‫تـجويد قـــرآن‬

‫سطح ‪1‬‬
‫)دوره مقدماتي(‬
‫نويسنده‪ :‬محي الدين مرادي‬

‫قرآن‬
‫مد )ص( فففرود آورده‬
‫»قرآن کلم خداي مي‌باشد که جبريل)ع( بر حضرت مح ّ‬
‫است‪«.‬‬

  
   
   
  
  
   
  
 

‫يکنننند‬
‌ ‫ و اهل ايمان را که نکوکاري م‬،‫يکند‬
‌ ‫»همانا اين قرآن به استوارترين راه هدايت م‬
‫يآورند عننذابي‬
‌ ‫ البته براي کساني که به عالم ديگر ايمان نم‬.‫يدهد‬
‌ ‫به ثوابي بزرگ مژده م‬
«.‫دردناک آماده ساخت‌هايم‬
    
   



   



1/‫ ابراهيم‬ 

‫»کتابي بر تو فرستاديم؛ تا مردم را از تاريکي ها ]اي کفنر و نناداني[ بينرون‬
«.‫آوري و به جهان نور رساني‬





 




89/‫ نحل‬ 

‫»قرآن را بر تو فرستاديم در حالي که بيانگر هر چيز و مسننلمانان را هنندايت‬
«.‫و رحمت و مژده است‬

‫آغاز تلوت‬

‫ذة )أ َ‬
‫عا َ‬
‫ّ‬
‫ُ‬
‫م(‪.‬‬
‫جي‬
‫ر‬
‫ال‬
‫ن‬
‫شيطا‬
‫ال‬
‫ن‬
‫م‬
‫ه‬
‫بالل‬
‫ذ‬
‫عو‬
‫ُ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِإست ِ َ‬
‫ِ‬
‫َ‬
‫ِ ّ ِ ِ‬
‫پناه مي برم به خداوند از شر شيطان رانده‬
‫شده‪.‬‬
‫حيم(‪.‬‬
‫ن الّر ِ‬
‫مَلة )ِبسم ِ اللهِ الّرح َ‬
‫َبس َ‬
‫م ِ‬
‫به نام خداوند بخشنده ومهربان‪.‬‬
‫وقف و ابتداء‬
‫طريق وقف بر آخر کلمات به دو روش صورت‬
‫مي گيرد‪:‬‬
‫‪-1‬وقف ابدال‬
‫)تبديل کردن( حرف آخر کلمه به هنگام وقف به‬
‫حرف ديگري تبديل شود‪.‬‬
‫وقف ابدال دومورد دارد‪:‬‬
‫الف" وقتي آخر کلمه تاء گرد)ة( قرار دارد‪،‬در‬
‫وقف به »هاء ساکنه«تبديل مي شود‪.‬‬
‫صَلوةُ __‬
‫م ً‬
‫ة __ َر ْ‬
‫مثال‪َ ) :‬ر ْ‬
‫م ْ‬
‫ح َ‬
‫ح َ‬
‫ه( ‪) ،‬ال ّ‬
‫ه(‪.‬‬
‫صَلو ْ‬
‫وري ْ‬
‫وري ُ‬
‫ال ّ‬
‫ه __ الت ّ ْ‬
‫ة( ‪) ،‬الت ّ ْ‬
‫ب" در کلماتي که به تنوين نصب)ً‪ (-‬ختم شده‬
‫دي مي شود‪.‬‬
‫اند‪ ،‬در وقف تبديل به الف م ّ‬
‫حسابا( ‪َ ) ،‬‬
‫غ ُ‬
‫فورا ً __‬
‫حسابا ً __ ِ‬
‫مثال‪ِ ) :‬‬
‫َ‬
‫غ ُ‬
‫هدي( ‪) ،‬ماءً __ ماء(‪.‬‬
‫هدي __ ُ‬
‫فورا( ‪ُ ) ،‬‬
‫‪ -2‬وقف اسکان‬
‫)ساکن نمودن( حرف آخر بقيه کلمات»غير از‬
‫موارد ابدال« با هر حرکتي در هنگام وقف ساکن‬
‫مي گردد‪.‬‬
‫م( ‪،‬‬
‫ب __ ک ُت ُ ْ‬
‫و ْ‬
‫و ُ‬
‫مثال‪) :‬ک ُت ُ ِ‬
‫م __ ي َ ْ‬
‫ب( ‪) ،‬ي َ ْ‬
‫د(‪.‬‬
‫مقا ِ‬
‫مقا ِ‬
‫و __ ُ‬
‫) ُ‬
‫ع ْ‬
‫عدَ __ َ‬
‫و( ‪َ ) ،‬‬
‫ه ْ‬
‫ه َ‬

‫نحوه ابتداء به همزه وصل‬
‫همزه وصل يک نوع الف است که جهت ابتداء به‬
‫چنين کلماتي به کار مي رود‪.‬‬
‫بر بالي همزه وصل يک علمت صادکوچک‪( (‬‬
‫ديده مي شود‪.‬‬
‫َ‬
‫ن‬
‫)إ ِ ّ‬
‫ه ا شْتَري __ ا ِ شْتَري( ‪) ،‬أّلذي َ‬
‫ن الل َ‬
‫خ ُ‬
‫خ ُ‬
‫صرِني __‬
‫ب انْ ُ ْ‬
‫ذوا __ ا ِت ّ َ‬
‫ات ّ َ‬
‫ذوا( ‪َ) ،‬ر ّ‬
‫صرني(‪.‬‬
‫ُانْ ُ ْ‬
‫در قرآن براي همزه وصل علمت حرکت)فتحه‪-‬‬
‫کسره‪-‬ضمه( نمي گذارد بايد خودبگذارد‪.‬‬
‫نحوه تشخيص حرکت همزه وصل در ابتداء‬
‫به کلمات‬
‫همزه وصل در آغاز هر سه نوع کلمه‬
‫عرب)حرف‪-‬اسم‪-‬فعل( مي آيد‪.‬‬
‫‪ -1‬حرف" در قرآن تنها کلمه که »حذف«‬
‫محسوب مي شود وهمزه وصل مي گيرد‪» ،‬حرف‬
‫تعريف« )الف ولم( مي باشد‪ .‬اين همزه در‬
‫صورت ابتداء مفتوح است‪.‬‬
‫ر َ‬
‫ک‬
‫ُ ْ‬
‫ر ____ َالدِّار‬
‫قب َ ُ‬
‫مثال‪ :‬عا ِ‬
‫ة ال ّ‬
‫تد ِ‬
‫دا ِ‬
‫مَر ____ َالْ َ‬
‫ال َ‬
‫مَر‬
‫ْ‬
‫ق َ‬
‫ق َ‬
‫‪ -2‬اسم" همزه وصلي که بر سر اسم ها بيايد در‬
‫صورت ابتداء مکسور خواهد بود‪ .‬مثال‪:‬‬
‫ت‬
‫ن َ ْ‬
‫مسي ُ‬
‫م آبن َ َ‬
‫م)ِآبْ َ‬
‫ح آبْ ُ‬
‫مرْي َ َ‬
‫ن(‪َ -‬‬
‫مري َ َ‬
‫َ‬
‫ء(‪-‬ثاِني‬
‫ن) ِ ْ‬
‫ء)ِامَْر َ‬
‫ک آمَْر َ‬
‫ِ‬
‫ت(‪-‬ا َُبو ِ‬
‫عمْرا َ‬
‫آبن َ َ‬
‫ه آثَْنتا)ِآثَْنتا(‪.‬‬
‫ن)ِآثْ َ ْ‬
‫آث َ ْ‬
‫ْ‬
‫ن(‪ِ -‬‬
‫منْ ُ‬
‫ن ‪ِ ،‬آثْن ََتيْ ِ‬
‫ني ِ‬
‫ني ِ‬

‫‪ -3‬فعل" بقيه کلمات داراي همزه وصل در‬
‫قرآن‪،‬فعل هستند‪ .‬پس از همزه وصل فعل‬
‫»اولين حرف متحرک« رانگاه مي کنيم‪ ،‬اگر‬
‫مفتوح يامکسور بود‪ ،‬همزه وصل ما »مکسور«‬
‫است واگر حرف مزبور مضموم بود‪ ،‬همزه وصل‬
‫نيز»مضموم« خواهد بود‪) .‬در فعل همزه وصل‬
‫ف َ‬
‫مثال‪َ ) :‬‬
‫وا‬
‫مفتوح نداريم(‬
‫دآ ْ‬
‫ق ِ‬
‫هت َدَ ْ‬
‫فْرل ََنا __ ا ِ ْ‬
‫وا(‪َ)-‬رب َّنا آ ْ‬
‫ب‬
‫غ ِ‬
‫غ ِ‬
‫__ ا ِ ْ‬
‫فْرل ََنا(‪َ)-‬ر ّ‬
‫هت َدَ ْ‬
‫صْرِني(‪.‬‬
‫صْرِني __ ا ُن ْ ُ‬
‫آن ْ ُ‬
‫علئم وقف‬
‫)م(‪ :‬وقف لزم ‪ -‬وقف الزامي است ودر صورت‬
‫وصل احتمال تغيير مفهوم جمله زياد است‪.‬‬
‫)ط(‪ :‬وقف مطلق ‪ -‬تأکيد مي شود وقف‬
‫کنيد‪.‬چون موضوع مورد بحث تمام است‪.‬‬
‫)ج(‪ :‬وقف جائز‪ -‬هم مي توان وقف کرد وهم مي‬
‫توان وصل نمود‪.‬‬
‫وز _ مانند وقف جائز است‪.‬البته‬
‫م َ‬
‫)ز(‪ :‬وقف ُ‬
‫ج ّ‬
‫وصل آن بهتر است‪.‬‬
‫خص _ به خاطر طولني بودن‬
‫مَر ّ‬
‫)ص(‪ :‬وقف ُ‬
‫جمله وکمبود نفس رخصت داده مي شود وقف‬
‫کنيد وسپس از کلمه بعد ابتدا نمائيد‪.‬‬
‫)ل(‪ :‬وقف ممنوع! _ نبايد وقف کرد‪ .‬اگر بطور‬
‫اضطراري مجبور شديد وقف کنيد حتما ً برگرديد‬
‫ومجددا ً وصل نمائيد‪.‬‬
‫)قلي(‪ :‬وقف بهتر از وصل است‪.‬‬
‫)صلي(‪ :‬وصل از وقف بهتر است‪.‬‬

‫معان ََقة _ اين دو مجموعه سه‬
‫)‪ :(... ...‬وقف ُ‬
‫نقطه اگر بر روي دو کلمه نزديک به هم قرار داده‬
‫شود‪ ،‬به اين معني که در صورت وقف بر هريک‬
‫از آنه بر ديگري نمي توان وقف کرد‪.‬مثال‪:‬دربقره‬
‫آيه ‪.2‬‬
‫ترتيل قرآن وروشهاي سه گانه‬
‫ترتيل" تلوت حروف وکلمات قرآن به صورت‬
‫»صحيح« و»شمرده« وهمراه با»تدّبر« درمعاني‬
‫آيات‪.‬‬
‫ترتيل قرآن از لحاظ سرعت به سه روش صورت‬
‫مي گيرد‪:‬‬
‫‪ -1‬قرائت به روش تحقيق ))خواندن قرآن با‬
‫سرعت کم و دقت زياد(( اين روش درامر‬
‫آموزش قرائت استفاده نمود‪».‬از اين روش‬
‫قرائت در مجالس ومحافل بکار مي رود«‪.‬‬
‫‪ -2‬قرآئت به روش تدوير ))خواندن قرآن با‬
‫سرعت متوسط(( اين روشي است که در ميان‬
‫مردم به روش ترتيل مشهور است‪».‬تلوت يک‬
‫جزء از قرآن به اين روش حدود يک ساعت به‬
‫طول مي انجامد«‪.‬‬
‫حدْر( ))تلوت با‬
‫‪ -3‬قرائت به روش تدحير) َ‬
‫سرعت زياد(( اين روش براي تلوت هر چه‬
‫بيشتر آيات قرآن وکسب ثواب افزون تر استفاده‬
‫مي شود‪».‬از اين روش در نماز خوانده مي‬
‫شود«‪.‬‬

‫حروف عربي »عبارتند ‪ 28‬حروف«‬
‫الف _ باء _ تاء _ ثاء _ جيم _ حاء _ خاء _‬
‫دال _ ذال _ راء _ زاء)زاي( _ سين _ شين‬
‫_ صاد ضاد _ طاء _ ظاء _ عين _ غين _‬
‫فاء _ قاف _ کاف _ لم _ ميم _ نون _ واو‬
‫_ هاء _ ياء‪.‬‬
‫آنگاه اولين حرف »الف« را به دو نوع تقسيم مي‬
‫کنند‪:‬‬
‫دي) ‪ ( 1‬مثال ‪ :‬قا َ‬
‫ل _ هذا _ َيري‬
‫‪ -1‬الف م ّ‬
‫د ُ‬
‫دي )همزه )ء( مثال ‪:‬ي َ َ‬
‫ئ_‬
‫شأ _ ُيب ِ‬
‫‪ -2‬الف غيرم ّ‬
‫ن‪.‬‬
‫مؤ ِ‬
‫م ٌ‬
‫ُ‬
‫تلفظ ‪ 10‬حرف ويژه‬
‫در بين ‪ 28‬حرف زبان عربي فقط ‪ 10‬حرف از‬
‫آنها تلفظ شان با زبان فارسي متفاوت است‪.‬‬
‫اين حروف دهگانه عبارتند‪» :‬ث _ ح _ ذ _ ص‬
‫_ ض _ ط _ ظ _ ع _ غ _ و«‪.‬‬
‫حرف »ث« ‪ :‬اين حرف را بايد به اصطلح )نوک‬
‫زباني( ونازک وکم حجم تلفظ کرد )مانند کودکي‬
‫که نوک زباني صحبت مي کند( يعني در حالي که‬
‫نوک زبان با دندان هاي جلو در آرواره بال تماس‬
‫دارد هوا را بيرون دميم)فشار نوک زبان بر دندان‬
‫ها زياد نباشد(‪.‬‬
‫حرف )ث( بدون اين که صداي »صوت«از آن‬
‫شنيده شود تلفظ مي گردد‪.‬‬
‫ب _ ثَ ُ‬
‫ت_‬
‫ث _ ث ُل ُ ُ‬
‫قَلتْ _ َثل ُ‬
‫مثال‪َ :‬ثوا َ‬
‫ث _ ثاب ِ ٌ‬
‫ت‪.‬‬
‫ة _ ث ُُبورا ً _ جاث ِي َ ً‬
‫مُثوب َ ً‬
‫ة _ َثلُثو َ‬
‫ن _ ي ُث ْب ِ ُ‬
‫َ‬

‫حرف »ح« ‪ :‬حرف )حاء( با گرفتگي خاصي در‬
‫حلق ايجاد مي شود‪.‬مانند کسي که بخواهد مثل ً‬
‫پوست تخمه اي را که در حلق گير کرده با فشار‬
‫هوا خارج کند‪.‬‬
‫حسنا ً _‬
‫حب ّ ً‬
‫جزا ً _ ُ‬
‫م َ‬
‫مثال‪ :‬ا َل ْ َ‬
‫مد ُ _ َ‬
‫ح ْ‬
‫ة _ حا ِ‬
‫حو ُ‬
‫هم _ َالّرياحْ‬
‫حورا ً _ ِ‬
‫ل _ دُ ُ‬
‫حَنفاءَ _ ي ُ ُ‬
‫ُ‬
‫حَبال ُ ُ‬
‫)در وقف(‪.‬‬
‫حرف »ذ« ‪ :‬حرف )ذال( عينا ً مانند حرف )ثاء(‬
‫از تماس نوک زبان ودندان هاي بال وبا صداي‬
‫نازک و)کم حجم( تلفظ مي گردد)مّهم(‪).‬فشار‬
‫نوک زبان بر دندان ها زياد نباشد(‪.‬‬
‫ب_‬
‫مثال‪ :‬ذَ َ‬
‫ر _ َالذُّنو َ‬
‫ه َ‬
‫ب _ ت َذَُر _ ن َب َذَ _ ن ُذُ ِ‬
‫ة _ ا ُذْک ُُروا _ ذي ُ‬
‫ذو ُ‬
‫ُ‬
‫مِئذْ‬
‫قوا _ ا َِذل ّ ً‬
‫و ٍ‬
‫ة _ َيو َ‬
‫ق ّ‬
‫)در وقف(‪.‬‬
‫حرف »ص« ‪ :‬حرف )صاد( مانند)س( تلفظ مي‬
‫شود" فقط به همراه آن صدا پر حجم ودرشت‬
‫خم(‪.‬براي اين کار گلو را‬
‫مَف ّ‬
‫مي گردد )سين ُ‬
‫پرحجم کنيد‪.‬به اصطلح عاميانه باد درگلو بيندازيد‪.‬‬
‫تأکيد مي شود که هنگام تلفظ )ص( نبايد صداي‬
‫سوت شديد شنيده شود‪.‬‬
‫ح_ َ‬
‫ة_‬
‫صوَر ٍ‬
‫صل َ َ‬
‫ص_ ُ‬
‫ص َ‬
‫ق َ‬
‫صدَقَ _ َ‬
‫مثال‪َ :‬‬
‫صوحا ً _ ي َ ْ‬
‫ص ُ‬
‫ص‬
‫م ِ‬
‫ف ِ‬
‫صل ُ‬
‫ل_ َ‬
‫حي ْ‬
‫صرا ً _ ن َ ُ‬
‫ح _ اِ ْ‬
‫َال ّ‬
‫)در وقف(‪.‬‬
‫حرف »ض« ‪ :‬حرف )ضاد( از تماس کناره زبان‬
‫با دندان هاي آسياي بال )از هر طرف که مقدور‬
‫باشد( وبا صداي پرحجم ودرشت تلفظ مي شود‪.‬‬

‫ب_‬
‫م ْ‬
‫غ ُ‬
‫و َ‬
‫ب_ َ‬
‫مثال‪َ :‬‬
‫ض َ‬
‫ع ٍ‬
‫ض ْ‬
‫ضَر َ‬
‫عها _ َ‬
‫ضو ِ‬
‫ف_ َ‬
‫ض )در‬
‫ع ُ‬
‫ض ِ‬
‫ست َ ْ‬
‫ُ‬
‫عفاءُ _ ضا ِ‬
‫ض َ‬
‫مًر _ ي َ ْ‬
‫ف_ َ‬
‫ري ْ‬
‫م ِ‬
‫وقف (‪.‬‬
‫حرف »ط« ‪ :‬حرف )طاء( مانند حرف )ت(‬
‫تلفظ مي شود با اين تفاوت که صداي آن درشت‬
‫خم(‪ .‬حرف )ط( قوي‬
‫مَف ّ‬
‫وپرحجم مي باشد )تاء ُ‬
‫ترين حرف زبان عرب مي باشد‪.‬‬
‫ة _ طََبقا ً _ ِلل ّ‬
‫ن_‬
‫مثال‪ :‬طَي ّب َ ً‬
‫هْر َ‬
‫ن _ ي َطْ ُ‬
‫طاغي َ‬
‫حي ْ‬
‫طي _ ُ‬
‫يَ ُ‬
‫ف _ طِ ْ‬
‫ط‬
‫م ِ‬
‫طو ُ‬
‫صرا ِ‬
‫فل ً _ ِ‬
‫طوبي _ ُ‬
‫)در وقف(‪.‬‬
‫حرف »ظ« ‪ :‬اين حرف دقيقا ً مانند حرف )ذ( از‬
‫تماس نوک زبان وسر دندان هاي جلو آرواره بال‬
‫ايجاد مي شود " با اين تفاوت که صدا در حرف‬
‫خم(‪.‬‬
‫)ظاء( درشت وپرحجم مي گردد )ذال مف ّ‬
‫با دقت کرد که هوا با فشار زياد در مخرج دميده‬
‫نشود‪.‬‬
‫ت _ َالظُّنونا _‬
‫م _ اَ ْ‬
‫م _ ظُُلما ٍ‬
‫عظَ َ‬
‫مثال‪ :‬ظَل َ َ‬
‫غِلي ْ‬
‫ع ُ‬
‫هَر _ َ‬
‫ظ‬
‫ن _ ُتو َ‬
‫ظو َ‬
‫هَر _ ظَ َ‬
‫ا َظُ ّ‬
‫ن _ ُيظ ِ‬
‫)در وقف(‪.‬‬
‫حرف »ع« ‪ :‬اين حرف از ميان حلق وبه صورت‬
‫نرم تلفظ مي شود وگويي صدا )کش( مي آيد‬
‫)البته اين به معناي افراط در ندمي حرف‬
‫خم وپرحجم اداء نشود‪.‬‬
‫نيست(‪ .‬حرف )ع( ُمف ّ‬
‫ش_‬
‫مثال‪َ :‬‬
‫م _ َال َ‬
‫م َ‬
‫عاَلمي َ‬
‫ن_ َ‬
‫عل ّ ٌ‬
‫م_ ُ‬
‫عل ِ َ‬
‫معاي ِ َ‬
‫ر ُ‬
‫عت ُ ّ‬
‫ع‬
‫ل _ ما ُ‬
‫دوا _ ُ‬
‫فو َ‬
‫عو َ‬
‫سمي ْ‬
‫ن _ يَ ْ‬
‫ع ّ‬
‫تَ ُ‬
‫ن _ ال ّ‬
‫ع ِ‬
‫)در وقف(‪.‬‬

‫حرف »غ« ‪ :‬حرف )غين( از همان محل تلفظ‬
‫حرف )خاء( يعني از ناحيه حلق تلفظ شده ولي‬
‫صداي آن نرم وکشيده ودنباله دار است وحالت‬
‫خراش وخشونت حرف )خاء( راندارد‪ .‬صداي )غ(‬
‫را مي توانيم هنگامي که مقداري آب در گلو‬
‫)غرغره( مي کنيم‪،‬بشنويم‪ .‬صداي )غ( بايد درشت‬
‫وچرحجم باشد‪.‬‬
‫ر_ َ‬
‫مثال‪َ :‬‬
‫ن_‬
‫ب _ ا َل ْ َ‬
‫غُروَر _ ا َْلغا ِ‬
‫غ َ‬
‫ض ٌ‬
‫فري َ‬
‫غي ْ ِ‬
‫غْيربا ْ‬
‫م_ َ‬
‫ل_ ُ‬
‫غ ّ‬
‫غ‬
‫ة _ يَ ُ‬
‫يَ ُ‬
‫ص ٍ‬
‫صو َ‬
‫ه ُ‬
‫غو ُ‬
‫غ ّ‬
‫ن _ ُيغن ِ ِ‬
‫)در وقف(‪.‬‬
‫حرف »و« ‪ :‬براي تلفظ )واو( نبايد مثل صداي‬
‫فارسي آن دندان هاي بال با لب پايين مماس‬
‫گردد ‪ :‬بلکه در اداء اين حرف لب ها به حالت‬
‫)غنچه( درمي آيد وصداي )و( از ميان دولب خارج‬
‫مي شود‪.‬‬
‫بايد دقت کرد که حرف واو کم حجم و نازک اداء‬
‫شود‪.‬‬
‫و ُ‬
‫ري‬
‫و ُ‬
‫جوهٌ _ ُ‬
‫وا _ ُ‬
‫و ْ‬
‫قوِد _ ل َ ّ‬
‫وَردَ _ ا َل ْ َ‬
‫مثال‪َ :‬‬
‫وو ِ‬
‫م )در‬
‫ونا ُ‬
‫ه ْ‬
‫_ َ‬
‫و نَ َ‬
‫صُروا _ ب َل َ ْ‬
‫وا َ‬
‫و ْ‬
‫وُرودُ _ ا َ‬
‫م ْ‬
‫وقف(‪.‬‬
‫صفات حروف‬
‫صفت استلء »برتري طلبي _ ميل به بلندي«‬
‫ودر اصطلح تجويد )ميل ريشه زبان به سوي‬
‫سقف دهان در هنگام تلفظ حرف(‪.‬‬
‫در اثر اين صفت حرف حالت پرحجم و درشتي به‬
‫خود مي گيرد که به اين حالت )تفخيم( مي‬
‫گويند‪.‬‬

‫حروف استعلء بايد با صداي پرحجم‬
‫ودرشت تلفظ شوند‬
‫حروف استعلء هفت حرفند‪» :‬ص _ ض _ ط _‬
‫ظ _ خ _ غ _ ق« چهار حرف اول از سه حرف‬
‫باقي مانده درشت تر وقوي ترند‪.‬‬
‫صفت استفال »پائين آمدن _ پست شدن«‬
‫ودر اصطلح تجويد )پائين آمدن ريشه زبان و‬
‫دور شدن آن از کام بال(‪.‬‬
‫در اثر اين صفت حروف به حالت )ترقيق( يعني‬
‫با صداي نازک وکم حجم تلفظ مي شود‪.‬‬
‫بغير از حروف استعلء ‪ ،‬بقيه حروف داراي صفت‬
‫استفال هستند‪.‬بايد دقت کرد که درشتي حروف‬
‫استعلء در کلمات بر تلفظ حروف استفال قبل‬
‫وبعد آنها تأثير نگذارد‪).‬مّهم(‬
‫صفت قلقلة _ لين‬
‫قل ْ َ‬
‫صفت » َ‬
‫قَلة« به معناي »اضطراب_بي‬
‫قراري_تکان خوردن« در تجويد‪):‬حرکت مختصر‬
‫حروف ساکن(‬
‫صفت قلقلة مخصوص ‪5‬حرف )ق _ ط _ ب _‬
‫ج _ د( مي باشد در عبارت» ُ‬
‫د« جمع‬
‫ج ّ‬
‫ب َ‬
‫قطْ ُ‬
‫شده‪.‬‬
‫اين حروف هر گاه ساکن شوند چه در وسط‬
‫کلمه وچه در آخر )هنگام وقف( قلقلة مي گيرند‪.‬‬
‫هم‬
‫دونکته م ّ‬
‫‪-1‬بايد دقت کرد که قلقلة به حرکت کامل )فتحه‬
‫وکسره وضمه( تبديل نگردد‪.‬‬

‫‪-2‬در ‪ 23‬حرف باقي بايد کمال دقت را بنمائيد که‬
‫در موقع سکون به هيچ وجه قلقله نگيرند‪.‬‬
‫مثال قلقلة‪:‬‬
‫ل_ َ‬
‫ح ّْ‬
‫رقْ _ ن َ ْ‬
‫ق‪) :‬ا َ ْ‬
‫قب َ َ‬
‫ق(‬
‫س _ ِبال ْ َ‬
‫قت َب ِ ْ‬
‫طا ِ‬
‫صَرا ْ‬
‫ف _ َيفُْر ْ‬
‫ط(‬
‫ط _ ن ُطْ ِ‬
‫ط‪) :‬ا َطَْرا َ‬
‫م_ ِ‬
‫ع ُ‬
‫س ُ‬
‫وت َ ّْ‬
‫ب(‬
‫موا _ َ ْ‬
‫سا ْ‬
‫ط_ ُ‬
‫ح َ‬
‫يب ُ‬
‫ب‪) :‬ا َب َْر ُ‬
‫ب_ َ‬
‫ح ّْ‬
‫ج(‬
‫رجْ _ ِبآل ْ َ‬
‫م َ‬
‫موا _ ا َ ْ‬
‫ج‪) :‬ا َ ْ‬
‫جرا ً _ َ‬
‫جَر ُ‬
‫عا ِ‬
‫حا ّْ‬
‫د(‪.‬‬
‫ح ِ‬
‫ميدْ _ َ‬
‫دنا _ َ‬
‫د‪) :‬ا َدْب ََر _ ا ََر ْ‬
‫صفت »لين« به معناي »نرمي _ ضدخشونت« و‬
‫در تجويد)به نرمي ادا شدن حرف(‪ .‬اين صفت‬
‫مخصوص دوحرف )واو ساکنه ماقبل‪ ،‬مفتوح‬
‫و ياء ساکنه ماقبل‪ ،‬مفتوح(است‪ْ --َِ- ) .‬و ‪،‬‬
‫َِ‪ --‬ي (‪.‬‬‫ف_ َ‬
‫صوْا‬
‫وما ً _ ل َب َ َ ْ‬
‫مثال‪ْ َ ) :‬‬
‫غوا _ َ‬
‫خو ٍ‬
‫و ُ‬
‫ع َ‬
‫م _ يَ ْ‬
‫ق ْ‬
‫ت _ ا َِليْ َ‬
‫ک_ َ‬
‫شيءٌ _ ا ِب َْني _ ا ِث َْني(‪.‬‬
‫_ َبيْ ٍ‬
‫»تفخيم« در تجويد يعني ‪) :‬درشت پرحجم‬
‫تلفظ کردن حرف(‪ .‬کلمه »تلغيظ« هم در‬
‫تجويد به معناي تفخيم است ولي فقط در مورد‬
‫پرحجمي حرف )ل( به کار رفته است‪.‬‬
‫»ترقيق« در تجويد يعني ‪) :‬نازک وکم حجم‬
‫تلفظ کردن حرف(‪ .‬در تجويد قرآن‪ ،‬هرجا که‬
‫حرف درشت تلفظ شود‪ ،‬درواقع »تفخيم«‬
‫گشته وهر جا نازک اداء گردد »ترقيق« شده‬
‫است‪.‬‬
‫تغليظ و ترقيق حرف »ل«‬

‫به درشت وپرحجم تلفظ شدن »ل« به جاي‬
‫»تغليظ« گويند هر دو يک مفهوم دارند‪.‬‬
‫در لفظ جلله)در کلمه الله( اگر ماقبل حرف‬
‫مه بيايد‪ ،‬لم تغليظ مي شود‬
‫»ل« آن فتحه يا ض ّ‬
‫واگر ماقبل آن کسره واقع شود‪ ،‬ترقيق مي‬
‫گردد‪.‬‬
‫ه_‬
‫مثال تغليظ لم = ُ‬
‫ه _ اِ ّ‬
‫ن الل َ‬
‫و الل ُ‬
‫ه َ‬
‫سو ُ‬
‫رَنا‬
‫ه_ َ‬
‫ل الل ِ‬
‫صُرالل ِ‬
‫ه _ َر ُ‬
‫ه الل ُ‬
‫م ُ‬
‫عل ّ َ‬
‫نَ ْ‬
‫ه _ اَ ِ‬
‫وات ّ ُ‬
‫ه‪.‬‬
‫قوا الل َ‬
‫الل َ‬
‫ه_ َ‬
‫ه_‬
‫ه_ ِ‬
‫في الل ِ‬
‫سم ِ الل ِ‬
‫مثال ترقيق لم = ب ِ ْ‬
‫د‬
‫ه_ َ‬
‫ه_ ِ‬
‫عن ْ ِ‬
‫علي ْ ِ‬
‫د الل ِ‬
‫ج ِ‬
‫ل الل ِ‬
‫َ‬
‫ه الل ُ‬
‫ه _ يَ ِ‬
‫سِبي ِ‬
‫ه_ ُ‬
‫ه‪.‬‬
‫الل ِ‬
‫ل الل ُ‬
‫ق ِ‬
‫در ساير کلمات )غير از الله( حرف لم بدون‬
‫استثنا »ترقيق« مي شود)مّهم(‪.‬‬
‫تفخيم و ترقيق حرف »ر«‬
‫اگر حرف »راء« حرکت داشته باشد نيازي به‬
‫توجه به حروف ماقبل ومابعد آن نيست‪.‬‬
‫اگر »راء« ساکن بود به ما قبل آن نگاه مي کنيم‬
‫اگر ما قبل آن هم ساکن بود باز به ماقبل ساکن‬
‫نگاه مي کنيم که حرکت دارد واز آن کمک مي‬
‫گيريم‪.‬‬
‫موارد »تفخيم« راء ‪:‬‬
‫د‬
‫حماءُ _ ن َُر ّ‬
‫ن _ ُر َ‬
‫‪ -1‬راء مفتوح و مضموم‪َ .‬ر ْ‬
‫حم ُ‬
‫ح‪.‬‬
‫زقَ _ ا َّرو ُ‬
‫_ ُر ِ‬
‫‪ -2‬راء ساکنه ماقبل‪ ،‬مفتوح ومضموم‪ .‬ي َْرضي _‬
‫سْر _ َ‬
‫ا َل ْ ُ‬
‫س َ‬
‫جْر‪.‬‬
‫فا ْ‬
‫قْرا ُ‬
‫ه ُ‬
‫ل _ دُ ُ‬
‫ن _ ا َْر َ‬

‫‪ -3‬راء ساکنه ماقبل‪ ،‬ساکن ماقبل‪ ،‬مفتوح‬
‫وال ْ َ‬
‫ع ْ‬
‫صْر‪.‬‬
‫شْر _ َ‬
‫ومضموم‪َ .‬‬
‫وال ْ َ‬
‫ف ْ‬
‫خ ْ‬
‫ع ْ‬
‫جْر _ َ‬
‫سْر _ َ‬
‫دي )اين مورد‬
‫‪ -4‬راء ساکنه ماقبل‪ ،‬الف و واو م ّ‬
‫را مي توان جزء مورد سوم دانست اما جهت‬
‫سهولت فراگيري(‪ .‬ناْر _ ُنوْر‬
‫‪ -5‬راء ساکنه ماقبل‪ ،‬همزه وصل )اگر چه حرکت‬
‫ن_‬
‫ج ُ‬
‫ماقبل راء‪ ،‬کسره باشد(‪َ .‬ر ّ‬
‫ب اْر ِ‬
‫عو ِ‬
‫م‪.‬‬
‫ج ُ‬
‫ن آْرت َب ْت ُ ْ‬
‫آ ِْر ِ‬
‫ن _ اِ ِ‬
‫عو ِ‬
‫‪ -6‬راء ساکنه مابعد‪،‬حرف استعلء )به شرطي که‬
‫در يک کلمه باشنداگر چه حرکت ماقبل‪ ،‬کسره‬
‫صادا ً‬
‫فْر َ‬
‫باشد( ِ‬
‫ة_ ِ‬
‫ق ٍ‬
‫مْر َ‬
‫موارد »ترقيق« راء ‪:‬‬
‫رجا ٌ‬
‫ه‬
‫رک ِ ُ‬
‫ر _ ل َ ت ُدْ ِ‬
‫رنا _ ن ُذُ ِ‬
‫ل _ اَ ِ‬
‫‪ -1‬راء مکسور‪ِ .‬‬
‫ه‪.‬‬
‫ست َ ْ‬
‫غ ِ‬
‫ر الل ِ‬
‫وآ ْ‬
‫_ َ‬
‫ف ِ‬
‫ة_‬
‫فْر َ‬
‫‪ -2‬راء ساکنه ماقبل‪ ،‬مکسور‪ِ .‬‬
‫مْري َ ٍ‬
‫و ُ‬
‫ن_ َ‬
‫ع ْ‬
‫سْر‪.‬‬
‫يَ ْ‬
‫م َ‬
‫غ ِ‬
‫ع ِ‬
‫و ٌ‬
‫فْرل َک ُ ْ‬
‫م _ يَ ْ‬
‫‪ -3‬راء ساکنه ماقبل‪ ،‬ساکن ماقبل‪ ،‬مکسور‪.‬‬
‫حْر‪.‬‬
‫حْر _ َالذّک ْْر _ ِلذي ِ‬
‫جْر _ ب ِ ِ‬
‫س ْ‬
‫ح ْ‬
‫س ْ‬
‫ه آل ّ‬
‫َال ّ‬
‫دي‪َ .‬‬
‫قديْر _ َيسيْر _‬
‫‪ -4‬راء ساکنه ماقبل‪ ،‬ياء م ّ‬
‫خبيْر _ َنذيْر‪.‬‬
‫َ‬
‫‪ -5‬راء ساکنه ماقبل‪ ،‬ياء ساکنه )اگر چه ماقبل آن‬
‫خي ْْر _ َ‬
‫سي ْْر _‬
‫حرف مفتوح باشد( َ‬
‫غي ْْر _ َال ّ‬
‫خي ْْر‪.‬‬
‫ِبآل ْ َ‬
‫باب ادغام‬
‫»ادغام« در لغت يعني »ادخال _ داخل نمودن«‪.‬‬
‫در تجويد عبارتست‪) :‬حذف حرف ساکن‬
‫ومشدد نمودن حرف بعدي(‬

‫م _ خوانده مي شود _ ُ‬
‫مثال‪ُ :‬‬
‫ق ْ‬
‫م ‪،‬‬
‫قل ّ ُ‬
‫ل لَ ُ‬
‫ه ْ‬
‫ه ْ‬
‫ن _ خوانده مي شود _ َ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫قت ّب َي ّ َ‬
‫قدْ ت َب َي ّ َ‬
‫مد ْ َ‬
‫غم« )ادغام‬
‫حرف ساکن حذف شده را » ِ‬
‫شده( وحرف بعدي را که مشدد مي شود‬
‫مد ْ َ‬
‫م فيه«‪.‬‬
‫غ ٌ‬
‫» ُ‬
‫موارد ادغام در روايت حفص از عاصم‬
‫‪ -1‬هر حرفي که ساکن باشد در مثل خودش‬
‫خُلوا ‪،‬‬
‫ادغام مي شود مانند‪ :‬قد ْ د ّ َ‬
‫عنا _خوانده‬
‫م َ‬
‫ب ___در م مانند ‪ :‬آ ِْرک َ ْ‬
‫‪ْ -2‬‬
‫ب َ‬
‫عنا َ‬
‫م َ‬
‫مي شود_ آ ِْرک َ ّ‬
‫اما ميم ساکنه در باء ادغام نمي شود‪.‬‬
‫‪) -3‬ت _ د _ ط( هر کدام ساکن باشد وديگري‬
‫بعد آن واقع شود ادغام صورت مي گيرد‬
‫ة_ َ‬
‫ت طائ ِ َ‬
‫مانند‪ :‬ا َث ْ َ‬
‫ت دَ َ‬
‫ف ٌ‬
‫قدْ‬
‫ودّ ْ‬
‫قل َ ْ‬
‫وا الل َ‬
‫ه_ َ‬
‫ع َ‬
‫ت‪.‬‬
‫سطْ َ‬
‫ن _ بَ َ‬
‫ت َب َي ّ َ‬
‫‪) -4‬ث _ ذ _ ظ( هر کدام ساکن باشد‬
‫وديگري بعد آن واقع شود ادغام صورت مي گيرد‪.‬‬
‫ث ذل ِ َ‬
‫موا‬
‫ه ْ‬
‫مانند‪ :‬ي َل ْ َ‬
‫ک _ ا ِذْ ظَل َ ُ‬
‫خل ُ ْ‬
‫م‪.‬‬
‫م نَ ْ‬
‫‪ْ -5‬‬
‫قک ُ ْ‬
‫ق ___در ک مانند‪ :‬ا َل َ ْ‬
‫ل ___در ر مانند‪ُ :‬‬
‫ق ْ‬
‫‪ْ -6‬‬
‫ل َرّبي‬
‫مُلون حروف يرملون)ي _ ر _ م‬
‫‪ْ -7‬‬
‫ن ___در ي َْر َ‬
‫_ ل _ و _ ن( در غير موارد فوق به روايت)حفص‬
‫از عاصم( ادغامي صورت نمي گيرد‪.‬‬
‫احکام نون ساکنه وتنوين‬

‫نون ساکنه يا تنوين با توجه به حرفي که بعد آن‬
‫قرار مي گيرد‪ ،‬احکام چهار گانه نون ساکنه‬
‫وتنوين‪:‬‬
‫‪ -1‬اظهار‬
‫اظهار يعني »ظاهر کردن« ودر تجويد‬
‫عبارتست‪» :‬اداء حرف از مخرجش«‪.‬‬
‫هرگاه نون ساکنه قبل از )حرف شش گانه‬
‫حلقي( واقع شود‪ ،‬اظهار مي گردد‪ .‬يعني نون به‬
‫صورت طبيعي واصلي خود وبدون هيچ گونه دخل‬
‫وتصرف از مخرجش اداء مي شود‪.‬‬
‫حروف حلقي عبارتند‪ » :‬ء _ ه _ ع _ ح _ غ _ خ‬
‫«‬
‫بين دو کلمه‬
‫در يک کلمه‬
‫مثال‪:‬‬
‫با تنوين‬
‫ين ْأ َ‬
‫َ‬
‫م‬
‫م‬
‫ا‬
‫ن‬
‫م‬
‫ن‬
‫و‬
‫ء_ا‪:‬‬
‫ر ِ‬
‫ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ه ْ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ِ‬
‫کُ ّ‬
‫ن‬
‫م َ‬
‫لا َ‬
‫و‬
‫م‬
‫ه‪:‬‬
‫ن ُ‬
‫ِ‬
‫اِ ْ‬
‫من ْ ُ‬
‫ه ْ‬
‫ه َ‬
‫َ‬
‫هري‬
‫ريقا ً َ‬
‫ف ِ‬
‫م َ‬
‫ل‬
‫ت‬
‫ع‪:‬‬
‫ن َ‬
‫ع ِ‬
‫ا َن ْ َ‬
‫م َ‬
‫م ْ‬
‫َ‬
‫ع ْ‬
‫م‬
‫ع َ‬
‫س ِ‬
‫مي ٌ‬
‫َ‬
‫عِلي ٌ‬
‫َ‬
‫ج‬
‫ن‬
‫ح‪:‬‬
‫ت َن ْ ِ‬
‫حُتو َ‬
‫ح ّ‬
‫ن َ‬
‫م ْ‬
‫ف َ‬
‫ح ِ‬
‫حميدٌ‬
‫م َ‬
‫َ‬
‫کي ٌ‬
‫َ‬
‫غ ّ‬
‫ل‬
‫ن‬
‫غ‪:‬‬
‫ن ِ‬
‫سي ُن ْ ِ‬
‫غ ُ‬
‫ِ‬
‫ضو َ‬
‫ف َ‬
‫م ْ‬
‫ول ً َ‬
‫َ‬
‫غي َْر‬
‫ق ْ‬
‫خن ِ َ‬
‫ر‬
‫ة‬
‫خ‪:‬‬
‫ن َ‬
‫من ْ َ‬
‫ق ُ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫ا َل ْ ُ‬
‫خي ْ ٍ‬
‫خِبيٌر‬
‫م َ‬
‫ح ِ‬
‫َ‬
‫کي ٌ‬
‫‪ -2‬ادغام‬

‫هرگاه نون ساکنه قبل از يکي از حروف‬
‫ون« يعني)ي – ر – م – ل – و‪ -‬ن( واقع‬
‫»ي َْر َ‬
‫مل ُ‬
‫شود يعني نون ساکنه خوانده نمي شود وبه جاي‬
‫آن حرف مذکور مشدد اداء مي شود‪.‬‬
‫بايد توجه کرد که ادغام نون ساکنه در چهار حرف‬
‫»ي _ م _ و _ ن« همراه با» ُ‬
‫غّنه« ودر دو‬
‫حرف‬
‫» ل _ ر« بدون غّنه است‪ .‬منظور از )غنه( اين‬
‫است که در هنگام نون ساکنه در چهار حرف )ي‬
‫_م‬
‫و _ ن( صدا از بيني خارج مي شود و»کمي‬
‫کشيدهمي شود« ّاا در دو حرف )ل _ ر( ادغام‬
‫بدون صداي غّنه بوده و کشش هم ندارد)مّهم(‬
‫مثال‪ :‬ادغام با غّنه‬
‫ضوا‬
‫سرِقْ _ اي َ ً‬
‫ة ي ُعْرِ ُ‬
‫ن ي َْهدي _ ا ِ ْ‬
‫ن يَ ْ‬
‫} »ي« ‪َ :‬‬
‫م ْ‬
‫ن‬
‫} »م« ‪ِ :‬‬
‫ه _ َقرارٍ َ‬
‫معَ ُ‬
‫ن َ‬
‫ل _ وَ َ‬
‫م ْ‬
‫ن ما ٍ‬
‫م ْ‬
‫مکي ِ‬
‫ة‬
‫جَف ٌ‬
‫جد َ _ ِ‬
‫مئ ِذ ٍ َوا ِ‬
‫ن وَِلي _ ي َوْ َ‬
‫ن وُ ِ‬
‫}»و« ‪َ :‬‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫ن_ َ‬
‫ر‪.‬‬
‫ن نَ ْ‬
‫س _ اِ ْ‬
‫ح ُ‬
‫} »ن« ‪ :‬ع َ ْ‬
‫شيٍء ن ُک ُ ٍ‬
‫ن ن َْف ٍ‬
‫ادغام بدون غُنه‬
‫م‬
‫م_ ِ‬
‫} »ل« ‪ :‬ا ِ ْ‬
‫متاعا ًل َک ُ ْ‬
‫ن ل َد ُن ْکَ _ َ‬
‫ن ل َب ِث ْت ُ ْ‬
‫م ْ‬
‫ج ً‬
‫ل‪.‬‬
‫ن ِربا ِ‬
‫م_ ِ‬
‫} »ر« ‪ِ :‬‬
‫مث َل ً َر ُ‬
‫ط_ َ‬
‫ن َرب ّک ُ ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫‪ -3‬اقلب‬
‫اقلب يعني »دگرگون کردن « ودر تجويد‬
‫عبارتست‪» :‬تبديل کردن نون ساکن به‬
‫ميم«‪.‬‬

‫ع‬
‫س ِ‬
‫ميعٌ ب َ ِ‬
‫س ِ‬
‫ن ب َعْد ِ _ ِ‬
‫مثال‪ِ :‬‬
‫مي ُ‬
‫صيٌر _ َ‬
‫م ب َعْد ِ ‪َ ،‬‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫مدا َ‬
‫مب َ ِ‬
‫مدا ً ب َِعي ً‬
‫دا _ ا َ َ‬
‫م ‪ ،‬اَ َ‬
‫مب ِئ ْهُ ْ‬
‫م _ اَ ْ‬
‫صيٌر ‪ ،‬ا َن ْب ِئ ْهُ ْ‬
‫ْ‬
‫دا‪.‬‬
‫مب َِعي ً‬
‫ْ‬
‫دقت کنيد که صداي »م« ايجاد شده بايد از‬
‫فضاي بيني وبه همراه کشش اداء شود)غّنه(‪.‬‬
‫‪ -4‬اخفاء‬
‫اخفاء يعني »مخفي کردن« ودر تجويد‬
‫عبارتست‪» :‬اداء نون ساکنه با حالتي بين‬
‫اظهار وادغام«‪.‬‬
‫نونه ساکنه نزد بقيه حروف)حروف مابقي(اخفاء‬
‫مي گردد‪.‬در اين حالت نون از مخرج خود اداء‬
‫نمي شود‪.‬‬
‫)يعني سر زبان به محل خروج نون نمي‬
‫چسبد(بلکه فقط صداي آن از فضاي بيني خارج‬
‫مي شود )غّنه( لذا کمي هم بايد کشيده شود و‬
‫سپس حرف بعدي تلفظ گردد‪.‬‬
‫با‬
‫دوکلمه‬
‫يک کلمه‬
‫مثال‪:‬‬
‫تنوين‬
‫َيوما ً‬
‫م‬
‫م‬
‫ت‪:‬‬
‫وَا ِ ْ‬
‫ن ت ُب ْت ُ ْ‬
‫ا َن ْت ُ ْ‬
‫ن‬
‫جُعو َ‬
‫ت ُْر َ‬
‫ة‬
‫ث‪:‬‬
‫مَر ٍ‬
‫ِ‬
‫مَرةٍ‬
‫ِ‬
‫ن ثَ َ‬
‫ن ثَ َ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫خيٌر َثوابا ً‬
‫َ‬
‫جائ َ ُ‬
‫ل ِک ُ ّ‬
‫ل‬
‫کم‬
‫جي َْنا‬
‫ج‪:‬‬
‫ن َ‬
‫اِ ْ‬
‫ا َن ْ َ‬
‫جعَْلنا‬
‫َ‬
‫ن‬
‫هم‬
‫م‬
‫د‪:‬‬
‫ن دارِ ِ‬
‫ِ‬
‫ِقنوا ٌ‬
‫ع ُن ْد َهُ ْ‬
‫م ْ‬
‫ة‬
‫دان ِي َ ٌ‬

‫م‬
‫ا َن ْذ ِْرهُ ْ‬

‫ذ‪:‬‬
‫مقَرب َةٍ‬
‫ذا َ‬
‫ا َن َْز َ‬
‫ل‬
‫ز‪:‬‬
‫ة‬
‫َزک ِي ّ ً‬
‫ن‬
‫س‪:‬‬
‫ا ِْنسا ٌ‬
‫سوِي ّا ً‬
‫َ‬
‫شأناْ‬
‫ا َن ْ َ‬
‫ش‪:‬‬
‫ش ُ‬
‫َ‬
‫کوٌر‬
‫م‬
‫ص‪:‬‬
‫صُرک ُ ْ‬
‫ي َن ْ ُ‬
‫صرا ً‬
‫صر َ‬
‫َ‬
‫ض‪:‬‬
‫ضودٍ‬
‫من ْ ُ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫ضاّلي َ‬
‫ط‪:‬‬
‫قِْنطارٍ‬
‫صِعيدا ً ط َّيبا ً‬
‫َ‬
‫ا ُن ْظ ُْر‬
‫ظ‪:‬‬
‫َ‬
‫ظليل ً‬
‫م‬
‫ف‪:‬‬
‫ا َن ُْف َ‬
‫سهُ ْ‬
‫ِفيَها‬
‫ب‬
‫ق‪:‬‬
‫ي َن َْقل ِ ُ‬
‫ب‬
‫ري ٌ‬
‫قَ ِ‬
‫م‬
‫ک‪:‬‬
‫ع َن ْک ُ ْ‬
‫ريما ً‬
‫کَ ِ‬

‫ن ذ ُّري ّةِ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫ن َزکّيها‬
‫َ‬
‫م ْ‬
‫سي َ ُ‬
‫ن‬
‫کو ُ‬
‫اَ ْ‬
‫ن َ‬
‫ن َ‬
‫شّر‬
‫ِ‬
‫م ْ‬

‫ما ً‬
‫ي َِتي َ‬
‫َنفسا ً‬
‫ل‬
‫َليا ٍ‬
‫غ َُفوٌر‬

‫دو ُ‬
‫کم‬
‫ص ّ‬
‫اَ ْ‬
‫ن َ‬

‫ِريحا ً‬

‫ف‬
‫ِ‬
‫ضع ِ‬
‫ن َ‬
‫م ْ‬

‫َقوما ً‬

‫ن‬
‫ن ِ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫طي ٍ‬
‫م‬
‫ن ظ َل َ َ‬
‫َ‬
‫م ْ‬

‫ظ ِّل ً‬

‫ل‬
‫ِ‬
‫ن َفض ٍ‬
‫م ْ‬

‫خاِلدا ً‬

‫ل‬
‫ِ‬
‫ن َقب ِ‬
‫م ْ‬
‫ن‬
‫ن کا َ‬
‫َ‬
‫م ْ‬

‫ع‬
‫س ِ‬
‫مي ٌ‬
‫َ‬
‫َقول ً‬

‫احکام»ميم«ساکنه‬
‫ميم ساکنه با توجه به حرفي که پس از آن قرار‬
‫گرفته است سه حالت به خود مي گيرد‪.‬‬
‫‪ -1‬ادغام‬

‫ميم ساکنه فقط در نزد حرف »م« ادغام مي‬
‫شود‪.‬‬
‫ميم ساکنه خوانده نشده وبه جاي آن )م( بعدي‬
‫مشدد مي شود‪.‬‬
‫ميم مشدد بايد با )غّنه( اداء شود)يعني از فضاي‬
‫ن_‬
‫م ِ‬
‫م ْ‬
‫بيني وهمراه با کشش صوت( مثال‪ :‬ک َ ْ‬
‫ها‪.‬‬
‫ُ‬
‫م ِ‬
‫من ْ َ‬
‫ه ْ‬
‫‪ -2‬اخفاء‬
‫ميم ساکنه نزد حرف »ب« اخفاء مي گردد‪.‬‬
‫اين اخفاء با»غّنه« همراه است )پس همراه‬
‫مقداري کشش صوت از فضاي بيني(‪.‬‬
‫نحوه اخفاء ميم ساکنه نزد حرف »باء« به اين‬
‫شکل است‪ :‬صداي ميم ساکنه را اندکي مي‬
‫کشيم وسپس باء را تلفظ مي کنيم‪ .‬بهتر است در‬
‫هنگام کشش ميم ساکنه‪ ،‬لب ها را مقدار کمي‬
‫ازهم باز نگهداريم‪.‬‬
‫بايد توجه کرد که ميم ساکنه حاصله از اقلب نون‬
‫ساکنه و تنوين هم نزد »ب« همين حکم را پيدا‬
‫مي کند واخفاء مي شود‪.‬پس اقلب نون ساکنه‬
‫واخفاء ميم ساکنه به يک صورت انجام مي شود‪.‬‬
‫م‬
‫جُلودُ ُ‬
‫و ُ‬
‫م بِ ِ‬
‫رُزو َ‬
‫ه_ ُ‬
‫ه ْ‬
‫ن _ ا َن ْت ُ ْ‬
‫ه ْ‬
‫مثال‪َ :‬‬
‫م َبا ِ‬
‫ه ) َُ‬
‫م_ َ‬
‫د‬
‫ب َدّل َْنا ُ‬
‫ع ِ‬
‫ه( _ ِ‬
‫ن بَ ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫م ب َدّل َ ُ‬
‫م ْ‬
‫ف َ‬
‫ن ب َدّل َ ُ‬
‫ف َ‬
‫ه ْ‬
‫د(‪.‬‬
‫ع ِ‬
‫) ِ‬
‫م بَ ْ‬
‫م ْ‬
‫‪ -3‬اظهار‬
‫ميم ساکنه در نزد بقيه حروف »اظهار« مي شود‬
‫يعني به صورت طبيعي خود از مخرجش اداء مي‬

‫گردد‪ .‬پس نه کشش صدا ونه هيچ تغيير ديگري در‬
‫ميم ساکنه صورت نمي گيرد‪.‬‬
‫احکام مدّ و قصر‬
‫د« از لحاظ لغوي »افزوني« واز نظر تجويد‬
‫»م ّ‬
‫»امتداد صوت در حروف مدّ بيش از ميزان‬
‫طبيعي«‬
‫»قصر« به معني »کوتاهي« وضد مد ّ است‪ .‬در‬
‫تجويد »اداء حرف مدّ به اندازه طبيعي«‪.‬‬
‫دي‬
‫دي _ واو م ّ‬
‫دي )الف م ّ‬
‫هرگاه بعد از حروف م ّ‬
‫دي( »همزه« يا »سکون« واقع شود حرف‬
‫_ ياء م ّ‬
‫مد ّ بايد بيش از ميزان طبيعي کشيده شود‪.‬پس‪:‬‬
‫سبب مدّ دوتا است‪ :‬همزه _ سکون‬
‫بايد دانست که »تشديد« هم به خاطر آن کففه يففک‬
‫حرف ساکن در درون آن نهفتففه اسففت سففبب م فد ّ‬
‫محسففففوب مففففي شففففود‪ .‬مثففففال‪ :‬‬
‫‪ ‬‬
‫_‬
‫‪  ‬‬
‫‪ -1‬اگففر حففرف مفد ّ و»همففزه« در يففک کلمففه قففرار‬
‫داشته باشففند )مدّ مّتصصصل(‪ ،‬ميففزان م فد ّ بيففش از‬
‫د‬
‫زماني است که همزه در کلمه بعد واقع شود)م ص ّ‬
‫من َ‬
‫صلْ(‪.‬‬
‫ف ِ‬
‫ُ‬
‫مفد ّ متصففل مففي توانففد مسففاوي مفد ّ منفصففل هففم‬
‫کشيده شود‪.‬اما ديگر کمتر از منفصل نمي شود‪.‬‬
‫مثال مفد ّ متصففل‪  :‬‬
‫مثفففففففففال مفففففففففد ّ منفصفففففففففل‪ :‬‬

‫‪ -2‬وقتي سبب مد ّ سکون »عارض« باشففد کففه بففه‬
‫خففاطر وقففف ايجففاد شففده اسففت)سففکون مففوقت(‬
‫کشش مد ّ به هرميزان مجاز است)حداکثر ‪ 3‬برابر‬
‫مد ّ طبيعي( وحتي مي توان مد ّ آن رانياورد‪.‬‬
‫دعارض« گويند‪ .‬مثففال‪  :‬‬
‫به اين مد ّ »م ّ‬
‫‪(‬‬
‫‪.(‬‬
‫وقتي سبب مد ّ سکون »لزم« باشففد کفه ثففابت‬
‫‪-3‬‬

‫د‬
‫وهميشگي اسففت‪ ،‬وياسففبب »تشففديد« باشففد)م ّ‬
‫لزم( ميزان کشش مد ّ به حففداکثر خففود کففه سففه‬
‫برابر م فد ّ طففبيعي اسففت‪ ،‬مففي رسففد وکمففتر از آن‬
‫جايز نيست‪.‬‬
‫‪  ‬‬
‫مثفففففففففففال‪_ :‬‬
‫‪. ‬‬

‫‪ -4‬دو حرف)و _ ي( ساکنه ماقبل‪ ،‬مفتوح نيففز کففه‬
‫قبل َ در بحث صفت»ليففن« آنهففا راشففناختيم حففرف‬
‫دشففان فقففط‬
‫مد ّ محسوب مي شوند ولي سففبب م ّ‬
‫سکون است‪ .‬ميزان کشش هم ماننففد مفد ّ عففارض‬
‫است‪.‬‬
‫به اين مد ّ »مدّ لين« گويند‪.‬بايد دقت کنيک که در‬
‫دلين فتحففه ماقبففل رابففه جففاي واو‬
‫موقع کشففش مف ّ‬
‫وياء ساکنه‪ ،‬مد ّ ندهيم‪.‬‬
‫موارد سکت درقرآن‬
‫سکْت« به معناي »توقف _ سکوت«‬
‫» َ‬
‫در قرائت عبارتست‪ :‬قطع صوت در حين‬
‫قرائت بدون تجديد نفس وسپس ادامه‬
‫قرائت‬

‫موارد سکت در کلم الله مجيد)به روايت‬
‫حفص از عاصم(‬
‫وجا ً * َ‬
‫قّيما ً ) کهف‪(1/‬‬
‫‪ِ -1‬‬
‫ع َ‬
‫وجا« خوانده مي‬
‫وجًا« در وقف وسکت» ِ‬
‫» ِ‬
‫ع َ‬
‫ع َ‬
‫شود‪.‬‬
‫مرْ َ‬
‫‪3‬‬
‫دنا * هذا )يس‪(52/‬‬
‫ق ِ‬
‫‪َ -2‬‬
‫ق )قيامه‪(27/‬‬
‫ َ‬‫من * را ٍ‬
‫ن )مطففين‪(14/‬‬
‫‪َ -4‬بل * را َ‬
‫در غير اين موارد »سکت« درقرائت جايز نيست‪.‬‬
‫وصلى الله على سيدنا ونبينا محمد وآله‬
‫وصحبه ‪.‬‬
‫نظرات خود را به ايمل‬
‫‪mehyadinmoradi@yahoo.com‬‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful