‫تجويد آسان‬

‫مؤلف‪:‬‬
‫دكتر ابو عاصم عبدالعزيز‬
‫عبدالفّتاح قاری‬
‫مترجم‪:‬‬
‫عبدالكريم محمدی‬

‫‪‬‬

‫هاند ‪:‬‬
‫لاکرم)ص( فرمود ‌‬
‫حضرت رسو ‌‬

‫ن بالقرآن«‬
‫»لیس مّنا من لم یتغ ّ‬
‫»آنکس که به قرآن خوش صدایی نکند از‬
‫ما نیست«‬
‫»صحیح بخاری«‬

‫فهرست مطالب‬

‫صفحه‬
‫موضوع‬
‫فهرست مطالب‪3...........................................................‬‬
‫مقدمه مترجم بر چاپ چهارم ‪6........................................‬‬
‫م الله الرحمن الرحیم ‪8...............................................‬‬
‫بس ‌‬
‫مقدمه مؤلف‪8...............................................................‬‬
‫قرآن‪11.......................................................................‬‬
‫تلوت قرآن ‪12.........................................................‬‬
‫قاری قرآن‪13.........................................................‬‬
‫حفظ قرآن‪14.........................................................‬‬
‫تجوید قرآن‪15...............................................................‬‬
‫درس اول‪16.................................................................‬‬
‫مخارج حروف‪16............................................................‬‬
‫‪20.............................................................................‬‬
‫تمرین )‪21................................................................(1‬‬
‫درس دوم‪23.................................................................‬‬
‫بعضی از صفات مهم حروف ‪23........................................‬‬
‫‪23........................................................................‬‬
‫فرق بین بعضی حروف شبیه به هم‪26.................................‬‬
‫تمرین )‪28................................................................(2‬‬
‫درس سسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسوم‬
‫‪31.............................................................................‬‬
‫احکام بعضی از حروف‪31.................................................‬‬
‫اول ً ‪ :‬اظهار‪31....................................................‬‬
‫ثانیا ً ‪ :‬ادغام‪33....................................................‬‬

‫قاعده شناسایی دو حرف همانند و همجنس و نزدیک به هم‪34....‬‬
‫تمرین )‪35................................................................(3‬‬
‫درس چهارم‪39..............................................................‬‬
‫احکام بعضی از حروف‪39................................................‬‬
‫بقیه احکام نون ساکن و تنوین ‪ :‬قلب و اخفا‪39................‬‬
‫ثالثا ً ‪ :‬قلب‪39.....................................................‬‬

‫‪4‬‬

‫تجوید آسان‬

‫خ َ‬
‫فا‪39....................................................‬‬
‫رابعا ً ‪ :‬ا ِ ْ‬

‫تمرین )‪42................................................................(4‬‬
‫درس پنجم‪46................................................................‬‬
‫احکام بعضی از حروف‪46.................................................‬‬
‫ب ‪ :‬میم ساکن‪46....................................................‬‬
‫ج ‪ :‬میم و نون تشدیددار‪47.........................................‬‬
‫تمرین )‪49................................................................(5‬‬
‫درس ششم‪53..............................................................‬‬
‫احکام بعضی از حروف‪53.................................................‬‬
‫د ‪» :‬را«‪53............................................................‬‬
‫ه ‪ :‬لم ‪54...............................................................‬‬
‫‌‬
‫تمرین )‪56................................................................(6‬‬
‫درس هفتم ‪60................................................................‬‬
‫د‪60..................................................................:‬‬
‫م ّ‬
‫انواع َ‬
‫تمرین )‪62................................................................(7‬‬
‫درس هشتم‪65..............................................................‬‬
‫بقیة انواع مد ّ‪65.............................................................‬‬
‫تمرین )‪68................................................................(8‬‬
‫درس نهم‪77.................................................................‬‬
‫همزﮤ وصل‪77................................................................‬‬
‫درس دهم‪85.................................................................‬‬
‫وقف‪85.................................................................‬‬
‫علئم وقف‪86.........................................................‬‬
‫درس یازدهم‪90.............................................................‬‬
‫احکام متفرقه‪90...........................................................‬‬
‫اطلعاتی دربارﮤ قرآن‪93..................................................‬‬
‫آداب تلوت قرآن‪95........................................................‬‬
‫رهنمودهایی برای علقمندان به تجوید‪99..............................‬‬

‫تجوید آسان‬

‫فهرست تصاوير‬
‫شماره تصوير‬

‫‪5‬‬

‫صفحه‬

‫تجوید آسان‬

‫‪6‬‬

‫بسم الله الّرحمن الرحیم‬
‫مقدمه مترجم بر چاپ چهارم‬

‫سلم علی‬
‫ألحمدلله رب ألعلمین و ألصلة و ال ّ‬
‫مد سید ألمرسلین و علی آله‬
‫سّیدنا مح ّ‬
‫الطاهرین و صحابته المکرمین‪ ،‬أما بعد‬
‫خیلی خوشحالم از اینکه خداوند‪،‬مرا موفق ساخت تا با کمک‬
‫اهل خیر‪ ،‬سه چاپ از کتاب» ننننن نننن« را تقدیم علقمندان‬
‫و دوستان قرآن کریم کنم و اكنون که کتاب را برای چاپ چهارم‪،‬‬
‫یدهم؛ کتاب» ننننن ننننن«از همین‬
‫مورد تجدیدنظر قرار م ‌‬
‫مل مسایل این کتاب است؛ ترجمه و آمادة چاپ‬
‫مؤلف که مک ّ‬
‫شده و ان شاءالله با همکاری اهل خیر در دسترس علقمندان‬
‫یگیرد‪.‬‬
‫قرار م ‌‬
‫در این تجدید نظر اسلوب کتاب محافظت شده و جز در‬
‫مواردی نادر با چاپ های سابق فرقی ندارد و فقط به تمرین هاو‬
‫‪.‬پرسش هاافزوده شده است‬
‫يادآور مي شودكه این پرسش ها چون از اضافات مترجم به‬
‫کتاب است بین دو ق ّ‬
‫لب ]‪ [...‬قرار داده شده است و همچنین‬
‫‪،‬مواردی که بخاطر توضیح یابعضی حالت استدراک به متن کتاب‬
‫افزود شده و باعلمت مذکور مشخص شده تا با اصل کتاب‬
‫آميخته نگردد‪.‬‬
‫مؤلف کتاب»آقای دکتر ابوعاصم عبدالعزیز عبدالفتاح‬
‫قاری«است که درحال حاضر‪ ،‬رئیس دانشکدة قرآن کریم‬
‫دانشگاه اسلمی مدینه منوره و عضو مجلس علمی آن دانشگاه‬
‫یباشد و تخصص ایشان در این علم و اسلوب ساده ‪ ،‬سبب‬
‫م ‌‬
‫انتخاب این کتاب برای ترجمه شده و بحمدالله ترجمه کتاب به‬
‫سبب اخلص ایشان‪ ،‬علم تقریبا ً فراموش شدة تجوید را در این‬
‫مناطق احیا کرد‪ .‬از خدای تبارک و تعالی خواهانم که این افاده و‬

‫تجوید آسان‬

‫‪7‬‬

‫استفاده را مستمر گرداند و این عمل ناقابل را از این ناچیز‬
‫بپذیرد و آن را خالصانه برای خود قرار دهد‪.‬‬
‫در خاتمه از دوستانی که مرا در انجام این کار یسساری و تشسسویق‬
‫هاند س بدون ذکر نام س تش ّ‬
‫یکنم‪.‬‬
‫کر م ‌‬
‫کرد ‌‬

‫وصلی الله علی سیدنا محمد و آلططه ألطططاهرین‬
‫و صحابته أجمعین‬
‫"عبدالکریم محمدی"‬
‫هرنگ )بستک( شعبان ‪1407‬‬
‫فروردین ‪1366‬‬
‫ه‪.‬ق‬
‫‌‬
‫ه‪.‬ق‬
‫‌‬

‫م الله الرحمن الرحیم‬
‫بس ‌‬
‫مقدمه مؤلف‬
‫علم تجوید‪ ،‬از علومی اسسست کسسه هسسر فسسرد مسسسلمان بایسسد بسسه آن‬
‫اهمیت دهد و یاد بگیرد‪ ،‬چون به قراءت قرآن مربوط می شود که‬
‫عبادتی مطلوب نزد هر فرد مسلمان است‪.‬‬
‫قراءت قرآن‪ ،‬بر صفت معین و روش مخصوصسسی اسسست کسسه بسسه‬
‫بالترین درجه روایت س یعنی شفاها ً س بسه مسا رسسیده اسست بسه ایسن‬
‫یگیسسرد و بسسر همیسسن منسسوال تسسا‬
‫ترتیب‪ ،‬که هر قاری از استاد خسسود م ‌‬
‫یشسسود و‬
‫لالله)ص( منتهسسی م ‌‬
‫اینکسسه سلسسسله روایسست بسسه رسسسو ‌‬
‫لالله)ص( از جبریل)ع( گرفته و جبریل)ع( از خدای عّزوجسسل‪.‬‬
‫رسو ‌‬
‫ابن جزری در اشاره به این موضوع مي گوید ‪:‬‬

‫»لنطططه بطططه أل لطططه‬
‫أنططططططططططططططططططططزل‬

‫و هکذا منه الینا و‬
‫صطططططططططططططططططل«‬

‫‪1‬‬

‫ینامند‬
‫این صفت قراءت که آن را در اصطلح »تجوید قرآن« م ‌‬
‫از لغت عرب گرفته شده است ؛ چون قرآن به این لغت نازل‬
‫شده و در لفظ و معنی و لهجه‪ ،‬عربی است‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫یگوید ‪:‬‬
‫ این بیت در تکمیل بیت دیگری است که م ‌‬‫»وألخذ‬
‫بالتجوید‬
‫ختم لزم‬
‫من لم‬
‫یجود‬
‫ألقران‬
‫آثم«‬
‫»لنه به‬
‫‪ ...‬الخ«‬
‫یاد گرفتن تجوید حتمی و لزم است‪ ،‬و کسی که قرآن را با تجوید نخواند گناهکسسار‬
‫است‪ .‬زیرا خداوند قرآن را با تجوید نازل فرموده و اینچنین به ما رسیده است‪.‬‬

‫قرآن‬

‫‪9‬‬

‫یگفتند؛لکن قرآن به‬
‫ههای مختلفی سخن م ‌‬
‫قبایل عرب به لهج ‌‬
‫فصیح ترین آن ها؛ یعنی ‪ ،‬لغت و لهجه قریش و بر زبان فصیح‬
‫لاکرم)ص( نازل شد و ما با »تجوید«‬
‫نشان ؛ یعنی‪ ،‬رسو ‌‬
‫تری ‌‬
‫یخوانیم‪ ،‬زیرا تابع لهجه و تلفظ‬
‫قرآن را به بهترین لهجه م ‌‬
‫لالله)ص( هستیم و از آنچه ایشان به یارانی همچون ‪:‬أبی‬
‫رسو ‌‬
‫بن کعب‪ ،‬عبدالله بن مسعود‪،‬زید بن ثابت و دیگر قاریان صحابه‪،‬‬
‫یکنیم‪.‬‬
‫هاند؛ پیروی م ‌‬
‫آموخت ‌‬
‫هاند؛ و کتاب‬
‫دانشمندان اسلم ‪،‬اهمیت بسیاری به این علم داد ‌‬
‫هاند؛ و‬
‫ههای فراوانی ‪ ،‬ساخت ‌‬
‫های بی شماری تألیف و منظوم ‌‬
‫ی بن طالب قیسی و ابوالقاسم بن فیّره‬
‫ابوعمرو دانی و مک ّ‬
‫شاطبی و ابوالخیر محمد بن جزری شافعی در رأس آنان قرار‬
‫دارند‪ .‬ایشان بزرگان حفاظ و استادان قراءت و ائمه اهل‬
‫تجویدند وتا دنیا باقی است همه از کتاب های ایشان استفاده‬
‫یکنند‪.‬‬
‫م ‌‬
‫قراءت قرآن ‪ ،‬بر روایت های مختلفسسی اسسست و از آن جملسسه ده‬
‫قراءت به ثبوت رسیده است‪.‬‬
‫به دليل اينكه‪ ،‬روایت حفص از عاصم مورد قراءت اکثر اهل‬
‫اسلم است ؛ و بنابررعايت مراتب حال خوانندگان ‪،‬تمايل دارم‬
‫در سه کتاب ذيل‪ ،‬در خدمت به این قراءت شرکت کنم ‪:‬‬
‫« برای مبتدیان‪.‬‬
‫نن ‪ :‬نننن‬
‫‪» -1‬ننننن نننن‬
‫فص از عاصم بن ابی النجود‬
‫ح ْ‬
‫‪» -2‬ننننن ننننن« به روایت َ‬
‫‪1‬‬
‫برای متوسطان‪.‬‬
‫ههسسای‬
‫‪» -3‬ننن ننن نننن ن« درایسسن کتسساب ‪ ،‬بهسسترین منظوم ‌‬
‫تسسألیف پیشسسینیان را در قسسراءت حفسسص کسسه مسسورد اعتماداسسست؛‬
‫عآوری كرده ومورد تحقیسسق قسسرار داده و شسسرحی کسسافی بسسر آن‬
‫جم ‌‬
‫هام وبرای کسانی که قصد تحقیق و اتقان دارند و راغب اند‬
‫نگاشت ‌‬
‫تا این علم را کامل فرا بگیرند؛ نافع و مهم است‪.‬‬
‫این کتاب »ننننن نننن« عبارت از خلصه قواعد علم تجوید‬
‫و قراءت است ‪-‬بدون هیچگونه اخلل و سهل انگاری‪ -‬كه هر‬
‫مسلمان می تواند انجام دهد و بدون زحمت و مشقت یاد بگیرد و‬
‫بدان عمل کند‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬این کتاب با ترجمة مترجم تا بحال دو بار چاپ شده است‪.‬‬

‫‪10‬‬

‫تجوید آسان‬

‫اما‪ ،‬درمورد کودکان مرحله ابتدایی‪،‬تجربه نشان داده است کسسه‬
‫بهتر است تجوید به طریقه تلقین آموخته شود؛تسا اینکسه بعضسی از‬
‫ههای کوتاه قرآن را همراه با رعایت قواعد تجویسسد‪،‬مسسستقیما ً‬
‫سور ‌‬
‫از دهسان آموزگسار بشسنوند؛وباراهنمسایی ايشسان بسه بعضسی احکسام‬
‫آسان تجوید‪،‬از قبیل ‪ :‬اظهار‪ ،‬ادغام‪ ،‬اخفا‪ ،‬قلب مد مّتصسسل‪ ،‬و مسسد‬
‫نشان به این فن عادت کند و با قواعسسد‬
‫منفصل آشنا شوند تا اذها ‌‬
‫آن الفت گیرنسسد‪ .‬گرچسسه‪ ،‬دانشسسمندان پیشسسین‪ ،‬کودکسسان را در نظسسر‬
‫گرفته؛ و کتاب هایی را مناسسسب سسسن و طسسراوت ذهنشسسان تسسألیف‬
‫کرد‌هانسسسد؛ کسسسه مشسسسهورترین آنهسسسا ‪» :‬ووو و ووووو وو و‬
‫مُزوری است؛ با ترکیبات و عباراتی‬
‫ووووووو« شیخ سلیمان َ‬
‫ج ْ‬
‫آسان ومنظوم‪.‬‬
‫خود ناظم‪ ،‬در کتابی به نام »ووو ووووو وو وو وو وو و‬
‫وووو ووووووو« و همچنین از پيشسسينيان‪ :‬شسسیخ محمسسد میهسسی‬
‫خرین ‪:‬‬
‫در کتابی به نام »وو و وووو و ووووو وو« و از متسسأ ّ‬
‫هاند‪.‬‬
‫شیخ محمد ضّباع‪ ،‬بر این منظومه شرح نوشت ‌‬
‫یرسد‪ ،‬که حتی این منظسسومه و ماننسسد آن بسسالتر‬
‫گاهی به نظر م ‌‬
‫از سطح کودکان زمان ما اسسست؛ چسسون روش آمسسوزش و پسسرورش‬
‫تغییر کرده و کودکان به كارهايی مشغول هستند که امثالشسسان در‬
‫هاند‪.‬‬
‫گذشته مشغول نبود ‌‬
‫***‬
‫اینجا بجا است به مسئله مّهمی اشاره کنم؛ و آن اینکه ‪:‬‬
‫یبینیسسم‬
‫گرچه تنها مصدر تجوید ‪ ،‬روایت است‪ ،‬لکسسن بسسا تأمسسل م ‌‬
‫اعتماد زیادی بر ذوق و سلیقه دارد؛ و در تمام قواعد و تقسسسیمات‬
‫آن دو مقصسسد از مقاصسسد لغسست؛ یعنسسی‪ ،‬تسسسهیل و تزییسسن ‪،‬ملحظسسه‬
‫یشود؛ زیرا طبیعت عربی زبانان فصیح‪ ،‬بر آن بوده کسسه کلمسسات‬
‫م ‌‬
‫سنگین را س چه در لفظ چه در معنی س آسان سسسازند و الفسساظ غیسسر‬
‫مسسألوف و متنسسافر را بسسه الفسساظ نسسرم و لطیسسف تبسسدیل کننسسد‪ .‬و از‬
‫هانسسد ‪:‬‬
‫لالله)ص( به ثبسسوت رسسسیده اسسست کسسه فرمود ‌‬
‫حضرت رسو ‌‬

‫قرآن‬

‫‪11‬‬

‫ن‬
‫»زّینوا آلقرآن بأصواتکم«‪» 1‬لیس مّنا من لم یتغ ّ‬
‫بالقرآن«‪: 2‬‬
‫و این چیزی است که ابن جزری در اشاره به آن ‌گوید ‪:‬‬

‫و زینططططططة الذاء و‬
‫‪3‬‬
‫ألقططططططططططططراءة«‬

‫»و هو أیضططا حلیططة‬
‫التلوة‬

‫خسسدایا ‪ :‬قسسرآن را شسسفای دلهايمسسان و زداینسسدة غسسم هسسا و انسسدوه‬
‫هايمان گردان و آنچه را از قرآن فراموش مسسان شسسده بسسه یادمسسان‬
‫یدانیم به ما بیسساموز و تلوت قسسرآن‬
‫آور‪ .‬و هرچه را که از قرآن نم ‌‬
‫را در ساعات روز و شب نصیب ما ساز‪.‬‬
‫وره‬
‫مدينه من ّ‬
‫یکم جمادی الولی سال ‪ 1392‬هجری قمری‬
‫عبدالعزیز بن عبدالفتاح قاری‬

‫قرآن‬
‫یباشسسسد کسسسه جبریسسسل)ع( بسسسر حضسسسرت‬
‫»قسسسرآن کلم خسسسدای م ‌‬
‫لالله)ص( فرود آورده است‪«.‬‬
‫رسو ‌‬
‫هچیز را در قرآن کریم روشن ساخته و راه حق را از‬
‫خداوند هم ‌‬
‫باطل تمیز داده است و ما را در آن ‪،‬از هر بدی بر حسسذر داشسسته و‬
‫به خوبی ها فرمان داده است‪.‬‬
‫‪     ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪1‬‬

‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫‪   ‬‬
‫‪        ‬‬
‫‪     ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬

‫ »قرآن را با صداهای خود زینت بخشید« از مسسند احمسد و سسنن ابسوداود و ابسن‬‫ماجه و دارمی‪.‬‬
‫ »کسیکه در خواندن قرآن خوش صدایی نکند از ما نیست‪ «.‬از صحیح بخاری‪.‬‬‫‪» -‬و تجوید زبور تلوت و زینت ادای حروف و قراءت است«‪.‬‬

‫تجوید آسان‬

 
 
 



  







   

(10 ‫ و‬9 / ‫)أسرا‬

‫ و اهسسل‬،‫یکنسسد‬
‌ ‫»همانا این قرآن به استوارترین راه هدایت م‬
.‫یدهسسد‬
‌ ‫یکنند به ثوابی بزرگ مژده م‬
‌ ‫ایمان را که نکوکاری م‬
‫یآورنسسد عسسذابی‬
‌ ‫البته برای کسانی که به عالم دیگر ایمان نم‬
«.‫هایم‬
‌ ‫دردناک آماده ساخت‬
   


 



 

(1 / ‫)ابراهیم‬
‫»کتابی بر تو فرستادیم؛ تا مردم را از تاریکی ها ]ای کفر و‬
«.‫نادانی[ بیرون آوری و به جهان نور رسانی‬
  
 
    


(89 / ‫ )نحل‬ 
‫»قرآن را بر تسسو فرسسستادیم در حسسالی کسسه بیسسانگر هسسر چیسسز و‬
«.‫مسلمانان را هدایت و رحمت و مژده است‬

12

‫قرآن‬

‫‪13‬‬

‫تلوت قرآن‬
‫خداوند تلوت قرآن را از بزرگ ترین عبادات قرار داده و مسسا را‬
‫به آن امر فرموده است ‪:‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)مّزمل ‪(20 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫»آن مقدار که برایتان آسان نمود؛ از قرآن بخوانید‪«.‬‬
‫‪‬‬

‫هاند ‪:‬‬
‫لالله)ص( فرمود ‌‬
‫و حضرت رسو ‌‬
‫‪1‬‬
‫»إقرؤوا ألقرآن« صحیح مسلم‬
‫و همچنین حضرت از ثواب فراوانی که قراءت قرآن دارد به ما‬
‫یدهند و مي فرمایند ‪:‬‬
‫خبر م ‌‬
‫ً‬
‫»من قرأ حرفا من کتاب الله فلططه بططه حسططنة و‬
‫‪2‬‬
‫جامع ترمذي‬
‫ألحسنة بعشر أمثالها«‪.‬‬
‫قاری قرآن‬
‫کسانی که به قراءت قرآن و فهم معسسانی آن مشسسغول باشسسند و‬
‫علسسسسوم قسسسسرآن را فراگیرنسسسسد؛ از بهسسسسترین و برتریسسسسن افرادنسسسسد‪.‬‬
‫لالله)ص( فرمایند ‪:‬‬
‫رسو ‌‬

‫»خیرکم من تعّلم ألقرآن و ع ّ‬
‫لمته«‪ 3‬صحیح بخاری‪.‬‬
‫دا کندو بر‬
‫و هر کس قرآن را با تجوید بخواندو قراءت را خوب ا َ َ‬
‫مقداری که از قرآن حفظ کرده مواظبت نمایسسد و در همسسه مسسوارد‬
‫لالله)ص(‬
‫استوار و ماهر باشد؛ در درجسسه فرشسستگان اسسست‪ .‬رسسسو ‌‬
‫فرمایند ‪:‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫‪3‬‬

‫ »قرآن را بخوانید«‪.‬‬‫ »کسیکه یک حرف از کتاب خدا بخوانسد؛ او را در مقابسل آن یسک‪ ،‬نیکسی اسست و‬‫هر نیکی به ده‪ ،‬مانند است‪.‬‬
‫نتان کسی است که قرآن را بیاموزد و به دیگران یاد دهد‪«.‬‬
‫‪» -‬بهتری ‌‬

‫تجوید آسان‬

‫‪14‬‬

‫»ألمططاهر فططی ألقططرآن مططع ألسططفرة ألکططرام‬
‫ألبررة«‪ 4‬صحیح بخاری و مسلم‪.‬‬
‫مقصوداز »السفرة الکرام البررة« ‪ :‬فرشتگان است‪.‬‬
‫اولیسسسن کسسسسی کسسسه فرمسسسان خسسسدای را اطسسساعت كسسسرده اسسسست‬
‫هاند؛ که هر روز سهم روزانه خسسود را در ثلسسث‬
‫لالله)ص( بود ‌‬
‫رسو ‌‬
‫تتسسر‬
‫یخواندنسسدو از همسسه خسسوش صسسداتر و خسسوش تلو ‌‬
‫آخر شسسب م ‌‬
‫بودند‪.‬‬
‫حفظ قرآن‬
‫حفسسظ قسسرآن از بسسزرگ تریسسن عبسسادات اسسست و حافظسسان قسسرآن‬
‫هاند ‪:‬‬
‫لالله(ص( خبر داد ‌‬
‫دوستان خاص پروردگارند؛ چنانکه رسو ‌‬
‫‪1‬‬
‫صططته« سسسنن نسسسائی و‬
‫»أهل ألقرآن أهل الله و خا ّ‬
‫ابن ماجه‪.‬‬
‫مقصود از »اهسسل اللسسه« ‪ :‬دوسسستان و یسساران دیسسن او هسسستند‪ .‬در‬
‫لالله)ص( فرمایند ‪:‬‬
‫قیامت‪ ،‬قرآن حافظان را شفاعت کند‪.‬رسو ‌‬
‫»أقرؤوا ألقرآن فاّنه یأتی یوم ألقیامة شططفیعا ً‬
‫لصحابه«‪ .2‬صحیح مسلم‪.‬‬
‫منظور از حفظ قرآن ‪ :‬مواظبت از حفظ و تکسسرار آن و بسسا ادب‬
‫حس َ‬
‫ذر از مخسسالفت‬
‫و خاشع بودن هنگام تلوت و عمل بسسه احکسسام و َ‬
‫هاند ‪ :‬کسانی کسسه‬
‫لالله)ص( خبر داد ‌‬
‫قرآن است؛ زیرا چنانکه رسو ‌‬
‫یکننسسد؛ اولیسسن‬
‫یخوانند و باکردارشان با قسسرآن مخسسالفت م ‌‬
‫قرآن م ‌‬
‫یشود‪.‬‬
‫هور م ‌‬
‫کسانی هستند که آتش دوزخ به آنان شعل ‌‬
‫یخوانند و بسه دسستورات آن عمسل‬
‫خداوند کسانی را که قرآن م ‌‬
‫یدهنسسد و واجبسسات‬
‫یدارنسسد و زکسسات را م ‌‬
‫یکنند و نماز را بسسه پسسا م ‌‬
‫م ‌‬
‫یگزیننسسد‪ ،‬وعسسدة‬
‫یدهنسسد و از امسسور حسسرام دوری م ‌‬
‫دیگر را انجام م ‌‬
‫یفرماید ‪:‬‬
‫ثواب فراوان و فضل افزون‪ ،‬داده است؛ و م ‌‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪4‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫ »ماهر در قرآن با کاتبان بزرگوار و نکوکار )درگاه خدا( است«‪.‬‬‫صان درگاه او هستند«‪.‬‬
‫ »اهل قرآن اهل خدا و خا ّ‬‫‪» -‬قرآن را بخوانید که در قیامت به شفاعت اصحاب خود آید«‪.‬‬

