum yolunun almasnda
karlalan glklerin giderilmesinde o blgede bulunan subaylardan yardm ve
gr alnmaktayd 195. Gmhaneye yarm saat uzaklkta geirilmesi planlanan
yolun kent iinden geirilmesi Trabzon Vilayeti Meclisince nerilmiti. ura-y

190

A.g.g. defa 37,. Selh-i Rebiylahir,1281 (1.9.1864)


Ceride-i Askeriye, defa 62, 27 evval 1281 (25.03.1865).
192
Resl Ayna yeletirilecek muhacirlerle ilgili ortaya kan sorunlarn zm iin eski Altnc
Ordu Miri Mustafa Paadan yardm ve destek isteniyordu. Bkz. Aynyat , 843, 29 M 1285 ve 603
nolu yaz rnei
193
Alay emini, kol aas, 5 yzba, 3 mlzim, marangoz ve onbann adlar ve yaptklar yardm
miktar belirtilmektedir. Bkz. Ceride-i Askeriye, defa, 67, 3 Zilhicce 1281 ( 28.04.1865).
194
Ceride-i Askeriye, defa, 282, 3 Rebiylevvel 1286 (13.06.1869).
195
Aynyat, 843, Drdnc Ordu Mirine yazlan 24 Mays 1285 tarihli yaz. Mirin bu yol yapm
ile ilgili grlerine verilen cevap, ayn defter .
191

cxcix

Devlet bu nerinin fayda ve zararlarnn ne olacann bir defa da Drdnc Ordu


Mirinden sorulmasna karar vermiti 196.
Yaplan dzenlemeler sonucunda oluturulan askeri birliklerin halk tarafndan iyi
karlandnn bir gstergesi de blgelerine intikal eden birlik subaylarna ve ordu
komutanlarna gnll olarak ziyafetler vermeleridir. Hassa Ordusunun 2. Svari
Alaynn kinci Blnn Karahisara gelilerinde, halk askere ziyafet vermi,
Alayn Ktahyaya hareketi zerine askerin ve hayvanlarnn iki gnlk erzak da
ahali tarafndan karlanmt. Halkn bu davran, Padiah tarafndan takdire deer
bulunmutu 197.
Sofyada bulunan askerler iin yre halk ve memurlarnca mesire yerinde ziyafet
verildii, Sofya Frka komutan Hafz Paann da belde ileri gelenleriyle birlikte
davet edildikleri, umnu ve Filibe redif taburlarnn takm takm gelerek mzka
aldklar, drt yzden fazla kuzu kesildii, yemekten sonra askerlerin kere
Padiahm ok yaa diye bardklar haberi Tuna Gazetesinden aktarlarak
Ceride-i Askeriyede yer almt 198.
Halkn askerlere ve subaylarna kar duyduu sevgi ve sayg ile birlikte
gerektiinde gnll olarak ihtiyalarn karlamaktan geri durmadna dair
kaytlara gemi bilgiler, aktardklarmzla snrl deildir. Vilayet gazeteleriyle
stanbul basnnn btn tarandnda daha ouna

ulalacaktr. Ayn ekilde

askeri birliklerin yol, kpr yapmnda, arazi slahnda ve zellikle salk alannda
yre halkna yardmc olduuna ilikin veriler de aktardklarmzla snrl deildir.

196

Aynyat, 842, s.3. Taraf- Val_y Nezaret-penhiden Drdnc Ordu-y Hmyun Miriyeti
Celilesine 15 Rebiylevvel 1286 (25.06.1869) tarihli yaz.
197
Ceride-i Askeriye ,defa, 256, 25 aban 1285 (13.12.1868).
198
Ceride-i Askeriye, defa, 281, 25 Safer 1286 ( 06.06.1869).

cc

Btn olup bitenler birlikte deerlendirildiinde ordu-halk ilikilerinin ele aldmz


dnemde olduka gelitii ve iyiletiini rahatlkla ifa edebiliriz.
Ordu- halk ilikilerinde dikkatimiz eken bir husus daha vardr. Memleketin
eitli blgelerinde askeri birliklere komuta eden st dzey subaylarn o blgelerin
ileri gelenleriyle iyi ilikiler iinde olduklardr. zellikle yararl hizmetlerini
grdkleri kimseler hakknda komutanlar hkmete nerilerde bulunuyorlar, bu
kiilerin eitli ekillerde dllendirilmelerini istiyorlard. ounlukla yaplan
neriler dikkate alnyor, gerei yerine getiriliyordu. rnein Abdi Paann
Yeniehir ileri gelenlerinden

Ahmet Galip Efendiye bir st derece rtbesi

veriliyordu 199. Yanya ve havalisinde bulunan memurin ile resa-i ahaliye rtbe ve
nian verilmesini vali komutanla birlikte hkmete arz ediyordu. nerilerin bir
ksm uygun grlrken bazlarnn imdilik gerekli olmad bildirilmekteydi 200.
Ayn ekilde Beinci Ordu Mirinin Diyarbakr valiliinde grev yapan baz
memurlarn terfi ettirilmelerin istedii bu istein imdilik uygun grlmedii
kaytlara gemiti 201. Drdnc Ordu Mirinin Manastr erafndan Kerimbeyzade
Mahmut Beye stbl- Amire Mdrl Payesi verilmesi istei ise yerinde
grlmt 202.
mparatorluun belli bal merkezlerinde dzenli ordularn yerletirilmesi, st
dzey subaylarn halkla ve blge sorunlaryla daha yakndan ilgilenmelerinde nemli
bir etken oldu. Ordu merkezlerinde srekli bulunan mirler, karlatklar sorunlar
raporlar halinde hkmete bildirirlerken n grdkleri nlemleri de dile
getiriyorlard. zellikle i gvenliin salanmasnda zorluk ekilen Dou ve

199

Aynyat, 841, s.15.


A.g.d., s.12,
201
Aynyat , 841, s. 25.
202
A.g.d. s. 30.
200

cci

Gneydou Anadoluda ne gibi yeniliklerin yaplabileceine dair bu sralarda


layihalarn arz edildiini grmekteyiz. Bunlarn belli ballar ariv tasniflerinde yer
almaktadr. Ancak, daha dar kapsaml yrelerin zelliine gre yaplabilecekleri
saptayan teklifler de vardr. Drdnc Ordu Mirinin Dersim Danda
yaplabileceklerle ilgili nerilerine verilen cevaplardan bir ksm Aynyat
defterlerinde kaytl bulunmaktadr 203. Ordu- halk ilikileriyle ilgili kaynaklarda yer
alan bilgilerin ancak ok kk bir blmn rnek tekil etmeleri bakmndan
aktarmakla yetindik. Elbette ki daha baka ilerde ve alanlarda da ilikiler olmutur.
Btn bunlarn aka gsterdii gibi, yenileme,i blmne gitme abalarna
ramen, yzyllardan beri sregelen alkanlklar ve uygulamalarn askerlik alannda
nceki dnemlere kyasla varln srdrmekte idi. D gvenliin salanmas asl
grevi ile birlikte i gvenliin korunmasnda nemli grevler stlenen ordu st
dzey yneticilerinin ynetimi ve bayndrl ilgilendiren, lke kalknmasnda
ncelikli grlen ilere bigane kalmalar mmkn deildi. Onlarn bu mdahalelerini
bu adan da deerlendirmekte yarar vardr. Ordu - halk btnlemesi balamnda
bakldnda ilikilerin olduka sklat ve gelitii, halkn askeri birliklerle srekli
i ie yaamasnn ve blge ordu merkezlerinin kurulmasnn ok isabetli bir karar
olduu kendiliinden ortaya kmaktadr.
Dikkati eken bir husus da yaplan dzenlemelerde btn ykn Mslman halka
yklendiinin aka grlmesidir. Geri, Mslman olmayanlar da baz katklar
grlmekte idi. Ancak, d telkinler ve daha baka gelimelerin etkisiyle ulusal
ayaklanmalarn ve bilinlenmenin etkilerinden dolay bu kitlenin askerlie
snmasna ynelik abalar olumlu sonu vermemitir.

203

Bkz. Aynyat, 841, s. 36.

ccii

SONU

Tanzimat Dneminde Osmanl Kara Ordusunda yaplan dzenlemeler,


askerlik alanndaki yeniliklerin bir blmn oluturmaktadr. Bu almada daha
ok yasal dzenlemeler dikkate alnm, kronolojik olarak, merkez ordusundan
mparatorluk genelinde nfus ve corafi konum gz nnde tutulmu, ordu
merkezlerinin kurulmas , asker almada yaplan iki esas dzenleme, atanma ve
ykselme ile emeklilik ilemlerinde uygulanan ilkeler irdelenmitir.
Yaplan dier yeniliklerde izlenen yntemin askerlik alannda da uyguland
saptanmtr. Tanzimat ncesinde kurulan Dr- ur-y Askeri , st dzey askeri
yetkililerle, sivil devlet adamlarndan Padiahn atama yapmalaryla oluturulmu
meclislerden birisidir. Bu Meclisin yeleri, Serasker bata olmak zere st
rtbelerdeki subaylara da danarak

kararlar alm, onay iin Meclis-i Vl-y

Ahkm- Adliyeye sunmutur. Konu bu kurulda da grlp tartldktan sonra


kesin karara balanm, Padiahn onay ile uygulama balatlmtr. Bu yntem,

cciii

sivil hayatn her alannda yaplmas kararlatrlan yenilikler iin izlenen yntemle
ayndr.
1843 dzenlemeleri ile ilk kez askerlik sreye balanm, redif snf
yedek orduya dntrlmtr. Bylece mparatorluun yklna kadar srecek
temel yap oluturulmutur.
lke be ordu blgesine ayrlm, ikisi stanbulda, tarada olmak zere
yeni merkezler belirlenerek, buralara bal blgelerin askerlik ileri yerinden
yrtlmeye balanmtr. Uygulama, sosyal, ekonomik ve gvenlik asndan yararl
gelimelere yol amtr.
Ordu merkezlerinde tpk sivil alanda olduu gibi meclisler kurulmu, bu
meclislerde sivil yelere de yer verilmitir. Bununla beraber nemli bir sorun olan
asker almada 1846 ylnda kura usulne geilerek hakszlk ve dzensizliin n
alnmak istenmitir. Kura uygulamasnn nasl yaplaca yasa ile ayrntl olarak
belirlenmitir. Uygulamada karlalan zorluklar ve alnan nlemler ilk kez
ayrntlaryla ele alnm bulunmaktadr.
Zaptiye Tekilatnn kurulmasyla, ordunun i gvenlii salamada etkinlii
azaltlm, iblmne gidilmi, polis jandarma nitelikli alaylara sancak ve vilayet
merkezlerinde yer verilerek dzenli ordunun dtan gelecek tehlike ve saldrlara
ynlendirilmesi salanmtr.
Bu dzenlemelerle birlikte balca sorunlardan birisi olan Mslman
olmayanlarn askerlik hizmetini nasl yerine getirecekleri olmu ve zm abalar,
bedel vererek askerlikten muaf tutulmalaryla sonulandrlmtr. Mslmanlarn da
yerlerine bir dierini bedel vererek askerlik hizmetinden muaf olmalarna imkan
verilmitir.

cciv

Askerlik alanndaki dzenlemelerin ikinci evresini 1869da yaplan


deiiklikler oluturmaktadr. 1844-1869 yllar arasnda yaplan uygulamada
karlalan glklere zm getirmenin yan sra, dnemin d gelime ve
deimelere ayak uydurmak amacyla

askerlik sresi, asker alma ve benzeri

alanlarda mevcut yapda baz deiiklikler yaplm, zellikle kura uygulamasnda


ayrntl dzenlemelere gidilerek karlalan glklerin n alnmak istenmitir.
Yeniden yaplandrma ile birlikte silah ve donanmda dnemin gzde
silahlarna ynelme olmu, Avrupa ordularnn kullandklar tfek ve toplar satn
alnarak Ordunun silahlar byk apta yenilenmitir. Bu silahlar kullanabilmek iin
gerekli n bilgiler verilmi, atl talimlerle er ve subaylarn yeni silahlara intibaklar
salanmaya zen gsterilmitir. Ayrca er ve subaylarn giyim-kuamlarnda
deiiklikler yaplarak hem grnm hem de rahatlk bakmndan kullanl olanlar
tercih edilmitir.
1844-1876 tarihleri arasnda Osmanl Ordusunu an gereklerine gre
dzenleme ve donatma abalarnn halk tarafndan nasl karland nem tayordu.
Bunu saptamak iin mparatorluun eitli blgelerinde halkn dzenlemelere tepki
ve katksn saptamaya ynelik derlenen bilgiler ilk kez aktarlmtr. Anlald
kadaryla genelde halk, yeni yaplanmay olumlu karlam, elinden gelen her trl
katky yapmaktan geri kalmamtr. Halk-ordu btnlemesinin ilk nemli rnekleri
bu devirde gereklemitir. Ele aldmz dnemde hayata geirilen yeni askeri
dzen, mparatorluun dalmasna kadar temel nitelii korunarak devam
ettirilmitir.

ccv

BBLYOGRAFYA

1. Ariv Malzemesi
Babakanlk Osmanl Arivi; Aynyat Defterleri, No: 841, 842, 843, 858.
_______________________; 989.Nolu Divn- Hmayun Defterleri Katalogu,
Tahrirat- Askeriye Defteri, No: 629
_______________________; Kanun-name-i Askeri Defteri, No:4
______________________, Maliyeden Mdevver Defterler, 8856, 8858,8969,
_________________________, Cevdet Askeriye, 817, 2428, 5128.
Ankara, Milli Ktphane Yazmalar Ksm; Ankara eriye Sicili, Defter No : 260

2. Basl Kaynaklar

ccvi

Askeri Mze koleksiyonlar, Askeri Mze ve Kltr Sitesi Komutanl, Harbiye /


stanbul(Tarihsiz)
Babakanlk Osmanl Arivi Rehberi, kinci Bask, stanbul 2000.
Ceride-i Askeriye, defa 1-500.(Taranan), kullanlan saylar:, 9, 10, 16, 20, 21, 28, 29,
30, 36, 37, 39, 52, 53, 54, 55, 56, 62, 67, 82, 94, 95, 100, 103, 104i 105, 115, 117,
120, 121, 125, 131, 135, 138, 142, 144, 146, 160, 171, 172, 173, 174, 183, 197, 216,
228, 231, 256, 274, 281, 282, 283, 297, 299, 452.
Takvim-i Vekayi, defa, 200- 1110, atfta bulunulan saylar. 234, 256, 258, 395, 401,
413, 486, 713, 748, 757, 983, 1017, 1023, 1073, 1076.
Dstur-i Askeri, Mekteb-i Fnun-i Harbiye-i ahane Matbaas,1287
Salname-i Askeri, 1.Defa, Muharrem 1282, (1865)
Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, Defa 1- 30
Salname-i Trabzon, defa 5, 1290.

3. Aratrma ve ncelemeler

Acemi Neferin Talim-i Askeriye Muallimi, Mekteb-i Harbiye Matbaas, Dersaadet


1269.
Ahmed Cevad; Mecmua-i Ekali Tarih-i Askeri-i Osmani, stanbul, La Turguiz
Matbaas,1293.
Ahmed Cevad; Tarih-i Askeri Osmani, stanbul, Krkanbar Matbaas,1297.
Ahmet Cemal; Memalik-i Osmaniyeye Mahsus Corafya-y Askeri, Mekteb-i FnunHarbiye-yi ahane Matbaas, stanbul,1310.

ccvii

Ahmet Cevdet; Tarihi Cevdet, c. 12., Dersaadet 1309.


Ahmet Ltfi; Tarih-i Ltfi, Cilt I-VIII,,stanbul, 1328.
__________, Tarih-i Ltfi, Cil 1- 15. Tarih Vakf, Yap KrediYayn, stanbul, 1999.
Ahmet Muhtar Paa; Krm Sefer-i Mehuru, stanbul,1922.
Ahmet, Rasim; stibdattan Hakimiyet-i Milliyeye, I-II, stanbul,1924.
Akyz,Yahya; Trk Eitim Tarihi( Balangtan 1988e) 3.Bask, Ankara,1989
Avigdor, Levy; The Officer Corps in Sultan Mahmud IIs New Otaman Army
1826-1839; International Journal of Milde East Studies, 2, 1971.
Ayn, Faruk; Osmanl Devletinde Tanzimattan Sonra Askeralma Kanunlar (18391914), Ankara,1994.
Berkes, Niyazi; Trkiyede adalama, Bilgi Yaynevi, Ankara,1973.
Bilim, Cahit Yaln; Tanzimat Dneminde Trk Eitiminde adalama (18391876), Eskiehir 1984.
Bolat, Cahide, Redif Askeri Tekilat,(1834-1876) Baslmam Doktora Tezi, Ankara
2000.( Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits. )
adrc, Musa; Ankarada Nizam- Cedit Ortasnn Tekili ve Nizam- Cedit Askeri
Kanunnamesi, Belleten, XXXVI/141, Ankara 1972.
___________, II Abdlhamit Dneminde Osmanl Ordusu, IV.Askeri Tarih
Semineri, Bildiriler, Ankara 1989
___________; Osmanl

mparatorluunda Askere Almada Kura Usulne

Geilmesi ve 1846 Tarihli Askerlik Kanunu, Askeri Tarih Blteni,ubat 1985.


adrc, Musa; Osmanl Ordusunda Yeni Dzenlemeler (1792-1869), I. Askeri
Tarih Semineri, Bildiriler II, Ankara 1983

ccviii

____________; Tanzimat Dneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik


Yaps,TTK, 2.Bask, Ankara 1991.
_____________; Krm Sava Sonrasnda Osmanl Devletinin Kafkasya Politikas
(1856-1876) Sekizinci Askeri Tarih Semineri Bildirileri I, Ankara 2003.
____________; Redif Askeri Tekilat Yedinci Askeri Tarih Semineri Bildirileri I,
Ankara 2000.
oruhlu, Tlin; Osmanl Tfek, Tabanc ve Teczihat, Ankara 1993.
Engelhard, (ev. Ali Reat);Trkiye ve Tanzimat, stanbul, 1328
Ergin, Osman Nuri; Trkiye Maarif Tarihi Cilt, I-II, stanbul,1939.
_______________; Trkiye Maarif Tarihi, Cilt V, stanbul,1943
Ethem; Harekt- Cesime-i Askeriye, Mekteb-i Harbiye Matbaas, stanbul, 1289.
Fevzi;1853-1855 Trk-Rus Harbi Krm Seferi, stanbul, Devlet Matbaas,1927.
G. Rosen; Geschichte der Trkei vom Siege der Reform im Jahre 1826 bis zum
Pariser Traktat vom Jahre 1826, I. Leipzig,1866.
Genelkurmay Bakanl; Trk Silahl Kuvvetler Tarihi, III nc cilt, 5 nci Ksm,
(1793-1908) Ankara, 1978
Glsoy, Ufuk; Osmanl Gayrimslimlerinin Askerlik Serveni, stanbul, 2000
Grel, A. Tevfik; 1853-1855 Trk-Rus ve Mttefiklerin Krm Sava, stanbul,
Askeri Matbaas, 1935.
H, von Moltke; Briefe ber Zutande und Begebenheiten in der Trkei aus der Jahren
1853 bis 1839, Berlin, 1917.
Hakk, (Piyade Kolaas); Osmanl Ordusu Ahval ve Tekilat- Askeriyesi, stanbul,
1320.
Hizmet-i Asker Der-zaman- Sefer, Mekteb-i Harbiye Matbaas, Dersaadet, 1263.

ccix

Hn, hsan; Osmanl Ordusunda Genelkurmayn Ne Surette Teekkl Ettii ve


Geirdii Safhalar, stanbul, Askeri Basmevi,1952.
lgrel, Mcteba; Osmanl mparatorluunda Ateli Silahlarn Yayl Edebiyat
Fakltesi Tarih Dergisi, Say 32, stanbul 1979.
nalck, Halil; Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hmayunu TTK,Belleten,
XXVIII/112, Ankara 1964.
Koer, Hasan Ali; Trkiye'de Modern Eitimin Douu ve Geliimi, (1773-1923),
stanbul,1991.
Kurtcephe, srafil-Balc, Mustafa; Kara Harp Okulu Tarihi, Ankara 1992.
Mahmut evket Paa; Osmanl Tekilat ve Kyafet-i Askeriyesi, Cilt I, II, stanbul,
Mekteb-i Harbiye Matbaas, 1325.
Mehmet Emin, (Piyade Yzbas); Devlet-i Aliyyenin btida-i Tesisinden Bugne
Kadar Ordusunun cmal-i Ahvali, stanbul 1320.
Mehmet Esat; Mirt- Mekteb-i Harbiye, stanbul, 1315.
Mehmet Esat; ss-i Zafer, stanbul,1293.
Nedkkof, B.Christoff; (eviren inasi Altnda) "Osmanl mparatorluunda Cizye,
" T.T.K. Belleten, VIII/32, Ankara 1962
mer Naili (Miralay); Fenni Harp ve Tarih-i Askeri,Cild-i evvel, Mekteb-i Harbiye
Matbaas , slambol (stanbul), 1283.
zkaya, Ycel; Orta Anadoluda Nizam- Ceditin Kuruluu ve Kaldrl, DTCF
Dergisi, Atatrkn 100. Doum Yl Armaan, Ankara 1982.
Sander, Oral-Kurthan, Fiek; ABD Dileri Belgeleriyle Trk -ABD Silah
Ticaretinin lk Yzyl 1829-1929, ada Yaynlar, stanbul,1977.

ccx

Sedes, Halil; 1877-1878 Osmanl-Rus ve Romen Sava,Cilt III. I.-II. Ksm,


stanbul, Askeri Basmevi, 1955.
____________; Osmanl Ordusu Savalar, 1876-1877 Osmanl- Karada Seferi,
stanbul, Askeri Basmevi, 1936.
Seyitdanlolu, Mehmet; Tanzimat Devrinde Meclis-i Vala (1838-1868), 2. Bask,
Ankara,1999.
Smith, W.H.B.; The Book of Rifles, Harrisburg, 1965
State, Adolf; Trkiye ve Krm Harbi, (eviren, Ali Rza-Beyfi Seyfiolu), stanbul,
1953.
Tacan, Necati; Tanzimat ve Ordu, Tanzimat I, stanbul, Maarif Matbaas, 1940.
Tahsin, A. Rza; Mirat- Mekteb-i Tbbiye, stanbul, Kader Matbaas,1328.
Talim-i Asker Der Piyadegan Ma Topuyan, stanbul, Harp Okulu Matbaas 1262
Tanzimat I, stanbul 1940.
Trabzon Vilayeti Salnamesi,1873, (Yayna Hazrlayan, Kudret Emirolu), Ankara
1995.
Uzunarl, smail Hakk, Osmanl Devleti Tekilatnda Kapkulu Ocaklar,C.II,
T.T.K. Ankara 1998.
Yaram, Ahmet; II. Mahmut Dneminde

Asakir-i Mansure-i

Muhammediye

(1826-1839), Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Baslmam Doktora


Tezi, Ankara, 2002.
Ziya akir; Tanzimat Devrinden Sonra Osmanl Nizam Ordusu Tarihi, stanbul.
1957.

ccxi

EKLER
I. Ek: BOA. Tahrirat- Askeri Defteri No: 629, s. 8.
II. Ek: 1843 dzenlemesine ilikin Ferman, Dstur-i Askeri, s.3-6,
III. Ek: Dr- ura-y Askeri Karar rnei,Kanunname-i Askeri Defteri No:4
IV. Ek: Anadoluda Redif askerine denen aylk dkm, MMD, No. 858.
V. Ek: 1870 tarihli Kura Kanununun Transkrpsiyonu, Dstur-i Askeri, s. 16-50.
VI. Ek:Terfi-i Rtbe Nizamnamesinin snavlarla ilgili ksm, Dstur-i Askeri, 89-93.
VII. Ek: Abdlmecit - Abdlaziz dnemlerimde askeri kyafetler
VIII. Ek: Musul Valisine gnderilen yaz, Tahrirat- Askeri Defteri,No:629,s.1
IX. Ek: Drdnc Ordu Mirine gnderilen yaz, Aynyat Defteri, No:843, s.62.
X. Ek: Yanya ve Trhala Kumandanlna yazlanlar, Aynyat Defteri, No: 841, s.17
XI. Ek: neli Tfek, Askeri Mze Koleksiyonlar, s. 161.

ccxii

ccxiii

Ess tenskt- celle-i askeriyyeye dair eref-sdr olan hatt- hmynun sret-i
mnifesidir
badel- hitb
Mufd- fermn- alinmdan dahi malm dirayet-lzumun olaca vechile saltnt-
seniyyemin teyid-i nizmt- askeriyyesi hayli vaktdenber akdem efkr- hayriyet sr ehriyrnem ve hussyla nefert- askeriyyemizin tayn-i mddet-i istihdmiye ve
tess-i usl- istibdliyeleri madde-i nafias dahi muvafk muadalet padihnem
bulundu halde bi-hamdihi tal ibu niyet-i hayriye-i mlkanem semert- himmet-i
celle-i hne ve gayret kmile-i bendegn- padihnemle hsl olmu olduundan
eltf- ilhyeye m-teekkr ahkm- mukarreresinin dern- emr-i limizde sana
tavsiye klnd zre kmil-i icrsna dikkatle hakknda hsn-i tevcht- hnemin
istikrrna gayret eyleyesin uur- din devletimizde sdkne hidmet idenler darende-i
nil-i mkft olacaklarndan ve bil-hssa umr- askeriyyemiz ise en ziyde iftihr
idilecek hidemt- diniyeden bulunduundan heman Cenb- Hakk bu hidmet-i
mftehirede sdkla alan zbitn ve nefert- askir-i devlet-i aliyyemizi berhudar
eyleye* amin bich- seyyidel-mrseln.

Sret-i fermn- lin


Badel-elkb beyndan msteni old ve zimmet blend himmet-i hneme
mtehattim ve asr- mhasent- hasr- mlknem sr- nafiasndan olarak icr
klnan tanzimt- adliye iktizasna mtertib bulund zere saltnt- seniyyemin
umr- mhimme-i cesimiyesinden olan tenskt- askerriyye maddesinin merkez-i
lyknda tesviyesi akdem murd- hayriyet-i itiyd- ehriyrnem olarak eeri
askir-i muntazame-i padihnemin an-be-an iktisb- hsn-i terbiye ve ber-vafk-
matlb- tahsl-i fnn- mutebere-i harbiye eylemelerine tarafndan vesair resa-y
skeriyye cniblerinden say ve ikdm olnmakda bulunmasyla sye-i evketvaye-i
mlknemde nizmt- lazimeleri rtbe-i matlba reside olmu ise de sret-i
istibdliyelerine henz rabta ve birlie vakt olmam ve lehl-hamd vel-mineh
mcerred inyet-i hazret-i bari messer-i cellesinden madud olarak el haletl haz
memlik-i mahrse-i hnemin her drl syi hali ber keml oldndan baka bir
gne aile-i harbiye dahi bulnmadndan bi-tevfik-t Tel bu vn- feyz nvanda
askir-i muntazama-i mlknemin sret-i istibdliyeleri icrsyla iar muadelet-i
seniyye ve iktiza-y emmiye-i merhamet-i aliyyeme tatbiken hidmet-i askeriyye
mddetinin dahi tahss ve iln mevsimi gelmi ve nefsl-emrde dahi askir-i
musadakt messer-i mlknemin bil-ftr bir kat dahi evk ve ayretlerinin mucib
olmak zere mddet-i mutedile tahssi icbat- maslahatdan olarak bununla beraber
hem sevd- cemiyet-i askeriyye tatarruk halden vikye ile nizm daimi tahtna idhl
olunmak ve hem de askir-i muvazzefe-i padihnem alaylarnn ikml-i noksnlar
aresine baklmak derece-i vcba varm olub alel-huss bu din-i mbn-i Ahmed ve
devlet-i ebed mddet-i Mehmed cemi zemnda esteizbil-llah vechid-i vfi-i
sebilillah nass- kerimiyle cihd memr ve bu memriyet diniyle nice nice yt-
beyyint ve ehdis-i erfe hazret-i rislet sft ile meyyid ve mekkid iddi emr ayr-i
mestr olmak ve ez-cmle muhafaza-i memlik ve bild ve tahsn-i nfs-i ibd kaziye-i
meruas askir-i mukteziyenin vcdyla hsl olaca ve izhtdan bulunmak
hasebiyle her vakt ve her halde teksiren cend ve tevfr-i cy zafer nihd madde-i
muatna bahasna dikkat- saltnt- seniyyeme lzm ve la-bdd olduu eran ve aklen

ccxiv

rehin hayr bedhet iken askir-i muvazafa-i hnem alaylarnn rtbe-i kafiyede
bulunmamas ve askir-i redfe-i mlknem dahi adeta muvazzaf hkmnde bulunub
nm ve ninlarnn baka olmas ciz ve lyk olmayaca misll gerek askir-i
muvazzafa ve gerek askir-i redife-i hnemin dahi mtemdiyen hidmet-i
mnvebetde bulunmalar yeis ve ftrlarn ve bilahire ite byle aded ve mikdrna
noksn tertbi mcib olacandan zikr olunan askir-i redfe nefert kaffe-i badelyevm askir-i muvazzafa add ve mryla alaylarn noksn bunlarla bil-ikml bilcmle askir-i muvazafa-i padihnem bundan byle be sene mddet olarak istihdm
ve mddet-i muayyene-i mezkre tekmlinde nefert- cedde ile bil-istibdl
memleketlerine ide ve izm birle senede bir mh krsi-i livda icr-y mnvebe
itmek artyla yedi senede rediflikde kullanlmas hussna evvela baz vzer-yi izm
ve ulem-y alm ve umer-y askir-i sreyya intizm ve ricl-i devlet-i aliye
ebedil-kyametden mrekkeb bundan akdem Bb- seraskeride tertb olunan meclis-i
muvakkatda ve badehu havass- vkely fihmn beyninde ittifk-r ve ittihd- ukl
ve niha ile karar virilmi ve atebe-i felek mertebe-i cihndaranemden ledel-istizn
nezd-i ilham-peyvend-i tacdranemde dahi rehin tasvb ve istihsn olarak ol vechle
kaffe-i askir-i redife-i hnem bade ezin askir-i muvazzafa add ve itibr ve ber
minvl muharrer usl-i istibdliyeleri icrsna ibtidr olnmas hussna irde-i hayriyet
ifde-i mulknem taallkyla ol bbda erefp sahaif-i sunh olan hutt-i hmyn-
evketmakrn- hnem mantk- munifi zere bu defa li eclil-mnvebe
dersadetime ve Edirne cnibine celb olunub ilerinden asakir-i hassa-i ahanemin
ikmal- noksanna iktiz iden mikdr bil efrz zir-idre ve kumandana teslm klnan
nefert- redife icbna gre alaylara bit-taksim nefert- muvazzafa ile birledirilb
ikml-i noksn maslahat karin-i hitm olmu olmala bade ezin kendlerinin muvazzaf
olarak askir-i hassa-i hneme nakl ve kalb olunduklarn ve bil-cmle asakir-i
hassa-i ahanemin dahi bundan byle be sene muvazzafada ed-y hidmet-i askeriyye
itdikten sonra nefert- cedde ile bil-istibdl yedi sene dahi memleketlerindende senede
bir mh krsi-i livda icr-y mnvebe itmek artyla redif olarak istihdm
olnacaklarn iln ile beraber nki bunca nuss- Kuraniye ve mahabet-i vahy-i ilh
olan lisn- muacciz beyan Cenb- peygamberiden sudr ve zuhr iden ehdis-i
nebeviye ile farzyeti sbit ve zhir ve hussen fil-i cell-i nusret dell-i hazret-i
resululullah ile fazileti mberhen ve bhir olan emr-i aza ve cihdn mukbele-i bilmisl keyfiyetinde fnn- lzime ve snayi-i mukteziyesi taallmle meuliyet-efzel-i
ibdet ve eref tat oldna bhe itmeyerek guzztl-islmn bu uurda ibrz- say
ve gayretle dnyada tevecchle ibk-y nm- n idb ahretde dahi ne
derecelerdesadet-i sermediyeye nil olduklar misill bu gruh sadet enbh-
askeriyye dhil olan ihvn- din ve dilvern- mslimnin iki cihnda env fevz
felha mazhar olacaklarndan bu nimete mazhariyetlerinin kadr ve krni bilerek ol
vechle mhza icr-y fariz-i cihd ve gaza ve ihy-y snnet-i seniyye-i hazret-i
seyyidl-ver niyet-i hlisaneyle kendlerinin memr olduklar taallm-i fnn-
harbiye ile itigl ve mvzabet iderek her bir usl ve frna kesb-i meleke ve mahret
eylemeleri cmlesinden matlb- hmynum oldn g- hlarna ilk ve tefhme
mbderet eylemek fermnm olman ilmen ve tenbhen mahssen ibu emr-i celllkadrim isdr ve bls hatt- hmyn- bbehet-makrun- hnemle bit-tevh( Bir
kelime bo) ile tarafna tesyr olunmudur imdi vuslunde kaffe-i askir-i hassa-i
mlknemi muasker-i hssa-i hnem olan skdar sahrasna karub
mvcehelerinde alenen feth ve kratla mazmn- mnfini ifahen dahi cmlesine
ifhma sarf- ryet eylemek irde-i seniyye-i ehriyranem muktezsndan idi kusr-i
askir-i redfe-i meclbenin dahi der-sadetimde ve Edirnede mevcd ve mtehaid
olan askir-i muvazzafa-i hneme ikml-i noksnlarn nakl ve kalb eylemeleri

ccxv

zmmnda askir-i mansre-i hnem mri dstrn- mkerremn-i mrn-i


mufahhamn-i nizmul-alem vezirim Mehmed Reid Paa bu defa Rumili ordus
mrliine memr ve tayn klnm olan vezirim Reid Paa edme Allahu tel iclli himye hitben baka baka evmir-i aliyyem tasdr ve tesyr klnd malm
diryetim lzumun oldukda ber vech-i merh amel ve hareketle infz- emr ve irde-i
hneme ol vechlesinden meml ve muntazr- mlknem olan sr- mehmm-
iny ve ryeti izhra bezl ve say ve kudret eylemek bbnda fermn- linm sdr
olmudur buyurdum ki vuslnde olbbda vech-i merh zere erefyfta-i sdr olan
ferman vcibl-ittib ve lzm- imtislimin mazmn itaat makrneyle amel ve
hareket eylesin yle bilesin almet-i erifime itimd klasn tahrren fi evil-i ehr-i
abn- muazzam sene tisa ve hamsin ve mieteyn ve elf .

ccxvi

ccxvii

ccxviii

V. Ek

SRET- HATT-I HMYN


Mucibince amel oluna
Tenskt- cedde -i askeriyeye tevfikan tanzm olunan kura knnme-i hmynudur.
bu knnme-i hmyn yedi fasl ve bir htimeyi mildir.

ccxix

FASL-I EVVEL
Kura-i meruann ahkm- ummye ve ibtidaiyyesini mtazammndr.
(Birinci bend) Memlik-i mahrse-i hnenin bil-cmle ahli-i mslmesi ahsen hdmet-i
mefruze-i askeriyye ile mkelleftir.
(kinci bend) Hidmet-i askeriyye nizmnme-i mahssunda beyn ve tayin olnan senelerle nizma
ve redif ve mstahfz silkinde edilecek hidmetdr.
(nc bend) Hidmet-i askeriyye alnanlar nizmnme-i mahssunda gsterilen mddet-i
askeriyye zarfnda vezif -i mahssalarn if tmek artyla ya gnliyle veyahud kura-i merua ile
alnrlar gnlyle dhil-i silk-i askeri olmakln

urt, tide fasl- sdisde gsterilb kura-i

merua dahi ibu knnnme-i hmyn ahkmna tevfkan icr olunur.


(Drdnc bend) Askir-i hne alt ordu-y hmyna mnkasim olub her ordu in memlk-i
mahrse-i hknyeden birer daire tahss klnm olmala beher sene ordu-y hmynlarn ikml-i
noksn in

icb iden neferat- cedde ol daireler ahl-i mslimesinin esnn-

askeryyede

bulunanlar meynesinden ahz olunur.


(Beinci bend) Esnn- askeryye yigirmiden yigirmi bee kadardr yani yigirmincisnden yigirmi
beincisinin nhayetne kadar vki olan esnn seneden ibaretdir.
(Altnc bend) Her kaznn esnn- askeriyye erbb kazca mnsb bir mahale celb ile kur a-i
eriyye maddesi orada icr olunur ve ibtidai emirde ilerinden ikinci faslda muharrer oldg vechle
yn- istisn ve muafiyet olnanlar bit-tefrk mds kuraya idhl ile beher kaznn hissesne on
birnci bendde gsterilen sret ve nisbet vechle isbet tmi olan nefert- cedde anlardan alnur ve
esnn- askeriyye erbbnn tecemmyle kura-i merua meslihi ruz- hzr mevsiminde icra
klnur.
(Yedinci bend) Herbir redif taburu dairesi bir kura dairesi itibr olunr ol dairenin kuras yine ol
dairenin snf- mukaddem ve tli taburlarnda bulunan bnba ve kol aas ve tabur katiblerinin
birerinden ve yzba ve mlzimlerinn lzm mikdrndan ve ehl ve erbbndan mrekkeb olmak
zere ordu-y hmynlarn rey ve emriyle bir heyet-i mahss tertb olunarak icr itdrlur bu
memrlar kura keidesin kangi kzaya varrlarsa ol kzann mlkiye memru ve hkmyle sir
ulem ve meyh ve vchunn mtehayyizn dahi birleb muyr knn ve hakkaniyyet bir
halet vuk bulur ise cmlesi meslyetde mterek olmak zere mkemmel bir kura meclisi tekl ile
kaznn mlkiye memr bu meclise riyset ve kuraya memr olan binba dahi nezret iderek
kura meslhi bu meclis ve heyet marifetyle icr klnur.
(Sekizinci bend) Kuras icr olnacak kazlarn mteallk oldg daireler

redf taburlarnn

binbalarndan kura icr olnaca zaman taburlar merkezlerinde mevcd olmayanlarnn yerlerine
orduca dier mnsb memrlar taynyle ol dairelerin kuras onlar marfetyle icr tdirilr.
(Dokuzuncu bend)

Redf miralaylar dah taht- kumndasnda bulunan tabrlar dairesndeki

kazlara kura icr olnr iken veyahud kurann icrsn mteakib gidb kura meslihinin matlb-

ccxx

li vachle muuaffk knn ve hakkaniyet olarak icr olnub olunmadn tahkk ve tefti ile mehdh
arz itmee memr ve mecbrdur.
(Onuncu bend) Kuralar icr olunan kazlarn mteallk old redif alaylar miralaylar, olaylar
nezdinde mevcd olnd halde ol olay dairesi kurasnn hkm-i knna ve adalete muuaffk olaraj
icr olnp olnmad tahkk ve teft in rtbesi kaimakamlk rtbesinden aa olmamak zere her
halde vukt ve zamannda orduca meradan dier bir mnsbi tayn ve izm klnur.
(On birinci bend) Beher sene rz- hzrdan mh mukaddem her bir ordu meclisi tarafndan ol
ordu nezdnde bulunan nfs defterlerine mracaatla ol ordu dairesinde esnn- askeriyyede olarak
ne mikdr ahli mevcd ise gerek birl gerek ziyadel gerek sakatve gerek slim cmlesni kaz ve
karye ve tnn ve numero ve ism ve knyeleriyle satrlar drder parmak kadar seyrek ve isimleri
faslalu olmak zere meekr nufs defterlernden istinbt ve stinsh ile her bir kaznn baka baka
esnn defterleri tahrr ve terkm olndkdan sonra evvel ol ordunn tertb-i tmdan ne mikdar noksn
olub ol sene stibdlinde dahi ne mikdar nefert- atka ihtiyt snfna nakl olnarak yerlerne ne
mikdar nefert- ceddenin hazrladn daire-i mezbrede mevcd bulunan esnn- askeryye erbb
nn kada biri alnmak lazm gelecei tebyn ile bu nisbet zere daire-i mezbrede vki kazlardan
beherinin ne mikdar nefert virmeleri iktza decei taksm ve tayn olnarak vuk bulacak firrilerle
ihrc lzm gelecek malllern yer dolmak in htyaten yzde be veyahut on ve icbna gre daha
ziyde nefert dah zamm klnarak ona gre bir kta taksm defteri ve saniyen ol senenn kurasn
icr etmek zere yednci ve sekznci bendlerde beyn olnd vechle kura dairelerine tayn olnacak
zabtnn rtbe ve esmisini mbeyyen bir kta dahi devar ve slisen kani kazlardan alnacak
nefert- ceddenin kangi olayn kangi taburuna virilmek zere kangi mevkiye rsl olnmalar lazm
geleceini mutazammn bir kta dahi tahsis defteri tahrr ve tanzm olunup bu defterlerden yukarda
beyn olnan vechle term olnacak esnn defterleri badehu kura memrlarna virilmek zere
meclisde bit tevkf kusurlarnn yani taksm ve devir ve tahss defterlerinin birer sreh alkalnarak
aynlar makam- ser-askeriye takdm ve sr olunur.
(On ikinci bend) Krk dokuzuncu bendde gsterilecegi zere medrese niin olan talebe-i ulm redf
alaylar merkezlerinde uslune tevfikan mthn itmek in bulundurulacak mmeyyizler ordularn
alay- eimme tayn konur.Bunlarn ismleri dahi mzkr devir defterine derc olunub ayet ol orduda
icb kadar muktedir alay mm bulunmaz ise st tanefi in icb eden mmeyyizler Der-saadetce
Dr- ur marfetyle tayn ve tedrik olnmak zere ne mkdr mmeyyizin noksn old ve
bunlarn kangi alay merkezine gnderlecei dahi mezkr devir deftrinde beyn olnr.
(On nc bend) Ordular tarafndan makm- ser- askerye takdm olunan defterler Dr- rya
it ve orada tedkkat- lzime icr olndkdan sonra taraf- ser-askeriden Bb- l ye takdm ve
tesyr olunur.Bb- lice nefert- cedde-i lzmenin ol sretle ahz ve istihsli in her kura dairesine
mahss olmak ve taksm defteri mantkunca her bir kaznn virecei nefertn mikdr ve ol kazlarn
kurasn icr etmeye memr olacak zbitlern mezkr devir defterlerinde gsterilecek ismleri
mnderic bulunmak zere icb eden evmir-i lyyle tasdriyle me mrlarna virilmek zere yine

ccxxi

makm- ser-askeriden ordular taraflarna irsl ve noksn olanlarn yerlerine tayn olnacak
mmeyyzler dahi Der-sa detden doruca tayn olunan mahallere izm ve isbl klnr.
(On drdnc bend) Bend-i sabkda beyn olnd vechle isdr buyurlan emr-i liler ordu-y
hmynlara rsl olundukda orduca evvelce sthzr olunan esnn defterleri tahss defterlerinin
sretleryle beraber

kuras ekilecek kazlarn mteallk olduklar redif alay merkezlerine ve

oradan dahi kura memrlarna gnderilmekle beraber kangi kazdan alnacak nefert- ceddenin ne
mikdar kangi alay ve taburlara tahsis olunmu ise ol alay ve taburlarada ol babda ayrca tahrren
malmat virilb ordulardan tayn olunan mmeyyizler dahi alAy merkezlerine irsl klnr.
(On beinci bend) Fermn- liler kura memrlarna vsl ve sret-i memryetlerine kendilernce
malmt hsl oldkda refakatna redif zabitnndan kimler memr olm ise onlarla beraber kuraya
bed idecekleri kazya gidb mlkiye memru marfetyle ol kaz dahlnde bulunan mecm kasaba
ve karyelerde gerek ehl ve gerek mcerred gerek sakat ve gerek salam gerek birl ve gerek ziydel
gerek kazda mevcd ve gerek ticret veya her bir maslahata sair bir mahale gitm yigirmiden
yigirmi be yana kadar kimler var ise cmlesnn isimlerini kaznn nfs defterinden kardub
mahssen bir esnn defteri tanzm ile bu deftere muharrer esnn-i askeryye erbb kani gn kura
ekilecek ise ol gn kura ekilecek mahale getrlmek ve mevcd olmayanlarn yerlerne kura
meclisnden veklet in pederleri veyahud akraba ve mte allikt- sresnden biri gelmek zere
defter-i mecmuundan ayru ayru pusulalar terkm olunarak karye muhtarlarna isl klnur.
(On altnc bend) Yukariki bendde gsterilen sret-i vechle kuraya davet olunanlar yevm-i
muayyende mahal-i mahss- ictimya geldiklerinde

kura

meclisini

tekl

idecek

olan

kaznn memr ve hkm ve naibyle ulem ve vch vesir huzr lazm gelenler mvacehesinde
emr-i li-i mezkr kr at olunarak medds cmleye ifhm olundkdan ve meclise mnsib
teminen bir dua dahi if klndktan sonra kaznn nfs defternden karlub sret-i mahssada
olarak yaplm olan esnn defteryle ordu tarafndan kura memruna gnderilmi olan esnn defteri
ele alnarak bu defterlerde mestr olan esmi alenen kratyla ismleri okunanlar kimler ise
kendleri dahi yoklanur bunlardan orada mevcd bulunanlar grlb fasl- snide gsterldigi vechle
kendlerinde hidmet-i askeryyeye yaramyacak sretde bir sakatlk old bil-bedhe anlalanlar
veyahut fasl- mezkrda mnderic olan der esbb- istisnaiyeden bir zr ve sebeb beyn dbde
muhtarlarnn vesr kyl ve komularnn tasdik ve fadeleryle kannen istisnya yn olduklar
meclisce mtehakkk ve sabit olanlar bir tarafa ayrlub bunlarn ne sebeb ve llet zerine istisn
kldklar hem kaznn nfs defternden mahre defterdeki ve hemde kura memrunun yednde
bulunan esnn defterindeki ismleri blsna serh virilr ve okunan esm sahblerinden orada mevcd
olmayubda ticret veyahut her bir kr ve maslahata baka yerlerde bulunarak yine kendlerinde fasl-
mezkrun mnderectndan olan zr ve illetden biri old kezalk bit- tahkik erbb- vukfun ve
muhtar ve hemehrilerinin ehdetleryle sret-i aleniyyede tebeyyn idenler bil-istisn keyfiyyet-i
zr ve illetleri isimleri zerine yazlur ve bu srada ber- vech-i muharrer kaznn nfs defterinden
mahre olan ve kura memrunun elinde bulunan esnn defterleri yek deryle dahi alnm
olacandan eer kaznn defterinde noksan esmi bulunur ise ol isimlern ashb ne old ve nerede

ccxxii

kald meclisce tahkk olunarak mesela vefat itmi veyahut hanesyle btn btn her kazya nakl
iderek orada tavattun itmi veyahut baka kazda tehl idb ol kaznn ahlisinden olm gibi
isimlerinin defterde bulunmamasnn tahakkuk idecek esbb- makblesi kura memrnda bulunan
esnn defterndeki esmisi zerlirine erh virilr eer kaznn defternde zyde isimler bulunur ise
anlarn dahi neden dolay mezkr defterde ziyde oldu tahkk olunp faraz aher kazdan oraya nakl
itmi veyahut nfs- mektmeden oldu halde muahharan zahire karlm veyahut vukut
vaktiyle ordu-y hmyna bildirilmedii cihetle ordunun nfus defterine geirlememi gibi tebeyyn
idecek esbb- hakkesinn tafsilatyla beraber

esmi-i mezkrede beriki deftere nakl olnarak

haklarnda lazm gelen kura mumelt der esnn erbbyla beraber icr klnur sret-i merhe
vechle icr olnan muyene ve tahkk zerne tefrk ve istisn olnanlardan md gerek mevcd
olunanlarn ve gerek tahsil-i lm tarkyle veya her bir maslahata dyr- herde bulunanlarn ve
gerek hastalanubda gelemiyenlerin cmlesinin isimleri zerine kuraya dhl olnacaklarna dal olmak
zere kura lafznn harf- evveli olan (k) harfi kaln kalemle ve keideli olarak iret olunur ve
bunlarn muayyenleri kimler old ve nerede bulund ve kendlerinin mteehhil

veyahud

mcerred olub olmad dahi muvazzahan isimleri zerine erh virilr ve birde diyr- herde olmayub
kazlarnda mevcd iken yn kabul bir zr-i sahih ve erisi olmayarak ve vekil dahi
gndermeyerek karyelernde kalm veyahut bir tarafa savumu olanlar old halde otuz altnc
bendde gsterilecei vechle anlarn yalnzl veyahud all olub olmadklar sorulmakszn isimlerinin
zerine kuradan firr tdii cihetle bl-kura asker old yazlur ve andan sonra kura meslihi bu
defterler zerine icr olnacandan ol defterlern blsna falan senesi falan redif alaynn falan
taburu daresinde vki falan kazda icr olunan kura defteridir dey yazlub icr olunacak kura
muamelt ibu defterler zerine aynyla karlkl olarak yrdlr.
FASL-I SN
(Hidmet-i askeryyeden istisn-i mstelzim olan esbb ve azr mutazammindir.)
(On yedinci bend) Mevli-i kirm ve mstahdem olan hkkm- eriyye ve daima tedris-i ulm ile
meul olan ders-i mm hoca efendiler ve bil-imtihan istanbul rus alm olanlar esnn-
askeryyede

bulunsalar dahi mstesn ve esnn- askeryyede bulunan byk kk kaffe-i

memrn-i mlkiye ve ketebe-i aklm bila-istisn ya biz-zat veya bedelen hidmet-i askeryyede
bulunmaa mecburdur.
(On sekizinci bend) Mcerred nefs-i nefs-i pdih hdmet-i celilesinde bulunanlarla muska-
humyn ve hademe-i hne efrdndan olanlar dahi hdmet-i askeryyeden mstesn tutlrlar fakat
bunlarn istisns hdmet-i celle-i hnede bulundklar mddet ve zamana mnhasr ve mert olub
hidmetden inftisl ve infikk eyledkleri halde henz esnn- askeryyeyi tecvz itmemiler ise
isimlerine kura isbetinde hdmet-i askeryyeye alnurlar.

ccxxiii

(On dokuzuncu bend) Cmi ve mescid-i erifenin mmet ve hitbet cihetlerine mutasarrf
olanlardan hidmetlerini vekili ile idre tdirmeyb bizzt if idenler esnn - askeryyede bulunm
olsalar dahi kuradan mstesndrlar.
(Yigirminci bend) Ashb- hngh olubda tekiyesi mevcd ve mamr olarak eyym- mahssasnda
mkabele ile meul olan tarik- lye meyih-i kirm dahi esnn- askeryyede bulunsalarda
kuradan istisn klnurlar.
(Yigirmi birinci bend) Geceli gndzl medrese niin olan talebe-i ulm kuraya idhl
olunurlarsada isimlerine kura isabetnde yrmi ve yigirmi bir yanda olanlar sarf- nahvden ve
sanat- hattdan ve yigirmi iki ve yigirmi yanda bulunanlar nahv ve mantkdan ve fenriden ve
imldan ve ygrmi drt ve ygrmi be yanda olanlar mantkdan tasavvurt ve tasdiktdan ve ifde-
merm idecek kadar arabi veya trki indan mtihn olunarak sbt- ehliyet derler ise ol sene
mstesn tutulurlar ve fakat bunlardan yaben kuras kanlar isimlerine kani tarihde icr olnan
kura- eryyede kura isabet tmi ise senelerine gre mert olan mthnlarn dahi ol tarihten
tbaren nihayet dokuz ay mrrna kadar elli sekizinci ve altmnc ve altm birnci bendlerde
beyn olunan sret zere tayn olunan mahallerde icr itdirmee mecbrdrlar mddet-i mahdde-i
mezkreden sonra tlb-i mthn olmalar mesm olmaz ve birde ismlerne kura isabetinden sonra
medreseye girmi olunanlar talebe srasnda tutulmaz.
(Yigirmi ikinci bend) Talebe-i ulm mddet-i mahdde-i mebhse

iinde li-ecl-l mtihn

mercilerine mracat dbde andan sonra eer haklarnda baz tedkikt ve tahkikaticrsna ve baz
yerlerden istilm hallerine lzm grnmesinen dolay aradan vakt geer ise bu mddet-i mtecvze
kabul-i mthna mni olmaz her halde mracat itdikleri tarih muteberdir.
(Yigirmi nc bend) Kuras kanlardan mekteb-i fnn- tbbiyye-i mlkiyede tahsil-i fenn
iderek doktorluk diplomasn istihsl tmi olanlarla mekteb-i mezkr akirnndan olubda esn-y
tahsillerinde devam ve tahsile ikdm eylemekde oldklar bit-tahkk tebeyyn eyleyenler dahi hidmet askeryyeden mstesn tutulurlar.
(Yigirmi drdnc bend) Askerlge yaramyacak sretle sakat ve mall olanlarda hidmet-i
askeryyeden stisn olunur bunlardan sa gz gmez ve olak ve topal ve dilsiz ve kanbur olanlarla
sair bu misill mrr- zaman ile mndefi ve zil olamyacak ilel ve emrza mbtel bulunanlar
dahil esnn- askeryye olduklarnda yalnz bir sene kura meclisine celb ile yoklanarak mallyet-i
zahireleri bi-hakk anlaldkdan sonra sret-i muafyetleri kura deftirnde olan isimleri blsna
yazlub her sene celb olunmazlar fakat yle harcen mallyetleri sebebyle yn- mufiyet olub
olmadklar bl-bedahe tehs ve tayn olnamayan emrz- dahiliye ashbyla zaifl-bnye olanlar
bil-tefrk mensb oldklar kaznn esnn- askeryye erbbyla beraber kuraya idhl ile isimlerine
kura isbet itdigi halde sr kura nefertyla beraber tahss olndklar mevk-i askeryyeye irsl
olunarak orada beyn idecekleri mazeret zerine bl- muyene all ve mariz oldklar tb
tarafndan tasdk ve beyn olndg taktrde malliyetlerinn derecesine gre uslune tevfikan

ccxxiv

kendlerine ya tebdil hava veyahud hr tezkireleri vrilerek ve avdetlerin iktiza eden mesrf-
tarkyeleri dahi nizmna tevfikan it klnarak memleketlerine iade klnrlar.
(Yigirmi beinci bend) Yetmi yan tecvz idenlerin veyahut sinni yetmiden dun olduu halde ie
gce yaramyacak sretle alil ve na-tvan olanlarn sinn-i askerde bir olu olubda andan baka
hanesnde akl ve elleri ve ayaklar ie gce ve ift ve ubua yarayacak mertebe drst ve gzlerinin
biri slm ve snni on bei mtecviz hanesinde der bir olu yahud karnda ve damad ve torun ve
yeen misill umrna bakacak bir muayyeni veyahut kend hanesnde olmazsada mensub old
kazda dger bir hanede kendsne muvenet idecek ve iini tesvye eyleyecek bir al bulunmad
halde sinn-i askerde bulnan ol kuraya dhl olnmayarak sene-i tye terk olunur.
(Yigirmi altnc bend) Bir adamn yahud bir dul hatnun esnn- askeryyede bir ol oldg ve bir
ol dahi silk-i askeride mevcd ve mstahdem bulundg ve bu ikisinden baka on be yan tecvz
tm der ol olmad suretde ol adamn yahud ol hatunu silk-i askeride olan ol kub hanesne
avdet tmedke yahud sagr bir olu olub da on be yan tecvz eylemedikce snn-i askeride
bulunan ol ol sene kuraya dhl olunmayarak sene- tye terk olunur.
(Yigirmi yednci bend) Bir dul hatunun snn-i askeride bir olu olub da ondan baka hanesnde akli
ve elleri ve ayaklar ie ve gce yarayacak kadar drst ve gzlerinin biri slm ve snni on be ile
yetmi arasnda bir olu veyahud peder ve karnda ve damad ve torun misill umrn ryet idecek
muayyeni old yahud kendi hanesinde olmazsada yine ol karye dernunda kin bir hnede
kendisine bakacak bir olu bulunmad lenen sbit olur ise ol hatunun sinn-i askeride bulunan olu
kuraya idhl olunmayarak sene-i tiyeye terk olunur.
(Yigirmi sekizinci bend) Bir adamn yahud bir dul hatnun esnn- askeriyyede bir olu olarak ondan
baka on be yan tecvz tm der olu oldugu ve mukaddem silk-i askeride birden

ziyde

olu veft eylemi olduu sretde ol adamn veyahud ol hatunun olundan baka kendilerine
muayyen olacak akraba mteallikt olsa bile esnn- askeryyede bulunan ol ol sene kuraya
idhl klnmayarak sene-i tyeye bralur.
(Yigirmi dokouzuncu bend) Mstakbel bir hanenin shb ve mdri olubda sinn-i askerde bulunan
bir deli kanlunun kendi yanna yahud yne ol karye dernunda der bir hanede hanesi umrn spari
idecek bir pederi yahud kaynpederi veyahud yigirmi be yan tecvz kni olunmaz ise ol delikanlu
ol sene kuraya idhl olnmayarak sene-i tiyeye biralur ve eer bu delikanlunun yanna emr-i ittifk
ve idreleri kendisine mnhasr baz sbyn ve eytm bulunur ise ol halde baka hanede peder ve
kaynpeder ve kayn olsa dahi yine kuraya dhal olunmayub kezalk sene-i tiyeye terk olunur.
(Otuzuncu bend) Esnn- askeryye dhilnde bulunan bir delikanlnn msinn veyahud mall ceddi
ve ceddesi olubda bunlarn infk ve idrelerine bakacak bu delikanludan baka hanelerine veyahd
mensub olduklar kaz derununda dier bir hanede mezkr cedd ve ceddenin oullar veyahut birader
ve damad ve yeen misll akraba ve mtealliktlar olmad halde ol delikanlu ol sene kuraya
idhl olmayarak sene-i tiyeye braulur.
(Otuzbirinci bend) Bir adamn esnn- askeriyyede iki olu olubda ikisine birden kura isbet itdigi
halde pederi kanisinin olmasunu isterse ol olu alnarak deri sene-i tiyeyeterk olunur ve eer iki

ccxxv

olundan yalnz birine isbet eder se babas kuras isbet iden olunu vrmek istemeyb de kuras
hl kan olunu virmek emr itdii ve ol olu dahi murfakt eyledii halde ol olu olunub kuras
isbet iden biralur ve keyfiyyet-i nfs ve esnn defterlerinde olan isimleri blsna bu sretle erh
virilmekle beraber kur defterinin zirine yazlacak mazbataya dahi derc klnur.
(Otuz ikinci bend) Bir adamn kend yannda veyahut sakn olduu kasaba ve karyede der
hanelerde ikiden zyde olu olubda cmlesi esnn- askeryyede bulund halde yalnz birine kura
isbet ider ise ol olu ve ikisine isbet ider ise iki olu dahi alnr ve fakat ikiden ziyadesine isabet
eder ise yalnz ikisi alunub tekiler sene-i tiyeye terk olunur ve eer i bu ikiden zyde evlddan
yalnz ikisi esnn-

askeryyede bulunubda derleri esnn- askeryye dahilinde olmayarak

yetmiden aag on beden yukar sinnlerde olduu ve bunlardan yalnz birisi olsun klen ve cismen
ie ve gce yarayacak sretde salim bulund halde esnnda olanlar ikisine birden kura isbet etmi
olsa ikiside ahz olunur ve eer byle drt ve be evlddan bir yani silk-i askeride bulunur ve
dierlernden birsi veyahud ikisi dahi esnnda olmalarndan dolay kuraya idhl olunur. Birine
veyahut ikisine kura isbet ider ise yine ol vakt yalnz birisi alnur ve bu sretle kura isbet idenlerin
iinde pederlerinin asl iine yarayan olubda birine kura isbet tmiyenlernn birini virmek ister ve ol
ol dahi muvafakat ider ise virecei olu kabul olunarak istedii ol kendisine terk idilir ve bu icrt
dahi nfs ve esnn defterlerine erh virilb kura defterlerinin zirlerine yazlacak mazbatayada derc
olunur.
(Otuz nc bend) Muayyenleri mterek tesdf iden iki hanede esnn- askeriyyede iki damn
ikiside kuraya idhl olunursada ikisine birden kura isbet ider ise yalnz kuras evvel kan alnub
sonra kan iki haneyede muayyen olmak in terk olunur ve eer birine isbet ider ise yalnz isbet
iden alunur ve teki sene-i tiyeye terk idilir. yani mesel yigirmi beinci bendde beyn olunduu
vechle yetmi yan mtecviz bir adamn bir olu sinn-i askeride bulunubda kendsne muayyen
olacak der bir olu daha olur ise sinn-i askeride bulunan olu kuraya idhl olunacak olduu misill
yigirmi dokuzuncu bendde dahi gsterildii zere mstakil bir hanenin sahibi olub sinn-i askeride
bulunan delikanlunun dahi karyesinde mtemekkin bir kaynpederi bulunur ise dahl-i kura olacak
olduundan eer mezkr ihtyarn muayyen tutulacak olu zikr olunan delikanlunun kezalik
muayyen tutulacak kaynpederi olmak zere tesadf itdii halde ber vech-i muharrer ikisine birden
kura isbet ider ise kura s evvel kan alnub deri terk idilr birine isbet ider ise yalnz kuras
isbet iden alnub teki biralur ve bu muamele anifen zikr olunan mesele muvaffk olarak zuhr
idecek hep muayyen-i mterek hakknda icr olunub ide u itirk bki kaldkca yani
muayyenleri mterek olan hanelerde baka bir muayyen peyd olmadkca haklarnda bu yolda
muamele klnur.
(Otuz drdnc bend) Esnn- askeryye dahilinde bulunanlara pederleri mahllnden baka
mahllden ve kasr- yedden immet ve hitbet tevchi haiz olmaz fakat silk-i redifa gemi olan efrda
tevchi haiz olur ve bunlarn mensb olduklar redif taburlar silah altna alnmak icb ider ise yalnz
on dokuzuncu bendde tarif olunan hidmet cihetlerine mutasarrf olanlar eer biz-zt ed -y hidmet
itmekde iseler mstesn tutulub mds silah altna alnrlar ve byle redif iken silah altna

ccxxvi

alnmaktan istisn maddesi medrese nin talabe-i ulm ile tekiye sahibi meyih haklarnda dahi cri
olur.
(Otuz beinci bend) Otuz altnc bendde beyn olunaca vechle kura davetine icbet itmeyenler
esnn tecvz itseler bile hdmet-i askeriyyeden mstesn olamayacaklardr binaen-aleyh esnn-
askeryyeyi mtevciz olanlardan uhdelerne cihet-i tevchi istid snda bulunanlar taralarda ise
yedlerinde bulunmas lzm gelen redif tezkireleri memleket meclisleri tarafndan ve redif zbtn
cnibinden grilerek ve mahalli nfs ceridelerinde kaydlar karlarak sret-i hl tanzm klnacak
mazbatalara derc olunmadkca ve der-sadetde bulunanlarn kaydlar defterhne-i mireden hr
itdirildikden sonra redif tezkiri evkf- hmyn hazinesinde mu yene klnmadka ve bu mu
melt Dr- rca dahi tasdik idilmedikce cihet-i tevch olunamaz ve esnn- askeriyye dahilinde
bulunanlara yalnz pederleri mahllundan olarak tevchi mcaz olan immet ve hitbet cihetleri dahi
yine Dr- rca tedkkt- lzime icr olunmadka tevch klnmaz.
FASL-I SLS
(Kuradan firr idenlerle hile ile askerden kurtulmak efkrnda bulunanlar haklarnda icr olunacak
mu meleyi mutazammndr.)
(Otuz altnc bend) Esnn- askeryyede bulunubda kura meclisine davet olunanlardan mensb
olduklar kaz dernunda veyahud civrnda bir mahalda bulunduklar halde saklanarak veyahud dier
bir yere savuarak gelmiyenler olur ise yn- istisn bir zr ve illetleri olsa bile itibr ve iltift
olunmayarak ikml-i mddet-i askeriyye idinceye kadar hallerine gre mnasb hidemt-
askeriyyede istihdm olunmak zere zecren bil-kura askerealunurlar ve bunlar ka kii ise ol
kazdan alnacak esnn erbbndan tenzl ve mahsb olunarak kuraya st taraf idhl olunur, faraz
bir kazdan yigirmi be nefer alnacak olubda kura davetine icbet itmeyerek firr itmi olanlar dahi
be nefer olduu halde ibu be nefer firri olunacak yigirmi be neferden be neferinin yerine tutulub
ol kazdan st taraf olan yigirmi neferi alnmak zere kura ekilr eer alnacak nefertn mikdar
firrilerin mikdryla tamam tamamna msvi raddede bulunur ise firriler kmilen bil-kura
askere yazlub artk tecemm iden esnn- askeriyeye erbbnn yoklama ve mu yenesine hacet
kalmayacandan anlar karyelerine ideyle mezkr firriler bit-taharri buldrlarak celb ve istihdm
klnur ve eer firrilerin mikdr ahz olunacak nefertn mikdrndan zyde olur mesel bir kazdan
yrmi be nefer alnacak olubda kuradan firr idenleri mikdr otuz kadar veya daha ziyde bulunur
ise zikr olunan firrilerden evvel be- evvel der-dest olunacak ygirmi be neferi ol sene ol kazadan
alnacak ygrmi be nefern yerine sokulmak ve mds dahi kaz-i mezkra ertesi sene alnacak
neferta mahsb olunmak zere kaffesi bila-kura asker idilb ve tecemmitmi olan esnn erbbna
kezalk bila-mu yene ruhsat virilb mezkr firrilerin hi arkalar bolanmayarak bit-taharri nerede
olduklar zahire ihr ile hemn tutulub silk-i askeriyye kayd ve ilhk idilr.
(Otuz yedinci bend) Askerden kurtulmak gareziyle nfs defterlerinden mektm tutulmu veyahud
esmisi nfs deftirnde mukayyed old halde kendlerine l-garaz-i mefkd dinilmi olunanlar ele

ccxxvii

gedikde bunlardan esnn- askeriyye iinde bulunanlar nfs-i sire misill beher sene kura
meclisine celb olunub kendlerinde esbb- istisniden bir zr ve illet olsada itibr olunmayarak ve
sinnleri iktizsnca ileride esnn- tecvz itmi olacaklarna dahi baklmayarak esnn- askeriyyenin
kanc senesi iinde tutulmular ise ol seneden itibaren alt sene srasyla kuraya idhl ile isimlerine
kura isbet itdii halde malul olsunlar olmasunlar mddet-i askeriyelerin hitmna kadar istihdm
olunmak zere silk- askeryye kayd olunurlar ve sinnleri btn btn esnn- askeriyyeyi tecvz
itmi bulunanlar dahi zhirekarldklar zaman kura zaman ise kazlarnn icr olunacak kuras
meclisine ve kura zaman deil ise mensb oldklar ordular meclislerine celb olunarak her biri in
bir tobraya biri bo ve alts asker oldm lafz mil olmak zere yedi aded kura zarfna yedi aded
kd konulub alt senelik kuras birden ekilmi olmak zere yalnz bir kere eli tobraya sokdrlarak
alaca kd hli ise redife nakl olunur asker oldum lafzn mil ise silk-i askeriyye kayd idilr ve
bu mu mele her biri in baka baka icr konub kuralar dahi baka baka tobradan ve yalnz ber
vech-i muharrer yedi aded kd iinden ekilr ve bunlardan esnn- askeriyye dahilinde bulunubda
nfs sire misill mahalli kurasnda srasyla kuras ekilecekler tabiatiyle mensb bulunduklar
kaznn alnacak kura nefertndan mahsb olunur ve lakin tekiler yani esnn- askeriyyeyi
mtecviz olarak alt senelik kuralar birden keide konacaklar mahsb olunmazlar ve eer bunlar
henz esnna girmemi iseler dhil-i esnn olduklar vakt-i saflarnda esnn- askeriyye iinde iken
zhire karlanlar misll mu mele olunmak yani mazr ve mall olsalar bile iltift olunmayarak
alt sene srasyla kuralar ekilmek zere isimleri nfs defterlerine kayd ile bllarna dahi idilecek
mumele keyfiyeti erh virilmekle beraber mensb olduklar ordular nfs cerideleri ile defterhne-i
mirede kayd olunmak zere isim ve hret ve memleketlerini ve hne ve numerolarn mutazammn
ziri mazbatalu iki kta pusulas terkm olunub biri ordusuna ve dieri defterhne-i mireye irsl
klnur.
(Otuz sekizinci bend) Esnn- askeriyye erbb iinde askerden kurtulmak gareziyle parmaklarn
kat veyahud dilerini ihrc veya sir a zsndan birini czi ve klli tall ve cerh idenler bil-kura
silk-i askeryye alnub mddet-i askeriyyelerini itmm idinceye kadar malliyet ve sakatlklarna
baklmayarak hallerine mnsib hidmetlerde istihdm konur ve bunlar mteallk olduklar kazlardan
alnacak kura nefertndan mahsb olunmazlar bu sretle kendlerini li-araz cerh ve tall idenler
eer henz esnn- askeriyyeye dhil olmayan kmselerden ise esnn- askeriyyeye dhil olduklar
vakt anlar dahi ber vech-i muharrer if-y mddet-i muyene-i askeriyyeye kadar istihdm olunmak
in bila-kura ahz olunmak zere memleketleri nfs deftirinde olan isimleri blsna
mecrhyetlerinin kasd old keyfiyeti iret olunur.
(Otuz dokuzuncu bend) Dhil-i esnn olubda ismine kura isabet itmezden evvel veya kura isbet
itdikten sonra firar idenleri hanesinde veya sair mahalde ihf eden veya bir mahale karan veyahud
bu maklelern esbb- firrn teshl eyleyenler ay mtecviz olmamak zere habs veyahud nef ve
bir osmnl liras ceza-y nkdi ahz ile mcazat olunur ve muhbiri var ise alnan ceza-y nakdi ona
vrilr ve bu harektda bulunanlar devlet memurn ve hdmesinden ise memryet ve hdmetlerinden
azl ile beraber bu cezlar ile mcazat olunur.

ccxxviii

FASL-I RB
(Kurann suver-i icriyyesini mbeyyendir.)
(Krknc bend) Bir kaznn esnn- askeryyeden bulunan ahlisi iinden blda ve fasl-
mahssunda beyn olunduu vechle mufyet ve istisnya yn olanlar ayrldktan sonra kusur
isimleri blsna (k) harfi vaz olunan nefertn mikdr faraza yz elli nefere bli olsa meclis-i
muvcehesinde drt ke olmak zere yz elli aded ufarak kad kesilb her birinin isim ve knyesi
esnn defterlerinde mukayyid old vechle ol kadlarn zerlerine birer birer tahrr olunduktan sonra
mezkr kdlar meydanda bir yere konlur badehu ol vechle yz elli kd daha kesilerek kazdan
mesela altm nefer alnacak ise i bu sonradan kesilen yz elli kdn fakat altmna asker oldm
dey tahrir ile sairleri bo oldg halde bunlar dahi evvelkilere karmamak zere kezalik ortaya
konlur fakat kuraya davet olunan esnn- askeriyye erbbndan bir tarafa savuarak gelmemiler
olur ise onlarda faraza be kii ise o makle firriler otuz altnc bendde beyn klnd vechle bilakura silk askeriye tahrr klnacaklar gibi ka kii ise mensb olduklar kazdan alnacak kura
nefertndan tenzl ve mahsb olunacaklarndan ol vechle mezkr be nefer firri asl ol kazdan
alnacak altm neferden tenzl olunmu olmak zere marz-zikr sonraki yz elli kadn yalnz elli
beine asker oldm yazlur ondan sonra kuraya girerek bil cmle neferatn biz-zat kendileri ve
karyesinde hasta olarak kalm olanlarla diyr- herde bulunanlarn dahi kura icrsnda veklet
idecek olan mteallkat ve bil-cmle karye muhtarlar meclis huzrna celb olunub esmi yazlm
olan maruz-zikr yz elli aded kd herkesin gz nnde birer birer bklerek her biri bu mahss
in tanzm olunmu olan ustvanil-ekl kk zarflardan birer zarfa idhl ile kapaklar kapanarak
ibu yz elli aded bir tobra dernna ve elli beinde asker oldm yazl olan dier yz elli kad dahi
kezalk ol suretle zarflara konlarak onlarda dier bir tobra dernna vazile esmi tobras mfti
efendiye ve eer ol kazda mfti yo ise kaz ulemsndan mecliste mfti makamnda bulunacak
efendye virlb kura tobras dahi az-y meclisten birine teslim olunur onlar ol tobralar
vcdlarndan ak olmak zere nlerine vazidb mfti efendi tarafndan meclise mnsb
muhtasarca bir du ref brgh- cenb- vhibl-ity klnd akibinda mfti efendi veyahut
mfti makmnda bulnacak efendi esmi tobrasn ve azdan biri dahi kura tobrasn tekrr elerine
alarak birer elleriyle azlarndan tutub ilerinde olan zarflar laykyla birbirine karmak in ikisi
dahi tobralar gerei gibi salladkdan sonra ibtid mfti efendi yedinde bulunan esmi tobrasna elini
sokarak iinde bulunan zarflardan rast gele birini alub ve alanen kapan aub iinde bulunan kad
kararak ol kadda yazl olan ismi cehr ile okudukda ol ismin shibi herkim ise ilerye gelb
kollar dirseklerine kadar sal ve avc ve parmaklar ak old halde kura tobrasna elini sokarak
bir zarf alub iinde olan kad kararak eer mezkr kadda asker oldm yazl ise ol kimse huzur-
meclisde bir kenara ekilb kura defterlernde olan ismin zerine (Kura isbet tmidr) ve (numero
birinci) dey iret olunur ve eer tobradan ald zarfn iindeki kad bo kar ise ismi blsna
(hli) kelimesi yazlub kendsi meclisden dr karlur ve bundan sonra mfti efendi esmi

ccxxix

tobrasndan bir zarf daha alarak kad karub esmiyi kratda ve shib-i isim dahi kurasn
ekmekde tarf-i merh zere hareket iderek byle kuras isbet idenlern srasyla isimleri zerine
kurasnn isbet tdii ve kanc nmeroda old ve talebeden ise talebeden bulund tahrr olub
hli ekenlere dahi hli dey iret olunur ve hasta olub karyelerinde kalanlarla dyr- herde
bulunanlarn esmi tobrasndan isimleri kdkca ya pederleri veyahud mteallkt- saresinden biri
veyahud karye muhtarlar kura tobrasndan zarf karmak hussunda onlara veklet ider ve zikr
olunan yz elli neferin bil farz yetmi veyahud seksen veyahud yz yigirmi neferi kuradan geinceye
kadar asker oldm yazl olan elli be kadn cmlesi ksa kura tobrasnda kalan kadlarn iinde
artk yazl kad kalmad nefert-matlbenin kmilen kuras ekilb matlb hsl old dey zinhr ve
zinhr kuraya faysal virilmeyerek ta en sonraki nefere kadar blda zikr olnd vechle esmi
tobrasndan birer birer isimleri karlarak ve kendleri dahi kura tobrasndan birer kad alub
kararak kadlar tabiatyla hli kdkca kura defterlerinde olan isimleri balasna hli deyu iret
idlr.
(Krk birinci bend) Kuras ekilen nefertn iinde otuz birinci bendde beyn olnd vechle
esnnda iki ol olubda ikisine birden kura isbet iddii halde terk olnacak bir olnn veyahud otuz
ikinci bendde gsterildg zere veya daha ziyde ol olubda ikiden ziydesne kura isbet
eyledi taktirde kezalik ikisinden baka baka terk olunacak oullarnn veyahud otuz nc bendde
ifde klnd vechle ismine kura isbet idbde muayyen mterek tesduf iderek sene-i tiyeye
biraklacak nefern yednde bulnacak asker oldm yazl kadlar hkmsz kalacandan akk
olunur fakat ol kadlarn akk olunmasndan dolay kura tobrasndaki asker oldm yazl olan
kadlar eksilbde ol kazdan eksilen kad mikdarnca noksn nefert alnmam olmak in bu
sretle akk olunan kadlar ka aded olur ise yine ol kadar kadn zerine asker oldm yazlub
zarflara vaz ile tobraya konulur ve byle mcededen tobraya kad konlmasnn sebebleri
anlayablecekleri sret ve lisn ile kura memr tarafndan cmleye beyn ve tefhm klnur esmi
tobrasnda bulunan kadlarn mikdarna nisbetle kura tobrasnda kalacak kadlar mceddeden tahrr
ve vazolunan kadda adedince ziydelem olacak oldndan blda tarf olnd vechle esmi
tobrasndan isimler karlub ve kura tobrasndan dahi ol isimlerin shibleri kuralarn ekb
bitdikden sonra kura tobrasnda fazla kalaca tabii olan kadlar eer yazsuz bo zhr ider ise bir
bais olmayub eer asker oldm yazl ise onlarn esmi tobrasnda karukl kalmam olacana
mebni ol kazdan alnacak nefert fazla kalan yazl kad mikdarnca noksan alnm demek olaca
derkr old halde mcerred kura usulnn ri ve fesddan kurtulmas ve shhat ve tamamiyetinde
kmsenin ekk ve bhesi kalmamas in ol kadlar dahi akk olunarak hkmsz tutlur ve ol
mikdar nefert zarri eksik alnm olur ve bu huss kura defterinin zrne yazlacak mazbataya derc
ile izh idilr.
(Krk ikinci bend) Meclisde bir kere kura ekilb tamam oldkdan sonra hibir sebebe mebni ide
ve tekrr idilemez bu cihetle yukaruda beyn olunan icrta fevkal-ade itina ve dikkat lazmdr ve
kura icrs esnada yalnz mfti efendi veya mfti makamna kaim olacak efendi kad karmak in
esmi tobrasna ve her bir ismin shibi veyahud vekli dahi kura tobrasna elini sokub bunlardan

ccxxx

md husst in yani kad deidrmek ve zarflar kardrmak ve sir bu misill bir eyi
zmnnda gerek esmi tobrasna ve gerek kura tobrasna kimsenin elini sokmas ciz olmaz.
(Krk nc bend) Bir sene kurasnda gerek isimlerine kura isbet tmiyenler ve gerek fasl-
snide beyn old vechle talebe-i ulmdan olduklar halde isimlerine kura isbet itdikden sonra
sinnlerine gre imtihnlar bl berren isbt- ehliyet idenler ve gerek yalnzlkdan ve esbb- sireden
dolay sene-i tyeye terk ile mstesn tutlanlar ol seneden sonra btn btn terk olnm dimek
olmayub hricen zhir olan sakatlklar hasebiyle hidmet-i askeriyyeye yaramayacaklar tebeyyn
itmesnden dolay kaydlar bllarna erh virilen malllerden md cmlesi yigirmibe yalarna
itmam ile yigirmi altnc yalarna devr- nakl idinceye yani alt kere kura ekb esnn-
askeryyeden kncaya kadar her sene kura meclislerinde haklarnda ol sene esnn- askeryyeye
dhil olmu olanlarla beraber ayn sene sbkalarda old misill tedkkt ve muamelt icrsyla fasl snide gsterilen esbb- istisniye kendlerinde mevcd ise yine tefrk olunub deil ise kuraya
idhl olunur ve bu vechle alt senelik kuralarn kura isbet itmeyerek veyahud ikinci faslda
gsterilen esbb- istsniyeden biriyle mazr olarak itmm idenler redife nakl olunur.*

ve fakat ygrmi drdnc bendde gsterildii vechle hricen sakatlklar zhr olmasndan
dolay muf olanlarla on yedinci ve on dokuzuncu ve ygirminci bendde gsterilen
mstesnlar redife nakl olunmakdan dahi mstesndr.

FASL-I HMS
(Kuradan sonra icr olnacak muamelt mutazammndr.)
(Krk drdnc bend):Kura maslahat tamam oldkdan sonra kuras kanlar huzr- meclisde
dizilerek kuralar kanc numeroya tesdf itmi ise ol numeroy ism ve knyeleriyle esnn ve
eklini ve nereli ve kangi sanatda olduklarn mutazammn yedlerine matb birer kta numero
pusulas verilb badehu mvcehelerinde i bu knunnme-i hmynn altm nc bendi kraat
olunarak meali kendilerine tefhm ve silk-i askeride idecekleri hidmet mddeti dahi tebli olunmala
beraber hanelerine gidb analarn ve babalarn vesir akrabalarn grmek ve baz ileri var ise
yoluna koymak in ol gnden itbaren kendlerinin yigirmi beer gn mddetle mezn olacaklar
ve eer klane ve merdne davranarak yigirminci gn kendlklerinden yine reis-i kazya gelb
toplanrlar ise gitdikleri taburlarda daima hrmet ve riayet grerek yal ballarna istedikleri mahale
gezmege ruhsat virilecei ve yigirminci gn mahal-i mahss- ictima gelmezler ise mademki bir
kere asker yazlmlardr her ne vakt ve nerde olur ise olsun tutlarak haklarnda firri cezs icrsyla
beraber yne istihdm klnacaklarndan baka taburlarda dahi itbrlar kalmayarak kend
kendlerine bir yere salverilmeyecekleri ve ilerinde zhr- ayret ve sadkat ve hidmetlerine
muvazabet eyledkleri halde byk rtbelere ve env-i eltf ve inyetlere mazhar olacaklar husslar
anlayabilecekleri tabrt ile ifde ve telkin ve sir baz mnsb nashatlerle kalbleri telif ve tatmin
olundukdan sonra bir mni-ier i ve hakkleri zhr itmedii halde yine cmlesi reis-i kazya avdet
iderek alaylarna azimetle silk-i askeride bulunduklar mddetce din devlete keml-i sdk ve

ccxxxi

istikmetle hidmet ideceklerine ve firr tmeyeceklerine kura meclisinde bulunan ulem marifetiyle
birer birer yemn virdirilerek yigirmier gn mddetle hanelerine ruhsat virilr ve ibu mezniyet
mddeti esnasnda kendlerinden her ne sretle olur ise olsun bir guna cnha ve kabhat sdr olur ise
haklarnda ayn ahl-i sire gibi lzm gelen mumele-i ceziyenn icrsnda asla tesamh
olnmayacandan buras dahi her birine tefhm ve ifde olunarak ygrminci gn yine reis-i kazda
tecemm idinceye kadar rz ve edebleryle gezb kmse hakknda rencde ve teaddiye ictisr
tmemeleri zmmnda tenbht-i mnsibe if klnur.
(Krk beinci bend) simlerine kura isbet iderek tefrk olunan nefertn ilerinde yirlerine bedel
virmek isteyenler olur ise ibu knnnme-i hmynun yedinci fasl okunarak virilecek bedeln ne
evsf ve rt altnda olacag kendlerine ve pederlerine tefhm olunur.
(Krk altnc bend) bu knnme-i hmynun mes gsterildii sretden baka bir adam ismine
kura isbet iden olnn yerine hile ile dier oln askere gnderir veyahud her kim olur ise olsun
gerek kuras ekilmezden evvel ve gerek kuras kdkdan sonra tebdl ism ile yerine bakasn
gsterir ise gsteren ve grinen ve bu hilede itirk bulunan kesn askeri cez knnnme-i
hmynu ahkmnca cezalanacaklarna mebni buras dahi icb idenlere tefhm olunmakla beraber
kura ve sevk memrlar tarafndan dahi byle hileler vuk bulmasna ziydesyle dikkat ve itibr
klnur.
(Krk yedinci bend) bu knnnme-i hmynn otuz dokuzuncu bendi dahi karye imm ve
muhtarlarna krat olunarak gerek kuradan mukaddem firr idbde gelmiyenleri ve gerek kuradan
sonra firra ictisr idenler olur ise onlar ol kaz ahlisinden her kim hanesinde veyahud sir bir
mahalde gizler veyahud bir tarafa karr ise haklarnda icrs mukarrer olan cez keyfiyeti beyn ve
tefhm klnur.
(Krk sekizinci bend) Kurann hitmnda kura meclisinde icr olunan tahkkat ve muamelt
mutazammn olarak karuluklu tutulmu olan kura defterlerinin ikisinin dahi zirlerine ol kazda
kura-i meruann ber mucib knnnme-i hmyn kemal-i adl ve hakka niyet zere icr olnd
tasdk zmmnda birka sat erh yazlarak zirlerine kura meclisini terkb iden az tarafndan mazbata
gune vaz imz ile badel-temhir bu iki defterden kaznn nfs defternden ihr ile kura defteri
ittihz olunan bir ktas ol kazda biralub kura memrnn yedinde bulunan

dier

bir

ktas dahi yine kura memrna tevdi olunur kura memr ordu tarafndan kendsne virilmi
olan tahss defteri mucibince kuras isbet iden nefertn ne kadarn kani mahale sevk idecek ise
ism ve knye ve sinn ve hret ve numero ve hneleriyle her bir mahal in zikr olunan ziri
musaddak kura defterinden sevk defteri nmyla baka baka birer defter daha tanzm ve talebe-i
ulmdan bulunmalar cihetle imtihn in alay merkezlerne gnderileceklern dahi ibu sevk
defterinde olan esmisi bllarna talebeden olub li-ecll-imtihn alay merkezlerine gnderilmidr
dey terkm iderek zirini temhm ile defter-i mezkri nefert tahss olunan mevkie gtrecek zbta
it ider ve bu defterden talebeden olanlarn dahi irce ism ve knye ve eklleryle bir dier defterini
tanzm idb kezalk zrini temhr ile bu defteri dahi talebe-i ulm imtihna getrecek zbite teslim
iderek ondan sonra kura nefertnn mezniyetleri bitb hanelerinden avdet tdiklerinde aada

ccxxxii

beyn olnd vechle yol masraflarn it ve sir icb iden muveneti icr ile talebeden olanlarn
alay merkezine ve dierlerini tahss olunan mevka isle memr olan zbitlere teslimen ser
olunmasni kaznn mlkiye memrna sipri idb badehu kura memr refkat memrlaryla
berber ol kazdan hareketle baka kazya azimet ve memr oldklar kazlarn cmlesinde ayn bu
vechle hareketle evvelki kazda icr eyledikleri kurann zri musaddak olan mezkr mumeleli
defterini bir mnsib vasta ile serin merkez ordu-y hmyuna takdm ve isra eyler.
(Krk dokuzuncu bend) Huzren kuras isbet iden talebe-i ulma virilecek numero pusulasnda
kendlerinin giceli gndzl medresede tahsl-i ulm- dinye ile meul olduklarnn mahalince
msbit ve mtehakkk bulund ve kanc senenin kura- efrdndan idi ism ve knye ve
hretyle beraber tahrr ve skin old medresenin ismi dahi tasrh olunur ve bunlara nefert- sire
misill badel-kura yigirmi gn mddetle ruhsat virilb yigirminci gn yine reis-i kazya
geldklerinde kendleri nefert- cedde-i sire meynnda tefrk

ve yanlarna bend-i sbkda

gsterildii vechle tayn olunan sevk memr terfk idilerek yaplan defterleriyle beraber topdan
mensb oldklar redif dairesinin alay merkezine irsl olunub orada imtihn itmee mahss olarak
bulndrlacak mmeyyiz marfeti ile ol mahalin en byk mlkiye memr ve redif-i mer ve
zbitnyla mfti ve ulems hzr old halde yigirmi birinci bendde beyn olunan srete tevfikan
sinnlerine gre mert olan fenlerden bil-imtihn isbt- ehliyet-i ilmye iderler ise sene-i tiyeye
terk olunmak zere kani senede ve kani fenn ve dersden imtihn oldklar yedlerindeki numero
pusulalarnn zhrna tahrr ve meclis-i imtihnda bulunan zevtn tarafndan zrleri temhr ile
avdet-i yol masraflar dahi virilerek mahallerine ide olunur ve isbt- ehliyet idemedikleri sretde
silk-i askeriye kayd idilmek zre ol redif alay merkezinde bulunan kk zbitndan birine teslimen
kani mevkie tahss olunmular ise oraya irsl ve bu sretle imtihna gelenlerden kanisi isbt-
ehliyet idb ide klnm ve kanisi imtihn viremeyerek dhil-i silk-i askeri olmak zere tahss
olunan mevka gnderilmi ise talebe-i merkmeyi imtihn olmak zere kazlarndan merkezlere
getren zbitin beraber gtrecei defterlerde muharrer isimleri zerine erh virilerek zri kezlk
hzzr tarafndan temhr ile bu defterler dahi imtihn viremeyen talebeyi sevk idecek memra
teslimen tahss olunduklar mevkilere isbl olunub kazda kalacak kura defterlerinde bulunan
isimleri zerine dahi imtihn olub olamyanlar erh virilmek zere ol defterlerin bir sreti dahi reis-i
kazya gnderilr.
(Ellinci bend):Kuraya memr klnan zbitnn ma ve mesrif tarikiyeleri usline ve nizm-
mahssna tevfikan ordular tarafndan tesviye ve if olunacandan bunlardan doladklar mahallerde
kendlerine lzm olacak eyleri ake viremiyerek meccanen almala ve buna mmsil teaddye
kalkanlar olursa mlkiye cez knnnme-i hmynun yz on birinci maddesi mucibnce
haklarnda mczt icr olunur.
Elli birnci bend): (Kura memrlar bir kaznn kurasn itmm ile dier kazya gidecekleri vakt lakal drt gn mukaddem ol kazya kani gn vsl olacaklarn ve ol kazda esnn- askeryyede
bulunan ahlinin ol gn reis-i kazya veyahud kazca mnsb olan sir bir mahale cemiyle hazr
bulundrlmalar lazm gelecegi ve ilerinden ticret ve sir bir maslahatla dyr- herde bulunarak

ccxxxiii

kazda mevcd olmayanlarla hasta olarak gelmege muktedr olamayanlarn yerlerine kura meclisinde
veklet itmek zere pederleri veyahud mteallkt- siresinden biri hzr bulunmak icb ideceini ve
kura davetine itmiyenler bil-kura askere yazlacan kaznn mlkye memrna ir iderler
Mlkiye memrlar dahi on drdnc bendde beyn olunan sretle tevfikan esnn- askeriyye
erbbnn yevm-i muayyende ol sretle tecemmii zmnnda kura muhtarlarna vesir icb idenlere
teblit- lzmeyi icr eylerler.
(Elli ikinci bend):Her bir kazda kura icrsndan sonra hanelerine ruhsat virilen nefertn yigirminci
gn mahal- mahss- ictim tecemmlerinde yine kaznn Mlkiye memrlar ve hkim ve mftisi
ile sir ulem ve vchndan ibret bir meclis akdyle kura memr tarafndan orada biralm
olan sevk memrlar dahi hzr old halde nefertn gelb gelmeyenlerine baklub eer bazlar
firr iderek veyahud bir mahalde saklanarak gelmem ise o makleler firri add olunub ve talebe-i
ulmdan olanlardan dahi bu sretle ygrminci gn gelmeyenler olur ise sonradan imtihna tlib
olsalarda itibr olunmayarak onlarda firri hkmnde tutlub gerek kazda kalacak olan ve gerek
memrlarnn yedinde bulunan kura ve sevk defterlerinde muharrer esmisi zerine kuradan sonra
firr itmidr dey tahrir ve bir taraftan aranlmalar zmmnda kaznn mlkiye memr tarafndan
pusulalar ihrc ile karyeleri muhtarlarna tesyr olunur ve gelmi olanlar taltf ile tahss olunduklar
mevkilere ve talebe-i ulmdan bulunanlar dahi li-ecll-imtihn alay merkezlerine irsl klnur.
(Elli nc bend) Nefert- merkme ber- vech-i muharrer hanelerinden avdet tdiklerinde
firrilerinden md cmlesi ka nefere bli olur ve oradan gidecekleri mevkie ka sat bulunur ise
esn-y rh- taynt nizmna tevfikan beher be sati bir konak add ve itibar olunarak ve her alt
konakda bir gn dahi istirahat in zam klnarak cmlesi ka gnluk yol olur ise beher gn in her
bir nefere altmar pre yemeklik hesb olunur kaz zbiti sevk olunacak nefertn mikdrn ve
nereye kadar gideceklerini ve gidecekleri mevkiin ol kazdan ka satlik yol oldn ve virilecek
meblan ka guru iddini ve sevk memrnn kangi alay ve tabur ve blkde bulndn
mbeyyen sevk memrndan imzl ve mhrl bir kta sened ahz idilerek ol mebla it ve nefert
teslm ile esn-y rhda beraber bulunmak ve baz hussda yardm itmek in icb mikdr zabtiye
nefert dahi terfk ider ve talebeden olanlarn yemeklikleri alay merkezlerine kadar bu sretle hesb
olunarak sevklerine memr zabite teslimen gnderilb alay merkezlerinde imtihn olanlarn
mahallerine avdetleri in icb eden yemeklikleri oraya azimetlerinde virilen yemeklie tevfiken
hesb ile yedlerine ita klnarak imtihn olmayanlara dahi tayn olnan mevkie kadar virlmesi lazm
gelen yemeklikler orada sevkine memr olacak kk zbita sened ahzyla virilr ve fakat gerek
talebeden olubda imtihn olamyan nefertdan ve gerek nefert- cedde-i sireden tahss olndklar
mevki icbnca behren gitmeleri lazm geleceklerinin yemeklikleri yalnz kazlarndan inecekleri
iskeleye kadar hesb ve it olunub iskelelerden dahi bahren gidb kani iskeleye kacaklarsa navl-i
sefine ve kumanyalar ol iskelenin tbi old kaz mlkiye memrndan blda gsterilen sret-i
vechle sened it olunarak bakaca ahz klnur ve bunlar kani iskeleye karlar ise ol iskeleden yine
beraber dier mevkie gidecekleri sretde kezalik yemeklikleri ol iskelenin mteallk old kazda
bulunan mlkiye memrndan sened virilerek yine bakaca bil-hesb olunur.

ccxxxiv

(Elli drdnc bend)Her kazdan nefert- ceddesni tayn olunan mahale sevk isle memr olan
zbit esn-y rhda nefert gzelce hfz ve vikye iderek hasta olmayacaklar ve zahmet
ekmeyecekleri vechle konak konak sevk idb her konak mahaline vusllerinde mnsib mahallere
vazve ikme ile yiyeceklerini tedrik itmek zere yemekliklerini yed-be-yed kendlerine it ve
yiyeceklerini tedrkde dahi icb itdii halde muvenet-i lzmeyi icr ider neferta esn-y rhda bir
gne bed-mumele ve rencide itmeyerek keml-i memnniyet ve huzr- kalb zere olmalarna say
idb fakat ilerinde firr idenler olubda tutlur veyahud firr idecei hiss olunur ise o makleleri yine
incitmeyecek vechle balu olarak getrir.
(Elli beinci bend) Sevk memrlar sevk itdikleri nefertn yemeklikleriyle kumanya ve nevl-i
sefineler in mlkiye memrlarndan ne kadar nefer in ne mikdar para olur ise defterini sevk
itdii nefert getrb teslm eyleyecei mevki-i zbitna it iderler ve bu defterler mevkizbitni
tarafndan dahi ordular mirtna takdm ve isl klnur.
(Elli altnc bend)Nefert- cedde takm takm tahss olunan mevkilere vrd itdike sevklerine
memr-i zbtnn yedlerinde olan sevk defterleri mucibince ol mevkide bulunan byk zbit
cmlesini bil-muyene tadd itdirerek taht- idare ve kumandasnda olan taburlara kayd itdrir ve
eer esn-y rhda firr itmiler var ise sevk defterlerindeki isimleri zerine sret-i firrlar ol zbt
tarafndan iret ve terkm olunmakla beraber irce pusulalar dahi tanzm olunarak mahalince kura
defterlerindeki isimleri zerinede keyfiyet-i firrlar tahrr ve kendleri taharri olunmak zere ol
pusulalar gelen nefertn yanlarnda bulunan zabtiye nefertna tevdian mensb oldklar kaznn
mlkiye memr tarafna gnderilr ve gelen sevk defterinde imtihn in alay merkezine gitmi
talebe old gsterilmi ise mevki zbiti onlarn dahi vrdn bekleyb geldiklerinde sevklerine
memr olan zbitn yednde bulunacak deftere nazaran ka neferi isbt- ehliyet iderek salverilm ve
ka imtihn olamayub askere kayd olunmak zere ol mevkiye gelmi ise bunlarn ve bunlardan evvel
dordan dorya ne mikdar nefert- cedide-i sire gelb taburlara kayd olunmu ve gelrken esn-y
rhda ka neferi firr itmi ise onlarn keyfiyet-i vrd veyahud sret-i firr orduca dahi bilinb
kura memr tarafndan icr-y kuradan sonra orduyu gnderilecei krk sekizinci bendin
nihayetnde gsterilen kura defterlerindeki esmisi bllarn dahi erh virilmek zere mevkizbiti
gelen sevk defterlerinin bir sretini ahz ile aynlarn ordus miriyetine takdm ve irsl ider.
(Elli yedinci bend): Kura defterleriyle mevk zbitn tarafndan taraf- mirye takdm olnacak
kura ve sevk defterlerinin cmlesi vrd ettikde ordu meclisi marifetiyle deftir-i mebhsenin
mecm gzden geirdilb ol sene beher kazda esnn- askeriyyede ne mikdar dam bulunmu ve
kuradan mukaddem ka kii firr itmi ve tecemm idenlerden sakatlk ve yalnzlndan ve sir
esbb- istisniyyeden dolay ne mikdar kuradan hric tutulm ve ne kadar kuraya idhl klnm
ve dhil-i kura olanlardan ne mikdarna kura isbet tmi ve kura isbetinden sonra ka adam firr
eylemi ve talebeden olubda isbt- ehlyet iderek ka neferi terk idilmi ve ne mikdar dyr- aherde
bulunm oldn mbeyyen mugalata ve klfetden ri olarak bir kta cedvell umm defteri tanzm
ile makm- ser-askeriye takdim ve isbl ve bir taraftan dahi gerek kuradan mukaddem ve gerek
sonra firr itmi ne kadar nefert var ise defterlerinde muharrer old vechle kaz ve karye ve ism ve

ccxxxv

erhleriyle vilyet vilyet defteri yaplarak bit-taharri bulunub gnderilmeleri zmmnda bit-tahrrt
vilyet vli ve mutasarrflarna irsl klnur bunlardan baka dyr- herde bulunub gybndan ismine
kura isbet itmi olanlarn dahi kezalik memleket memleket defterleri tanzm ve sinnleriyle nerede ve
kimlerin yannda ve ne gne sanat ve maslahatla mel oldklar isimleri blsna terkm olunarak
bildirilb ordular tarafna irsl klnmalar zmmnda ol defterler dahi ordu mri tarafndan
vilyetlere gnderilr.
(Elli sekizinci bend) : Zikr olunan kura defterlerinde diyr- herde bulunubda isimlerine kura
isbet itmi oldg gsterilen nefertdan der-sadetde bulunanlarn dahi ordular meclisinden birer
kta

defteri tanzm ve taraf- mirden makm- ser-askeriye takdim olunur. bu defterlerin

tedkkt Dr- rca icr olnarak ilerinden saray- hmynda mcerred nefs-i nefs-i pdih
hidmet-i cellesinde ve muska-i hmyn ile hademe-i hassa- hne silkinde olanlar ve mekteb-i
tbbiye-i hne talebe-i mlkiyesinden olub tahsle devam ve ikdm idenler fasl- snide gsterildii
vechle bit-tahkk mstesn tutlub kusr mteallk olduklar devirden istenilerek esnf olanlar
dahi ehr emneti marifetiyle ve unun bunun yannda bulunanlar bb- zbtiye vstasyla
toplandrlur ve talebe-i ulmdan olubda der-sadet medrisnde bulunanlar dahi bb ve alay fetvpenhiden taleb ve celb ile gicel gndzl medrese-niin talebeden olub olmadklar ve kangi seneye
mahsben icr olnan kura- eriyye nefertndan bulundklar ve kangi senede dhil-i esnn-
askeriyye oldklar ve ne tarihde medreseye girdikleri badel-tahkik Dr- urda Dr- ur mftisi
ve azdan iki zat ile bb- fetva penhiden bil-hayra memr buyurlacak zevt huzrnda ve
tahss olnacak gnlerde sinnlerine gre rt olan derslerden imtihnlar icr olunarak isbt- ehliyet-i
ilmiye eyledikleri halde sene-i tiyeye terk olunmak ve son imtihnlar ise redife nakl idilmek zere
yedlerine ilm u haber verilib imtihan olamayanlar veyahud mddet-i muhlise-i imtihangermi
bulunanlar silk-i askeriye kayd olunur.
(Elli dokuzuncu bend) Bend-i sbkda gsterildii zere mensb oldklar mahallerden celb olunan
kura nefertyla mtihn olmayan veyahud mdder-i mahddesi zarfnda imtihna gelmemi bulunan
talebe silk-i askerye kayd in takm takm ayrlarak mensb olduklar ordulara irsl olunur ve
mcerred

hidmet-i

mahssa-i

pdihide

bulunub

veyahud

tbbiyenin

mlkiye

talebesi

mdavimlerinden olub terk ve istisna klnacaklarn dahi keyfiyt ordularda bulunan kura
deftirindeki esmisi bllarna erh virilmek zere pusulalar peyderpey ordularna isbl klnur.
(Altmnc bend) Gyben kuras kanlardan tahsl-i ilm in mensb oldklar kazlarn ve dersa detin ayride bulunan talebe-i ulm dahi bulunduklar mahaller kend ordularnn merkezine
yakn ise ordusnn merkezine,ordus merkezi yakn deil ise en yakn olan dier bir ordu-y hmyn
merkezine ve ordu-y hmynlar merkezleri dahi yakn olmad halde bulundklar memleket kangi
vilyet dhilinde ise ol vilyetin merkezine giderek ve sinnlerine gre rt olan fenn ve derslerden
imtihn olarak isbt- ehliyet-ilmye tdikleri halde sene-i tiyeye terk olunub mtihn olmazlarsa
veyahud yigirmi birinci bendde gsterildigi vechle kuras kd trihden itibaren dokuz mh
mrrna kadar mddet zarfnda imtihna getirilmilerse askerye ahz ve kayd olunur.

ccxxxvi

(Altm birinci bend) Diyr- herde bulunan talebe-i ulm imtihana gidecekleri vakt kangi
medresede tahsldedrler ve bulunduklar medreseye kangi tarihde girmilerdir ve gicel gndzl
tahslle devam zeremidrler ve isimlerine kani seneye mahsben icr olnan kurada kura isbet
itmidir buralarn ve esnn ve ekllerini mutazammn bulunduklar memleketin mensb old redif
taburu

binbasndan

ehdetnme

almaa

mecburdrlar

Binaen-aleyh

her

memleketde

vkimedreselerde gerek yerl ve gerek misfir ne kadar gicel gndzl medrese nin talebe-i ulm
var ise esmi ve hretlerini ve sinnlerini ve kangi tarihde medreseye girmi oldklarn ve ekllerini
mutazammn ol mahalin redif tabur binbas nezdinde birer defteri bulunur ve bu defter zerine her
ayda bir yoklamalar icr olnarak yeniden gelen veyahud her mahale giden ve veft iden ve
kuras isbet iden ve imtihn olub olamyan ne kadar talebe bulunur ise cmlesinin vukut yolyla
ve keml-i dikkatle yrdilr ve gerek ordu-y hmynlar meclis-i askeriyyesinde ve gerek
vilyetler meclis idresinde icr olnacak talebe imtihnlarnda orann askir-i redifesi zbitnyla
mahall ulemas dahi hzr bulunub imtihn olunanlara kani medresede olduklarn ve kangi senenn
kura nefertndan bulundklarn ve ne sretle imtihnlar icr klndklarn mutazammn mazbatal
ehdetnme virilb bir sreti dahi mensb oldklar ordu-y hmynlar merkezlerine irsl ve imtihn
olamyanlar bulunur ise onlar dahi silk-i askeriye kayd olunmak zere bir mnsib vsta ile
ordularna isl klnur.
(Altm ikinci bend) Redif binblar direlernde vki medrisde bulunan talebe-i ulmn
ehdetnmelerine derci lzm gelen bil-cmle ahvlini tutacaklar deftere mracatla bile
bileceklersede kani seneye mahsben icr olnan kurada isimlerine kura isbet itmidur burasn
bilemeyeceklerinden bend-i sbkda beyn olnan srete tevfikan mtihna gidecek talebe-i ulm
binbalara mracaatla ehdetnmelerni taleb eyledklerinde evvel emirde bunlarn asl mensb
olduklar kazlardan kani senenin kura efrdndan oldklar istilm olnarak ehdetnmeleri
gelecek cevba gre izht- lzimeyi hvi olarak tanzm ve it klnur.
(Altm nc bend) Gerek kuradan mukaddem ve gerek kura icrsndan sonra firra ictisr
idenler memrin-i mlkiye ve zbitan- askir-i redife maifetyle daima aradrlarak nerede ve her
ne vakt olur ise olsun tutuldklarnda kuradan mukaddem firr idenler otuz altnc bendde gsterildii
vechle zecren silk-i askeiye kayd ve ilhk olnmak zere ordusuna gnderilb kura icrsndan sonra
firr itmi olanlar dahi ol kaznn mensb old dire redf taburnn binbasna teslm ile
mtehammil darb ise mczt kendsine reis-i kazda altm denek darb olundkdan ve mtehammil
deil ise altm denee mkbil drt mh haps idildikden sonra ordus tarafna irsl klnur ve bunlar
bedel virmek msdesinden dahi mahrm tutulub ikml-i mddet-i muayyeneye kadar biz-zt if-i
hidmet mecbryeti altnda bulunur.
(Altm drdnc bend) Kura bekyas ve firrilerle tebdil-i havaya gidb ifkt bulundkdan
sonra avdet itmeyen efrd redif zbitn her br ilah getrmekde ikdm idecei misill kura icrs
hengmnda dahi bu makleleri tahkk ve taharri iderek bulub gndermek ve mahal-i herde olanlarn
iidir ise kimin yannda ve nasl hidmet ve sanatda oldklarn tahkk eyleyb ir eylemek kuraya
memr redif zbitnn vezifindendir.

ccxxxvii

(Altm beinci bend)Gerek kuradan mukaddem ve gerek sonra firr itmi olan nefert ile elli ikinci
bendde gsterildii vechle badel-kura virilen yigirmi gn ruhsatn hitmnda li-ecll-imtihn alay
merkezine gitmek zere mahall-i mahss- ictim gelmeyb kaan talebe-i muahharan ele geerek
silk-i askeriye kayd olundklarnda firrlar hininde kura ve sevk defterleriyle mahalleri nfs
defterlerinde bulunan isimleri zerine virilen firrilik erhleri zirne sonradan tutulub silk-i askeriye
kayd olundklar dahi iret olunmak zere bunlar kani alay ve taburlara idhl olunur ise ol alay ve
taburlardan ordularna ve ordular tarafndan dahi memleketler memleketleri mlkiye memrlarna
malmt virilr.
(Altm altnc bend) smlerine kura isbet itmeyerek veyahud hasbel-nizm sene-be sene tiye
terk olunarak veyahud talebe-i ulmdan olubda kuras kd halde imtihn bil-icr isbt- ehliyet-i
ilmiye iderek esnn- askeriyyeye tecvzle redif olacaklara ism ve knyeleriyle eklleri doldurulub
virilmek zere icb kadar redif tezkiresi ordular tarafndan kura memrlarna ita klnr kura
memurlar dahi kura icrsndan sonra ber-vech-i muharrer redfe nakl ideceklere tezkir-i mebhseyi
doldurub it ile bunlarn ism ve knyeleri ordusunun redif yoklamasna kayd olunmak zere
defterleri ordu miriyetine ve bb- seraskerice dahi muamelt icr olunmak zere ordu tarafndan
makam- ser-askeriye takdm olunur

FASL-I SDS
(Gnliyle dhil-i silk-i askeri olmakln eritini mutazammndr.)
(Altm yedinci bend) Gnliyle dhil-i silk-i askeri olmak isteyenler erit-i tiye ile kabul
olunurlar. (art- evvel) Her guna alil-i sriyye ve mzmineden vreste olarak vcd shhatde ve
askerlie el virecek hli ve heyetde bulunmakdr(art- sni) Kaviyyl-bnye ve tuvn old halde
sinni on sekizden dn ve krkdan efzn olmamakdr.(art- slis) Tersne-i amreye merbt
memleketler ahlisinden bulunmamakdr.(art- rbi) Kendisinden thmet-i sirkat ve sir gna
mnhel-i rz ve namus bir kabahat zhryla tmrbend olarak hidemt- sefilyede kullanlmam ve
beynen-ns terzl ve tehr olunm ehsdan olmamakdr.(art- hmis)Mddet-i nizmiye olan alt
seneyi nzmi vechle if ve ikml idinceye kadar hidmet-i askeriyyeyi ed itmee rz bulunmakdr.
(Altm sekizinci bend) Bend-i sbkda beyn olunan sret ve rt zere dhil-i silk-i askeri olmak
isteyen gnlllerr ordu-y hmynlar ve deviri dhilnde bulunan mahaller ahalisnden iseler
bunlarn on sekiz ile yigirmi be yalar arasnda bulunanlar memleketlerinin mteallk old orduy hmynlardan bakasna ve tersane-i mreye kabul olunmazlar fakat ordularnn her hangi snf-
askerisnde ve kangi alay ve taburlarnda istihdmlarn isterler ise oraya kayd olunurlar ve yigirmi
be yalarn tecvz iderek redif olmu veyahud redifligini dhi bitirb snf- mstahfza gem
takmdan bulunanlar askir-i beriyye ve bahriyyeden her kani taraf ve her hani alay ve taburi
isterler ise oraya kayd olunablrler.Eer bu gnller henz asker alnmayan mstesn mahaller
ahlisnden iseler onlar alel-tlk beryye ve bahriyece istedkleri snfa ve istedkleri alay ve taburlara

ccxxxviii

kabul klnurlar ve bir kaznn esnn- askeryyesi erbbndan olubda kura ekildii esnda gnll
olarak silk-i askerye dhil olanlar ol kazdan istenilen kura nefertndan mahsb klnrlar.
(Altm dokuzuncu bend) Blda beyn olunan gnlller nizm mevzna tevfikan alt sene silk-i
nizmiyede if-y hidmet itdikden sonra kmak istedikleri halde bunlarn mstesn olmayarak ordu-y
hmynlar deviri dhilinde olan mahaller ahlisnden olubda on sekiz ile yigirmi be yalar
arasnda iken kayd olunmu olan takmna redif tezkiresi ve yigirmi be yan tecvz idb redife
gemi iken kayd klnm bulunanlarna mstahfz tezkiresi ve mstahfz snfnda iken kayd
olunmu olanlarnaif-i hidmet tezkiresi ita olunur ve mstesna mahaller ahalisinden olanlar dahi
kmilen if-y hidmet itdkden sonra ihr tezkiresi virilb ve fakat bunlarn yani mstesn mahaller
ahlsnden olduklar halde gnll olarak yazlanlarn eer dhl-i silk-i askeri oldklar sene hidmeti askeryyeye alnan sir efrd ile beraber hidmet-i ihtiytiyelerini dahi slh altnda if itmek in
tevfk ve istihdmlarna lzm grnmez ise ve kendleri dahi isterler ise onlara snf- ihtiyta nakl
idilmeksizin dahi ihrc tezkiresi virilmesi ciz olur.
FASL-I SB
(Bedel virecek ve bedel alnacak kesn hakknda muayyen olan eriti mutazammndr.)
(Yetmiinci bend) Fasl- snide beyn olunan ahvl ve esbbdan dolay hidmet-i askeryyeden
mstesn olmayubda isimlerine kura isbet idenler ya biz-zt veyahud bedelen if-y hidmet iderler
u kadarki bedel virecek olanlar bu yolda ba ve bae ve tarla ve hne ve ift-levzmt misll eya
ve emlkn frht itmemek artyla yerlerine erit-i tiye vechle bedel-i ahsi tedrik ve it
eyledikleri halde kabul olunub kendlerine redif tezkiresi virilr (art- evvel ) Kuras kubda
hidmet-i askeriyyeye kabul olunanlarn hal ve saffetindede bulunmasdr(art- sni) mukaddem
gnliyle veyahud bedel sretyle askere girbde muahharan re karlm kimselerden
olmamasdr. Nizmnme-i muvafk- bedel-i ahsi bulamyanlar meskkt- hlise olarak fiat-
miriyesiyle on be bin uru bedel-i nakdi itsna mezndr.
(Yetmi birinci bend) Ordu-y hmynlar deviri dhilinde bulunan ayr-i mstesn mahaller
ahlisinin yalnz esnn tecvz iderek redife nakl itmi takmndan dahi erit-i muharrerenin
kffesini cmiolarak bedel virilr ise kabul ciz olur bunlarn sinni otuz ikiden efzn olmamas
mertdr.
(Yetmi ikinci bend) Mstesn mahaller ahlisinden virilecek bedelleri alel-ttlk askir-i berriyye
ve bahryeye ve her ordu-y hmyna kabul olunur fakat ordu-y hmynlar deviri dhilinde
bulunan mahaller ahlisinin esnn- mtecvizlerinden virilecek bedeller mensub olduklar ordu-y
hmyndan baka ordu-yu humayuna kabul olunmazlar.
(Yetmi nc bend) Virilecek bedeller Dr- ra-y askeri veyahud ordu-y hmynlar merkez
ve mevki-i meclis-i askeriyyesi marifetiyle muyene ve kabul olunub bunlarn baka sretle
kabuli ciz olmaz.

ccxxxix

(Yetmi drdnc bend) Bedel olacaklarn bedel akeleri kend yedlerine it olunmayub keflet-i
nakdiye makamnda olmak zere iltihk idecekleri alay ve taburlarna irsl ile alay ve taburlar
sandklarnda hfz olunarak yedlene mezkr bedel akesinn ahz kabz olndn ve cins ve
mikdrn ve beher sene sds kendsine it olnacan mar bir kta mazbata it olunur ve senebe-sene shibleri istedinde yedlernden sened ahzyla birer sdsi it klnur ve byle sene-be-sene
birer sdsi it olunarak alt sene nhyetinde tamamen akesi virilb arkas alndkda evvelce
virilmi olan mazbata sened makamnda geriye alnur ibu bedel akeleri zyiidilr ise veyahud it
mddeti gzern idb shibleri istedikleri hlde derhl virilmez ise veyahud shibinin mddet-i
askeriyyesi hitmnda kmilen ed olunmaz ise tabur zbitn hakknda tazmn cezsyla beraber
muayyen olan cez-y knni ile mczt icr klunur.
(Yetmi beinci bend) Bedel-i ahsi virenler ilerinde mteallkt ve akrabasndan olmasndan
dolay bil-cret bedel virenler old halde o misill bil-cret tutlan bedelin firr itmiyeceine ve
her ne vakt olur ise olsun firr-ider ise tamamen mddet-i nizmiyesini kendsi gelb biz-zt ed
ideceine veyahud eritine tevfkan aher bedel vireceinedair bedel viren dam tarafndan bir sened
ahz olunub bedel olanlarn bedellilik mddetlerinin hitmna dein mensb olacaklar alay veyahud
tabur sandklarnda hfz olunur.
(Yetmi altnc bend) Virilen bedellerin mstesn mahaller ahlisinden olanlarna tamamen mddet-i
nizmyesini if itdikten sonra ihrc tezkiresi virilr mstesn olmayan mahaller ahlisinin redif
olmu takmndan virilen bedellern dahi bedel olmazdan mukaddem redifde bulundklar mddetin
ma-bkisini yine silk-i redifde ikml itmek zerene trihde bedelen kayd olndn ve kani trihde
bedellik hidmetini if ve ikml eyledigi bulund alay veyahud tabur zbitn tarafndan yedlerinde
bulunan redif tezkirelerinin zahrna iret olunarak zri temhir klnur.
(Yetmi yedinci bend) Efrd- askeriyye mddet-i nizmiyelerinin her kang senesinde isterler ise
eritine tevfikan yerlerne bedel virebilrler fakat bunlarn virdikleri bedeller her ne vakt virilrse
virilsn beheme- hl- mddet-i nizmiyeyi if ve ikml itmek zere kabul olunub bedel shiblerinin
bedel virmezden mukaddem silk-i nizmiyede itdikleri hidmet mddeti mddet-i redifelernden tenzl
ve mahsb klnur.

-HATMETensikt- cedde-i askeriyyeye tevfikan tanzm ve teesss olunan ibu kura knnnme-i
hmynnn ahkm bin iki yz seksen alt senesi mart ibtidsndan itibren dstrul-mel tutlmak
zerekura-i eriyyenin icrtna dir olan ve ana mteferri bulunan nizmt- atikenin ahkm
mnfesih olacakdr lzm- sahihi tebeyyn idb de baz maddelerinin tadline irde-i seniyye-i
hazret-i padihi eref-sdr olmadkca dstrul-amel tutlub hilf hl ve hareketine mbderet
idenler mesuliyet-i edide altnda bulunur.
( fi 5 zil-hicce sene 1286)

ccxl

ccxli

ccxlii

ccxliii

ccxliv

ccxlv

ccxlvi

ccxlvii

ccxlviii

ccxlix

ccl

ccli

cclii

ccliii