‫‪‬‬

‫قرآن‬

‫‪15‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬

‫)فاطر ‪ 29 /‬و ‪(30‬‬

‫یدارنسسد و‬
‫یخوانند و نماز را به پا م ‌‬
‫»حقا‪ ،‬کسانیکه خدا را م ‌‬
‫یکننسسد بسسه‬
‫هایم پنهان و آشکار انفاق م ‌‬
‫از آنچه روزیشان کرد ‌‬
‫تجارتی که هرگز نابود نشود‪ ،‬امیدوارند تا خسسدا پسساداش هسسای‬
‫ایشان را تمام و کامل بدهد و از کرم خسسود افزونشسسان کنسسد‪،‬‬
‫زیرا او آمرزنده سپاسگزار است‪«.‬‬

‫تجوید قرآن‬

‫مقصسسسود‪ ،‬خوانسسسدن بسسسه روش صسسسحیحی اسسسست کسسسه حضسسسرت‬
‫یخواندنسد؛‬
‫لالله)ص( و یارانشان سس رضسوان اللسه علیهسم سس م ‌‬
‫رسو ‌‬
‫يعنی ‪،‬بر احکام قراءت محافظت کنیم؛ ادغسسام و اظهسسار و قلسسب و‬
‫اخفا و مد ّ و غّنه را بجا آوریم و با روشن تلفظ کردن هر حسسرف از‬
‫مخرج مخصوص خود‪ ،‬آنها را با یکدیگر آميخته نسازیم و با صسبر و‬
‫تأمل ‪،‬روشن و بی شتاب بخوانیم و ديگر اینکه‪ ،‬دقت کنیم هر چسسه‬
‫یجسسا دوری گزینیسسم و‬
‫خسسوش صسسداتر باشسسیم از تکل ّسسف و کشسسیدن ب ‌‬
‫صدای خود را همچون لحن فاسقان‪ ،‬نگردانیم‪.‬‬
‫یدهد ‪:‬‬
‫خداوند ما را به تجوید قرآن فرمان م ‌‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫»و قرآن را با توجه و زیبا بخوان‪«.‬‬

‫و همچنین رسول الله )ص(مي فرمایند ‪:‬‬

‫‪‬‬

‫)مّزمل ‪(4 /‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪16‬‬

‫ن بالقرآن«‬
‫»لیس مّنا من لم یتغ ّ‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬ر‪ .‬ک‪ .‬به ص ‪.14‬‬

‫‪1‬‬

‫درس اول‬
‫مخارج حروف‬
‫»مخارج« جمع مخسسرج اسسست و مقصسسود از آن جسایی اسسست کسه‬
‫یشود و در حلق و زبسسان و لسسب قسسرار دارد وجسسوف‬
‫حرف‪ ،‬تلفظ م ‌‬
‫مخرج‪ ،‬حروف مد ّ است‪ .‬اگر خواستی مخرج حرفی را بیابی‪ ،‬قبل‬
‫های بیاور و حرف را سسساکن گسسردان‪ ،‬هرجسسا صسسدا‬
‫از آن حرف همز ‌‬
‫تمام شد؛ مخرج آن حرف است‪.‬‬
‫یبینسسی‬
‫مثل ً ‪ :‬اگر خواستی مخرج »با« را بشناسی؛ بگو ‪ :‬أب‪ .‬م ‌‬
‫هاند سس بسسه آخسسر‬
‫صدا میسسان دو لسسب سس در حسسالی کسسه بسسه هسسم چسسسبید ‌‬
‫یرسد‪ .‬بنابراین‪ ،‬مخرج »با« بین دو لب به هم چسبیده است‪.‬‬
‫م ‌‬
‫یبینی صدا بیسسن وسسسط‬
‫و برای یافتن مخرج »جیم« بگو ‪ :‬أج‪ .‬م ‌‬
‫یرسسسد؛ لسسذا مخسسرج »جیسسم« وسسسط‬
‫زبان و سقف دهان بسسه آخسسر م ‌‬
‫زبان با نزدیک شدن به میانه سقف دهان است‪.‬‬
‫و همچنیسسسن »غیسسسن«‪ .‬مثل ً ‪ :‬بسسسرای بدسسسست آوردن مخسسسرج آن‬
‫یبینیسسم صسسدا در اول حلسسق از طسسرف زبسسان تمسسام‬
‫یگوییم ‪ :‬أغ‪ .‬م ‌‬
‫م ‌‬
‫یشود پس مخرج آن اول حلق است‪ .‬و نظاير اين ‪...‬‬
‫م ‌‬
‫اکنون به تلفظ حروف از مخارج مربوط‪ ،‬به کیفیتی که یاد شد؛‬
‫توجه کنید ‪:‬‬
‫وف‬
‫‪َ -1‬‬
‫ج ْ‬
‫جسسوف‪ ،‬مخسسرج محسسدودی نیسسست بلکسسه همسسان فضسسای خسسالی و‬
‫یشود و تا بيرون دهسسان ادامسسه‬
‫طولنی است که از سینه شروع م ‌‬
‫یگذرد‪] .‬به شکل شمارة )‪ (1‬نگاه کنید[‪.‬‬
‫دارد و از حلق و دهان م ‌‬
‫یتوان ایسسن حسسروف‬
‫هگانه است؛ لذا نم ‌‬
‫این‪ ،‬مخرج حروف مد ّ س ‌‬
‫را به تنهایی تلفظ کرد‪ ،‬بلکه باید قبل از آنها حرفی قرار بگيرد كه‬
‫دارای مخرج محدوداست تا صدا از آنجسسا آزاد شسسود‪] .‬و در حسسرف‬
‫مد ّ ادامه پیدا کند‪[.‬‬
‫حروف مد ّ عبارت است از ‪:‬‬
‫جا‪َ ،‬‬
‫شا‪.‬‬
‫‬‫الف‪َ :‬‬
‫سی‪.‬‬
‫جی‪ِ ،‬‬
‫ یای ساکنی که ما قبل آن کسره )ـ( باشد‪ِ :‬‬‫ُ‬
‫سو‪.‬‬
‫‬‫واو ساکنی که ماقبل آن ضمه )ـ( باشد‪ :‬قو‪ُ ،‬‬

‫‪18‬‬

‫تجوید آسان‬

‫مقسسدار کشسسیدن ایسسن حسسرف برحسسسب سسسبب مسسد‪ ،‬همسسزه )ء( یسسا‬
‫یگردد‪.‬‬
‫سکون )ـ( ]که بعد از آن واقع شود[ تعیین م ‌‬
‫‪ -2‬حلق‬
‫یشود ‪:‬‬
‫از حلق‪ ،‬شش حرف به ترتیب زیر تلفظ م ‌‬
‫از ت َهِ حلق ؛یعنی‪ ،‬قسمتی که به طرف سینه است‬‫ه)‪.‬‬
‫یشود ‪) :‬أ َْء‪ ،‬أ َْء(؛ )أ َ ْ‌‬
‫همزه و ها تلفظ م ‌‬
‫ه‪ ،‬أ َ ‌ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ح(‪.‬‬
‫از وسط حلق‪ ،‬عین و حا تلفظ م ‌‬‫ع‪ ،‬أ ْ‬
‫یشود ‪) :‬أ ْ‬
‫ح‪ ،‬أ ْ‬
‫ع(؛ )أ ْ‬
‫ از اول حلق ؛یعنی‪ ،‬قسمت نزدیک به دهان‪،‬غین و خا تلفظ‬‫غ‪ ،‬أ َ ْ‬
‫یشود ‪) :‬أ َ ْ‬
‫أَ ْ‬
‫غ(‪) ،‬أ َ ْ‬
‫خ(‪.‬‬
‫خ‪،‬‬
‫م ‌‬

‫مخارج حروف‬

‫‪19‬‬

‫‪ -3‬زبان‬
‫یشود ‪:‬‬
‫از زبان هیجده حرف طبق تقسیم زیر‪ ،‬تلفظ م ‌‬
‫َ‬
‫ق(‪.‬‬
‫ از ته زبان نزدیک به حلق‪ ،‬قاف تلفظ م ‌‬‫ق‪ ،‬أ ْ‬
‫یشود‪) :‬أ ْ‬
‫ از ته زبان ولی کمی بیرون تر از مخرج قاف‪ ،‬کاف تلفظ‬‫ک‪ ،‬أ َ ْ‬
‫یشود ‪) :‬أ َ ْ‬
‫ک(‪.‬‬
‫م ‌‬
‫ از وسط زبان با نزدیک شدن به سقف دهان؛ جیم و شین‬‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ی(‪.‬‬
‫و یا تلفظ م ‌‬
‫ج‪ ،‬أ ْ‬
‫یشود ‪) :‬أ ْ‬
‫ش‪ ،‬أ ْ‬
‫ج(‪) ،‬أ ْ‬
‫ی‪ ،‬أ ْ‬
‫ش(‪) ،‬أ ْ‬
‫ از پشت زبان )یا پشت آخر زبان( با چسبیدن به ُبن )ته(‬‫یشسسود ‪) :‬أ َ ْ‬
‫ط‪،‬‬
‫دندان های پیشین بال‪ ،‬طا و دال و تا تلفسسظ م ‌‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ط(‪) ،‬أ َ َ‬
‫أَ ْ‬
‫ت(‪.‬‬
‫د‪ ،‬أ ْ‬
‫ْ‬
‫ت‪ ،‬أ ْ‬
‫د(‪) ،‬أ ْ‬
‫باز از پشت )آخر( زبان با چسبیدن به نوک دندان های‬
‫‬‫یشود ‪:‬‬
‫پیشین بال‪ ،‬ظا و ذال و ثا تلفظ م ‌‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫)أ َ ْ‬
‫ذ‪ ،‬أ ْ‬
‫ظ‪ ،‬أظ(‪) ،‬أ ْ‬
‫ث(‪.‬‬
‫‬‫ث‪ ،‬أ ْ‬
‫ذ(‪) ،‬أ ْ‬
‫توجطططططه ‪ :‬هنگسسسام تلفسسسظ ایسسسن سسسسه حسسسرف بایسسسد قسسسسمت‬
‫جلوی زبان که شامل آخسسر و نسسوک زبسسان اسسست‪ ،‬از دنسسدان هسسای‬
‫پیشین بگذرد و ظاهر شود‪.‬‬
‫ن دندان های پیشین بال‪ ،‬نون‬
‫ از آخر زبان با‬‫چسبیدن به ب ُ ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ن(‪.‬‬
‫تلفظ م ‌‬
‫ن‪ ،‬أ ْ‬
‫یشود ‪) :‬أ ْ‬
‫ن دندان های پیشین بال‪،‬‬
‫ از آخر زبان با نزدیک شدن به ب ُ ِ‬‫َ‬
‫َ‬
‫یشود‪) :‬أْر‪ ،‬أْر(‪.‬‬
‫بدون چسبیدن‪» ،‬را« تلفظ م ‌‬
‫‪1‬‬
‫از نوک زبان با نزدیک شدن به دندان هسسای پیشسسین بسسال‪ ،‬بسسدون‬
‫یشود ‪:‬‬
‫چسبیدن‪ ،‬صاد و زا و سین تلفظ م ‌‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫س(‪.‬‬
‫س‪ ،‬أ ْ‬
‫ص( )أْز‪ ،‬أْز( )أ ْ‬
‫ص‪ ،‬أ ْ‬
‫)أ ْ‬
‫ از کنار )پهلوی( زبان با چسبیدن به دندان های آسیاب بال‬‫یشود‪.‬‬
‫که در موازات آن قرار دارد؛ ضاد تلفظ م ‌‬
‫یتوان به سه شکل ادا کرد ‪:‬‬
‫]این حرف را م ‌‬
‫‪-1‬کنار راست زبان با دندان های آسیاب بالی سمت راست‪.‬‬
‫‪-2‬کنار چپ زبان با دندان های آسیاب بالی سمت چپ‪.‬‬
‫‪-3‬هر دو کنار زبان با دندان های آسیاب بال از دو طرف‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫ تعبیر مؤلف )اصول ثنایا = بن دندانهای پیشین( بود‪ ،‬امسا مسترجم تعسبیر فسوق را‬‫ترجیح داد‪.‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪20‬‬

‫و برای ضبط این مخرج‪ ،‬باید وسط زبان را پایین آوردتسسا هنگسسام‬
‫چسباندن یک یا دو کنار زبان به دندان های آسیاب بال با سسسقف‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ض(‪[.‬‬
‫ض‪ ،‬أ ْ‬
‫دهان منطبق نشود‪) :‬أ ْ‬
‫ از کنار زبان بسسه طسسرف جلسو‪ ،‬پسسس از مخسرج ضساد‪ ،‬لم تلفسظ‬‫یشود؛ بسه شسرط چسسبیدن آن بسه دنسدان هسای مسوازی بسال ؛‬
‫م ‌‬
‫یعنی‪،‬دو دندان پیش و دندان بعداز آن ودندان نیش و دندان بعد‬
‫ل‪ ،‬أ َ ْ‬
‫ازآن(‪) :‬أ َ ْ‬
‫ل(‪.‬‬
‫‪َ -4‬لب‬
‫یشود ‪:‬‬
‫از مجموع دو لب چهار حرف به ترتیب زیر تلفظ م ‌‬
‫ از بین دو لب در صورت انطباق )به هم رسیدن( دو حرف‬‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫م(‪.‬‬
‫با و میم‪ ،‬تلفظ م ‌‬
‫ب‪ ،‬أ ْ‬
‫یشود ‪) :‬أ ْ‬
‫م‪ ،‬أ ْ‬
‫ب(؛ )أ ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫یشود ‪) :‬أْو‪ ،‬أْو(‪.‬‬
‫و بدون انطباق آنها‪ ،‬واو تلفظ م ‌‬
‫ از لب پایینی با چسبیدن به نوک دندان های پیش بال »فا«‬‫‪1‬‬
‫ف(‪.‬‬
‫تلفظ م ‌‬
‫ف‪ ،‬أ َ ْ‬
‫یشود ‪) :‬أ َ ْ‬

‫تصویر‬

‫‪1‬‬

‫ با توجه به تفصیلت گذشته؛ حروف عربی عبارتند از ‪:‬‬‫ء‪ ،‬ب‪ ،‬ت‪ ،‬ث‪ ،‬ج‪ ،‬ح‪ ،‬خ‪ ،‬د‪ ،‬ذ‪ ،‬ر‪ ،‬ز‪ ،‬س‪ ،‬شسسسف ص‪ ،‬ض‪ ،‬ط‪ ،‬ظ‪ ،‬ع‪ ،‬غ‪ ،‬ف‪ ،‬ق‪ ،‬ک‪،‬‬
‫ه‪ ،‬و‪ ،‬ی‪ ،‬و حروف مد سه گانه؛ »الف« ‪ :‬صدای فتحه کشیده‪» ،‬واو« ‪:‬‬
‫ت‪ ،‬م‪ ،‬ن‪‌ ،‬‬
‫صدای ضمه کشیده‪ ،‬و »یا« صدای کسره کشیده‪.‬‬

‫مخارج حروف‬

‫‪21‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪22‬‬

‫تمرین )‪(1‬‬

‫]‪ -1‬پس از مطالعه درس به پرسش های زیر پاسخ دهید ‪:‬‬
‫أ‪ -‬مخرج همزه‪ ،‬قاف‪ ،‬الف‪ ،‬لم‪ ،‬میم‪ ،‬نون‪ ،‬را‪ ،‬کجا است؟‬
‫یشود؟‬
‫ب‪ -‬از مخرج های زیر چه حروفی تلفظ م ‌‬
‫وسط حلق‪ ،‬کنار زبان با دنسسدان هسسای آسسسیاب‪ ،‬بیسسن دو لسسب‪ ،‬تسسه‬
‫حلق‪.‬‬
‫یکنید؟‬
‫ج‪ -‬آیا دقيقً‌ا ضاد را از مخرج صحیح تلفظ م ‌‬
‫د‪ -‬فرق بیسن تلفسظ »واو« در عربسی و تلفسسظ »آن« در فارسسی‬
‫چیست؟[‬
‫‪ -2‬اکنون به تلوت این دو سوره کسسه مشسستمل بسسر همسسه حسسروف‬
‫انسسد؛ گسسوش كنيسسد و بسسادّقت كسسردن بسسه متسسن‪،‬بسسه مخسسارج حسسروف و‬
‫جه كنيد‪:‬‬
‫چگونگی تلفظ آنها نيز تو ّ‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬

23

‫مخارج حروف‬









 



  
  


















 



   
   















    
   
  
 

‫تجوید آسان‬

‫‪24‬‬

‫درس دوم‬
‫بعضی از صفات مهم حروف‬
‫هر حرف حداقل دارای پنج صفت است که بسسا کمسسک آنهسسا فسسرق‬
‫یشود و مهم تریسسن آنهسسا عبسسارت‬
‫بین هر حرف از دیگری حاصل م ‌‬
‫است از ‪:‬‬
‫ش َّ‬
‫وت‬
‫دت و َر َ‬
‫خا َ‬
‫دت ‪ :‬به معنی حبس صدا است ]که بر اثسسر برخسسورد مخسسرج‪،‬‬
‫ِ‬
‫ش ّ‬
‫یشود[ این حالت را هنگام تلفظ ایسسن حسسروف‬
‫وت آزاد م ‌‬
‫صدا به ق ّ‬
‫یکنیم ‪:‬‬
‫آشکارا حس م ‌‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ب( )أ ْ‬
‫ت(‬
‫د( )أ َ ْ‬
‫ق( )أط( )أ ْ‬
‫ج( )أ ْ‬
‫)أ ْ‬
‫ک( )أ ْ‬
‫هاند ‪:‬‬
‫حروف شدت را در این مجموعه جمع کرد ‌‬
‫َ‬
‫ق ْ‬
‫جد ْ َ‬
‫ت(‬
‫ط ب َک َ ْ‬
‫)أ ِ‬
‫دت به معنی جریان صدا اسسست؛ همچسسون‪:‬‬
‫َرخاوت‪ :‬بر عکس ش ّ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ث( )أ ْ‬
‫س( )أ َ ْ‬
‫ظ( و همچنیسسن بقیسسه حسسروف )غیسسر از‬
‫م( )أ َ ْ‬
‫ل( )أ ْ‬
‫)أ ْ‬
‫حروف شدت(‪.‬‬
‫ست ِ َ‬
‫فال‬
‫ست ِ ْ‬
‫عل و ا ِ ْ‬
‫اِ ْ‬
‫عل‪:‬یعنسسی‪،‬پسسر سسساختن حسسرف هنگسسام تلفسسظ‪ .‬اسططتفال‬
‫سططت ِ ْ‬
‫اِ ْ‬
‫َ‬
‫]برعکس آن[؛ یعنی‪ ،‬باریک ساختن حرف؛ لذا هنگام گفتن ‪) :‬أ ْ‬
‫خ(‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ع( )أ َ ْ‬
‫ط(؛ باید حرف را چنان پسسر تلفسسظ کسسرد کسسه‬
‫ض( )أ َ ْ‬
‫ص( )أ ْ‬
‫)أ ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ل( )أ َ ْ‬
‫س( )أ َ ْ‬
‫ک( و بقیه‬
‫ح( )أ ْ‬
‫زبان بال رود و هنگام تلفظ )أ ْ‬
‫د( )أ ْ‬
‫حروف استفال؛ باید حرف باریک شود تا زبان پایین آید‪.‬‬
‫ظ‬
‫حروف استعل در این مجموعه دیده م ‌‬
‫ضط ْ‬
‫یشسسود ‪ُ ) :‬‬
‫ص َ‬
‫غ ٍ‬
‫خط ّ‬
‫ق ْ‬
‫ظ( و در بقیه حروف الفبا صفت استفال هست‪.‬‬
‫ِ‬
‫ّّ‬
‫ّّ‬
‫تَ َ‬
‫ف ّ‬
‫شی‬
‫تف ّ‬
‫شی‪ ،‬صفتی مخصوص شین است و مقصود از آن انتشار هوا‬
‫َ‬
‫یبینیسسم هسسوا در‬
‫ش( م ‌‬
‫در مخرج م ‌‬
‫یباشد‪ .‬هنگامی کسسه بگسسوییم‪) :‬أ ْ‬
‫یشسسود و در نسستیجه زبسسان بسسه سسسقف دهسسان‬
‫مخسسرج شسسین پخسسش م ‌‬
‫یچسبد‪.‬‬
‫نم ‌‬

‫احكام بعضی از حروف‬

‫‪25‬‬

‫تَ ْ‬
‫کرَار‬
‫تکرار؛ یعنی‪ ،‬به حرکت آوردن آخر زبسسان و فقسسط در »را« وجسسود‬
‫دارد و مقدار آن نباید از یکبار حرکت تجاوز کند‪ .‬ایسسن تکسسرار سسسبب‬
‫حصول فرق بین »را« و حروف دیگر است ‪) :‬أ َْر( )أ َْر(‬
‫صفیر‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫س( )أْز( صسسدایی از صسساد و سسسین و‬
‫ص( )أ ْ‬
‫هنگسسسام تلفسسسظ)أ ْ‬
‫یشسسود کسسه شسسبیه سسوت اسسست‪ ].‬ایسن صسدا را صسفیر‬
‫زا‪،‬شسنیده م ‌‬
‫ینامند[و مخصوص این سه حرف است‪ .‬با صفیر یک نوع جریان‬
‫م ‌‬
‫مس« گویند‪.‬‬
‫هوا همراه است که آن را »هَ ْ‬
‫قل ْ َ‬
‫َ‬
‫قله‬
‫مقصود از قلقله ‪ :‬اضطراب و به هم آمدن حرف هنگسسام تلفسسظ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ق( )أ َ ْ‬
‫د( و یسسسسسا‬
‫اسسسسسست‪ .‬هنگسسسسسام تلفسسسسسظ)أ َ ْ‬
‫ج( )أ ْ‬
‫ب( )أ ْ‬
‫ط( )أ ْ‬
‫محی ْ‬
‫تلفظ)ی َ ْ‬
‫ج( ) َ‬
‫دْید(؛ باید صدا‬
‫ب( )أل ْ ُ‬
‫ش ِ‬
‫قت ُُلو َ‬
‫خُرو ْ‬
‫مآ ْ‬
‫ط( ) َ‬
‫ن( ) ُ‬
‫پسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسس از فشسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسار‬
‫)روی مخرج( حرکت سبکی از خود نشان دهد به شرط اینکسسه بسسه‬
‫حرکت کامل تبدیل نشسسود تسسا سسسبب از بیسسن رفتسسن سسسکون حسسرف‪،‬‬
‫یبینیم ‪ُ ) :‬‬
‫جد(‪.‬‬
‫نگردد‪ .‬حروف قلقله را در این مجموعه م ‌‬
‫ب َ‬
‫قطْ ُ‬
‫ُ‬
‫غّنه‬
‫غُّنه ‪ :‬صدایی است س به مقدار دو حرکسست س س کسسه از میسسم و نسسون‬
‫یشود‪.‬‬
‫شنیده م ‌‬
‫مخرج غنه خیشوم است؛ مثال ‪) :‬أ َن( )أ َ‬
‫ما(‪.‬‬
‫ّ‬
‫َ‬
‫ّ‬
‫موارد وجود غنه پنج است ‪:‬‬
‫‪ -1‬هنگام ادغام کردن نون ساکن و تنوین‪ 1‬در »یا« و »نسسون« و‬
‫»میم« و »واو«‪.‬‬
‫‪ -2‬هنگسسام اخفسسا کسسردن نسسون سسساکن و تنسسوین درپسسانزده حسسرف‬
‫)چنانکه خواهد آمد‪ ،‬ص ‪.(51-50 :‬‬
‫‪1‬‬

‫ در عربی برای ضبط حروف‪ ،‬چهار علمت وجود دارد ‪:‬‬‫‪ -2‬کسره ‪ :‬زیر )ـ(‪.‬‬
‫‪ -1‬فتحه ‪ِ :‬زبر )ـ(‪.‬‬
‫‪ -3‬ضمه ‪ :‬پیش )ـ(‪ -4 .‬سکون )ـ(‪.‬‬
‫یشسسود امسسا‬
‫و تنوین عبارت از نون ساکنی است که در لفظ به آخر اسم افزوده م ‌‬
‫یکنند ‪) :‬ـس ٌٍس(‪ .‬و هر گاه‬
‫یشود‪ ،‬و با تکرار علمتهای مذکور بدان اشاره م ‌‬
‫نوشته نم ‌‬
‫م مـ(‪ .‬و هسسر جسسا علمسست‬
‫بر حرفی علمت سکون باشد‪ ،‬آن را ساکن گویند ) ْ‬
‫ن نـ‪ْ ،‬‬
‫هاند‪.‬‬
‫تشدید )ـ( باشد دللت مي كند كه دو حرف در یکدیگر فرو برده شد ‌‬

‫‪26‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪ -3‬هنگام اخفا کردن میم ساکن در »با«‪.‬‬
‫‪ -4‬هنگام ادغام کردن میم ساکن در میم‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫هنگام تشدید )ـ( داشتن نون و میم‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -‬برای اطلع بیشتر در مورد صفات به کتاب قواعد تجدید رجوع کنید‪.‬‬

‫احكام بعضی از حروف‬

‫‪27‬‬

‫فرق بین بعضی حروف شبیه به هم‬
‫فرق »ذ« و »ز«‬
‫ن‪ -‬هسسای پیشسسین بسسال‬
‫ذال ‪،‬از پشت زبان با چسبیدن به نوک دندا ٍٍٍ‬
‫ٍ‬
‫نزدیک شسسدن بسسه دنسسدان‬
‫یشود‪ ،‬اما مخرج زا‪ ،‬نوک زبان با‬
‫تلفظ م ‌‬
‫یباشد؛ لذا هنگام تلفظ ذال بایسسد آخسسر زبسسان بیسسرون‬
‫های مذکور م ‌‬
‫یگوییم ‪:‬‬
‫ه‪ .‬م ‌‬
‫آید‪ ،‬اما در زا‪ ،‬ن َ ْ‬
‫َ‬
‫ذ( )أ َْز( )ی َذَْر ُ‬
‫)أ َ ْ‬
‫م(‪.‬‬
‫ن( )َز َ‬
‫م( )ت َْزَر ُ‬
‫ه( )أل ّ ِ‬
‫ذی َ‬
‫مت ُ ْ‬
‫ع ْ‬
‫عون َ ُ‬
‫ؤک ُ ْ‬
‫و زا‪ ،‬دارای صسسفت صسسفیر اسسست )چنسسانکه گذشسست‪ ،‬ص ‪ (33‬و‬
‫یشنویم اگر بگوییم ‪) :‬أ َْز(‬
‫صدای آن را م ‌‬
‫فرق »ث« و »س«‬
‫»ثا« و »سین« با يكديگرهمان فرقسسی رادارنسسد کسسه ذال و زا‪ ،‬بسا‬
‫یشسسود و صسسفت‬
‫یکدیگر داشتند‪ ،‬زیرا سسسین از مخسسرج زا‪ ،‬تلفسسظ م ‌‬
‫َ‬
‫سأ َ َ‬
‫سأ َ ْ‬
‫ل(؛ در حالی که ثسسا از مخسسرج‬
‫ل( ) َ‬
‫وأ ْ‬
‫صفیر دارد ‪) :‬أ ْ‬
‫س( ) َ‬
‫مس‪ 1‬و رخاوت در آن واضح اسسست ‪:‬‬
‫ذال تلفظ م ‌‬
‫یشود و صفت هَ ْ‬
‫)أّثا َ‬
‫م(‪.‬‬
‫قل ْت ُ ْ‬
‫فرق »ش« و »ج«‬
‫یشوند و تفسساوت بیسسن‬
‫شین و جیم هر دو از وسط زبان تلفظ م ‌‬
‫جْهر‪ 2‬در جیم است‪.‬‬
‫آنهادر صفت همس در شین و صفت َ‬
‫و همچنیسسن صسسفت تفشسسی از خصوصسسیات شسسین اسسست؛ یعنسسی‪،‬‬
‫یشسود؛ لسذا وسسط‬
‫هنگام تلفظ آن‪ ،‬هسوا در وسسط زبسان پخسش م ‌‬
‫یچسبد‪ ،‬بلکه اجازه می دهد هسسوا بگسسذرد و‬
‫زبان به سقف دهان نم ‌‬
‫َ‬
‫شَیاء( )أ ْ‬
‫منتشر شود ‪) :‬أ َ ْ‬
‫شطَیاء(‪ .‬در جیسسم‪ ،‬صسسفت شسسدت وجسسود‬
‫یشسسود و ایسسن حسسالت‪ ،‬در‬
‫دارد؛ یعنی‪ ،‬هنگام تلفظ آن هوا حبسسس م ‌‬
‫َ‬
‫َ‬
‫موا(‪.‬‬
‫ج( )أ ْ‬
‫جیم واضح است؛ وقتی مي گوییم ‪) :‬أ ْ‬
‫جَر ُ‬
‫‪1‬‬

‫‪2‬‬

‫ همس به معنی صدای آهسته و زیرلبی است و در تجوید عبارت از ضسسعف صسسدا‬‫ه َ‬
‫ص‬
‫ش ْ‬
‫بر اثر جریان نفس و عدم حبس آن است و حروف آن عبارتند از ‪) :‬فَ َ‬
‫حث ّ ٌ‬
‫خ ٌ‬
‫ت(‪.‬‬
‫َ‬
‫سک َ َ‬
‫ جهر عبارت از قوی و بلند بودن صدا بر اثر حبس نفس در مخرج حرف اسسست‪.‬‬‫مسسس اسسست و حسسروف آن‪،‬بقیسسه حسسروف الفبسسا بعسسد از حسسروف همسسس‬
‫جهسسر ضسسد هَ ْ‬
‫یباشد‪.‬‬
‫م ‌‬

‫‪28‬‬

‫تجوید آسان‬

‫فرق »ض« و »ظ«‬
‫ظا‪ ،‬از پشت آخر زبان با چسبیدن به نسسوک دنسسدان هسسای پیشسسین‬
‫یآیسسد‪ ،‬امسسا‬
‫یشود و در این حالت ‪،‬آخر زبسسان بیسسرون م ‌‬
‫بال‪ ،‬تلفظ م ‌‬
‫مخرج ضاد‪ ،‬کنار زبان با چسبیدن به دندان های آسیاب بال موازی‬
‫است؛ لذا مخرج ظا از مخرج ضاد دور است ‪:‬‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫)أ َ ْ‬
‫َ‬
‫مک(‪.‬‬
‫می َ‬
‫هیر( )ظَل َ‬
‫ن( )أظْل َ ُ‬
‫ظ( )أّلظل ِ ّ‬
‫م( )ظ َ ِ‬
‫َ‬
‫ض ّ‬
‫ض ّ‬
‫ن(‪.‬‬
‫ل( )ی َ ْ‬
‫ل( أ َ‬
‫وَلأل ّ‬
‫ن( )ی ُ ِ‬
‫رُبو َ‬
‫ضآّلی َ‬
‫)أ ْ‬
‫ض( ) َ‬
‫ض ِ‬
‫و همچنیسسن صسساد‪ ،‬دارای صسسفت اسسستطالت اسسست بسسرخلف ظسسا‪.‬‬
‫استطالت س که مخصوص ضاد است س عبارت از امتداد فشار روی‬
‫صدا در تمام مخرج است؛ یعنی‪،‬هنگام تلفظ ضاد‪ ،‬صدا‪ ،‬تمام کنار‬
‫یگیرد‪.‬‬
‫زبان را فرا م ‌‬

‫احكام بعضی از حروف‬

29

(2) ‫تمرین‬

: ‫( پرسش های زیر را پاسخ دهید‬2) ‫ پس از مطالعه درس‬-1]
‫یدهند؟‬
‌ ‫ صفت ها چه کارهایی را انجام م‬-‫أ‬
.‫ نام ببرید‬،‫ حروفی را که از صفت رخاوت برخوردارند‬-‫ب‬
،‫ ح‬،‫ ت‬: ‫صفت های حروف زیسر را تعییسن کنیسد‬، ‫ با کمک درس‬-‫ج‬
.‫ ن‬،‫ ر‬،‫ ق‬،‫ غ‬،‫ ط‬،‫ ص‬،‫خ‬
‫( تفاوت حسسروف زیسسر رادر‬2) ‫( و‬1) ‫ با استفاده از درس های‬-‫د‬
،«‫ »ء« و »ع‬،«‫ »ط« و »ت‬،«‫ »ز« و »س‬: ‫ بگوییسسد‬،‫گسسروه خسسود‬
[.«‫»ق« و »غ‬
‫هها توجه کنید؛ چون همه صفت هایی کسسه‬
‌ ‫ به تلوت این سور‬-2
ّ
‫یدهند در آن ها موجود است و بادقت‬
‌ ‫حروف را از یکدیگر تمیز م‬
:‫جه كنيد‬
ّ ‫ به حروف تو‬،‫درمتن‬


 


 








  
  

   



 
 

   
   
  



  
    
 
  


  
   



 



‫تجوید آسان‬

30





   





   
 
















 



  






   







   
  

 














 


   










   
   

31

‫احكام بعضی از حروف‬








   



  
   
   








 

  

‫درس سوم‬
‫احکام بعضی از حروف‬
‫الف ‪ :‬نون ساکن و تنوین ‪:‬‬

‫َ‬
‫ن أن ْت َظُِروا‬
‫ِ‬
‫و َ‬
‫ن إِ ْ‬
‫ن لَ َ ْ‬
‫م َْ‬
‫ن ک ُن ْت ُ ْ‬
‫م ی َن ْأ ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫د‬
‫م‬
‫ِ‬
‫عن ْط َ‬
‫ألن ْب َططاءُ ألن ْب ِی َططاءُ ِدُن ْی َططا ألن ْ َ‬
‫عططا َ‬
‫َ‬
‫فوٌر ) َ‬
‫َ‬
‫غ ُ‬
‫غ ُ‬
‫د‬
‫ن(‬
‫زیٌز ) َ‬
‫َ‬
‫فوُر ْ‬
‫زیُز ْ‬
‫ح ُ‬
‫ن( أ َ‬
‫ع ِ‬
‫عَ ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ن( أ ْ‬
‫غَلًل‬
‫حططدُ ْ‬
‫وا َ‬
‫وا َ‬
‫)أ َ‬
‫جطط ْ‬
‫جططا )أْز َ‬
‫ن( أْز َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫)أ َ ْ‬
‫ق‬
‫ن(‬
‫ن(‬
‫مل َئ ِک َ ً‬
‫غا ِ‬
‫مل َئ ِک ََتطط ْ‬
‫غل َل ْ‬
‫ة) َ‬
‫َ‬
‫سطط ٍ‬
‫) َ‬
‫ن(‬
‫غاسق‬
‫ن‪ ،‬إ ِ ُ‬
‫ن( و در‬
‫ن‪ ،‬ل‬
‫م‬
‫س ‪ِ:‬‬
‫آید‬
‫حا ِ‬
‫حرف‬
‫س ٍ‬
‫در‬
‫حا َ ِ‬
‫است‬
‫‪،‬ممکن‬
‫د) َ‬
‫َ‬
‫خ ْ ْ‬
‫د)ْ ِ‬
‫رْ‬
‫ن( ْ‬
‫سططَ ٍ‬
‫نون ساکن ِ ِ ْ َْ‬
‫ْ‬
‫ن(‬
‫اسم ‪ُ )) :‬‬
‫م‪،‬‬
‫د‪،‬‬
‫ر أُ‬
‫لن َْبا ُ‬
‫خِ‬
‫عن ْ ْ‬
‫ء‪ ،‬ألن ْب َِیاءُ( و در فعل ‪) :‬ک ُن ْت ُ ْ‬
‫سَ ِ‬
‫َ‬
‫ن‪ ،‬أن ْت َظُِروا(‪.‬‬
‫و َ‬
‫ی َن ْأ ْ‬
‫یشود اما نوشته‬
‫و تنوین‪ ،‬نون ساکن زایدی است که تلفظ م ‌‬
‫َ‬
‫زیٌز‪َ ،‬‬
‫غ ُ‬
‫د‪،‬‬
‫یشود و فقط در اسم م ‌‬
‫نم ‌‬
‫یآید ‪َ ) :‬‬
‫ح ُ‬
‫فوٌر‪ ،‬أ َ‬
‫ع ِ‬

‫َ‬
‫جا‪َ ،‬‬
‫ق ‪.(...‬‬
‫غا ِ‬
‫وا َ‬
‫أْز َ‬
‫س ٍ‬

‫نون ساکن و تنوین چهار حکم دارند ‪:‬‬
‫‪ -1‬ا ِظ َْهار ‪ -2‬ا ِد ْ َ‬
‫خفا‪.‬‬
‫غام ‪ -3‬قَْلب ‪ -4‬ا ِ ْ‬

‫اول ً ‪ :‬اظهار‬

‫مقصود از اظهار‪ ،‬روشن تلفظ کردن نون است؛ بدون آنکه غّنه‬
‫داده شود‪.‬‬
‫یپیوندد ‪:‬‬
‫این حالت‪ ،‬درشش حرف به وقوع م ‌‬
‫همزه‪ ،‬ها‪ ،‬عین‪ ،‬حا‪ ،‬غین‪ ،‬خا‪.‬‬
‫مثال های اظهار ‪:‬‬

‫احكام بعضی از حروف‬

‫‪33‬‬

‫أ‪ -‬مثال های نون ساکن‪:‬‬

‫ع َ‬
‫طی‬
‫ن أَ ْ‬
‫م ْ‬
‫م َ‬
‫َم ْ‬
‫ن َ‬
‫ن ءَا َ َ‬
‫ن‬
‫و َ‬
‫ی َن ْئ َ ْ‬
‫ن‬
‫هاٍد‬
‫ه‬
‫هدَ ‌‬
‫ن َ‬
‫ن َ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫َ‬
‫یالل ُ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫هُر‬
‫َ‬
‫هلک ألن ْ َ‬
‫َ َ‬
‫م َ‬
‫ق‬
‫ن‬
‫م‬
‫ن َ‬
‫ن َ‬
‫ل ِ‬
‫ع ِ‬
‫إِ ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫َ‬
‫مت ُ ْ‬
‫عل ِ ْ‬
‫عل ٍ‬
‫َ‬
‫ت‬
‫أن ْ َ‬
‫م َ‬
‫ع ْ‬
‫ج َ‬
‫ل َ‬
‫م َ‬
‫ن‬
‫ک‬
‫ِ‬
‫َ‬
‫حآ ّ‬
‫ن َ‬
‫ن َ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫ف َ‬
‫ح َ‬
‫َ‬
‫حکی ِم ٍ‬
‫ن‬
‫ت َن ْ ِ‬
‫حُنو َ‬
‫غ ّ‬
‫ن‬
‫ن‬
‫ل‬
‫ن ِ‬
‫ن ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫غ ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫سِلی ٍ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫م‬
‫سی ُن ْ ِ‬
‫غ ُ‬
‫ضو َ‬
‫ف َ‬
‫رک ُ ْ‬
‫غی ْ ِ‬
‫خ ْ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫م‬
‫ی‬
‫ن َ‬
‫ن ِ‬
‫ِ‬
‫خ ِ‬
‫فإ ِ ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫فت ُ ْ‬
‫َ‬
‫ش َ‬
‫َ‬
‫تنوین‬
‫های‬
‫ْ‬
‫خن ِ َ‬
‫ة‬
‫ر‬
‫من ْ َ‬
‫ب‪ -‬مثال َ‬
‫ق ُ‬
‫أل ُ‬
‫خی ْ ٍ‬
‫ن‬
‫إِ ْ‬

‫َ‬
‫م‬
‫أَردْت ُ ْ‬

‫فافا ً‬
‫ت أ َل ْ َ‬
‫َ‬
‫دا‬
‫جن ّ ِ‬
‫شی ًْئا إ ِ ّ‬
‫و َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ت‬
‫وم ِ أ ّ‬
‫جل ْ‬
‫ی یَ ْ‬
‫ل ّ‬
‫ل َ‬
‫ل ِک ُ ّ‬
‫ف‬
‫ی‬
‫وم ٍ َ‬
‫م ِ‬
‫جُر ٍ‬
‫ُ‬
‫سل َ ٌ‬
‫هاٍد َ‬
‫ق ْ‬
‫ه َ‬
‫ر‬
‫َ‬
‫ها ٍ‬
‫َ‬
‫جرا ً‬
‫م‬
‫ة َ‬
‫ع َ‬
‫ِ‬
‫عال ِی َ ٍ‬
‫جن ّ ٍ‬
‫وا ِ‬
‫فی َ‬
‫س ٌ‬
‫عِلی ٌ‬
‫ة أ ِ‬
‫َ‬
‫ظیما ً‬
‫َ‬
‫ع ِ‬
‫ً‬
‫ة‬
‫ة‬
‫م‬
‫جت ََر ً‬
‫َ‬
‫می َ ً‬
‫حا ِ‬
‫ح ِ‬
‫تِ َ‬
‫َنارا َ‬
‫زیٌز َ‬
‫کی ٌ‬
‫ع ِ‬
‫ة‬
‫ضَر ً‬
‫حا ِ‬
‫ً‬
‫َ‬
‫جٌر َ‬
‫ب َ‬
‫غ ُ‬
‫ن‬
‫فوٌر أ ْ‬
‫و َر ّ‬
‫م ْ‬
‫غی ُْر َ‬
‫مُنو ٍ‬
‫َ‬
‫ن َ‬
‫بِ ُ‬
‫ه َ‬
‫ذا‬
‫ر َ‬
‫قر َ‬
‫ءا ٍ‬
‫غی ْ ِ‬
‫دا‬
‫ة‬
‫َناًرا َ‬
‫ل َ‬
‫خِبیٌر ن َ ْ‬
‫ف َ‬
‫طی ٌ‬
‫وی َ ٍ‬
‫لَ ِ‬
‫خال ِ ً‬
‫خ ٍ‬
‫خا ِ‬
‫ها‬
‫ِ‬
‫فی َ‬

‫‪34‬‬

‫تجوید آسان‬

‫ثانیا ً ‪ :‬ادغام‬

‫مقصود از ادغام‪ ،‬فرو بردن نون ساکن و تنوین در حرف بعسسدی‬
‫است به شکلی که نون‪ ،‬اصل ً تلفظ نشسسود؛ بلکسسه حسسرف بعسسدی بسسا‬
‫تشدید )ـ( گفته ‌شود‪.‬‬
‫وقوع این حالت ‪،‬زمانی است که بعد از آن هسسا یکسسی از حسسروف‬
‫ن( باشد؛ یعنی ‪ :‬یا‪ ،‬را‪ ،‬میم‪ ،‬لم‪ ،‬واو‪ ،‬نون‪.‬‬
‫مُلو َ‬
‫ششگانه )ی َْر ُ‬
‫این ادغام بر دو نوع است ‪:‬‬
‫ادغام با غّنه؛ در چهار حرف ‪ :‬یا‪ ،‬واو‪ ،‬میم‪ ،‬نون‪.‬‬
‫‬‫ادغام بدون غّنه؛ در دو حرف ‪ :‬لم‪ ،‬را‪.‬‬
‫‬‫مثل ّ ‪:‬‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫ل(‪.‬‬
‫ل( را در صورت ادغام م ‌‬
‫می ّ ْ‬
‫ن یَ ْ‬
‫م ْ‬
‫ع َ‬
‫یگوییم ‪َ ) :‬‬
‫ع َ‬
‫) َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫د(‪.‬‬
‫د( را در صورت ادغام م ‌‬
‫ول ٍ‬
‫ول ٍ‬
‫م ْ‬
‫یگوییم ‪َ ) :‬‬
‫) َ‬
‫مَ ّ‬
‫ن َ‬
‫َ‬
‫ّ‬
‫َ‬
‫و(‪.‬‬
‫و( را در صورت ادغام م ‌‬
‫وأ ْ‬
‫وأ ل ْ‬
‫یگوییم ‪َ ) :‬‬
‫نل ْ‬
‫) َ‬
‫ً‬
‫ه(‪.‬‬
‫ه( را در صورت ادغام م ‌‬
‫یگوییم ‪َ ) :‬‬
‫) َ‬
‫خی َْری َّر ُ‬
‫خْیرای ََر ُ‬
‫) َ‬
‫ٌ‬
‫یگسسسسسوییم ‪:‬‬
‫ف( را در صسسسسسورت ادغسسسسسام م ‌‬
‫عططططُرو ٌ‬
‫م ْ‬
‫ول َ‬
‫قطططط ْ‬
‫ول ُ َّ‬
‫) َ‬
‫ف(‪.‬‬
‫عُرو ٌ‬
‫م ْ‬
‫ق ْ‬
‫اکنون به مثال های ادغام توجه کنید ‪:‬‬
‫أ‪ -‬مثال های نون ساکن‬

‫ن یَ ُ‬
‫ن یَ ْ‬
‫م ْ‬
‫ن یَ َ‬
‫دَر‬
‫ق ِ‬
‫إِ ْ‬
‫ن یَ ْ‬
‫ل لَ ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫ع َ‬
‫شآءُ َ‬
‫کوُنوا َ‬
‫د‬
‫جدَْنا‬
‫ول َ ٍ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫و َ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫ق َ‬
‫ن َ‬
‫ن َ‬
‫ن َ‬
‫وا ٍ‬
‫ة‬
‫وَرث َ ٍ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫ن َ‬
‫د َ‬
‫ت‬
‫ل‬
‫ف ِ‬
‫س ٍ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫مل َک َ ْ‬
‫م َ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫ما َ‬
‫ن َ‬
‫ن َ‬
‫ن َ‬
‫ما ٍ‬
‫ک‬
‫مل َ ٍ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫ن َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ن نَ َ‬
‫ن‬
‫شأ‬
‫ذی‬
‫ن‬
‫مثال ن َ ِ‬
‫ب‪ِ -‬‬
‫تنوین ْ‬
‫ری ُ‬
‫دل ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫لِ َ‬
‫ن نُ ِ‬
‫ر إِ‬
‫های ٍ‬
‫ها‬
‫ن َدْ ُ‬
‫خل َ َ‬
‫و أ َب ْ َ‬
‫مئ ُِ‬
‫قی‬
‫ذ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫*** ٍ‬
‫وَ ُ‬
‫و َ‬
‫خی ْ ٌَر ََ‬
‫جو َهٌ ی َ ْ‬
‫خْیرا ً َ ی ََرهُ ُ‬
‫و‬
‫ل‬
‫ن‬
‫أ‬
‫و‬
‫ن‬
‫ل‬
‫ن‬
‫أ‬
‫ه‬
‫ن‬
‫د‬
‫ل‬
‫ن‬
‫م‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫ُ‬
‫ِ ْ‬
‫و َُ‬
‫َ‬
‫ِ‬
‫د‬
‫وال ِ ٍ‬
‫ول َ َ‬
‫و ََ‬
‫ما ْ َ‬
‫د ََ‬
‫ََ‬
‫مو ًن‬
‫ص ُ ول‬
‫ةْ‬
‫طَ‬
‫مک ِ ْ‬
‫عل َ‬
‫د‬
‫و‬
‫هلَری َ ً‬
‫عُرو ٌ‬
‫ف ک ُل ّ ن ُ ِ‬
‫م ّ‬
‫م ْ‬
‫نَ ّ‬
‫لَ َ‬
‫حفا ًَ ُ‬
‫ُ‬
‫ق ُْ‬
‫ن‬
‫غَنی‬
‫ءا‬
‫ر‬
‫ن‬
‫أ‬
‫م‬
‫ه‬
‫ب‬
‫ر‬
‫ن‬
‫م‬
‫ست َ ْ‬
‫] َ‬
‫َ‬
‫ِ‬
‫ْ‬
‫ّ‬
‫ةهُ أ ْ‬
‫ع ْ‬
‫ْ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ذ ّنا َ‬
‫م ٌ‬
‫ع ِ‬
‫مئ ِ ٍ‬
‫وِ َ‬
‫یَ ْ‬
‫ل‬
‫م[‬
‫ِ‬
‫ن َر ُ‬
‫م ْ‬
‫ه ْ‬
‫سو ٍ‬
‫َرب ّ ِ‬
‫***‬
‫َ‬
‫غ ُ‬
‫م‬
‫ة‬
‫فوًر َر ِ‬
‫َمال ً ل َُبدا ً ُ‬
‫مَز ٍ‬
‫مَز ٍ‬
‫حی ٌ‬
‫ة لُ َ‬
‫ه َ‬
‫عی َ‬
‫ة‬
‫ِ‬
‫ضی َ ٍ‬
‫ة ّرا ِ‬
‫ش ٍ‬
‫]عن‬
‫من ربهم أن رءاه أستغنی‬
‫من رسول‬
‫رّبهم[‬

‫احكام بعضی از حروف‬

‫قاعده شناسایی دو حرف همانند و همجنس و‬
‫نزدیک به هم‬

‫‪35‬‬

‫هر دو حرف از حروف عربسسی کسسه بسسا هسسم جمسسع شسسوند؛ یکسسی از‬
‫چهار حالت زیر را نسبت به یکدیگر دارند ‪:‬‬
‫هر دو متماثسل )مثل همند(‪.‬‬
‫‬‫‪ : :‬متجانس )با یکدیگر همجسند(‪.‬‬
‫‬‫‪ : :‬متقارب )به هم نزدیکند(‪.‬‬
‫‬‫‪ : :‬متباعد)از هم دورند(‪.‬‬
‫‬‫هرگسساه دو حسسرف در مخسسرج و صسسفت متفسسق باشسسند‪ ،‬متماثسسل‬
‫)هماننسسد( خواهنسسد بسسود؛ همچسسون‪ :‬بسسا و بسسا‪ ،‬میسسم و میسسم‪ ،‬لم و لم‪.‬‬
‫مثال ‪:‬‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫ب ب ِک َِتاِبی( ) ُ‬
‫ق ْ‬
‫ک(‬
‫)أ َذْ َ‬
‫مل ٍ‬
‫م ِ‬
‫ه ْ‬
‫م ْ‬
‫ل لأ ْ‬
‫ن َ‬
‫وک ْ‬
‫سألک ْ‬
‫م( ) َ‬
‫و هرگاه در مخرج‪ ،‬متفق و در صفت ‪،‬مختلف باشسسند؛ متجسسانس‬
‫)همجنس( خواهند بود؛ همچون‪ :‬تا و طا‪ ،‬قسساف و کسساف‪ ،‬ثسسا و ذال‪.‬‬
‫مثال ‪:‬‬
‫ْ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ث ذَل ِ َ‬
‫خل ْ‬
‫ت طآئ ِ َ‬
‫) َ‬
‫ک(‪.‬‬
‫ه ْ‬
‫ة( )ن َ ْ‬
‫ف ٌ‬
‫من َ ْ‬
‫م( )ی َل َ‬
‫قک ُ ْ‬
‫فا َ‬
‫حکم دو نوع متماثل و متجانس ادغام است‪.‬‬
‫و هرگاه در مخرج به هم نزدیک و در صفت مختلف باشند‪ ،‬متقارب‬
‫)نزدیک به هم( خواهند بود‪.‬‬
‫اصل در حفص ‪،‬در این نوع‪ ،‬عدم ادغام اسسست‪ ،‬مگسسر در بعضسسی‬
‫موارد‪ .‬مثل ادغام نون ساکن در میم و واو ‪،‬ادغام لم در را‪ .‬مثسسل‬
‫حروف متقارب ‪:‬‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫) َ‬
‫ْ‬
‫م(‬
‫جآءَ ُ‬
‫س ِ‬
‫و لقدْ َ‬
‫م َ‬
‫قد ْ َ‬
‫ه ْ‬
‫ه ْ‬
‫ع الل ُ‬
‫ه( ) َ‬
‫م( )إ ِذ ت َأِتی ِ‬
‫شرط ادغام در حفص ساکن بودن حسسرف اولسسی اسسست‪ ،‬امسسا در‬
‫یشود؛ اگر چه‪ ،‬دیگران ادغسسام‬
‫صورت حرکت داشتن آن‪ ،‬ادغام نم ‌‬
‫یگویند؛ مثل ‪:‬‬
‫یکنند و آن را ادغام کبیر م ‌‬
‫م ‌‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ّ‬
‫ء(‪.‬‬
‫ن ی َشآ ُ‬
‫م( )ألّر ِ‬
‫مل ِ ِ‬
‫عذ ُ‬
‫ک( )ی ُ َ‬
‫م ْ‬
‫) َ‬
‫ب َ‬
‫حیم ِ َ‬
‫سلکک ْ‬
‫]و هرگاه مخرج دو حرف از یکدیگر دور باشد؛ متباعد )از هسسم‬
‫دور( خواهند بود‪ .‬مثل ّ ‪ :‬با و لم‪ ،‬نون و ها‪ ،‬عین و فا‪.‬مثال ‪ُ ) :‬‬
‫قطط ْ‬
‫ل‬
‫َ َ‬
‫ع ُ‬
‫فوا(‪[.‬‬
‫هُر( )ت َ ْ‬
‫ب ََلی( )ألن ْ َ‬

‫تجوید آسان‬

‫‪36‬‬

‫تمرین )‪(3‬‬

‫]‪ -1‬پس از مطالعه درس ‪ ،‬پرسش های زیر را پاسخ دهید ‪:‬‬
‫أ‪ -‬فرق تنوین و نون ساکن چیست؟‬
‫ب‪ -‬برای اظهار نون ساکن و تنوین هر کدام دو مثال بزنید‪.‬‬
‫ج‪ -‬اظهار و ادغام را تعریف کنید‪.‬‬
‫د‪ -‬ادغام بدون غّنه در چه حرفهایی است؟ مثال بزنید‪.‬‬
‫یشوند؟‬
‫ه‪ -‬دو حرف متماثل و متجانس به چه شرطی ادغام م ‌‬
‫‌‬
‫و‪ -‬مثال های زیر برای اظهار و ادغام است‪ ،‬هر کسسدام را تعییسسن‬
‫کنید ‪:‬‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫عط َ‬
‫جططا‬
‫ن‪َ ،‬‬
‫م‪َ ،‬‬
‫ب أِلیططم‪ ،‬أ ْ‬
‫وا ً‬
‫ذا ٌ‬
‫کان َ ْ‬
‫ن لط ْ‬
‫والک َ ْ‬
‫ه ْ‬
‫م‪ ،‬أْز َ‬
‫ع طد ُ ّ‬
‫ت ت َأتی ِ ِ‬
‫َ‬
‫ظ َ َ‬
‫غل ُ ْ‬
‫وا ْ‬
‫خ َ‬
‫ل‪،‬‬
‫ن ی َ طد ْ َ‬
‫َ‬
‫م‪ ،‬أ ْ‬
‫م ْ‬
‫مططوا‪َ ،‬‬
‫عل ُططو ٌ‬
‫ق َ‬
‫حط ّ‬
‫م‪ ،‬إ ِذْظَل َ ُ‬
‫ه ْ‬
‫خی ًْرا‪َ ،‬‬
‫علی ْ ِ‬
‫ع َ‬
‫ب‪[.‬‬
‫ن َ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫ذا ِ‬
‫‪ -2‬اکنون‪ ،‬با گسوش كسردن بسه تلوت ایسن سسوره متسوجه مكسان‬
‫هايی باشید که زیر آنها خط کشیده شده است ‪:‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬

37

‫احكام بعضی از حروف‬



 






 





   





 

 




  
    










   


   







   









  








  




‫تجوید آسان‬

38



    


  





   



   
    



   










  

 
    






























39

‫احكام بعضی از حروف‬

  









 





 










  
   
   






‫درس چهارم‬
‫احکام بعضی از حروف‬
‫بقیه احکام نون ساکن و تنوین ‪ :‬قلب و اخفا‬
‫ثالثا ً ‪ :‬قلب‬

‫مقصود از قلب‪ ،‬تبدیل کردن نون سسساکن بسسه میسسم اسسست و ایسسن‬
‫یشود‪.‬‬
‫میم در حرف بعدی همراه با غّنه اخفا م ‌‬
‫یپذیرد؛مثل ً ‪:‬‬
‫این حالت فقط نزد » با « صورت م ‌‬
‫خ َ‬
‫خ َ‬
‫ل(‪.‬‬
‫ل( را م ‌‬
‫مب َ ِ‬
‫ن بَ ِ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫یگوییم ‪َ ) :‬‬
‫) َ‬
‫ر(‪.‬‬
‫ر را م ‌‬
‫مب َ ِ‬
‫س ِ‬
‫ع بَ ِ‬
‫می ُ‬
‫می ٌ‬
‫یگوییم ‪َ ) :‬‬
‫) َ‬
‫ع ْ‬
‫س َ‬
‫صی ٌ‬
‫صی ٌ‬
‫من ْ َ‬
‫من ْ َ‬
‫ه(‪.‬‬
‫ه( را م ‌‬
‫مب ِ ِ‬
‫فطٌِرب ِ ِ‬
‫فطُِر ْ‬
‫یگوییم ‪ُ ) :‬‬
‫) ُ‬
‫ج(‪.‬‬
‫ج( را م ‌‬
‫ج ْ‬
‫و ِ‬
‫یگوییم ‪َ) :‬ز ْ‬
‫)َز ْ‬
‫هی ٍ‬
‫مب َ ِ‬
‫هی ٍ‬
‫ج بَ ِ‬
‫و ٍ‬
‫م ّ‬
‫م ٌ‬
‫م(‪.‬‬
‫م( را م ‌‬
‫می‬
‫شآ ٍ‬
‫مب ِن َ ِ‬
‫ءب ِن َ ِ‬
‫شآئ ِ ْ‬
‫یگوییم ‪َ ) :‬‬
‫) َ‬
‫می ٍ‬
‫ٍ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫مب َأ َ‬
‫)أ َن ْب َأ َ‬
‫ک(‪.‬‬
‫را م ‌‬
‫ک(‬
‫یگوییم ‪) :‬أ ْ‬
‫خ َ‬
‫فا‬
‫رابعا ً ‪ :‬ا ِ ْ‬

‫خفا ‪ ،‬پنهان سسساختن نسسون سسساکن و تنسسوین در حسسرف‬
‫مقصود از ا ِ ْ‬
‫های بین اظهار و ادغام باشد؛ بسسه‬
‫بعدی است به شکلی که در درج ‌‬
‫شرط محافظت بر غُّنه‪.‬‬
‫این حالت ‪ ،‬زمانی است که بعد از نون ساکن و تنوین‪ ،‬یکسسی از‬
‫بقیه حروف الفبا‪ ،‬قرار بگيرد که اين حسسروف‪ ،‬پسسانزده حسسرف مسسی‬
‫یبینیم‪:‬‬
‫باشندو آنها را در اول کلمات این بیت م ‌‬

‫ف َ‬
‫صط ْ‬
‫ِ‬
‫جططادَ‬
‫م َ‬
‫ذاث َن َططا ک َط ْ‬
‫ص َ‬
‫َ‬
‫ما‬
‫شططططط ْ‬
‫قدْ َ‬
‫سططططط َ‬
‫خ ٌ‬

‫فططططی‬
‫م طَی ًّبططططا‬
‫زدْ ِ‬
‫دُ ْ‬
‫ِ‬
‫‪1‬‬
‫ع َ‬
‫تُ ً‬
‫مططا‬
‫قططی َ‬
‫ضطط ْ‬
‫ظال ِ ً‬

‫احكام بعضی از حروف‬

‫‪41‬‬

‫اکنون به مثال های اخفا توجه کنید ‪:‬‬
‫أ‪ -‬مثال های نون ساکن ‪:‬‬

‫ل‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫صل ْ َ‬
‫ن َ‬
‫صا ٍ‬

‫م‬
‫صُرک ُ ْ‬
‫ی َن ْ ُ‬

‫م‬
‫َ‬
‫ع ْ‬
‫ه ْ‬
‫ن َ‬
‫صل َت ِ ِ‬
‫صوًرا‬
‫ن‬
‫م‬
‫َ ْ ُ‬
‫ّ‬
‫َ‬
‫ذٌر‬
‫ذی‬
‫ب‬
‫ن ذَ َ‬
‫من ْ ِ‬
‫ن ذا أل ِ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫ه ٍ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫من ُْثوًرا‬
‫مَر ٍ‬
‫ت ِ‬
‫ن ث َقل ُ ْ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫ة َ‬
‫ن ثَ َ‬
‫َ‬
‫ألْنثی‬
‫ن َ‬
‫ن‬
‫ن‬
‫ِ‬
‫من ْک ُِرو َ‬
‫کا َ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫ب ُ‬
‫َ‬
‫ن ک َِتا ٍ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫ن‬
‫ی َن ْکثو َ‬
‫ُ‬
‫جِبیل ً‬
‫م‬
‫د‬
‫جا َ‬
‫إِ ْ‬
‫َزن ْ َ‬
‫ن َ‬
‫ه َ‬
‫نَ َ‬
‫م ْ‬
‫جآءَک ْ‬
‫و َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫م‬
‫ک‬
‫جئ‬
‫ن‬
‫أ‬
‫ْ َ‬
‫ْ‬
‫شآءَ أ َن ْ َ‬
‫ن َ‬
‫ن َ‬
‫ه‬
‫شّر‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫شَر ُ‬
‫لِ َ‬
‫َ‬
‫ء‬
‫شآ‬
‫ن‬
‫إ‬
‫ً‬
‫ِْ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ن َ‬
‫ُ‬
‫ب‬
‫قب ْل‬
‫ِ‬
‫فإ ِ ْ‬
‫م ی َن ْقل ِ ْ‬
‫م ْ‬
‫ن قات َلوک ْ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫ص‬
‫ق‬
‫ن‬
‫أ‬
‫و‬
‫أ‬
‫ِ ْ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫خْ‬
‫سی َ ُ‬
‫س ْ‬
‫ن‬
‫ر ِ‬
‫ن ِ‬
‫] ِ‬
‫کو ُ‬
‫أ ْ‬
‫س ْ‬
‫م[ ن َن ْ َ‬
‫ن َ‬
‫م ْ‬
‫ه ْ‬
‫ح ِ‬
‫م‬
‫ن َن ْ َ‬
‫سئ َک ُ ْ‬
‫د‬
‫م‬
‫من‬
‫ن دَ َ‬
‫ِ‬
‫ن أ ْ‬
‫عن ْ َ‬
‫وت ُک ُ ْ‬
‫ِ ْ‬
‫ع ْ‬
‫دو ِ‬
‫ُأ َ‬
‫دا‬
‫دا‬
‫ن‬
‫ْ‬
‫َ ً‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫م أن ْطَل ِ ُ‬
‫َ‬
‫قوا‬
‫ک‬
‫ل‬
‫ن‬
‫‌‬
‫ب‬
‫ط‬
‫ن‬
‫إ‬
‫ف‬
‫ت‬
‫ن طَی َّبا ِ‬
‫ِ‬
‫ِ ْ ِ ْ َ‬
‫م ْ‬
‫ْ‬

‫ن َز ُ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫قوم ٍ‬
‫َ‬
‫أن َْزل َْنا‬
‫من ْ َ‬
‫ن َ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫وا‬
‫ة‬
‫ن ِ‬
‫فئ َ ٍ‬
‫ِ‬
‫فإ ِ ْ‬
‫فک ِی ْ َ‬
‫م ْ‬
‫ُ‬
‫فآء ُ‬
‫ف ُ‬
‫ن‬
‫ی ُن ْ ِ‬
‫قو َ‬
‫ص ‪ -2‬ذ ‪ُ -3‬ث ‪ -4‬ک ‪ -5‬ج َ‪ -6‬ش ‪ -7‬ق ‪ -8‬س‬
‫‬‫‪1‬‬
‫‪:‬‬
‫ست‬
‫س‬
‫اس‬
‫سروف‬
‫ مقصود این حس‬‫ول ّ‬
‫م‬
‫م‬
‫وا‬
‫و‬
‫‪ -14‬ضکن ْ‬
‫ن تَ‬
‫ن‪َ -‬‬
‫‪-12‬إ ِ ْ‬
‫تا َ‬
‫م‪ْ10‬‬
‫أن ْت ُ ْ‬
‫‪-15‬ت ُ ْ‬
‫‪ -9‬د َ‬
‫ت ْ‬
‫‪13‬ت َ‪َ -‬‬
‫ب‪ -‬ز َ‬
‫ظ‪.‬‬
‫ف‬
‫‪11‬‬
‫ط‬
‫ض ّ‬
‫ضوٍد‬
‫ع‬
‫من ْ ُ‬
‫ن َ‬
‫ن َ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫ل َ‬
‫َ‬
‫ض ِ‬
‫ری ٍ‬
‫ضّر‬
‫ن ُ‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫َ‬
‫م ْ َ‬
‫أن ْظِْرِنی‬
‫م‬
‫ر‬
‫ِ‬
‫م ْ‬
‫ن ظَل َ َ‬
‫َ‬
‫هی ٍ‬
‫نظ ِ‬
‫َ‬
‫فأن ْظُْر‬
‫م‬
‫ن َز َ‬
‫إِ ْ‬
‫مت ُ ْ‬
‫ع ْ‬

‫‪1‬‬

‫زی ٌ‬
‫ل‬
‫ت َن ْ ِ‬

‫تجوید آسان‬

‫‪42‬‬

‫ب‪ -‬مثال های تنوين ‪:‬‬

‫ث ُ َ‬
‫صًرا ظِ ّ‬
‫م‬
‫ل ِذی ث َل َ ِ‬
‫ع ثَ ّ‬
‫صْر َ‬
‫ریحا ً َ‬
‫ِ‬
‫مطا ٍ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫ما کات ِِبی َ‬
‫ک َِرا ً‬
‫سول ً َ‬
‫ب‬
‫ما‬
‫شا ِ‬
‫هدا ً ک ُت ُ ٌ‬
‫حّبا َ‬
‫ُ‬
‫َر ُ‬
‫ج ّ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ً‬
‫م‬
‫ة‬
‫م ٌ‬
‫و ٌ‬
‫سأل ُ‬
‫ج َ‬
‫ه ْ‬
‫قی ّ َ‬
‫ف ْ‬
‫کا دَ ّ‬
‫دَ ّ‬
‫هوًرا ن َ ْ‬
‫َ‬
‫سا‬
‫کا‬
‫ف ً‬
‫شَراًبا طَ ُ‬
‫ها‬
‫ة َ‬
‫َزک ِی ّ ً‬
‫دا ِ‬
‫خال ِ ً‬
‫فی َ‬
‫ضیَزی‬
‫جَزی‬
‫م ٌ‬
‫ِ‬
‫ة ِ‬
‫م ٍ‬
‫ة تُ ْ‬
‫نِ ْ‬
‫ق ْ‬
‫س َ‬
‫ع َ‬
‫ظِل ً ظَِلیل ً‬

‫احكام بعضی از حروف‬

43

(4) ‫تمرین‬

: ‫ به پرسش های زیر پاسخ دهید‬-1]
‫یپذیرد؟‬
‌ ‫ قلب را تعریف کنید و بگویید در چه حالتی صورت م‬-‫أ‬
‫یگیرد؟‬
‌ ‫ چند عمل انجام م‬، ‫ در حالت قلب‬-‫ب‬
.‫ اخفا چیست؟ در چند حرف است؟ نام ببرید‬-‫ج‬
َ ‫ف‬
[.‫ الخ« را به خاطر بسپاريد‬... ‫ذاث ََنا‬
ْ ‫ص‬
ِ » ‫ بیت‬-‫د‬
‫ به تلوت این سوره گوش کنید و متوجه مكان هسسايی‬،‫ اکنون‬-2
‫ خسسط کشسسیده شسسده‬،‫باشید که قلب و اخفا صورت گرفته ؛زیر آنها‬
.‫است‬

  
   
   
   
    








  



  























  




   




‫تجوید آسان‬

44

   






   
   










  






   


  











  






  



















45

‫احكام بعضی از حروف‬









   


 





   
   


















 






  
  











  








 










‫تجوید آسان‬

46

  
















  
 

‫درس پنجم‬
‫احکام بعضی از حروف‬
‫ب ‪ :‬میم ساکن‬

‫َ‬
‫م‬
‫أ ْ‬
‫م‬
‫ُ‬
‫ه ْ‬

‫َ‬
‫َ‬
‫ه‬
‫م ُ‬
‫ح ألل ُ‬
‫م یَ ْ‬
‫م أن ْت ُ ْ‬
‫إ ِن ْک ُ ْ‬
‫َ‬
‫مًرا‬
‫م َ‬
‫ق أ ْ‬
‫ح ُ‬
‫یَ ْ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫م ُ‬
‫مًنا‬
‫عآءَ ُ‬
‫شو َ‬
‫م َ‬
‫مِلی ل َ ُ‬
‫مأ ْ‬
‫ه ْ‬
‫مأ ْ‬
‫ه ْ‬
‫ن أ ْ‬
‫یَ ْ‬

‫یکنیم که میم سسساکن ‪ ،‬گسساهی‬
‫جه به کلمات بال‪ ،‬ملحظه م ‌‬
‫با تو ّ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫مًرا(‬
‫در حسسرف م ‌‬
‫یآیسسد؛ مثسسل )أ ْ‬
‫م( و گسساهی در اسسسم؛ مثسسل )أ ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫م ُ‬
‫مِلی(‬
‫مًنا( ) ُ‬
‫شو َ‬
‫ن( )أ ْ‬
‫م( و گسساهی در فعسسل؛ مثسسل )ی َ ْ‬
‫ه ْ‬
‫)أ ْ‬

‫ه(‪.‬‬
‫م ُ‬
‫م َ‬
‫ح ألل ُ‬
‫ق( )ی َ ْ‬
‫ح ُ‬
‫)ی َ ْ‬
‫َ‬
‫م ُ‬
‫مططًرا(‬
‫شو َ‬
‫ن( )أ ْ‬
‫ممکن است در وسط کلمه باشد؛ مثل )ی َ ْ‬
‫َ‬
‫م(‪.‬‬
‫یا در آخر کلمه؛ مثل ) ُ‬
‫م( )أن ْت ُ ْ‬
‫ه ْ‬
‫میم ساکن سه حکم دارد ‪:‬‬
‫‪ -1‬ادغام ‪ -2‬اخفا ‪ -3‬اظهار‬

‫اول ً ‪ :‬ادغام‬

‫َ‬
‫ن(‬
‫میسسم سسساکن‪،‬فقسسط در میسسم ادغسسام م ‌‬
‫یشسسود؛ مثسسل )أ ْ‬
‫م ْ‬
‫م َ‬
‫ة(‪.‬‬
‫م ْ‬
‫فَر ٌ‬
‫غ ِ‬
‫م ِ‬
‫و ِ‬
‫ن( )ل َ ُ‬
‫من ْ ُ‬
‫م ْ‬
‫م ْ‬
‫م َ‬
‫ه ْ‬
‫ن( )ک َ ْ‬
‫م َ‬
‫ه ْ‬
‫) َ‬
‫ثانیا ً ‪ :‬اخفا‬
‫یشود؛ مثال ‪:‬‬
‫میم ساکن فقط در » با« اخفا م ‌‬

‫تجوید آسان‬

‫‪48‬‬

‫س ٌ‬
‫م(‪.‬‬
‫) ُ‬
‫م َبا ِ‬
‫ط( )إ ِ ّ‬
‫رُزو َ‬
‫ن َرب ّ ُ‬
‫ن( )ک َل ْب ُ ُ‬
‫ه ْ‬
‫ه ْ‬
‫ه ْ‬
‫ه ْ‬
‫م َبا ِ‬
‫م بِ ِ‬
‫ثالثا ً ‪ :‬اظهار‬
‫میسسم سسساکن در بقیسسه حسسروف الفبسسا کسسه بیسسست و شسسش حسسرف‬
‫یشود ومثال های آن به ترتیب زیر است ‪:‬‬
‫هستند؛ اظهار م ‌‬

‫أ َم أ َمن ْت ُم یمت َرون فی دارک ُم ث َل َث َ َ‬
‫ن‬
‫ِ‬
‫ْ ِ‬
‫ة أ ّ‬
‫َ‬
‫َ ِ ْ‬
‫ْ َ ْ ُ‬
‫ت‬
‫جن ّ ٍ‬
‫م َ‬
‫لَ ُ‬
‫ه ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫خل ِ ُ‬
‫ه‬
‫م‬
‫م ُ‬
‫دلل ِ‬
‫ح ِ‬
‫م ُِ‬
‫قوا أل ْ َ‬
‫م َ‬
‫أ ْ‬
‫أ ْ‬
‫ح ْ‬
‫سب ْت ُ ْ‬
‫ه ُ‬
‫ة‬
‫م ِذل ّ ٌ‬
‫ت َْر َ‬
‫ق ُ‬
‫ه ْ‬
‫َ‬
‫م ُ‬
‫ن‬
‫ن‬
‫مًزا‬
‫مًرا‬
‫شو َ‬
‫سو َ‬
‫م ُ‬
‫یَ ْ‬
‫تُ ْ‬
‫َر ْ‬
‫أ ْ‬
‫َ‬
‫مطَْرَنا‬
‫ضوا‬
‫ن‬
‫صا ِ‬
‫ُ‬
‫م ُ‬
‫غُرو َ‬
‫وأ ْ‬
‫وأ ْ‬
‫ه ْ‬
‫م َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫و ُ‬
‫م ظل ِ‬
‫و َ‬
‫ه ْ‬
‫م ُ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫ها‬
‫ف‬
‫م ِ‬
‫و ُ‬
‫م غَر ٌ‬
‫عآءَ ُ‬
‫م َ‬
‫فی َ‬
‫م لَ ُ‬
‫ه ْ‬
‫ه ْ‬
‫ه ْ‬
‫أ ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫م َ‬
‫ع‬
‫و ُ‬
‫أ ْ‬
‫ق ْ‬
‫م ت ُ َب ّ ٍ‬
‫م َ‬
‫م‬
‫م‬
‫کاُنوا‬
‫و ُ‬
‫أ ْ‬
‫م لَ ُ‬
‫إ ِن ّ ُ‬
‫ه ْ‬
‫ه ْ‬
‫ه ْ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫دو َ‬
‫مو َ‬
‫ه ُ‬
‫م َ‬
‫ن یَ ْ‬
‫َنآئ ِ ُ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫عّلهم ی َذّک ُّرو َ‬
‫واًتا ل َ َ‬
‫أ ْ‬
‫م َ‬
‫ج ‪ :‬میم و نون تشدیددار‬

‫م‬
‫إ ِن ّک ُ ْ‬

‫مّنا‬
‫ن‬
‫إِ ّ‬
‫َ‬
‫ة‬
‫جن ّ َ‬
‫أل ْ َ‬
‫َ‬
‫س‬
‫ة‬
‫جن ّ ِ‬
‫أل ْ ِ‬
‫ألّنا ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ما‬
‫ما‬
‫فإ ِ ّ‬
‫أ ّ‬
‫مُر‬
‫مْرَنا ُ‬
‫م ت ُدَ ّ‬
‫ه ْ‬
‫دَ ّ‬

‫ن لُ َ‬
‫ن‬
‫ت َظُّنو َ‬
‫قط ّ َ‬
‫ع ّ‬
‫ر‬
‫ألّنا ِ‬
‫ما‬
‫لَ ّ‬
‫ت‬
‫َ‬
‫م ْ‬
‫ه ّ‬

‫م‬
‫َ‬
‫ج َ‬
‫هن ّ َ‬
‫ز‬
‫م‬
‫َ‬
‫ه ّ‬
‫ثُ ّ‬
‫ما ٍ‬
‫م‬
‫َ‬
‫ه ّ‬

‫احكام بعضی از حروف‬

‫‪49‬‬

‫دد‬
‫با توجه به کلمات بال ‪ ،‬مشاهده م ‌‬
‫یکنیم که میم و نون مش س ّ‬
‫م( و گسساهی‬
‫)تشدیددار(‪ ،‬گاهی در حرف می آیند؛ مثسسل )إ ِ ّ‬
‫ن( )ث ُ ّ‬
‫َ‬
‫ز( و گاهی در فعل؛ مثل‬
‫س( ) َ‬
‫ه ّ‬
‫در اسم؛ مثل ) َ‬
‫مّنا( )ألّنا ِ‬
‫ما ٍ‬
‫م(‪.‬‬
‫مْرَنا ُ‬
‫)ت َظُّنو َ‬
‫ه ْ‬
‫ن( )دَ ّ‬
‫یشوند؛ مثال‪:‬‬
‫گاه در وسط کلمه دیده م ‌‬
‫‬‫َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ُ‬
‫م(‪.‬‬
‫جن ّ َ‬
‫مْرَنا ُ‬
‫ة( ) َ‬
‫)ت َظّنو َ‬
‫س( )أل َ‬
‫ه ْ‬
‫ز( )دَ ّ‬
‫ه ّ‬
‫ن( )ألّنا ِ‬
‫ما ٍ‬
‫یا در آخر کلمه؛ مثال ‪:‬‬
‫‬‫ُ‬
‫ن( )ل َ‬
‫م(‪.‬‬
‫ن( ) َ‬
‫)إ ِ ّ‬
‫قط ّ َ‬
‫ع ّ‬
‫م( )ث ُ ّ‬
‫ه ّ‬
‫دد س در هر جا واقع شوند س به مقدار دو حرکت ‪،‬‬
‫نون و میم مش ّ‬
‫یشوند‪.‬‬
‫غّنه داده م ‌‬

‫تجوید آسان‬

‫‪50‬‬

‫تمرین )‪(5‬‬

‫]‪ -1‬معلومات خود را آزمایش کنید ‪:‬‬
‫أ‪ -‬میم ساکن ‪ ،‬چند حکم دارد؟ برای هر کدام دو مثال بزنید‪.‬‬
‫ب‪ -‬هر کدام از مثال های زیر را تعیین کنید كه برای چه موردی‬
‫است؟‬

‫من ْ ُ‬
‫م‬
‫م َ‬
‫و ُ‬
‫و ِ‬
‫م ِبال ْب َی ّن َ ِ‬
‫سل ُ ُ‬
‫م ی َُتوُبوا‪ُ ،‬ر ُ‬
‫کطط ْ‬
‫ه ْ‬
‫عَلی‪ ،‬ل َ ْ‬
‫ه ْ‬
‫ت‪َ ،‬‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ّ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫عطی‪ ،‬طل َ‬
‫ما‪َ ،‬‬
‫م ْ‬
‫ن‪،‬‬
‫نأ ْ‬
‫ن‪ُ ،‬‬
‫م ِ‬
‫ؤ ِ‬
‫مط ْ‬
‫قکط ّ‬
‫م ْ‬
‫م ٌ‬
‫هط ْ‬
‫ما َ‬
‫فأ ّ‬
‫ن‪ ،‬إ ِن ّ َ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ر‪.‬‬
‫س ِ‬
‫فأن ْ ِ‬
‫م ُ‬
‫ما َ‬
‫ذْر‪ ،‬ل ّ‬
‫عوا ألذّک َ‬

‫ج‪ -‬مقدار غّنه‪،‬چقدر است؟‬
‫دد در اول کلمسسه باشسسند؟‬
‫د‪ -‬آیسسا ممکسسن اسسست نسسون و میسسم مش س ّ‬
‫چرا؟‪[.‬‬
‫‪ -2‬اکنون‪ ،‬به تلوت این سوره گوش کنید و با توجه به جاهسسایی‬
‫که زیر آنها خسط کشسیده شسده اسست ‪،‬میسم سسساکن و میسسم و نسون‬
‫تشدیددار را نشان دهيد‪:‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

51

‫احكام بعضی از حروف‬


















  







    

















   














  




  



















‫تجوید آسان‬

52

  


   










  







  
















  















    











   

53

‫احكام بعضی از حروف‬

  
  
  










 







 
   
  


‫درس ششم‬
‫احکام بعضی از حروف‬
‫د ‪» :‬را«‬
‫»را« دو حالت دارد ‪:‬‬
‫‪ -1‬ممکن است متحرک به ضمه )ُر( یا به فتحه )َر( یا به کسره‬
‫)ِر( باشد‪.‬‬
‫‪ -2‬ممکن است ساکن پس از ضمه )‪ْ.ُ..‬ر( یا پس از فتحه )‪ْ.َ..‬ر(‬
‫یا پس از کسره )‪ْ.ِ..‬ر( باشد‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫در همه این حالت ها‪ ،‬ممکن اسسست در اول کلمسسه یسسا وسسسط یسسا‬
‫آخر آن‪ ،‬قرار داشته باشد‪.‬‬
‫در صورتی که‪ ،‬مفتوح یا مضموم یا ساکن بعد از فتحه یا بعد از‬
‫ل کلمه چه وسسسط و چسسه آخسسر‬
‫ضمه باشند؛ تفخیم‪ 2‬م ‌‬
‫یشود‪ .‬چه او ِ‬
‫آن‪ ،‬قرار بگیرد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ مقصود از وقوع »را«ي ساکن در اول کلمه؛ وقوع آن بعد از همزه وصل اسسست‬‫م‬
‫کسسه كسسامل ً تفخیسسم م ‌‬
‫جط ُ‬
‫ج ُ‬
‫یشسسود مثسسل ‪َ» :‬ر ّ‬
‫ع« »ل َک ُط ْ‬
‫ن«‪» ،‬ث ُط ّ‬
‫م أْر ِ‬
‫ب أْر ِ‬
‫عو ِ‬

‫‪2‬‬

‫ تفخیم؛ یعنی ‪ ،‬غلیظ و کلفت ساختن که باید در تلفظ حسسرف تفخیسسم‪ ،‬زبسسان بسسال‬‫برود تا فضای دهان از صدا ُپر بشود و ترقیق برعکس تفخیم است‪.‬‬

‫عوا«‪.‬‬
‫ج ُ‬
‫أْر ِ‬

‫احكام بعضی از حروف‬

‫‪55‬‬

‫فُر ُ‬
‫سن َ ْ‬
‫ز ُ‬
‫عُرًبا‬
‫قوا‬
‫غ‪ُ ،‬‬
‫َ‬
‫ُرب َ َ‬
‫ما‪ُ ،‬ر ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ح ُ‬
‫شُر‬
‫هلَنا‬
‫میُر أ ْ‬
‫ون َ ِ‬
‫و نَ ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ن‬
‫ر ِ‬
‫م ْ‬
‫می َ‬
‫أل ْ ُ‬
‫ج ِ‬
‫صب ََر‪،‬‬
‫جوا‬
‫م‬
‫ه‪َ ،‬‬
‫ف‪َ ،‬ر ِ‬
‫ءو ٌ‬
‫َر ُ‬
‫خَر ُ‬
‫ون َ ُ‬
‫حی ٌ‬
‫َ‬
‫ی ََر ْ‬
‫و َ‬
‫غ َ‬
‫فَر‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫و‬
‫جی‬
‫فأ ْ‬
‫ألقْر َ‬
‫ءان‪ ،‬ی ُْرَزقو َ‬
‫ه ُ‬
‫ن‪ ،‬ت ُْر ِ‬
‫جْر‪َ ،‬‬
‫أن ْظُْر‬
‫َ‬
‫فل َ ت َ ْ‬
‫َ‬
‫هْر‪،‬‬
‫ضی‬
‫مْر َ‬
‫أل ْ َ‬
‫ق َ‬
‫ض‪َ ،‬‬
‫ش‪ ،‬ألْر َ‬
‫عْر ِ‬
‫َ‬
‫هْر‬
‫فل َ ت َن ْ َ‬
‫در صورتی که‪» ،‬را« مکسور باشد؛ چه در اول‪ ،‬چه وسط و چه‬
‫یشود‪.‬‬
‫آخر کلمه؛ ترقیق م ‌‬
‫‪1‬‬
‫و هرگاه ساکن بعسد از کسسرة اصسسلی یسا بعسد از »یسا«ی سسساکن‬
‫یشود؛ مثال‪:‬‬
‫باشد نیز‪ ،‬ترقیق م ‌‬

‫وأل ْ َ‬
‫قا َ‬
‫رْز ً‬
‫جا ٌ‬
‫و‬
‫دو َ‬
‫ف ْ‬
‫ری ُ‬
‫ری ٌ‬
‫ر َ‬
‫ر َ‬
‫ن َ‬
‫ج ِ‬
‫ب‪ ،‬ت ُ ِ‬
‫ق ِ‬
‫ل‪ِ ،‬‬
‫ِ‬
‫ْ‬
‫ر‬
‫ش‬
‫ع‬
‫ل‬
‫یا‬
‫لَ َ ٍ َ‬
‫ٍ‬
‫ر‪،‬‬
‫ة‬
‫فْر َ‬
‫ِ‬
‫ة‪ ،‬أل ِْرب َ ِ‬
‫مْرب َ ٍ‬
‫ن‪ِ ،‬‬
‫و َ‬
‫ُ‬
‫ع ْ‬
‫مدّک ِ ٍ‬
‫م ْ‬
‫ر‬
‫قت َ ِ‬
‫َنا ِ‬
‫صٌر‪ُ ،‬‬
‫د ٍ‬
‫ه ‪ :‬لم‬
‫‌‬
‫سیْر‪َ ،‬‬
‫دیْر‬
‫ألطّی َْر‪ ،‬أل‬
‫سی ْ َْر‪َ ،‬‬
‫ق ِ‬
‫ر‪ّ ،‬ی َ ِ‬
‫خی ْ‬
‫ّ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫م( اگر ما قبل آن فتحه یسسا‬
‫ه( )ألل ُ‬
‫ه ّ‬
‫لم ‪،‬در لفظ جلله ی)ألل ُ‬

‫یشود و اگر ما قبل آن کسره باشسسد؛ ترقیسسق‬
‫ضمه باشد؛ تفخیم م ‌‬
‫یشود‪ .‬به مثال های زیر توجه کنید ‪:‬‬
‫م ‌‬

‫‪1‬‬

‫َ‬
‫قا َ‬
‫ه‬
‫ه‬
‫س ِ‬
‫م َ‬
‫َ‬
‫ع الل ُ‬
‫ل الل ُ‬
‫س َ‬
‫ل‬
‫م َ‬
‫یَ ْ‬
‫ه الّر ُ‬
‫ع الل ُ‬
‫ج َ‬
‫ اين به شرطی است که بعد از را حرفی از حروف استعل نباشد وگرنه‪ ،‬تفخیسسم‬‫سال ِ ُ‬
‫لر الله‬
‫یشود؛ مثلُر » ُ‬
‫صاد ُ«‪ .‬برای تفصیل بیشتر بسسه کتسساب قواعسسد تجویسسد رجسسوع‬
‫م ‌‬
‫م ْ َ‬
‫ْ‬
‫ه‬
‫الل‬
‫ح‬
‫ت‬
‫ف‬
‫ی‬
‫ما‬
‫ه‬
‫الل‬
‫م‬
‫س‬
‫ب‬
‫ه‬
‫ِلل‬
‫کنید‪.‬‬
‫َ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫َ َ‬
‫ُ‬
‫ِ‬
‫ِ ْ ِ‬
‫َ‬
‫ه‬
‫شآء‌َ الل ُ‬
‫َ‬
‫م‬
‫قاُلو الل ّ ُ‬
‫ه ّ‬

‫تجوید آسان‬

‫‪56‬‬

‫اما لم »أل« در کلمات دیگر س غیر از لفظ جلله س بسسر دو قسسسم‬
‫است ‪:‬‬
‫یشسسود‪ ،‬بلکسسه در حسسرف بعسسدی ادغسسام‬
‫‪ -1‬قسسسمی کسسه تلفسسظ نم ‌‬
‫یگردد؛ مثل‬
‫م ‌‬

‫س‪َ ،‬أل ّ‬
‫أل ّ‬
‫م‪.‬‬
‫م ُ‬
‫ن‪ ،‬ألّر ِ‬
‫ة‪ ،‬ألّر ْ‬
‫م ُ‬
‫ح َ‬
‫طآ ّ‬
‫ش ْ‬
‫س‪ ،‬ألّنا ُ‬
‫م ُ‬
‫حی ِ‬

‫ینامند؛ نسبت به کلمه »شمس =‬
‫این نوع را »لم شمسی« م ‌‬
‫یشود‪.‬‬
‫ده )ـ( روی حرف بعدی شناخته م ‌‬
‫آفتاب« و با علمت ش ّ‬
‫یشود؛ مثل‬
‫‪ -2‬قسمی که ساکن تلفظ م ‌‬

‫خِبیُر‪ ،‬أل ْ َ‬
‫أل ْ َ‬
‫و ُ‬
‫ف‬
‫م‪ ،‬أل ْ َ‬
‫عُرو ِ‬
‫م ْ‬
‫مُر‪ ،‬أل ْ َ‬
‫ل‪ِ ،‬بأل ْ َ‬
‫عِلی ُ‬
‫ق َ‬
‫ق ْ‬

‫ینامنسسد منسسسوب بسسه کلمسسه »قمسسر =‬
‫این نوع را »لم قمری« م ‌‬
‫ده )ـ( روی حرف بعدی است‪.‬‬
‫ماهتاب« و علمت آن‪ ،‬نبودن ش ّ‬
‫یشوند ‪:‬‬
‫حروف قمری در این مجموعه دیده م ‌‬

‫غ‬
‫»إ ِب ْ ِ‬

‫ج َ‬
‫ف‬
‫و َ‬
‫خ ْ‬
‫ح ّ‬
‫َ‬
‫ک َ‬

‫ه«‬
‫َ‬
‫ع ِ‬
‫م ُ‬
‫قی َ‬

‫‪14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 3 2 1‬‬
‫)و بقیه حروف الفبا حروف شمسی هستند‪(.‬‬

‫احکام بعضی از حروف‬

57

(6) ‫تمرین‬

: ‫ خود را بیازمایید‬-1]
‫ حالت های »را« را بشمارید و حکم هر کسسدام را در تفخیسسم و‬-‫أ‬
.‫ترقیق بگویید‬
‫یشوند یا ترقیق؟ چرا؟‬
‌ ‫ مثال های زیر تفخیم م‬-‫ب‬

َ
َ
َ ‫قْر‬
،‫م‬
ُ ‫ ُنططوُر‬،‫صططیُر‬
ِ
َ ‫مْر‬
ِ ‫م‬
َ ‫ضططا‬
َ ‫ أ‬،‫ت‬
ْ ‫ه‬
َ ْ ‫ أل‬،‫سططّر‬
َ ،‫طططاس‬
َ
َ
َ
َ
ُ
َ
َ ‫ ک‬،‫هُر‬
‫ ألن ّططا‬،‫م‬
ْ َ ‫ ی‬،‫ی‬
ِ ‫غ‬
َ ْ ‫ألن‬
ْ ‫فْرلکط‬
ُ ‫فط‬
ّ ‫ َرب ِط‬،‫ أم ِ أْرت َططاُبوا‬،‫روا‬
َ
َ
.‫م‬
ِ ‫ر‬
ْ ‫ه‬
ْ ‫ أ‬،‫ ألّنار‬،‫قور‬
ِ ‫م‬

‫یشود؟‬
‌ ‫ »لم« تفخیم م‬،‫ در چه مواردی‬-‫ج‬
‫یتوانیسد بسرای هسر‬
‌ ‫ حروف »لم شمسی« را نام ببریسسد؛ آیسا م‬-‫د‬
[‫مثال بزنید؟‬، ‫یک‬
«‫ بسسه»را« و »لم‬،‫ با گوش كردن به تلوت این سوره‬،‫ اکنون‬-2
: ‫توجه كنيد؛ زیر آنها خط کشیده شده است‬

  










  



  













   



   






   

‫تجوید آسان‬

58

   







  
   
   




    


















  
   
    
   
  
   


   
  











   











59

‫احکام بعضی از حروف‬



   
    







    




























  




   
  
  


















  




  






  




‫تجوید آسان‬

60




  



   
   



   




   
   






    


 

‫درس هفتم‬
‫د‪:‬‬
‫م ّ‬
‫انواع َ‬
‫مدّ‬
‫َ‬
‫مد ّ گویند‪.‬‬
‫کشیدن صدای حرف مد ّ را‪َ ،‬‬
‫مد ّ ‪،‬سه تا است ‪:‬‬
‫حروف َ‬
‫‪» -1‬واو« ساکن ما قبل مضموم‪.‬‬
‫‪» -2‬یا« ساکن ما قبل مکسور‪.‬‬
‫‪» -3‬الف«‪.‬‬
‫مسد ّ طسسبیعی بسسه مقسسدار دو حرکسست وجسسود دارد و‬
‫در این حروف‪َ ،‬‬
‫یشنویم؛ زیرا بایسسد صسسدای ‪:‬‬
‫ها« آن را وضع م ‌‬
‫هنگام گفتن »ُنو ِ‬
‫حی َ‬
‫واو‪ ،‬یا‪ ،‬الف را به مقدار دو حرکت بکشیم‪.‬‬
‫یسازد‪.‬‬
‫مد ّ را از حالت طبیعی خارج م ‌‬
‫دو چیز َ‬
‫‪ -1‬همزه ‪ -2‬سکون‪.‬‬
‫د‪ ،‬یکی از این دو‪ ،‬قرار بگیرند؛ مد ّ‬
‫یعنی ‪ ،‬هرگاه بعد از حرف م ّ‬
‫از حالت طبیعی )اصلی(‪ ،‬به حالت مد ّ فرعسی مسی رود و ایسن مسد ّ‬
‫فرعی‪،‬به علت اختلف حالت همزه و سکون بسسه اقسسسام مختلفسسی‬
‫یشود ‪:‬‬
‫تقسیم م ‌‬
‫اول ً ‪ :‬همزه‬
‫د‪ ،‬همزه قرار بگیرد؛ یکی از دو نسسوع مسسد ّ‬
‫هرگاه‪ ،‬بعد از حرف م ّ‬
‫یآید ‪:‬‬
‫زیر‪ ،‬به وجود م ‌‬
‫‪ -1‬مدّ متصل‪:‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪62‬‬

‫َ‬
‫جیءَ‬
‫شآءَ‬
‫جآءَ‬
‫َ‬
‫ِ‬
‫ُ‬
‫ملئ َِ‬
‫أولئ ِ َ‬
‫ک‬
‫کة‬
‫أل ْ َ‬
‫أل ّ‬
‫ن‬
‫طائ ِ ِ‬
‫فی َ‬

‫سوء ُ‬
‫قُروء‬
‫ِ‬
‫سیءَ أل ّ‬
‫أل ْ َ‬
‫ن‬
‫فائ ُِزو َ‬

‫یبینیم ‪ :‬همزه و حرف مد ّ هر دو‪ ،‬در یک کلمسسه‬
‫در این کلمات م ‌‬
‫هاند‪.‬‬
‫به هم متصل اند و به اين عّلت آن را مد متصل‪ ،‬نامید ‌‬
‫د‪،‬چهار تا پنج حرکت است و قصرسسس یعنسسی‪،‬‬
‫مقدار کشیدن این م ّ‬
‫به حالت طبیعی درآوردن س آن جایز نیست‪.‬‬
‫‪ -2‬مد منفصل‪:‬‬

‫َ‬
‫حی َْنآ إ ِل َی ْ َ‬
‫ز َ‬
‫ن‬
‫ک‬
‫مآ أ ُن ْ‬
‫ها أل ّ ِ‬
‫و َ‬
‫َیأی ُّ َ‬
‫ذی َ‬
‫َ‬
‫ل أ ِّنآ أ ْ‬
‫ِ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫و‬
‫م‬
‫و ِ‬
‫فی أن ْف ِ‬
‫قوا أن ْف َ‬
‫سک ْ‬
‫سک ْ‬
‫َ‬
‫م َ‬
‫م‬
‫إ َِلی َرب ّک ُ ْ‬

‫مُنوا‬
‫َ‬
‫ءا َ‬
‫َ‬
‫أِنیُبوا‬

‫یبینیسم ‪ :‬همسزه از حسرف مسد ّ جسدا و در کلمسه‬
‫در این کلمات‪ ،‬م ‌‬
‫دیگری واقع شده است؛ لذا »مد ّ منفصل« نامیده شده است‪.‬‬
‫د‪ ،‬چهار تا پنج حرکت است و قصر آن س بسسه‬
‫مقدار کشیدن این م ّ‬
‫‪1‬‬
‫یباشد‪.‬‬
‫مقدار دو حرکت س جایز م ‌‬

‫‪1‬‬

‫یشود‪ ،‬چون همه راویان بسسر قصسسر‬
‫ در اینجا در تعبیر مؤلف نوعی تساهل دیده م ‌‬‫منفصل از حفص اتفاق ندارند و مصحف های متداول بر روایت مد ّ آن‪ ،‬بر چهار تا‬
‫یشود که در قسسراءت خسسود‬
‫پنج حرکت ضبط شده است لذا از خوانندگان تقاضا م ‌‬
‫از نکشیدن مد منفصل خودداری کنند‪.‬‬

63

(‫ )متصل و منفصل‬: ‫انواع مد‬

(7) ‫تمرین‬

‫ پسسس از مطسسالعه دقیسسق درس بسسه پرسسسش هسسای زیسسر پاسسسخ‬-1]
: ‫دهید‬
‫ یا« چه زمانی از حروف مد ّ هستند؟‬، ‫ »واو‬-‫أ‬
‫ چقدر باید کشیده شود؟‬،‫ مد ّ طبیعی‬-‫ب‬
‫ چیست؟‬،‫ سبب نامگذاری مد ّ متصل و منفصل‬-‫ج‬
.‫ مقدار هر کدام از مد ّ متصل و منفصل را بگویید‬-‫د‬
[‫یتوان مد ّ منفصل را نکشید؟‬
‌ ‫ آیا م‬-‫ه‬

‫ حال به تلوت این سوره گوش کنید و به مواضع مد ّ متصسسل‬-2
:‫جه كنيد‬
ّ ‫ تو‬،‫و مد ّ منفصل كه زیر آنها خط کشیده شده است‬

  



   


 
     
 


    

 




 

 

    








     



   
  








‫تجوید آسان‬




64




 




















   


  

 
  



   










   
  



 








   












65

(‫ )متصل و منفصل‬: ‫انواع مد‬



   



  



  



   
  
   


 








 














   






 

   






   












 

‫درس هشتم‬
‫د‬
‫بقیة انواع م ّ‬
‫ثانیا ً ‪ :‬سکون‬
‫د‪ ،‬سکون اسست و بسر اثسر آن یکسی از دو‬
‫سبب دوم از اسباب م ّ‬
‫یآید ‪:‬‬
‫نوع مد ّ زیر‪ ،‬بوجود م ‌‬
‫‪ -1‬مدّ لزم‬

‫ن‬
‫ن‬
‫َ‬
‫ءآلئ َ َ‬
‫أ‪ -‬ألضّآّلی َ‬
‫جوّنی‬
‫حآ ّ‬
‫أت ُ َ‬
‫~‬
‫~‬
‫حم‬
‫ص‬
‫ب‪~-‬ق‬

‫ال ّ‬
‫ة‬
‫م ُ‬
‫طآ ّ‬

‫~~‬

‫م‬
‫~‬
‫ال ّ‬

‫~‬

‫~‬

‫~‬

‫م‬
‫طس ّ‬

‫یشود ‪:‬‬
‫با خواندن کلمات فوق‪ ،‬چند چیز ملحظه م ‌‬
‫‪ -1‬سکون‪ ،‬پس از حرف مد ّ آمده است‪.‬‬
‫یافتد؛ حتی اگر کلمه را به ما بعسسد‪،‬‬
‫‪ -2‬سکون‪ ،‬ثابت است و نم ‌‬
‫و أل ْ ُ‬
‫متصل سازیم؛ مثل ً ‪ :‬اگر » َ‬
‫د« را‬
‫قْر َ‬
‫قآ ْ‬
‫جیطط ِ‬
‫ن و أل ْ َ‬
‫م ِ‬
‫ءا ِ‬
‫ف َ‬
‫یبینیم سکون روی فا )ف( ثابت است )حسستی اگسسر‬
‫قراءت کنیم؛ م ‌‬
‫ً‬
‫ما روی آن وقف نکنیم و فورا ما بعد را بخوانیم(‪.‬‬
‫ت َ‬
‫و َ‬
‫قب ْ ط ُ‬
‫ل« را بخسسوانیم‬
‫قدْ َ‬
‫و همچنین اگر » َ‬
‫ص طی ْ َ‬
‫ءآلئ َ َ‬
‫ع َ‬
‫ن َ‬
‫ییابیم‪.‬‬
‫سکون روی لم را ثابت م ‌‬
‫ینامند‪.‬‬
‫از این رو ‪،‬این نوع مد ّ را »مد ّ لزم« م ‌‬
‫یبینیم مد ّ لزم در کلمه آمده؛‬
‫اگر به مجموعه »أ« نگاه کنیم؛ م ‌‬
‫یگویند‪ .‬و با توجه بسسه مجمسسوعه‬
‫لذا این نوع را »مد ّ لزم کلمی« م ‌‬
‫یبینیسم و از‬
‫هها م ‌‬
‫»ب« مد ّ لزم را در حروف پراکندة اوایسل سسور ‌‬
‫ینامند‪.‬‬
‫این رو‪ ،‬این نوع را »مد ّ لزم حرفی« م ‌‬

‫بقیة انواع مد ‪) :‬لزم و عارض(‬

‫‪67‬‬

‫هر کدام از انواع مد ّ لزم س چه کلمی چه حرفی سس بسسه دو بخسسش‬
‫یشود ‪:‬‬
‫تقسیم م ‌‬
‫ف )سبک(‪.‬‬
‫خ ّ‬
‫قل )سنگین(‪.‬‬
‫مث َ ّ‬
‫م َ‬
‫ف ْ‬
‫‪ُ -2‬‬
‫‪ُ -1‬‬
‫یشود؛ زمانی که پس از حرف مد ّ ش سد ّﻩ‌ )ـسس( آیسسد؛‬
‫قل گفته م ‌‬
‫مث ّ‬
‫َ‬
‫مثل »أل ّ‬
‫م«‬
‫م ُ‬
‫ة« »أل ّ‬
‫~‬
‫ضآ~ّلی َ‬
‫ن« یسسا ادغسسام آیسسد؛ مثسسل »ال ّ‬
‫طآ ّ‬
‫م‬
‫زیرا اصل این حرف در لفظ به اين صورت اسسسست ‪» :‬أ َل ِ ْ‬
‫ف لَ ْ‬
‫یشود‪.‬‬
‫م« که میم ساکن اولی در میم دومی ادغام م ‌‬
‫ِ‬
‫می ْ‬
‫یکنیم ‪ :‬مد ّ لزم دیگری در‪،‬یایی کسسه‬
‫در همین هنگام‪ ،‬ملحظه م ‌‬
‫قبل از میسسم آخسسری قسسرار دارد؛ موجسسود اسسست و از آنجسساكه بعسسد از‬
‫فسف‬
‫خ ّ‬
‫م َ‬
‫حرف م ّ‬
‫د‪ ،‬تشدید یا ادغام نیامسده اسست؛ مسد ّ لزم از نسوع ُ‬
‫است‪.‬‬
‫مقدار کشیدن مد ّ لزم با تمسسام انسسواع چهارگسسانه‪ ،‬اشسسباع اسسست؛‬
‫یعنی‪،‬باید به مقدار شش حرکت کشیده شود‪.‬‬
‫ملحظه ‪:‬‬
‫امکان دارد‪ ،‬این سؤال پیش آید که سکون بعد از حسسرف مسد ّ در‬
‫َ‬
‫ن« »أل ّ‬
‫وّنی« کجسسسا‬
‫مططط ُ‬
‫مثسسسال»َأل ّ‬
‫حطططآ ّ‬
‫ة« »أت ُ َ‬
‫ضطططآّلی َ‬
‫طآ ّ‬
‫ج َ‬
‫قراردارد؟‬
‫دد‪ ،‬همیشه عبسسارت از دو حسسرف‬
‫در جواب م ‌‬
‫یگوییم ‪ :‬حرف مش ّ‬
‫اسسست کسسه اولسسی سسساکن و دّومسسی حرکسست دارد؛ لسسذا »لم« در‬
‫ضسسآلین« نيسسز‪ ،‬تشسسدید دارد و عبسسارت از دو لم اسسست ‪ :‬اولسسی‬
‫»ال ّ‬
‫ساکن و دومی کسسسره دارد‪ .‬همچنیسسن »میسسم« در »أل ّ‬
‫ة« و‬
‫م ُ‬
‫طآ ّ‬
‫َ‬
‫وّنی« ‪.‬‬
‫حآ ّ‬
‫»جیم« و »نون« در »أت ُ َ‬
‫ج َ‬
‫‪ -2‬مدّ عارض‬

‫ن‬
‫عل َ ِ‬
‫أل ْ َ‬
‫می َ‬
‫ج‬
‫أل ْ ُ‬
‫خُرو ِ‬
‫ب‬
‫َ‬
‫مَتا ِ‬

‫ح َ‬
‫و َ‬
‫صیٌر‬
‫ب‬
‫م‬
‫ألّر ِ‬
‫م ِ‬
‫ری ٌ‬
‫فت ْ ٌ‬
‫أل ْ َ‬
‫حی ْ‬
‫َ‬
‫ق ِ‬
‫ن‬
‫عل ُِنو َ‬
‫مو َ‬
‫مات ُ ْ‬
‫ص تَ ْ‬
‫و َ‬
‫عل َ ُ‬
‫َ‬
‫صو ٌ‬
‫مْر ُ‬
‫ن َ‬
‫َ‬
‫م ُ ْ‬
‫أل ْ ِ‬
‫ب ألّر ْ‬
‫سا ُ‬
‫ح َ‬
‫ح َ‬
‫ن ل ِلَنام ِ‬

‫یکنیم ‪:‬‬
‫با خواندن کلمات بال ‪،‬به امور زیر نيز‪ ،‬توجه م ‌‬

‫‪68‬‬

‫تجوید آسان‬

‫یکنیسسم‪ ،‬حسسرف‬
‫‪ -1‬هنگامی که بر حرف آخر این کلمات وقسسف م ‌‬
‫یشسود و در نسستیجه سسسکون‪ ،‬بعسد از‬
‫آخر به سسسبب وقسف‪ ،‬سساکن م ‌‬
‫یشود‪.‬‬
‫حرف مد ّ واقع م ‌‬
‫‪ -2‬هنگامی که کلمات مذکور را به ما بعد‪ ،‬متصل کسسرده‪ ،‬پشسست‬
‫یشود و باید‬
‫یخوانیم؛ هیچ سکونی حاصل نم ‌‬
‫سرهم بدون وقف م ‌‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ن‪،‬‬
‫عل ِ‬
‫کلمه را با حرکت قبل از وقف خود بخسسوانیم؛ مثسسل »أل َ‬
‫می َ‬
‫ح َ‬
‫و َ‬
‫و‬
‫ن الّر ِ‬
‫مل ِ ِ‬
‫ری ط ٌ‬
‫فت ْط ٌ‬
‫الّر ْ‬
‫م‪َ ،‬‬
‫ح َ‬
‫ب َ‬
‫ک ‪ «...‬و مثسسل » َ‬
‫ق ِ‬
‫حی ِ‬
‫م ِ‬
‫بَ ّ‬
‫ن«‪.‬‬
‫مْر ِ‬
‫مِنی َ‬
‫ر أل ْ ُ‬
‫ش ِ‬
‫دی کسسه‬
‫و از این رو؛ این نوع را »مد ّ عارض« گفت ‌‬
‫هاند؛ یعنسسی‪ ،‬م س ّ‬
‫یشسسود و بسسا وصسسل ‪،‬از بیسسن‬
‫سکون آن بسسه سسسبب وقسسف ‪،‬عسسارض م ‌‬
‫یرود‪.‬‬
‫م ‌‬
‫حکم مد ّ عارض س نزد همه قُّرا س کشیدن‪،‬به مقدار دو یا چهار یسسا‬
‫شش حرکت است‪.‬‬

‫بقیة انواع مد ‪) :‬لزم و عارض(‬

‫‪69‬‬

‫تمرین )‪(8‬‬

‫]‪ -1‬پرسش های زیر را پاسخ گویید ‪:‬‬
‫أ‪ -‬سکون سبب چند نوع مد ّ است؟ نام ببرید‪.‬‬
‫دهای وارده در این درس را بگویید‪.‬‬
‫ب‪ -‬مقدار هر کدام از م ّ‬
‫ج‪ -‬انواع مد ّ لزم و سبب نامگذاری هر کدام چیست؟‬
‫فف حرفی و کلمی مثال بزنید‪[.‬‬
‫د‪ -‬برای مد ّ لزم‪ ،‬مخ ّ‬
‫‪ -2‬به تلوت این دو سوره گوش کنید و بسسه مواضسسع م سد ّ لزم و‬
‫مد ّ عارض که زیر آنها خسسط کشسسیده شسسده اسسست و بسسه مقسسدار مسد ّ‬
‫نيز ‪،‬توجه کنید‪.‬‬
‫سورة فاتحه به دو شکل در م سد ّ عسسارض‪ ،‬خوانسسده شسسده اسسست؛‬
‫طول )شش حرکت( و توسط )چهار حرکت(‪ .‬سسسورة ن بسسه قصسسر‬
‫)دو حرکت(‪.‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬

‫‪‬‬

‫تجوید آسان‬

70





   

 
   
   








  








  
  
  






   

 



 


   








   


  









  





71

(‫ )لزم و عارض‬: ‫بقیة انواع مد‬

  



  






   


 




   














   






   






  




























‫تجوید آسان‬

72
















  







   



   





   



  























   













73

(‫ )لزم و عارض‬: ‫بقیة انواع مد‬



   








  








  
   






   















  







   
  






   


   

‫تجوید آسان‬

74

   








 








  
  
  






   








   








   


  









  




  



  



75

(‫ )لزم و عارض‬: ‫بقیة انواع مد‬





   







   














   






  






  







































‫تجوید آسان‬



76




  







   



   





   



  























   















   









77

(‫ )لزم و عارض‬: ‫بقیة انواع مد‬

  








  
   






   















  







   
  


‫درس نهم‬
‫همز ﮤ وصل‬
‫]با توجه به حرکسست و سسسکون اول کلمسسات قسسرآن ممکسسن اسسست‬
‫حرف اول کلمه‪ ،‬متحّرک یا ساکن باشد‪[.‬‬
‫تدار باشد برای ابتدا بسسه‬
‫در صورتی که‪ ،‬حرف اول کلمه‪ ،‬حرک ‌‬
‫آن کلمه‪ ،‬مشکلی وجود ندارد و از آن حرکت برای ابتدا‪ ،‬اسسستفاده‬
‫یکنیم‪.‬‬
‫م ‌‬
‫اما در صورتی که‪ ،‬حرف اول کلمه ساکن باشد‪،‬ابتدا غیرممکسسن‬
‫است و باید برای ابتدا از همزة وصل استفاده کرد تا بتوان حسسرف‬
‫هاند‪.‬‬
‫ساکن را تلفظ نمود و از این رو آن را »همزة وصل« نامید ‌‬
‫یافتسسد )زیسسرا حسسرف سسساکن را‬
‫ایسسن همسسزه‪ ،‬در وسسسط کلم م ‌‬
‫یتوان به کمک حرکت حرف آخر کلمه قبلی تلفظ کرد و در این‬
‫م ‌‬
‫هاند ‪:‬‬
‫صورت ابتدا نیست(؛ لذا در تعریف همزة وصل گفت ‌‬
‫های اسسست کسسه بواسسسطه آن‪ ،‬حسسرف سسساکن‬
‫»همزة وصل‪ ،‬همسسز ‌‬
‫یشسسود؛ یعنسسی ‪،‬در ابتسسدای کلم‬
‫)اول کلمه در حسسال ابتسسدا( تلفسسظ م ‌‬
‫یافتد‪«.‬‬
‫ثابت است و در وسط آن م ‌‬
‫همسسزة وصسسل‪ ،‬ممکسسن اسسست در اسسسم یسسا در فعسسل یسسا در حسسرف‬
‫باشد ‪:‬‬
‫اول ً ‪ :‬فعل‬
‫همزة وصل اول فعل گاهی مکسور آید و گاهی مضموم‪.‬‬
‫‪ -1‬حالت کسر همزة وصل فعل‬
‫یگیرد ‪:‬‬
‫همزة وصل فعل در دو حالت کسره م ‌‬

‫همزة وصل‬

‫‪79‬‬

‫أ‪ -‬هرگاه حرف سوم فعل‪ ،‬مکسور باشد؛ مثل‬

‫ج ْ َ‬
‫صَرا َ‬
‫ف‬
‫شط ْ‬
‫ست َ ِ‬
‫إ ْ‬
‫م‪ .‬إ ِک ْ ِ‬
‫دَنا ال ِ‬
‫ه ِ‬
‫م‪ .‬إ ِْر َ‬
‫م ْ‬
‫هط ْ‬
‫قی َ‬
‫ط أل ْ ُ‬
‫ع إ ِلی ْ ِ‬
‫ع َ‬
‫ذاب‪.‬‬
‫َ‬
‫عّنا أل ْ َ‬
‫همچنین ‪،‬اگر حرف سوم فعل به اعتبار اصل کلمه مکسور‬
‫باشد حتی اگر ظاهرا ً حرکت دیگری داشته باشد‪ .‬این نوع در‬
‫چهار فعل در قرآن واقع شده است ‪:‬‬
‫) ‪ (‬در آیة ‪ :‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬

‫(‬
‫ص ‪(6 /‬‬
‫) ‪ ( ‬در آیة‪  :‬‬

‫‪   ‬‬
‫)احقاف ‪(4 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫) ‪ (‬در آیة ‪  :‬‬
‫‪   ‬‬

‫)صافات ‪(97 /‬‬
‫) ‪ (‬در آیة ‪  :‬‬

‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬

‫)یونس ‪(71 /‬‬
‫اصل این افعال به ترتیب‪ ،‬چنین است ‪:‬‬

‫شُیوا( )إی ْت ُِیوا( )إب ْن ُِیوا( )إ ْ‬
‫ضُیوا(‬
‫ق ِ‬
‫م ِ‬
‫)إ ْ‬

‫ب‪ -‬هرگاه حرف سومی فعل مفتوح باشد؛ مثل‬
‫) ‪ (‬در آیة ‪ :‬‬

‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬

‫)ص ‪(6 /‬‬
‫) ‪ (‬در آیة ‪  :‬‬

‫‪  ‬‬
‫)اسرا ‪(63 /‬‬
‫‪ ‬‬

‫تجوید آسان‬

80
  : ‫( در آیة‬ )

   
(28 / ‫)انبیا‬
 
  : ‫( در آیة‬ )
  
  

(107 / ‫)مائده‬
 : ‫( در آیة‬ )

 
    

(24 / ‫)ص‬
  : ‫در آیة‬

‫و‬

  

(64 / ‫)نساء‬
  : ‫( در آیة‬ )

 
 

(34 / ‫)بقره‬
   : ‫در آیة‬

‫و‬

 

(39 / ‫)قصص‬
‫ ضم همزة وصل فعل‬-2
‫هرگاه حرف سوم فعل ضمه اصلی داشته باشد؛ همزة وصل‬
: ‫ مثل‬،‫یگیرد‬
‌ ‫آن ضمه م‬
  : ‫( در آیة‬ )
 
  

(14 / ‫)لقمان‬
   : ‫در آیة‬

( )

  

(45 / ‫)عنکبوت‬

‫همزة وصل‬

81

 : ‫( در آیة‬ )

/

 
‫)رعد‬   

(32

 : ‫( در آیة‬  )

 
  
(26 / ‫)ابراهیم‬
 
 : ‫( در آیة‬  )
  
  

(283 / ‫)بقره‬
  : ‫در آیة‬

( )

  
 
( 173 / ‫)بقره‬
 
 : ‫( در آیة‬ )
 
 

(33 / ‫)سبا‬
‫ اسم‬: ً ‫ثانیا‬
‫ همیشسسه مکسسسور اسسست؛ چسسه اسسسم هسسای‬،‫همزة وصل اول اسم‬
‫سسسی‬
ُ ‫ مصادر فعل های‬،‫قیاسی ؛یعنی‬
ِ ‫دا‬
ِ ‫ما‬
َ ‫س‬
ُ ‫سی )پنج حرفسسی( و‬
َ ‫خ‬
‫ چه اسم های سماعی هفتگانه که در قرآن آمده و‬.(‫)شش حرفی‬
: ‫عبارتند از‬

‫ن‬
-4
ِ ْ ‫إث ْن َی‬
‫ إثَننتینت‬-7

‫ی‬
ْ ‫ إ‬-3 ‫ إب َْنة‬-2
ْ ‫ر‬
ِ ‫م‬
‫سم‬
ْ ‫ إ‬-6

‫ إْبن‬-1
‫مَرَأة‬
ْ ‫ إ‬-5

: ‫سی‬
ُ ‫ مثال مصادر فعل های‬ِ ‫دا‬
ِ ‫ما‬
َ ‫س‬
ُ ‫سی و‬
َ ‫خ‬
 : ‫( مثل ً در‬ )
   

‫تجوید آسان‬

82

(140 / ‫)انعام‬

 : ‫( مثل ً در‬ )

  
(43 / ‫ )فاطر‬   
  : ‫در آیة‬
‫و‬
 

(7 / ‫)نوح‬
:‫ مثال اسم های سماعی هفتگانه‬   : ‫مثل در‬

( )

 

(14 / ‫)صف‬
  : ‫( مثل در‬ )

 
/ ‫ )تحریم‬ (
   : ‫و در آیة‬

(27 / ‫)قصص‬
 : ‫(مثل در‬  )

  

(38 / ‫)معارج‬
   : ‫در آیة‬

‫و‬

(176 / ‫)نساء‬
  : ‫(مثل در‬  )

 

(51 / ‫)نحل‬
  : ‫( مثل در‬ )

   
  
  

(10/‫سم‬
‫تحریم‬
  : ‫(مثل در‬
ْ ‫) )إ‬
 

‫همزة وصل‬

83

(45 /‫)آل عمران‬
   : ‫و در آیة‬

  

(8 / ‫)مزمل‬
    : ‫و در آیة‬

 (

(6 / ‫)صف‬

  : ‫( مثل ً در‬ )

/ ‫)نساء‬

 
( 

(176
    : ‫در آیة‬

‫و‬

  

(60 / ‫)بقره‬
‫ همزة وصل‬،‫هرگاه همزة استفهام بر همزة وصل وارد شود‬
: ‫ این حالت در هفت کلمه از قرآن آمده است‬.‫باید حذف گردد‬
    -1
  

(80 / ‫)بقره‬
    -2

(78 / ‫)مریم‬

    -3

(8 / ‫)سبا‬

 
    -4

(153 / ‫)صافات‬

  -5

(63 / ‫)ص‬

‫)ص‬

 
   -6
(  

(75 /

‫تجوید آسان‬

‫‪84‬‬

‫‪     -7‬‬
‫‪        ‬‬
‫‪(   ‬‬

‫‪              ‬‬

‫)منافقون ‪(6 /‬‬
‫اصل این کلمات به اين صورت است ‪:‬‬

‫صططططَ َ‬
‫ع( )أإ ْ‬
‫فی(‬
‫)أإت ّ َ‬
‫م( )أإطَّلططط َ‬
‫خطططذْت ُ ْ‬
‫فَتطططَری( )أإ ْ‬
‫غ َ‬
‫ت(‪.‬‬
‫ست َ ْ‬
‫)أإت ّ َ‬
‫فْر َ‬
‫ست َک ْب َْر َ‬
‫ت( )أإ ْ‬
‫م( )أإ ْ‬
‫خذْن َ ُ‬
‫ه ْ‬
‫یشسسود؛ همسسزة اسسستفهام‬
‫های که اوایل این کلمسسات دیسسده م ‌‬
‫همز ‌‬
‫یافتد چسسه در ابتسسدای‬
‫است ؛یعنی‪ ،‬همزة قطع است که هیچگاه نم ‌‬
‫کلم چه در وسط آن‪.‬‬
‫اما‪،‬اگر همزة استفهام بر همزة وصلی وارد شود که بعسسد از آن‬
‫لم تعریف آمده است‪ ،‬واجسسب اسسست همسسزة وصسسل بسساقی گسسذارده‬
‫یشود‪ .‬حفص و دیگران بسسه‬
‫شود ‪،‬اما به حالت اصلی خود تلفظ نم ‌‬
‫هاند ‪:‬‬
‫دو شکل خواند ‌‬
‫وجه اول ‪ :‬تبدیل کردن همزة وصل به الف و اشباع کردن آن‬
‫به مد ّ )شش حرکت به شکل مد ّ لزم(‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫وجه دوم ‪ :‬تسهیل بین بین‪.‬‬
‫این نوع ‪،‬در سه کلمه و در شش جای قرآن آمده است ‪:‬‬
‫َ‬
‫ههسسای ‪-143 :‬‬
‫ن( در دو جسسا از سسسورة انعسسام‪ ،‬آی ‌‬
‫)ءَالذّک ََری ْ ِ‬‫‪.144‬‬
‫ْ‬
‫ههای ‪ 51 :‬و ‪.91‬‬
‫ن( در دو جا از سورة یونس‪،‬آی ‌‬
‫)ءَا َلئ َ‬‫)ءََالل َ‬‫م( در سورة یونس‪ ،‬آیة ‪.59‬‬
‫ه أِذ َ‬
‫ن ل َک ُ ْ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫ر ُ‬
‫ما ی ُ ْ‬
‫ن( در سورة نمل‪ ،‬آیة ‪.59 :‬‬
‫ه َ‬
‫کو َ‬
‫خی ٌُر أ ّ‬
‫)ءََالل ُ‬‫ش ِ‬
‫ثالثا ً ‪ :‬حرف‬
‫از بین حروف ‪،‬فقط لم تعریف با همزة وصسل آمسده اسست؛ در‬
‫موارد زیر ‪:‬‬
‫یبینیم ]مثل[‪:‬‬
‫‪ -1‬لم هایی که در این آیه م ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬مقصود‪ ،‬خواندن همزه وصل به صدایی بین صدای همزه و الف است‪.‬‬

‫همزة وصل‬

‫‪85‬‬

‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪ ... ‬‬

‫احزاب(‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬

‫)تا آخر آیة ‪35‬‬

‫‪ -2‬لم زایدی که همیشه با کلمه همراه است مثل ‪:‬‬

‫ذی( )ألل ّططط َ‬
‫ن( )أل ّت ِطططی( )ألل ّت ِطططی(‬
‫ن( )أل ّططط ِ‬
‫)أل ّططط ِ‬
‫ذی َ‬
‫ذا ِ‬
‫سع(‪.‬‬
‫ن( )أل ْی َ َ‬
‫)ألل ِّئی( )أل ْئ َ َ‬
‫‪ -3‬لم تعریف مثل ‪:‬‬

‫)أل ّ‬
‫حیطططم(‬
‫مطططن( )ألّر ِ‬
‫واب( )ألّر ْ‬
‫ح َ‬
‫شططط ْ‬
‫مس( )ألّتططط ّ‬
‫َ‬
‫د( )أل ْ ُ‬
‫)أل ْ َ‬
‫ءان(‪.‬‬
‫قر َ‬
‫م ُ‬
‫جَبال( )أل ْ َ‬
‫ح ْ‬
‫ق َ‬
‫مر( )ألْرض( )أل ْ ِ‬
‫یگیرد‪.‬‬
‫همزه در تمام این موارد‪ ،‬فتحه م ‌‬
‫***‬
‫در اینجا به جا است به یک نکته لطیف اشاره کنیم ‪:‬‬
‫اگر بر سبیل امتحان روی لفظ »بئس«‬
‫‪‬‬
‫درآیسسسسسسسسسة ‪ :‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬

‫‪‬‬

‫‪ ‬‬

‫)حجرات ‪(11 /‬‬
‫یکنیم؟‬
‫م« ابتدا م ‌‬
‫وقف کنیم‪ ،‬چگونه به »أل ِ ْ‬
‫س ُ‬
‫برای ابتدا دو وجه جایز است ‪:‬‬
‫عدَ أ ْ‬
‫م أل ْ ُ‬
‫ن«‪.‬‬
‫سوقُ ب َ ْ‬
‫ف ُ‬
‫‪ -1‬آنکه بگویی ‪» :‬ا َل ِ ْ‬
‫لی َ‬
‫س ُ‬
‫م ِ‬
‫عدَ أ ْ‬
‫م أل ْ ُ‬
‫ن«‪.‬‬
‫سوقُ ب َ ْ‬
‫ف ُ‬
‫‪ -2‬آنکه بگویی ‪» :‬ل ِ ْ‬
‫لی َ‬
‫س ُ‬
‫م ِ‬

‫درس دهم‬
‫وقف‬
‫]وقسسف ‪،‬عبسسارت از ‪ :‬ایسسستادن روی کلمسسه بسسه سسسکون اسسست بسسه‬
‫شرط نفس کشیدن‪[.‬‬
‫سنت است ‪ :‬قاری ‪،‬آخر هر آیه بایستد و نفسسس بکشسسد؛ سسسپس‬
‫آیه بعدی را شروع کند‪.‬‬
‫هانسسسسسسسسسسد ‪ :‬‬
‫یخواند ‌‬
‫لالله)ص( اینچنیسسسسسسسسسسن م ‌‬
‫رسسسسسسسسسسسو ‌‬
‫‪    ‬‬

‫‪ ‬‬
‫‪   ‬‬
‫یایستادند‪،‬‬
‫‪          ‬را ‌ خوانده و م ‌‬
‫یایسسسسسسستادند‪ ،‬‬
‫‪   ‬و م ‌‬
‫‪1‬‬
‫یایستادند ‪ ...‬الخ‪.‬‬
‫‪   ‬و م ‌‬

‫‪‬‬

‫لکن همه آیات کوتاه نیستند تا انسان بتواند یسسک نفسسس بسسه آخسسر‬
‫یشود برای نفس‬
‫ههای طولنی ناگزیر م ‌‬
‫برساند و مخصوصا ً در آی ‌‬
‫کشیدن وقف کند اگر چه وسط آیه باشد‪ .‬در این هنگام‪ ،‬توجه بسسه‬
‫موارد زیر لزم است ‪:‬‬
‫یشود؛ مثل ‪:‬‬
‫های که بر آن وقف م ‌‬
‫‪ -1‬تمام بودن معنی در کلم ‌‬

‫‪‬‬

‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪1‬‬

‫‪ ‬‬

‫‪‬‬

‫لالله)ص(‪ ،‬ایسسن حسسدیث را از‬
‫ اما ترمذی در جامع خود‪،‬ابواب القراآت عسسن رسسسو ‌‬‫َ‬
‫سولُ‬
‫مسلمه س رض ‌‬
‫مالمؤمنین ا ‌‬
‫ا ‌‬
‫یالله عنها س چنین روایت كرده است ‪» :‬کا ُ‬
‫ن َر ُ‬

‫ه؛ی َ ْ‬
‫الله)ص( ی ُ َ‬
‫ف‪.‬‬
‫قط ُ‬
‫م یَ ِ‬
‫ع ِ‬
‫عل َ ِ‬
‫دلل ِ‬
‫ب أل ْ َ‬
‫ه َر ّ‬
‫م ُِ‬
‫قَرا ُ ‪ :‬أل ْ َ‬
‫قط ّ ُ‬
‫میط َ‬
‫ن ث ُط ّ‬
‫ح ْ‬
‫قَراءَت َ ُ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫ُ‬
‫ُ‬
‫دین‪«.‬‬
‫ن ی َقَرؤ َ‬
‫ق ُ‬
‫م یَ ِ‬
‫ن ألّر ِ‬
‫وم ِ أل ِ‬
‫و کا َ‬
‫ألّر ْ‬
‫ها َ‬
‫م‪ .‬ث ّ‬
‫مل ِک ی َ ْ‬
‫ف َ‬
‫حی ِ‬
‫حم ِ‬

‫وقف‬

‫‪          /‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪       ‬‬

‫‪87‬‬

‫‪         ‬‬
‫‪       ‬‬

‫)غافر ‪(65 /‬‬

‫ن« درسسست اسسست‪ ،‬زیسسرا معنسسی‪ ،‬تمسسام و‬
‫وقف بر کلمه »أل ّ‬
‫دي َ‬
‫یباشد و جمله بعدی ربطی به جمله قبلی ندارد‪ ،‬بلکه آغاز‬
‫مفید م ‌‬
‫ّ‬
‫معنی مستقلی است‪.‬‬
‫های کسسه آخسسر آن وقسسف‬
‫‪ -2‬ارتباط نداشتن جملسسه بعسسدی بسسه جمل ‌‬
‫یشود‪ ،‬اما اگر چنین ارتباطی وجسسود داشسست‪ ،‬پسسس از وقسسف‪ ،‬بسسه‬
‫م ‌‬
‫یگردیم؛ مثل‬
‫یکنیم‪ ،‬بلکه به ما قبل وقف برم ‌‬
‫جمله بعدی ابتدا نم ‌‬
‫‪    ‬کسسه اگسسر بسسر آن وقسسف شسسود‪ ،‬معنسسی کسساملی را‬
‫یرسسسسسساند‪ ،‬لکسسسسسن نبایسسسسسد بسسسسسه جملسسسسسه بعسسسسسدی ‪   ‬‬
‫م ‌‬
‫ب« مرتبسسط‬
‫‪        ‬ابتدا شود؛ زیرا کلمه »َر ّ‬
‫به لفظ جلله ی »الله« است که در جمله قبلسسی قسسرار دارد‪ .‬لسسذا‬
‫بایسسسد برگشسسسته و هسسسر دو جملسسسه را بسسسه هسسسم متصسسسل کنیسسسم ‪ :‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪. ‬‬

‫‪ ‬‬

‫یکنیسسم کسسه بسسرای تشسسخیص مکسسان‬
‫و به ایسسن ترتیسسب ‪،‬ملحظسسه م ‌‬
‫مناسب وقف یا ابتدا‪ ،‬احتیاج به فهم معانی و رعایت مناسبت بین‬
‫مب ْت َن ِسسی بسسر علسسم تفسسسیر‬
‫آنها داریم‪ ،‬لذا شناخت مكان هسسای وقسسف‪ُ ،‬‬
‫است‪.‬‬
‫علئم وقف‬
‫یبینیم‬
‫ههایی م ‌‬
‫حف )قرآن(‪ ،‬روی بعضی کلمات اشار ‌‬
‫ص َ‬
‫در هر َ‬
‫م ْ‬
‫مِلک ]چاپ مصر[ از این قرار است ‪:‬‬
‫که در مصحف َ‬
‫ج‪ ،‬صلی‪ ،‬قلی‪ ، ،‬ل‪.‬‬
‫یشود ‪:‬‬
‫و در بعضی مصاحف ‪،‬این علیم نیز‪ ،‬دیده م ‌‬
‫ط‪ ،‬م‪ ،‬ز‪ ،‬ص‪.‬‬
‫حال ‪ ،‬شرح آنها به تفصیل ‪:‬‬
‫)صلی( )ص( ‪ :‬اشاره به درست بسسودن وقسسف و وصسسل و بهسستر‬
‫بودن وصل است؛ بنابراین‪ ،‬اگر در چنین جایی ایستادیم به ما قبل‬
‫یکنیم‪ .‬و )ص( اشسساره بسسه‬
‫یگردیم و از آنجا ابتدا م ‌‬
‫محل وقف برم ‌‬

‫تجوید آسان‬

‫‪88‬‬

‫وقف ضروری است؛ یعنی‪ ،‬مجاز است هنگام ضرورت مثل قطسسع‬
‫نفس بخاطر طول آیه‪ ،‬وقف کرد‪.‬‬
‫)ج( )ز( ‪ :‬اشسساره بسسه تسسساوی وصسسل و وقسسف اسسست چسسون در‬
‫معنسسی ‪،‬دو حسسالت وجسسود دارد کسسه وصسسل‪ ،‬مناسسسب یکسسی و وقسسف‪،‬‬
‫مناسب دیگری است‪.‬‬
‫)قلی( )ط( ‪ :‬اشاره بسسه درسسست بسسودن وقسسف و وصسسل اسسست؛‬
‫لکن‪ ،‬وقف بهتر است چون معنی ‪،‬تمام شده و جمله بعدی رابطة‬
‫واضح و مستقیمی با جمله ی قبلی ندارد‪.‬‬
‫)م( ‪ :‬اشاره به وقف لزم اسسست‪ ،‬زیسسرا وصسسل ‪،‬معنسسی را تغییسسر‬
‫یانسدازد و ممکسن اسست‬
‫یدهد یا معنایی زاید به ذهن شسسنونده م ‌‬
‫م ‌‬
‫معنی را فاسد کند؛ مثال ‪:‬‬
‫‪‬‬

‫‪ ‬‬
‫)بقره ‪ 8 /‬و ‪(9‬‬
‫‪   ‬‬
‫وقف بسسر » ‪ «‬لزم اسست‪ ،‬زیسسرا‬

‫‪‬‬

‫یدهد که منافقان مطلقا ً ایمان ندارند و جمله ی بعسسدی‪،‬‬
‫آیه خبر م ‌‬
‫ابتدای بیسسان وصسسف جدیسسدی از آنسان اسسست؛ لسسذا اگسسر وصسسل کسسرده‬
‫‪‬‬
‫بخسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسسوانیم ‪ » :‬‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫یکنسسد بسسه اینکسسه آنسسان ایمسسان همسسراه بسسا‬
‫‪ «‬معنی تغییسسر م ‌‬

‫فریب ندارند ]که مفهوم آن ‪ ،‬ایمان داشتن آنان بدون همراهی بسسا‬
‫یگوییم‪ :‬فلنی‪ ،‬شخص با ایمان فریب کسساری‬
‫فریب است[ گويی م ‌‬
‫نیست و قصد داریم بگوييم‪ :‬ایمان دارد و فریب کار نیست‪.‬‬
‫مثالی دیگر ‪:‬‬
‫‪    ‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)قمر ‪(6 /‬‬
‫‪  ‬‬
‫وقف بر ‪ « » :‬لزم است‪ ،‬زیرا مقصسسود از ‪» :‬‬
‫‪ =  ‬پسسسس ‪،‬از آنسسسان رو‬

‫لالله)ص(از کفار‪ ،‬در دنیسسا اسسست‬
‫بگردان« روگردانی حضرت رسو ‌‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫و مقصسسسسسسسسود از » ‪‬‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪ = ‬روزی کسسسه خواننسسسده بسسسسوی چیسسسزی نسسساخوش‬

‫وقف‬

‫یخواند« ‪ ،‬روز‬
‫م ‌‬
‫‪  ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪     ‬‬

‫‪89‬‬

‫قیامت است؛ لذا اگر وصل کرده بخسسوانیم ‪ » :‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪      ‬‬
‫‪«   ‬؛ يعنسسی ‪ :‬مسسأمور بسسودن حضسسرت‬

‫لالله)ص(به روگردانی از کفار در قیامت ‪ ،‬چون وصل سسسبب‬
‫رسو ‌‬
‫و ّ‬
‫ل=‬
‫م ‌‬
‫یشسسسسود » ‪ «‬زمسسسسان وقسسسسوع فعسسسسل »َتططط َ‬
‫روبگردان« باشد که غیر مقصسسود اسسست‪ ،‬بلکسسه » ‪«‬‬
‫زمسسان وقسسوع فعسسل ]دیگسسری اسسست واقسسع در آیسسه بعسسدی؛ یعنسسی[ ‪:‬‬
‫یآیند«‪.‬‬
‫ث = از قبرها بیرون م ‌‬
‫»ی َ ْ‬
‫دا ِ‬
‫ن ِ‬
‫جو َ‬
‫ج َ‬
‫ن أل َ ْ‬
‫خُر ُ‬
‫م َ‬
‫)ل( ‪ :‬اشاره به درست نبسسودن وقسسف اسسست‪ ،‬زیسسرا هنسسوز معنسسی‬
‫یشسسود؛‬
‫یخسسورد یسسا فاسسسد م ‌‬
‫تمام نشده؛ با وقف‪ ،‬معنسی بسسه هسسم م ‌‬
‫مثال ‪:‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬

‫‪     ‬‬

‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪‬‬
‫ل‬
‫‪  ‬‬

‫)نحل ‪(32 /‬‬
‫‪    ‬‬
‫ل ‪   ‬‬
‫‪   ‬‬
‫)ماعون ‪ 4 /‬و ‪(5‬‬
‫‪    ‬‬
‫ل‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫)مدثر ‪ 38 /‬و ‪(39‬‬
‫یبینیم و از این‬
‫) ∴ ∴( این علمت را در دو جای نزدیک هم م ‌‬
‫ینامند‪.‬‬
‫رو آن را وقف معانقه )هم آغوش( م ‌‬
‫مقصود از این علمت ‪ ،‬درست بودن وقف بر یکی از دو جا‪ ،‬به‬
‫شرط وصل در جای ديگر است؛ مثال‪:‬‬

‫تجوید آسان‬

 


90



 


  

(2 / ‫)بقره‬

‫درس یازدهم‬
‫احکام متفرقه‬

‫وان«‬
‫وان« » ِ‬
‫‪ -1‬باید نون ساکن را در »ألدّن َْیا« » ِ‬
‫قن ْ َ‬
‫صن ْ َ‬

‫اظهار کرد هرچند‪ ،‬قاعدة ادغام موجود است اما‪،‬به علسست اجتمسساع‬
‫نون ساکن و حرف ادغام در یک کلمه‪ ،‬ادغام ممنوع است‪.‬‬
‫‪ -2‬یک نوع سکوت به مقدار دو حرکت ]بدون تنفسسس کسسه آن را‬
‫سس ْ‬
‫ینامنسسد[ در چهسسار جسسا از قسسرآن ]از حفسسص روایسست شسسده‬
‫کت م ‌‬
‫َ‬
‫است[ ‪:‬‬
‫ ‪   ‬‬‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫)کهف ‪(1 /‬‬
‫‪  ...‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‬‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬

‫)یس ‪(52 /‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‬‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬

‫‪‬‬

‫)قیامت ‪ 26 /‬و ‪(27‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪92‬‬

‫‪      -‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫‪‬‬

‫)مطففین ‪(14 /‬‬
‫‪ -3‬واجب است »ها«ی کنایه‪ 1‬را برخلف قاعدة قصر به مقدار‬
‫دو حرکت ‪،‬بکشیم؛ درآیة ‪:‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬

‫‪‬‬

‫‪» -4‬السسسسسسسسسف« در ‪ :‬‬
‫‪ ‬‬

‫‪‬‬

‫)فرقان ‪(69 /‬‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬

‫)هود ‪(41 /‬‬

‫یشود ]؛یعنی ‪ ،‬الفی که بعد از »را« واقع است بطرف‬
‫اماله م ‌‬
‫یشود؛ به عبارت دیگر‪ ،‬فتحسسه »را« بسسا صسسدایی بیسسن‬
‫»یا« تلفظ م ‌‬
‫صدای فتحه و صسسدای کسسسره و السسف بعسسداز »را« بسسا صسسدایی بیسسن‬
‫صدای الف و صدای یا خوانده شود‪[.‬‬
‫‪ -5‬اول سورة براء ت )تسسوبه ‪» ،9‬بسسسم اللسسه الرحمسسن الرحیسسم«‬
‫ه‬
‫گفته نم ‌‬
‫یشود‪ ،‬بلکه در صورت ابتسسدا‪ ،‬بسسه گفتسسن »أ َ ُ‬
‫عوذُ ب ِططالل ِ‬
‫َ‬
‫ن أل ّ‬
‫یکنیم و در صورت وصل به‬
‫جیم ِ« اکتفا م ‌‬
‫ِ‬
‫م َ‬
‫ن ألّر ِ‬
‫شی ْطا ِ‬
‫یکنیم‪.‬‬
‫سورة انفال‪ ،‬قبل از آن کمی سکوت م ‌‬

‫‪1‬‬

‫یرود‬
‫ »ها«ی کنایه‪ ،‬عبارت از ضمیری است که برای مفرد مذکر غایب به کار م ‌‬‫ه‪ ،‬علیه‪ ،‬یا بسسه آخسسر اسسسم؛ مثسسل‬
‫ه‪ ،‬ب ِ ِ‬
‫و ممکن است به آخر حرف بپیوندد؛ مثل ل َ ُ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫خ ُ‬
‫ه‪.‬‬
‫ه‪ُ ،‬‬
‫ه‪َ ،‬‬
‫ه‪ ،‬إَلی أ ْ‬
‫ه‪ِ ،‬‬
‫هل ِ ِ‬
‫ه‪ ،‬یا به آخر فعل ‪ :‬مثل ی ُ َ‬
‫أ ْ‬
‫ذو ُ‬
‫خلق ُ‬
‫وُز ُ‬
‫عن َْدَ ُ‬
‫م ُ‬
‫س ُ‬
‫حا ِ‬
‫»ها«ی کنایه دو حالت دارد ‪:‬‬
‫‪ -1‬کشیدن آن به شکل مد طبیعی )دو حرکت (‪.‬‬
‫‪ -2‬قصر )کوتاه ساختن( آن به مقدار یک حرکت‪.‬‬
‫یشسسود و‬
‫هرگاه بین دو حرف حرکت دار واقع شود به مقدار دو حرکت کشسسیده م ‌‬
‫خل َ َ‬
‫ب کسسه اگسسر حسسرف‬
‫آن را )مد ّ صله( م ‌‬
‫و‪َ ،‬‬
‫ه ُ‬
‫ه ِ‬
‫م ْ‬
‫ق ُ‬
‫ینامند؛ مثل إن ّ ُ‬
‫ن ت ُطَرا ٍ‬
‫ه َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫و‬
‫ه‬
‫ط‬
‫ب‬
‫ر‬
‫ه‬
‫ط‬
‫ل‬
‫ل‬
‫قا‬
‫ذ‬
‫إ‬
‫سل‬
‫س‬
‫مث‬
‫ست؛‬
‫س‬
‫داش‬
‫سل‬
‫س‬
‫منفص‬
‫د‬
‫س‬
‫م‬
‫حکم‬
‫بود‬
‫همزه‬
‫متحرک دومی‬
‫ّ‬
‫ُ َ ّ ُ َ‬
‫م‪.‬‬
‫أ ْ‬
‫سل ِ ْ‬
‫یشود؛ یعنی ‪ ،‬اگر بیسسن دو حسسرف سسساکن بسسود؛ مثسسل‬
‫و در حالت های دیگر‪ ،‬قصر م ‌‬
‫مل ْ ُ‬
‫وه ُ َ‬
‫ه‬
‫ک‪ُ ،‬‬
‫م ِ‬
‫أل َی ْ ِ‬
‫ف ُ‬
‫عل ّططو ُ‬
‫ه أل ُ‬
‫صیُر یا بین ساکن و حرکت دار؛ مثل ل َ ُ‬
‫ه أل ْ َ‬
‫خطذُ ُ‬
‫م ‪ ...‬مثال بال از این نوع است‪.‬‬
‫ثُ ّ‬

‫احكام متفرقه‬

‫‪93‬‬

‫‪ -6‬در ابتدای تلوت‪ ،‬گفتن ‪» :‬أعوذ بالله من الشططیطان‬
‫الرجیم« و در اول هر سوره]غیر ازتوبه[ گفتن »بسم الله‬
‫الرحمن الرحیم« واجب است‪.‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪94‬‬

‫اطلعاتی دربار ﮤ قرآن‬
‫ قرآن در شب قدر از ماه مبارک رمضان نازل شده است‬‫یدهد ‪:‬‬
‫چنانکه خداوند عّزوجل خبر م ‌‬

‫‪     ‬‬
‫‪          ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪1‬‬
‫)قدر ‪(1 /‬‬
‫‪             ‬‬
‫‪                  ‬‬
‫‪         ‬‬
‫‪‬‬

‫‪2‬‬

‫‪‬‬

‫)بقره ‪(185 /‬‬

‫لالله)ص( فسسرود آمسسد ‪ ،‬‬
‫های کسسه بسسر حضسسرت رسسسو ‌‬
‫‪ -‬اولیسسن آی ‌‬

‫‪            ‬بسسسوده‬
‫مالمسسؤمنین عائشسسه سس‬
‫است؛ چنانکه در صحیح بخاری و مسسسلم از ا ‌‬
‫یالله عنهسسا سسس آمسسده اسسست و در صسسحیح بخسساری و مسسسلم از‬
‫رضسس ‌‬
‫های که بر حضرت نازل شده و ایشسسان‬
‫جابر)ع( آمده ‪ :‬اولین سور ‌‬
‫طبق آن مسسأمور بسسه تبلیسسغ شسسد‌هاند؛ سسورة ‪  ‬‬
‫‪  ‬بوده است‪.‬‬
‫‪3‬‬
‫شهزار و ششصد )‪ (6600‬اسسست‪ .‬و شسسمارة حسسروف آن‪،‬‬
‫ش ‌‬‫سیصد و بیست و سه هزار و ششصسسد و هفتسساد و یسسک )‪(323671‬‬
‫ههای آن ‪ ،‬یکصسسد و چهسسارده )‪(114‬‬
‫حسسرف اسسست و تعسسداد سسسور ‌‬
‫یباشد‪.‬‬
‫م ‌‬
‫لالله)ص( بسسرای نوشسستن وحسسی )قسسرآن( کاتبسسانی‬
‫ حضرت رسو ‌‬‫یفرمودنسسد وآنهسا‬
‫داشتند که هنگسام نسسزول وحسی بسرای آنسسان امل م ‌‬
‫ینوشسستند و زیسسدبن ثسسابت در رأس آنسسان قسسرار دارد و خلفسسای‬
‫م ‌‬
‫یسسسفیان سس‬
‫راشدین )ابوبکر‪ ،‬عمر‪ ،‬عثمان‪ ،‬علسسی( و معسساویه بسسن اب ‌‬
‫رضی الله عنهم س از جمله کاتبان وحی بودند‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬

‫ »ما قرآن را در شب قدر فرو فرستادیم«‪.‬‬‫ »ماه رمضان که در آن قرآن فرو فرستاده شده است«‪.‬‬‫یطالب‬
‫سَلمی از علی بن اب ‌‬
‫ تعداد آیات قرآن به طریقه کوفیان از ابو عبدالرحمن ُ‬‫ةالّزهر« شسساطبی ‪ :‬شسسش هسسزار و دویسسست و سسسی و شسسش )‬
‫‪ ‬به روایت »فاطم ‌‬
‫یباشد‪.‬‬
‫‪ (6236‬م ‌‬

‫احكام متفرقه‬

‫‪95‬‬

‫ههای نخسسل و اسسستخوان‬
‫لالله)ص( قرآن بر شسساخ ‌‬
‫ در عهد رسو ‌‬‫ههسسای پوسسست یسسا پسسارچه‪ ،‬نوشسسته‬
‫های )پهن( شانه حیوانات و قطع ‌‬
‫یکردند‪.‬‬
‫یشد و با وجود این‪ ،‬یاران گرامی‪ ،‬قرآن را حفظ م ‌‬
‫م ‌‬
‫ه َ َ‬
‫م‬
‫ر ْ‬
‫ن الل ِ‬
‫وا ُ‬
‫هط ْ‬
‫ض َ‬
‫ قاریان مشسسهور از بیسسن صسسحابه سسس ِ‬‫علی ْ ِ‬
‫ن س عبارتند از ‪ :‬أبی بن کعب‪ ،‬زید بن ثسسابت‪ ،‬عبسسدالله بسسن‬
‫م َ‬
‫أ ْ‬
‫عی ِ َ‬
‫ج َ‬
‫مسعود‪ ،‬ابوموسی أشعری‪ ،‬معاذبن جبل‪ ،‬سالم مولی أبی حذیفه‪.‬‬
‫عآوری کرد؛ ابوبکر‬
‫ اولین کسی که قرآن را در یک مصحف جم ‌‬‫دیق)ع( بود‪ ،‬سسپس عثمسان(ع( و مصسحف او بسه مصسحف امسام‬
‫ص ّ‬
‫یخوانیم‪.‬‬
‫مشهور است و امروزه ما طبق آن م ‌‬
‫لالله)ص( قسسرآن بسسه هفسست بخسسش بسسه ترتیسسب‬
‫و ‌‬
‫ در عهسسد رسسس ‌‬‫زیر‪،‬تقسیم شد ‪:‬‬
‫بخش نخست ‪ :‬بقره و آل عمران و نساء‪.‬‬
‫بخش دوم ‪ :‬از مائده تا توبه‪.‬‬
‫بخش سوم ‪ :‬از یونس تا نحل‪.‬‬
‫بخش چهارم ‪ :‬از اسراء تا فرقان‪.‬‬
‫بخش پنجم ‪ :‬از شعراء تا یس‪.‬‬
‫بخش ششم ‪ :‬از صافات تا حجرات‪.‬‬
‫بخش هفتم ‪ :‬از ق تا آخر‪.‬‬
‫م َ‬
‫ص ْ‬
‫ینامند‪.‬‬
‫ل« م ‌‬
‫این قسمت آخر را » ِ‬
‫حْزب ُ‬
‫ف ّ‬
‫حسسزب و هسسر‬
‫امروزه‪ ،‬قرآن را به سی جزء و هر جسسزء را بسسه دو ِ‬
‫هانسسد و بسسه ایسسن ترتیسسب‪ ،‬قسسرآن‬
‫حزب را به چهسسار ربسسع‪ ،‬تقسسسیم کرد ‌‬
‫دارای دویست و چهسسل )‪ (240‬ربسسع اسسست‪ .‬و در بعضسسی مصسساحف‪،‬‬
‫هاند و مقصودشان بیسسان مكسسان هسسای‬
‫قرآن را به رکوع تقسیم کرد ‌‬
‫مناسب وقف و رکوع کردن در نماز است و بسا حسرف »ع« بسه آن‬
‫یکنند‪.‬‬
‫اشاره م ‌‬

‫تجوید آسان‬

‫‪96‬‬

‫آداب تلوت قرآن‬

‫ گفتن »اعوذ بالله من الشیطان الرجیم« قبل از شروع در‬‫تلوت واجب است‪ ،‬زیرا خداوند عّزوجل فرماید ‪:‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬

‫)نحل ‪(98 /‬‬
‫یعنی ‪ ،‬چون خواستی قرآن بخوانی از شسسیطان رانسسده شسسده بسسه‬
‫خدا پناه ببر‪.‬‬
‫لالله(ص(در این مورد‪ ،‬دو صیغه وارد شده است ‪:‬‬
‫و ‌‬
‫از رس ‌‬
‫شی ْ َ‬
‫ن أل ّ‬
‫جیم ِ«‪.‬‬
‫‪» -1‬أ ُ‬
‫ه ِ‬
‫عوذُ ِبالل ِ‬
‫م َ‬
‫ن ألّر ِ‬
‫طا ِ‬
‫شطی ْ َ‬
‫ن أل ّ‬
‫ن‬
‫‪» -2‬أ ُ‬
‫عِلیطم ِ ِ‬
‫سط ِ‬
‫عوذُ ب ِططالل ِ‬
‫ع أل َ‬
‫ه أل ّ‬
‫مط َ‬
‫طا ِ‬
‫می ِ‬
‫جیم ِ«‪.‬‬
‫ألّر ِ‬
‫هر کدام از این دو‪ ،‬مطابق سنت است‪.‬‬
‫ گفتن »بسم الله ‪ «...‬اول هر سوره‪ ،‬واجب است بخصسسوص‬‫اول فاتحه در نماز و صیغه آن‪ ،‬چنسسانکه در قسسرآن آمسسده ‪» :‬ب ِ ْ‬
‫سم ِ‬
‫های از قسسرآن اسسست بسسه‬
‫حیم ِ« است؛ لسسذا آی ‌‬
‫ن الّر ِ‬
‫الل ِ‬
‫ه الّر ْ‬
‫ح َ‬
‫م ِ‬
‫ه‪.«...‬‬
‫خلف » أ ُ‬
‫عوذُ ِبالل ِ‬
‫ هنگام تلوت قرآن‪ ،‬بر حاضران واجب است ساکت باشند و‬‫از مشغول شدن به كار دیگری در اثنای قراءت خودداری کنند‪.‬‬
‫ زیرا خداوند فرماید ‪:‬‬‫‪   ‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫)اعراف ‪(204 /‬‬
‫»چون قرآن قرائت شد‪ ،‬به آن گوش دهید و ساکت شوید«‪.‬‬

‫احكام متفرقه‬

‫‪97‬‬

‫ قاری و شنونده‪ ،‬باید بر خشوع و ادب محافظت کننسسد و همسسه‬‫دل و حسسواس خسسود را متسسوجه قسسراءت نماینسسدو ایسسن‪ ،‬بسسه اقتضسسای‬
‫سکوت مطلوب در آیه گذشته است‪.‬‬
‫امسسا ‪،‬فریسساد زدن و سسسر و صسسداكردن و شسسلوغ كسساری در اثنسسای‬
‫قراءت قرآن‪ ،‬از صفات مشرکان است؛ چون آنان هنگسسام شسسنیدن‬
‫یانداختنسسد‪ .‬چنسسانکه قسسرآن خسسبر‬
‫قسسرآن‪ ،‬فریسساد و سسسر و صسسدا راه م ‌‬
‫یدهد ‪:‬‬
‫م ‌‬
‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫)فصلت ‪(26 /‬‬
‫»و کافران گفتند ‪ :‬به این قرآن گسسوش ندهیسسد و در آن ]هنگسسام[‬
‫سخنان بیهوده گویید«‪.‬‬
‫ قاری بايد صدای خود را به قرآن‪ ،‬خوش گرداند و اگر خوش‬‫صدا نباشد به اندازة توانایی‪ ،‬کوشش به خوش صدایی کنسسد‪ ،‬زیسسرا‬
‫هاند ‪:‬‬
‫لالله)ص( فرمود ‌‬
‫رسو ‌‬

‫ن بالقرآن ‪‬‬
‫‪ ‬لیس مّنا من لم یتغ ّ‬

‫ قاری باید صدای خسسود را از شسسباهت بسسه الحسسان آوازخوانسسان و‬‫یشان‪ ،‬دور دارد و‬
‫فاسقان یا الحان یهود و نصاری در آوازهای دین ‌‬
‫با کوشش در خوش صدایی از تکّلف و تص سّنع و کشسسش بسسی جسسا و‬
‫فراوان خودداری کند‪.‬‬
‫ قاری و شنونده باید کوشش کنند تا آیات قرآن را تدّبر نماینسسد‬‫و معانی و مقاصد آن ها را دریابند؛ خداوند فرماید ‪:‬‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪) ‬نساء‬

‫‪(24‬‬

‫‪‬‬

‫و محمد ‪ 82 /‬و‬

‫یکنند«‪.‬‬
‫»آیا قرآن را تدّبر نم ‌‬
‫هنگام قسسر‌اءت‪ ،‬مسسستحب اسسست بسسه خسساطر مبسسالغه در خشسسوع‪،‬‬‫‪،‬خود راعمدًابه گریه انداخت تاعظمت خدای بسسزرگ را کسسه قسسرآن‪،‬‬
‫کلم او است به خاطر آورد‪.‬‬

‫‪98‬‬

‫تجوید آسان‬

‫ باید از مخالفت قرآن دوری گزید و از دستورات آن به انسسدازة‬‫توانایی پیروی کرد‪ ،‬زیسسرا قسسرآن در قیسسامت‪ ،‬بسسرای چنیسسن شخصسسی‬
‫حجت و نور و شفا خواهد بود‪.‬‬
‫یخواند‪ ،‬از اوامسسر و دسسستورات آن‬
‫اما‪،‬اگر کسی با آنکه قرآن م ‌‬
‫سرپیچی نماید و مرتکب ممنوعات قرآن شسسود‪ ،‬قسسرآن در قیسسامت‬
‫بر ضد او و سبب لعنت و افزونی کوری و ظلمتش خواهد بود‪.‬‬
‫لذا یکی از پیشینیان گفته است ‪:‬‬
‫یکند«‪.‬‬
‫»چه بسیار قاری قرآن که قرآن‪ ،‬آنان را لعنت م ‌‬
‫ یک شخص مسلمان را شایسسسته نیسسست؛ حسسداقل چهسسل روز‬‫یکبار‪ ،‬قرآن را ختم نکند و سنت است هر روز یک جزء بخواند اگر‬
‫تزدگان به حساب نیاید‪.‬‬
‫نتوانست‪ ،‬هر روز ده آیه بخواند تا از غفل ‌‬
‫ مستحب است قاری هنگام ختم قرآن دعا کند و خویشسسان و‬‫نزدیکان خود را حاضر سازد تا در دعا کردن با او شسسرکت جوینسسد‪،‬‬
‫زیرا این وقت ‪ ،‬از اوقات استجابت دعا و نزول رحمسست پروردگسسار‬
‫است‪.‬‬
‫ باید قراءت قرآن به خاطر خدا باشسسد؛ چسسون از بسسزرگ تریسسن‬‫عبادات است و عبادت را نباید برای غیر خدا قرار داد‪.‬‬
‫ حرام است قسسراءت بسسه غسسرض دیگسسری یسسا بسسه خسساطر ُاجسسرت‬‫باشد‪.‬اگسسر بسسه کسسی قسسرآن بيسساموزد‪ ،‬مکسسروه اسسست از آن شسسخص‬
‫ُاجرت بگیرد و گفته شده‪ :‬حرام است‪.‬‬
‫یباشد؛ حسستی اگسسر‬
‫ مجادله و اختلف در قرآن‪ ،‬مؤکدا ً حرام م ‌‬‫چیزی از قرآن بر کسی مشکل نمود‪ ،‬برای رفع آن به کتب تفسیر‬
‫مراجعه کند‪ ،‬یا از دانشسسمندان بپرسسسد‪ .‬اگسسر دو نفسسر در مسسوردی از‬
‫یباید از اختلف دست کشیده و‬
‫قرآن با یکدیگر اختلف داشتند‪ ،‬م ‌‬
‫هاند ‪:‬‬
‫لالله)ص(در این باره فرمود ‌‬
‫از آنجا برخیزند‪ .‬رسو ‌‬
‫»لتماروا فی القططرآن فططإن ألمططراء فیططه کفططر«‬
‫)مسند احمد(‪.‬‬
‫»در قرآن منازعه نکنید زیرا منازعه در آن کفر است«‪.‬‬
‫هاند ‪:‬‬
‫و فرمود ‌‬
‫»أقرء و ألقرآن ما أئتلفت علیططه قلططوبکم‪ ،‬فططإذا‬
‫أختلفتم فی شیء منه فقوموا عنه«‬
‫)صحیح بخاری(‬

‫احكام متفرقه‬

‫‪99‬‬

‫»تا زمانی که دلهايتان با یکدیگر بر قسسرآن جمسع اسسست قسسرآن را‬
‫بخوانید و هرگاه در چیزی از آن اختلف کردید از آنجا برخیزید«‪.‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪100‬‬

‫رهنمودهایی برای علقمندان به تجوید‬

‫تلفظ صحیح حروف‪،‬هدف اساسی علم تجوید و اولیسسن مرحلسسه‬
‫قراءت است و قراءت بدون آن س نه در نماز و نه در غیسسر نمسساز س س‬
‫صحیح نیست‪.‬‬
‫اگر کسسسی اسسستعداد و توانسسایی تصسسحیح نطسسق خسسودرا بسسر قسسرآن‬
‫داشته باشد و در این امر سستی نماید و در نتیجه مرتکب لحن و‬
‫تحریف و خطا گردد‪ ،‬گناهکار است؛ زیرا قسسراءت قسسرآن در نمسساز‪،‬‬
‫واجب است‪ ،‬همچنان که نماز واجب است؛ لذا همسانطور کسه هسر‬
‫لالله (ص( نماز بخواند‪،‬‬
‫مسلمان باید به صفت نماز حضرت رسو ‌‬
‫قراءتش نیز‪ ،‬باید به صفت قراءت ایشان باشد‪.‬‬
‫در مرحله اول ‪ :‬باید مخارج حروف را بررسسسی کسسرد و زبسسان را‬
‫بر آن ها تمرین داد تا بتواند به تلفظ حسسروف از مخسسارج خسسودو بسسا‬
‫صفات مربوط عادت کند‪ ،‬چون با این مخارج و صسسفت هسسا اسسست‬
‫یشود‪.‬‬
‫که فرق بین حروف حاصل م ‌‬
‫اما مرحلسسه دوم ‪ :‬مرحلسسه اتقسسان و مهسسارت اسسست؛ بسسا شسسناختن‬
‫دقیق امکان وقف به واسطه تمرین فسسراوان و ملحظسسه معسسانی و‬
‫هاند؛ در‬
‫تفسیر دقیق آن ها‪ .‬و کسسسانی کسسه بسسه ایسسن مرحلسسه رسسسید ‌‬
‫هاند ‪:‬‬
‫یشوند که فرمود ‌‬
‫فرمایش نبوی وارد م ‌‬

‫‪ ‬ألمططاهر فططی ألقططرآن مططع ألسططفرة ألکططرام‬
‫ألبررة ‪‬‬

‫یکند‪ ،‬بررسی و‬
‫مسایلی که به مهارت قراءت کمک م ‌‬
‫‬‫شناخت صحیح قواعد قراءت است که در نسستیجه‪ ،‬عمسسل بسسه‬
‫شآموزی که‬
‫یسازد‪ ،‬چون کافی است دان ‌‬
‫قواعد را آسان م ‌‬
‫قواعسسد تجویسسد و قسسراءت را فراگرفتسسه‪ ،‬آن هسسا را بسسر ده آیسسه‬
‫مطسسابقت دهسسد ‪ ،‬سسسپس مسسدتی را بسسا قیسساس بقیسسه آیسسات بسسر‬
‫ههای دهگانه بگذراند تا تجويد بر زبانش ملکه شسسود‪ .‬لکسسن‬
‫آی ‌‬
‫از همه مهم تر‪ ،‬تمرین فراوان و مستمر است که تسسسلط و‬
‫نجزری گوید ‪:‬‬
‫یآورد‪ ،‬چنانکه اب ‌‬
‫مهارت را بوجود م ‌‬

‫» لیطططس بینطططه و‬
‫بیططططططن ترکططططططه‬

‫إل ریاضططة أمططری‬
‫بف ّ‬
‫کططططططططططططططططة«‬

‫احكام متفرقه‬

‫‪101‬‬

‫ههسا‬
‫های جز تمریسن دادن بسه آروار ‌‬
‫»بین تجوید و ترک آن‪ ،‬فاصل ‌‬
‫نیست«‪.‬‬
‫یشود ‪:‬‬
‫تمرین با دو امر حاصل م ‌‬
‫‪ -1‬گوش دادن بسيار به تلفظ صحیح؛ به این ترتيب كسسه اسسستاد‬
‫شآموز با نگاه كردن به مصحف‪ ،‬گسسوش دهسسد‪.‬‬
‫تجوید بخواند و دان ‌‬
‫لذا ملزمت استاد تجوید همراه با گوش دادن به ضبط صسسوت بسسه‬
‫طور مستمر و نگاه کردن به مصحف‪ ،‬کار بسیار خوبی است‪.‬‬
‫و برای دانستن صحیح قواعد تجوید کسسه در ایسسن کتسساب یسسا کتسسب‬
‫شآمسسوز‪ ،‬مثسسال هسسای آن هسسا را از‬
‫دیگر تجوید آمده‪ ،‬لزم است دان ‌‬
‫دهسسان شخصسسی تجویسسد دان بشسسنود‪ ،‬زیسسرا تلفسسظ مثسسال‪ ،‬چگسسونگی‬
‫یسازد چون تجوید‪ ،‬قواعد عملی أدا و کیفیسست‬
‫قاعده را روشن م ‌‬
‫نطق است‪.‬‬
‫‪ -2‬خواندن زیسساد و تمریسسن بسسر آن ‪،‬همسسراه بسسا دقسست فسسراوان در‬
‫درسسست تلفسسظ کسسردن و اسسستوارکردن زبسسان بسسه پیسسروی از احکسسام‬
‫تجوید‪.‬‬
‫ حفظ قرآن نیز ‪ ،‬متكی بر تمریسسن و قسسراءت پیوسسسته اسسست ‪،‬‬‫یفرمایند ‪:‬‬
‫لالله)ص(به صراحت م ‌‬
‫چنانکه رسو ‌‬
‫»تعاهدوا ألقرآن فإنه أشد من ألبل«‬
‫)بخاری ومسلم(‬
‫هتر است«‪.‬‬
‫»پیوسته قرآن را بخوانید‪ ،‬زیرا از شتر فرارکنند ‌‬
‫یکنسسد انتخسساب وقسست‬
‫و از اموری که بیشسستر بسسه حفسسظ‪ ،‬کمسسک م ‌‬
‫مناسب است و بهترین وقت ‪،‬بعد از نمسساز صسسبح تسسا طلسسوع آفتسساب‬
‫یباشد‪.‬‬
‫م ‌‬
‫یکنسسد‪ ،‬هسسر‬
‫و از آنجسساکه طسسبیعت انسسسان هسسا بسسا یکسسدیگر فسسرق م ‌‬
‫یدهد و‬
‫فرد‪،‬خودش‪ ،‬طبق مزاج خود‪ ،‬وقت مناسب را تشخیص م ‌‬
‫بهتر است به نکات زیر توجه کند‪:‬‬
‫‪ -1‬از اوقات گرسنگی یا سیری ‪ ،‬بسيار دوری گزیند‪.‬‬
‫‪ -2‬از اوقاتی استفاده کند که مشغولیت فکری ندارد‪.‬‬
‫‪ -3‬وقتی که غم و اندوهی رخ داده وقت مناسبی نیست‪.‬‬
‫لالله)ص( در اشاره به این امور فرمایند ‪:‬‬
‫حضرت رسو ‌‬

‫‪102‬‬

‫تجوید آسان‬

‫»أقرءوا ألقططران مططا أئتلفططت علیططه قلططوبکم ‪...‬‬
‫الخ«‪.‬‬

‫و از جمله ائتلف و اجتماع دل ‪ :‬آمادگی و اسسستعداد و اقبسسالش‬
‫به قراءت است‪.‬‬
‫ قرآن خواندن در نمازهای شب ‪،‬کمک فراوانی به مواظبت از‬‫یکند و در این باره‪ ،‬آثاری دردست است‪.‬‬
‫حفظ م ‌‬
‫توضیح ‪ :‬در تمرین هایی کسسه در ایسسن کتسساب آمسسده و بسسر نسسوار‪،‬‬
‫ضبط شده است؛ جمع بیسسن دو حسسس سسسمع و نظسسر را بسسه اعتبسسار‬
‫شآموز در فهم قواعد با پیگیری تمرین ها‪ ،‬هر دو‬
‫هایم‪ ،‬تا دان ‌‬
‫گرفت ‌‬
‫حس خود را بکسسار گیسسرد‪ ،‬بسسا تسسوجه بسسه اینکسسه شسسنیدن از اسسستاد در‬
‫آمسسوختن تجویسسد پراهمیسست اسسست‪ ،‬چسسون اکسسثر قواعسسد آن‪ ،‬امسسوری‬
‫صوتی و مربوط به نطسسق اسسست؛ لسسذا فهمیسسدن آنهسسا بسسدون اسسستاد‬
‫یباشد‪.‬‬
‫مشکل م ‌‬
‫ً‬
‫هایم؛ چسسون‬
‫ههای زیادی را به كمسسك نسسوار خوانسسد ‌‬
‫ما معمول سور ‌‬
‫شآمسسوز را در اصسسلح نطسسق خسسود یسساری‬
‫شنیدن نطسسق صسسحیح‪ ،‬دان ‌‬
‫یدهد‪.‬‬
‫م ‌‬
‫بایسسد دانسسست کسسه ‪ :‬ایسسن تمریسسن هسسا و نوارهسسای همسسراه آن‪،‬‬
‫ینیسساز‬
‫شآمسسوز را در خوانسسدن همسسه قسسرآن‪ ،‬از اسسستاد تجویسسد ب ‌‬
‫دان ‌‬
‫یکند‬
‫یدهدو خطاهایش را گوشزد م ‌‬
‫یکند‪ .‬استاد به او گوش م ‌‬
‫نم ‌‬
‫های اسسست کسسه بسسه عهسسدة نوارهسسا گذاشسسته‬
‫لکنندة مرحل ‌‬
‫و این تکمی ‌‬
‫ً‬
‫شده است‪ ،‬زیرا چنانکه قبل گفسستیم آمسسوختن تجویسسد‪ ،‬مسسستلزم دو‬
‫امر است ‪:‬‬
‫‪ -1‬شنیدن از استاد‪.‬‬
‫‪ -2‬عمل به قواعد‪.‬‬
‫ابوعاصم‬
‫عبدالعزیز‬
‫عبدالفتاح قاری‬

‫احكام متفرقه‬

‫‪103‬‬

‫فهرست آيات‬
‫)سوره‪،‬آيه( صفحه‬
‫‪73‬‬
‫ائتوني بكتاب من قبل ‪ ...‬احقاف‪4،‬‬
‫‪76‬‬
‫تحريم ‪12،‬‬
‫ابنت عمران اّلتي احصنت‪...‬‬
‫اّتخذ نهم سخري ّا ً‬
‫‪77‬‬
‫ص ‪63،‬‬
‫‪74‬‬
‫عنكبوت‪45،‬‬
‫اتل ما اوحی اليك‬
‫‪76‬‬
‫قصص ‪27،‬‬
‫ی هاتين‬
‫احدیابنت ّ‬
‫‪78‬‬
‫استغفرت لهم ام لم تستغفر‪ ...‬منافقون‪6،‬‬
‫‪76‬‬
‫فاطر ‪43،‬‬
‫استكبارًافی الرض و‪...‬‬
‫‪78‬‬
‫ص ‪75،‬‬
‫استكبرت ام كنت من ‪...‬‬
‫‪77‬‬
‫آل عمران‪45،‬‬
‫اسمه المسيح‬
‫‪77‬‬
‫صافات ‪153،‬‬
‫اصطفی البنات‬
‫‪77‬‬
‫مريم ‪78،‬‬
‫اطلع الغيب‬
‫‪75‬‬
‫انعام‪104،‬‬
‫افترء علی الله‬
‫ً‬
‫‪77‬‬
‫سبأ ‪8،‬‬
‫افتری علی الله كذبا‬
‫‪92‬‬
‫افليتدّبرون القرآن نسا ومحمد‪82،‬و ‪24‬‬
‫‪74‬‬
‫بقره‪34،‬‬
‫اّل ابليس أبی واستكبر‬
‫‪86‬‬
‫كهف ‪1،‬‬
‫الحمدالله الذی انزل علی‪...‬‬
‫فاتحه‪24 7-1،‬و ‪66‬‬
‫الحمدالله رب العالمين‪...‬‬
‫‪84‬‬
‫نحل‪32 ،‬‬
‫الذين تتوفنهم الملءكة‪...‬‬
‫اّناارسلنا نوحًاالی قومه‪ ...‬نوح‪61 28-1،‬و ‪62‬‬
‫‪89‬‬
‫قدر‪1،‬‬
‫انا انزلناه فی ليلةالقدر‬
‫‪74‬‬
‫لقمان‪14،‬‬
‫ان اشكرلی ولوالديك‬
‫‪17‬‬
‫ان الذين يتلون كتاب‪ ...‬فاطر‪29،‬و ‪30‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪104‬‬

‫‪79‬‬

‫ان المسلمين والمسلمات و‪ ...‬احزاب‪35،‬‬
‫ان امر ُ‬
‫‪76‬‬
‫نسا‪176،‬‬
‫ؤاهلك‬
‫‪73‬‬
‫ص‪6،‬‬
‫ان امشواواصبرواعلیءالهتكم‬
‫‪14‬‬
‫ان هذا القرآن يهدی لّلتی‪...‬اسرا‪9،‬و ‪10‬‬
‫‪76‬‬
‫معارج‪38،‬‬
‫ايطمع كل امری منهم‬
‫‪80‬‬
‫حجرات‪11،‬‬
‫بئس السم الفسوق بعد‪...‬‬
‫‪82‬‬
‫غافر‪65،‬‬
‫ی لاله الّا هو‪...‬‬
‫هوالح ّ‬
‫‪87‬‬
‫هود‪41،‬‬
‫بسم الله مجراها‬
‫‪73‬‬
‫يونس‪71،‬‬
‫ثم اقضوا اّلتی وتنظرون‬
‫‪85‬‬
‫ذلك الكتاب لريب فيه هدی‪ ...‬بقره‪2 ،‬‬
‫سأل سائل بعذاب واقع ‪ ..‬معارج‪52-49 44-1،‬‬
‫‪75‬‬
‫ابراهيم‪26،‬‬
‫لشجرةخبيثة اجتثت ‪...‬‬
‫‪89‬‬
‫بقره‪185،‬‬
‫شهر رمضان الذی انزل‪...‬‬
‫‪76‬‬
‫ضرب الله مثل ً للذين كفروا‪ ...‬تحريم‪10،‬‬
‫‪76‬‬
‫صف‪14،‬‬
‫عيسی بن مريم‬
‫‪91‬‬
‫فاذا قرأت القرآن فاستعذ‪ ...‬نحل‪98،‬‬
‫‪74‬‬
‫نسا‪64،‬‬
‫فاستغفر لهم الرسول‬
‫فإن كانتا‬
‫‪15‬‬
‫سرمن القرآن مزمل‪20،‬‬
‫فاقرءوا ما تي ّ‬
‫‪77‬‬
‫اثنتين فلهما‪ ...‬نسا‪176،‬‬
‫‪83‬‬
‫قمر‪6،‬‬
‫داع‬
‫فتول عنهم يوم يدع ال ّ‬
‫‪75‬‬
‫بقره‪173،‬‬
‫فمن اضطرغيرباغ‪ ‬ولعاد‬
‫‪77‬‬
‫بقره‪60،‬‬
‫فمنه اثنت عشرةعينا‬
‫‪75‬‬
‫بقره‪283،‬‬
‫فليؤدالذي اؤتمن امانته‬
‫‪84‬‬
‫فويل للمصلين ل الذين هم‪ ...‬ماعون‪4،‬و ‪5‬‬
‫‪74‬‬
‫اسرا‪63،‬‬
‫قال اذهب فمن تبعك منهم‬
‫قالوا ابنوا له بنيانا ً‬
‫‪73‬‬
‫صافات‪97،‬‬
‫‪77‬‬
‫بقره‪80،‬‬
‫قل أتخذتم عندالله عهدا‬
‫‪14‬‬
‫كتب انزلناه اليك لتخرج ابراهيم‪1،‬‬
‫‪86‬‬
‫كّلاذا بلغت التراقی و‪ ...‬قيامت‪26،‬و ‪27‬‬
‫‪86‬‬
‫مطففين‪14،‬‬
‫كّل بل ران علی قلوبهم‬
‫‪85‬‬
‫مدثر‪38،‬و ‪39‬‬
‫كل نفس بما كسبت رهينه‬
‫‪76‬‬
‫نحل‪51،‬‬
‫لتتخذوا الهين اثنين‬

‫‪105‬‬

‫‪74‬‬
‫من الذين استحق عليهم‪ ...‬مائده‪107،‬‬
‫‪86‬‬
‫يس‪52،‬‬
‫من بعثنا من مرقدنا هذا‬
‫قلم‪71-67 52-1،‬‬
‫ن والقلم ومايسطرون‪...‬‬
‫ِ‬
‫‪91‬‬
‫نحل‪98،‬‬
‫واذاقرأت القرآن فاستعذبا‬
‫‪77‬‬
‫مزمل‪8،‬‬
‫واذكراسم ربك‬
‫‪76‬‬
‫نوح‪7،‬‬
‫واستكبروا استكبارا‬
‫‪74‬‬
‫قصص‪39،‬‬
‫واستكبرهو و جنوده‬
‫البروج‪31 22-1،‬و ‪32‬‬
‫والسماء ذات البروج‪...‬‬
‫‪32‬‬
‫الطارق‪17-1،‬‬
‫والسماءوالطارق‪...‬‬
‫ليل‪24 21-1،‬و ‪25‬‬
‫والليل اذا يغشی‪...‬‬
‫‪73‬‬
‫ص‪6،‬‬
‫وانطلق المل منهم‬
‫‪18‬‬
‫مزمل‪4،‬‬
‫ورتل القرآن ترتيل‬
‫‪75‬‬
‫سبأ‪33،‬‬
‫وقال الذين استضعفوا‬
‫‪92‬‬
‫وقال الذين كفروالتسمعوا‪ ...‬فصلت‪26،‬‬
‫‪74‬‬
‫انبيا‪28،‬‬
‫وليشفعون اّل لمن ارتضی‬
‫‪75‬‬
‫رعد‪32،‬‬
‫ولقداستهزی برسل من قبلك‬
‫‪83‬‬
‫بقره‪8،‬و ‪9‬‬
‫وماهم بمومنين يخادعون الله‬
‫‪15‬‬
‫نحل‪89،‬‬
‫ونّزلنا عليك الكتاب‪...‬‬
‫‪87‬‬
‫فرقان‪69،‬‬
‫ويخلدفيه مهانا‬
‫ّ‬
‫‪82‬‬
‫غافر‪65،‬‬
‫ی لاله الهو‪...‬‬
‫هوالح ّ‬
‫المدثر‪58-56 56-1،‬‬
‫يأّيها المدثر‪...‬‬
‫تحريم‪45 12-1،‬و ‪46‬‬
‫ی لم تحّرم‪...‬‬
‫يأّيها النب ّ‬
‫‪77‬‬
‫صف‪6،‬‬
‫يأتي من بعدي اسمه احمد‬
‫يسّبح لله مافی السموات و‪ ..‬تغابن‪41-39 18-1،‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪106‬‬

‫نمايه‬

‫ابتدا ‪80،82،83،87‬‬
‫ابن جزری ‪10،13،96‬‬
‫ابوالخيرمحمدبن جزری شافعی ‪11‬‬
‫ابوالقاسم بن فيّره شاطبی ‪11‬‬
‫ابوبكر صديق)ع( ‪90‬‬
‫ابوعاصم عبدالعزيز عبدالفتاح قاري ‪9‬‬
‫ابو عمرو دانی ‪11‬‬
‫ابو موسی اشعري ‪90‬‬
‫ابی بن كعب ‪11،90‬‬
‫احكام متفرقه ‪86‬‬
‫اخفا ‪12،17،28،33،42،43،47،48‬‬
‫ادغام ‪،12،17،28،33،34،35،36،37،42،47،55،64،86‬‬
‫ادغام با غّنه ‪35‬‬
‫ادغام بدون غّنه ‪35‬‬
‫ادغام »لم«در»را« ‪37‬‬
‫ادغام نون ساكن در ميم و واو ‪37‬‬
‫استعل ‪26‬‬
‫استفال ‪26‬‬
‫اسم های سماعی ‪76‬‬
‫اسم های قياسی ‪75‬‬
‫اظهار ‪12،17،33،34،42،47،48،86‬‬
‫اماله ‪86‬‬
‫انواع مد ّ ‪59،73‬‬
‫دلزم ‪64‬‬
‫انواع م ّ‬
‫اهل الله ‪16‬‬
‫بخاری و مسلم ‪96‬‬
‫تجويد ‪9،10،13،16،95،96،98‬‬
‫تجويد آسان ‪8،12‬‬
‫تجويد قرآن ‪10،17،18‬‬
‫سر‪:‬آسان ‪11‬‬
‫تجويد مي ّ‬
‫تحفه الطفال و الغلمان ‪12‬‬

‫‪107‬‬

‫ترقيق ‪54،55‬‬
‫تسهيل بين بين ‪78‬‬
‫تفخيم ‪53،54‬‬
‫تف ّ‬
‫شي ‪27‬‬
‫تكرار ‪27‬‬
‫جابرترمذي ‪15‬‬
‫جبريل ‪10،14‬‬
‫جزء ‪90،93‬‬
‫جوف ‪19‬‬
‫حرف مد ّ ‪60،64،65‬‬
‫حروف]رخاوت[ ‪26‬‬
‫حروف استعل ‪27‬‬
‫دت ‪26‬‬
‫حروف ش ّ‬
‫حروف شمسی ‪55‬‬
‫حروف قلقله ‪27‬‬
‫حروف قمري ‪55‬‬
‫حزب ‪90‬‬
‫صل ‪90‬‬
‫حزب مف ّ‬
‫حفص ‪11،37،78،86‬‬
‫حلق ‪20‬‬
‫خلفای راشدين ‪89‬‬
‫ربع ‪90‬‬
‫رخاوت ‪26‬‬
‫روايت حفص از عاصم ‪11‬‬
‫زيدبن ثابت ‪11،89،90‬‬
‫سالم مولی ابی حذيفه ‪90‬‬
‫س ْ‬
‫كت ‪86‬‬
‫سكوت ‪87‬‬
‫سكون ‪63‬‬
‫سنن نسايي و ابن ماجر ‪16‬‬
‫شب قدر ‪89‬‬
‫شدت ‪26‬‬

‫‪108‬‬

‫شيخ سليمان حمزوری ‪12‬‬
‫شيخ محمد صّباغ ‪12‬‬
‫صحيح بخاري ‪15،94‬‬
‫صحيح مسلم ‪16‬‬
‫صحيح بخاري و مسلم ‪16،89‬‬
‫صفت استطالت ‪30‬‬
‫صفت تفشی ‪30‬‬
‫صفت جهر ‪30‬‬
‫دت ‪30‬‬
‫صفت ش ّ‬
‫صفت صفير ‪29‬‬
‫صفت همس ‪30‬‬
‫صفت همس و رخاوت ‪29‬‬
‫صفير ‪27،29‬‬
‫عايشه)رض( ‪89‬‬
‫عبدالله بن مسعود ‪11،90‬‬
‫عثمان ‪90‬‬
‫عليم وقف ‪82‬‬
‫غّنه ‪17،27،28،49‬‬
‫فتح القفال بشرح متن تحفه الطفال ‪12‬‬
‫فتح الملك المتعال ‪12‬‬
‫فرق»ث«و»س« ‪29‬‬
‫فرق»ذ«و»ز« ‪29‬‬
‫فرق»ض«و»ظ« ‪30‬‬
‫فعل ‪73‬‬
‫فعل های خماسی وسداسی ‪75‬‬
‫قصر ‪60،86‬‬
‫قلب ‪17،33،42‬‬
‫دمتصل ‪12‬‬
‫قلب م ّ‬
‫قلقله ‪27‬‬
‫قواعد تجويد ‪8‬‬
‫كنايه ‪86‬‬
‫لب ‪22‬‬

‫تجوید آسان‬

‫‪109‬‬

‫لم تعريف ‪79‬‬
‫لم زايد ‪79‬‬
‫لم شمسی ‪55‬‬
‫لم قمري ‪55‬‬
‫متباعد ‪37‬‬
‫متجانس ‪37‬‬
‫متقارب ‪37‬‬
‫متماثل ‪37‬‬
‫قل ‪64‬‬
‫مث ّ‬
‫مجموعه تجويد ‪11‬‬
‫مخارج حروف ‪19‬‬
‫مخرج »با« ‪19‬‬
‫مخرج »جيم « ‪19‬‬
‫مخرج حروف ‪19‬‬
‫مخرج »ذال« ‪29‬‬
‫مخرج »زا« ‪29‬‬
‫مخرج »ضاد« ‪30‬‬
‫مخرج »ضاد‪،‬لم« ‪22‬‬
‫مخرج غّنه ‪28‬‬
‫]مخرج[غين ‪19‬‬
‫مخرج»قاف‪،‬كاف« ‪21‬‬
‫فف ‪64‬‬
‫مخ ّ‬
‫مد ّ ‪17،19،63‬‬
‫د[حرفی ‪64‬‬
‫]م ّ‬
‫ده ‪64‬‬
‫مد ّ ش ّ‬
‫دعارض ‪64،65‬‬
‫م ّ‬
‫دفرعی ‪59‬‬
‫م ّ‬
‫د[كلمی ‪64‬‬
‫]م ّ‬
‫دلزم ‪63،64‬‬
‫م ّ‬
‫دلزم حرفی ‪63‬‬
‫م ّ‬
‫دلزم كلمی ‪63‬‬
‫م ّ‬
‫دمّتصل ‪12‬‬
‫م ّ‬

‫‪110‬‬

‫دمنفصل ‪12‬‬
‫م ّ‬
‫دمنفصل ‪60‬‬
‫م ّ‬
‫مسند احمد ‪94‬‬
‫مصحف امام ‪90‬‬
‫معاذبن جبل ‪19‬‬
‫معاويه ‪90‬‬
‫مكی بن طالب قيسی ‪11‬‬
‫وصل ‪83،84،87‬‬
‫وقف ‪65،80،81،82،83،84،90‬‬
‫وقف معانقه ‪85‬‬
‫همزه ‪59،60‬‬
‫همزه استفهام ‪77،78‬‬
‫همزه قطع ‪78‬‬
‫همزه وصل ‪72،73،74،75،77،78،79‬‬
‫همس ‪27‬‬
‫يرملون ‪35‬‬

‫تجوید آسان‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful