‫االصنام‬

‫(بت های عرب)‬
‫هشام بن محمد الکلبی‬

‫نشر الکترونیکی ‪ :‬کتابخانه‪ ،‬تاریخ ما‬
‫تایپ و تهیه ‪ :‬اِنی کاظمی‬
‫‪http://pdf.tarikhema.ir‬‬

‫‪Ancient.ir‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫فھرست‪:‬‬
‫پيشگفتار‪....................................................................................................................‬‬
‫انحاء پرستش اعراب جاھليت‪..........................................................................................‬‬
‫‪ -1‬منكران خالق و بعث و اعاده‪.......................................................................................‬‬
‫‪ -2‬منكران بعث و اعاده‪.................................................................................................‬‬
‫‪ -3‬منكران پيامبران و پرستندگان اصنام‪...........................................................................‬‬
‫‪ -4‬قائلين به جھل دختران خدای‪..............................................................................‬‬
‫‪ -5‬يھود و نصاری و صائبان‪..........................................................................................‬‬
‫‪ -6‬قائلين به توحيد و معاد‪..............................................................................................‬‬
‫اخبار قرآن از پرستندگان اصنام‪.......................................................................................‬‬
‫كتاب االصنام‪.........................................................................................................‬‬
‫منابع و ماخذ مھم كلبی در اين تاليف‪............................................................................‬‬
‫محتوای كتاب تنكيس االصنام‪.......................................................................................‬‬
‫رجزھای مشركان ھنگام تلبيه و گزاردن حج‪.......................................................................‬‬
‫ذوالفقار علی!‪......................................................................................................‬‬
‫قصه غرانيق‪...............................................................................................................‬‬
‫نااگاھی خاورشناسان‪.............................................................................................‬‬
‫ترجمهھای "تنكيس االصنام"‪..................................................................................‬‬
‫نسخهھای موجود "تنكيس االصنام"‪.............................................................................‬‬
‫مفدمه‪ :‬زندگی و آثار ھشام كلبی‪..............................................................................‬‬
‫فصل اول‪.......................................................................................................‬‬
‫فصل دوم‪........................................................................................................‬‬
‫ترجمه كتاب االصنام‪...........................................................................................‬‬
‫ريشه بت پرستی در مكه‪.........................................................................................‬‬
‫بنيان گذار بت پرستی در مكه‪....................................................................................‬‬
‫قصه اساف و نائله‪...............................................................................................‬‬
‫بتھای قبايل عرب‪..............................................................................................‬‬
‫سواع‪............................................................................................................‬‬
‫ود‪.................................................................................................................‬‬
‫يغوث‪............................................................................................................‬‬
‫يعوق‪............................................................................................................‬‬
‫نسر‪..............................................................................................................‬‬
‫منات‪..............................................................................................................‬‬
‫الت‪..............................................................................................................‬‬
‫عزی‪............................................................................................................‬‬
‫ھبل‪................................................................................................................‬‬
‫اساف و نائله‪......................................................................................................‬‬
‫منات‪.............................................................................................................‬‬
‫ذوالخصلة‪.......................................................................................................‬‬
‫سعد‪..............................................................................................................‬‬
‫ذوالكفين‪.........................................................................................................‬‬
‫ذوالشری‪........................................................................................................‬‬
‫اقيصر‪...........................................................................................................‬‬
‫نھم‪...............................................................................................................‬‬
‫عائم‪..............................................................................................................‬‬
‫سعير‪............................................................................................................‬‬
‫عميانس‪.........................................................................................................‬‬
‫فلس‪..............................................................................................................‬‬

‫‪3‬‬
‫‪4‬‬
‫‪4‬‬
‫‪4‬‬
‫‪5‬‬
‫‪5‬‬
‫‪6‬‬
‫‪7‬‬
‫‪8‬‬
‫‪9‬‬
‫‪12‬‬
‫‪15‬‬
‫‪17‬‬
‫‪19‬‬
‫‪21‬‬
‫‪22‬‬
‫‪24‬‬
‫‪25‬‬
‫‪29‬‬
‫‪33‬‬
‫‪62‬‬
‫‪99‬‬
‫‪101‬‬
‫‪104‬‬
‫‪105‬‬
‫‪106‬‬
‫‪106‬‬
‫‪106‬‬
‫‪106‬‬
‫‪107‬‬
‫‪107‬‬
‫‪109‬‬
‫‪112‬‬
‫‪114‬‬
‫‪123‬‬
‫‪124‬‬
‫‪127‬‬
‫‪130‬‬
‫‪132‬‬
‫‪133‬‬
‫‪134‬‬
‫‪134‬‬
‫‪135‬‬
‫‪136‬‬
‫‪136‬‬
‫‪139‬‬
‫‪155‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫تشكر و قدردانى‬
‫در كار ترجمه كتاب تنكيس األصنام دقت و كوشش فراوان به كار برده ش د ت ا م تن عرب ي ب ى‬
‫كم و زياد به زبان فارسي نقل گردد و در اين امر توفيق دس ت داد و اكن ون ك ه چ اپ دوم اي ن‬
‫ترجم ه انتش ار م ىياب د‪ ،‬منج زا م ىت وان گف ت ك ه ترجم ه فارس ي كت اب األص نام ص حيحت رين‬
‫ترجمهھايى است كه تاكنون از اين كت اب مھ م انج ام گرفت ه و چ اپ و انتش ار يافت ه اس ت‪ .‬امي د‬
‫است اين خدمت فرھنگى و تاريخى در محضر ارباب تحقيق و تتبع قبول افت د و ب ر منط وق و‬
‫مفھوم و رعايت امانت در ترجمه مھر روا زنند و يك متن مستند فارسي شناخته شود‪.‬‬
‫متن ترجمه فارسي كتاب األصنام را از نظر سه تن از شخصيتھاى علم ي و ادب ى ذيص الحيت‬
‫گذراندهام و به حكم »من لم يشكر الناس لم يشكر ﷲ« وظيفه وجدانى و تكلي ف اخالق ى خ ويش‬
‫مىدانم كه از استادان ارجمند آقايان سيد محمد محيط طباطبائى و دكت ر احم د مھ دوى دامغ اني‬
‫و عالمة سيد محمد فرزان كه در چاپ أول و دوم اين كت اب ب ه ش رح زي ر م را ي ارى دادهان د‪،‬‬
‫نام ببرم و تشكر و قدردانى كنم‪.‬‬
‫چون ترجمه حاضر فراھم شد و از سواد به بياض در آمد‪ ،‬نخست آن را به نظر ص ائب اس تاد‬
‫عالم ة س يد محم د مح يط طباطب ائي رس انيدم و او پ س از بررس ى و إمع ان نظ ر و نق د‪ ،‬م را‬
‫مصرا به چاپ آن ترغيب و تشويق فرمود و سلس له جنب ان طب ع آن ش د‪ .‬آنگ اه م تن فارس ي را‬
‫از‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫نظر باريك بين و انتق ادى عالم ة س يد محم د ف رزان‪ -‬أعل ى ﷲ مقام ه‪ -‬گذراني دم و ب ا ص وابديد‬
‫معظم له چند إصالح عبارتى در متن ترجمه روى داد و سپس به زيور طبع آراسته شد‪.‬‬
‫در چ اپ دوم‪ ،‬م تن آم اده ب ه چ اپ ب ه حض ور دكت ر احم د مھ دوى دامغ انى عرض ه ش د و‬
‫نمونهھاى چاپ را كال تصحيح فرم ود و در س ه چھ ار م ورد عب ارت اي ن ترجم ه ني ز إص الح‬
‫پ ذيرفت‪ .‬از خداون د متع ال ط ول عم ر و تندرس تى و توفي ق و كامي ابى ب راى اس تاد مح يط‬
‫طباطب ائى م د ظل ه و اس تاد دكت ر احم د مھ دوى دامغ انى دام ت بركات ه دارم و يكب ار ديگ ر از‬
‫يارى و راھنمايى آن دو بزرگوار تشكر مىكنم‪.‬‬
‫و ني ز از درگ اه ب ارى تع الى درخواس ت دارم ك ه روح پ ر فت وح عالم ة س يد محم د ف رزان را‬
‫غريق رحمت واسعه خود بفرمايد‪ .‬فرزان استادى نيكانديش و ع الم ب ه مت ون فارس ي و عرب ي‬
‫ب ود و از خودخ واھى بي زار و ب ه مق ام ص ورى و عن اوين مج ازى ب ىاعتن ا و عم رش ص رف‬
‫اندوختن و آموختن دانش و ادب شد‪ .‬روحش شاد و يادش به خير‪.‬‬
‫در پايان از آقاى محمد رضا جعفري دبي ر ش ركت »نش ر ن و« ك ه ب راى نش ر و بس ط مع ارف‬
‫إس المي و زب ان و ادبي ات فارس ي و ت اريخ و فرھن گ اي ران و جھ ان ب ا ھم ت بلن د م ردان‬
‫روزگار مىكوشد و چاپ دوم اين كتاب را نيز به ثمر رسانيده اس ت و ھمچن ين از كاركن ان و‬
‫كارمندان شركت »نشر نو« كمال امتنان و تقدير خود را ابراز مىدارم‪.‬‬
‫و السالم على من اتب ع الھ دى تھ ران‪ -‬ب ه ت اريخ ‪ 16‬م رداد م اه ‪ 1364‬ھج ري شمس ى مط ابق‬
‫‪ 19‬ذيقعدة الحرام سنه ‪ 1405‬ھجري قمرى و برابر ھفتم أوت سال ‪ 1985‬ميالدى سيد محمد‬
‫رضا جاللي نائينى‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫پيشگفتار‬
‫بسم ﷲ الرحمن الرحيم بنام خداوند جان آفرين حك يم س خن در زب ان آف رين )س عدى( س تايش و‬
‫حمد بىپايان مر خدايى را سزاست كه آفريننده جھان و جھانيان است‪.‬‬
‫و درود و سالم فراوان بر حضرت محمد بن عبد ﷲ پيامبر رحم ت و كرام ت و من ادى توحي د‬
‫و ماحى بتپرستى به ھر صورت و شكل و رنگ‪.‬‬
‫اما بعد‪:‬‬
‫براى بحث و تحقيق درباره كيفيت پرس تش ع رب و بت ان ايش ان در عص ر جاھلي ت‪ ،‬ق ديمترين‬
‫مأخذ و مرجع معتبر و الھى ق رآن ك ريم اس ت ك ه در تع دادى از آي ات و س ور ب ا ادل ه عقل ي و‬
‫نشانهھاى فطري و طبيعى عليه مشركان و منكران بعث و اعاده و رسل‪ ،‬استدالل شده است‪.‬‬
‫پيش از ظھور إسالم‪ ،‬عرب از حيث نحوه پرستش به دس تهھ اى مختل ف و طواي ف پراكن ده ب ه‬
‫شرح زير تقسيم مىشدند‪:‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫]أنحاء پرستش اعراب جاھليت[‬
‫‪ (1‬منكران خالق و بعث و اعاده‪:‬‬
‫اين گ روه كس اني بودن د ك ه منك ر آفرينن ده و رس تاخيز و بازگش ت بودن د‪ ،‬و م ىگفتن د »طب ع«‬
‫زن ده كنن ده‪ ،‬و »دھ ر« ف انى كنن ده اس ت‪ .‬و خ داى تع الى در ق رآن ك ريم‪ ،‬ازي ن طايف ه خب ر‬
‫ِي إِ َّال َحيا ُت َنا ال ُّد ْنيا َنم ُ‬
‫ُوت َو َنحْ يا َو ما ُي ْھلِ ُكن ا إِ َّال ال دَّھْ ُر ‪:45‬‬
‫مىدھد‪ ،‬آنجا كه فرمود‪َ :‬و قالُوا ما ھ َ‬
‫‪) [1] 24‬و گفتن د‪ :‬نيس ت مگ ر زن دگاني )اي ن( دني ا‪ ،‬م ا م ىمي ريم و زن ده م ىش ويم‪ ،‬و ھ الك‬
‫نمىكند ما را‪ ،‬مگر »زمانه«‪ (.‬اين آيه اشارت دارد ب ر اينك ه آن گ روه از ع رب ج اھلى س بب‬
‫حيات و موت را بر طبايع محسوسه مقصور مىداش تند‪ ،‬و ب ه تركي ب طب ايع و تحلي ل عناص ر‬
‫بقا و فناى عنصري محصور مىشمردند پس جامع را »طبع«‪ ،‬و مھلك را »دھر« مىگفتند‪.‬‬
‫و خداى تعالى در رد گفتار و پندار آنان فرمود‪:‬‬
‫ك من عِ ْلم إِنْ ُھ ْم إِ َّال َي ُ‬
‫ون‪) [2] 24 :45 .‬و نيست مر مش ركان را ب دين )گفت ه و‬
‫ظ ُّن َ‬
‫َو ما لَ ُھ ْم ِبذلِ َ‬
‫ٍ‬
‫پندار( ھيچ دانشى جز آنكه گمان مىبرند‪ (.‬ازين گذشته در آيات ديگر در سور قرآنى با دالي ل‬
‫و نشانهھاى فطري و طبيعى‪ ،‬گمان و پندار آن گروه رد شده است ]‪.[3‬‬
‫‪ (2‬منكران بعث و اعاده‪:‬‬
‫گروه ديگر از عرب‪ ،‬به خالق و ابتداى خلق و ابداع اقرار داش تند‪ ،‬ام ا بع ث و اع اده را انك ار‬
‫مىكردند‪ .‬و ايشان كساني بودند كه قرآن از حالشان چنين خبر مىدھد‪:‬‬
‫ِي َرمِي ٌم ‪[4] 78 :36‬‬
‫ب لَنا َم َث ًال َو َنسِ َي َخ ْل َق ُه قال من يُحْ يِ ْالعِظا َم َو ھ َ‬
‫ض َر َ‬
‫َو َ‬
‫__________________________________________________‬
‫]‪ [1‬قرآن ‪.45 :24‬‬
‫]‪ [2‬قرآن ‪.45 :24‬‬
‫]‪ [3‬قرآن كريم‪ ،‬سوره اعراف‪ -‬آيه ‪ ،184‬و سوره نحل‪ :‬آيه ‪ ،48‬و س وره فص لت‪ :‬آي ه ‪ ،9‬و س وره بق رة‪ :‬آي ه‬
‫‪21‬‬
‫]‪ [4‬قرآن كريم‪.36 :78 ،‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

Tarikhema.79 :36‬و گفت‪ :‬أَ َف َع ِيينا ِب ْال َخ ْل ِق ْاألَ َّو ِل‪َ ،‬ب ْل ُھ ْم في لَب ٍ‬ ‫)آيا عاجز شده بوديم در آفرينش نخستين؟ بلكه ايشان در شبھهاند )در اثر وساوس شيطانى( از‬ ‫آفرينش نو )يعنى‪ :‬بعث و حشر و نشر(‪.‬‬ ‫‪ (3‬منكران پيامبران و پرستندگان أصنام‪:‬‬ ‫سديگر از گروه عرب‪ ،‬به آفريننده آفرينش‪ ،‬و به ابتداى خلق‪ ،‬و نوعي از اعاده اق رار داش تند‪،‬‬ ‫ام ا پي امبران را انك ار م ىكردن د‪ ،‬و ب ه پرس تش أص نام م ىپرداختن د‪ ،‬و م ىپنداش تند ك ه بت ان‬ ‫شفيعان ايشان در آخ رت خواھن د ب ود‪ ،‬و از اين رو ب ه جان ب جايگاھھ اى بت ان م ىرفتن د و ح ج‬ ‫مىگزاردند و به نام بتان خود قربان مىكردن د‪ ،‬و ھ ر چ ه م ىخواس تند از پ يش خ ود ح الل‪ ،‬و‬ ‫حرام مىنمودند‪ .‬و تنزيل‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [5‬قرآن كريم‪ 36 :79 ،‬و ‪.‬و تنزيل ازين طايفه نيز خبر مىدھد‪:‬‬ ‫ما َنعْ ُب ُد ُھ ْم إِ َّال لِ ُي َقرِّ بُون ا إِلَ ى ﷲ ُز ْلف ى ‪) [6] 3 :39‬نم ىپرس تيم ايش ان را )يعن ى‪ :‬بت ان را( مگ ر‬ ‫آنكه ما را ھر چه بيشتر به خداى نزديك گردانند‪(.ir‬‬ .‫)و مثل ي زد ب راى م ا‪ ،‬و فرام وش ك رد آف رينش خ ود را گف ت‪ :‬كيس ت ك ه زن ده م ىگردان د‬ ‫استخوانھا را‪ ،‬و حال آنكه پوسيده شده باشند‪ (.50 :15‬‬ ‫]‪ [6‬قرآن كريم‪ ،‬آيه ‪.‬پس استدالل كرد بر ايش ان ب ه »نش أه اول ى«‪ ،‬و‬ ‫چون اعتراف نمودند به »خلق أول«‪ ،‬پس فرمود‪ :‬قُ ْل يُحْ ِيي َھ ا الَّ ذِي أَ ْن َش أَھا أَ َّو َل َم رَّ ٍة َو ُھ َو ِب ُك ِّل‬ ‫ْس من َخ ْل ٍق َجدِي ٍد ‪[5] 15 :50‬‬ ‫َخ ْل ٍق َعلِي ٌم ‪ .39 :3‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (4‬قائلين به جعل دختران خداى‪:‬‬ ‫و از عرب دستهاى گمان مىكردند كه فرشتگان دختران خداىاند و ازين جھت به عب ادت آنھ ا‬ ‫مىپرداختند تا ايشان را شفاعت كنند‪ ،‬و يارى دھند‪ .

ir‬‬ .‬‬ ‫پس قرآن بر ايشان استدالل فرمود كه پيامبران سابق را نيز حال بر ھمين منوال بوده است‪:‬‬ ‫َ‬ ‫ون َّ‬ ‫الطع ا َم َو َيمْ ُ‬ ‫واق ‪ [9] 20 :25‬و‬ ‫ش َ‬ ‫ِين إِ َّال إِ َّن ُھ ْم لَ َي أْ ُكلُ َ‬ ‫ك من ْالمُرْ َسل َ‬ ‫َو ما أَرْ َس ْلنا َق ْبلَ َ‬ ‫ون ف ي ْاألسْ ِ‬ ‫پ يش از ت و پي امبران را نفرس تاديم مگ ر ب ر ھم ين ص فت ك ه ايش ان طع ام م ىخوردن د‪ ،‬و در‬ ‫بازارھا رفت و شد مىكردند‪.25 :7 -8‬‬ ‫]‪ [9‬قرآن كريم‪ ،‬آيه ‪.‬و‬ ‫ھمين طايفه منكران پيامبران بودند‪ ،‬و قرآن از حالشان حكايت دارد‪ ،‬آنجا كه مىگويد‪:‬‬ ‫َ‬ ‫ول َيأْ ُك ُل َّ‬ ‫واق ‪ 7 :25‬ت ا آنج ا ك ه م ىفرماي د‪ :‬إِنْ‬ ‫َو ق الُوا م ا لِھ َذا الرَّ ُس ِ‬ ‫الطع ا َم َو َيمْ شِ ي ف ي ْاألسْ ِ‬ ‫ُون إِ َّال َرج ًُال َمسْ حُوراً ‪.[8] 8 :25‬‬ ‫َت َّت ِبع َ‬ ‫منكران رسالت از روى تھكم )‪ -‬ريشخند( مىگفتند‪ :‬چگونه پيامبرى است كه طع ام م ىخ ورد‪،‬‬ ‫و در بازارھا راه مىرود؟ شما پيروى نمىكنيد مگر مرد افسون شدهاى را‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪ (5‬يھود و نصارى و صابئان‪:‬‬ ‫و در مي ان ع رب ج اھلى جم اعتي يھ ودي‪ ،‬و طايف هاى مس يحى‪ ،‬و گروھ ى ص ابئى بودن د‪ ،‬و‬ ‫قرآن كريم‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [7‬قرآن كريم‪ ،‬آيه ‪16 :57‬‬ ‫]‪ [8‬قرآن كريم‪ ،‬آيه ‪.‬‬ ‫و اكثر قبايل عرب از ھمين دسته بودند و به پرستش بتان اشتغال داشتند‪.25 :20‬‬ ‫‪PDF.‫ازين طايفه بدين گونه خبر مىدھد‪:‬‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫ون ‪) [7] 57 :16‬و مىسازند يا قرار مىدھند ب راى‬ ‫ون ِ َّ ِ ْال َبنا ِ‬ ‫ت ُسبْحا َن ُه َو لَ ُھ ْم ما َيشت ُھ َ‬ ‫َو َيجْ َعل ُ َ‬ ‫خداى دختران‪ -‬پاك است او از چنين نسبتى‪ -‬و ايشان راست آنچ ه خ واھش ي ا آرزو دارن د‪ (.

‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫ج‪ :‬صابئين بين النھرين كه خود را پيروان مذھب يحيى بن زكري ا م ىدانن د ول ى در حقيق ت از بقاي اى م ذاھب‬ ‫كلدانى و بابلى قديماند كه به اقتضاى عوامل تاريخى تغيير شكل و اسم پيدا كردهاند‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [10‬سه دسته از پيروان عقايد مختلف را صابئه خواندهاند‪:‬‬ ‫ألف‪ :‬دستهاى از اعراب مشرك مكة كه پيش از ظھور إسالم در كيفيت عقاي د مش ركانه ايش ان تح ول پي دا ش ده‬ ‫بود و به توحيد نزديك مىشدند‪ .Tarikhema.‬و ديگر نابغه ذبي انى و‬ ‫زھير بن ابى سلمه مزنى‪ ،‬و عالف بن شھاب التميمىاند كه به روز شمار ايمان داشتند‪.‬‬ ‫ب‪ :‬صابئه حرانى‪ :‬بقاي اى م ذاھب يون اني و روم ي ك ه در ش ھر »ح ران« واق ع در س احل رودخان ه ف رات ب ه‬ ‫جھات متعددى در قبال كيش عيسوى مقاوم ت كردن د و ت ا دوره إس الم ب اقى ماندن د‪ ،‬و چ ون از ط رف م أمون‬ ‫عباسي به پيروان آنان تكليف شد كه به يكى از أديان كتابي بپيوندن د‪ ،‬كلم ه ص ابئين را ب راى خ ود برگزيدن د و‬ ‫اين گ روه ص ابئان م ذكور در كت اب المل ل و النح ل شھرس تانىان د ك ه در آن كت اب بتفص يل از آن ان بح ث ش ده‬ ‫است‪.‬ظاھرا اين قوم ھمان كساني بودند كه در قرآن كريم صابئين خوانده شده و در‬ ‫رديف يھود و نصارى در آمدهاند‪.‬‬ ‫و قس بن ساعده أيادي توحيد و روز حساب را باور داش ت‪ ،‬و ع امر ب ن ظ رب ب ن عم رو ب ن‬ ‫عياذ عدوانى حكيم و خطيب دوره جاھلى شراب را بر خود حرام كرد‪ .‬‬ ‫بنابر آنچه گفته شد پيش از إسالم‪ ،‬عرب از جھت نحوه عبادات و پرستش ب ه چن د دس ته تقس يم‬ ‫مىشدند‪:‬‬ ‫‪ (1‬منكران خالق و بعث و اعاده‪.‫نيز در آيات و سور مختلف از آنھا خبر مىدھد‪[10] .ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (6‬قائلين به توحيد و معاد‪:‬‬ ‫و در ميان قوم عرب عده معدودى به توحيد و معاد اقرار داش تند‪ .‬و از اي ن جماع ت قلي ل عب د‬ ‫المطلب بن ھاشم بن عبد مناف به دين حنيف اعتقاد داشت و منتظ ر مق دم پي امبرى ب ود‪ .‬و زي د‬ ‫بن عمرو بن نفيل كه إسالم را درك نكرد از عبادت بتان اكراه داش ت و حض رت محم د )ص(‬ ‫را پيش از بعثت دريافته بود‪.

379 -404‬‬ ‫]‪ [12‬قرآن كريم‪ 23 -24 ،‬و ‪.‬گفت نوح‪ :‬اى پروردگار من! بدرستى كه عامه ام ت‬ ‫الظالِمِي َن إِ َّال َ‬ ‫من نافرمانى كردند و پيروى نمودند كسى را كه زيادة نكرد مال و فرزند وى مگر زيانك ارى‪،‬‬ ‫و گفتن د از عب ادت خ دايان خ ود دس ت برمداري د و مگذاري د ب ت »ود« و ن ه »س واع«‪ ،‬و ن ه‬ ‫»يغوث« را‪ ،‬و نه »يعوق« را‪ ،‬و نه »نسر« را‪ ،‬و ھر آينه گمراه كردند بسيارى را‪ ،‬و خدايا‬ ‫ستمكاران را جز گمراھى ميفزاى‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [11‬رجوع شود به مروج الذھب و معادن الجوھر‪ ،‬تأليف ابو الحسن على بن حسين بن على مسعودى متوفى‬ ‫در سنه ‪ 346‬ھجري‪ ،‬چاپ مصر‪ ،‬سال ‪ 1384‬ه‪ 1964 /‬ميالدى‪ ،‬جزء دوم‪ ،‬صفحات ‪ ،126 -152‬الملل و‬ ‫النح ل ت أليف محم د ب ن عب د الك ريم شھرس تانى‪ ،‬چ اپ ق اھره‪ ،‬س ال ‪ 1387‬ھج ري‪ 1968 /‬م‪ ،‬ج زء س وم‪،‬‬ ‫ص فحات ‪ 64 -76‬و توض يح المل ل ترجم ه فارس ي المل ل و النح ل‪ ،‬بتص حيح س يد محم د رض ا جالل ي ن ائينى‪،‬‬ ‫چاپ سوم‪ ،‬سال ‪ 1361‬ھجري شمسى‪ 1982 /‬ميالدى‪ ،‬جلد دوم‪ ،‬صفحات ‪.‬‬ ‫‪ (4‬قائلين به وجود دختران خداى! ‪ (5‬قائلين به دين يھود و نصارى و صابئه‪.‬‬ ‫‪ (3‬منكران پيامبران و پرستندگان أصنام‪..[11‬‬ ‫اخبار قرآن از پرستندگان أصنام‬ ‫ق رآن ك ريم از پرس تندگان أص نام و بت ان ايش ان در زم ان ن وح نب ى خب ر م ىدھ د آنج ا ك ه‬ ‫مىفرمايد‪:‬‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫َّ‬ ‫ً‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫َّ‬ ‫ص ْونِي َو ات َبعُوا من ل ْم َي ِز ْدهُ مال ُه َو َول ُدهُ إِال َخس ارا ‪َ .‬و َق ْد أَ َ‬ ‫َّ‬ ‫ض ً‬ ‫الال‪ [12] 24 -23 :71 ..ir‬‬ .Tarikhema.71 :21‬‬ ‫‪PDF.‫‪ (2‬منكران بعث و اعاده‪.‬‬ ‫‪ (6‬معتقدان به نوعي توحيد و معاد ]‪. 21 :71‬و ق الوا ال‬ ‫قال ُنو ٌح َربِّ إِن ُھ ْم َع َ‬ ‫َت َذرُنَّ آلِ َھ َت ُك ْم َو ال َت َذرُنَّ َو ًّدا َو ال سُواعا ً َو ال َي ُغ َ‬ ‫وث َو َيع َ‬ ‫ضلُّوا َكثِيراً َو ال َت ِز ِد‬ ‫ُوق َو َنسْ راً‪َ .

‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬‬ ‫پس از بيان اين مقدمات ذيال به شرح كتاب تنكيس األصنام مىپردازيم‪:‬‬ ‫كتاب األصنام‬ ‫كتاب األصنام يا به تعبير صحيحت ر كت اب تنك يس األص نام ]‪ [14‬ك ه از واژگ ونى بت ان حكاي ت‬ ‫مىكند‪ ،‬تاريخ مختصر نحوه پرستش عرب و بتان ايشان در دوره جاھليت و قديمترين نوش تار‬ ‫و كتاب مستقلى است كه به دست ما رسيده‪.‬‬ ‫اين كتاب دست كم در دو قرن أخير جزو كتب ناياب يا گمشده‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [13‬الملل و النح ل ت أليف محم د ب ن عب د الك ريم شھرس تانى‪ ،‬ج زء س وم‪ ،‬چ اپ ق اھره‪ ،‬س ال ‪ 1368‬ھج ري‪،‬‬ ‫صفحه ‪ 78‬و توضيح الملل ترجمه فارسي الملل و النحل چاپ تھران‪ ،‬سال ‪ ،1361‬صفحه ‪.375‬‬ ‫]‪ [14‬اين كتاب دو نام دارد‪ ،‬يكى كتاب األصنام‪ ،‬و ديگر تنكيس األص نام‪ .‬و نخستين كسى كه در خان ه »كعب ه« ب ت نھ اد‪» ،‬عم رو‬ ‫بن لحى« ب ود و اي ن واقع ه در آغ از پادش اھى »ش اپور ذو األكت اف« روى داد ت ا اينك ه إس الم‬ ‫ظاھر شد‪ ،‬و آنھا را بيرون ريخت‪ ،‬و ھمه را واژگون س اخت و ب تپرس تى را از ش به جزي ره‬ ‫عربستان برانداخت‪ ،‬و خداى يگانه مورد پرستش قرار گرفت‪[13] .‫در عھد جاھليت عرب بت انى را ب ه ھم ين ن ام م ىپرس تيدند ام ا بگفت ه كلب ى اي ن بت ان‪ ،‬در قب ال‬ ‫أصنام »الت« و »منات« و »عزى« كه قرآن از آنھا خب ر م ىدھ د‪ ،‬بت ان درج ه دوم بودن د و‬ ‫»ھبل« مقدم بر ھمه بتان بوده است‪ .‬عب د الق ادر عم ر بغ دادى در خزان ة‬ ‫األدب‪ ،‬غالبا آنرا تنكيس األصنام خوانده‪ ،‬و اين اسم با مفاد و محتواى اين كتاب مناسبتر مىباشد‪.ir‬‬ .

Tarikhema.‬خاورشناسان اروپايى سالھا ب راى ي افتن آن ك اوش و كوش ش بس يار كردن د‪ ،‬و‬ ‫نيافتند اما احمد زكى پاشا‪ -‬محقق مصرى‪ -‬در سال ‪ 1912‬م يالدى آن را ياف ت‪ ،‬و اي ن افتخ ار‬ ‫نصيب وى شد‪ ،‬و در ھمان سال در مجمع بين المللى خاورشناسان منعقد در شھر آتن‪ -‬پايتخت‬ ‫يونان‪ -‬نسخه كشف شده كتاب األصنام را معرفى كرد‪ ،‬و وعده داد بزودى آن را چ اپ كن د‪ ،‬و‬ ‫در سال ‪ 1914‬ميالدى‪ ،‬اين وعده تحقق پ ذيرفت و ب ه تص حيح و حواش ي وى در ق اھره طب ع‬ ‫شد و در سال ‪ 1924‬از نو با اصالحاتى چاپ و انتشار يافت‪.‬‬ ‫نخس تين ك س از مؤلف ان إس المي ك ه درب اره ع رب ج اھلى و نح وه پرس تش‪ ،‬و بت ان ايش ان‬ ‫س خنگ زار ش ده اب ن إس حاق اس ت ك ه در تض اعيف كت اب س يره پي امبر باختص ار ب دان دس ت‬ ‫يازي ده ام ا نخس تين كس ى ك ه درب اره أص نام ع رب و چگ ونگى پرس تش تازي ان كت اب مس تقلى‬ ‫فراھم آورد‪ ،‬ھمانا ھشام كلبى است‪.‬س پس محم ود ش كرى آلوس ى )‪ 1273 -1342‬ه( بخش ھايى از آنچ ه در‬ ‫خزانة األدب ضبط شده بود‪ ،‬در بلوغ االرب فى معرفة اح وال الع رب ]‪ [16‬آورد‪ ،‬و علم اء و‬ ‫دانش مندان ش رق و غ رب بيش تر از طري ق مراجع ه ب ه كت ب م ذكور از محتوي ات اي ن كت اب‬ ‫اطالع يافتند و به اھميت آن پى بردند‪.242 -246‬‬ ‫]‪ [16‬بلوغ االرب في معرفة احوال العرب‪ ،‬جلد دوم‪ ،‬صفحات ‪.200 -215‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‫بشمار مىرفت‪ .‬‬ ‫پيش از چاپ اين كتاب‪ ،‬ياقوت حموى )‪ 574 -626‬ه( قسمت أعظم اين كت اب را در فرھن گ‬ ‫جغرافيايى مشھور خود‪ ،‬موسوم به معجم البلدان ضبط ك رد‪ ،‬و پ س از او عب د الق ادر ب ن عم ر‬ ‫بغدادى )متولد در حدود ‪ 1030‬و متوفى در سنه ‪ 1093‬ه( تقريبا تمام آن كت اب را در خزان ة‬ ‫األدب گنجاني د‪ [15] .‬‬ ‫ھشام را شاگردان مستقيم و غير مستقيمي است كه پس از وى دنبال‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [15‬خزانة األدب‪ ،‬جلد سوم‪ ،‬صفحات ‪.

‬‬ ‫پس از آن برخى از صاحبان مقاالت و مورخان راج ع ب ه ع رب ج اھلى و نح وه پرس تش آن ان‬ ‫در كتابھاى خود به تحقيق و نقل اخبار عرب پرداختند كه غالب ا منش أ‪ ،‬بيش ترين اطالع ات آنھ ا‬ ‫گفتهھا و نوشتهھاى محمد بن سائب و پسرش ھشام كلبى مىباشد‪.Tarikhema.‬‬ ‫ابو الوليد محمد بن عبد ﷲ بن احمد ازرقى )مت وفى در ح دود س نه ‪ (250‬م ورخ مك ي‪ -‬يمن ى‪،‬‬ ‫در كتاب اخبار مك ة و م ا ج اء فيھ ا م ن اآلث ار( ب ه مس ئله عب ادات ع رب و بت ان و آث ار ايش ان‬ ‫پرداخته و درين زمينه اطالعات ذيقيمتى جم ع آورده و خوش بختانه اي ن كت اب محف وظ مان ده و‬ ‫به زيور طبع نيز آراسته شده است‪ .‬اين كتاب موجود و چاپ و انتشار يافته است‪.‬‬ ‫بع د از آن احم د ب ن س ھل مع روف ب ه اب و زي د بلخ ى )‪ 235 -322‬ه( كت اب ال رد عل ى عب دة‬ ‫األصنام را تأليف نمود‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پس از آن‪ ،‬ابو عثمان عمرو ب ن بح ر ج احظ بص رى معتزل ي )متول د ‪ -166‬و مت وفى ب ه س ال‬ ‫‪ 250‬يا ‪ 255‬ه( در ھمين موضوع تأليفى به نام كتاب األصنام فراھم آورد ام ا در اث ر گذش ت‬ ‫زمان و وقايع و حوادثى كه بر ما پوشيده است‪ ،‬كت ابش از مي ان رف ت و ج ز ن امى از آن ب اقى‬ ‫نماند‪.‬مقارن تصنيف كتاب اخبار مكة‪ ،‬ابو جعفر محمد بن حبيب‬ ‫البغدادي )متوفى در حدود سنه ‪ 245‬ه( در موضوع پرستش عرب جاھلى و بتان ايشان كت اب‬ ‫»المحبر« را تدوين نمود‪ .‫تحقيق اتش را گرفتن د و پيرام ون كيفي ت پرس تش ع رب ج اھلى ب ه تتب ع و پ ىج ويى علم ي‬ ‫پرداختند‪.

ir‬‬ .‬‬ ‫در صحيحين ‪ 1660‬حديث از وى نقل گرديده و در ميان اصحاب رسول ﷲ صلى ﷲ علي ه و‬ ‫آله و س لم ب ه كث رت نق ل ش ھرت دارد‪ .‬‬ ‫ابن عباس سه سال پيش از ھجرت در مكة زاده شد و به ق ول مش ھور در س نه ‪ 68‬ھج ري در‬ ‫گذشت‪.‬وى در پ نج روز از اي ام ھفت ه‪ ،‬ي ك روز را ب ه ت دريس‬ ‫مس ائل فق ه‪ ،‬و روز ديگ ر را ب ه تأوي ل و تفس ير ق رآن‪ ،‬و روز س وم را ب ه مناق ب و أوص اف‬ ‫غازيان‪ ،‬و روز چھارم را ب ه ش عر و ادب‪ ،‬و روز پ نجم را ب ه وق ايع و اي ام ع رب اختص اص‬ ‫داده بود‪.‬او درين اث ر ب ه آي اتي چن د‬ ‫از قرآن كه از حال مشركين ع رب و نح وه پرس تش آنھ ا و ش ريك ق رار دادن أص نام ب ا خ داى‬ ‫يگانه ضمن تلبيه و سپس سرنگونى بت ان‪ -‬در روز ف تح مك ة‪ -‬حكاي ت دارد‪ ،‬توس ل جس ته و آن‬ ‫آيات كريمه را دليل بر صحت قول خود قرار داده است‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫در حفظ آيتى بود چنانكه گفتهاند قصيده ھشتاد بيتي ابن ابى ربيعه را به مطلع‪:‬‬ ‫»أ من آل نعم أنت غاد فمبكر«‬ ‫را يك بار شنيد )يا خواند( و از بر شد‪.Tarikhema.‫منابع و مآخذ مھم كلبى درين تأليف‬ ‫ھشام به منابع و مآخذ مختلف شفاھى و كتبي دست يافته و از راويان حديث‪ ،‬و نسابهھاى پ يش‬ ‫از خود‪ ،‬و معاصرينش اطالعات ذيقيمتى كسب كرده است‪ .‬مھمترين مآخذ او عبارتند از‪:‬‬ ‫‪ (1‬قرآن كريم أولين مأخذ آسمانى و معتبر ھشام درين تأليف است‪ .‬‬ ‫‪ (2‬مأخذ ديگر ھشام رواياتي است كه ب ه دو واس طه از عب د ﷲ ب ن عب اس ب دو رس يده‪ ،‬و پاي ه‬ ‫اطالعات وى بوده است‪.

‬اب ن اب و ح اتم در الج رح و التع ديل او را ثق ه‬ ‫شمرده و ابو الفرج اصفھانى در اغانى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [17‬بنگريد به صفحه ‪ 63‬ترجمه فارسي و صفحه ‪ 50‬متن عربي اين كتاب تاريخ بغداد‪:‬‬ ‫‪ 278 /9‬نزھة األلباء ‪ 42‬المعارف‪ ،234 :‬لسان المي زان‪ 142 /3 :‬اللب اب‪ 17 /2 :‬الت اج‪ :‬م اده ش رق و قط م‬ ‫األعالم زركلى ‪ 139 /9‬اغانى‪ 131 /2 :‬و ‪ ،53 /11‬و ‪ 15 /38‬و ‪ 312‬و ‪ 373 /16‬و ‪.Tarikhema.‬حم د ﷲ مس توفى در ت اريخ گزي ده او را ب ا‬ ‫صفت »مفسر« ياد كرده اس ت‪ .‬‬ ‫ھشام آنچه از ابن عباس درين تأليف نقل نموده از پدرش شنيده‪ ،‬و پدر او از اب و ص الح س ماع‬ ‫كرده است‪.ir‬‬ .354‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (3‬ابو صالح باذام يا باذان‪ ،‬بنده آزاد شده ام ھاني دخت ر اب و طال ب و خ واھر ام ام عل ى اس ت‪.‬‬ ‫اب ن س عد در طبق ات اب و ص الح را از زم ره مح دثين بش مار آورده و او را ثق ه دانس ته اس ت‪.‬ابو مسكين حر بن مسكين از موالي قبيل ه نخ ع‪ ،‬و از روات‬ ‫نسائي و ابو عبد ﷲ سفيان بن سعيد ثوري اس ت‪ .‬‬ ‫محمد بن عبد الكريم شھرستانى در مق ّدمه تفسير مف اتيح األس رار و مص ابيح األب رار وى را از‬ ‫شاگردان ابن عب اس در عل م تفس ير ب ر م ىش مارد‪ .‬ام ا برخ ى از مح دثين اھ ل س نت و جماع ت وى را در ح ديث‬ ‫ضعيف دانستهاند‪.‫خويشاوندى نزديكش با پيامبر إسالم و وسعت دامنه دانشش موجب شد كه شاگردان بس يار ب دو‬ ‫روى آوردن د ت ا ھ ر ك دام دانش ى را ك ه م ىطلبي د‪ ،‬درياب د و از حلق ه درس و بح ثش مس تفيد و‬ ‫مستفيض شود‪.‬‬ ‫پس از او شاگردانش‪ ،‬راويان تعليمات و منقوالتش بودند و در مراكز مختل ف إس المي مطال ب‬ ‫بسيارى از قول وى باز گفتند‪.‬‬ ‫بنابر اين ھشام به دو واسطه راوي ابن عباس مىباشد‪.‬‬ ‫‪ (4‬شرقى بن القطامي )متوفى در حدود ‪ 155‬ه( موسوم به وليد بن حصين )ملق ب ب ه قط امي(‬ ‫بن حبيب بن جمال كلبى و مكن ى ب ه اب و المثن ى از راوي ان اخب ار و انس اب ديوانھ اى ع رب از‬ ‫جمله راويان ھشام است‪ (5 [17] .

‫يازده مورد قولش را نقل كرده و ھشام درين تأليف به گفته وى استناد جسته است‪.160‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (6‬محمد بن سائب پدر ھشام نه تنھا از جمله پيشقدمان آش نا و مطل ع ب ه ت اريخ و اي ام ع رب و‬ ‫مغازي و نسب قبايل تازى است‪ ،‬بلك ه در عل م تفس ير و ح ديث ني ز ش ھرت دارد‪ .‬اطالعاتى كه محم د در اختي ار ھش ام‬ ‫گذارده مايه أصلي اين كتاب محسوب مىشود‪ ،‬بطورى كه ھر گاه آنھا را ازي ن كت اب ب رداريم‬ ‫قسمت أعظم كتاب از بين مىرود‪.‬‬ ‫‪ (2‬مطالبي كه صريحا مىنويسد خبر داد مر پدرم‪ ،‬يا اين كه مىگويد‪:‬‬ ‫كلبى گفت‪.‬‬ ‫‪ (7‬مردى از قريش كه نامش درين تأليف نيامده از ابو عبد ﷲ پسر ابو عبيده پس ر عم ار پس ر‬ ‫ياس ر ك ه ب ه ت اريخ »أوس« و »خ زرج« و كس اني ك ه وابس ته و ت ابع آن ان بودن د‪ -‬از اع راب‬ ‫يثرب و غير يثرب‪ -‬از ھمه مردمان آگاهتر بوده است چگونگى گزاردن حج قبايل أوس و‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [18‬الفھرست ابن النديم‪ ،‬ترجمه فارسي‪ ،‬صفحه ‪.Tarikhema.‬‬ ‫ب ه گفت ه ھش ام‪ ،‬محم د نس ب ق ريش را از اب و ص الح‪ ،‬و او از عقي ل ب ن اب ى طال ب آموخ ت‪ ،‬و‬ ‫نسب كنده را از كناس كندى كه درين دانش از ھر كس داناتر ب ود‪ ،‬و نس ب مع د ب ن ع دنان را‬ ‫از نجار پسر أوس عدوى كه محفوظاتش بيش از ھ ر ك س ب ود‪ ،‬ف را گرف ت و نس ب إي اد را از‬ ‫عدى پسر زياد ازدى ياد گرفت كه به إياد دانا بود‪ [18] .‬ھش ام دري ن ت أليف ب ه دو گون ه از‬ ‫پدرش نقل مىكند‪:‬‬ ‫‪ (1‬مطالبي كه پدرش از ابو صالح‪ ،‬و او از ابن عباس شنيده است‪.‬ثعلب ى و اب ن‬ ‫عس اكر در تفس ير و ت اريخ خ ود مط البي از تفس ير ب زرگ او نق ل ك ردهان د‪ ،‬و محم د ب ن عب د‬ ‫الكريم شھرستانى در الملل و النحل قسمتھايى از آنچه درباره آراء و معتق دات ع رب در زم ان‬ ‫جاھليت فراھم آورده از محمد بن س ائب كلب ى گرفت ه اس ت‪ .

ir‬‬ .‬‬ ‫قسمت أول اين اثر پس از ذكر سند روايت يا شجرهنامه كتاب به سكونت إس ماعيل ب ن اب راھيم‬ ‫نبى در مكة و ازدياد فرزندان وى و پ ر ش دن مك ة از ايش ان و بي رون ران دن »عمالق ه« ازي ن‬ ‫ش ھر و ن واحي آن و ك وچ ك ردن دس تهاى از فرزن دان إس ماعيل از مك ة در پ ى ام ر مع اش و‬ ‫زندگى بھتر و پراكنده شدن ايشان در بالد و نواحي عرب نشين و ب ر افراش تن بت ان ب ه وس يله‬ ‫عمرو بن لحى در مكة و شيوع بت پرستى ميان طواي ف مختل ف در قس متھاى ديگ ر عربس تان‬ ‫و ظھور إسالم و فتح مك ة و نگونس ارى ي ا واژگ ونى بت ان در مك ة و ھم ه قلم رو ع رب نش ين‬ ‫اختصاص يافته است‪.[19] .Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (2‬نحوه پرستش عرب در دوره جاھليت‪.‬‬ ‫محتواى كتاب تنكيس األصنام‬ ‫محتواى اين كتاب را مىتوان به دو قسمت متمايز تقسيم كرد‪:‬‬ ‫‪ (1‬بت پرستى بطور كلى پس از آدم و نوح‪.‬پس مردى از فرزندان »قابيل«‪ -‬پسر آدم‪ -‬به ديگر پسران »قابيل« گفت‪ :‬پسران‬ ‫»شيث« را گرداگرد جسد آدم طوافى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [19‬بنگريد به متن عربي اين كتاب‪.‬‬ ‫در قسمت دوم ريشه بت پرس تى م ورد بح ث و تحقي ق ق رار گرفت ه‪ ،‬و از ق ول محم د‪ ،‬و او از‬ ‫اب و ص الح‪ ،‬و اب و ص الح از اب ن عب اس رواي ت ك رده اس ت ك ه پس ران ش يث ب ه زي ارت پيك ر‬ ‫)جسد( آدم كه در مغارهاى نھاده شده بود‪ ،‬مىآمدند و آن را تك ريم م ىكردن د و ب ه وى رحم ت‬ ‫مىفرستادند‪ .‫خزرج و وقوف در مواقف را براى زيارت »منات« به ھشام باز گفته و ق ولش مأخ ذى دري ن‬ ‫تأليف بشمار مىرود‪.

‬‬ ‫پس براى ايشان بتى تراشيد‪ ،‬و او نخستين كسى است كه »بت« تراشيده اس ت‪ ..‬‬ ‫و بنابر آنچه محمد پسر كلبى از ابو صالح و او از ابن عباس خبر داده كار اي ن م ردم )‪ -‬ق وم(‬ ‫ھمچنان در پرستش بتان بود تا زمان ن وح‪ ،‬و خ داى او را ب ه پي امبرى برانگيخ ت و ايش ان را‬ ‫به پرستش خداى يگانه دعوت كرد اما نافرمانى كردند و دروغگويش خواندند‪ .‬‬ ‫و اين امر در عھد يردى پسر مھاليل‪ ،‬پسر قينان‪ ،‬پسر ان وش‪ ،‬پس ر ش يث‪ ،‬پس ر آدم روى داد‪.‬آنگاه براى ديدار پيكره برادر و عم وزاده خ ويش م ىآمدن د‪ ،‬و تعظ يم م ىكردن د و‬ ‫پيرامون ھر يك مىگشتند تا آنكه دوران نسل أول سپرى شد‪.‬پس مردى از أوالد »قابي ل« ب ه ايش ان گف ت‪ :‬آي ا م ىخواھي د پ نج پيك ر )ب ت( ب ر مث ال‬ ‫ايشان بسازم ك ه بدرس تى نم ودار آنھ ا باش د‪ ،‬ج ز آنك ه نم ىت وانم در پيكرھ اى آنھ ا روح ب دمم؟‬ ‫گفتند‪ :‬آرى! پس پ نج پيك ره ب ه ص ورت آن پ نج م رد بتراش يد‪ ،‬و در ج ايى نماي ان ب راى ايش ان‬ ‫نصب كرد‪ .‬خويش ان ايش ان ب ر مرگش ان س وگوارى كردن د و س وز و گ دازى‬ ‫داشتند‪ .‫است كه آدم را بدان گرامى مىدارند و شما را از آن بھرهاى نيست‪.‬إدري س آن ان‬ ‫را به يكتا پرستى فرا خواند ولى نپذيرفتند و او را تكذيب كردند ‪.‬‬ ‫چون نسل ديگر روى ك ار آم د‪ ،‬اي ن نح وه بزرگداش ت ب يش از نس ل أول عم ل م ىش د و چ ون‬ ‫نوبت به نسل سوم رسيد‪ ،‬گفتند پيشينيان ما اين پيكرهھا را گرامى نمىداشتند مگر از اينرو ك ه‬ ‫از آنان اميد شفاعت و پ ايمردى ن زد پروردگ ار داش تند‪ ،‬پ س ب ه پرس تش آن ان پرداختن د و ك ار‬ ‫بتان و كفر آنان باال گرفت‪ .‬پس‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬اين بود كه خ داى إدري س را ب ه پي امبرى برانگيخ ت‪ .Tarikhema.‬آنگ اه ھش ام از‬ ‫پدر روايت مىكند كه گفت‪:‬‬ ‫»ود«‪ ،‬و »سواع«‪ ،‬و »يغوث«‪ ،‬و »يع وق«‪ ،‬و »نس ر«‪ ،‬مردم ان ص الح و شايس تهاى بودن د‬ ‫ك ه ھم ه در ي ك م اه بمردن د‪ ..

‫به فرمان خداى به ساختن كش تى پرداخ ت و ب ر آن ب ر نشس ت‪ .‬عم رو ب ه س احل »ج ده« ش د‪ ،‬و بت ان را از زي ر خ اك ب رآورد و‬ ‫برداشت و به »تھامه« برد و موسم حج فرا رسيد‪ ،‬و عرب را يكسر به پرستش آنان بخواند و‬ ‫ھر يك را به قبيلهاى داد و در نواحي مختلف به شرح م ذكور دري ن كت اب نص ب كردن د ]‪[20‬‬ ‫و بيشترين سكنه سرزمينھاى عرب به بت پرستى روى آوردند و به پرستش بتان پرداختند‪.‬‬ ‫رجزھاى مشركان ھنگام تلبيه و گزاردن حج‬ ‫ھشام در آستانه ورود به بيان تاريخچه بت پرستى عرب جاھلى مىنويسد‪:‬‬ ‫چون فرزندان إسماعيل از مكة براى فراھم آوردن وسيله معاش‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [20‬بنگريد به صفحات ‪ 132‬تا ‪ 153‬كتاب حاضر و صفحات ‪ 51‬تا ‪ 58‬متن عربي اين كتاب‪.‬آنگاه آب فرو‬ ‫نشست و بتان بر كنار دري ا بماندن د و ب اد ب ر آنھ ا وزي دن گرف ت ت ا آنھ ا را ب ه خ اك بپوش انيد‪.ir‬‬ .‬طوف ان ب اال گرف ت و زم ين را‬ ‫يكسره بپوشانيد و آب طوفان اين بتان را از كوه »نود« به زمين ف رود آورد‪ ،‬و جري ان آب از‬ ‫زمينى به زمين ديگر بشدت مىرفت تا آن بتان را به سرزمين »جده« بينداخت‪ .‬پ س ع رب را ب ه پرس تش آنھ ا بخ وان‬ ‫ت را أجاب ت خواھن د ك رد‪ .‬وى ي ارى از پري ان داش ت‬ ‫كه به او گفت‪ ،‬شتاب كن ب ه رف تن و كوچي دن از »تھام ه« و ب رو ب ه س احل »ج ده«‪ ،‬در آنج ا‬ ‫بتانى مىبينى‪ ،‬پس آنھا را ببر به »تھامه« و باك م دار‪ .‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬‬ ‫بعدھا پس از طوفان و فرو نشستن آب چون عمرو بن لحى ب ر مك ة چي ره ش د‪ ،‬ق وم »ج رھم«‬ ‫را از مكة بيرون راند و خود پرده دارى كعبه را به گ ردن گرف ت‪ .

‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬ .‬‬ ‫با وجود اين‪ ،‬در ميان ايشان بقايائى از رس وم دوره اب راھيم و إس ماعيل‪ -‬عليھم ا الس الم‪ -‬ب اقى‬ ‫مانده بود كه از آن پيروى مىكردند از قبيل‪ :‬تعظيم‪ ،‬و طواف كعبه‪ ،‬و حج‪ ،‬و عمره‪ ،‬و وقوف‬ ‫ب ر عرف ات و مزدلف ه‪ ،‬و قرب ان ك ردن ش تران و إھ الل ب ه ھنگ ام ح ج و عم ره ب ا اف زودن‬ ‫چيزھايى كه از آن نبود )يعنى در دين ابراھيم نبود( چنانكه قبيلة »نزار« ھنگام تلبيه اين رجز‬ ‫را مىخواند‪:‬‬ ‫لبيك اللھم لبيك! لبيك ال شريك لك‪ ،‬اال شريك ھو لك تملكه و ما ملك و خداى را در ضمن تلبي ه‬ ‫يگانه مىشمردند‪ ،‬ولى ش ريك م ىكردن د بت ان خ ود را ب ا خ داى تع الى‪ ،‬و بت ان خ ويش را مل ك‬ ‫خداى يگانه قرار مىدادند‪.‬سپس‬ ‫رفته رفته اين عمل آنان را به پرستش آنچه دوس ت داش تند و م ىپرس تيدند‪ ،‬كش انيد و فرام وش‬ ‫كردند آنچه را ك ه ب ر آن بودن د‪ ،‬و دي ن اب راھيم و إس ماعيل را ديگ ر گون ه س اختند‪ ،‬و بت ان را‬ ‫پرستيدند و باز گشتند به آنچه امتھاى پيش از ايشان بر آن بودند‪.‫بيرون مىرفتند و به جاى ديگر روى مىآوردند ھيچ كوچ كنندهاى از مكة كوچ نمىك رد مگ ر‬ ‫ب ه منظ ور بزرگداش ت ح رم و دلبس تگى ب ه مك ة س نگى از س نگھاى ح رم را ب ا خ ود ھم راه‬ ‫م ىب رد پ س ھ ر ج ا وارد م ىش دند آن س نگ را م ىنھادن د و گ رد آن ب ه ط واف م ىپرداختن د‪،‬‬ ‫ھمچنان كه دور كعبه طواف مىكردن د‪ ،‬و مك ة و كعب ه را ب زرگ م ىش مردند‪ ،‬و بن ابر ع ادت‬ ‫موروثيى كه از ابراھيم و إسماعيل به ايشان رسيده بود‪ ،‬حج و عمره به جاى مىآوردند‪ .

‬‬ ‫ذو الفقار على!‬ ‫از جمله آنچه على به دست آورده بود‪ ،‬دو شمشير بود كه حارث پسر ابى شمر غساني‪ -‬پادشاه‬ ‫غس ان‪ -‬آن دو را ب ه من ات پيش كش ك رده ب ود‪ ،‬يك ى از آن دو‪» :‬مخ ذم«‪ ،‬و ديگ ر‪» :‬رس وب«‬ ‫ناميده مىشد‪.Tarikhema.ir‬‬ .‬‬ ‫بعد از آن افراد قبيله عك مىگفتند‪:‬‬ ‫عك إليك عانية عبادك اليماني ة‪ ،‬كيم ا نح ج الثاني ة! و قبيل ه ق ريش‪ ،‬و ع رب ھمگ ى »من ات« را‬ ‫بزرگ مىداشتند‪ ،‬و در پيرامونش قربان مىكردند و اين بزرگداشت ھمچنان ببود تا پيامبر در‬ ‫سال ھشتم ھجري‪ -‬ھمان سالى كه خداى تعالى مكة را ب رايش گش ود‪ -‬از مدين ه بي رون رف ت و‬ ‫چون چھار شب راه پيمود‪» ،‬على« را بسوى او )منات( گسيل فرمود تا نگونسارش ساخت‪ .‬گويند كه يكى از آن دو ھمان »ذو‬ ‫الفقار« شمشير على است‪[21] .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [21‬ببينيد صفحه ‪ 111‬و ‪ 112‬اين كتاب را‪.‫و تلبيه قبيله »عك« بدين صورت بود كه چون به عنوان ح ج بي رون م ىرفتن د‪ ،‬دو غ الم س ياه‬ ‫را از غالمانشان پيش مىانداختند‪ ،‬و آن دو پيشاپيش سواران ايشان بودند‪ ،‬و مىگفتند‪:‬‬ ‫»نحن غرابا عك«‪.‬و‬ ‫آنچه به منات تعلق داشت برگرفت‪ ،‬و نزد پيامبر آورد‪.‬‬ ‫پيامبر أكرم آن دو شمشير را به على‪ -‬عليه السالم‪ -‬بخشود‪ .

‬و دو قبضه شمشيرى را كه حارث پسر »ابى ش مر غس انى«‪ -‬پادش اه غس ان‪-‬‬ ‫آن دو را به گردن »فلس« آويخته بود‪ ،‬و يكى را »مخذم«‪ ،‬و ديگر را »رسوب« مىگفتند بر‬ ‫گرف ت )و ھم ين دو شمش ير اس ت ك ه »علقم ه« پس ر »عب ده« در ش عر خ ود از آن ي اد ك رده‬ ‫است(‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬پس على بن ابى طالب را پيامبر بفرستاد تا او‬ ‫را نابود ساخت‪ ..‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [22‬رجوع شود به صفحات ‪ 16 -15‬و ‪ 62 -59‬متن عربي اين كتاب‪.‬‬ ‫و بت »عزى« در واديى از »نخله شاميه« بود كه »حراض« ناميده مىش د‪ .‫و در جاى ديگر در ھمين كتاب ھشام م ىنويس د‪ :‬قبيل ه »ط ى« بت ى داش تند »فل س« ن ام‪ ،‬و آن‬ ‫دماغهاى بود سرخ فام مايل به س ياھى در مي ان ك وھى ب ه ن ام »أج ا« از كوھس ار »ط ى« ك ه‬ ‫گ ويى تمث ال آدم ي اس ت‪ ،‬و آن را م ىپرس تيدند‪ ،‬و ب ه او پيش كش )ھدي ه( م ىدادن د و گوس فند‬ ‫برابرش قربان مىكردند و ھيچ بيمناكى نزديك او نيامدى مگ ر آنك ه در أم ان ب ودى‪ .‬و »ع زى« ن زد‬ ‫قريش‪ ،‬بزرگترين بتھا بود‪ ،‬به زيارتش مىرفتند‪ ،‬و پيشكش برايش مىبردند‪ ،‬و پ يش او قرب ان‬ ‫مىكردند‪.‬آنچ ه ھش ام دري ن كت اب راج ع ب ه ذو الفق ار عل ى ب ن اب ى طال ب نوش ته‪،‬‬ ‫قديميترين مأخذى است كه به دست ما رسيده است‪..‬‬ ‫و على بن ابى طالب با آن دو شمشير به نزد پيامبر )ص( بازگشت‪ ،‬و آن حض رت يك ى را ب ه‬ ‫گردن آويخت‪ ،‬و سپس به على بن ابى طالب بخشود‪ ،‬و ھمان است شمشيرى كه على آن را بر‬ ‫مي ان م ىبس ت‪ [22] .ir‬‬ .‬و‬ ‫»مالك« نخستين كس بود كه پرده حرم ت »فل س« بدري د‪ ،‬ول ى ھمچن ان ب ت »فل س« پرس تش‬ ‫مىشد تا آنكه دعوت پيامبر إسالم آشكار گرديد‪ .‬پ رده دار‬ ‫»فلس« پسران »بوالن« بودند‪ ،‬و »بوالن« خود نخس تين ك س ب ود ك ه او را پرس تش ك رد‪ ،‬و‬ ‫آخ رين ك س از پ ردهداران وى م ردى ب ود از ايش ان ك ه او را »ص يفي« م ىخواندن د ‪ .

‬‬ ‫الذ َك ُر َو لَ ُه األنث ى‪ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [23‬غرانيق جمع غرنوق در لغت نام پرنده آبى سياه يا سفيدى است كه به فارسي كلنگ يا »لك لك« گويند‪.‬أَ لَ ُك ُم َّ‬ ‫ت َو ْالع َُّزى‪َ .‬‬ ‫]‪ [24‬قرآن كريم‪23 -19 /53 ،‬‬ ‫‪PDF.‬تِل َ‬ ‫طان‪.Tarikhema.‬و َمنا َة َّ‬ ‫ٌ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫أَ َف َرأَ ْي ُت ُم َّ‬ ‫ْ‬ ‫ً‬ ‫الال َ‬ ‫ك إِذا قِسْ َمة ضِ يزى‪.‬‬ ‫قصه غرانيق‬ ‫قريش‪» ،‬الت«‪ ،‬و »منات«‪ ،‬و »عزى« را »غرانيق ]‪ [23‬عالم ب اال« م ىخواندن د و آن ان را‬ ‫دخت ران خ دا م ىگفتن د‪ ،‬و ي ارى و ش فاعت آن ان ماي ه اميدش ان ب ود‪ ،‬و در تلبي ه خ ويش چن ين‬ ‫مىگفتند‪:‬‬ ‫و الالت و العزى و مناة الثالثة االخرى! فإنھن الغرانيق العلى و ان شفاعتھن لترتجى پس چ ون‬ ‫خداى پيامبرش را مبعوث كرد‪ ،‬بر او اين آيات را نازل فرمود‪:‬‬ ‫ُ‬ ‫الثالِ َث َة ْاأل ُ ْخرى‪ .‫و قريش در ضمن طواف كعبه »الت« و »منات« و »عزى« را بزرگ مىداشتند‪ ،‬و آنھ ا را‬ ‫شفيع خود نزد خداى يگانه تصور مىكردند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫إِنْ ھ َ‬ ‫ِي إِ َّال أَسْ ما ٌء َس َّم ْي ُتمُوھا أَ ْن ُت ْم َو آباؤُ ُك ْم ما أَ ْن َز َل ﷲ ِبھا من س ُْل ٍ‬ ‫بنابر آنچه نقل شد قريش در ارجوزه خود الت و منات و عزى را دختران خداى مىخواندند و‬ ‫آنان را غرانيق عالم باال مىپنداشتند و به شفاعت و يارى ايشان اميدوار بودند‪.[24] 23 -19 :53 .

‫نا آگاھى خاورشناسان‬ ‫برخ ى از نويس ندگان و مستش رقين اروپ ايى ك ه وح ى و پي امبر إس الم را ب اور ندارن د دور از‬ ‫تحقيق و ن ا آگاھان ه ب ر آن ش دهان د ت ا رج ز مش ركان ق ريش را ك ه قب ل از ظھ ور إس الم ھنگ ام‬ ‫گزاردن حج در تلبيه مىگفتند و مىخواندند‪ ،‬و ھشام كلبى متن آن را دري ن كت اب آورده‪ ،‬و در‬ ‫باال نقل شد‪ ،‬آي هاى از ق رآن وانم ود س ازند‪ .‬و پاي ه گفت ار و اس تدالل خ ويش را ب ر ي ك رواي ت‬ ‫نادرست و موھوم محمد ب ن عم ر واق دى )‪ 207 -130‬ه( ق رار دادهان د‪ -‬ب ى آنك ه اش ارهاى ب ه‬ ‫روايت ھشام بنمايند‪.‬‬ ‫محمد بن إسحاق بن يسار مطلبى‪ ،‬مدني )متوفى در س نه ‪ 151‬ه( مؤل ف الس يرة النبوي ة ك ه در‬ ‫حدود نيم قرن پيش از واقدى م ىزيس ته اس ت‪ ،‬و محم د ب ن إس ماعيل البخ اري‪ ،‬مؤل ف ص حيح‬ ‫بخارى‪ -‬معاصر واقدى‪ -‬ھيچيك در م وارد افس انه غراني ق س خنى نگفت هان د‪ ،‬و ھ ر گ اه رواي ت‬ ‫واقدى روايت صحيحى شناخته مىشد‪ ،‬ابن إسحاق و بخارى آن را ضبط مىكردند‪.‬‬ ‫اما ھشام كلبى ك ه دامن ه معلوم اتش بس يار وس يع و از علم اء و نس ابهھ ا و مورخ ان سرش ناس‬ ‫سده دوم و اوايل سده سوم ھجري است‪ ،‬سند‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬‬ ‫روايت واقدى را ھيچيك از علماى إسالم قبل از واقدى و بعد از وى ص حيح ندانس تهان د‪ ،‬مگ ر‬ ‫محمد بن جرير طبرى كه در جمع خبر‪ -‬ھر چه باشد‪ -‬ح ريص ب وده آن را از واق دى گرفت ه و‬ ‫در تفسير خود بى آنكه آنرا قبول يا رد كند‪ ،‬آورده است‪.‬‬ ‫واقدى به سرد‪ ،‬و نقل پى در پى اسرائيليات و خرافات مشھور است‪.ir‬‬ .

‬‬ ‫]‪ [26‬قرآن كريم‪ ،‬سوره النجم‪ :‬آيه ‪.[25‬‬ ‫سابقا گفتيم كه مشركان »الت« و »منات« و »عزى« را دختران خ داى تع الى م ىپنداش تند و‬ ‫از آنھا شفاعت و اميد يارى مىطلبيدند‪ ،‬و چ ون خورش يد عالمت اب إس الم ط الع ش د‪ ،‬خ داى در‬ ‫قرآن كريم در جواب مشركانى كه قائل به دختران خدا بودند‪ ،‬فرمود‪:‬‬ ‫ت َو ْالع َُّزى َو َمنا َة َّ‬ ‫الثالِ َث َة ْاأل ُ ْخرى أَ لَ ُك ُم َّ‬ ‫ٌ‬ ‫ْ‬ ‫أَ َف َرأَ ْي ُت ُم َّ‬ ‫ً‬ ‫الال َ‬ ‫ك إِذا قِسْ َمة ضِ يزى إِنْ‬ ‫الذ َك ُر َو لَ ُه ْاأل ُ ْنث ى تِل َ‬ ‫ُون إِ َّال َّ‬ ‫الظنَّ َو ما َتھ َْوى‬ ‫طان إِنْ َي َّت ِبع َ‬ ‫ھ َ‬ ‫ِي إِ َّال أَسْ ما ٌء َس َّم ْي ُتمُوھا أَ ْن ُت ْم َو آباؤُ ُك ْم ما أَ ْن َز َل ﷲ ِبھا من س ُْل ٍ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ْاألَنفسُ ‪َ ،‬و ل َق ْد جا َء ُھ ْم من َرب ِِّھ ُم الھُدى‪ [26] 23 -19 :53 .ir‬‬ .23‬‬ ‫‪PDF.‫معتبر و موثقى را درين كتاب ارائه داده ك ه ق ريش پ يش از ظھ ور إس الم ھنگ ام گ زاردن ح ج‬ ‫در تلبيه مىگفتند‪:‬‬ ‫و الالت و العزى و مناة الثالثة االخرى فإنھن الغرانيق العلى و ان شفاعتھن لترتجى ]‪.‬مولوي محمد على عالم ھندوس تانى‬ ‫در تفسير و ترجمه قرآن شريف به زبان انگليسى كه معم وال رواي ات را ب ا م تن ق رآن انطب اق‬ ‫مىدھد و آنچه مغاير قرآن تشخيص دھد رد مىكند‪ ،‬درباره روايت واقدى مىنويسد أقوى دليل‬ ‫بر فساد روايت واقدى با مراجعه به قرآن‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [25‬بنگريد به متن عربي صفحه ‪ 19‬اين كتاب‪.Tarikhema.

Marmardji .‬و ھم ين ترجم ه در س الھاى‬ ‫‪ ،1897‬و ‪ 1961‬با اصالحاتى از نو چاپ و انتشار يافت‪.‬‬ ‫ترجمهھاى »تنكيس األصنام«‬ ‫كت اب األص نام در س الھاى ‪ 1914‬و ‪ 1924‬ب ه تص حيح و اھتم ام احم د زك ى در ق اھره چ اپ‬ ‫شد‪.apresIbnal -Kalbi .Tarikhema.enundVotarbeiten Berlin.‬بنابر اين قصه »غرانيق« ساخته و‬ ‫پرداخت ه قص اص و افس انهگوي ان معان د إس الم اس ت‪ ،‬و فس اد رواي ت واق دى روش ن و ثاب ت‬ ‫مىنمايد‪ .XXXV (1926‬‬ ‫‪PDF.dupaganismearabe .Wcllhausen .III‬‬ ‫‪[28] LM .ir‬‬ .vol .1887 .‬‬ ‫در س نه ‪ 1926‬مرمرج ى از روى چ اپ أول احم د زك ى خالص هاى از كت اب األص نام را ب ه‬ ‫زبان فرانسه نقل كرد و در مقالهاى آن را تحت عن وان »خ دايان مش ركان ع رب« انتش ار داد‪.‬‬ ‫]‪[28‬‬ ‫‪__________________________________________________ [27]-Lj‬‬ ‫‪.‬و آنچه در اينجا در باره »غرانيق« از قول ھشام نق ل ش د‪ ،‬أول ين ب ار اس ت ك ه ب دان‬ ‫استناد مىشود و توجه محققان بدان معطوف مىگردد‪.‬‬ ‫قبل از چاپ م تن عرب ي اي ن كت اب‪ ،‬ولھ اوزن‪ -‬خاورش ناس آلم انى‪ -‬قس مت أعظ م آنچ ه ي اقوت‬ ‫حموى در معجم البلدان‪ ،‬و عبد القادر بغدادى در خزانة األدب نقل كرده بودند‪ ،‬به زبان آلم انى‬ ‫برگردان د‪ ،‬و در س ال ‪ 1887‬م يالدى در ب رلن طب ع ش د‪ [27] .‬‬ ‫)‪ReuucBiblique .S .I .d .‬‬ ‫به نظر مولوي محمد على‪ ،‬تصور اينكه ميان آيات متسلسل‪ ،‬و متتالى سوره نجم آيهاى مناقض‬ ‫آيات ‪ 23 -19‬وجود داشته است‪ ،‬أساسا معق ول نيس ت‪ -‬خاص ه ك ه ب ا اص ل عقي ده إس المي در‬ ‫توحيد‪ ،‬و دعوت پيامبر إسالم تباين و تعارض داشته باشد‪ .‫در آيات ‪ 23 -19‬سوره نجم ثابت و روشن مىشود‪.

Prineeton (1925‬‬ ‫‪[30]-LRosaKlinke -Rosenberger .DasGotzebuch .Leipzig .‬احمد زكى نسخه خطى اين كتاب را از يك كتابشناس مغربى األص ل متول د و مت وفى در‬ ‫دمشق‪ ،‬موسوم به طاھر‬ ‫__________________________________________________‬ ‫)‪[29]-NadihAminFaris .TheBookofldols .‬‬ ‫نسخهھاى موجود »تنكيس األصنام«‬ ‫از كت اب تنك يس األص نام فع ال دو نس خه موج ود اس ت‪ ،‬يك ى در ق اھره و دو ديگ ر در مدين ه‬ ‫طيبه‪ .‬س پس در س ال ‪ 1969‬م يالدى دكت ر‬ ‫وھيب عطاء ﷲ بر أساس چاپ دوم كتاب األصنام به تصحيح احمد زكى اين كتاب را به زب ان‬ ‫فرانسه در آورد‪ ،‬و ھمراه متن عربي در پاريس انتشار داد‪.‬‬ ‫مق ارن چ اپ و انتش ار ترجم ه فرانس ه در پ اريس‪ ،‬در س ال ‪ 1348‬ھج ري شمس ى و ‪1969‬‬ ‫ميالدى‪ ،‬به كوشش نگارنده اين سطور ترجمه فارس ي اي ن كت اب ھم راه م تن عرب ي در تھ ران‬ ‫طبع و انتشار يافت‪ ،‬و اينك بار دوم چاپ مىشود و در دسترس خوانندگان قرار مىگيرد‪.ir‬‬ .‫آنگ اه روزنبرگ ر در س نه ‪ 1941‬م يالدى ترجم ه كام ل آلم اني كت اب األص نام را ھم راه م تن‬ ‫عربي با استفاده از تحقيقات احمد زكى و ولھ اوزن ف راھم آورد و طب ع ك رد‪ [29] .‬‬ ‫مأخذ و مبناى ھم ه ترجم هھ اى كام ل كت اب األص نام ب ه زبانھ اى فرنگ ى و فارس ي ھم ان م تن‬ ‫عربي منقح و مصحح عالمانه احمد زكى محقق مصرى مىباشد‪.1941‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬پ س از آن‬ ‫در سنه ‪ 1952‬دكت ر نبي ه أم ين ف ارس‪ ،‬اس تاد الس نه و ت اريخ ش رق در دانش گاه پرينس تون ك ه‬ ‫فلسطينى و از مردم شھر »ناصره« است‪ ،‬كتاب تنك يس األص نام را ب ه زب ان انگليس ى ترجم ه‬ ‫ك رد و در پرينس تون ب ه زي ور طب ع آراس ته ش د‪ [30] .

‬‬ ‫نسخه موجود در مدينه نقائص و افتادگى و اغالط ى دارد ك ه ب ه خ ودى خ ود نم ىتوان د أس اس‬ ‫يك چاپ انتقادى قرار بگيرد‪.‬اكنون اين نس خه‪ ،‬تح ت ش ماره ‪ 211‬در ردي ف مجموع هاى ت اريخى در كتابخان ه مدين ه‬ ‫مضبوط است‪.‬‬ ‫متن كتاب با خط نسخ شرقى خوانا و مركب مشكى تحرير يافته ولى أسامي و عن اوين بت ان ب ه‬ ‫شيوه خط فارسي )نستعليق( با مركب قرمز نوشته شده است‪.‬‬ ‫اين نسخه به كتابخانه عارف حكم ت ك ه ظ اھرا م رد ادي ب و كت اب دوس تى ب وده‪ ،‬تعل ق داش ته‬ ‫است‪ .‫جزاي رى )‪ 1920‬م‪ 1338 /‬ه‪ 1852 -‬م‪ 1268 /‬ه( ك ه كتابخان ه »خالدي ه« ق دس )بي ت‬ ‫المقدس( را ترتيب و تنظيم داده بود‪ ،‬و مدتى ھم در قاھره أقامت داشت‪ ،‬خريدارى كرد‪.Tarikhema.‬‬ ‫تاريخ نگارش اين نسخه دقيقا روشن نيست‪ ،‬اما در رساله دوم مكتوب دري ن مجموع ه ب ه س ال‬ ‫‪ 1181‬يا ‪ 1187‬ھجري قمرى مطابق ‪ 1773‬يا ‪ 1767‬ميالدى بر مىخوريم‪ ،‬و با توج ه ب ه‬ ‫اينكه خط كاتب رساله دوم با شيوه خط كاتب كتاب األصنام شباھت و ھمانن دى دارد‪ ،‬از اين رو‬ ‫به احتمال زياد تاريخ تحري ر كتاب ت اي ن نس خه نباي د چن دان از س ال ‪ 1181‬ي ا ‪ 1187‬ھج ري‬ ‫قمرى دور باشد‪.ir‬‬ .‬نام‬ ‫و مشخصات كاتب و شيوه‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫طاھر جزايرى مردى محقق و دانشور و صاحب تأليفات عديده ب ود ك ه برخ ى از آنھ ا چ اپ و‬ ‫انتشار يافته است نسخهاى كه احمد زكى تحصيل كرد‪ ،‬آن زمان نسخه منحصر به ف رد تص ور‬ ‫مىشد‪ ،‬ولى در حدود پانزده سال قبل نسخهاى ديگر از اين كتاب در كتابخان ه مدين ه طيب ه پي دا‬ ‫شد‪.‬‬ ‫نام كاتب محمد و نام خانوادگيش محنت زاده مؤذن مسجد نورى داده )يا نورى زاده( است‪ .‬‬ ‫اين نسخه جزء مجموعهاى است مشتمل بر ‪ 38‬رسالة در موضوعات مختلف به قطع ‪18 10‬‬ ‫سانتيمتر و ھر صفحه داراى ‪ 23‬سطر‪.

‬‬ ‫گوي ا اي ن نس خه از روى يك ى از دو نس خهاى ك ه ج واليقى ب ه خ ط خ ود نوش ته‪ ،‬استنس اخ ش ده‬ ‫است‪ ،‬زي را خاتم ه كت اب و ترتي ب و تنظ يم آن عين ا مش ابه نس خهاى م ىباش د ك ه نص يب احم د‬ ‫زكى شده است‪.ir‬‬ .‬‬ ‫و السالم على من اتبع الھدى تھران‪ ،‬دھم إسفند ماه سال ‪ 1361‬ھج ري شمس ى براب ر پ انزدھم‬ ‫جمادى االول سنه ‪ 1403‬ھجري قمرى و مطابق أول مارس ‪ 1983‬ميالدى س يد محم د رض ا‬ ‫جاللي نائينى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [31‬وھيب عطاء ﷲ در ترجمه خود به زبان فرانسه توانسته است چند صفحه از فت وكپى نس خه مدين ه را ب ه‬ ‫دست آورد و مشخصات آن را در چاپ پاريس شرح داده اس ت‪ .‬در مقدم ه چ اپ أول در ب اره‬ ‫حيات و آثار ھشام بتفصيل سخن رفته و خوانندگان در ھم ين چ اپ آن را ني ز از نظ ر خواھن د‬ ‫گذراند‪.‫نگارش او حكايت ازين دارد كه نويسنده ايرانى بوده است‪.‬نگ اه كني د ب ه مقدم ه ترجم ه وھي ب عط اء ﷲ‬ ‫صفحات ‪ 12 -14‬چاپ پاريس‪ ،‬سال ‪ 1969‬ميالدى‪.‬‬ ‫در خاتمه از كاركنان و كارگران عزي ز چاپخان ه و »نش ر ن و« ك ه چ اپ دوم اي ن كت اب را ب ه‬ ‫ثمر رسانيدهاند تشكر مىنمايم‪.‬‬ ‫با وجود كشف نسخه مدينه‪ ،‬ھنوز نس خه بالنس بة كام ل كت اب األص نام ھم ان نس خه احم د زك ى‬ ‫مىباشد كه در مصر‪ ،‬و اروپا‪ ،‬و ايران به شرح مذكور در باال طب ع ش ده اس ت‪ [31] .‬‬ ‫محمد محنت زاده ھر چند داراى صداى رس ا و خ ط خ وش ب وده‪ ،‬ول ى ظ اھرا معلوم ات ك افى‬ ‫نداشته و از اينرو ھر ج ا ب ا أس امي بت ان ي ا اش خاص و ي ا كلم ات و جمالت ى خ ارج از تص ور‬ ‫ذھني خود مواجه شده به حذف يا تغيير آنھا پرداخته است‪.‬‬ ‫اين مجموعه در مدينه طيبه بنظر من بنده خدا )جاللي نائينى( رسيده است‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬درينج ا‬ ‫مقدمه چاپ دوم ب ه ي ارى و عناي ت خ داى ب زرگ پاي ان م ىياب د‪ .

ir .PDF.Tarikhema.

‫مقدمه‪ :‬زندگى و آثار ھشام كلبى‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

PDF.Tarikhema.ir

‫ابو منذر ھشام پسر ابو النضر محمد پسر سائب‪ ،‬پسر بشر‪ ،‬پسر عمرو كلبى‪ ،‬منسوب ب ه قبيل ه‬
‫»كلب«‪ ،‬مشھور ب ه »اب ن كلب ى« از مھ ين نس ابهھ اى مع روف و از بزرگ ان علم اى ت اريخ و‬
‫جغرافيا و ادب در سده دوم و أول قرن سوم ھجري است‪ [1] .‬اين دانشمند از أواخر نيم ه أول‬
‫سده دوم ھجري تا سال ‪) 204‬و به روايت ديگر سنه ‪ (206‬كه سال وف اتش ميباش د‪ ،‬در مي ان‬
‫ارب اب ق درت و عل م مع روف و ش اخص ب ود‪ -‬خاص ه در عل م انس اب س رآمد داناي ان عص ر‬
‫خويش بشمار مىرفت‪.‬‬
‫بيشتر افراد خانواده او مردمان دين و اھل علم و ادب بودند‪.‬‬
‫__________________________________________________‬
‫]‪ [1‬محمد پسر سعد معروف به كاتب واقدى در كتاب‪» :‬الطبقات الكبرى« نس ب محم د پس ر س ائب پ در ھش ام‬
‫را از زبان خود ھشام شنيده و آنرا چنين ضبط و نقل كرده است‪:‬‬
‫»محمد بن سائب‪ ،‬الكلبي بن بشر بن عمرو ب ن الح ارث ب ن عب د الح ارث ب ن عب د الع زى ب ن ام رئ الق يس ب ن‬
‫عامر بن النعمان بن عامر بن عبد ود بن كنانة بن عوف بن عذرة بن زيد الالت بن رفيدة بن ثور ابن كلب‪«.‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫خود او عالمهاى بنام‪ ،‬و حافظى ب زرگ و اخب اريى ك م نظي ر ب ود‪ ،‬و در موض وعات مختل ف‪،‬‬
‫صاحب تأليف است‪.‬‬
‫احوال و آثار اين دانشمند در دو فصل جداگانه‪ ،‬يكى زندگانى‪ ،‬و دو ديگر آثار او‪ ،‬بنحو إجمال‬
‫در اينجا مورد بحث و پژوھش واقع مىشود‪.‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫فصل أول‬
‫خانواده كلبى زندگانى ھشام كلبى‬
‫محمد پسر سائب پدر ھشام‬
‫محمد‪ ،‬پدر ھشام‪ ،‬از بزرگان علماى إسالم است و در علم تفسير قرآن‪ ،‬و انس اب تازي ان تبح ر‬
‫و شھرتى بسزا داشت‪.‬‬
‫غالب افراد خانواده كلبى از ھواداران خاندان على‪ ،‬و از دش منان خ انواده »بن ى أمي ة« بودن د‪،‬‬
‫و از اينرو با كساني كه با بنى أمية پيكار مىكردند‪ ،‬ھمداستان و ھمراه مىشدند‪.‬‬
‫بش ر پس ر عم رو ب ا س ه پس رش‪ :‬س ائب‪ ،‬و عبي د‪ ،‬و عب د ال رحمن‪ ،‬در دو جن گ‪» -‬جم ل« و‬
‫»صفين«‪ -‬جزو سپاھيان امير المؤمنين على‪ -‬عليه السالم‪ -‬بودند‪.‬‬
‫س ائب پس ر بش ر بطرف دارى مص عب زبي ر برخاس ت‪ ،‬و در جنگ ى ك ه مي ان »مص عب« پس ر‬
‫»زبير« با »عبد الملك« پسر »مروان« روى داد‪،‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫كش ته ش د‪ [2] .‬س ائب دو پس ر داش ت‪ ،‬يك ى س فيان‪ ،‬و دو ديگ ر محم د‪ .‬محم د ن وه دخت رى اب و‬
‫موسى اشعرى است كه مدتى حاكم كوفه ب ود و در قض يه حكم ين عم رو ع اص عياران ه او را‬
‫فريب داد‪ [3] .‬محمد در جنگ »دي ر جم اجم« ك ه مي ان »حج اج«‪ ،‬پس ر يوس ف ثقف ى‪ ،‬و عب د‬
‫الرحمن‪ ،‬پسر محم د‪ ،‬پس ر اش عث در س ال ‪ 82‬ھج ري در گرف ت‪ ،‬ش ركت جس ت‪ ،‬و ب ه ي ارى‬
‫عبد الرحمن شتافت‪ [4] .‬محمد در عھد امويان مدت طويلى زندگى ك رد‪ ،‬و عص ر اب و العب اس‬
‫عبد ﷲ سفاح و ابو جعفر عبد ﷲ منصور عباسي را نيز درك كرد‪:‬‬
‫محمد به درخواست س ليمان پس ر عل ى عباس ي ]‪ [5‬ك ه از جان ب س فاح در بص ره و ن واحي آن‬
‫حكومت مىكرد‪ ،‬از كوفه به بص ره آم د و م دتى در بص ره ب ود و س پس ب ه كوف ه ب از آم د‪ .‬در‬
‫بصره‪ ،‬سليمان او را بگرمى پذيره ش د و در خان ه خ ويش نش انيد و محم د حلق ه درس ى ترتي ب‬
‫داد و به إمالء تفسير قرآن پرداخت‪ ،‬تا ب ه آيت ى از س وره ب راءة رس يد و آن آي ت را ب ر خ الف‬
‫آنچه مشھور بود تفسير كرد‪) ،‬شاگردان( گفتند ما‬
‫__________________________________________________‬
‫]‪ [2‬پسر ورقاء نخعى‪ ،‬از مخالفان خاندان كلبى‪ ،‬درباره كشته شدن سائب چنين سروده است‪:‬‬
‫علوت أخاه بالحسام المھند‬
‫من مبلغ عنى عبيدا بأنني‬
‫مقيم لدى الديرين غير موسد‬
‫فان كنت تبغى العلم عنه فانه‬
‫فاثكلته سفيان بعد محمد‬
‫و عمدا علوت الراس منه بصارم‬
‫]‪ [3‬فتوح البلدان‪.431 ،‬‬
‫]‪ [4‬بنگري د‪ :‬ت اريخ طب رى ‪ 14 /2‬و‪ 281 .‬ب ن ‪ A .Muller ,derIslam ,I, 351‬ب ن ‪J .Wellhausen‬‬
‫‪,dasArab .Reich‬‬
‫]‪ [5‬سليمان پسر على پسر عبد ﷲ پسر عباس‪ ،‬متولد سال ‪ 82‬و متوفى ب ه س ال ‪ 142‬ھج ري‪ ،‬در س ال ‪133‬‬
‫از جانب سفاح به حكومت بصره و نواحي آن منصوب ش د و ت ا س ال ‪ 139‬ك ه منص ور او را بركن ار س اخت‬
‫در بص ره حكوم ت و ام ارت داش ت و پ س از بركن ارى از ام ارت ھ م در آن ش ھر ب ود ت ا در س ال ‪ 142‬در‬
‫گذشت‪ .‬بنابر اين عزيمت محمد از كوفه به بصره بين سالھاى ‪ 133‬و ‪ 139‬مىتواند باشد‪ .‬مدت أقامت محم د‬
‫در بصره روشن نيست‪.‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‬ماجرا را به س ليمان پس ر عل ى گفتن د‪،‬‬ ‫وى گفت‪:‬‬ ‫»ھ ر آنچ ه او گوي د‪ ،‬بنويس يد‪ ،‬و ج ز آن را رھ ا كني د‪ [6] .‬و نسب كنده را از‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [6‬الفھرست‪.‬ھمچنين ابن عساكر در تاريخ خود قص ه اب راھيم خلي ل را از آن تفس ير گرفت ه‬ ‫اس ت‪ [8] .‬‬ ‫ابن نديم از قول ھشام پسر محمد كلبى چنين روايت مىكند‪:‬‬ ‫پ درم ب ه م ن گف ت‪» :‬نس ب ق ريش را از اب و ص الح ف را گ رفتم‪ ،‬و او آن را از عقي ل پس ر اب و‬ ‫طالب آموخته بود‪ .83 /3 ،‬‬ ‫‪PDF.‬كت اب تفس ير ق رآن او مع روف و‬ ‫مشھور بوده و بعضى از علماى عل م تفس ير و م ورخين مط البي از آن اقتب اس ك ردهان د‪ ،‬از آن‬ ‫ميانه »ثعلبى« متوفى به سال ‪ 427‬ھجري در تفسير خود از تفسير محم د پس ر س ائب اس تفاده‬ ‫كرده است‪ [7] .138 /2‬‬ ‫]‪ [9‬الوافي بالوفيات‪.95 ،‬‬ ‫]‪ [8 ،7‬مراجعه شود به فھرست بريتيش ميوزيم‪ ،821 /1 ،‬و تاريخ اب ن عس اكر )تھ ذيب ت اريخ اب ن عس اكر(‬ ‫‪.Tarikhema.‫اين تفسير را ننويسيم‪ ،‬محمد گفت‪» :‬به خدا سوگند يك كلمه ديگر تفس ير نخ واھم ك رد مگ ر آن‬ ‫تفسير را ھمچنان كه خدا نازل فرموده است‪ ،‬بنويسيد‪ «.‬ھ ر چن د‬ ‫اين دانشمند از مفسران نامى قرآن بش مار م ىرود‪ ،‬و اب ن ن ديم و ديگ ر مص نفان ت راجم رج ال‬ ‫علم و ادب اثر مدون او را ھمان تفسير قرآن ذك ر ك ردهان د‪ ،‬ام ا بيش تر ش ھرتش در اث ر توج ه‬ ‫خاص او به جمع اخبار مربوط به انساب عرب جاھلى و تاريخ ايشان مىباشد‪.‬ص فدى ب ه نق ل از پس ر ع دى م ىنويس د در مي ان كس اني ك ه در س ده دوم ق رآن را‬ ‫تفسير كردهاند ھيچكس را تفسيري بزرگتر از تفسير محمد بن سائب نب وده اس ت‪ [9] .ir‬‬ .

‬‬ ‫علت اينكه غالب محدثين اھل سنت و جماعت محمد را در نقل حديث ضعيف مىدانن د‪ ،‬ظ اھرا‬ ‫يكى اين است كه او نسابه و راويه بود و محدثين چنانكه خواھد آمد »اخباريون« و »نس ابان«‬ ‫را افسانه گو‬ ‫‪PDF.‫ابو كناس كندى آموختم كه داناتر از ھر كسى به آن بود‪ ،‬و نس ب مع د پس ر ع دنان را از نج ار‬ ‫پسر أوس عدوى فرا گرفتم كه محفوظاتش بيش از ھر كسى بود كه م ن دي ده و ش نيده ب ودم‪ ،‬و‬ ‫نسب إياد را از عدى پسر زياد ازدى ياد گرفتم كه به إياد دان ا ب ود‪ «.‬‬ ‫اب ن اثي ر در اللب اب ف ى تھ ذيب األنس اب‪ ،‬و ھمچن ين قاض ى »اب ن خلك ان« در وفي ات األعي ان‬ ‫محمد پسر سائب را از اصحاب عبد ﷲ بن سبا بشمار آوردهاند‪ ،‬ولى در مآخذ نزديك به عصر‬ ‫او‪ ،‬به چنين مطلبى بر نمىخوريم و معلوم نيست اين نسبت ب ه محم د پس ر س ائب درس ت باش د‬ ‫زيرا محمد پس ر س عد ك ه معاص ر او ب وده اس ت ب ه چن ين ام رى اش اره نك رده و از اي ن مقول ه‬ ‫س خنى بمي ان ني اورده اس ت‪ ،‬و از اي ن گذش ته او را در نق ل ح ديث »ثق ه« دانس ته و بع الوه‬ ‫»سفيان ثوري« و محمد پس ر اس حق‪ ،‬مؤل ف كت اب س يره پي امبر از محم د ح ديث نق ل م ىكنن د‬ ‫بنابر اين محمد بن سائب را نمىتوان از فرقه »سبئيه« ك ه از غ الة ش يعه و معتق د ب ه الوھي ت‬ ‫حضرت على بن ابى طالب بودند‪ ،‬محسوب داشت‪.Tarikhema.‬راھ ى را ك ه‬ ‫محم د در ام ر دان ش و تحقي ق در نس ب و مثال ب و وق ايع ع رب پ يش گرفت ه ب ود‪ ،‬ھش ام دنب ال‬ ‫كرد‪ ،‬و در اين راه سلسله جنبان نسابهھا و مورخان دورهھاى بعد شد‪.‬محم د راھنم ا و مرب ى و‬ ‫مشوق ھشام پسر خود در آم وختن عل م ت اريخ و جغرافي ا و انس اب تازي ان اس ت‪ .ir‬‬ .

‬‬ ‫محمد پسر سائب ظاھرا در أواخر نيمه أول ي ا اواي ل نيم ه دوم س ده أول در كوف ه ب ه دني ا آم ده‬ ‫است‪ .ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫در زمان او ھنوز در معابد حيره نقوش و آثاري از عرب پيش از إسالم وجود داشته و او آنھا‬ ‫را خوانده و اطالعات بسيار نفيسى از گوشه و كنار آن ب ه دس ت آورده ك ه ھ ر چن د در انظ ار‬ ‫معاصرين وى‬ ‫‪PDF.‫م ىخواندن د‪ ،‬و ديگ ر اينك ه او و غال ب اف راد خ انواده كلب ى ب ه عل ى و فرزن دان آن ام ام ھم ام‬ ‫احترام خاص مىگذاشتند و به مفھوم آن زمان متشيع بودند و ھمين تمايل آنھ ا ب ه خان دان عل ى‬ ‫و اخبارى بودن آنان بيشتر موجب شده است كه اھل سنت و جماع ت متق دم‪ ،‬محم د و ھش ام را‬ ‫از زمره ثقات محدثين محسوب ندارند‪.‬‬ ‫جمع آورى اخبار و وقايع دوره جاھليت‬ ‫پس از آنكه علماى إسالم توجه خود را به جمع اخبار و وقايع و انساب عرب ج اھلى معط وف‬ ‫داشتند و كار بحث و پژوھش درباره ايام بنام عرب و سالطين و چگونگى زن دگانى ايش ان در‬ ‫زمان باستان نيرو گرفت‪ ،‬گوى فضيلت را در حفظ اينگونه اخب ار و آث ار محم د پس ر س ائب و‬ ‫پسرش ھشام ربودند و مورخان متق دم و ت اريخ نويس ان مت أخر ب زرگ ك ه درب اره ع رب دوره‬ ‫جاھليت و وق ايع و مثال ب و اي ام تازي ان ب ه بح ث و پ ژوھش پرداخت هان د‪ ،‬تقريب ا ب دون اس تثناء‬ ‫اخبار خود را از محمد بن سائب و ھشام كلبى نقل كردهاند و كتب ت اريخ و س ير و مغ ازي پ ر‬ ‫از نوشتهھاى منقول از آن دو مىباشد‪.‬وى در سال ‪ 82‬ھجري در جنگ »دير جم اجم« ش ركت ك رده و ظ اھرا در اي ن ھنگ ام‬ ‫سنش بين ‪ 20‬و ‪ 30‬سال بوده است‪.

‬‬ ‫در أواسط ايام حيات ھشام‪ ،‬بغداد پايتخ ت خالف ت عباس ي اھمي ت خاص ي پي دا ك رد و از حي ث‬ ‫بسط علم و دانش بر كوفه و بصره پيشى گرفت‪.‬‬ ‫سفيان ثوري و محمد پسر إسحاق و ھشام و غير آنھا از او حديث نقل كردهاند‪.Tarikhema.ir‬‬ .‬‬ ‫تولد و نشو و نماى ھشام‬ ‫ھشام پسر محمد در كوفه به دنيا آمد و در ھمان ش ھر رش د و نم ا ياف ت و ن زد پ درش و ديگ ر‬ ‫دانشمندان مانند خليفة بن خياط‪ ،‬و محمد بن ابى سرى‪ ،‬و محمد بن حبيب علم و ادب بياموخ ت‬ ‫و بعدھا به بغداد رفت و م دتى در آنج ا س كونت گزي د‪ ،‬ام ا أواخ ر عم ر ب ه زادگ اه خ ويش ب از‬ ‫آمد‪ ،‬و ھمانجا بمرد‪.‬وى عم رى‬ ‫دراز داشته و از معاصرين امام جعفر صادق‪ -‬عليه السالم‪ -‬بوده است‪.‬‬ ‫محم د در س ال ‪ 146‬در زم ان خالف ت اب و جعف ر منص ور در كوف ه وف ات ياف ت‪ .‬‬ ‫شايد يكى از جھاتى كه ھشام أقامت در بغداد را بر كوفه برترى داده است‪ ،‬اين باش د ك ه چ ون‬ ‫مركز علم و دانش إسالمي از بصره و كوفه بتدريج به بغداد انتقال ياف ت‪ ،‬ھش ام ب ر آن ش د ك ه‬ ‫در پايتخت و مركز‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫صاحب تاريخ يعقوبي )ابن واضح(‪ ،‬محمد بن سائب را ج زو فقھ اء اي ام منص ور بش مار آورده‬ ‫است‪.‬‬ ‫او از شعبى و ابى صالح باذام‪ ،‬و اصبغ پسر نباته و طائفه ديگر حديث نقل مىنمايد‪.‫بيقدر و موھون مىبود‪ ،‬ولى تحقيقات و كشفيات جديد صحت آن را تأييد كرده است‪.

ir‬‬ .‬‬ ‫ھشام از ابو مخنف‪ ،‬و عوانة پسر حكم‪ ،‬كه آن دو نيز از نس ابهھ اى مع روف زم ان خ ويش‪ ،‬و‬ ‫با محمد پدر ھشام نيز ھمزمان بودند اطالعاتى كسب كرد و از آنھا رواياتي دارد‪.‬‬ ‫ھشام‪ ،‬به گفته خود‪ ،‬از پدرش و از خراش پسر إسماعيل عجلى نسب‬ ‫‪PDF.‫خالفت به بحث و فحص و كسب علم و افاضه و استفاضه اشتغال جوي د و ب ا علم اء و أدب اء و‬ ‫اخباريون و نسابهھاى مقيم بغداد آشنا گردد و ض منا خ ود را ب ه خليف ه و رج ال درب ار خالف ت‬ ‫نزديك كند تا از اين نزديكى فوايد مادى و معنوى بيشترى عائد او گردد‪.Tarikhema.‬‬ ‫محمد پسر سائب‪ ،‬پدر ھشام‪ -‬چنانكه قبال گذشت‪ -‬از جمله دانايان انس اب و وق ايع و اي ام ع رب‬ ‫ب ود‪ ،‬و در زم ان خ ويش در اي ن ب اره ب ه دانش جويان و طالب ان و محقق ان اطالع اتى م ىداد و‬ ‫نسب شناسى و نسب دانى را از نظر علمي و بحث و پژوھش ترويج و تدريس مىكرد‪.‬‬ ‫در عصر ھشام‪ ،‬توجه مردم‪ -‬و خاصه اھل علم و ارباب حكم‪ -‬به تأليف و تدوين كت ب مغ ازي‬ ‫و سير و احوال عرب جاھلى معط وف ش ده ب ود‪ ،‬و ديگ ر ب يم از اينك ه تازي ان دوب اره ب ه عھ د‬ ‫جاھلى برگردند و بتان قبيلهاى خود را مورد پرستش قرار بدھند‪ ،‬از بين رفته بود‪ ،‬از اي ن رو‬ ‫دانشمندان إسالمي در صدد برآمدند درباره دوره جاھلى به تحقيق و تتبع بپردازند و اطالعاتى‬ ‫را كه سينه به سينه از نحوه زندگى اجتماعى و پرستش بت ان ع رب ج اھلى ب ه م ردم ق رن دوم‬ ‫ھجري رسيده بود‪ ،‬و ھمچنين أشعاري را كه ھنوز از شعراى عص ر ج اھلى در أف واه س ائر و‬ ‫جارى بود‪ ،‬جمع آورند‪.‬‬ ‫ھشام با استعداد فراوان و حافظه عجيب خويش ھر چه پدر در اين باره م ىدانس ت ف را گرف ت‬ ‫بع الوه‪ ،‬از دانش مندان ديگ ر زم ان خ ود اطالع اتى كس ب ك رد و در نتيج ه در عل م انس اب و‬ ‫تاريخ عرب جاھلى دانشمندى ممتاز و بنام شد‪.

‬ھر چند امروز بيشتر آثار و مؤلفات پسر كلبى‬ ‫از بين رفته است‪ ،‬اما نويسندگان متق دم و مت أخر خوش بختانه دسترس ى ب ه آنھ ا پي دا ك ردهان د و‬ ‫بسيارى از مطالب و اطالعاتى را كه او جمع آورى كرده بود‪ ،‬نقل نمودهاند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫محمد پسر سعد كاتب واقدى نيز با ھشام معاش رت و مجالس ت داش ته و از او خب ر گرفت ه و از‬ ‫گفتهھا و نوشتهھايش استفاده كرده است‪.‬‬ ‫ھشام در بغداد با غالب رجال علم و ادب زمان خود آشنائى پيدا كرد و از محضر آنھ ا اس تفاده‬ ‫نموده‪ ،‬به آنھا متقابال اطالعات مفيد داده است‪.‬‬ ‫تحقيقات جديد صحت بيشتر اقوالى را كه نسابه مذكور در دير‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫از آن ميان ه در بغ داد ب ا اب و عب د ﷲ محم د پس ر عم ر واق دى مت وفى ب ه س ال ‪ 207‬ك ه او ني ز‬ ‫»اخبارى« و صاحب مغازي و سير بود‪ ،‬آشنائى و رفت و آمد پي دا ك رد و از يك ديگر اس تفاده‬ ‫و استفاضه مىكردند‪.‬‬ ‫اتخ اذ روش بح ث و تحقي ق درب اره ع رب ج اھلى ك ه چن دان م ورد پس ند مح دثين و متش رعين‬ ‫نبود‪ ،‬سبب شد تا معاص رين وى او را ھ دف تي ر تھم ت و طع ن و طن ز ق رار دھن د و ب ا اينك ه‬ ‫طرفدارانى سرشار از حمي ت داش ت ك ه از او دف اع م ىكردن د‪ ،‬م ع ذل ك ديگ ران در ص دد ب ر‬ ‫آمدن د دام انش را ب ه ب دترين تھمتھ ا بياالين د و تأليف اتش را فاق د نق د و دق ت ك افى جل وه دھن د و‬ ‫اخبارش را غير موثق بشمارند و حتى او را به كذب متھم ساختند‪.Tarikhema.‬‬ ‫ھر كس كتاب الطبقات الكبرى را مطالعه كند تأثير ھشام را بر محمد بن سعد در مىيابد‪.‫ربيعه را آموخت‪ ،‬و در نسب دانى و نسب شناس ى و وق ايع و مثال ب و اي ام ع رب گ ام ب ر گ ام‬ ‫پدر نھاد و ھمى خواست آنچه را كه پدرش جمع كرده است تكمي ل كن د‪ ،‬و آنچ ه را از اي ن راه‬ ‫بدس ت آورد‪ ،‬ت دوين و تص نيف نم ود‪ ،‬و مورخ ان و ص احبان مغ ازي و س ير متق دم و مت أخر‬ ‫نوشتهھا و تأليفات ھشام كلبى را اقتباس كردند‪ .

‫حي ره نم وده اس ت و معاص رينش م ورد ش ك و تردي د ق رار م ىدادن د و انتق اد تن دى از آنھ ا‬ ‫مىكردند‪ ،‬تأكيد و تأييد مىنمايد‪.‬سمعانى در انساب و ابن اثي ر در تھ ذيب األنس اب او‬ ‫را متماي ل ب ه تش يع م ىدانن د‪ .‬و كان ابو عبد ﷲ عليه السالم يقرب ه و يدني ه و يباس طه« ظ اھرا منظ ور‬ ‫از عبارت »دانش را در كاسهاى به من نوش انيد« اي ن اس ت ك ه آن حض رت او را از ج ام خ ود آب خوراني ده‬ ‫است‪.368‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬ .‬‬ ‫عقيده ديني ھشام‬ ‫ھشام مانند پدر خويش متشيع شناخته مىشد‪ .‬أص وال متق دمين »اھ ل ح ديث«‪ -‬چنانك ه ب از نم وده ش د‪ -‬غال ب اص حاب‬ ‫مغازي و اخباريون و ارباب سير را شيعه مىدانستند و بر اين حكم بار است قول شاذكانى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [10‬عبارت صاحب رجال‪ ،‬ابن داود‪ ،‬چنين است‪» :‬ھشام بن محمد بن السائب‪ ،‬ابو المنذر‪ ،‬الناسب‪ ،‬الفاض ل‪،‬‬ ‫قال‪ :‬مرضت فنسيت علمي‪ ،‬فجلست الى جعفر بن محمد‪.‬نزد جعفر بن محمد رفتم و‬ ‫ن زد حض رتش بنشس تم و آن حض رت دان ش را در كاس هاى ب ه م ن نوش انيد و علم م ب از آم د و‬ ‫فراموشى و نسيان از ميان رفت‪ [10] «.‬‬ ‫فسقاني العلم في كأس فعاد الى علمي‪ .‬وى محضر امام جعفر صادق را درك كرده و از‬ ‫آن حض رت كس ب ف يض و دان ش نم وده و ظ اھرا ص احب س ر و از نزديك ان و مقرب ان ام ام‬ ‫بشمار مىرفته است‪.‬‬ ‫تقى الدين حسن‪ ،‬پس ر عل ى‪ ،‬پس ر داود حل ى‪ ،‬در كت اب الرج ال از ق ول ھش ام م ىنويس د ك ه او‬ ‫گفت‪» :‬بيمار شدم و در اثر بيمارى ھر چه مىدانستم فراموشم شد‪ .‬‬ ‫رجوع كني د ب ه رج ال اب ن داود‪ ،‬چ اپ تھ ران‪ ،‬چاپخان ه دانش گاه‪ ،‬س ال ‪ 1342‬ھج ري شمس ى‪ ،‬ص فحات ‪-69‬‬ ‫‪.‬اب ى ف الح عب د الح ي پس ر عم اد حنبل ي در ش ذرات ال ذھب بنق ل‬ ‫ص احب العب ر او را ب ه رف ض و غل و در تش يع م تھم س اخته اس ت‪ ،‬و از اين رو وى را مت روك‬ ‫الح ديث م ىخوان د‪ .

131 /5 ،‬‬ ‫‪PDF.‬دامن ه رواي ت او‪ ،‬و آنچ ه از او نق ل ش ده‪،‬‬ ‫بسيار وسيع مىباشد و با اين ھمه دانش و اطالعات عميق‪ ،‬ھيچگ اه س خن بگ زاف نم ىران د و‬ ‫آنچه از ثقات روات نشنيده بود‪ ،‬روايت نمىكرد‪ ،‬بلكه آشكارا و صريح مىگف ت‪» :‬نم ىدان م«‪،‬‬ ‫و يا‪» :‬به من آگاھى نرسيده است‪ «.‬‬ ‫و نيز بر ھمين گفته بار است قول احمد پسر يونس كه گفته است‪:‬‬ ‫اصحاب مغازي ھمه شيعهاند‪ ،‬مانند پسر اسحق‪ ،‬و ابى معشر‪ ،‬و يحيى پسر سعيد اموى و غير‬ ‫ايشان‪ ،‬و ھمچنين اصحاب تفسير‪ ،‬مانند سدى‪ ،‬و كلبى و غير آن دو‪[11] .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [11‬عبارت ياقوت حموى در معجم األدباء در اين باره چنين است‪» :‬س معت يحي ى ب ن س عيد القط ان‪ ،‬يق ول‪:‬‬ ‫كان محمد بن إسحاق و الحسن بن ضمرة‪ ،‬و ابراھيم بن محمد كل ھؤالء يتش يعون و يق دمون علي ا عل ى عثم ان‬ ‫و قال الشاذكانى‪ :‬كان محمد بن إسحاق بن يسار يتشيع‪ ،‬و كان قدريا‪ .‬و به اين گونه عبارات در الب الى مص نفات او‪ ،‬ب ويژه در‬ ‫ھمين كتاب برمىخوريم‪.‬و قال احمد بن ي ونس‪ :‬اص حاب المغ ازي‬ ‫يتشيعون كابن إسحاق‪ ،‬و ابى معشر و يحيى بن سعيد األموي و غيرھم‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [12‬مراجعه شود به كتاب وفيات األعيان و أنباء أبناء الزمان‪.‬نوش ته پس ر كلب ى در‬ ‫تاريخ ع رب ج اھلى مرج ع و مأخ ذ مورخ ان اس ت‪ .Tarikhema.‬و اصحاب التفسير السدى‪ ،‬و الكلب ي و‬ ‫غيرھما‪) .‬رجوع كنيد به صفحه ھفتم از مجلد ‪ 18‬كتاب معجم األدباء‪(.‬‬ ‫داناترين مردم به علم انساب‬ ‫ب ه گفت ه »اب ن خلك ان«‪ ،‬ھش ام دان اترين م ردم ب ه عل م انس اب ب ود‪ [12] .‬‬ ‫بأي د دانس ت در س ده دوم و س وم ھج ري‪ ،‬م ردم مي ان دانش مندانى ك ه ح ديث نق ل م ىكردن د ب ا‬ ‫علمائى كه صاحب مغازي و سير بودند فرق مىگذاشتند‪.‫درباره محمد پسر اسحق پسر يسار كه او را شيعه و قدري خوانده است‪.

‫اص حاب مغ ازي و س ير و ح وادث را عموم ا »اخب ارى« م ىگفتن د‪ ،‬و داناي ان عل م ح ديث را‬ ‫»محدث« مىخواندند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫چنانكه مالك بن انس محمد بن اسحق را از زمره دجالھا مىشمارد‪.‬‬ ‫از اينرو پايه محدث نزد مردم آن زمان از مقام »اخبارى« واالتر بود زي را چ ه بس ا اخباري ان‬ ‫در نقل اخبار به نقل مطال ب ناراس ت م ىپرداختن د و اي ن خ ود عيب ي اس ت ك ه در بيش تر كت ب‬ ‫س ير و ت واريخ‪ ،‬ھ ر خوانن ده ب ه آن برم ىخ ورد‪ ،‬و اعتب ار گفت هھ اى اخب ارى را متزل زل و‬ ‫مخ دوش م ىگردان د‪ .‬براى نمونه محمد پسر سعد كاتب واق دى در الطبق ات الكب رى‪،‬‬ ‫و احمد بالذرى در فتوح البلدان و ابو جعفر محمد پسر جرير طبرى در تاريخ األم م و المل وك‬ ‫و مس عودى در م روج ال ذھب ك ه ھ ر چھ ار نف ر از پيش وايان مورخ ان و س رآمد مص نفانان د‪،‬‬ ‫مطالب بسيارى از ھشام كلبى نقل مىكنند و او را ثق ه م ىدانن د‪ .‬ب ر خ الف نظ ر مح دثين‪ ،‬ارب اب س ير و ت اريخ نويس ان ب زرگ ق ديم ب ه‬ ‫مؤلفات پسر كلبى اعتماد و توجه خاصي داشتند و بھمين جھت نوشتهھ اى آنھ ا پ ر از اخب ار و‬ ‫آثار منقول از ھشام كلبى است‪ .‬‬ ‫به ھمين جھت مثال بيشتر محدثين واقدى و محمد پسر سائب و محمد پسر اس حق و ھش ام پس ر‬ ‫محمد كلبى و ساير اخباريون را در نقل حديث ضعيف م ىش مردند‪ ،‬و حت ى بعض ى از آنھ ا را‬ ‫متروك الحديث مىدانستند‪.‬احم د ب ن اب ى يعق وب يعق وبى‬ ‫)ابن واضح( روايات و گفتهھاى ھشام را يكى از مآخذ و منابع معتبر تاريخ خود قرار داده‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫علماء علم حديث چون بيشتر در نق ل أحادي ث پي امبر دق ت م ىكردن د‪ ،‬ق ول ص احبان مغ ازي و‬ ‫سير را در نقل حكايات پيشينيان قبول نداشتند‪.Tarikhema.

‬‬ ‫با يك نظر اجمالى به كتاب معجم البل دان بخ وبى ب ر خوانن ده آش كار م ىش ود ك ه يك ى از مآخ ذ‬ ‫مھ م »ي اقوت« در ت أليف فرھن گ جغرافي ايى خ ود‪ ،‬كتابھ اى افت راق الع رب و اش تقاق اس ماء‬ ‫البلدان و انساب البالد و انساب المواضع و األصنام تأليف ابن كلبى است‪ ،‬و ياقوت بك رات‪ ،‬از‬ ‫آنھا نام برده و مطالب گوناگونى از كتب م ذكور اس تخراج و نق ل و اقتب اس ك رده اس ت‪ .Tarikhema.‬‬ ‫ب ا اي ن ھم ه‪ ،‬دس تهاى از علم اى ح ديث‪ -‬چنانك ه در پ يش گفت ه ش د‪ -‬أص وال از ارب اب س ير و‬ ‫ت واريخ دلخ وش نبودن د‪ ،‬و آنھ ا را دروغ پ رداز و افس انهگ و م ىخواندن د‪ ،‬و ايش ان را ج امع‬ ‫شرايطى كه مسندنشينان امالى حديث را در ك ار اس ت نم ىدانس تند‪ .‬ھمچن ين »ج احظ« ]‪ [13‬را م ىبين يم ك ه از پس ر كلب ى بس يار رواي ت م ىكن د و س خن‬ ‫مىگزارد‪ [14] .154 /2‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫از آن پ س گ روه زي ادى از بزرگ ان مت أخر‪ ،‬از آن جمل ه ي اقوت حم وى‪ ،‬و خطي ب بغ دادى‪ ،‬و‬ ‫عبد القادر بغدادى را نام مىبريم ك ه ب ر ھم ين روش رفت ه و ب ه نوش تهھ اى پس ر كلب ى اعتب ار‬ ‫داده و اعتماد داشتهاند‪.‬‬ ‫]‪ [14‬بنگري د ب ه كت اب الحي وان‪ 33 /1 ،‬و ‪ ،163 /5 ،132 /4 ،65 /3 ،36‬و ‪ 12 /7‬و كت اب البي ان و‬ ‫التبيين ‪ 52 /1‬و ‪ 124‬و ‪ 126‬و ‪ 129‬و ‪ 137‬و ‪ ،182‬و ‪.‫اس ت‪ .‬مسعودى« نه تنھا پسر كلبى را معتمد مىدان د بلك ه‬ ‫وى را در صف مقدم خبرگزاران و مورخان جاى مىدھد‪.ir‬‬ .‬پ س عج ب نيس ت ك ه اي ن‬ ‫دسته از محدثان و علماء را مىبينيم كه ھشام و أمثال او را جرح‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [13‬اب و عثم ان عم ر و پس ر بح ر ج احظ بص رى‪ ،‬متول د ب ه س ال ‪ 163‬و مت وفى در ح دود س ال ‪ ،255‬از‬ ‫دانشمندان و نويسندگان بنام و سران معتزله است كه فرقه جاحظيه به او منسوب مىباشند‪.‬ابن انبارى در شرح المفض ليات‪ ،‬و اب ن عب د رب ه در عق د الفري د ني ز ھ ر ي ك‬ ‫اخبار ھشام را نقل و او را تأييد كردهاند‪» .‬ھش ام‬ ‫در عل م ت اريخ ع رب ج اھلى و معاي ب و مثال ب آن ان و جنگھ ا و پراكن دگى تازي ان در ب الد‬ ‫گوناگون مرجع بود‪.

‬‬ ‫با توجه به اين جھات و با در نظ ر گ رفتن اي ن ام ر ك ه پس ر كلب ى و ھمراھ ان و ھمرديف ان او‬ ‫نزد اھل سنت و جماعت زمان خود متھم به رفض و غلو در تشيع بودهاند‪ ،‬نسبت به اقوال ابن‬ ‫كلبى تشدد بكار بردهاند و او را متروك الحديث دانستهاند‪.Tarikhema.‬و امام »احمد حنبل« در اين باره ب ر‬ ‫»س معانى« پيش ى جس ته اس ت‪ ،‬زي را ن امبرده از وى كراھ ت داش ته و در ح ق او گفت ه اس ت‪:‬‬ ‫»كيست كه از ھشام نقل حديث كند؟ ھمانا وى افسانهگ و و آش نا ب ه نس ب اس ت‪ ،‬گم ان نم ىك نم‬ ‫ھيچكس از او حديث كند‪ «.‬‬ ‫در اي ن ك ه مح دثين در نق ل أحادي ث بيش تر از »اخب اريون« در نق ل اخب ار و وق ايع دق ت بك ار‬ ‫بردهاند‪ ،‬شكى نيست‪ ،‬و ازين جھت اھل ح ديث ھ ر ن ااھلى را ك ه بخواھ د در آن درگ اه درآي د‪،‬‬ ‫مىرانند تا مبادا حديثي سست و يا خبري نادرست در حديث و خبر نبوي راه يابد‪.‬‬ ‫و مىدانيم كه ب ا ھم ه اي ن احتياطھ ا‪ ،‬ح ديث س ازان و دروغ پ ردازان دزدان ه و عياران ه در آن‬ ‫رخنه كردند و بسى از اخبار ناسره و نادرست در كتب حديث جاى دادند تا آنجا كه گاھى ح ق‬ ‫و يقين را با ظن و تخمين درآميختن د پ س احتي اط اھ ل ح ديث بج ا اس ت و باري ك بين ي آنھ ا در‬ ‫توثيق روات موجه مىباشد تا حتى المقدور از نق ل ح ديث معل ول و ي ا ق ول ن امقبول جل وگيرى‬ ‫شود و اخبار ناروا و نادرست در مأثورات رسول أكرم راه نيابد‪.‬‬ ‫آرى‪ ،‬بر اين پايه بار است قول سمعانى درباره ابن كلبى كه گفت‪:‬‬ ‫»عجايب و غرائب و اخبار بىاصل را روايت مىكند‪ «.‫مىكنند و از قدر و منزلت ايشان مىكاھند و م ىگوين د اين ان آث ار و اخب ار پيش ينيان را آميخت ه‬ ‫به افسانه و داستان گرد آوردهاند و بر دانشجويان و مردم زمانه خواندهاند‪.‬خطيب در تاريخ بغداد در باره ھشام مىنويسد‪:‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .

‬‬ ‫]‪ [16‬عب ارت ص احب ش ذرات ال ذھب درب اره ھش ام اينس ت‪» :‬ھش ام ب ن محم د ب ن الس ائب الكلب ي االخب ارى‪،‬‬ ‫النسابة‪ ،‬صاحب كتاب الجمھرة النسب‪ ،‬و مصنفاته تزي د عل ى مائ ة و خمس ين تص نيفا ف ى الت اريخ و االخب ار و‬ ‫كان حافظا‪ ،‬عالمة اال انه مت روك الح ديث في ه رف ض روى ع ن أبي ه و ع ن مجال دين س عيد و غيرھم ا قال ه ف ى‬ ‫العبر‪«.‬اين نكته ق بال ي اد آورى ش د ك ه‬ ‫اھل سنت و جماعت مح دثين ش يعى م ذھب را غي ر ثق ه م ىدانن د‪ ،‬ھمانگون ه ك ه بع ض علم اى‬ ‫شيعه حديثي را كه در سلسله رواتش سنى مذھبي باشد‪ ،‬ضعيف و عليل مىشمارند‪ ،‬مگ ر آنك ه‬ ‫از طريق ديگر صحت آن حديث بر ايشان محرز گردد‪.‬و از اينروس ت ك ه »ذھب ى« در طبق ات الحف اظ و ص احب ش ذرات ال ذھب‪ -‬ف ى‬ ‫اخب ار م ن ذھ ب ب ه نق ل از ص احب العب ر ب ه ن ص ص ريح گفت هان د ك ه پس ر كلب ى »مت روك‬ ‫الحديث« است‪ ،‬يعنى به حديثي كه او روايت كرده نبايد وقع نھاد‪ ،‬و ليكن اي ن ھ ر دو اعت راف‬ ‫دارند كه او حافظى اخبارى‪ ،‬و عالمهاى بنام بوده است‪ [16] .‬‬ ‫در اينجا ما نمىخواھيم ھشام كلبى را از جھت نقل حديث م ورد نق د ق رار دھ يم و او را ثق ه ي ا‬ ‫غير ثقه معرفى كنيم زيرا بحث ما پيرامون كتاب األصنام مىباشد نه شخصيت او از نظر نق ل‬ ‫حديث‪ ،‬و محدث بودن‪ ،‬و آنچه خارج از اين بحث سخن به ميان آمد‪ ،‬و به ميان آيد‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [15‬اين گفته مشابه گفته احمد بن حنبل درباره ھشام است كه شرح آن بيامد‪.ir‬‬ .‬‬ ‫با اين ھمه يحيى پسر معين‪ ،‬بنابر آنچه پسر معتز از حسن پسر علي ل عن زي نق ل ك رده اس ت‪،‬‬ ‫ھشام را نيك مىستود‪.‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‫عتيقى ما را خبر داد از يوسف پسر احمد ص يدالني‪ ،‬از محم د پس ر عم رو عقيل ي‪ ،‬از عب د ﷲ‬ ‫احمد كه گفت پدرم را شنيدم كه مىگفت‪» :‬ھشام پسر محمد سائب كلبى‪ ،‬كسى اس ت ك ه ح ديث‬ ‫از او نق ل بش ود؟ وى نس بدان‪ ،‬و افس انهگ و اس ت‪ ،‬گم ان نم ىك نم ك ه اح دى از او ح ديث نق ل‬ ‫كن د‪ [15] «.

‬‬ ‫آنچه مسلم است ھشام كلبى از بزرگان علماى إسالم و مھين دانشمندى اس ت ك ه تم دن إس المي‬ ‫در گرد آوردن و م دون س اختن بس يارى از اخب ار پراكن ده و آث ار از دس ت رفت ه‪ ،‬و در ت دوين‬ ‫بسى از معلومات تاريخى و جغرافيايى كه اكن ون در دس ترس ماس ت‪ ،‬ب دو افتخ ار م ىنماي د‪ .‬‬ ‫در صورتي كه وى در نقل اخبار بسيار كنجكاو و با احتي اط ب ود و أص لي را ك ه خ ود در اي ن‬ ‫فن پىريزى كرده و به اين عبارت از آن تعبير مىكند‪» :‬اسناد در خب ر بمثاب ه پيراي ه و ط راز‬ ‫است در جامه«‪ ،‬گواه بر اين مدعا است‪.Tarikhema.ir‬‬ .‫صرفا براى معرفى او و نقل گفته مواف ق و مخ الف در پيرام ون شخص يت علم ي اي ن دانش مند‬ ‫بوده و خواھد بود‪.‬و‬ ‫اينجاست كه فضل و برت رى او در ھم ه آنچ ه بزحم ت بدس ت آورده و ب ه رن ج و كوش ش زي اد‬ ‫فراھم نموده است نمودار و نظر گير مىشود‪.‬‬ ‫معلوم نيست چگونه اھل حديث بر جرح ھشام اجماع نمودهاند‪.‬‬ ‫»ي اقوت« پ س از نق ل اي ن عب ارت‪ ،‬چنانك ه گ ويى اي ن درج ه از احتي اط را ض رور نم ىبين د‪،‬‬ ‫م ىگوي د‪» :‬و ام ا م ن ھم واره از ھم ه چي ز‪ ،‬س اده و ب ىپيراي ه آن را دوس ت دارم!« ش ادروان‬ ‫احمد زكى پاشا‪ ،‬در مقدمه مبسوط و محققانه خود بر كتاب األصنام مىنويسد‪:‬‬ ‫ما پس ر كلب ى را در روزگ ارى ك ه تم دن إس المي ب ه پاي ان آن مي دان ف راخ و جوالنگ اه دور و‬ ‫درازش رسيده‪ ،‬و آن آوازه بلند و ن ام جاوي دانش را بدس ت آورده ب ود‪ ،‬از ارك ان جن بش خ اور‬ ‫زم ين‪ ،‬و اس توانهھ اى اس توار عل م و دان ش‪ ،‬و از س ران و س روران فرھن گ و عرف ان‬ ‫مىشماريم‪ .‬و ناگفته نمىگذاريم كه مورخ يا‬ ‫‪PDF.

‫اخب ارى خيل ى ك م خ الي از لغ زش م ىمان د‪ ،‬ب ه وي ژه آنگ اه ك ه ب ه نق ل داس تانھاى باس تانى‬ ‫مىپردازد‪.‬در جاى ديگر سخن را از سر گرفته چند خبر از او نقل مىكن د و‬ ‫مىگويد‪» :‬و شايد اين ھم از دروغھاى پسر كلبى باشد‪«.‬‬ ‫اب و الف رج اص فھانى ص احب اغ انى ب ر پس ر كلب ى خ رده گرفت ه اس ت ك ه اخب ارى ك ه وى از‬ ‫»دري د ب ن الص مة« نق ل ك رده اس ت‪» ،‬يكس ر س اختگى اس ت‪ ،‬و ن وزادى در آن‪ ،‬و ني ز در‬ ‫أشعاري كه به دريد نس بت داده نم ودار و آش كار اس ت‪ «،‬و س پس گفت ه اس ت‪» :‬و اي ن ھم ه از‬ ‫دروغھاى ابن كلبى است‪ «.Tarikhema.‬‬ ‫قوه حافظه و ھوش ھشام‬ ‫پسر كلبى اعجوبهاى ب ود در حف ظ و ھ وش‪ ،‬و ش گفتا ك ه ھم ين اعجوب ه گ اه ب ه گ اه در گ ودال‬ ‫غفلت و ذھول و ناخودآگ اھى و فراموش كارييى م ىافت اد ك ه ھميش ه ھم دوش بزرگ ان علم اء و‬ ‫نوادر روزگار بوده است‪ -‬بزرگانى كه در باريك بيني و دوام فكر و انديش ه از عام ه اھ ل عل م‬ ‫ممتازند‪ -‬چنانكه خود از حال خويش حكايت كرده و گفته است‪:‬‬ ‫»حف ظ ك ردم و از ب ر ك ردم آنچ ه را اح دى از ب ر نك رده و فرام وش ك ردم آنچ ه را ھ يچكس‬ ‫فراموش نكرده است!« او مىگويد‪:‬‬ ‫عموئى داشتم كه مرا بر اينكه حافظ قرآن نبودم‪ ،‬نكوھش مىكرد‪ ،‬پس به درون خانهاى ش دم و‬ ‫سوگند خوردم كه از آن‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .

‬پدرش در أھواز‬ ‫‪PDF.‬ال وافي بالوفي ات‪ (83 /3 ،‬و بنگري د ب ه ت اريخ بغ داد‪ 14 ،‬و‬ ‫‪.‬صفدى در اين باره چنين نقل مىكند‪» :‬كان يقول‪:‬‬ ‫حفظت ما لم يحفظه احد و نسيت ما لم ينسه احد‪ ،‬حفظ ت الق رآن ف ى س تة اي ام او س بعة‪ ،‬و قبض ت عل ى لحيت ي‬ ‫آلخذ منھا دون القبضة فأخذت ما فوق القبضة«‪) .‬احمد زكى در اين باره مىنويسد‪:‬‬ ‫براستى كه ذھول و غفلت )‪ -‬از خود بىخبرى( ب االتر از اي ن راه ن دارد‪ ،‬زي را او م ىخواس ت‬ ‫ريش خويش را به اندازهاى بلند بدارد ك ه جمل ه ش رايط ع دالت ش رعى را ب ا آن ف راھم س ازد‪،‬‬ ‫ولى ريش را از ته چيد و خود را مورد ريشخند و سخريه ق رار داد‪ ،‬و اي ن ب ود ت ا رفت ه رفت ه‬ ‫از نو ريش بر آورد‪.‬‬ ‫پس ر كلب ى داھي ه و آيت ى ب ود در ش ناختن نس ب تازي ان ت ا آنج ا ك ه در اي ن ف ن يگان ه عص ر و‬ ‫زب انزد اھ ل زم ان گردي د‪ ،‬و در اي ن دان ش ب ه ج ايى رس يده ب ود ك ه ھ ر آنك ه بھ ره از ش ھرت‬ ‫مىيافت در شناختن نسب خود‪ ،‬و يا بستن نسبي به خويش به دامان دان ش او م ىآويخ ت از آن‬ ‫جمله است‪» :‬ابو نواس« ]‪ [18‬شاعر مشھور عرب كه از او خواست‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [17‬در الوافي بالوفيات ضمن ترجمه حال محمد بن سائب‪ ،‬اين داس تان ب ه پ در ھش ام ب ا اختالف ى نس بت داده‬ ‫شده است‪ .ir‬‬ .45‬‬ ‫]‪ [18‬ابو على حسن پسر ھاني مشھور به ابو نواس در أھواز به دنيا آمد‪ .Tarikhema.‬‬ ‫از سوى ديگر روزى برابر آيينه ريشم را بدست گرفتم تا آنچ ه را ب يش از ي ك قبض ه اس ت از‬ ‫زير دست بچينم‪ ،‬و از غايت غفلت و ناخودآگاھى از باالى دس ت چي دم! و اي ن داس تان درب اره‬ ‫پدر او نيز نقل شده است‪ [17] .‫خانه برون نيايم تا اينكه قرآن را از حفظ كنم‪ ،‬و در سه روز آن را از بر كردم‪.

‬برخى ابو نواس را »ماجن« )دريده و بىپروا( ياد كردهاند‪ ،‬زي را در اش عار و مح اورات از‬ ‫مفاھيم زننده و ركيك بى پرده و صريح تعبير مىكرده اس ت‪ .‬در ديوان ابو نواس به لغات و كلمات فارسي بر مىخوريم‪.‬‬ ‫فرزدق در اين مالقات از محمد مىخواھد كه نسبش را بگويد و محمد پدر بر پدر نسب‬ ‫‪PDF.‬آرى چنين است‪ ،‬زيرا به گفته منسوب به فردوسى‪:‬‬ ‫ھجا تا قيامت بماند بجا‬ ‫چو شاعر برنجد بگويد ھجا‬ ‫ابن خلكان قصه مالقات محمد را به نقل پسرش ھشام با فرزدق شاعر بنام عرب در خانه ضرار پسر عط ارد‬ ‫در كوفه نقل مىكند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [19‬ترجمه دو بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫»أبا منذر! چه شده است ك ه نس بھاى م ذحج جملگ ى از روى ظ ن و تخم ين )پذيرفت ه ش ده( اس ت‪ ،‬ج ز درب اره‬ ‫من‪ ،‬و حال آنكه چون تويى ھم دوست من است؟« »پس اگر به من توجه كنى )يعنى‪ :‬نسب م ذحج را در ب اره‬ ‫من ھمچنان كه خود دانى‪ ،‬س رو ص ورتي ب دھى( م دح و ثن اى م ن )‪ -‬س پاس و س تايش م ن( رو ب ه ت و خواھ د‬ ‫آورد‪ ،‬و اگر )از اين عنايت( رو برتابى‪ ،‬راه )ھجو و كيفر تو( بر من مسدود نيست‪) .Tarikhema.‬‬ ‫ش ارل ش فر (‪ )Ch .Schefer‬و پرفس ور بيل ى (‪ )LBailey‬و ھنين گ (‪ )Henning‬از دي وان او قص ايد و‬ ‫قطع اتى را ك ه در آنھ ا كلم ات و لغ ات فارس ي بك ار رفت ه اس ت اس تخراج نم ودهان د و اي ن قص ايد و قطع ات‬ ‫»فارسيات ابو نواس« ناميده شده است‪ :‬استاد مجتبى مينوى در مجله دانشكده ادبيات تھران مقالهاى با اس تفاده‬ ‫از تحقيق ات خاورشناس ان م ذكور در اي ن ب اره نوش ته اس ت‪ .‬يعنى‪:‬‬ ‫آنچه دانم و توانم در ھجو و بدنامى تو خواھم گفت(‪ «.‬‬ ‫خص يب‪ ،‬رئ يس دي وان خ راج مص ر‪ ،‬ب ه طعن ه از نس ب اب و ن واس پرس يد‪ ،‬وى پاس خ داد »أدب م را از نس ب‬ ‫بىنياز مىكند‪ «.‫تا وى را در نسب »بنى مذحج« جاى دھد‪ ،‬و ھشام را از عدم انجام دادن اين خ واھش ب يم داد‬ ‫و خطاب به او گفت‪:‬‬ ‫مرجمة دوني‪ ،‬و أنت صديقي؟‬ ‫أبا منذر! ما بال انساب مذحج‬ ‫و ان تأب ال يسدد على طريقي‬ ‫فان تأتنى‪ ،‬يأتك ثنائى و مدحتي‬ ‫]‪[19‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ با يك دختر اھوازى به نام »گلبان« ازدواج كرد و ابو نواس در ھمان شھر متولد شد‪.‬تول د اب و ن واس را ب اختالف در يك ى از س الھاى‬ ‫‪ 145 ،141 ،136 ،134 ،130‬و ‪ 146‬ثبت كردهاند و وفاتش را در بغداد در يكى از سالھاى ‪196 ،195‬‬ ‫و ‪ 198‬ه دانستهاند‪.‬اب و ن واس ب ه زب ان فارس ي )‪ -‬پھل وى( و عرب ي‬ ‫آشنايى كامل داشت و از كودكى شعر مىسرود‪ .

(606‬‬ ‫]‪ [20‬االغاني‪.‬در س ن‬ ‫شصت سالگى در سال ‪ 126‬ھجري ھالك شد‪.‫و نظير اين است‪ ،‬آنچه ابو الفرج اصفھانى صاحب اغانى نقل ك رده و گفت ه اس ت ك ه شخص ى‬ ‫)از قبيل ه خزاع ة( ن زد پس ر كلب ى آم د و از وى خواس ت در براب ر مردم ان نس ب »دعب ل«‬ ‫)شاعر بنام( را به خزاعة بىاصل شمارد‪ .Tarikhema.47 /18 ،‬‬ ‫]‪ [21‬خال د پس ر عب د ﷲ پس ر يزي د‪ ،‬پس ر اس د ق رى‪ ،‬امي ر س تمگر و س ختدل و متعص ب ع راق ب ود‪ .ir‬‬ .‬ھشام در پاسخ گفت‪» :‬اى نابكار! مانند دعب ل كس ى‬ ‫را خزاعة از خود نفى م ىكن د؟! ب ه خ دا س وگند! اگ ر ھ م دعب ل از قبيل ه خزاع ة نب ود‪ ،‬آن ق وم‬ ‫دست به دامن او مىشدند‪ ،‬و او را به خود مىخواندند )و به خود م ىبس تند(‪ .‬وفي ات األعي ان‪،436 /3 ،‬‬ ‫شماره ‪.‬‬ ‫‪PDF.‬وى از‬ ‫دشمنان خاندان على است‪ .‬ب ه خ دا قس م‪ ،‬اى‬ ‫ب رادر‪ ،‬دعب ل ھم ه چي ز خزاع ة اس ت )يعن ى‪ :‬ھ ر چ ه خزاع ة از س ربلندى و افتخ ار دارد از‬ ‫دعبل است( ]‪ [20‬باالتر از اين‪ ،‬اگر گفتار ص احب اغ انى را راس ت انگ اريم و تص ديق كن يم‪،‬‬ ‫خواھيم ديد كه پسر كلبى خ ود اعت راف و اق رار دارد ب ر اينك ه گ اھى ن اگزير ش ده اس ت ت ا ب ر‬ ‫كوھان دروغ نشيند و بر متن كذب سوار شود زيرا صاحب اغانى چن ين از او رواي ت كن د ك ه‬ ‫گفت‪:‬‬ ‫نخستين دروغى را كه در نسب بھم ب افتم‪ ،‬اي ن ب ود ك ه »خال د« پس ر »عب د ﷲ قس رى« ]‪[21‬‬ ‫مرا از جدهاش‪» ،‬ام كريز« بپرسيد )و او كنيزى بود زر خريد و نابكار زينب نام از بنى اسد(‬ ‫پس به او گفتم وى زينب‪ ،‬دختر »عرعرة«‪ ،‬پسر »جذيمة« پسر »نصر« پسر‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ او را بر مىشمارد و سپس فرزدق از محمد مىپرسد آيا از شعر من چيزى روايت مىكنى؟‬ ‫محمد پاسخ مىدھد نه‪ ،‬اما از »جرير« ص د قص يده م ىدان م‪ ،‬ف رزدق ك ه ب ا جري ر درب اره فض يلت خ انوادگى‬ ‫رقابت و مھاجات داشته است مىگويد‪» :‬از پسر مراغه روايت مىكنى و از قصايد م ن رواي ت نم ىكن ى؟« و‬ ‫او را در صورتي كه صد قصيده ھ م از وى رواي ت نكن د ب ه ھج و تھدي د م ىكن د‪) .‬در سال ‪ 105‬به امارت عراق برگزيده شد و ت ا س ال ‪ 120‬حكوم ت ك رد‪ .

ir‬‬ .246 /21 ،‬‬ ‫]‪ [24‬إسحاق پسر ابراھيم موصلى أصال كرد و ايرانى بود‪ .‬اب ن ن ديم و »ص فدى« نق ل‬ ‫كردهاند كه »إسحاق موصلى« ]‪ [24‬را عقيده بر خالف اي ن ب وده‪ ،‬زي را گفت ه اس ت‪ :‬س ه ك س‬ ‫را ديدم كه چون سه كس را مىديدند‪ ،‬مىگداختند )يعنى‪ :‬از خجلت و حق ارت ذوب م ىش دند(‪.‬‬ ‫و آنچه معلوم است پسر كلبى در فن خ ويش از »ھي ثم« نام دارتر ب ود ]‪ [25‬اي ن داس تان بنح و‬ ‫ديگر نيز روايت شده‪ ،‬چنانكه ياقوت‪ -‬در معجم األدباء‪ -‬ضمن ترجمه ح ال ھي ثم پس ر ع دى از‬ ‫قول جاحظ به اين صورت نقل كرده است‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [22‬االغاني‪.‬إس حاق در س ال يكص د و پنج اه ب ه دني ا آم د و در‬ ‫س ال ‪ 235‬درگذش ت‪ .‬خال د از اي ن گفت هام بش كفت و م را ص لهاى بخش ود‪ [22] .‬‬ ‫و نيز »جاحظ« به نقل از بعضى روات گويد‪» :‬ھشام پسر كلبى مردم گزاى ب ود‪ ،‬و عالم هاى‬ ‫بود نسبشناس‪ ،‬و سخن پردازى عيب جوى و عي ب گ وى‪ ،‬ول ى چ ون »ھي ثم« پس ر »ع دى«‬ ‫را مىديد‪ ،‬ھمچون سرب كه بر آتش مىگدازد م ىگ داخت‪ [23] «.‬او راويه شعر و مآثر عرب‪ ،‬و ھم خود شاعر و آوازخوان بود‪.‬‬ ‫»ھيثم« پسر »عدى« روبروى ھشام كلبى‪ ،‬علويه در برابر مخارق )آھنگ ساز( و ابو ن واس‬ ‫در برخورد با »ابو العتاھية«‪.58 /19 ،‬‬ ‫]‪ [23‬بنگريد‪ :‬البيان و التبيين‪ 57 /1 ،‬و األغاني‪.10 /2 ،‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬و اگ ر اي ن رواي ت‬ ‫صاحب اغانى درست آيد‪ ،‬بأيد گفت‪ :‬ترس از فرمانفرماى زورمند‪ ،‬و اميد به مال و منال وى‪،‬‬ ‫در نف س نس ابه ن امى م ا‪ ،‬از زب ان اب و ن واس و أش عاري ك ه ممك ن ب ود در ھج و وى بس رايد‪،‬‬ ‫جايگيرتر بوده است‪.‫»قع ين« اس ت‪ .‬ب راى ف رار از پرداخ ت مالي اتى ك ه عم ال بن ى امي ه از او مطالب ه م ىكردن د‪ ،‬از ف ارس‬ ‫گريخت و به كوفه آمد‪ .‬‬ ‫]‪ [25‬البيان و التبيين‪.

‬‬ ‫و علويه يگانه مردم بود در فن غناء‪ ،‬ھم از حي ث رواي ت و حكاي ت‪ ،‬و ھ م از لح اظ دراي ت و‬ ‫صنعت‪ ،‬و در نواختن سازھا نيز پنجه )‪ -‬دستى( اى توانا داشت‪ ،‬و در ع ين ح ال داراى خلق ي‬ ‫نيكو بود‪ .304 /19 ،‬‬ ‫]‪ [27‬ياقوت در كتاب معجم االدبا‪ ،‬ضمن ترجمه حال ھشام پسر كلبى‪ ،‬ھم ين مطل ب را از ق ول ھم ان إس حاق‬ ‫پسر ابراھيم موصلى چنين نقل كرده است‪:‬‬ ‫»رأيت ثالثة كانوا إذا رأوا ثالثة ي ذوبون‪ :‬علوي ه‪ :‬علوي ه إذا رأى مخارق ا‪ ،‬و أب ا ن واس إذا رأى أب ا العتاھي ة‪ ،‬و‬ ‫الزھري‪ ،‬إذا رأى ھشاما‪ «.‬‬ ‫ھشام كلبى عالمهاى بود عالم به انساب‪ ،‬و راوي هاى ب ود از مثال ب و معاي ب مردم ان‪ ،‬و عي ب‬ ‫جو و عيبگوى‪ .‬‬ ‫عل ى پس ر ھي ثم گوين دهاى ب ود ح راف و ب د زب ان و در س خن ژرف ب ين و مس لط ب ر ھ ر ن وع‬ ‫سخنورى‪ ،‬نه اعتنا به خطيبى مىكرد و نه به شاعرى وى چون موسى ضبى را مىدي د‪ ،‬مانن د‬ ‫سرب بر آتش مىگداخت‪.‬وى چون ھيثم پسر عدى را مىديد‪ ،‬مانند سرب مىگداخت‪.‬وى چون مخ ارق را م ىدي د بس ان س رب ك ه ب ر آت ش م ىگ دازد‪ ،‬م ىگ داخت‪[27] .‬بن ابر اي ن رواي ت ي اقوت نق ل از إس حاق موص لى بأي د عب ارت چن ين ترجم ه ش ود‪:‬‬ ‫»سه كس را ديدم كه چون سه كس را مىديدند مىگداختند‪ :‬علويه چون مخارق را م ىدي د‪ ،‬و اب و ن واس چ ون‬ ‫او العاھي ة را م ىدي د‪ ،‬و زھ ري‪ ،‬چ ون ھش ام را م ىدي د‪ «.‬مي ان رواي ت ي اقوت ب ا رواي ت »اب ن ن ديم« در‬ ‫الفھرست در نقل أسامي اختالف است ولى نقل صفدى با نقل أسامي در الفھرست انطباق دارد‪.‫ابو يعقوب خريمى گفت‪» :‬ھيچ سه نفرى را نديدم مانند سه تنى كه مردم گزاى بودن د‪ ،‬و چ ون‬ ‫سه تن ديگر را مىديدن د‪ ،‬چون ان ك ه س رب ب ر آت ش م ىگ دازد‪ ،‬آن ان ني ز م ىگداختن د‪[26] «.‬‬ ‫بنابر اين اگر به روايت جاحظ درباره نقد پسر كلبى اعتماد كنيم‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [26‬اإلرشاد األريب )معجم األدباء(‪.‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬ .

‬‬ ‫عباس پسر ھشام كلبى‬ ‫براى ما روشن نيست كه ھشام كلبى چند فرزند داشته اس ت‪ .ir‬‬ .‬در سال ‪ 207‬يا ‪ 209‬ھجري وفات يافت‪ .‬‬ ‫قديمترين مأخذ درباره ھشام‬ ‫قديمترين مأخذى كه درباره پسر كلبى در دست ماست‪ ،‬كتاب الطبق ات الكب رى ]‪ [29‬م ىباش د‪.‬ابن نديم تأليفات او را در الفھرست برشمرده است‪.Tarikhema.‬ي اقوت در معج م األدب اء از ق ول كني ز ھي ثم م ىنويس د‪ :‬آق اى م ن ھم ه ش ب )از ش ام ت ا بام داد( نم از‬ ‫مىگزارد و چون صبح فرا مىرسد )از بامداد تا شام( دروغ مىگويد‪ .‬به گفته ابن ن ديم‪ ،‬در نس بش طعن هھ ايى‬ ‫مىزدند‪ .‬‬ ‫]‪ [29‬الطبقات الكبرى‪.358 -59 /6 ،‬‬ ‫‪PDF.‫خواھيم گفت كه آنچه ھشام را از ھيثم ]‪ [28‬بيم م ىداد ب ا ش ھرتى ك ه ھي ثم در وض ع اخب ار و‬ ‫روايات و ساختن دستانھا و داستانھا داشت‪ ،‬اين بود كه ھشام مىترسيد درباره او خب ري جع ل‬ ‫كند كه او را در ميان گذشتگان و آيندگان بدنام و رسوا سازد‪.‬‬ ‫اين كتاب انباشته از گفتارھاى منقول از پسر كلبى اس ت‪ ،‬مؤل ف كت اب م ذكور در مجل د شش م‪،‬‬ ‫در ذيل ترجمه محمد پسر سائب پدر ھشام مىگويد‪» :‬أخبرني بذلك كله ابنه ھشام بن محم د ب ن‬ ‫السائب‪ ،‬و كان عالما بالنسب و أحاديث العرب و ايامھم‪«.‬ھيچي ك از ارب اب س ير و ت واريخ‬ ‫در اين باره چيزى ننوشتهاند‪ ،‬ھمينقدر م ىدان يم ك ه او را پس رى ب ه ن ام »عب اس« ب وده ك ه از‬ ‫پدرش حديث و خبر نقل‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [28‬ابو عبد ﷲ ھي ثم پس ر ع دى ثعلب ى از داناي ان انس اب و اخب ار و اش عار و مثال ب و مناق ب ع رب ج اھلى‬ ‫اس ت‪ .

‬‬ ‫طبرى در تاريخ خود از محمد بن عمر بن حفص روايت كرده است كه گفت‪:‬‬ ‫»ھشام كلبى دوست من ب ود و ب ا يك ديگر مالق ات و گفتگ و م ىك رديم و داس تان م ىخوان ديم و‬ ‫شعر مىگفتيم‪ ،‬و او را سخت در حال فالكت مىديدم و با لباسھاى كھنه بر استر الغرى سوار‬ ‫مىشد‪ ،‬و بيچارگى و نادارى در او و استرش آشكار بود‪ .‬ناگھان يك روز ب ه او برخ وردم‪ ،‬او‬ ‫را ديدم سوار بر استرى سرخ فام از‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫در عصر عباسيان‪ ،‬مورخان جھت نزديكى ب ه دس تگاه خالف ت‪ ،‬اخب ارى در مثال ب و معاي ب و‬ ‫مظالم بنى أمية نقل مىكردند و نظر آنان را به روايات و گفتهھاى خود جلب مىنمودند‪.‬‬ ‫عباس مانند پدر و جد خويش در شناس ايى انس اب ع رب ج اھلى و وق ايع و اي ام ايش ان تبح ر و‬ ‫تخصص داشته و »اخبارى« به شمار مىآمده است‪.‬‬ ‫ارتباط ھشام با دربار عباسيان‬ ‫علم تاريخ ھمواره تحت تأثير سياست واقع شده‪ ،‬و از آن جمل ه در عص ر ام وى و عباس ي اي ن‬ ‫دانش متصل به سياست و وسيله تبليغ و دعوت بوده است‪.Tarikhema.‬‬ ‫در زمان امويان بعضى از »اخباريون« براى خوشامد بنى أمية و تقرب به ايشان اخب ارى در‬ ‫فضيلت عثمان بر »على« وضع كردند و مقاصد و خواستهھاى امويه را در آنھا گنجانيدند‪.‫كرده است‪ ،‬و مورخان بزرگ‪ ،‬از قبيل محمد پسر س عد در طبق ات‪ ،‬و احم د ب الذرى در فت وح‬ ‫البلدان‪ ،‬بكرات از او مطالبي نقل كردهاند‪.

ir‬‬ .‬مھ دى گف ت‪ :‬ب ه ت و گف تم ھ ر چن د زنن ده و ركي ك ي افتى‪ ،‬پرت ابش‬ ‫مكن‪ .‬به حق خالفتي كه بر تو دارم‪ ،‬تا آخرين جمله بر خوان‪.Tarikhema.‬‬ ‫س پس ب ه ذك ر مثال ب ص احب أن دلس و نياك انش پ رداختم‪ .‬‬ ‫ھشام گفت‪» :‬كتاب را خواندم‪ ،‬نويسنده كتاب طعن و لعنى نبود كه نسبت به مھ دى بك ار نب رده‬ ‫باشد‪ .‬اظھار مسرت كردم و به او گفتم ف راخ ب الي و نعم ت را ب ر ت و آش كار م ىبي نم‪،‬‬ ‫گفت‪:‬‬ ‫»بلى داستانش را برايت مىگويم‪ ،‬ولى كتمان كن‪ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [30‬عبد الرحمن بن معاوية بن ھشام بن عبد الملك بن مروان معروف به داخل خليفه اموى در أندلس‪ ،‬متول د‬ ‫سال ‪ 113‬و در گذشته به سال ‪ 172‬ه‪.‬چ ون قس متى از آن را خوان دم‪ ،‬آن را بس ى زنن ده ي افتم كت اب را پرت اب ك ردم و ب ر‬ ‫نويسندگان آن لعنت فرستادم‪ .‬گفت‪ :‬ھشام‬ ‫نزديك بيا‪ .‬كتاب را برداشتم و به مطالع ه‬ ‫پ رداختم‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬پس گفتم‪ :‬يا امير المؤمنين! اين ملعون كذاب كيست؟ گفت‪ :‬صاحب أندلس‪ [30] «.‬مھ دى بس ى خش نود ش د و گف ت‪:‬‬ ‫سوگندت مىدھم كه اين ھمه مثالبى را كه برشمردى بر يكى از نويس ندگان ام ال ك ن )ت ا آن را‬ ‫بنويسد(‪.‬ھش ام‬ ‫گويد‪» :‬گفتم به خدا سوگند يا امير المؤمنين اين ھمه طعن و لعن درباره ش خص او و پ دران و‬ ‫مادران او صادق است‪.‫استران دربار خالفت با زين و لگامى از زين و لگامھاى دربار خالفت‪ ،‬در جامهھاى نو نيك و‬ ‫با بوى خوش‪ .‬چند روز پيش ميان دو نم از ظھ ر و عص ر‬ ‫در خانه بودم كه فرستاده مھدى بر م ن وارد ش د )و م را ن زد خليف ه خوان د( رف تم‪ ،‬ب ر او وارد‬ ‫شدم در حالي كه تنھا نشسته بود و ھيچكس نزدش نبود و پيش روى او كتابي بود‪ .‬گفت‪ :‬اين كتاب را بردار و قرائت كن و ھر چه‬ ‫در آن جور و ناجور و تند و زننده يافتى از آن مگذر و بخوان‪ .‬نزديك شدم و پيش روى او نشستم‪ .

‫آنگاه يكى از نويس ندگان اس رار خ ويش را بخوان د و بفرم ود ت ا در كن ارى بنشس ت و م را ني ز‬ ‫دستور داد تا نزدش نشستم‪ .‬س پس آن را ب ر مھ دى عرض ه داش تم‪ .‬نويسنده پاسخ نامه را از طرف مھدى آغاز كرد و من مثال ب آن ان‬ ‫)خلف اى ام وى أن دلس( را ب ر او ام ال ك ردم و بس ى از آن را برش مردم و از آن چي زى ب اقى‬ ‫نگذاشتم تا نام ه پاي ان ياف ت‪ .‬‬ ‫ظاھرا پس از آنكه ھشام در زمان »المھدى« به دربار راه ياف ت‪ ،‬اي ن ارتب اط در عھ د ھ ارون‬ ‫الرشيد و مأمون قطع نشد و جانشينان »المھدى« نيز از اطالعات و معلومات وس يعش مس تفيد‬ ‫مىشدند‪.Tarikhema.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [31‬تاريخ طبرى‪.‬وى اظھ ار مس رت ك رد و‬ ‫ھنوز در خدمتش بودم كه فرمان داد تا نامه را مھر كردن د و در كيس هاى نھادن د و ب ه ص احب‬ ‫بريد )پست( سپردند و دستور داد تا ھر چه زودتر آن را به أندلس رساند‪.‬براس تى بأي د گف ت‪:‬‬ ‫آن از اين‪ ،‬و اين از آن ظالمتر بوده است‪.ir‬‬ .‬‬ ‫آنگاه بقچهاى را ك ه در آن ده دس ت لب اس از بھت رين لباس ھا ب ود بع الوه ده ھ زار درھ م و اي ن‬ ‫استر با اين زين و لگام به من عطا فرمود و گفت‪ :‬آنچه را دي دى و ش نيدى پنھ ان دار‪[31] «.13 /10 ،‬‬ ‫]‪ [32‬وقتى تاريخ وقايع و خونريزيھاى بن ى أمي ة و خلف اى عباس ي را از نظ ر بگ ذرانيم قض اوت اي ن ام ر ك ه‬ ‫رويھمرفته كداميك از اين دو دسته حكمران‪ ،‬ستمگرتر بودند‪ ،‬كار دشوار و مشكلى اس ت‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬تاريخ تأليف اين كت اب محقق ا قب ل از س ال‬ ‫‪ 187‬است كه رشيد بر جعفر خشم آورد و به نكبت برامكه منتھى شد‪[32] .‬‬ ‫در زمان »ھارون الرشيد« ھشام كتاب الملوكي فى النسب را به نام جعفر پسر يحي ى ب ر مك ي‬ ‫تصنيف كرد‪ ،‬و بى شك جعفر كه أصال ايرانى و وزيرى دان ش دوس ت ب ود‪ ،‬در بزرگداش ت و‬ ‫احترام ھشام و كمك و مساعدت به او كوشيده است‪ .

‬‬ ‫گفتم‪» :‬پ س ب ا م رگ طبيع ى م رده اس ت؟« گف ت‪» :‬چن ين اس ت‪ «.‬گفتم‪» :‬مگر او را زن دانى ك رده ب ود و در تنگن اى زن دانش م رده ب ود؟« گف ت‪» :‬ن ه‪«.‬‬ ‫‪PDF.46 /14 ،‬‬ ‫]‪ [35‬عب د ﷲ پس ر محم د پس ر عل ى پس ر عب اس‪ ،‬مكن ى ب ه اب و جعف ر و ملق ب ب ه »المنص ور« دوم ين خليف ه‬ ‫عباس ي متول د س ال ‪ 95‬و در گذش ته ب ه س ال ‪ .‬‬ ‫]‪ [34‬منظ ور خطي ب از »اب ن كلب ى« در اينج ا ظ اھرا عب اس پس ر ھش ام كلب ى اس ت ن ه خ ود‬ ‫ھشام‪ ،‬و معلوم است تأثر مأمون از فوت ھش ام ب وده‪ ،‬ن ه محم د پ در وى زي را محم د در زم ان‬ ‫منصور ]‪ [35‬فوت شده است‪ ،‬نه‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ مگر آنكه در عصر عباسي نھض ت علم ي و ادب ى إس المي نض ج گرف ت‪ ،‬و از اي ن حي ث دوره عباس ي‪-‬‬ ‫خاصة عصر رشيد و مأمون‪ -‬ممتاز و درخشان مىباشد‪ ،‬و بيشتر اين افتخار ھم نصيب علم اء و دانش مندان و‬ ‫محققين إسالمي است نه خلفاى بنى عباس‪.158‬در س ال ‪ ،136‬بع د از م رگ ب رادرش محم د س فاح ب ه‬ ‫خالفت رسيد‪.‬گف تم‪» :‬پ س موج ب ن دامت‬ ‫مأمون چه بود؟« گفت‪» :‬به خدا سوگند كه نمىدانم‪ ،‬غالم ما سعد اينط ور م را حكاي ت ك رد‪«.‬‬ ‫خطيب در تاريخ بغداد با سند متصل به ابو النضر فقيه از احمد بن اب راھيم حكاي ت م ىكن د ك ه‬ ‫وى گفت‪:‬‬ ‫پسر كلبى روزى مرا دعوت كرد و در خارخانهاى كه فرش ميس انى در آن گس ترده ش ده ب ود‪،‬‬ ‫نشاند و در روزى گرم مرا فجليه ]‪ [33‬خورانيد‪ ،‬سپس به من گفت‪» :‬چون پدرم مرد‪ ،‬م أمون‬ ‫به شدت پشيمان ش د‪ «.Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [34‬تاريخ بغداد‪.‬‬ ‫]‪ [33‬فجليه‪ :‬نوعي خوراك اعيانى كه پيش از نھار و شام براى مزيد اشتھاء مصرف مىشد‪.‫ھشام كتاب الفري د ف ي األنس اب را ب ه ن ام م أمون نوش ت‪ ،‬و ب ه او تق ديم داش ت ول ى از فح واى‬ ‫عبارت منقول از پسر ھشام‪ -‬كه ذيال نقل مىشود‪ -‬چنين بر مىآيد كه مأمون به او چندان توجه‬ ‫نكرده است‪.‬ب ه او گف تم‪» :‬مگ ر م أمون پ درت را ش كنجه داده ب ود ت ا م رد؟« گف ت‪:‬‬ ‫»نه‪ «.ir‬‬ .

‬‬ ‫شايد تأثر خليفه از فوت ھشام كلبى از آن رو بوده كه وى به اين دانشمند در ايام حي ات چن دان‬ ‫توجھى نداشته و پس از مرگش افس وس خ ورده ك ه چ را ق درش را ندانس ته و در بزرگداش تش‬ ‫نكوشيده است‪.‬و تأثر و پشيمانى مأمون از جھ ت در گذش ت ھش ام كلب ى و ع دم عناي ت‬ ‫به او مىتواند از اين قبيل باشد‪.‬‬ ‫باتفاق مورخان محمد پدر ھشام در سال ‪ 146‬وفات ياف ت‪ ،‬و ھش ام در اي ن س ال م رد ج امع و‬ ‫عالمي بود و حديث و اخبار از پدر و عوانة بن حكم و ديگران كه در نيمه أول سده دوم وفات‬ ‫يافت هان د‪ ،‬نق ل م ىك رد‪ .‫مأمون‪ [36] .‬از اين گذشته از گفت ه ص احب‬ ‫اغانى چنين بر مىآيد كه ھشام‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [36‬ابو العباس عبد ﷲ ملق ب ب ه »م أمون« پس ر ھ ارون الرش يد پس ر محم د مھ دى پس ر اب و جعف ر منص ور‬ ‫متولد سال ‪ 170‬و متوفى به سال ‪ 218‬ھجري‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬م أمون در س ال ‪ 198‬پ س از خل ع ب رادرش أم ين ب ه خالف ت‬ ‫نشست‪.‬‬ ‫چه بسا اتفاق افتاده كه حكام زمان ت ا دانش مندان و علم اء و ادب اى معاصرش ان زن ده بودن د‪ ،‬ب ه‬ ‫آنھا التفات نداشتند و چون چشم از جھان فرو بستند با آن ان آش تى كردن د و از درگذش ت ايش ان‬ ‫متأثر و متأسف شدند‪ .Tarikhema.‬‬ ‫مدت عمر ھشام‬ ‫ھشام كلبى ظاھرا عمر درازى داشته و احتماال در حدود صد ي ا ص د و ان د س ال زيس ته اس ت‪.ir‬‬ .‬باض افه‪ ،‬وى از مقرب ان و نزديك ان ام ام جعف ر ص ادق ب ود و م ىدان يم‬ ‫رحلت امام جعفر صادق در سال ‪ 148‬ھجري روى داده است‪ .‬از آنچه خطيب بغدادى از ق ول پس ر ھش ام كلب ى درب اره ان دوه و پش يمانى خليف ه‬ ‫عباسي از درگذشت ھشام روايت كرده است اين نكته استنباط مىشود كه خليفه از مرگ ھش ام‬ ‫متأسف شده است‪.

‬بنابر اين بأيد در فاصله ب ين س الھاى ‪ 105‬و ‪ 120‬خال د و ھش ام‬ ‫ھم ديگر را مالق ات ك رده باش ند و اگ ر ف رض كن يم ك ه در س ال ‪ 120‬اي ن مالق ات روى داده‬ ‫باشد‪ ،‬در اين سال نيز عمر ھشام بأيد ال اقل در ح دود س ى س ال باش د ت ا بتوان د ب ا امي ر ع راق‬ ‫مباحثه و مذاكره كند و خالد از نظر و دانش او بھره برگيرد‪.‬‬ ‫گفتم )ھشام گفت(‪ :‬پدرت راست گفته است‪ ،‬ھمانا احنف پسر قيس آقائى را به علم و بردب ارى ب ه دس ت آورد‪،‬‬ ‫و مالك پسر سمع با دوستى قبيله و عشيره‪ ،‬قتيبة پسر مسلم ب ا ذك اوت و زيرك ى‪ ،‬و مھل ب از طري ق ھم ه اي ن‬ ‫صفات سرور و آقا شد‪ «.‬‬ ‫بن ابر اي ن ھش ام كلب ى در أواس ط نيم ه أول س ده دوم ھج ري يك ى از داناي ان و علم اى كوف ه و‬ ‫بغداد بشمار مىرفته است‪ ،‬چنانكه خالد ب ن عب د ﷲ قس رى دس ت ب ه دام ان دان ش او م ىزد‪ ،‬و‬ ‫المھدى براى پاسخ نامه زننده و تند عبد الرحمن داخل‪ ،‬به وى توسل م ىجس ت و چن ين معل وم‬ ‫مىشود كه ھشام نزد مھدى داناترين اشخاص بوده كه از بين‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [37‬ترجمه عبارت ابن عبد ربه از قول ھشام جنين است‪» :‬خالد قسرى مرا گفت‪:‬‬ ‫سروري را در چه مىشمارى؟ گفتم‪ :‬اما در دوره جاھلي ت‪ ،‬آق ائى در رياس ت ب ود‪ ،‬و ام ا در إس الم‪ ،‬آق ائى در‬ ‫واليت است‪ ،‬و بھتر از اين و آن تقوى مىباشد‪.‬عقد الفريد‪.‬‬ ‫خالد گفت‪ :‬راست گفتى‪ ،‬پدرم گفت‪ :‬پيشينيان شرف را جز در خ رد نم ىدانس تند‪ ،‬و آين دگان ني ز بھم ين وس يله‬ ‫شرف را درك كرده و خواھند كرد‪.[37] .‬‬ ‫مؤلف عقد الفريد ھم حكايتي درباره مالقات ھشام ب ا خال د و بح ث و م ذاكره او ب ا امي ر ع راق‬ ‫آورده‪ ،‬و از نقل ابو الفرج اص فھانى‪ ،‬و اب ن عب د رب ه چن ين مس تفاد م ىش ود ك ه ھش ام ب ا خال د‬ ‫ھمزمان بوده است‪ ،‬و مىدانيم كه خالد در سال ‪ 105‬به ام ارت ع راق برگزي ده ش د و ت ا س ال‬ ‫‪ 120‬فرمانرواى عراق بود‪ .‫با خالد بن عبد ّ قسرى معاصر ب وده و از او ص له جھ ت نس بس ازى م ادر ب زرگش درياف ت‬ ‫داشته است‪.126 /2 ،‬‬ ‫شايد گفته ابو الفرج اصفھانى و ابن عبد ربه در اصل راجع به محمد كلبى بوده است‪ ،‬نه پس ر او ھش ام و آنھ ا‬ ‫نام پسر را به جاى پدر ضبط كرده باشند‪ .Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬از نظر واقعيت تاريخى و ھمزمانى گفته ابو الفرج و اب ن عب د رب ه‬ ‫با محمد پدر ھشام كه نسابه بزرگ و عالم به حديث و تفسير و ضمنا سرشناس بوده است‪ ،‬درستت ر م ىنماي د‬ ‫ولى نمىتوان بكلى آنرا رد كرد‪.‬‬ ‫خالد گفت‪ :‬راست گفتى‪ ،‬پدرم گفت‪ :‬پيشينيان شرف را جز در خ رد نم ىدانس تند‪ ،‬و آين دگان ني ز بھم ين وس يله‬ ‫شرف را درك كرده و خواھند كرد‪.ir‬‬ .

‫نسابهھاى مقيم بغداد او را انتخاب كرده است‪.‬قاض ى پس ر خلك ان در وفي ات األعي ان ب ه‬ ‫اخ تالف رواي ت‪ ،‬س ال وف ات او را در يك ى از س الھاى ‪ 204‬ي ا ‪ 206‬ض بط ك رده‪ ،‬ول ى س ال‬ ‫‪ 204‬را أصح دانسته است‪.‬‬ ‫باتفاق مورخان تولد و وفات ھشام در كوفه روى داده است‪.‬‬ ‫با اين حساب مىتوان احتمال داد كه سن ھشام در سال ‪ 146‬ھجري‪ ،‬يعنى سال وفات پ درش‪،‬‬ ‫نزديك پنجاه سال بوده است‪ .Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫»ابن نديم« در الفھرست سال وفات ھشام را ‪ 206‬ھجري ثبت كرده است‪.‬‬ ‫خطيب در تاريخ بغداد در اين باره مىنويسد‪» :‬بن ابر آنچ ه ب ه م ن رس يده ھش ام پس ر كلب ى در‬ ‫س ال ‪ 204‬و بن ابر ق ولي ‪ 206‬در گذش ته اس ت‪ «.‬‬ ‫ابن اثير در اللباب في تھذيب األنساب در ماده »الكلبي« در گذش ت ھش ام را در س ال ‪ 204‬ي ا‬ ‫‪ 206‬دانسته است‪.‬بدين ترتيب ھر گاه در سنه ‪ 146‬پنجاه سال داشته در س ال ‪204‬‬ ‫عمرش در حدود يكصد و ده سال بوده است‪.‬‬ ‫حم د ﷲ مس توفى در ت اريخ گزي ده‪ ،‬مانن د اب ن ن ديم‪ ،‬وف ات ھش ام را س ال ‪ 206‬ھج ري نوش ته‬ ‫است‪.‬‬ ‫صاحب شذرات الذھب وفات اين دانشمند را در وقايع سال ‪ 204‬ھجري آورده است‪.‬‬ ‫مسعودى در مروج الذھب وفات ھشام را در سال ‪ 204‬ضبط كرده است‪.ir‬‬ .

‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پارهاى از ارباب تحقيق شماره تأليفاتش را پيرامون موضوعات عديده در حدود يكصد و پنجاه‬ ‫كتاب و رسالة نوشتهاند‪.‬‬ ‫ابن نديم كه تقريبا يكصد و پنجاه سال پ س از وى در گذش ته اس ت‪ ،‬نخس تين كس ى م ىباش د ك ه‬ ‫أس امي مؤلف اتش را در كت اب مش ھور الفھرس ت آورده اس ت‪ .‫فصل دوم‬ ‫آثار ھشام كلبى‬ ‫ھشام در مدت عمر درازش به غالب منابع تاريخ عرب جاھلى و مآخذ جغرافيايى زم ان دس ت‬ ‫يافت ه و اطالع ات و اخب ارى را ك ه تحص يل نم وده و درب اره آنھ ا تحقي ق و تتب ع ك رده‪ ،‬م دون‬ ‫ساخته است‪.‬پ س از آن ي اقوت حم وى ن ام آن‬ ‫كتابھا را از الفھرست گرفته‪ ،‬و خود نيز به چند كتاب ديگر اي ن دانش مند دس ت يافت ه و أس امي‬ ‫آنھا را در ارشاد األريب‪ ،‬و معجم البلدان نقل و ذكر كرده است‪.‬‬ ‫بعدا صالح الدين خليل بن ايبك صفدى در كتاب الوافي بالوفيات‪ ،‬مؤلفات ھشام را با دقت ثب ت‬ ‫و ضبط نموده و كار ارباب تحقيق را تا حدود زيادى در ضبط صحيح أسامي آنھ ا آس ان ك رده‬ ‫است‪.ir‬‬ .Tarikhema.

‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫صاحب الفھرست كتب او را بطرز خاصي تقسيم بندى كرده است‪.‬‬ ‫اينھا و غير اينھا موضوعات عمدهايست كه پسر كلبى دربارهشان بح ث ك رده‪ ،‬و در الفھرس ت‬ ‫ياد شده است‪.‬‬ ‫ش ادروان »احم د زك ى«‪ ،‬م دتى از عم ر خ ود را در گنجين هھ اى كت ب قس طنطينه و ق اھره و‬ ‫كتابخانهھاى اروپا براى پيدا كردن آثار گمشده پسر كلبى ص رف ك رده و ب ه ك اوش و جس تجو‬ ‫پرداخته به آن اميد كه‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬موؤدات‪ :‬دختران نوزادى كه بمنظور جلوگيرى از فقر و يا نابكارى احتمالي ب ر دس ت پ دران خ ود كش ته‬ ‫مىشدند‪.ir‬‬ .‫مجموع نام كتابھايى كه »ابن نديم« از ھشام نق ل نم وده ب الغ ب ر يكص د و چھ ل كت اب م ىش ود‬ ‫ولى در ميان آنھا‪ ،‬نام سه كتاب تكرار شده و بنابر اين ابن نديم در حدود ‪ 137‬كت اب از ھش ام‬ ‫كلبى برشمرده است‪.Tarikhema.[1‬‬ ‫‪ (3‬اخبار پيشينيان عرب جاھلى و نزديك به دوره إسالم‪.‬‬ ‫اين دسته از كتابھا‪ -‬به استثناى آنچه در اينجا ذكر م ىش ود‪ -‬ب ر دس ت روزگ ار ي ا جھال ت و ي ا‬ ‫تبھك ارى آدم ي ن ابود گش ته اس ت‪ ،‬و از آن ھم ه آث ار پ ر ارج اي ن نابغ ه ب زرگ إس المي‪ ،‬ج ز‬ ‫پارهاى از عبارات و رواياتي ك ه برخ ى از مص نفان در تص نيفات خ ويش از او نق ل ك ردهان د‪،‬‬ ‫چيزى بر جاى نمانده است‪.‬‬ ‫اين كتابھا كه در مباحث مختلف فراھم آمده به پنج دسته تقسيم مىگردد‪:‬‬ ‫‪ (1‬أحاديث تازيان پيش از إسالم‪.‬‬ ‫‪ (5‬دستانھا و داستانھا )أحاديث و اسمار(‪.‬‬ ‫‪ (2‬آثار بر جسته و خاندانھاى بنام عرب و انساب ايشان و موؤدات ]‪.‬‬ ‫‪ (4‬اخبار إسالم و جغرافياى شھرھا و بالد مختلف و اشعار و جنگھاى بنام عرب‪.

‬‬ ‫بدين ترتيب مىنگريم غالب مصنفات پسر كلب ى ك ه حاص ل رن ج و كوش ش قري ب يكص د س ال‬ ‫تتب ع و تحقي ق اي ن پ در و پس ر )محم د و ھش ام( م ىباش د از ب ين رفت ه‪ ،‬و اكن ون از اي ن آث ار‬ ‫گرانبھا جز نامى بجا نمانده است‪ ،‬مگر آنكه بعدھا در زواياى كتابخانهھاى خصوصى و ي ا در‬ ‫اثر كاوشھا و حفري ات علم ي چي زى ب ه دس ت بياي د و ب ه دان ش پژوھن دگان در روش ن س اختن‬ ‫نقاط تاريك عرب جاھلى كمك كند‪.‬‬ ‫آثار پسر كلبى را مىتوان به دو دسته تقسيم كرد‪:‬‬ ‫ألف‪ :‬آثار غير موجود‪ .‬‬ ‫ألف‪ :‬آثار غير موجود ھشام‬ ‫آثار غير موجود پسر كلبى عبارتند از‪:‬‬ ‫‪ (1‬كتاب حلف عبد المطلب و خزاعة‪ :‬اين كتاب را در موضوع سوگند ھمپيم انى عب د المطل ب‬ ‫و قبيله خزاعة تأليف كرده است‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪ (2‬كتاب حلف الفصول و قصة الغزال‪ :‬اما »قصة الغزال« راجع ب ه دو آھ وى زري ن بازيافت ه‬ ‫عبد المطلب در چاه زمزم مىباشد كه شرح آن در كتاب سير و تاريخ آمده اس ت و ام ا »حل ف‬ ‫الفض ول« ك ه يك ى از مف اھيم و ش ايد ص حيحت رين و ص ريحت رين مف اھيم آن »ھ م پيم انى‬ ‫بزرگان« است بر اين إجمال بوده است‪:‬‬ ‫‪PDF.‬ب‪ :‬آثار موجود‪.ir‬‬ .‫بر چيزى از مصنفات ھشام دست يابد‪ ،‬و پس از آن ھمه كوش ش و ك اوش ب ر ھيچي ك از كت ب‬ ‫برشمرده شده و سودمند وى‪ ،‬مگر خالصهاى از كتاب جمھ رة النس ب‪ ،‬و انس اب خي ل و كت اب‬ ‫األصنام دست نيافت‪ ،‬و سعى ساير دانشمندان آسيا و اروپا نيز در اين باره به جايى نرسيد‪.

‬در عھ د ج وانى‬ ‫پيامبر إسالم مبانى اخالقى و رسوم و آداب و احترام نسبت به مكة و ماھھاى حرام سست ش ده‬ ‫بود‪ .‬س وداگران ع رب‬ ‫بض اعاتى ك ه داش تند ب راى خري د و ف روش ب ا اطمين ان ب ه اينك ه تع رض ب ه م ال و ج ان آنھ ا‬ ‫نخواھ د ش د ب ه مك ة م ىآوردن د و عرض ه م ىداش تند و غالب ا در أم ان بودن د‪ .‫چنانكه مىدان يم مك ة‪ ،‬ح رم و مك ان أم ن و أم ان خ ودى و بيگان ه ب ود بالخص وص در ماھھ اى‬ ‫ح رام ك ه قت ل و غ ارت و تع رض ب ه آين دگان و رون دگان محظ ور ب ود‪ .‬از اي ن اق دام نتيج ه نگرف ت ج ز خ وارى و م ذلت‪ .Tarikhema.‬در نتيجه گاھگاھى از ناحيه افراد بىمباالت به فروشندگان كاالھ ا تج اوز و تع دى م ىش د‬ ‫و ملجأ و دادگاھى براى رسيدگى به شكايات آنان نب ود و اي ن معن ى رفت ه رفت ه ن ه تنھ ا حيثي ت‬ ‫مكة و ماھھاى حرام را از بين مىبرد بلكه اقتصاد اھالى مك ة را ھ م ك ه ب ار ب ر داد و س تد در‬ ‫داخل و خارج مكة بود متزل زل م ىس اخت ت ا روزى م ردى از قبيل ه زبي د ب ا ك االى قيمت ى ب ر‬ ‫مكة ورود نمود و اب و عم رو عاص م وائ ل س ھمي آن ك اال را از وى خري د و ب ه خان ه ب رد ب ى‬ ‫آنكه بھاى آن را به صاحبش بپردازد و عاصم از فروشنده رو پنھان مىك رد ت ا ج ايى ك ه م رد‬ ‫زبيدى عاجز از ديدار خريدار و درياف ت بھ اى ك اال ش د و ھ ر چن د ب ه اف راد قبيل ه س ھم توس ل‬ ‫جست نتيجه نگرفت جز بىاعتن ايى ب ه وى‪ .ir‬‬ .‬بفرج ام‪،‬‬ ‫ص احب ك اال ص بحگاھى ك ه ق ريش ع ادة در دار الن دوه )مح ل ش ور و وق ت گ ذرانى بزرگ ان‬ ‫قريش( جمع شده بودند بر كوه ابو قبيس بر آمد و ندا در داد و اين قطعه را سرود‪:‬‬ ‫! بطن مكة نائى الحي و النفر!«‬ ‫»يا للرجال! لمظلوم بضاعته‬ ‫»و محرم اشعث لم نقض عمرته‬ ‫يا اھل )فھر( و بين الحجر و الحجر!«‬ ‫‪PDF.‬فروش نده ب ه مج الس و اجتماع ات ق ريش رو آورد‬ ‫ك ه از پش تيبانان قبيل ه س ھم بودن د‪ .

Tarikhema.‬‬ ‫‪ (4‬كتاب حلف اس لم و ق يس‪ :‬ص فدى ن ام اي ن كت اب را ب ه ھم ين ص ورت ض بط ك رده ول ى در‬ ‫الفھرست اسم كتاب حلف اسلم و قريش‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪» [2‬اى جوانمردان به داد ستم رسيدهاى دور از كس و ك ار برس يد ك ه س رمايه او در درون مك ة رب وده ش ده‬ ‫است‪.‫ما غيبوا؟ ام ضالل مال معتمر!« ]‪[2‬‬ ‫»ھل منصف من بنى )سھم( فمر تجع‬ ‫اي ن دادخ واھى از آن س تمديده ب ا اي ن ص ورت و ص وت ن ه تنھ ا مجل س ق ريش را بلك ه مك ة و‬ ‫مكيان را سخت تكان داد‪ .‬و در آن مجلس اين دسته از بزرگان قريش دست بھم دادند و دس ت يك ديگر را‬ ‫سودند و سوگند ياد كردند كه از اين تاريخ به دستيارى ستمديده‪ ،‬ھر كس كه باش د‪ ،‬برخيزن د و‬ ‫داد او را از بيدادگر بستانند »م ا ب ل بح ر ص وفة« )يعن ى‪ :‬م ادامى ك ه در روى زم ين دري ايى‬ ‫وجود داشته باشد كه تكه پشمى را تر تواند كرد(‪.‬‬ ‫و نيز سوگند ياد كردند كه در امر معاش و تقسيم ثروت نيز با يكديگر ھمك ارى نماين د و زبي ر‬ ‫اي ن ح زب و اي ن مجل س را »حل ف الفض ول« نامي د و نخس تين نتيج هاى ك ه از آن گرفت ه ش د‪،‬‬ ‫گرفتن حق زبيدى نامبرده از فرعون بنى سھم بود‪.‬اين بود كه زبير پسر عبد المطلب كه خ ود از أك ابر ق ريش ب ود قي ام‬ ‫كرد و مجلسي از بزرگان بنى ھاشم و بنى اس د و بن ى زھ ره و بن ى ت يم در خان ه عب د ﷲ پس ر‬ ‫جدعان تيمى تشكيل داد كه در آن مجلس پيامبر إسالم ك ه ھن وز ب ه پي امبرى مبع وث نش ده ب ود‬ ‫حضور داشت‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (3‬كتاب أوالد الخلفاء‪.‬‬ ‫و خ ود در ح ال اح رام ژولي ده م و‪ ،‬ب ا عم ره ناتم ام‪ ،‬اى م ردان خان دان »فھ ر« مي ان حج ر اس ماعيل و حج ر‬ ‫األسود بسر مىبرد! آيا يكنفر با انصاف از فرزندان )سھم( يافت مىشود تا مال و متاعي را كه از آن ستمديده‬ ‫ربوده و پنھان كردهاند بدو باز گرداند؟ يا سرمايه يك فرد معتمر )‪ -‬عمره گزار( بأيد تباه گردد؟!«‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫ھشام ماجراى اين حادثه را درين كتاب نوشته است‪.

‬‬ ‫‪ (12‬كتاب القاب قريش‪.9‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (17‬كتاب القاب ربيعة‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [3‬احمد زكى روايت صفدى را أصح مىداند‪.‬‬ ‫‪ (11‬كتاب اخبار العباس بن عبد المطلب‪.‬‬ ‫]‪ [4‬قرآن كريم ‪ 8 /81‬و ‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪ (18‬كتاب القاب اليمن‪.‫ثبت شده است ]‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (14‬كتاب شرف قصى بن كالب و ولده في الجاھلية و اإلسالم‪:‬‬ ‫درباره شرف نياى اعالى پيامبر و فرزندان قصى بن كالب در زمان جاھلى و إسالم‪.‬‬ ‫‪ (10‬كتاب بيوتات ربيعه‪ :‬درباره خانوادهھاى بزرگ قبيله ربيعه‪.‬‬ ‫‪ (6‬كتاب بيوتات قريش‪ :‬درباره خاندانھاى قريش‪.‬‬ ‫‪ (13‬كتاب حلف كلب و تميم‪ :‬درباره سوگند ھم پيمانى دو قبيله كلب و تميم‪.‬‬ ‫‪ (7‬كتاب فضائل قيس عيالن‪.‬‬ ‫‪ (8‬كت اب الم وءودات‪ :‬اي ن كت اب چنانك ه از ن امش ب ر م ىآي د درب اره دختران ى ب وده اس ت ك ه‬ ‫تازي ان در زم ان جاھلي ت آن ان را زن ده بگ ور م ىكردن د‪ ،‬و در إس الم اي ن رس م غي ر انس انى‬ ‫ممن وع گردي د‪ ،‬چنانك ه ق رآن ك ريم از آن خب ر م ىدھ د آنج ا ك ه فرم وده اس ت‪َ :‬و إِ َذا ْال َم ْوؤُ َدةُ‬ ‫ب قُ ِتلَ ْ‬ ‫ُس ِئلَ ْ‬ ‫ت‪ِ ،‬بأَيِّ َذ ْن ٍ‬ ‫ت؟ ‪ (9 [4] 9 -8 :81‬كتاب الكنى‪ :‬درباره كنيهھاى مردان بنام عرب‪.[3‬‬ ‫‪ (5‬كتاب المنافرات‪ :‬درباره تفاخر تازيان در حسب و نسب‪.‬‬ ‫‪ (15‬كتاب القاب بنى طابخه‪.‬‬ ‫‪ (16‬كتاب القاب قيس عيالن‪.

‬‬ ‫‪ (20‬كتاب نوافل يا نواقل كنانه‪.‬‬ ‫‪ (25‬كتاب نوافل يا نواقل ربيعه ]‪.‬‬ ‫‪ (23‬كتاب نوافل يا نواقل قيس‪.‫‪ (19‬كتاب نوافل قريش‪ :‬در الفھرست نام اين كتاب به ھمين صورتي است ك ه در اينج ا ض بط‬ ‫گردي ده‪ ،‬ول ى ي اقوت در معج م األدب اء ن ام اي ن كت اب را ب ا توص يف چن ين ثب ت نم وده اس ت‪:‬‬ ‫»كتاب النواقل‪ ،‬فيه نواقل قريش و كنانة‪ ،‬و اسد‪ ،‬و تميم‪ ،‬و قيس‪ ،‬و إياد‪ ،‬و ربيعة«‪.ir‬‬ .‬در ترجم ه‬ ‫فارسي الفھرست نام كتاب به اين صورت طب ع ش ده اس ت‪» :‬كت اب تس ميته م ن نق ل م ن ع اد و‬ ‫ثمود و العماليق و جرھم و بنى إسرائيل من العرب و قصة الھجرتين و اسماء قبائلھم«‪.‬‬ ‫‪ (21‬كتاب نوافل يا نواقل اسد‪.‬‬ ‫ياقوت در ارش اد األري ب )‪ -‬معج م األدب اء( ن ام اي ن كت اب را چن ين ض بط ك رده اس ت‪» :‬كت اب‬ ‫تس مية م ن نق ل م ن ع اد و ثم ود و العم اليق و ج رھم و بن ى إس رائيل م ن الع رب«‪ .[5‬‬ ‫‪ (26‬كتاب تسمية من نقل من عاد‪ ،‬و ثمود‪ ،‬و العماليق‪ ،‬و ج رھم‪ ،‬و بن ى إس رائيل‪ ،‬و الع رب و‬ ‫قصة ھجرس‪ ،‬و اسماء قبائلھم‪.‬‬ ‫‪ (27‬كتاب نوافل ربيعه و قضاعة‪ :‬درباره دستهھايى از اين قبيله‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [5‬بط ورى ك ه ي اد ش د ي اقوت در معج م األدب اء ھف ت كت اب م ذكور را‪ ،‬ي ك كت اب ش مرده و ن ام آنھ ا را ب ا‬ ‫توص يف‪ -‬چنانك ه در پ يش گفت ه ش د‪ -‬ي اد و ثب ت ك رده اس ت‪ .Tarikhema.‬ض منا كلم ه »نواف ل« ھ م در اإلرش اد األري ب‬ ‫»نواقل« ضبط شده است‪.‬‬ ‫‪ (24‬كتاب نوافل يا نواقل إياد‪.‬‬ ‫ظاھرا اين كتاب درباره گروھھا و دس تهھ ايى از قبائ ل ع رب اس ت ك ه از قبيل ه خ ود اع راض‬ ‫كرده و به قبيله ديگر پيوند مىكردند و به نقاط دور دست منتقل مىشدند‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (22‬كتاب نوافل يا نواقل تميم‪.

‬‬ ‫‪ (35‬كتاب ملوك الطوائف‪.‬‬ ‫‪ (30‬كتاب المشاجرات‪ :‬ضبط ابن ن ديم و ص فدى ب ه ھم ين ص ورت اس ت‪ .‫كه به ديگر قبائل ملحق شدهاند‪.‬‬ ‫‪ (33‬كتاب المعاتب ات‪ :‬ظ اھرا اي ن كت اب درب اره مخاطب ات و مكاتب ات گل ه آمي ز مي ان بزرگ ان‬ ‫عرب بوده است‪.‬‬ ‫ياقوت ن ام اي ن كت اب را »ادع اء معاوي ة زي ادا« و در ترجم ه فارس ي الفھرس ت »كت اب ادع اء‬ ‫زي اد معاوي ه« و ص فدى آن را »ادع اء زي اد ب ن معاوي ة« ض بط ك رده‪ ،‬و ب ديھي اس ت ض بط‬ ‫صفدى درست نمىتواند باشد و احتماال ناسخ كلمه »من« را بغلط »بن« نوشته است‪.‬‬ ‫‪ (28‬كتاب نواف ل ال يمن‪ :‬درب اره ط وايفى از يم ن ك ه از اي ن كش ور اع راض نم وده و ب ه نق اط‬ ‫ديگر كوچيدهاند‪.‬‬ ‫‪ (34‬كت اب المش اغبات‪ :‬در اي ن كت اب احتم اال داد و ب ىدادھ اى خص ومت آمي ز ب ين طوائ ف و‬ ‫اشخاص بنام ياد شده است‪.‬‬ ‫‪ (29‬كتاب ادعاء زياد من معاوية‪ :‬اين كتاب درباره زياد بن أبيه است ك ه معاوي ه او را ب رادر‬ ‫خويش خواند و بعنوان فرزند ابو سفيان قلمداد شد‪.‬‬ ‫‪ (32‬كتاب المناقالت‪ :‬اين كتاب نيز درباره نقل و انتقال قبائل عرب بوده است‪.‬ام ا احم د زك ى ن ام‬ ‫صحيح آن را »كتاب المساجرات« مىداند و مىگويد‪» :‬مساجره« بمعن ى مص ادقه و مص احبه‬ ‫و مصافات است‪ ،‬ولى براى مشاجره در اين سياق معنائى نيست‪.Tarikhema.ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (36‬كتاب ملوك كنده‪ :‬در شرح المفضليات درباره »يوم الكالب«‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (31‬كتاب صنائع قريش‪ :‬ظاھرا اين كتاب درباره كساني است كه قريش آنان را پ رورش داده‬ ‫و تربيت كردهاند‪ ،‬و يا درباره كارھاى درخشان ايشان است‪.

‬‬ ‫‪ (40‬كتاب تفرق األزد‪ :‬درباره پراكندگى قبيله أزد‪.‬‬ ‫‪ (41‬كت اب المعرق ات م ن النس اء ف ي ق ريش‪ (42 [7] .‬‬ ‫‪ (43‬كتاب حديث آدم و ولده‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]‪ [8‬ن ام اي ن كت اب در معج م األدب اء و طبق ات الحف اظ‪ ،‬كت اب »أمث ال حمي ر« ض بط ش ده‪ ،‬ول ى ص فدى آن را‬ ‫»اقي ال حمي ر« ثب ت نم وده اس ت‪ .428 ،‬‬ ‫]‪ [7‬ابن نديم نام اين كتاب را »المعرفات من النساء في قريش« ضبط كرده است‪ ،‬ولى احم د زك ى ض بط م تن‬ ‫را از روى نوشته صالح الدين صفدى أصح دانسته و در اينجا نيز از ضبط صفدى پيروى شده است‪.‬‬ ‫‪ (44‬كتاب عاد االولى و االخرى‪.‬‬ ‫‪ (46‬كتاب اصحاب الكھف‪.ir‬‬ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [6‬بنگريد به المفضليات‪.‬كت اب طس م و ج ديس‪ :‬درب اره دو قبيل ه‬ ‫بائده عرب‪.‬‬ ‫‪ (38‬كتاب بيوتات اليمن‪ :‬درباره خاندانھاى يماني‪.‬‬ ‫‪ (39‬كتاب افتراق ولد نزار‪ :‬درباره أوالد نزار كه به تيرهھايى چند تقسيم گرديدهاند‪.‬‬ ‫‪ (49‬كتاب اقيال حمير‪[8] .‬ب ه ق ول احم د زك ى مق ام اقتض اى ذك ر أوائ ل دارد و از آنھ ا مل وك حمي ر‬ ‫معروف به »اقيال« بودهاند‪ ،‬و ظاھرا »أمثال« تحريف نساخ است‪.‬‬ ‫‪ (45‬كتاب تفرق عاد‪.‬‬ ‫‪ (47‬كتاب رفع عيسى‪ -‬عليه السالم‪.Tarikhema.‬كت اب مل وك ال يمن م ن التبابع ة‪ :‬ي ك سلس له از‬ ‫پادشاھان يمن را »تبابعه« )تبّعھا( مىگفتند‪ ،‬زيرا ھر يك پس از ديگرى به حكومت رسيد‪.‫مط البي از اي ن كت اب نق ل ش ده اس ت‪ (37 [6] .‬‬ ‫‪ (48‬كتاب المسوخ من بنى إسرائيل‪.

‬‬ ‫‪ (53‬كتاب غزيه ]‪.‬‬ ‫]‪ [12‬در نسخ چاپى الفھرست و معجم األدباء »كتاب الفداء« ض بط اس ت‪ ،‬ول ى در نس خه أس اس طب ع ترجم ه‬ ‫فارسي »كتاب الندماء« ثبت گرديده است‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (52‬كتاب منطق الطير‪.‬‬ ‫‪ (57‬كتاب أسنان الجزور‪.‬‬ ‫‪ (62‬كتاب السيوف‪.[12‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [9‬در معجم األدباء و متون چاپى عربي الفھرست نام كت اب »حت ى الض حاك« اس ت‪ ،‬ام ا در ترجم ه فارس ي‬ ‫»كتاب خبر الضحاك« ضبط است‪ .‬احمد زكى »حي« را تحريف ظاھر از ناسخ دانسته است‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (56‬كتاب القداح‪ :‬درباره تيرھايى ك ه ب ا آنھ ا در جاھلي ت ف ال م ىگرفتن د و در كت اب األص نام‬ ‫نيز كلبى درباره »اقداح« شرحى نوشته است‪.‫‪ (50‬كتاب خبر الضحاك ]‪.‬‬ ‫‪ (59‬كتاب احكام العرب ]‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪ (63‬كتاب الندماء ]‪.‬‬ ‫‪ (61‬كتاب الدفائن‪.‬‬ ‫]‪ [11‬در معج م األدب اء و مت ون چ اپى الفھرس ت »حك ام الع رب« و در نس خه أس اس ترجم ه فارس ي »احك ام‬ ‫العرب« ضبط است‪.‬‬ ‫‪ (58‬كتاب أديان العرب‪.‬‬ ‫‪ (55‬كتاب المعمرين‪ :‬در احوال پيران سالخورده‪.‬ھر گاه ضبط نسخ چ اپى الفھرس ت‪ ،‬و معج م األدب اء ص حيح باش د‪،‬‬ ‫كتاب مزبور بنابر استنباطي كه از كلمه »الفداء« مىتوان كرد ظاھرا در موضوع سربھا بوده است‪.‬‬ ‫]‪ [10‬صفدى نام اين كتاب را »عريه« ضبط كرده‪ ،‬ولى ظاھرا ضبط ابن نديم »غزيه« صحيح است و غزيه‬ ‫نام قبيلهاى مىباشد‪.[10‬‬ ‫‪ (54‬كتاب لغات القرآن‪.[11‬‬ ‫‪ (60‬كتاب وصايا العرب‪.[9‬‬ ‫‪ (51‬كتاب األوائل‪ :‬درباره اخبار پيشينيان‪.

‬‬ ‫‪ (74‬كتاب السمر‪.‬‬ ‫‪ (77‬كتاب الوفود‪ :‬درباره نمايندگان قبائلى كه بر بزرگان‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [13‬در الفھرست نام اين كتاب مذكور نيست‪.‬‬ ‫‪ (67‬كتاب أخذ كسرى رھن العرب‪ :‬اين كتاب ظاھرا درباره گروگانھايى بوده است كه كسرى‬ ‫)خسرو أول( از تازيان گرفته است‪.‬‬ ‫‪ (72‬كتاب حديث بيھس و اخوته‪.‬‬ ‫‪ (73‬كتاب مروان القرظ‪.‬‬ ‫‪ (68‬كت اب م ا كان ت الجاھلي ة تفعل ه و واف ق حك م اإلس الم‪ :‬اي ن كت اب در موض وع ع ادات و‬ ‫رسومى است كه در جاھليت متداول بوده و إسالم آن را تأييد كرده است‪.‬‬ ‫‪ (70‬كتاب عدى بن زيد العبادي ]‪ (71 [14‬كتاب ابى زھر الدوسي ]‪ :[15‬درباره قبيله دوس‪.[13‬‬ ‫‪ (65‬كتاب الكھان‪ :‬درباره غيب گويان و كھنه معابد‪.‬‬ ‫‪ (75‬كتاب اليمن و امير سيف بن ذى يزن‪ :‬درب اره قص ه يم ن و سرگذش ت س يف ب ن ذى ي زن‬ ‫پادشاه يمن‪.‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫‪ (66‬كتاب الجن‪.‬‬ ‫‪ (76‬كتاب مناكح ازواج العرب‪ :‬درباره نحوه نكاح و زواج در ميان عرب جاھلي‪.‫‪ (64‬كتاب اللعناء ]‪.‬‬ ‫]‪ [14‬صفدى »عبادي« را بتش ديد ب اء ض بط ك رده اس ت ول ى احم د زك ى اي ن ض بط را غي ر مض بوط دانس ته‬ ‫است‪.‬‬ ‫‪ (69‬كتاب ابى عتاب الى ربيع حين سأله عن العويص‪ :‬ظاھرا عبارات كتاب به صورت سؤال‬ ‫و جواب بوده‪ ،‬به اين ترتيب كه ابى عت اب س ؤاالتى از ربي ع ك رده‪ ،‬و ربي ع پرسش ھايى را ك ه‬ ‫از مشكالت ادب و لغت و غير آن از وى شده بود پاسخ داده است‪.‬‬ ‫]‪ [15‬اين نام در معجم األدباء »كتاب الدوس«‪ ،‬و در الفھرست »كتاب الدوسي« ضبط است‪.

[16‬‬ ‫‪ (78‬كتاب ازواج النبي‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪.‬‬ ‫‪ (80‬كتاب تسمية من قال بيتا او قيل فيه‪ :‬درب اره كس ى ك ه ش عرى گفت ه ي ا درب اره وى ش عرى‬ ‫گفته شده است‪.‬مص حح معج م األدب اء در‬ ‫معنى و توضيح كلمه »حريين« مىنويسد )اي ن اس م ي ا لق ب( ب ه جمعيت ى اط الق م ىش ده اس ت ك ه ھ ر ي ك را‬ ‫»حرى« مىناميدهاند‪ ،‬از آن جملهاند‪ :‬نھشل شاعر‪ ،‬و نصر بن سيار‪ ،‬و مالك بن حرى از تابعين‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪ (82‬كتاب من فخر بأخواله من قريش‪ :‬اين كتاب درباره كساني بوده اس ت ك ه از وابس تگى از‬ ‫طرف مادر به قريش مباھات كردهاند‪.‬‬ ‫]‪ [17‬ياقوت نام كتاب را بى اضافه عبارت‪» ،‬حب النبي« ثبت كرده است‪.‬‬ ‫]‪ [19‬در الفھرست نام اين كتاب مذكور نيست‪.‬‬ ‫‪ (84‬كتاب اخبار الحريين و أشعارھم ]‪ :[18‬درباره سرگذشت حريين و اشعار آن‪.‬‬ ‫]‪ [18‬ياقوت در معج م األدب اء ن ام كت اب را »اخب ار الح ريين و اش عار ھ م« ض بط نم وده اس ت‪ ،‬ول ى ص احب‬ ‫الفھرست اسم كتاب را »اخبار الحر«‪ ،‬و احمد زكى »اخبار الجن« اختيار كردهاند‪ .‬‬ ‫‪ (81‬كتاب الديباج في اخبار الشعراء‪ :‬درباره احوال و سرگذشت شاعران‪.‬‬ ‫‪ (85‬كتاب اخبار عمر بن ابى ربيعة ]‪.‫وارد مىشدند ]‪.[19‬‬ ‫‪ (86‬كتاب دخول جرير على الحجاج‪ :‬درباره قصه جرير شاعر مع روف ع رب ك ه ب ر حج اج‬ ‫بن يوسف فرمانرواى سخت دل و ستمگر عراق وارد شد‪.‬‬ ‫‪ (83‬كتاب من ھاجر و أبوه حي‪ :‬درباره احوال كساني كه مھاجرت ك ردهان د و پدرانش ان زن ده‬ ‫بودهاند‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [16‬فلوگل به تبعيت ابن نديم‪ ،‬نام اين كتاب را »كتاب الوقود« ض بط ك رده اس ت و ظ اھرا »وف ود« ص حيح‬ ‫است‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (79‬كتاب زيد بن حارثة حب النبي ]‪ -[17‬صلى ﷲ عليه و سلم‪.

‬‬ ‫]‪ [23‬در معجم األدباء اي ن كت اب ب ه ن ام »ت اريخ اخب ار الخلف اء« ي اد ش ده اس ت‪ .‬‬ ‫‪ (95‬كتاب البلدان الصغير‪ :‬ظاھرا اين كتاب معجم شھرھاى كوچك يا كتاب مختص رى درب اره‬ ‫تاريخ و جغرافياى شھرھا بوده است‪.‬‬ ‫]‪ [22‬در الفھرست و معجم األدباء نام اين كتاب نيامده است‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (98‬كتاب الحيرة‪ :‬درباره تاريخ و جغرافياى شھر قديمى حيره واقع در عراق‪.[23‬‬ ‫‪ (91‬كتاب صفات الخلفاء‪.‬‬ ‫]‪ [24‬صفدى نام كتاب را »كتاب المصلب )؟(« ضبط كرده است‪.‬‬ ‫‪ (94‬كتاب البلدان الكبير‪ :‬ظاھرا اين كتاب معجم مفصل شھرھا يا معجم شھرھاى ب زرگ ب وده‬ ‫است‪.‫‪ (87‬كتاب اخبار عمرو بن معد يكرب ]‪.‬‬ ‫‪ (97‬كتاب األنھار‪ :‬درباره رودخانهھا‪.[21‬‬ ‫‪ (89‬كتاب تاريخ الخلفاء ]‪.‬صفدى ذكرى از اين كتاب نمىكند‪.‬‬ ‫‪ (96‬كتاب تسمية األرضين‪ :‬اين كتاب چنانكه از نامش بر م ىآي د درب اره أق اليم ھف تگان ه و ي ا‬ ‫قسمتھايى از شبه جزيره عربستان بوده است‪.‬ش ايد كلم ه »اجن اد« تحري ف‬ ‫»اخبار« است‪ .[22‬‬ ‫‪ (90‬كتاب تاريخ اجناد الخلفاء ]‪.[24‬‬ ‫‪ (93‬كتاب تسمية من بالحجاز م ن احي اء الع رب‪ :‬در اي ن كت اب مؤل ف قب ائلى را ك ه در حج از‬ ‫سكونت داش تند ن ام ب رده و اطالع ات مفي دى درب اره ط وايفى ك ه در حج از م ىزيس تهان د جم ع‬ ‫آورى كرده است‪.[20‬‬ ‫‪ (88‬كتاب التاريخ ]‪.ir‬‬ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [20‬صفدى از اين كتاب نام نبرده است‪ ،‬اما ي اقوت در معج م األدب اء بنق ل از اب ن ن ديم از كت اب م ذكور اس م‬ ‫مىبرد‪.‬‬ ‫‪ (92‬كتاب المصلين ]‪.‬‬ ‫]‪ [21‬فقط در الفھرست نام اين كتاب آمده است‪.

‬‬ ‫‪ (101‬كتاب األقاليم‪.‬‬ ‫]‪ [27‬در معجم األدباء نام اين كتاب‪» :‬اخبار المنذر ملك العرب« مضبوط است‪.[25‬‬ ‫‪ (100‬كتاب العجائب االربعة‪.‬‬ ‫‪ (104‬كتاب تس مية م ا ف ى ش عر ام رئ الق يس م ن اس ماء الرج ال و النس اء و أنس ابھم و اس ماء‬ ‫األرض ين و الجب ال و المي اه‪ :‬در اي ن كت اب ن ام م ردان و زن ان و انس اب ايش ان و كوھھ ا و‬ ‫آبشخورھايى كه در اشعار امرئ القيس آمده‪ ،‬جمع آورى شده است‪.‬‬ ‫‪ (105‬كتاب المنذر‪ ،‬ملك العرب ]‪.[27‬‬ ‫‪ (106‬كتاب داحس و الغبراء‪» :‬داحس«‪ ،‬و »غبراء« نام دو اس ب اس ت ك ه در مس ابقه آن دو‬ ‫اختالف پيدا شد و منجر به جنگ معروف چھل ساله داحس و غبراء گرديد‪ .‬‬ ‫‪ (102‬كتاب اش تقاق اس ماء البل دان‪ :‬ي اقوت در فرھن گ جغرافي ايى خ ود معج م البل دان‪ ،‬از اي ن‬ ‫كتاب استفاده كرده است‪.‬‬ ‫]‪ [26‬در ترجمه فارسي الفھرست‪» ،‬العباد« ضبط است‪.‬كلبى در اين ب اره‬ ‫كتابي فراھم آورده است‪.‫‪ (99‬كتاب منار اليمن‪ :‬درباره منارهھاى يمن ]‪.ir‬‬ .‬نام اين كتاب در الفھرست و معجم األدباء ھمانگونه است كه در م تن م ذكور ش د‪ ،‬ام ا ب ه‬ ‫نظر احمد زكى كلمه »منار« بى شك در اثر سھو ناسخ تحريف شده و نام ص حيح اي ن كت اب »من ازل ال يمن«‬ ‫مىباشد‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (103‬كت اب الحي رة و تس مية البي ع و ال ديارات و نس ب العب اديين ]‪ :[26‬كلب ى اي ن كت اب را‬ ‫درباره شھر قديمى حيره تأليف نموده و در آن معابد و ديرھاى نص راني را ك ه پ يش از إس الم‬ ‫در آن شھر احداث شده برشمرده است‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪ (107‬كتاب ايام فزارة و وقائع بنى شيبان‪ :‬در شرح جنگھاى ميان دو قبيله »فزارة«‪ ،‬و »بنى‬ ‫شيبان«‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [25‬مناره عبارت بوده است از عالئم مرزى‪ ،‬از قبيل برج و ستون كه جھت تفكيك حكومت نشينھا و بخشھا‬ ‫ساخته مىشده است‪ .

‬‬ ‫سيف به كسر سين بمعنى ساحل دريا مىباشد‪ .‬در الفھرست و معجم األدباء ن ام اي ن كت اب »ي وم س نيق« چ اپ‬ ‫شده است‪.‬‬ ‫‪ (118‬كتاب حبيب العطار‪.[30‬‬ ‫‪ (112‬كتاب األيام ]‪.‬‬ ‫]‪ [30‬ياقوت نام اين كتاب را »كتاب ايام بنى حنيف« نوشته است‪.‫‪ (108‬كتاب وقايع الضباب و فزارة‪ :‬در شرح جنگھاى دو قبيله »ضباب«‪ ،‬و »فزارة«‪.‬‬ ‫]‪ [31‬صفدى نام اين كتاب را »كتاب االمام« ثبت كرده است‪.[31‬‬ ‫‪ (113‬كتاب ايام قيس بن ثعلبة‪ :‬راجع به سرگذشت قيس بن ثعلبه‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.[32‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [28‬احم د زك ى ب ه پي روى از ص فدى ن ام اي ن كت اب را‪» ،‬كت اب س يف‪ ،‬اس م موض ع« ض بط ك رده اس ت و‬ ‫مىگويد‪» :‬از چنين روزى اثرى پيدا نكردم‪ ،‬و از اينرو به روايت صفدى اعتماد نمودم‪ «،‬و اضافه مىكند ك ه‬ ‫ياقوت در سه جا اين اسم را ذكر كرده است‪.‬‬ ‫‪ (109‬كت اب ي وم س نيق ]‪ :[28‬ظ اھرا اي ن كت اب درب اره روز مش ھور قبيل ه س نيق ف راھم آم ده‬ ‫است‪.‬‬ ‫‪ (119‬كتاب عجائب البحر‪ :‬درباره شگفتيھاى دريا‪.‬‬ ‫‪ (115‬كتاب الفتيان االربعة‪ :‬در شرح حال جوانمردان چھارگانه )؟(‪.‬‬ ‫‪ (111‬كتاب ايام بنى حنيفة ]‪.ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [29‬احمد زكى به تبعيت از صفدى نام اين كتاب را »كتاب الكالب و ھو يوم النسناس« ضبط كرده است‪.‬‬ ‫‪ (117‬كتاب المقطعات‪.‬‬ ‫]‪ [32‬در مت ون چ اپ ش ده الفھرس ت‪ ،‬ن ام اي ن كت اب م ذكور نيس ت ول ى در نس خه خط ى أس اس طب ع ترجم ه‬ ‫)فارسي( آقاى رضا تجدد اين نام چنين ض بط اس ت‪» :‬كت اب الك الب األول و الك الب الث اني و ھم ا يوم ان م ن‬ ‫ايام العرب‪«.‬‬ ‫‪ (110‬كتاب يوم السنابس ]‪ :[29‬در سرگذشت روز قبيله سنبس‪.‬‬ ‫‪ (120‬كتاب الكالب االول و الكالب الثاني ]‪.‬‬ ‫‪ (114‬كتاب مسيلمة الكذاب و سجاح‪ :‬در اخبار مسيلمه كذاب‪.‬‬ ‫‪ (116‬كتاب األحاديث‪.

ir‬‬ .‬ابن نديم ذكرى از‬ ‫آن نكرده است‪.[34‬‬ ‫‪ (125‬كتاب الفريد في النسب‪ :‬اين كتاب را‪ -‬چنانك ه در پ يش گفت ه ش د‪ -‬ب ر ن ام م أمون عباس ي‬ ‫تأليف كرده است‪ .652 /2 ،‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (129‬كتاب أسواق العرب‪ :‬درباره بازارھاى مشھور جاھلى عرب‪.‬‬ ‫‪ (126‬كتاب الملوكي في النسب‪ :‬اين كتاب بر نام جعفر بر مكي فراھم آمده‪ .‬‬ ‫]‪ [35‬معجم البلدان‪.‬مواض ع‪ ،‬جاھ ايى اس ت ك ه‬ ‫عنوان شھر و آبادى نداشته ولى محل توقف موقت قبائل عرب بوده‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [33‬در متون عربي مطبوع الفھرست و ھمچنين در معجم األدباء‪ ،‬نام اين كتاب »عواق ل« ض بط ش ده‪ ،‬ول ى‬ ‫در ترجم ه فارس ي كت اب »العوات ك« م ذكور اس ت‪ .‬‬ ‫]‪ [34‬در الفھرست نام اين كتاب قيد نشده است‪.‫‪ (121‬كتاب أمھات النبي )صلى ﷲ عليه و سلم(‪.‬‬ ‫‪ (124‬كتاب النوافل و الجيران ]‪.‬اي ن‬ ‫كت اب درب اره ت اريخ و جغرافي اى »مواض ع« ف راھم‪ -‬آم ده اس ت‪ .‬احم د زك ى ني ز »عوات ك« را در م تن آورده و در حاش يه‬ ‫مىنويسد كلمه »عواقل« كه ابن نديم آورده‪ ،‬غلط است‪.‬‬ ‫‪ (122‬كتاب العواقل ]‪.‬‬ ‫‪ (127‬كتاب الموجز في النسب‪.‬‬ ‫‪ (130‬كتاب انساب المواضع ]‪ :[35‬ياقوت در معجم األدب اء از اي ن كت اب ن ام ب رده و ص ريحا‬ ‫در م اده‪» :‬دي ر جم اجم« م ىنويس د‪» :‬خوان دم در كت اب انس اب المواض ع الب ن كلب ى ‪ «.[33‬‬ ‫‪ (123‬كتاب كنى آباء رسول ﷲ )صلى ﷲ عليه و سلم(‪..Tarikhema..‬‬ ‫‪ (128‬كتاب جمھرة الجمھرة )به روايت ابن سعد(‪.‬ابن نديم نام اين كتاب را در تأليف خود نياورده است‪.

‫و يا در ادب عرب نام آنھا آمده است‪ .‬‬ ‫‪ (134‬كتاب تفسير اآلي الذي نزل في أقوام بأعيانھم لھشام الكلبي‪:‬‬ ‫اين كتاب تفسير آياتي است كه درباره أقوام معينى نازل گرديده است‪.‬ظ اھرا ھش ام كت اب‬ ‫مذكور را نيز در موضوع احالف نوشته است‪.‬نگارنده در اثر غور و بررسى معجم البل دان ب ه ن ام اي ن‬ ‫كت اب برخ وردم‪ .876 /2 ،‬‬ ‫‪PDF.‬اب ن ن ديم و ص فدى از آن ن امى نب ردهان د و حت ى خ ود ي اقوت ھ م در ارش اد‬ ‫األريب )‪ -‬معجم األدباء( ذكرى از اين كتاب نكرده است‪.ir‬‬ .‬احم د زك ى رواي ت ص فدى را بعل ت اينك ه منق وط و مض بوط‬ ‫الحركة است أصح و أرجح دانسته است‪ ،‬و م ا ني ز از او پي روى ك ردهاي م‪ .‬‬ ‫‪ (133‬كتاب المغتربات‪ :‬در الفھرست )چاپ اروپا و بيروت( ن ام اي ن كت اب »كت اب المع ران«‬ ‫طبع شده ولى در ترجمه فارسي ھمين كتاب »المغي رات«‪ ،‬و در كت اب طبق ات الحف اظ »كت اب‬ ‫المغتربات« ضبط گرديده اس ت‪ .‬‬ ‫‪ (132‬كت اب افت راق الع رب‪ :‬اي ن كت اب ني ز م ورد اس تفاده ي اقوت ق رار گرفت ه و در م اده‬ ‫»حجاز« مطلب از آن نقل شده است‪.‬‬ ‫‪ (131‬كتاب انساب البالد ]‪ :[36‬ياقوت در ماده »الرھاء« از اين كتاب نام مىبرد و در تأليف‬ ‫معجم البلدان از آن كتاب استفاده كرده است ولى من در جاى ديگر به نام اين كت اب برنخ وردم‬ ‫و حتى خود ي اقوت در ج ايى ك ه تأليف ات ھش ام كلب ى را ب ر م ىش مارد از اي ن كت اب ن ام نب رده‬ ‫است‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [36‬معجم البلدان‪.Tarikhema.‬‬ ‫اين كتاب را ابن نديم از ھشام كلب ى‪ ،‬ض من تس ميه كت ب مص نفه در تفس ير ق رآن ن ام م ىآورد‪،‬‬ ‫ولى در جايى كه آثار وى را بر مىشمارد ذكرى از اين كتاب نياورده است‪.

‬ھش ام اي ن كت اب را بط ور آش كار از كت اب‬ ‫الموفقيات تأليف زبير پسر بكار اقتباس كرده است‪.‬‬ ‫‪ (137‬كتاب اخبار بكر و تغلب‪ :‬حاج آقا بزرگ تھرانى در كتاب الذريعة الى تصانيف الش يعة‬ ‫مىنويسد در بغداد‪ ،‬در خزانه )‪ -‬كتابخانه( آل س يد عيس ى عط ار نس خه خط ى ق ديمى از كت اب‬ ‫بكر و تغلب را ديدم‪ ،‬اما در جاى ديگر از وجود اين نسخه ذكرى به ميان نيامده است‪[39] .‫ب‪ :‬آثار موجود ھشام‬ ‫بطورى كه در فص ل قب ل ب از نم وده ش د‪ ،‬قس مت عم ده آث ار گرانبھ اى ھش ام كلب ى‪ -‬مانن د آث ار‬ ‫جمعى ديگر از بزرگان علماى إسالم‪ -‬از ب ين رفت ه اس ت‪ ،‬و فق ط كتابھ اى زي ر از او ب ه ج اى‬ ‫مانده است‪:‬‬ ‫‪ (135‬كت اب مثال ب الع رب‪ :‬بن ابر نوش ته خي ر ال دين زركل ى ]‪ [37‬نس خه خط ى از اي ن كت اب‬ ‫موجود است‪ ،‬ولى صاحب األعالم قيد نكرده كه نس خه خط ى موج ود در كجاس ت؟ ش ايد ھم ان‬ ‫نسخهاى باشد كه بروكلمن از آن ن ام ب رده و از روى مجموع ه احم د زك ى پاش ا نس خهب ردارى‬ ‫ش ده ك ه اص ل آن در كتابخان ه نج ف اش رف اس ت‪ .pParis 5391 .323 /1 ،‬‬ .cdupropheleetdes‬‬ ‫]‪ [39‬بنگريد به‪ :‬الذريعة الى تصانيف الشيعة‪.87 /9 ،‬‬ ‫]‪ [38‬بنگريد به‪:‬‬ ‫‪alifesorthodoxes .‬‬ ‫‪ (136‬أسواق العرب‪ :‬اين كتاب را محمد حمي د ﷲ در س ال ‪ 1935‬م يالدى در پ اريس انتش ار‬ ‫داده و بروكلمن نيز آن را جزو آثار ھشام كلبى ياد كرده است‪[38] .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [37‬بنگريد به‪ :‬األعالم زركلى‪.

‬‬ ‫‪[41]C .H .‬اي ن كت اب ن زد‬ ‫دانش مندان و مورخ ان مع روف‪ ،‬و ھم ه تكي ه علم اى نس ب ب ر آن اس ت‪ ،‬ول ى متأس فانه از اي ن‬ ‫كتاب نام و نشانى مگر يك قطعه كوچ ك س يزده برگ ى ك ه در كتابخان ه مل ى پ اريس نگاھ دارى‬ ‫مىشود باقى نمانده است‪ .‬‬ ‫در گنجينهھاى كتابخانه لندن نيز پاره مخطوطاتى از آن يافت مىش ود‪ ،‬ول ى يكس ر س قيم و ب ى‬ ‫ارج م ىباش د‪ ،‬حت ى ھمانچ ه دانش مندان آن را منق ول از نس خه محف وظ و موج ود در قص ر‬ ‫اسكو﷼ در نزديكى مادريد‪ -‬پايتخت اسپانيا‪ -‬مىپندارند‪.ir‬‬ .Tarikhema.‫‪ (138‬الجمھ رة ف ي النس ب ي ا كت اب النس ب الكبي ر مش تمل ب ر انس اب تازي ان‪ .‬‬ ‫چنانك ه عالم ة بك ر ]‪ [41‬بقص د اينك ه شخص ا نس خهاى از آن برگي رد و ب ا اھتم ام و عناي ت‬ ‫مخصوص به طبع و نشر آن پردازد‪ ،‬به اسپانيا سفر كرد‪ ،‬ولى پس از تحمل مشقات سفر تھ ى‬ ‫دس ت بازگش ت زي را ب ر وى محق ق ش د ك ه اي ن كت اب از پس ر كلب ى نيس ت‪ ،‬و از اي ن گذش ته‬ ‫جزوهاى است ناقص و ناتمام و پر از اغالطى كه ناسخان بيسواد و بى مباالت مرتك ب ش ده و‬ ‫آن را مسخ كردهاند‪ ،‬و رأى وى بر آن ق رار گرف ت ك ه بھ يچ ص ورت نم ىت وان اي ن نس خه را‬ ‫براى چاپ و‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [40‬در مجل ه المقط م‪ ،‬ت اريخ ھف تم آوري ل ‪ ،1925‬ي اد آورى ش ده اس ت ك ه كش يش ب ولس س باط‪ ،‬مستش رق‬ ‫كنجكاو به نسخهيى از اين كتاب دست يافته است‪ ،‬اما تاكنون اطالعاتى در اين باره كه اين خبر را تأييد نمايد‪،‬‬ ‫انتشار نيافته است‪.‬‬ ‫خاورشناس ان اھمي ت خاص ي ب ه اي ن باقيمان ده كت اب ك ه در خ اك أن دلس )اس پانيا( اس ت دادن د‪.‬اين قطع ه ب ه خ ط ك وفى ك ه در أواخ ر س ده دوم ھج ري راي ج ب وده‪،‬‬ ‫نوشته شده است‪ [40] .‬كتاب جمھرة النسب يگانه مص در نويس ندگان نس ب ع رب از قبي ل اب ن‬ ‫حزم ظاھرى اندلسى و ابو العباس المفضل پسر محمد الضبي جامع المفضليات بوده است‪.Becker‬‬ ‫‪PDF.

‬ب ه‬ ‫اين معنى كه اگر فردي از قبيلهيى كار شايسته و مفيدى انجام مىداد‪ ،‬فخ رى ب راى قبيل ه او ب ه‬ ‫شمار مىرفت‪ ،‬و اگر به ننگ و عارى مىگراييد‪ ،‬آن ننگ و عار‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [42‬مقدمه احمد زكى بر كتاب األصنام‪ ،‬صفحات ‪.‬‬ ‫حرص عرب به حفظ نسب قبيلهيى‬ ‫چون تازيان طبيعة زندگى قبيلهيى داشتند از اينرو ھر قبيله‪ ،‬واحدي شمرده مىش د‪ ،‬مث ل واح د‬ ‫خانواده‪ ،‬و شخصيت ھر فرد تا اندازه زي ادى در براب ر شخص يت قبيل ه مح و و ن اچيز ب ود‪ .‬‬ ‫ياقوت حموى كتاب الجمھرة النسب را مختص ر نم وده‪ ،‬و آن را »المقتض ب م ن كت اب جمھ رة‬ ‫النسب« ناميده است‪ .ir‬‬ .1202‬كرنكو اين نسخه را تأليف ھشام كلبى مىداند و مىگويد محمد بن حبيب‪ -‬مؤلف كتاب‬ ‫المحبر‪ -‬مطالبي بر آن افزوده است‪.Tarikhema.25 -23‬‬ ‫]‪ [43‬بنگريد به فھرست اسكو﷼‪ ،1698 /2 ،‬و فھرست كتابخانه ملى پ اريس‪ ،2047 ،‬و فھرس ت كتابخان ه‬ ‫بريتيش ميوزيم ‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]‪ [42‬احمد زكى‪ -‬كه خداى خاكش را خوشبوى گرداند‪ -‬مدتى از عمر خود را به زن ده س اختن‬ ‫اين مرده علمي و تاريخى اختصاص داد و تا حدودى موفق شد اين اثر ارزنده را احي اء كن د و‬ ‫آن را از نابودى محفوظ دارد‪[43] .‬نسخهاى از اين كتاب در كتابخانه قاھره به شماره ‪ 156 /5‬كه ياقوت آن‬ ‫را نوش ته اس ت موج ود م ىباش د‪ ،‬ام ا مرك ب اي ن نس خه در بس يارى از جاھ ا پري ده اس ت و‬ ‫رطوبت ھم بخش بزرگي از سطور و كلماتش را بويژه در پايين صفحات از ميان ب رده اس ت‪.‫نش ر آم اده س اخت‪ .‬اي ن نس خه خالص ه ن اچيزى اس ت از كت اب جمھ رة النس ب ك ه ھم واره‬ ‫دانشمندان براى بدست آوردن آن مىكوشيدند‪ ،‬و از آن پىجويى مىكردند‪.

ir‬‬ .‬‬ ‫وقتى عمر‪ ،‬خليفه دوم‪» ،‬ديوان خراج« را بنياد نھاد‪ ،‬از عباس‪ -‬عم وى پي امبر‪ -‬آغ از ك رد‪ ،‬و‬ ‫سپس به ساير بنى ھاشم پرداخت و نام آنھا را مقدم بر ديگران داشت‪.Tarikhema.‬ب ر آن ب ود ك ه براب رى و ب رادرى و ص لح و س ازش‬ ‫مي ان آدمي ان را‪ -‬از م رد و زن‪ -‬ب ا ھم ه اختالفھ ايى ك ه در رن گ و ن ژاد و ملي ت و تعلق ات‬ ‫قبيلهيى دارن د‪ ،‬برق رار س ازد و تنھ ا پرھي ز ك ارى جھ ت رجح ان ب ين آدمي ان باش د ول ى عم ال‬ ‫برترى خانوادگى و قبيلهيى و نژاد پرستى ريشه كن نشد‪..‬‬ ‫إسالم بحكم آيت يا أَ ُّي َھا ال َّناسُ إِ َّنا َخلَ ْقنا ُك ْم من َذ َك ٍر َو أ ُ ْنثى‪َ ،‬و َج َع ْلنا ُك ْم ُ‬ ‫ارفُوا إِنَّ‬ ‫شعُوبا ً َو َقبا ِئ َل لِ َتع َ‬ ‫أَ ْك َر َم ُك ْم عِ ْن َد ﷲ أَ ْتقا ُك ْم ‪ [44] 13 :49 ..‫دامنگير قبيله او بود‪ .‬ھنوز ھ م در ب ين قبائ ل ع رب‪ ،‬آداب و س نن‬ ‫قبيلهيى استوار و پابرجاست و افراد ھر قبيله خود را تابع و پيرو آيين قبيله خويش مىدانند‪.‬‬ ‫و بدين طريق جھت ديني و جھت قبيلهيى را با ھم مراعات و تلفيق كرد‪.‬‬ ‫چون إسالم ظھور كرد‪ ،‬بر آن شد كه برادرى ديني را جانش ين رابط ه قبيل هي ى ق رار دھ د‪ ،‬ام ا‬ ‫عصبيت قبيلهيى در عربستان بر خالف آنچه إسالم مىخواست‪ ،‬محو نشد و ھمچنان باقى بود‪.‬خطي ب ك ه خطب ه م ىخوان د‪ ،‬توج ه ب ه قبيل ه داش ت‪ ،‬فرس تادگان و نماين دگانى ك ه از‬ ‫طرف قبيله نزد بزرگان زمان مىرفتند‪ ،‬ب ه ن ام قبيل ه خ ويش ورود م ىكردن د و ب ه اي ن طري ق‬ ‫قبيله فكر و شخصيت تازيان را در بر گرفته بود‪ .‬‬ ‫افراد قبائل مختلف عرب در غالب جنگھاى بنام و مشھوري كه ميان‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [44‬قرآن كريم‪.‬شاعر قبيل ه ك ه ش عر م ىگف ت‪ ،‬ب ه ن ام قبيل ه م ىس رود‪ ،‬ن ه ب راى ش خص‬ ‫خ ودش‪ .‬‬ ‫تازيان حتى در مواقع جنگ به دستهھاى قبيلهيى تقسيم مىشدند‪.13 /49 ،‬‬ ‫‪PDF.

‬‬ ‫سه شاعر بزرگ عصر اموى‪ ،‬يعنى جرير و ف رزدق و اخط ل را م ىنگ ريم ك ه يك ديگر را ب ا‬ ‫برشمردن مثالب و معايب قبيلهيى ھجو مىكردند‪.‬و ھمچن ين در‬ ‫جنگھايى ھم كه ميان خود تازيان اتفاق مىافتاد‪ ،‬باز مفاخر قبيلهاى بازگو مىشد‪.Tarikhema.‫آنان با غير عرب روى مىداد‪ ،‬مفاخر قبيلهيى را ش عار خ ويش ق رار م ىدادن د‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫پس از آنكه تازيان بر ايران و روم تسلط يافتند‪ ،‬مردم به دو دس ته تقس يم ش دند‪ :‬يك ى ع رب‪ ،‬و‬ ‫دو ديگر موالي‪ ،‬و اين تقسيم مردمان در قلمرو إسالم به دو دسته ع رب و م والي ب ر عص بيت‬ ‫عربي و نژاد پرستى تازيان بيفزود و لذا علم انساب ب يش از پ يش م ورد توج ه و عناي ت واق ع‬ ‫شد‪.‬‬ ‫با سقوط حكومت ستمگر و نژاد پرست اموى و روى كار آمدن‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫بنابر اين فرق چندانى ميان اينان و شعراى جاھلى كه ب ه مف اخر قبيل هي ى و خ انوادگى توس ل و‬ ‫تشبث مىجستند ديده نمىشود‪.‬‬ ‫امويان بحقيقت زندگى عربي جاھلى را پيش گرفته بودند و عص بيت قبيل ه را در نظ ر داش تند‪،‬‬ ‫و ھمين عصبيت را برندهترين سالح قرار داده بودند‪ ،‬و اين رويه موجب حفظ انساب و تفاخر‬ ‫قبيلهيى مىشد‪.‬‬ ‫جرير افتخار مىكرد بر »اخطل« به دو قبيله تميم و ق يس ب ر تغل ب‪ ،‬و مف اخر تم يم و ق يس را‬ ‫برمىشمرد و »اخطل« مفاخر تغلب و برت رى آن را ب ر قبيل ه تم يم ماي ه مباھ ات و س ر بلن دى‬ ‫خويش قرار مىداد و ھمچنين جرير‪ ،‬بر ف رزدق ب ه ن ام اينك ه ش اخهاى )فرع ى( از تم يم اس ت‬ ‫مباھات مىنمود و فرزدق بعنوان اينكه جزو خاندان تميم است بر جرير سرافرازى مىكرد‪ ،‬و‬ ‫ھر يك از اين دو رسواييھاى شاخه ديگر را بر مىشمرد‪.

345 -49‬‬ ‫‪PDF.‫خلفاى عباسي‪ ،‬افراد ملتھاى غير عرب به ذكر مثالب و رسواييھاى قبائ ل ع رب ني ز پرداختن د‬ ‫و معايب ھر قبيله را بر مىشمردند‪ ،‬و اين امر موجب ديگرى شد براى معرفى قبائل عربي و‬ ‫شمردن مفاخر اعراب و شمردن مثالب غير عرب‪ .Tarikhema.‬‬ ‫در صدر إسالم ميان ھر قبيلهيى افرادى بودند ك ه نس ب اف راد قبيل ه خ ود را م ىدانس تند‪ .‬چ ون‬ ‫عصر تدوين و دوره تأليف علوم فرا رسيد‪ ،‬برخى از علماى انساب به ديدار آش نايان ب ه نس ب‬ ‫قبيله مورد نظر مىرفتن د و از آنھ ا انس اب قبيل ه خودش ان را م ىپرس يدند‪ ،‬و اي ن اطالع ات را‬ ‫جم ع و ت دوين م ىكردن د‪ -‬ھم انطورى ك ه در عل م لغ ت و ش عر و ادب رفت ار م ىش د‪ -‬و‬ ‫مش ھورترين دانش مندان م ذكور محم د و پس رش ھش ام كلب ى بودن د‪ .‬‬ ‫‪ (141‬كتاب انساب الخيل يا كتاب نسب فحول الخيل‪ ،‬في الجاھلية و اإلسالم‪ :‬اين كتاب درب اره‬ ‫نژاد اسبان در زمان جاھليت و إسالم تأليف شده اس ت و ھ ر چن د در حج م خ رد م ىنماي د‪ ،‬ام ا‬ ‫دانشى بس فراوان در بر دارد‪.‬و اينھا ھمه موجب بسط دامن ه عل م انس اب‬ ‫و تأليف و تدوين كتاب در اين موضوع گرديد‪ ،‬و علم انساب در عداد ت اريخ س ير و مغ ازي و‬ ‫تاريخ حوادث إسالمي درآمد‪.‬اين ان ب ا دق ت و كوش ش‬ ‫فراوان‪ ،‬با مراجعه ب ه آش نايان انس اب قبائ ل مختل ف معلوم ات و اطالع ات خ ود را گس ترش و‬ ‫بسط مىدادند و تتبع و تحقيق خود را بدينوسيله تكميل م ىكردن د‪ [45] .ir‬‬ .‬بن ابر اي ن توج ه م ردم‬ ‫زم ان كلب ى ب ه عل م انس اب و رغب ت علم اء ب ه ف را گ رفتن آن‪ ،‬اي ن دانش مند را ب ه ت أليف كت ب‬ ‫عديده در اين فن برانگيخته و از اين حي ث ب ه ت اريخ جھ ت شناس ايى اع راب ج اھلى و آداب و‬ ‫سنن ايشان خدمات ذيقيمتى انجام داده است‪.‬‬ ‫نخستين بار اين كتاب باھتمام شادروان احمد زكى‪ -‬در زمان‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [45‬بنگريد به كتاب ضحى اإلسالم‪ ،‬صفحات ‪.

‬اين كتاب را »لوى دال وي دا« در س ال ‪ 1928‬در »لي دن« ني ز انتش ار داده اس ت‪ 1928 ..‫عباس خ ديو مص ر‪ -‬ب ا مقدم ه ج امعى در س ال ‪ 1924‬چ اپ ش ده اس ت‪ ،‬و نس خه چ اپى آن در‬ ‫غالب كتابخانهھا موجود مىباشد‪ ..‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬‬ ‫تحقيق درباره بتان دوره جاھلى‬ ‫إسالم در عربستان ظھور كرد و نخستين مھمي كه در پ يش داش ت پ اك س اختن ب الد ع رب از‬ ‫لوث شرك و محو ھمه آثار بت پرستى بود تا اينكه پيامبر أكرم‪ -‬منادى توحيد‪ -‬در امر رس الت‬ ‫آنچه را مىخواست بدان رسيد و ع رب را ب ر آي ين ن وين گ رد آورد و ھمداس تان س اخت‪ ،‬ول ى‬ ‫پ س از رحل ت آن حض رت‪ ،‬جمع ى از ق وم ع رب ب ه ك يش ج اھلى و پرس تش پيش ين خ ود ب از‬ ‫گش تند ك ه در اث ر مس اعى مس لمانان در زم ان خالف ت اب و بك ر‪ ،‬دوب اره ب ه ح وزه إس الم ب از‬ ‫گردانيده شدند‪.Leiden‬و بنگري د ب ه ترجم ه ت اريخ ادب ع رب ت أليف‬ ‫بروكلمن‪.‬‬ ‫در صدر أول‪ ،‬مسلمانان از ذكر نام أص نام و بت ان پرھي ز داش تند‪ ،‬زي را ھن وز زم اني دراز از‬ ‫بت پرستى عرب نگذشته بود و نمىخواستند بقايائى را كه از عادات و عبادات زم ان جاھلي ت‬ ‫در نھاد آنان نھفته بود‪ ،‬و أحيانا دلبستگى مقرون به حميت ج اھلى ب ه آن داش تند‪ ،‬ھم ين انديش ه‬ ‫و بيم از باز گشت عرب جاھلى به نوعي بت پرستى‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [46‬جوتا ‪ ،2078‬اسكو﷼ ‪ 1705 /2‬شماره ‪ 2‬ب ا يزي د ‪ 3178‬ع اطف ‪ .‬بعدھا از روى نسخه چاپ مصر در حيدرآباد دكن نيز تجديد‬ ‫طبع گرديده است‪.2003‬و نگ اه كني د ب ه ‪ 491‬ب ن‬ ‫‪ LMFOV.ir‬‬ . :‬ب ن‬ ‫‪ LLevidellaVida .liuresdesCheuaux .‬‬ ‫متن عربي اين كتاب با ترجمه فرانسه آن در سال ‪ 1928‬در ليدن نيز چاپ شده است‪[46] .

‫خليف ه دوم عم ر پس ر خط اب را ب ر آن داش ت ت ا درخت ى را ك ه پي امبر ب ا ي ارانش در زي ر آن‬ ‫»بيعت رض وان« بس تند‪ ،‬بب رد زي را تعظ يم و ب زرگ داش تى را ك ه از مس لمانان در براب ر آن‬ ‫درخ ت دي د‪ ،‬ترس يد ب ا گذش ت زم ان از آن فتن هاى برآي د و دام ن يگان ه پرس تى از راه ش خص‬ ‫پرستى آلوده گردد‪.‬‬ ‫از آن جمله است كتاب األصنام كه على پسر حسن پسر فضيل پس ر م روان نگاش ته و آنچ ه را‬ ‫كه عرب و عجم سواي خداى تعالى‬ ‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬ .‬‬ ‫ھشام كلبى كه در حدود نيم قرن بعد از محمد پسر اسحق وفات يافته اس ت أول كس ى اس ت ك ه‬ ‫در موض وع پرس تش ع رب ج اھلى كت ابي مخص وص ت أليف ك رد و آن را كت اب األص نام ن ام‬ ‫نھاد‪.‬‬ ‫و از آن پس علماى إسالم بر ورود در ژرفناى اين موضوع اقدام كردند و كتبي ت أليف نمودن د‬ ‫كه از آن كتب چيزى سواي نامھايى كه »ابن نديم« در كت اب الفھرس ت و »ي اقوت« در كت اب‬ ‫معجم األدباء نام بردهاند‪ ،‬به ما نرسيده است‪.‬‬ ‫ام ا پ س از آنك ه إس الم در دلھ ا ريش ه دواني د و ارك انش اس توار و بني انش پاي دار ش د و ديگ ر‬ ‫مجالي براى نگرانى نماند كه عرب به ش رك ب از گ ردد و عل ت مرتف ع و م اده نگران ى منقط ع‬ ‫شد‪ ،‬علماء و دانشمندان إسالم به فراگرفتن رواي ات و اخب ار از اي ن س و و آن س و پرداختن د‪ ،‬و‬ ‫آنچه را از باقيمانده معلومات و اطالعات مربوط به ديانت پيش ين ع رب و نح وه پرس تش آن ان‬ ‫پراكنده ب ود گ رد آوردن د و ھم دوش آن ب ه جم ع آورى اش عار دوره ج اھلى و ع ادات و رس وم‬ ‫جاھليت و چگونگى زندگانى فردي و ادبى و اجتماعى آنان ھمت گماشتند‪.‬‬ ‫محمد پسر اسحق‪ -‬صاحب مغ ازي و س ير‪ -‬در أواس ط س ده دوم ھج ري نخس تين كس ى ب ود ك ه‬ ‫ضمن تدوين سيره نبوي به امر عبادات قديمه عرب پرداخت‪.

‬‬ ‫جاحظ نيز در اين موضوع كتابي ب ه ن ام كت اب األص نام ت أليف ك رده اس ت‪ ،‬و در مقدم ه كت اب‬ ‫الحيوان از آن ن ام ب رده و موض وعش را ب ه م ا شناس انيده اس ت‪ ،‬چنانك ه دمي رى ص احب حي اة‬ ‫الحيوان‪ ،‬در ضمن بيان كلمه »القرش« در حرف قاف از جاحظ نقل نموده است‪.‬‬ ‫ھشام اين كتاب را در سال دويست و يك ھجري تأليف كرد‪ ،‬و قديمترين نوشته و اثر موجودى‬ ‫مىباشد كه درباره بتان عرب و پرستش تازيان دوره جاھلى فراھم آمده است‪.‬‬ ‫كتاب األصنام ھشام كلبى‬ ‫‪ (142‬كتاب األصنام كه آن را تنكيس األص نام )واژگ ون ك ردن بت ان( ني ز خوان دهان د‪ ،‬يك ى از‬ ‫آثار مھم ھشام كلبى است كه خوشبختانه از دستبرد زمانه محفوظ مانده است‪.‬‬ ‫كت اب األص نام در ط ول ت اريخ ح ظ واف رى از توج ه علم اى محق ق را يافت ه اس ت چنانك ه‬ ‫دانشمندان بنام آن را درس خواندن د و درس دادن د و بن ابر طري ق مس تقيم پيش ينيان در رواي ت و‬ ‫اسناد مطالبش را نقل كردند و كلماتش را تحرير نمودند و رواياتش را ضبط گرفتند و حواش ي‬ ‫و‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [47‬مقدمه احمد زكى پاشا بر كتاب األصنام‪ ،‬صفحات ‪.ir‬‬ .Tarikhema.‫مىپرستيدند در آن گنجانيده است‪.‬‬ ‫پس از آن فيلسوف إسالم‪ ،‬اب و زي د بلخ ى آم ده و كت ابي در رد پرس تندگان أص نام ت أليف نم وده‬ ‫است‪[47] .25 -27‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫اين كتاب در سال ‪ 1332‬ھجري قمرى‪ 1914 /‬ميالدى در قاھره چاپ شد و اينك از ن و م تن‬ ‫عربي طبع قاھره ھمراه ترجمه فارسي آن انتشار مىيابد‪.

‫شروحى بر آن افزودند‪ .‬با اين ھمه آثارش از مي ان رف ت و خب رش گس يخته ش د‪ [48] .‬ي اقوت‬
‫حموى‪ ،‬نسخهيى را از اين كتاب كه به خط امام جواليقى مشھور نوشته شده بود به دس ت آورد‬
‫و قسمت عمده آن را در معجم البلدان نق ل ك رد و قس متھايى را ني ز پراكن ده در ھم ان كت اب ب ا‬
‫ترتيب حروف ھجاء إيراد نمود‪.‬‬
‫بعدھا ھمين نسخه يا نسخهيى ديگر از اين كتاب به دس ت ش يخ عب د الق ادر‪ ،‬پس ر عم ر بغ دادى‬
‫رسيده است و مطالبي بسيار از آن در كت اب خزان ة األدب ت أليف دانش مند م ذكور‪ ،‬ب ى آنك ه از‬
‫آن نسخه و يا از اصل آن نامى ببرد‪ ،‬آمده است‪.‬‬
‫از آن پس نوبت به محمود شكرى آلوسى رسيد كه مطالبي از كت اب األص نام پس ر كلب ى را در‬
‫كت اب بل وغ االرب ف ي اح وال الع رب نق ل ك رد و ب ه نظ ر احم د زك ى‪ ،‬عالم ه م ذكور بنق ل از‬
‫صاحب خزانة األدب با تغيير و زياد يا كم‪ ،‬بر حسب آنچ ه ت أليفش اقتض اء داش ته‪ ،‬اكتف ا نم وده‬
‫است‪ ،‬و اين زيادتيھا غالبا مأخوذ از منابع ديگر از كتاب بغدادى يا از كتاب اغاث ة اللھف ان اب ن‬
‫قيم ج وزي اس ت‪ .‬و ب ر ھ ر تق دير نس خهاى ك ه بيش ك بغ دادى آن را بك ار ب رده‪ ،‬ت اكنون ب ه م ا‬
‫نرسيده و از آن بىخبر ماندهايم‪.‬‬
‫و اما نسخه منحصر بفردى كه در عالم پيدا شده‪ ،‬ھمان است كه نصيب احمد زكى پاشا ش ده و‬
‫آن را از شيخ طاھر جزائرى خريدارى كرده است‪.‬‬
‫اين نسخه در كتابخانه عمومى قاھره )‪ -‬خزانه زكيه( موجود است‬
‫__________________________________________________‬
‫]‪ [48‬بنگريد به طبقات ابن سعد ‪ ،249 /6‬و نزھة األلباء تأليف ابن انبارى ‪ ،116 -18‬و ت اريخ بغ داد ت أليف‬
‫خطي ب ‪ 45 /14‬و ‪ ،46‬و ارش اد األري ب ‪ 250 /7‬و ‪ 254‬ت أليف ي اقوت‪ ،‬و ت ذكرة الحف اظ ت أليف ذھب ى ‪/1‬‬
‫‪ ،314‬و التھذيب تأليف ابن حجر عسقالنى ‪.226 /9‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫و احم د زك ى پاش ا آن را وق ف ب ر اھ ل عل م ك رده و ھم ان اس ت ك ه مأخ ذ و أس اس طب ع م تن‬
‫عربي اين كتاب مىباشد‪.‬‬
‫اھميت كتاب األصنام‬
‫چنانك ه در پ يش گفت ه ش د‪ ،‬علم اى إس الم را ب ه اي ن كت اب عن ايتي خ اص ب ود‪ ،‬و آث ار آن ب ر‬
‫حواشي كه محقق متن عربي شادروان استاد احمد زكى پاشا بر كت اب األص نام نوش ته‪ ،‬نم ودار‬
‫است‪.‬‬
‫اين كت اب ب ا س ند متص ل ب ر دس ت ي ك سلس له از بزرگ ان علم اء ك ه آغ از آن از س ال ‪ 204‬و‬
‫پاي انش س ال ‪ 495‬ھج ري اس ت از پس ر كلب ى ب ه م ا رس يده و أس امي اي ن دس ته از علم اء در‬
‫سندي كه در أول كت اب حاض ر ثب ت اس ت‪ ،‬آم ده و درب اره آن ان بح ث و فح ص ش ده و ترجم ه‬
‫عدهاى از ايشان بدست آمده است و احمد زكى پاشا در اين ب اره تحقي ق فرم وده و م ا در اينج ا‬
‫تحقيقات او را نقل مىكنيم‪:‬‬
‫نخستين كسى كه كتاب را در سال ‪ 201‬ھجري بر شخص پسر كلبى خوانده‪ ،‬ابو الحس ن عل ى‬
‫پسر صباح پسر فرات كاتب بوده‪ ،‬و اوست كه كتاب را به مشايخ بع د از خ ود ك ه سلس له آن ان‬
‫را به پسر حسين مبارك پسر جبار پسر احمد صيرفى رسانيده است‪ ،‬و از قول او گويندهاى كه‬
‫س خن را ب ه عب ارت »خب ر داد م ا را ش يخ اب و الحس ين مب ارك پس ر عب د الجب ار پس ر احم د‬
‫صيرفى كه خبر خوانده شد و من گوش مىدادم« آغاز مىكند‪ ،‬كتاب را براى ما رواي ت ك رده‬
‫و به ما رسانده است‪.‬‬

‫حال بأيد ديد اين گوينده گمنام كه چنين نعمت ي ب ه م ا ارزان ى داش ته و چن ان منت ي ب ر ذم ت م ا‬
‫نھاده است كيست؟‬
‫ھمچنان كه احمد زكى نظر داده شكى نيست كه اين گوينده‪ ،‬ھمان امام جواليقى است كه انساب‬
‫الخيل پسر كلبى و عالوه بر آن يك دسته از دواوين ادب را نقل و روايت نم وده اس ت‪ .‬ب ه اي ن‬
‫بيان كه امام ج واليقى را ب ه رواي ات و مؤلف ات پس ر كلب ى عناي ت و اھتم ام خ اص ب وده اس ت‪،‬‬
‫بويژه به ھمين كتاب األصنام كه آن را با سند متصل به على پسر صباح پسر ف رات از مش ايخ‬
‫خويش فرا گرفته و سپس آن را از روى نسخهاى نقل نموده كه به خط مردى ديگ ر از پس ران‬
‫فرات‪ ،‬يعنى ابو الحسن محمد پسر عباس پسر فرات كه خود مشھور به عل م و ادب و امان ت و‬
‫صداقت و صحت بوده‪ ،‬نوشته شده است‪ ،‬و از آن پس دوباره جواليقى ھمان كت اب را از روى‬
‫ھمين نسخهاى كه در دست داشته تحرير نموده است‪.‬‬
‫اما نسخه نخستين ھمان است كه امام جواليقى در پايان كتاب به اين عبارت ب ه آن اش اره ك رده‬
‫است‪» :‬نسخهاى كه آن را از نوشته محمد پسر عباس فرات نقل كردم« و تاريخ رو نويسى آن‬
‫را در آنج ا ي اد ننم وده‪ ،‬ول ى در ھ ر ح ال و ب ر ھ ر تق دير اي ن رو نويس ى قب ل از س ال ‪529‬‬
‫ھجري بوده است‪ ،‬و به نظر احمد زكى پاشا شكى نيست كه اين نسخه نخستين ھمانى است ك ه‬
‫ياقوت در اثناء تأليف معجم البلدان آن را به دست داشته و بكار برده است‪ ،‬چنانكه خ ود گوي د‪:‬‬
‫»اين )مطلب( را در كتاب األصنام ك ه اب ن ج واليقى از روى نس خهاى ك ه ب ه خ ط پس ر ف رات‬
‫نوشته بوده است‪ ،‬استنساخ كرده‪ ،‬و آن را به پسر كلبى اسناد داده است يافتم‪ «،‬و اين توص يف‬
‫از ھم ه جھ ت ب ا يك ى از نصوص ى ك ه از ج واليقى در آخ ر ھم ين كت اب آم ده اس ت‪ ،‬مطابق ت‬
‫مىنمايد‪.‬‬
‫و اما نسخه دوم ھمان است كه جواليقى آن را از روى نسخه‬

‫نخستين‪ -‬كه ذك ر آن گذش ت‪ -‬نق ل ك رده و ص راحة در پاي ان كت اب اي ن مطل ب را ي اد نم وده و‬
‫گفته است‪» :‬آن را از روى نسخهاى نقل كردم كه به خط محمد پسر عباس پسر فرات نگ ارش‬
‫يافت ه ‪ «...‬و ت اريخ استنس اخ اي ن نس خه دوم را ب ه س ال پانص د و بيس ت و ن ه ھج ري معرف ى‬
‫نموده و سپس ما را آگاه كرده است كه وى اين نسخه دوم را در ھمان سال با پسرش إسماعيل‬
‫ك ه از بزرگت رين فرزن دانش ب وده و ب ه س ماع پس ر دوم ش إس حاق مقابل ه نم وده اس ت‪ ،‬و اي ن‬
‫نسخه ھمان است كه نسخه »خزانه زكيه« )‪ -‬كتابخانه عمومى ق اھره( از آن گرفت ه ش ده اس ت‬
‫زيرا كاتب آن در پايان نسخه مىگويد كه آن را از روى نسخهاى به خط ج واليقى نوش ته اس ت‬
‫)يعن ى آن نس خه دوم‪ ،‬زي را چنانك ه در پ يش گذش ت در خ ود آن اش اره ب ه نس خه نخس تين ش ده‬
‫است(‪.‬‬
‫با اين بيان رواست كه بگوئيم راوي اين كتاب امام جواليقى است‪ ،‬ولى احم د زك ى ب ه آن اكتف ا‬
‫نكرده داليل ديگر ھم براى تأييد و تأكيد آن آورده‪ ،‬بدين تفصيل‪:‬‬
‫سلس له روايت ي ك ه در آغ از كت اب آم ده اس ت‪ ،‬در س ال ‪) 201‬يعن ى س ه س ال پ يش از وف ات‬
‫مؤلف( شروع شده و به سال ‪) 463‬ھمان سالى ك ه پس ر مس لمه اي ن كت اب را ب راى ش يخ اب ن‬
‫الصيرفي روايت مىكند‪ ،‬چنانكه در صدر كتاب بدان تصريح شده است( منتھى مىگردد‪.‬‬
‫و بنابر اين چاره نداريم از اينكه بگوئيم‪ :‬ابن ص يرفى كت اب را بع د از آن س ال ب ه آن شخص ى‬
‫كه از خود به عبارت »خبر داد ما را« حكايت مىكند‪ ،‬شنوانيده و روايت كرده است‪.‬‬
‫پس براى شناختن اين مجھول و اس تخراج ض مير )م تكلم‪ :‬م ا را( ب ر وجھ ى معق ول و مقب ول‪،‬‬
‫مىبايد به آخر كتاب باز گرديم و نقص‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫ديگ ر را ك ه م تمم و مكم ل گفت ه ب اال اس ت و م ا را در اي ن ب اره ب ه يق ين و ي ا نزدي ك ب ه يق ين‬
‫م ىرس اند ببين يم و آن اي ن اس ت ك ه ج واليقى در أول كت اب م ىگوي د ك ه م ن آن را در قرائ ت‬
‫مردى كه بر پسر صيرفى خوانده )و نام آن مرد را در آنجا نبرده اس ت( ش نيدم‪ ،‬ول ى ج واليقى‬
‫پس از فراغ ت از استنس اخ كت اب خواس ته اس ت إھم الي را ك ه در أول كت اب از حي ث معرف ى‬
‫شخص خود و نام ب ردن از آن م رد قرائ ت كنن ده نم وده اس ت جب ران كن د‪ ،‬و از اين رو ب ه خ ط‬
‫خود در آخر نسخه دوم عبارتى را نوشته و ناق ل نس خه م ا‪ ،‬آن عب ارت را ب راى م ا نق ل ك رده‬
‫است‪ ،‬و عبارت مذكور بطري ق ج زم و تحقي ق ح اكى اس ت ك ه پس ر ج واليقى اي ن كت اب را از‬
‫أول تا آخر به قرائت شيخ اب و الفض ل محم د پس ر ناص ر پس ر محم د پس ر عل ى ش نيده و گ وش‬
‫داده و محم د پس ر حس ين إس كاف ني ز ب ا او گ وش م ىداده‪ ،‬و اي ن س ماع در مح رم س ال ‪494‬‬
‫ھجري بوده است‪.‬‬
‫و از أول سلسله سند كتاب دانستيم ك ه آن شخص ى ك ه كت اب مس تقيما ب ر او خوان ده ش ده‪ ،‬پس ر‬
‫صيرفى بوده است‪ ،‬و ھمين جاست كه به نقط ه گش ايش گ ره م ىرس يم‪ ،‬و س ال ‪ 494‬را مح ك‬
‫تحقيق و مفتاح بيان مىبينيم و مىگوئيم اگر رج ال اي ن س ند ھمگ ى در اي ن س ال زن ده‪ ،‬و پس ر‬
‫صيرفى از حيث عمر از ھمگى بزرگتر فرض شود‪ ،‬مطلوب ما حاصل و دليل ما روشن ش ده‬
‫و بيقين قاطع رسيده خواھيم بود‪.‬‬
‫ألف‪ :‬اما پسر صيرفى‪ :‬نام وى در صدر سلسله روات ما چنين آمده است‪:‬‬
‫»شيخ ابو الحسين مبارك پسر عبد الجبار پس ر احم د ص يرفى‪ ،‬و اي ن ش خص ھم انى اس ت ك ه‬
‫»ابن اثير« در كامل التواريخ از او نام برده و نسبش را چنين گفته است‪» :‬ابو الحسين مبارك‬
‫پسر عبد الجبار پسر صرد معروف به ابن الطيوري الخانوقى الصيرفي البغدادي« و‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫وفاتش را در سال ‪ 500‬ھجري دانسته است‪ [49] .‬صاحب شذرات الذھب في اخبار من ذھ ب‬
‫نيز وفاتش را ضمن وقايع سال ‪ 500‬ھجري ثبت كرده‪ ،‬و وى را چنين معرفى كرده است‪:‬‬
‫»أبو الحسن پسر طيورى مبارك پسر عبد الجبار پسر احمد پسر قاس م ص يرفى بغ دادى« و ب ر‬
‫آن افزوده كه وى در ماه ذى القعده سال پانصد در سال ‪ 89‬سالگى در گذشته است‪.‬‬
‫پس اگ ر ب ه سلس له روات ب از گ رديم‪ ،‬م ىبين يم‪ ،‬پس ر ص يرفى از پس ر مس لمه س ماع نم وده )‪-‬‬
‫ش نيده( اس ت‪ ،‬و بن ابر اي ن مي ان ت اريخ س ماع او‪ ،‬و ت اريخ وف اتش بتقري ب ھف ت س ال‪ ،‬و مي ان‬
‫تاريخى كه وى كتاب را با قرائت ابو الفضل و سماع إسكاف‪ ،‬به جواليقى شنوانيده است‪ ،‬يعنى‬
‫سال ‪ 494‬و تاريخ وفاتش بتقريب شش سال فاصله بوده است‪.‬‬
‫ب‪ :‬اما ج واليقي‪ :‬اي ن دانش مند والدت ش در س ال ‪ 466‬و وف اتش در در س ال ‪ 539‬ه روى داده‬
‫اس ت‪ ،‬و بن ابر اي ن س ن ج واليقى در آن ھنگ ام ك ه اي ن كت اب را ب ه قرائ ت اب و الفض ل ب ر اب ن‬
‫صيرفى سماع نموده‪ ،‬يعنى در سال ‪ 494‬سى سال بوده و اين خود سن تحص يلى كام ل اس ت‪،‬‬
‫بع الوه در آن دوره درخش ان بيش تر مردم ان ش يفته دان ش بودن د‪ ،‬و از گھ واره ت ا گ ور دان ش‬
‫مىطلبيدند‪.‬‬
‫ج واليقى ب ه اي ن كت اب دل بس ت و نخس تين ب ار در ت اريخى ك ه ناگفت ه گذش ته اس ت‪ ،‬آن را از‬
‫روى نسخهاى كه به خط محمد پسر فرات نوشته شده بود‪ ،‬نق ل ك رد‪ ،‬و س پس آن را از مش ايخ‬
‫خويش شنيد كه از على پسر صباح پسر فرات از پسر كلبى روايت كردند‪.‬‬
‫و از آن پس در سال ‪ ،529‬يعنى شش سال پيش از مرگش‪ ،‬از روى نسخه پيش ين خ ود نس خه‬
‫دومى از اين كتاب برداشت‪ .‬نتيجه آن كه عنايت و اھتمام جواليقى به اي ن كت اب از س ال ‪494‬‬
‫تا سال ‪ ،529‬يعنى نزديك‬
‫__________________________________________________‬
‫]‪ [49‬مقدمه احمد زكى ‪ 27 -34‬لسان الميزان ‪ 9 /5‬الرسالة المستطرفة ‪69‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‬‬ ‫س وم‪ ،‬نس خهاى ك ه در »كتابخان ه ق اھره« موج ود اس ت ب ا كم ال دق ت و عناي ت از نس خه دوم‬ ‫جواليقى نقل شده است‪.‬‬ ‫دوم اينكه امام جواليقى از اين كتاب دو نسخه بر گرفته است‪.‬‬ ‫چھ ارم‪ ،‬ھم ين ام ام ج واليقى اس ت ك ه در مح رم س ال ‪ 494‬از ش خص خ ود حكاي ت ك رده و‬ ‫مىگويد‪» :‬ما را شيخ ابو الحسين مبارك پسر عبد الجبار پسر احمد صيرفى خبر داد‪ ،‬در حالي‬ ‫كه بر او خوانده مىشد‪ ،‬و من مىشنيدم‪ «.‫‪ 36‬سال طول كشيد‪.‬‬ ‫تاريخ نسخه أول تعيين ناشده مانده ولى تاريخ تحرير نسخه دوم سال ‪ 529‬بوده است‪.‬‬ ‫از اين تحقيق اين مطالب به ثبوت مىپيوندد‪:‬‬ ‫نخست سلسله روايتي كه در صدر اين كتاب است‪ ،‬از سنه دويست و يك )‪ (201‬ھج ري آغ از‬ ‫شده و تا سال ‪ 463‬و از آن پس تا سال ‪ 494‬ھجري مىكشد‪.‬پنجم‪ ،‬خوانندهيى كه جواليقى در عب ارت ف وق ب ه او‬ ‫اش اره م ىكن د‪ ،‬محم د پس ر ناص ر س المي اس ت‪ ،‬و قرائ ت او در حض ور محم د پس ر حس ين‬ ‫إسكاف بوده است‪ ،‬و نتيجه آن كه‪:‬‬ ‫مىتوانيم بينگاريم كه متن عربي كتاب حاضر مصدر به چنين جمل هي ى اس ت ك ه گذش تگان در‬ ‫اين مقام نظاير آن را بكار مىبردند‪ ،‬يعن ى عب ارت »موھ وب پس ر احم د پس ر خض ر ج واليقى‬ ‫گفت‪ :‬شيخ‬ .‬‬ ‫ج‪ :‬اما محمد پسر ناصر‪ :‬اين دانشمند كه اين كتاب را با سماع جواليقى بر ابن صيرفى خوان ده‬ ‫است در سال ‪ 476‬متول د ش ده و در س ال ‪ 550‬در گذش ته اس ت‪ ،‬و بن ابر اي ن در س ال ‪،494‬‬ ‫يعنى در تاريخى كه جواليقى قرائت كتاب األصنام را بر پسر صيرفى به او نسبت مىدھد‪ ،‬در‬ ‫حال حيات بوده است‪.

‬احمد زكى پاش ا‬ ‫ترجم ه فرانس ه پ ارهي ى از فص ول كت اب م ذكور را ك ه دكت ر برونل ه ]‪ [52‬ترجم ه ك رده ب ود‬ ‫مطالعه كرد و در آن به لغزشھا و‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [50‬مقدمه احمد زكى پاشا بر كتاب األصنام‪ ،‬صفحات ‪.34 -36‬‬ ‫‪[51]Bronnle‬‬ ‫‪[52]Wellhausen‬‬ ‫‪PDF.‫اب و الحس ين ‪ .‬‬ ‫سالھا خاورشناسان در گنجينهھاى اروپ ا و ش ھرھاى مش رق زم ين‪ ،‬م ىكوش يدند و م ىكاويدن د‬ ‫ك ه ش ايد ب ر نس خه ك املى از اي ن كت اب دس ت يابن د‪ ،‬ام ا كوشش ھاى آنھ ا ب ه ج ايى نرس يد و‬ ‫جستجوھاى ايشان بى نتيجه ماند‪ ،‬و چون از تحصيل و دست يافتن به اين كتاب ك ه مطلوبش ان‬ ‫بود خسته و نوميد شدند به معجم البلدان تصنيف ياقوت حموى‪ ،‬و خزانة األدب تأليف شيخ عبد‬ ‫القادر عمر بغدادى باز گشتند و آنچه را آن دو از رواي ات و اق وال ھش ام كلب ى در كت ب خ ويش‬ ‫آورده بودند‪ ،‬فرا گرفتند‪.‬و سپس مؤلف اقدام بطبع مص حح و م نقح ديگ رى نم ود‬ ‫و از نو با اصالحاتى چاپ كرد كه آن نيز مانند طبع أول رواجى بكمال يافت‪ .‬ص يرفى ب ه قرائ ت يحي ى پس ر ناص ر )محم د پس ر ناص ر( س المي ك ه ب ر او‬ ‫مىخواند و من ب ا حض ور محم د پس ر حس ين إس كاف گ وش م ىدادم‪ ،‬م ا را خب ر دادم‪[50] «...Tarikhema.‬‬ ‫شخصى كه اين تكليف را ب ه عھ ده گرف ت و گفتارھ اى كلب ى را ك ه در معج م البل دان و خزان ة‬ ‫األدب پراكنده بود گرد آورد‪ ،‬خاورشناس شھير آلمانى »ولھاوزن« ]‪ [51‬بود كه راجع به ب ت‬ ‫پرستى تازيان كتابي دامنهدار و قطور به زبان آلمانى نوشت و در آن مباحث زي ادى را ك ه ب ه‬ ‫اي ن موض وع بس تگى داش ت ب ا تكي ه ب ر آنچ ه دانش مندان ب زرگ إس المي گ رد آورده بودن د‬ ‫گنجاني د‪ ،‬و چ ون اي ن كت اب ارزن ده و ممت ع از چ اپ در آم د‪ ،‬طالب ان از ھ ر س و بش تافتند و‬ ‫نسخهھاى چاپى آن را يكسره خريدند‪ .ir‬‬ .

‬‬ ‫در س ال ‪ 1912‬م يالدى كنگ رهي ى از خاورشناس ان جھ ان در »آت ن«‪ -‬پايتخ ت يون ان‪ -‬تش كيل‬ ‫ياف ت ك ه احم د زك ى ني ز ب ه س مت رياس ت نماين دگان حكوم ت خ ديوى مص ر در آن ش ركت‬ ‫جست‪ ،‬و فرصت را غنيمت شمرد و به اطالع اعض اى كنگ ره رس انيد ك ه كت اب األص نام اب ن‬ ‫كلبى را به دست آورده است‪ ،‬و خطابه خود را به اي ن كت اب اختص اص داد و ض من آن گف ت‪:‬‬ ‫»دوست ندارم كه كتاب األصنام انتشار يابد‪ ،‬زيرا استاد »نولدكه« گفته است نمىخواھد بميرد‬ ‫مگر آنگاه كه اين‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [53‬بنگريد به‪:‬‬ ‫‪.AbdulMuidKhan .Nyberg .ir‬‬ .‫خطاھ ايى پ ى ب رد ك ه بيش تر ناش ى از اش تباھات وارد در طب ع كت اب معج م البل دان اس ت‪.51‬ب ن ‪.tzenbuchdesIbnal -Kalbi . p . n .‬نگاه كنيد به‪:‬‬ ‫‪.‬نولدك ه شخص ا نتوانس ت اي ن كت اب مھ م را ب ه دس ت آورد‪ ،‬ام ا احم د‬ ‫زكى به اين گمشده مطلوب برخورد و اين در ثمين را پيدا كرد‪. S .R ..P .J .WELLHAUSEN .[53] .Nilson‬ب ن ‪ 1941‬ب ن ‪note 744‬‬ ‫‪ .ischenHeidentums 3 eed‬ب ن‬ ‫‪ )Mohd .IslamicCulture .141‬‬ ‫‪[54]Noldeke‬‬ ‫‪PDF.643 /66‬ب ن ‪ 1939‬ب ن ‪ LS .Tarikhema.‬‬ ‫»نولدكه« ]‪ [54‬خاورشناس ديگر آلماني‪ ،‬پ س از انتش ار تحقيق ات و تتبع ات »ولھ اوزن« ب از‬ ‫ھمچن ان در آرزوى پي دا ك ردن كت اب األص نام ب ود و عاش قانه در جس تجوى اي ن گمش ده ت الش‬ ‫مىكرد‪ ،‬و پ يش دوس تان و ش اگردان و فرزن دانش ھم ى گف ت‪» :‬نم ىخ واھم بمي رم ت ا ب ه چش م‬ ‫كتاب األصنام را نبينم‪ «.4‬ب ن ‪ P .‬ولھاوزن قسمت عمده آنچه را كه‬ ‫ياقوت از كتاب األصنام در معجم البلدان آورده به آلمانى ترجمه كرده است‪ .033 -133 .Leipzig‬بن‪P .Aparma .XXVIII )4591.‬‬ ‫ولھاوزن بيشتر آنچه را كه ياقوت از كتاب األص نام در معج م البل دان آورده در ت أليف خ ود آن‬ ‫را به آلمانى ترجمه و نقل كرده است‪.Klinke -Rosenberger .M .

ir‬‬ .‬‬ ‫و پ س از آن ك ه نولدك ه ش رط م ردن را موك ول ب ه پي دا ش دن كت اب ديگ رى مانن د س يره اب ن‬ ‫إس حاق ي ا كت اب اإلكلي ل ت أليف ھم دانى ق رار داد‪ ،‬احم د زك ى ي ك ص ورت فت وگرافى كت اب‬ ‫األصنام را براى نولدكه كه عاشق چشم براه كتاب األصنام بود فرستاد‪.‬‬ ‫وى تحقيقات لغوى و بيانات تاريخى را كه پسر كلبى در كتابش آورده و چن دان بس تگى ھ م ب ه‬ ‫اص ل موض وع أص نام نداش ته اس ت ب ا ح روف ريزت ر مي ان دو چنگ ال ][ نوش ته و ج اى داده‬ ‫است‪ ،‬بىآنكه در حواشي به آن اشاره كند‪ ،‬ولى در آخر مقدمه خود اين موض وع را ت ذكر داده‬ ‫است و از اين گذشته زياديھايى را كه در معجم البلدان‬ ‫__________________________________________________‬ ‫‪[55]LHess‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫احم د زك ى ب ا اي ن مق دمات ب ه طب ع و نش ر كت اب األص نام پرداخ ت‪ ،‬و متن ى م نقح و مص حح‬ ‫فراھم آورد و روشى را كه دانشمندان إسالم پ يش از او داش تند دنب ال ك رد و كلم ه ب ه كلم ه را‬ ‫تحقيق و تتبع فرمود‪.‫كتاب را ببيند‪ ،‬و از آن بيم دارم كه وى به وعده وفا كند و جھان دانش را از ثمرات كوش ش و‬ ‫كاوش علمي خود محروم سازد‪ ،‬از اينرو نولدكه را ميان دو امر مخير مىك نم‪ ،‬ي ا آنك ه م ن )‪-‬‬ ‫احمد زكى( انتشار كتاب را تا دير زماني به ت أخير ان دازم و ي ا او در جس تجوى گمش ده علم ي‬ ‫ديگرى بر آيد و شرطى را ك ه فرم وده اس ت موق وف ب ر حص ول آن مطل وب س ازد« و اس تاد‬ ‫ھس ]‪ [55‬از دوستان مشترك آن دو پيام احم د زك ى را رس اند و نولدك ه ھ ر دو ام ر را وع ده‬ ‫داد‪ ،‬يعنى ھ م ب ه ش رط أول ك ه وابس ته ب ه اي ن كت اب ب ود وف ا نكن د و ھ م تھ ى ك ردن خرق ه را‬ ‫موكول به پيدا شدن كتاب ناياب ديگرى سازد‪.Tarikhema.

ir‬‬ .‫يافت ه در م تن‪ ،‬مي ان دو كم ان ق رار داده اس ت‪ ،‬مگ ر زيادتيھ اى م أخوذ از بغ دادى ك ه نظ ر‬ ‫خوانندگان را در حواشي ب دان جل ب ك رده اس ت‪ [56] .‬‬ ‫نام مآخذ ھم كه در تحرير و تنظيم مقدمه مورد مراجعه و اس تفاده ق رار گرفت ه و در رأس آنھ ا‬ ‫مقدمه احمد زكى مىباشد ذيل صفحات اين كتاب ثبت و ضبط گرديده است‪.Tarikhema.‬متن عربي در دنبال ترجمه فارسي براى مزي د اط الع‬ ‫ارباب تحقيق طبع مىگردد‪.36 -40‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و السالم عل ى م ن اتب ع الھ دى تھ ران‪ -‬آذرم اه ‪ 1348‬ھج ري شمس ى س يد محم د رض ا جالل ي‬ ‫نائينى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [56‬مقدمه احمد زكى پاشا بر كتاب األصنام‪ ،‬صفحات ‪.‬در اينج ا س خن پيرام ون حي ات و آث ار‬ ‫ھشام كلبى پايان مىيابد و ترجمه فارسي كتاب األص نام ي ا تنك يس األص نام از نظ ر خوانن دگان‬ ‫مىگذرد باشد كه مورد قبول واقع شود‪ .

‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬ .‫]ترجمه كتاب األصنام[‬ ‫بسم ﷲ الرحمن الرحيم‬ ‫خبر داد ما را ]‪ [1‬شيخ »ابو الحسين مبارك« پسر »عبد الجبار« پسر »احم د ص يرفى« ]‪[2‬‬ ‫كه خبر بر او خوانده شد‪ ،‬و من گوش مىدادم‪ ،‬گفت‪:‬‬ ‫خبر داد ما را »ابو جعفر محمد« پسر »احمد« پسر »مسلمة« ]‪ [3‬در سال ‪ ،463‬گفت‪:‬‬ ‫خبر داد ما را »ابو عبيد ﷲ محمد« پسر »عمران« پسر »موس ى مرزب انى«‪ ،‬بعن وان اج ازه‪،‬‬ ‫گفت‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬در اينجا ظاھرا اب و منص ور موھ وب‪ ،‬پس ر احم د ج واليقى‪ ،‬مش ھور ب ه ام ام ج واليقى‪ ،‬متول د أواخ ر س ال‬ ‫‪ 465‬يا أوائل سال ‪ 466‬و در گذشته به سال ‪ 540‬ھجري‪ ،‬متكلم و سخنور است‪.‬‬ ‫]‪ [2‬ابو الحسين‪ ،‬پس ر طي ورى مب ارك‪ ،‬پس ر عب د الجب ار پس ر احم د پس ر قاس م ص يرفى بغ دادى از مح دثين و‬ ‫علماى سده پنجم‪ ،‬در گذشته در سن ‪ 89‬سالگى در سنه ‪ 500‬ھجري‪.‬‬ ‫]‪ [3‬شھاب الدين ابو عبد ﷲ ياقوت حموى در گذشته به سال ‪ 626‬ھجري در كتاب معجم البلدان‪ ،‬اي ن ن ام را‪،‬‬ ‫»ابن مسلم« ضبط كرده است‪.

‬‬ ‫و چيزى كه باعث شد آنان از دين »ابراھيم« به پرس تش بت ان و س نگھا پردازن د‪ ،‬اي ن ب ود ك ه‬ ‫ك وچ نم ىك رد از مك ة ھ يچ ك وچ كنن دهاى مگ ر اينك ه س نگى از س نگھاى »ح رم« را ب ا خ ود‬ ‫مىبرد‪ -‬از لحاظ بزرگداش ت »ح رم« و دلبس تگى ب ه »مك ة«‪ .‫حديث كرد مرا »ابو بكر احمد« پسر »محمد« پسر »عبد ﷲ جوھرى«‪ ،‬گفت‪:‬‬ ‫حديث كرد ما را »ابو على حسن« پسر »عليل َع َنزى«‪ ،‬گفت‪:‬‬ ‫حديث كرد ما را »ابو الحسن على« پسر »صبّاح« پسر »فرات كاتب« ]‪ ،[4‬گفت‪:‬‬ ‫خواندم بر »ھشام« پسر »محمد كلبى« در سال ‪ ،201‬گفت‪:‬‬ ‫ح ديث ك رد م ا را پ درم‪ -‬و غي ر او ]از راوي ان[‪ -‬و م ن ح ديث ھم ه آن ان را ثب ت ك ردم‪ -‬ك ه‬ ‫»إس ماعيل« پس ر »اب راھيم« )‪ -‬ص لى ﷲ عليھم ا‪ (-‬چ ون در »مك ة« س اكن ش د‪ ،‬و فرزن دان‬ ‫بسيارى براى او در مكة زاييده شد تا آن اندازه كه مك ة را پ ر كردن د‪ ،‬و »عم اليق« را ك ه در‬ ‫آنجا ساكن بودند‪ ،‬بيرون راندند‪» ،‬مكة« تنگ شد بر ايش ان و مي ان آن ان جنگھ ا و دش منيھا در‬ ‫گرفت و برخى از ايشان برخى ديگر را بيرون كردند )پ س آن دس تهاى ك ه بي رون ران ده ش د(‬ ‫در بالد در پى امر معاش بپراكندند‪.Tarikhema.‬پ س ھ ر ج ا وارد م ىش دند‪ ،‬آن‬ ‫س نگ را م ىنھادن د و دور آن ب ه ط واف م ىپرداختن د‪ ،‬ھمچن ان ك ه دور »كعب ه« ط واف‬ ‫مىكردند‪ ،‬براى تيمن و تب رك ب ه »كعب ه« و دلبس تگى و دوس تى ب ه »ح رم«‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬و در ع ين ح ال‬ ‫ھنوز »كعبه« و »مكة« را بزرگ مىشمردند‪ ،‬و بن ا ب ر ع ادت م وروثى ك ه از »اب راھيم« و‬ ‫»إسماعيل« )‪ -‬عليھما السالم‪ (-‬به ايشان رسيده‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [4‬ابو الحسن على پسر صباح پسر فرات كات ب يك ى از اف راد خان دان مش ھور ف رات م ىباش د‪ ،‬و او غي ر از‬ ‫وزير شھير ابو الحسن محمد پسر فرات‪ ،‬و غير از محمد پس ر عب اس پس ر ف رات اس ت ك ه ذك رش در ص فحه‬ ‫‪ 64‬متن عربي اين كتاب آمده‪.ir‬‬ .

‬‬ ‫‪PDF.‬و بتان را پرستيدند و بازگشتند به آنچه امتھاى پيش از ايشان‬ ‫بر آن بودند‪.‬‬ ‫چنانكه قبيله »نزار« ھنگام »تلبيه« مىگفت‪:‬‬ ‫»لبيك اللھم لبيك! لبيك! ال شريك لك‪ ،‬اال شريك ھو لك تملك ه و م ا مل ك!« و خ دا را در ض من‬ ‫»تلبيه«‪ ،‬يگانه مىشمردند‪ ،‬ول ى ش ريك م ىكردن د ب ا او خ دايان خ ود را‪ ،‬و خ دايان خ ويش را‬ ‫ملك خداى )يگانه( قرار مىدادند‪.‬‬ ‫خداى )‪ -‬عز و جل‪ (-‬به پيامبرش )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪(-‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [5‬بغدادى و آلوسى اين روايت را چنين ثبت كردهاند‪» :‬على ارث أبيھم إسماعيل من تعظيم الكعب ة و الح ج و‬ ‫األعمار« و ترجمه آن‪ ،‬اين است‪» :‬بن ابر ارث ى ك ه در بزرگداش ت كعب ه و ح ج و عم ره از پدرش ان إس ماعيل‬ ‫برده بودند‪«.Tarikhema.ir‬‬ .‬‬ ‫و با وجود اين در ميان ايش ان بقاي ائى از )رس وم( دوره »اب راھيم« و »إس ماعيل« ب اقى مان ده‬ ‫بود كه از آن پيروى مىكردند‪ ،‬از قبيل‪:‬‬ ‫تعظ يم و ط واف »كعب ه« و ح ج و عم ره و وق وف ب ر »عرف ه«‪ ،‬و »مزدلف ه«‪ ،‬و قرب اني‬ ‫شتران‪ ،‬و إھالل ]به ھنگام[ حج و عمره‪ -‬با افزودن چيزھايى در آن كه از آن نبود‪.‬سپس رفته رفته اين عمل آنان را به پرستش آنچه دوست‬ ‫داشتند )و مىپسنديدند( كشانيد و فراموش كردند آنچه را كه بر آن بودن د‪ ،‬و دي ن »اب راھيم« و‬ ‫»إسماعيل« را دگرگون ساختند‪ .‬‬ ‫و بتھايى را كه قوم »نوح« )‪ -‬عليه السالم‪ (-‬آنھا را مىپرستيدند و بنابر يادگارھائى ك ه دھ ان‬ ‫به دھان از قوم نوح به آنان رسيده بود )از آن آگاھى داشتند( از زير خاك بر آوردند‪.‫بود‪ ،‬حج و عمره بجا مىآوردند‪ [5] .

[7‬‬ ‫ع ّ‬ ‫و قبيل ه »ربيع ه« ھنگ امى ك ه ح ج م ىگ زارد‪ ،‬و مناس ك را ب ه ج ا م ىآورد‪ ،‬و در »مواق ف«‬ ‫ايست مىكرد‪ ،‬در كوچ نخستين مىكوچيد و تا آخر ايام »تشريق« أقامت نمىكرد‪.‬‬ ‫ك« به اين صورت بود كه چون بعنوان ح ج بي رون م ىرفتن د‪ ،‬دو غ الم س ياه را‬ ‫تلبيه قبيله »ع ّ‬ ‫از غالمانشان جلو مىانداختند‪ ،‬و آن دو پيشاپيش سواران ايشان بودند‪ ،‬و مىگفتند‪:‬‬ ‫نحن غرابا عك! بعد از آن )افراد قبيله عك( مىگفتند‪:‬‬ ‫ك إليك عانية‪ ،‬عبادك اليمانية‪ ،‬كيما نحج الثانية! ]‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫ترجمه عبارت »نحن غرابا عك« اين است‪» :‬ما دو غراب قبيله عك ھستيم‪«.‬و س ياھى ب ه ھم ه آن ان از‬ ‫مادرش ان رس يده اس ت‪ .‬‬ ‫زاغ ان ع رب‪ ،‬س ياه پوستانش ان م ىباش ند ك ه در رن گ ب ه زاغ ان تش بيه ش دهان د‪ .‬‬ ‫]بنيان گذار بت پرستى در مكة[‬ ‫پس أولين كسى كه دين »إسماعيل«‪ -‬عليه السالم‪ -‬را دگرگون ساخت‪ ،‬و بتان را بپ ا داش ت‪ ،‬و‬ ‫»سائبة«‪ ،‬و »وصيله«‪ ،‬و »بحيره«‪ ،‬و »حاميه« را رسم كرد‪» ،‬عمرو« پسر »ربيعه« بود‪،‬‬ ‫و او »لح ىّ « پس ر »حارث ة« پس ر »عم رو« پس ر »ع امر ازدى« اس ت ك ه ني اى قبيل ه‬ ‫»خزاعة« بوده است‪.106 /12 ،‬‬ ‫]‪ [7‬معنى عبارت عربي باال اين است‪ :‬قبيله »عك« به س وى ت و ب ا رن ج )روى آوردهان د(‪ ،‬آن ان بن دگان يمن ى‬ ‫تواند‪ ،‬تا دوباره حج بگزاريم‪.‬زاغ ان مش ھور ع رب در جاھلي ت و إس الم اينانن د‪ :‬عنت رة‪ ،‬و اب و عمي ر‪ ،‬و س ليك‪ ،‬و‬ ‫خفاف‪ ،‬و ھشام پس ر عقب ه‪ ،‬و عب د ﷲ پس ر خ ازم‪ ،‬و عمي ر پس ر اب ى عمي ر‪ ،‬و ھم ام‪ ،‬و منتش ر پس ر وھ ب‪ ،‬و‬ ‫مطر پسر اوفى‪ ،‬و تأبط شرا‪ ،‬و شنفرى‪ ،‬و حاجز‪.ir‬‬ .‬‬ ‫و مادر »عمرو« پسر »لحى«‪» ،‬فھيره« دختر »عمرو« پسر‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [6‬قرآن كريم‪.‫مىفرمايد‪:‬‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫ون ‪ [6] 106 :12‬يعنى‪ :‬حق يگ انگى معرف ت م را )در‬ ‫َو ما ي ُْؤمِنُ أكث ُر ُھ ْم ِبا ِ إِال َو ُھ ْم ُمش ِرك َ‬ ‫توحيد( بجاى نياوردند مگر آنكه از )ميان( آفريدهھاى من‪ ،‬با من شريك قرار دادند‪.

ir‬‬ .‬‬ ‫پس چون »عمرو« پسر »لحى« به حد بلوغ رسيد با »حارث« در ام ر تولي ت خان ه ب ه ن زاع‬ ‫برخاست‪ ،‬و با كمك »بنى إسماعيل« با قبيله »جرھم« جنگيد و بر ايشان پيروز شد و آن ان را‬ ‫از كعبه راند و از نواحي مكة دور ساخت و پرده دارى خانه را بعد از آنان به دست گرفت‪.‬‬ ‫»إساف« در سرزمين »يمن« به »نائله« عشق مىورزيد‪ ،‬پس به »مكة« ب راى گ زاردن ح ج‬ ‫روى آوردند‪ ،‬و »إساف« و »نائله« درون‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]قصه إساف و نائله[‬ ‫»ابو منذر ھشام«‪ ،‬پسر »محمد« گويد‪:‬‬ ‫حديث كرد »كلبى« از »ابو صالح«‪ ،‬از پسر »عباس« كه »إساف« و »نائل ه« ]م رد و زن ى‬ ‫بودند[ )مردى از قبيله »جرھم« كه به او »إساف« پس ر »يعل ى« م ىگفتن د‪ ،‬و »نائل ه« دخت ر‬ ‫»زيد« از »جرھم«(‪.‬‬ ‫پس به آنجا رفت و در آن چشمه حمام گرفت و بھبود يافت‪.Tarikhema.‬و آن بتھ ا را وى ب ا خ ود ب ه »مك ة«‬ ‫آورد‪ ،‬و در پيرامون »كعبه« نصب كرد‪.‬‬ ‫و »حارث« ھمان است كه توليت امور »كعبه« را بر عھده داشت‪.‬بعضى گفتند‪) :‬مادر وى( »قمعه« دختر »مضاض جرھمى« است‪.‫»حارث« است‪ .‬‬ ‫آنگاه »عمرو« پسر »لحى« به بيم ارى س ختى دچ ار ش د‪ ،‬و ب ه او گفتن د ك ه در »بلق اء ش ام«‬ ‫چشمه آب گرمى است كه اگر به آنجا روى )و در آن آب شستشو كنى( بھبود خواھى يافت‪.‬‬ ‫)در آنجا( اھالى »بلقاء« را ديد كه بتانى مىپرستند‪ ،‬پرسيد اينھا چيستند؟‬ ‫گفتند‪ :‬به شفاعت آنھا طلب باران مىكنيم‪ ،‬و با توسل به آنان بر دشمن چيره م ىش ويم‪ .‬از آنھ ا‬ ‫درخواست كه به او نيز بتھايى چند ببخشند‪ ،‬و بخش ودند‪ .

‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫اينان »سواع« را به خدايى گرفتند و در »رھاط« از سرزمين »ينبع« كه خود ديھى اس ت از‬ ‫ديهھاى مدينه )آنرا( جاى دادند‪.‬‬ ‫] »يغوث«[‬ ‫و قوم »مذحج« و اھل »جرش«‪» ،‬يغوث« را به خدايى برگرفتند‪.‬و من در اشعار قبيله »ھ ذيل« ب راى س واع ن ام و‬ ‫نشانى نيافتم‪ ،‬مگر شعر مردى از مردم »يمن«‪.‬‬ ‫و شاعر ايشان گفت‪:‬‬ ‫لھو النساء‪ ،‬و ان الدين قد عزما ]‪[8‬‬ ‫حياك ود! فانا ال يحل لنا‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [8‬ترجمه بيت باال اين است‪:‬‬ ‫»درود بر تو باد )محبوبه من(‪ ،‬زيرا براى ما بازى با زنان روا نيست‪ ،‬و دين چنين امر كرده است‪«.‬‬ ‫و پردهداران »سواع«‪» ،‬بنو لحيان« بودند‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫] »و ّد«[‬ ‫و قبيله »كلب« در »دومة الجندل«‪» ،‬و ّد« را به خدايى گرفتند‪.Tarikhema.‬‬ ‫]بتھاى قبايل عرب[‬ ‫] »سواع«[‬ ‫نخستين كس )از أوالد »إسماعيل« و غير آنھا از مردم( كه پرس تش اي ن أص نام ك رد‪) ،‬و آنھ ا‬ ‫را‪ ،‬بن ابر يادگ ارى ك ه از آن ان ھنگ ام مفارق ت از دي ن إس ماعيل در خ اطر داش ت نامگ ذارى‬ ‫نمود( »ھذيل« پسر »مدركه« بود‪.‫خانه رفتند و غفلتي از مردم و خلوتي در »كعبه« يافتند‪ ،‬پس درون خانه »إساف« با »نائله«‬ ‫فسق ورزيد پس آن دو مسخ شدند‪.‬‬ ‫مردمان صبحگاه آن دو را مسخ ش ده يافتن د ]پ س آن دو را از خان ه ب در آوردن د[ و آنھ ا را در‬ ‫جايى كه پرستشگاه آنان شد نھادند‪ ،‬و »خزاعة« و قريش و ھر كه بع دھا از عربھ ا ح ج خان ه‬ ‫مىگزارد آندو را به پرستش گرفتند‪.

‬و ب ا )قبيل ه(‬ ‫»حمير« آميزش داشتند‪ ،‬و از اينرو با قوم »حمي ر« در دوره يھ ودي گ رى »ذو ن واس« دي ن‬ ‫»يھودي« گرفتند‪.‬و نشنيدهام كه »حمير« ھيچكس را به نام او خوانده باشد و ]نيز[ نش نيدم ك ه‬ ‫در اشعار شعراى »حمير«‪ ،‬و نه شاعرى از ديگر شعراى تازى يادى از او شده باشد‪.‬و مىپندارم موجب اين بوده اس ت ك ه اين ان در نزدي ك »ص نعاء« ب ودهان د‪ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [9‬ترجمه اين بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»ما را يغوث به سوى )قبيله( مراد برد پس پيش از صبح با آنان جنگيديم‪«.Tarikhema.‬و در دھك دهاى ب ه ن ام »خي وان« ك ه از س وى‬ ‫مكة دو شب به »صنعاء« راه دارد‪ ،‬جاى داد‪.ir‬‬ .‫و ديگرى گفت‪:‬‬ ‫فناجزناھم قبل الصباح ]‪[9‬‬ ‫و ساربنا يغوث الى مراد‬ ‫] »يعوق«[‬ ‫قبيله »خيوان«‪» ،‬يعوق« را ب ه خ دايى گرف ت‪ .‬‬ ‫و نشنيدم كه »ھمدان« و نه غير »ھمدان« از ساير »عرب« به نام »يعوق« نامگذارى ك رده‬ ‫باشد‪ ،‬و نيز نه از »ھمدان« و نه از غير »ھمدان« درباره »يعوق« شعرى به گوشم نخ ورده‬ ‫است‪ .‬‬ ‫]‪ [10‬ياقوت حموى از پيش خود در اينجا اين عبارت را افزوده است‪» :‬مىگويم‪:‬‬ ‫اخطل‪ ،‬نسر را ياد كرده و چنين سروده است‪:‬‬ ‫على قنة العزى و بالنسر عند ما‬ ‫اما و دماء مائرات تخالھا‬ ‫ابيل االبيلين‪ ،‬المسيح ابن مريما‬ ‫و ما سبح الرھبان في كل بيعة‬ ‫حاما إذا ما ّ‬ ‫ھز بالكف صمما!«‬ ‫لقد ذاق منا عامر يوم لعلع‬ ‫ترجمه سه بيت مذكور اين است‪:‬‬ ‫‪PDF.‬و در زمين ى ك ه »بلخ ع« نامي ده م ىش د‪ ،‬ب ه‬ ‫عبادتش پرداختند‪ .‬‬ ‫و مىپندارم كه عل تش بازگش ت »حمي ر« اس ت از پرس تش »أص نام« ب ه يھ ودي گ رى ك ه در‬ ‫دوران »تبع« روى داده است‪[10] .‬‬ ‫] »نسر«[‬ ‫و قبيل ه »حمي ر«‪» ،‬نس ر« را ب ه خ دايى گرف ت‪ .

‬‬ ‫]‪ [11‬جاحظ در اين باره چنين مىگويد‪:‬‬ ‫در پارهاى از روايات گفته شده است كه در زمان جاھلى از ش كم بت ان ھمھم هاى م ىش نيدند و خال د پس ر ولي د‬ ‫ھنگامى كه عزى را خراب كرد شراره آتش او را فرا گرفت چنانك ه بيش تر ران او س وخت ت ا آنك ه پي امبر او‬ ‫را تعويذ فرمود )يعنى‪ :‬او را به پناه خدا سپرد( و اين فتنهاى است كه خداى تعالى ھيچگاه عوام از اع راب را‬ ‫بدان امتح ان نفرم وده اس ت و تردي د ن دارم ك ه آن حيل هاى از حيل هھ اى پ ردهداران ب وده اس ت ك ه ب راى كس ب‬ ‫روزى بكار مىبردهاند و اگر شنيدى يا ديدى پ ارهاى از آنچ ه را ك ه ھن دوان در پرستش گاھھاى ايش ان از اي ن‬ ‫افسونگرى بكار مىبرند خواھى دانست ك ه خ داى تع الى من ت گذاش ته اس ت ب ر مردم ان ن ادان ب ه علم اى عل م‬ ‫كالم كه در ميان ايشان نشو و نما كردهاند ‪.‬اين أبيات از آن عمرو پسر عبد الجن است كه از فارسان دوره جاھلى بوده است‪.‫و نيز براى »حمير« بتخانهاى بود در »صنعاء« ك ه »رئ ام« ن ام ب رده م ىش د‪ ،‬آن را ب زرگ‬ ‫مىداشتند‪ ،‬و در پيشاپيش آن قرباني مىكردند‪ ،‬و مىگفتند كه از درون آن با ايشان گف ت و گ و‬ ‫مىشود‪ [11] .‬چون »تبع« از سفرى كه ب ه »ع راق« رف ت بازگش ت‪ ،‬دو »حب ر« ك ه ب ا وى‬ ‫از مدينه ھمسفر شده بودند با او آمدند‪ ،‬و او را به ويران ساختن »رئام« فرم ان دادن د‪ .....‬وى ب ه‬ ‫آن دو گفت‪ :‬اين شما و اين خانه‪ ،‬پس آن را كوبيدند‪ ،‬و تبع و اھل يمن يكسره يھودي شدند‪.‬‬ ‫»و سوگند به آنچه راھبان در ھر كليسا پارساى پارسايان‪ ،‬مس يح پس ر م ريم را تنزي ه و تس بيح م ىگوين د ك ه‪،‬‬ ‫»عامر چشيده اس ت از دس ت م ا روز لعل ع ض رب شمش يرى را ك ه چ ون در دس ت ب ه حرك ت آي د‪ ،‬اس تخوان‬ ‫دشمن را از ھم ببرد‪ «.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »ھان سوگند به خونھاى ريخته شده كه بر قله عزى و نسر مىپندارى خون سياوشان است‪.ir‬‬ .‬گفت‪ :‬من در پاسخش گفتم‪:‬‬ ‫من المرء تنعاه لنا من بنى فھر؟‬ ‫اال ايھا الناعي‪ ،‬أخا الجود و الندى!‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و تازيان بيابانى و ھمانند ايش ان از ديگ ر مردم ان پ روا ندارن د از ايم ان ب ه »ھ اتف« بلك ه از كس اني ك ه اي ن‬ ‫گونه خرافات را رد مىكنند‪ ،‬به شگفت مىآيند و از اين قبي ل اس ت داس تان اعش ى پس ر ‪ .Tarikhema.‬پس ر زراره اس دى‬ ‫كه گفت‪» :‬ھاتفى« را شنيدم كه مىگويد‪:‬‬ ‫و ذو الباع و المجد الرفيع و ذو القدر‬ ‫لقد ھلك الفياض‪ ،‬غيث بنى فھر‬ ‫)يعن ى‪ :‬بتحقي ق ك ه آن رادم رد س خاوتمند‪ ،‬ك ه بمنزل ه ب اران ب راى بن ى فھ ر ب ود‪ ،‬آن ف راخ ب ال بلن د مرتب ه و‬ ‫ارزنده مرد و االقدر ھالك شد و بمرد‪ (.

‫و از اين جھت است كه نشنيدهام در ھيچيك از اشعار آنان يادى از »رئام«‪ ،‬و ني ز از »نس ر«‬ ‫شده باشد‪ ،‬و نه ھم به نام آن دو نامگذارى كرده باشند‪.‬و عرب به نام وى »عبد من ات«‪ ،‬و »زي د‬ ‫منات« نامگذارى كرد‪.ir‬‬ .‬‬ ‫و ]ناگفته نماند كه[ عرب از اشعار شعراى خويش جز آنچه ان دكى پ يش از إس الم س روده ش ده‬ ‫است‪ ،‬حفظ نكرده و نگاه نداشته است‪.‬بنگريد به كتاب الحيوان‪ ،‬جلد ششم‪ ،‬صفحه ‪.‬و َم َكرُوا َمكرا ك َّب ارا‪َ .‬‬ ‫] »منات«[‬ ‫و قديمترين بتى را كه عرب پرستيد‪» ،‬منات« بود‪ .‬‬ ‫اين است أصنام پنجگانهاى كه قوم نوح مىپرستيدند‪ ،‬و خداى )‪ -‬عز و جل‪ (-‬در كت اب خ ويش‬ ‫كه بر پيامبر )‪ -‬عليه السالم‪ (-‬نازل فرموده‪ ،‬از آنھا ياد كرده است‪:‬‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫ص ْونِي َو ا َّت َبعُوا من لَ ْم َي ِز ْدهُ مالُ ُه َو َولَ ُدهُ إِ َّال َخسارا‪َ .61‬‬ ‫]‪ [12‬قرآن كريم‪.[12] 24 -21 :71‬‬ ‫ِين إِ َّال َ‬ ‫الظالِم َ‬ ‫ِ‬ ‫»پس چون »عمرو« پسر »لحى« آنچه گفت يم بك رد‪ ،‬ع رب بپرس تش بت ان پرداخ ت و بت ان را‬ ‫سرپا ساخت‪.Tarikhema.‬‬ ‫ابو منذر ھشام گويد‪ :‬درباره »رئام« بتنھايى شعرى نشنيدهام‪ ،‬ولى درباره ديگران شنيدهام‪.‬و اي ن در بس ى گش اده اس ت )يعن ى‪:‬‬ ‫مطلب در اين باب زياد است(‪ .‬و‬ ‫قال ُنو ٌح َربِّ إِ َّن ُھ ْم َع َ‬ ‫قالُوا ال َت َذرُنَّ آلِ َھ َت ُك ْم َو ال َت َذرُنَّ َو ًّدا َو ال سُواعا ً َو ال َي ُغ َ‬ ‫وث َو َيع َ‬ ‫ضلُّوا َكثِي راً َو‬ ‫ُوق َو َنسْ راً َو َق ْد أَ َ‬ ‫ال َتز ِد َّ‬ ‫ض ً‬ ‫الال ‪.21 -24 /71 ،‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ )يعنى‪ :‬ھان‪ ،‬اى كسى كه خبر مرگ رادم ردى بخش نده را م ىدھ ى! كيس ت آن م رد منس وب ب ه دودم ان‬ ‫فھر كه ما را از مرگش خبر مىدھى؟( پس گفت‪:‬‬ ‫و ذا الحسب القدموس و المنصب القصر!‬ ‫نعيت ابن جدعان بن عمرو أخا الندى‬ ‫جود و بخشش خورده و داراى حسبي ديرينه و منسبى بى مانند مىباشد‪ (.

‬‬ ‫و »أوس« و »خ زرج«‪ ،‬و ھ ر آنك ه در »مدين ه«‪ ،‬و »مك ة« و ي ا ح والى آن من زل داش ت‬ ‫»منات« را تعظيم مىكردند‪ ،‬و به نام او قرباني مىنمودند‪ ،‬و به او ھديه مىدادند‪.‬‬ ‫و عرب جملگى به بزرگداشتش مىپرداختند‪ ،‬و در پيرامونش قرباني مىكردند‪.‫و »منات« در كنار دريا از ناحيه »مشلّل« در »قديد« ميان »مدينه« و »مكة« نصب شد‪.‬‬ ‫و »ربيعه«‪ ،‬و »مضر« نيز بر باقيمانده دين وى ھمچنان بماندند‪.‬‬ ‫و فرزندان »مع ّد« بر باقيمانده دين »إسماعيل« )‪ -‬عليه السالم‪ (-‬بجا ماندند‪.‬‬ ‫ابو منذر ھشام پسر محمد گويد‪:‬‬ ‫ما را مردى از قريش از »ابى عبيده« پسر »عبد ﷲ« پسر »ابى عبيده« پس ر »عم ار« پس ر‬ ‫»ياسر« )كه به تاريخ »أوس« و »خزرج« از ھمه مردمان آگاھتر بود( ح ديث ك رد و گف ت‪:‬‬ ‫»أوس« و »خزرج« و كساني كه پيرو آنان بودند از اع راب »يث رب« و غي ر »يث رب« ح ج‬ ‫مىگزاردند و در ھمه مواقف با ديگر مردمان وقوف مىكردن د‪ ،‬و س ر نم ىتراش يدند‪ ،‬و چ ون‬ ‫م ىكوچيدن د ب ه زي ارت »من ات« م ىش تافتند‪ ،‬و پ يش او س ر م ىتراش يدند‪ ،‬و ن زدش أقام ت‬ ‫م ىكردن د‪ ،‬و حجش ان را ج ز ب دين گون ه تم ام نم ىپنداش تند و بمناس بت ھم ين بزرگداش ت‬ ‫»أوس«‪ ،‬و »خ زرج« اس ت ك ه »عب د الع زى« پس ر »وديع ة مزن ى« ي ا ديگ رى از ع رب‬ ‫مىگويد‪:‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و ھيچكس در بزرگداشت »منات« از »أوس«‪ ،‬و »خزرج« بيش نبود‪.ir‬‬ .Tarikhema.

‬‬ ‫از جمل ه آنچ ه »عل ى« ب ه دس ت آورده ب ود‪ ،‬دو شمش ير ب ود ك ه »ح ارث« پس ر »اب ى ش مر‬ ‫غسانى« پادشاه »غسان« آن دو را ب ه »من ات« پيش كش ك رده ب ود يك ى از آن دو »مخ ّذم« و‬ ‫ديگر »رسوب« ناميده مىشد‪.‬‬ ‫]‪ [14‬قرآن كريم‪.‬‬ ‫و ھمين »منات« است كه خداى )‪ -‬عز و جل‪ (-‬از او ياد كرده و فرموده است‪:‬‬ ‫» َو َمنا َة َّ‬ ‫الثالِ َث َة ْاأل ُ ْخرى« ‪ ،[14] 20 :53‬و »منات« از آن »ھذيل« و »خزاعة« بود‪.20 /53 ،‬‬ ‫]‪ [15‬ترجمه بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫و »قريش« و عرب ھمگى او را بزرگ مىشمردند‪ ،‬و اين بزرگداشت ھمچنان ببود ت ا پي امبر‬ ‫)‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬در س ال ھش تم ھج رت‪ ،‬ھم ان س الى ك ه خ داى تع الى »مك ة« را‬ ‫ب رايش گش ود‪ ،‬از »مدين ه« بي رون رف ت و چ ون چھ ار ي ا پ نج ش ب راه پيم ود »عل ى« را ب ه‬ ‫س وى او )‪ -‬من ات( گس يل داش ت ت ا نگونس ارش س اخت و آنچ ه ب ه »من ات« تعل ق داش ت‪،‬‬ ‫برگرفت و نزد پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬آورد‪.‬‬ ‫و ھمين دو شمشير »حارث« است كه »علقمه« در شعرش ياد كرده و گفته است‪:‬‬ ‫عقيال سيوف مخذم و رسوب ]‪[15‬‬ ‫مظاھر سربالى حديد عليھما‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [13‬ترجمه اين بيت‪ ،‬بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»من به منات سوگند ياد كردم‪ ،‬سوگندى راست و استوار در مسكن و مأوى خاندان خزرج‪«.‫بمناة عند محل آل الخزرج ]‪[13‬‬ ‫انى حلفت يمين صدق برة‬ ‫و تازيان ھمگى در زمان جاھلى ھمه »أوس« و »خزرج« را خزرج مىناميدند‪ ،‬به اي ن دلي ل‬ ‫است كه شاعر گفت‪» :‬عند محل آل الخزرج«‪.

‬‬ ‫ّ‬ ‫و پردهداران الت از قبيله ثقيف »بنو عتاب« پسر »مالك« بودند‪ .‬‬ ‫و بعض ى گوين د ك ه »عل ى« آن دو شمش ير را در »فل س« ك ه بت ى از قبيل ه »ط ى« اس ت‪،‬‬ ‫ھنگامى كه پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬او را جھت ويران كردن آن فرستاده بود‪ ،‬بيافت‪.‬‬ ‫‪PDF.‬و‬ ‫»عمرو« پسر »جعيد« درباره او مىگويد‪:‬‬ ‫تبرأ من الت و كان يدينھا ]‪[18‬‬ ‫فانى و تركي وصل كأس لكالذي‬ ‫و »متلمس« در قصيدهاى كه در ھجاى »عمرو« پسر »منذر«‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »پوش نده دو پي راھن آھن ين )زره( ك ه ب ر آنھ ا دو شمش ير ج وھردار يك ى مخ ذم‪ ،‬و ديگ ر رس وب بس ته‬ ‫است‪«.‬‬ ‫] »الت«[‬ ‫س پس »الت« را ب ه پرس تش گرفتن د‪ .‬‬ ‫و آن را در محل مناره دست چپ مسجد امروزى »طائف« نھاده بودند‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [17‬قرآن كريم‪.‬گوين د‬ ‫كه يكى از آن دو ھمان »ذو الفقار« شمشير »على« است‪.19 /53 ،‬‬ ‫]‪ [18‬ترجمه اين بيت بر اين تقريب است‪) :‬مثل( من و ترك وصال كأس مانند مثل آن كس ى اس ت ك ه از الت‬ ‫تبرى جست با اينكه او را مىپرستيد‪«.‬و »الت« در »ط ائف« ب ود‪ ،‬و ت ازهت ر از »من ات«‬ ‫]‪ .‫پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬آن ھر دو را به »على« )‪ -‬رض ى ﷲ عن ه‪ (-‬بخش ود‪ .‬و بنائى بر آن س نگ س اخته‬ ‫بودند‪ .‬و اين ھمان بت اس ت‬ ‫ك ه خ داى در »ق رآن« ي اد ك رده و فرم وده اس ت‪ :‬أَ َف َرأَ ْي ُت ُم ال َّال َ‬ ‫ت َو ْال ُع َّزى‪ [17] 19 :53 .[16‬و »الت« پارچه سنگ چھار گوشى بود كه تنى از »يھ ود« ن زد آن س ويق )‪ -‬س بوس(‬ ‫مىكوبيد‪.‬‬ ‫]‪ [16‬يعنى‪» :‬الت« را مدتى بعد از »منات« به پرستش گرفتند‪.‬و قريش و ھمه عرب »الت« را بزرگ مىداشتند‪ .‬و ب ه ن ام او »زي د ال الت«‪ ،‬و »ت يم‬ ‫الالت« نام مىگذاشتند‪.Tarikhema.

‬‬ ‫و در اين باره »شداد« پسر »عارض جشمى« در آن وقت كه »الت« ويران ش د و بس وخت‪،‬‬ ‫قبيله »ثقيف« را از باز گشت به پرستش او‪ ،‬و خشم آنان برايش نھى مىكند و مىگويد‪:‬‬ ‫و كيف نصركم من ليس ينتصر؟‬ ‫ال تنصروا الالت ان ﷲ مھلكھا‬ ‫و لم تقاتل لدى أحجارھا‪ ،‬ھدر‬ ‫ان التي حرقت بالنار فاشتعلت‬ ‫يظعن‪ ،‬و ليس بھا من أھلھا بشر ]‪[20‬‬ ‫ان الرسول متى ينزل بساحتكم‬ ‫و »أوس« پسر »حجر« به »الت« سوگند ياد كرده‪ ،‬و گفته است‪:‬‬ ‫و با ّ ‪ ،‬ان ﷲ منھن اكبر! ]‪[21‬‬ ‫و بالالت و العزى و من دان دينھا‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [19‬ترجمه بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»مرا از بيم ھجاى من برون راندى‪ ،‬نه‪ ،‬سوگند به الت و ديگر بتان كه نجات نمىيابى‪«.ir‬‬ .‬‬ ‫»فرس تاده وقت ى ك ه ب ر پيش گاه ش ما ف رود م ىآي د‪ ،‬ك وچ م ىكن د‪ ،‬در ح الي ك ه ھ يچ آدم ي از بس تگان الت آنج ا يافت ه‬ ‫نمىشود‪«.‬‬ ‫]‪ [20‬ترجمه أبيات مذكور در باال اين است‪:‬‬ ‫»الت را يارى نكنيد زيرا كه خدا ھالك كننده اوست‪ ،‬و چگونه كسى را كه به خود يارى نتواند كرد‪ ،‬يارى مىكنيد؟‬ ‫»ھمانا بتى كه با آت ش س وخته و مش تعل ش ده اس ت‪ ،‬و در براب ر س نگھاى خ ويش )يعن ى در براب ر بتك ده خ ود( نجنگي ده‬ ‫است‪ ،‬خونش ھدر است‪.Tarikhema.‬و سوگند به خدا‪ ،‬خدايى كه از آنان بزرگتر است‪«.‫سروده است‪ ،‬از »الت« ياد مىكند‪ ،‬و مىگويد‪:‬‬ ‫و الالت و األنصاب ال تئل! ]‪[19‬‬ ‫اطردتنى حذر الھجاء‪ ،‬و ال‬ ‫»الت« ھمچنان ببود تا قبيله »ثقيف«‪ ،‬إسالم آورد‪ ،‬آن ھنگ ام ب ود ك ه پي امبر خ داى )‪ -‬ص لى‬ ‫ﷲ علي ه و س لم‪» (-‬مغي ره« پس ر »ش عبه« را گس يل داش ت ت ا آن را وي ران ك رد‪ ،‬و ب ه آت ش‬ ‫بسوزانيد‪.‬‬ ‫]‪ [21‬ترجمه اين بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»سوگند به الت و عزى‪ ،‬و ھر كس به دين آنان گرويده است‪ .‬‬ ‫‪PDF.

‬و »تيم الالت« پسر »رفيده« پسر »ثور« و زيد الالت پسر »رفيده« پسر »ثور« ]پسر‬ ‫»وبره« پسر »مر« پسر »اد« پسر »طابخه«[ و »تيم الالت« پسر »نم ر« پس ر »قاس ط« و‬ ‫»عبد العزى« پسر »كعب« پسر »سعد« پسر »زيد منات« پسر »تميم«‪.‬به اين دليل كه از عرب ش نيدهام ك ه پ يش از‬ ‫»عزى« ب ه آن دو نامگ ذارى ك ردهان د‪ .‬‬ ‫و »عزى« از »الت«‪ ،‬و »منات« تازهتر است‪ .‬‬ ‫پ س معل وم ش د ك ه »ع زى« از آن دو ت ازهت ر اس ت‪ [22] .‬‬ ‫‪PDF.‬و »عب د الع زى« پس ر »كع ب«‬ ‫قديمترين نامى مىباشد كه عرب به اسم »عزى« نامگذارى كرده است‪.‬و )ديگ رى( »عب د من ات« پس ر‬ ‫»اد« نامگ ذارى ش د و ب ه اس م »الت«‪» ،‬ثعلب ه« پس ر »عكاب ه« پس رش را »ت يم ال الت« ن ام‬ ‫نھاد‪ .‫] »عزى«[‬ ‫از آن پس »عزى« را به پرستش گرفتند‪.‬‬ ‫وادي مذكور باالى »ذات عرق« نه شب راه مانده به بس تان ق رار گرفت ه اس ت‪» .‬‬ ‫و »عرب« و »قريش« به نام او »عبد العزى« نامگذارى مىكردند‪.‬ظ الم« پس ر‬ ‫»اسعد« قبهاى بر آن بنا نھاد‪ ،‬و از درون آن آوازى مىشنيدند‪.‬‬ ‫و نخست كسى كه عزى را به پرستش گرفت »ظالم« پسر »اسعد« بود‪.‬چنانك ه »تم يم« پس ر »م رّ « پس رش را »زي د من ات«‬ ‫پس ر »تم يم« پس ر »م ر« پس ر »أ ّد« پس ر »طابخ ه« نامي د‪ .Tarikhema.‬‬ ‫»عزى« در واديى از »نخله شاميه« بود كه »حراض« ناميده م ىش د‪ ،‬و در براب ر »غمي ر«‬ ‫به دست راست كسى كه از »عراق« به »مكة« مىرود واقع شده بود‪.ir‬‬ .‬‬ ‫»عزى« نزد »قريش« بزرگترين بتھا بود‪ ،‬به زيارتش مىرفتند‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [22‬يعنى‪ :‬بت »عزى« بعد از دو بت ديگر »الت« و »منات« مورد پرستش قرار گرفته است‪.

‫و ھديه برايش مىبردند‪ ،‬و پيش او قرباني مىكردند )و بدين وسيله به او تقرب مىجستند(‪..‬‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫ُ‬ ‫پس چون خداى پي امبرش را مبع وث ك رد‪ ،‬ب ر او اي ن آي ات را ن ازل فرم ود‪ :‬أ َف َرأ ْيت ُم ال ال َ‬ ‫ت َو‬ ‫ْالع َُّزى‪َ ،‬و َمنا َة َّ‬ ‫الثالِ َث َة ْاأل ُ ْخرى أَ لَ ُك ُم َّ‬ ‫ك إِذاً قِسْ َم ٌة ضِ يزى‪ ،‬إِنْ ِھ َي إِ َّال أَسْ ما ٌء‬ ‫الذ َك ُر َو لَ ُه ْاأل ُ ْنثى‪ ،‬ت ِْل َ‬ ‫طان ‪ [25] .‬‬ ‫]‪ [25‬قرآن كريم ‪.Tarikhema. 23 -19 :53‬و ق ريش ب راى‬ ‫َس َّم ْي ُتمُوھا أَ ْن ُت ْم َو آب اؤُ ُك ْم م ا أَ ْن َز َل ﷲ ِبھ ا م ن ُس ْل ٍ‬ ‫»عزى« دره )كوھى( را از وادي »حراض« كه »سقام« نامي ده م ىش د قرقگ اه )ح رم( ق رار‬ ‫داده بودند‪ ،‬و آن را ھمانند »حرم كعبه« مىنماياندند‪..ir‬‬ .19 -23 /53‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]‪ [23‬و قريش در ضمن طواف »كعبه« مىگفت ]رجز[‪:‬‬ ‫»و ال الت و الع زى و من اة الثالث ة االخ رى! ف إنھن الغراني ق العل ى و ان ش فاعتھن لترتج ى!«‬ ‫]‪ [24‬و معتقد بودن د ك ه اينھ ا دخت ران خ داىان د )ب زرگ اس ت خ داى از چن ين نس بتى!( و ن زد‬ ‫خداى شفاعت مىكنند‪.‬‬ ‫و در اي ن ب اره اس ت گفت ار »جن دب ھ ذلي« از تي ره »ق ردى« در م ورد زن ى ك ه دوس تش‬ ‫مىداشت و سوگندى را كه معشوقه براى او ياد كرده بود‪ ،‬در بيت گنجانيده‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫عاب ٌد م ا َع َب ْد ُّت ْم ‪ 4 :109‬اي ن گفت ه ھش ام را ب اور ندارن د زي را‬ ‫]‪ [23‬جماع ت ش يعه‪ ،‬ب ه حك م كريم ه َو ال أَن ا ِ‬ ‫پيامبران را پيش از بعثت و بعد از بعث ت معص وم م ىدانن د ام ا غال ب اھ ل س نت و جماع ت قائ ل ب ه عص مت‬ ‫أنبياء از زمان بعثتاند‪.‬‬ ‫]‪ [24‬ترجمه عبارت مذكور بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»سوگند به »الت« و »عزى«‪ ،‬و به »منات« س ومين آن ان ك ه آنھ ا كلن گ )ل ك ل ك( ھ اى ع الم ب اال ھس تند و‬ ‫شفاعت آنھا مايه اميد است‪«.‬‬ ‫و چنين به ما رسيده است كه پيامبر خ داى )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬روزى »ع زى« را ي اد‬ ‫كرد و فرمود آن ھنگ ام ك ه ب ه دي ن خويش انم ب ودم‪ ،‬گوس فندى س رخا س فيد ب رايش ھدي ه ب ردم‪.

‫بفرع التي أحمت فروع سقام‪:‬‬ ‫لقد حلفت جھدا يمينا غليظة‬ ‫اباديك اخرى عيشنا بكالم!«‬ ‫»لئن أنت لم ترسل ثيابي فانطلق‬ ‫فأمسى يروم األمر كل مرام ]‪[26‬‬ ‫يعز عليه صرم ام حويرث‬ ‫و »درھم« پسر »زيد أوسى« درباره »عزى« گويد‪:‬‬ ‫و ﷲ الذي دون بيته سرف ]‪[27‬‬ ‫انى و رب العزى السعيدة‬ ‫و ب راى »ع زى« كش تارگاھى ب ود ك ه پرس تندگان قربانيھ اى خ ويش را در آن كش تارگاه‬ ‫مىكشتند و »غبغب« ناميده مىشد‪..ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و درباره »غبغب« است گفته »ھذلي« كه مردى را كه زنى زيب ا را ب ه ن ام »اس ماء« ت زويج‬ ‫كرده بود‪ ،‬ھجو مىكند‪:‬‬ ‫من األدم أھداھا امرؤ من بنى غنم!‬ ‫لقد أنكحت اسماء لحى بقيرة‬ ‫الى غبغب العزى‪ ،‬فوضع في القسم ]‪[28‬‬ ‫رأى قذعا في عينھا إذ يسوقھا‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [26‬ترجمه سه بيت مذكور بر اين تقريب است‪» :‬ھمانا سوگند غليظ به موى »عزى« كه بلن ديھاى »س قام«‬ ‫را قرقگاه س اخت‪ ،‬ي اد ك رد )و گف ت‪» (:‬اگ ر ت و جام هھ ايم را نفرس تادى ت ا رھ ا باش م‪ ،‬آخ رين ع يش عاش قانه‬ ‫خودمان را آشكارا به تو خواھم گفت! »دشوار است ب ر او )‪ -‬عاش ق م ن( قط ع عالق ة ب ا »ام ح ويرث«‪ ،‬پ س‬ ‫دنبال كرد و مىجست باز گشت عشقش را از ھر در و از ھر راه‪«.Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [28‬ترجمه اين دو بيت چنين است‪:‬‬ ‫»كابين اسماء استخوان فك گوسالهاى بود كه مردى از قبيله »غنم« به او ھديه كرد‪..‬‬ ‫]‪ [27‬ترجمه اين بيت چنين است‪:‬‬ ‫»سوگند به عزاى نيكوبخت‪ ،‬و خدايى كه »سرف« نزديك خانه اوست كه من ‪«.

‬‬ ‫‪PDF.‫و گوش تھاى قرب اني را مي ان كس اني ك ه در كش تارگاه »ع زى« حض ور داش تند‪ ،‬قس مت‬ ‫مىكردند‪.Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [30‬ترجمه بيت مذكور چنين است‪:‬‬ ‫»سوگند مىخوريم‪ ،‬نخستين سوگند را به خانه خدا‪ ،‬و گر نه به بتانى كه در بلنديھاى غبغ ب س رپا )منص وب(‬ ‫ھستند‪«.‬‬ ‫»ھر آينه نشستگاھت را پاس دار طعن ه ني زه ل رزان س وراخ كنن ده م ا ق رار خ واھى داد ي ا در بيچ ارگى و ب ى‬ ‫كسى به خاك سپرده خواھى شد‪«.‬‬ ‫]‪ [29‬ترجمه دو بيت چنين است‪:‬‬ ‫»اى عامر! اگر نيزهھاى ما بر تو دست يافت )يعنى‪ :‬اگر به تو برخورديم و تو را در برابر دي ديم( س وگند ب ه‬ ‫آن شتران تندرو كه روى به منى و سپس روى به غبغب رقص كنان مىروند‪.‬‬ ‫و »نھيك ه ف زارى« خط اب ب ه »ع امر« پس ر »طفي ل« در اي ن بي ت از »غبغ ب« ن ام ب رده و‬ ‫مىگويد‪:‬‬ ‫و الراقصات الى منى فالغبغب!‬ ‫يا عام! لو قدرت عليك رماحنا‬ ‫مران او لثويت غير محسب[ ]‪[29‬‬ ‫]لتقيت بالوجعاء طعنة فاتك‬ ‫و درباره »غبغ ب« ك ه »ق يس« پس ر »منق ذ« پس ر »عبي د« پس ر »ض اطر« پس ر »حبش ية«‬ ‫پسر »سلول« ]خزاع ى[ )ك ه زن ى از »بن ى ح داد« از تي ره »كنان ه« و بق ول بعض ى از قبيل ه‬ ‫»حداد محارب« او را زاييده است( و مشھور به »قيس« پسر »حداديه خزاعى« گويد‪:‬‬ ‫و اال فأنصاب يسرن بغبغب ]‪[30‬‬ ‫تلينا ببيت ﷲ أول حلفة‬ ‫و »ق ريش« ب ه ن وعي خ اص »ع زى« را تعظ يم م ىكردن د‪ ،‬و از اينروس ت ك ه »زي د« پس ر‬ ‫»عمرو« پسر »نفيل« ك ه در روزگ ار ج اھلى ب ه خ دا پرس تى گروي ده و پرس تش »ع زى« و‬ ‫ديگر بتان را ترك‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »ھنگام سوق دادن آن گوس اله ب ه كش تارگاه غبغ ب ع زى در چش مش س پيدى ناھنج ارى دي د و در نتيج ه‬ ‫بىپروا به كس و ناكس گوشتش را ھديه داد‪«.ir‬‬ .

‬‬ ‫و »ابو خراش ھذلي« در اين شعر او را مىستايد‪ ،‬زيرا ھنگامى ك ه ب ر او وارد ش ده ب ود ي ك‬ ‫جفت پاىافزار نيكو بدو داده بود‪:‬‬ ‫دبية‪ ،‬انه نعم الخليل!‬ ‫حذانى بعد ما خذمت نعالى‬ ‫من الثيران وصلھما جميل‬ ‫مقابلتين من صلوى مشب‬ ‫فنعم معرس األضياف تذحى‬ ‫رحالھم شآمية بليل!‬ ‫من الفرني يرعبھا الجميل ]‪[32‬‬ ‫يقاتل جوعھم بمكلالت‬ ‫ھمواره »عزى« اين چنين )مقامي( داشت تا خداى پيامبرش را‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [31‬ترجمه سه بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»الت و عزى اين ھر دو را واگذاشتم‪ ،‬و چنين كند مرد دالور و شكيبا‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]‪ [32‬ترجمه چھار بيت باال اين است‪:‬‬ ‫»دبيه پس از اينكه پاىافزارم پاره شده بود‪ ،‬مرا پاىافزارى بخشود‪ ،‬دبيه نيكو دوستى است! »آن پاىافزار از‬ ‫پوست پشت گاو جوان بود و به زيبايى دوخته شده بود‪.‬‬ ‫»چه خوب مھمانخانهاى است )مھمانخانه دبيه( كه نسيم مالي م و مرط وب ش مالى )ش اميه( ش تران مھمان ان را‬ ‫بسوى آن مىرانند! »با گرسنگى مھمانان با كاسهھاى تاجدار از نان روغنين‪ ،‬لبريز از پيه مىجنگد )يعنى‪:‬‬ ‫با اين كاسهھاى مملو از نان و خورش چرب و نرم گرسنگى مھمانان را از بين مىبرد(‪«.‬‬ ‫»پس نه به عزى مىگروم‪ ،‬و نه به دو دخترش‪ ،‬و نه دو بت بنى غنم را زيارت مىكنم‪.ir‬‬ .‬‬ ‫»و نه ھبل را كه روزگارى پروردگار ما بود‪ ،‬آن ھنگام كه عقلي اندك داشتم‪«.‫گفته بود‪ ،‬مىگويد‪:‬‬ ‫كذلك يفعل الجلد الصبور‬ ‫تركت الالت و العزى جميعا‬ ‫و ال صنمي بنى غنم ازور‬ ‫فال العزى أدين و ال ابنتيھا‬ ‫لنا في الدھر إذ حلمي صغير ]‪[31‬‬ ‫و ال ھبال ازور و كان ربا‬ ‫پردهداران »عزى«‪» ،‬بنو شيبان« پسر »جابر« پسر »م ره« ]پس ر »ع بس« پس ر »رفاع ة«‬ ‫پسر »حارث« پسر »عتبة« پسر »سليم« پسر »منص ور«[ از »بن ى س ليم« بودن د‪ ،‬و آخ رين‬ ‫كسى كه از ايشان پردهدارى »عزى« را بر عھده داشت »دبيّه« ]پسر »حرمي سلمى«[ ب ود‪.Tarikhema.

‬‬ ‫و اين امر بسى ب ر »ق ريش« دش وار آم د‪ ،‬چن ان ك ه اب و أحيح ه ]و او »س عد« پس ر »ع اص«‬ ‫پسر »أمية« پسر »عبد شمس« پسر »عبد مناف« است[ چون به بيم ارى م رگ دچ ار ش د‪ ،‬و‬ ‫»ابو لھب« از او عيادت كرد‪ ،‬مىگريست‪» .‬خالد« برف ت و »دبي ه«‬ ‫را كه پردهدار »عزى« بود گرفت و كشت‪ .‬اين است ك ه »اب و خ راش ھ ذلي«‪» ،‬دبي ه« را ب ا‬ ‫اشعار زير رثاء گفت‪:‬‬ ‫وسط الشروب و لم يلمم و لم يطف؟‬ ‫ما لدبية منذ اليوم لم أره‬ ‫من الرواويق من شيزى بنى الھطف‬ ‫لو كان حيا لغاداھم بمترعة‬ ‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬ .‬ابو لھ ب« پرس يد‪» :‬اى اب و أحيح ة چ ه چي ز ت را‬ ‫مىگرياند؟ آيا از مرگ گريه مىكنى و حال آنك ه چ ارهاى از آن نيس ت؟« گف ت‪» :‬ن ه‪ ،‬بلك ه از‬ ‫آن ب يم دارم ك ه »ع زى« بع د از م ن پرس تيده نش ود‪» «.‬اب و لھ ب« گف ت‪» :‬ب ه خ داى س وگند‬ ‫»عزى« در زمان حيات تو ني ز ب راى خ اطر ت و پرس تش نش ده اس ت‪ ،‬و پ س از م رگ ت و ھ م‬ ‫پرستش او بعلت مرگ تو ترك نخواھد شد!« ابو أحيحة گفت‪» :‬اكنون دانستم كه مرا جانش ينى‬ ‫مىباشد‪ «،‬و از دلبستگى »ابو لھب« به پرستش »عزى« به شگفت آمد‪.‬‬ ‫در س ال ف تح »مك ة« پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪» (-‬خال د« پس ر »ولي د« را بخوان د و‬ ‫بفرمود برو به سوى درختى كه در »بطن نخله« است و آن را ببر‪» .‫)‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬برانگيخ ت‪ ،‬و پي امبر »ع زى« و ديگ ر بت ان را پس ت ش مرد‪ ،‬و‬ ‫مردمان را از پرستش آنان نھى فرمود‪ ،‬و »قرآن« نيز درباره آنھا نازل شد‪.

‬اللق ف‪ ،‬ح وض )آبش خور( شكس تهاى را گوين د ك ه از‬ ‫بسيارى آب رخنهدار و شكسته شده باشد(‪.‬‬ ‫پس چون پيامبر )صلى ﷲ عليه و سلم‪» (-‬مكة« را بگشود‪» ،‬خال د« پس ر »ولي د« را بفرم ود‬ ‫كه برو به »بطن نخله«‪ ،‬آنجا سه درخت شوره گز مىيابى‪ ،‬أولين آنھا را ببر! »خالد«‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [33‬ترجمه چھار بيت باال اين است‪:‬‬ ‫»چه شده است دبيه را كه از امروز او را در ميان باده نوشان نديدم كه ب ر آن ان وارد ش ود و گرداگ رد ايش ان‬ ‫بخرامد و پذيرايى كند؟‬ ‫»اگر او )دبيه( زنده بودى‪ ،‬بامدادان صبوحى مھمانان را با جامھاى بزرگ بنى ھطف لبري ز از ش راب پ ذيرا‬ ‫مىشدى‪.‬‬ ‫)ابو منذر گويد‪» :‬ابو أحيحة س عيد« پس ر »ع اص« در »مك ة« دس تار ب ر س ر م ىگذاش ت‪ ،‬و‬ ‫چون او دستار مىبست ھيچكس به رنگ دستار او دستار نمىبست(‪.‬و »الھط ف« تي رهاى‬ ‫از »بن ى عم رو« پس ر »اس د« اس ت‪ .‬وادي س قام )بع د از دبي ه( خ الي ش د و مگ ر‬ ‫درندگان و بادى كه بر درختان مىوزد‪ ،‬أنيسي در آنجا نيست‪«.‬‬ ‫»اب و عل ى عن زي« م ا را ح ديث ك رد و گف ت‪» :‬عل ى« پس ر »ص باح« م ا را ح ديث ك رد‪ ،‬و‬ ‫گفت‪ :‬ابو منذر به ما خبر داد و گفت پدرم از »ابى صالح« از پسر »عباس« مرا روايت ك رد‬ ‫و گفت‪:‬‬ ‫»عزى« شيطانهاى )ماده پرى( بود كه بر سه درخت شوره گز در »بطن نخله« وارد مىشد‪.Tarikhema.‬‬ ‫»اوست صاحب ديگ بزرگ و ديگدان پ ر از خاكس تر و كاس ه او ھنگ ام زمس تان ھمانن د آبش خور پ ر از آب ى‬ ‫است )كه شترداران‪ ،‬شترھاى تشنه را از آب سيراب م ىكنن د‪» (.‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‫حين الشتاء كحوض المنھل اللقف‬ ‫ضخم الرماد‪ ،‬عظيم القدر جفنته‬ ‫اال السباع و مر الريح بالغرف[ ]‪[33‬‬ ‫]امسى سقام خالء ال أنيس به‬ ‫)ابو منذر مىگويد‪ :‬يطيف از ماده طوفان از باب طاف يطيف م ىباش د‪ .

ir‬‬ .‬دبيه« را چ ون نظ ر ب ر خال د افت اد‬ ‫خطاب به »عزى« گفت‪:‬‬ ‫على خالد! ألقى الخمار و شمري‬ ‫أعزاء شدى شدة ال تكذبى‬ ‫تبوئى بذل عاجال و تنصرى ]‪[34‬‬ ‫فإنك اال تقتلي اليوم خالدا‬ ‫پس »خالد« گفت‪:‬‬ ‫]يا عز[ كفرانك ال سبحانك‬ ‫ابى رأيت ﷲ قد أھانك ]‪[35‬‬ ‫اي ن بگف ت و ض ربتي ب ر او نواخ ت و ف رق او )ش يطانه( را بش كافت‪ ،‬ناگھ ان او را مش تى‬ ‫خاكستر ديد‪ .‬سپس به خدمت پيامبر آمد‪ ،‬پيامبر فرمود‪» :‬آيا چي زى دي دى؟« گف ت‪» :‬ن ه‪ «.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [34‬ترجمه اين دو بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»ھان عزى! حمله ك ن ب ر خال د‪ ،‬حمل ه س خت‪ ،‬و مت رس‪ ،‬س رانداز )چھ ار ق د( را از س ر ب ازگير‪ ،‬و دام ن ب ر‬ ‫چين‪.Tarikhema.‬‬ ‫»زيرا اگر تو امروز خالد را نكشى‪ ،‬ھر چه زودتر به خوارى و زارى باز كردى و ترسايى را از خود نشان‬ ‫دھى‪«.‬‬ ‫]‪ [35‬ترجمه اين بيت‪ ،‬اين است‪:‬‬ ‫»اى عزى! به تو كفر مىورزم‪ ،‬نه اينكه منزهات خوانم‪ ،‬خداى را ديدم كه ترا خوار ساخت‪«.‫بيام د و آن را ببري د‪ .‬فرمود‪» :‬برو دوم ين را بب ر!« »خال د« بيام د‪ ،‬و آن‬ ‫را بريد‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬پ س چ ون ب ه خ دمت پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬ب از آم د‪ ،‬پي امبر‬ ‫فرمود‪» :‬آيا چيزى ديدى؟« گفت‪» :‬نه‪ «.‬آن گاه درخت را بريد و »دبيه« پردهدار را بكشت‪.‬فرم ود‪:‬‬ ‫»ب رو آن س ديگر را بب ر!« »خال د« بيام د‪ ،‬ناگھ ان زن ى س يهچ رده )س ياهروى‪ -‬حبش ية( آش فته‬ ‫م وى بدي د ك ه دو دس تش را ب ر گ ردنش نھ اده دن دان ھم ى س ايد‪ ،‬و »دبي ه« ]پس ر »حرم ي‬ ‫شيباني«‪ ،‬پسر[ سلمى پردهدار »عزى« پشت سرش بود‪» .

‬‬ ‫و نظ ري را ك ه اين ان در تعظ يم »ع زى« داش تند و ي ا نزدي ك ب ه آن را‪ ،‬ب ه ھ يچ ي ك از بت ان‬ ‫پنجگانهاى كه »عمرو« پسر »لحى« به ايشان داده بود ]ھمانھايى ك ه خ داى تع الى در »ق رآن‬ ‫مجيد« ياد كرده‪ ،‬آنجا كه فرموده است‪:‬‬ ‫‪َ .‬‬ ‫و اينان ھمه ] »عزى« را[ تعظيم مىكردند‪.‬‬ ‫پي امبر فرم ود‪» :‬آن ع زى ب ود‪ ،‬و بع د از او ع رب را عزائ ى نيس ت! آگ اه باش يد ك ه پ س از‬ ‫امروز »عزى« پرستش نخواھ د ش د‪ «.‬پ س »اب و خ راش« ش عرى را ك ه در پ يش گذش ت در‬ ‫رثاء »دبيه« سرود‪.ir‬‬ .Tarikhema.‬و پن دارم‬ ‫كه موجب دورى ديگر بتان از اين پرستندگان بوده است‪..‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [36‬قرآن كريم‪.‬‬ ‫و »أوس«‪ ،‬و »خزرج«‪» ،‬منات« را به اين امتياز مخصوص مىداشتند‪.‬‬ ‫ابو منذر گويد‪ :‬قريش »در مكة« و ديگر تازيانى كه مقيم »مكة« بودند‪ ،‬ھيچيك از بتان را ب ه‬ ‫آن پاي ه از تعظ يم ك ه »ع زى« را تعظ يم م ىكردن د‪ ،‬ب زرگ نم ىداش تند‪ ،‬و پ س از »ع زى«‪،‬‬ ‫»الت« و از آن پس »منات« را بزرگ مىداشتند‪.‬‬ ‫و »ثقي ف«‪» ،‬الت« را ب ه زي ارت و قرب اني مخص وص م ىداش ت آنچن ان ك ه »ق ريش«‪،‬‬ ‫»عزى« را‪..23 /71 ،‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و اما »عزى« )اختصاصى كه داشت اي ن ب ود ك ه( »ق ريش« تنھ ا زي ارت و قرب اني را ب ه او‬ ‫مخصوص مىداشتند‪ ،‬و چنين پندارم كه سبب‪ ،‬نزديكى »عزى« به اينان بوده است‪.‬و ال َت َذرُنَّ َو ًّدا‪َ ،‬و ال سُواعاً‪َ ،‬و ال َي ُغ َ‬ ‫وث َو َيع َ‬ ‫ُوق َو َنسْ راً ‪ [[36] 23 :71‬نداشتند‪ .‫پس )از آن( به سوى پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬بازگشت و او را از چگونگى خب ر داد‪.

‬‬ ‫»ھبل« درون »كعبه« قرار داشت‪ ،‬و رو به روى آن ھفت تير )‪ -‬قدح( نھاده شده ب ود ك ه ب ر‬ ‫اولى از آنھا نوشته بودند »صريح«‪ ،‬و بر ديگرى »ملصق«‪.‬‬ ‫و سه تير ديگر براى من تفسير نشده است كه نشان از چه داشت )و براى چه بود(؟‬ ‫پس چون ايشان را در كارى خصومتي روى مىداد‪ ،‬يا آھنگ‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬و از آن ھفت‪ ،‬تيرى به نام مرده‪ ،‬و تيرى به نام نك اح )‪ -‬زناش ويى( نش اندار‬ ‫بود‪.ir‬‬ .‬پس پيامبر »خال د« پس ر »ولي د« را فرس تاد ت ا درخ ت )منس وب‬ ‫به او( را بريد‪ ،‬و خانه )اش( را ويران ساخت‪ ،‬و بت را شكست[‪.‬و )از اينرو( او را »ھبل خزيمة« مىگفتند‪.‬‬ ‫و بزرگتر آنھا نزد ايشان »ھبل« است‪.‬‬ ‫] »ھبل«[‬ ‫و »قريش« را بتان )ديگر نيز( درون »كعبه« و پيرامون آن بود‪.‫]و »قريش«‪» ،‬عزى« را بزرگ مىداشت‪ ،‬و دو قبيله »غنى« و »باھله« نيز در پرستش آن‬ ‫با »قريش« ھمداستان بودند‪ .‬پ س دس تى‬ ‫از طال براى آن بساختند‪.‬‬ ‫و ھر گاه »صريح« برون آمدى‪ ،‬نوزاد را پاكزاد ش مردندى‪] ،‬و اگ ر »ملص ق« م ىآم دى[ او‬ ‫را طرد كردندى‪ .‬‬ ‫و بقرار آنچه به من رسيده است‪» ،‬ھبل« از عقي ق س رخ ب ر ص ورت انس انى س اخته ش ده ب ود‬ ‫كه دست راستش شكسته بود و قريش او را ھمچنان )دست شكسته( بدس ت آوردن د‪ .‬‬ ‫و نخستين كسى كه او را برافراشت )‪ -‬نصب كرد( »خزيم ة« پس ر »مدرك ه« پس ر »الي اس«‬ ‫پسر »مضر« بود‪ .‬‬ ‫پس ھر گاه در پاكى نژاد نوزادى شك كردندى‪ ،‬نخست به ھبل ھديهيى تق ديم م ىداش تند‪ ،‬وزان‬ ‫پس با تيرھا فال مىزدندى‪.

‬‬ ‫پس چون مدتى بر اي ن بگذش ت‪ ،‬و پرس تش بت ان رواج ياف ت‪ ،‬اي ن دو ھ م م ورد پرس تش ق رار‬ ‫گرفتند‪.‬و ھمان »ھبل« است كه »ابو س فيان« پس ر »ح رب« چ ون روز‬ ‫جنگ »احد« پيروز شد‪ ،‬خطاب به او گفت‪:‬‬ ‫»أع ُل ھبل« )ھبل برتر باش(! و پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬فرمود‪:‬‬ ‫»ﷲ أعلى و اجل!« )خداى باالتر و بزرگتر است(‪.‬‬ ‫اين دو را چون به دو سنگ مسخ شدند‪ ،‬پيشاپيش »كعبه« نھادند تا مردمان از آنان پن د گيرن د‪.‬پ س‬ ‫ھر چه در مىآمد‪ ،‬آن را به كار مىبستند و به آن تن در مىدادند‪.‬و »ق ريش« آن ى را ك ه‬ ‫ب ه »كعب ه« چس بيده ب ود‪ ،‬ن زد آن ديگ ر نص ب نمودن د‪ ،‬و گوس فند و ش تر پ يش آن دو قرب اني‬ ‫مىكردند‪.‬‬ ‫و نزد ھبل بود كه »عبد المطلب« درب اره پس رش‪» ،‬عب د ﷲ« ]پ در پي امبر‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و‬ ‫سلم‪ [-‬با آن تيرھا قرعه زد‪ .Tarikhema.‬‬ ‫و خطاب »اب و طال ب« ب ه آن دو اس ت )ك ه ھنگ ام ھمداس تانى »ق ريش« درب اره پي امبر‪ -‬علي ه‬ ‫السالم‪ -‬بر ضد »بنى ھاشم« به آنھا سوگند ياد كرد و گفت‪(:‬‬ ‫و أمسكت من أثوابه بالوصائل‬ ‫أحضرت عند البيت رھطي و معشرى‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫] »إساف« و »نائله«[‬ ‫و »إساف« و »نائله« نيز دو بت بودند )كه آنان مىپرستيدند(‪.ir‬‬ .‫سفرى‪ ،‬و يا مھمي ديگر مىكردند‪ ،‬نزد »ھبل« مىآمدند‪ ،‬و با تيرھا داورى م ىخواس تند‪ .‬‬ ‫يكى از آن دو چسبيده به »كعبه« بود‪ ،‬و ديگرى در جايگاه »زمزم«‪ .

‫بمفضى السبيول من إساف و نائل ]‪[37‬‬ ‫و حيث ينيخ األشعرون ركابھم‬ ‫)گفت‪ :‬وصائل‪ ،‬ھمان بردھاى يماني است(‪.‬‬ ‫]‪ [39‬ترجمه اين بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫»و در آنجا كه يمانيان شترانشان را مىخوابانند‪ ،‬در ريزشگاه رودبارھا نزديك إساف و نائله‪«.‬‬ ‫]‪ [38‬ترجمه اين بيت چنين است‪:‬‬ ‫»مرغان )بر كنار كشته( او نشستهاند‪ ،‬و چون زنان حائض كه )به پ اس احت رام( از إس اف كن ار م ىايس تادند‪،‬‬ ‫مرغان نيز به او نزديك نمىشوند‪«.‬‬ ‫و خطاب به »إساف« است كه »بشر« پسر »ابى خازم« ]اسدى[ گويد‪:‬‬ ‫مقامات العوارك من إساف ]‪[38‬‬ ‫عليه الطير ما يدنون منه‬ ‫و عرب نام مىنھادند‪ ،‬به نامھايى‪ ،‬و لفظ »عبد« را به آن نسبت مىدادند كه نمىدان م آن نامھ ا‬ ‫از آن »أصنام« بوده است يا نه؟ )از آن جمله اس ت‪» (:‬عب د يالي ل«‪ ،‬و »عب د غ نم«‪ ،‬و »عب د‬ ‫كالل«‪ ،‬و »عبد رضى«‪.‬‬ ‫برخى از راوي ان گفت هان د ك ه »رض ى« خان هاى ب ود از آن »بن ى ربيع ه« پس ر »كع ب« پس ر‬ ‫»سعد« پسر »زيد منات« ك ه »مس توغر« آن را وي ران ك رد ) »مس توغر« ھم ان »عم رو«‬ ‫پسر »ربيعه« پس ر »كع ب«‪ -‬پس ر »س عد«‪ ،‬پس ر »زي د من ات« پس ر »تم يم« اس ت( و او را‬ ‫»مستوغر« گفتند‪ ،‬زيرا گفته بود‪:‬‬ ‫نشيش الرضف في اللبن الوغير ]‪[39‬‬ ‫بنش الماء في الربالت منھا‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [37‬ترجمه اين دو بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»خويش و تب ارم را ن زد خان ه )كعب ه( حاض ر س اختم‪ ،‬و از جام هھ اى كعب ه روپ وش رنگ ين يم اني را بدس ت‬ ‫گرفتم‪.

‬‬ ‫]‪ [40‬ترجمه اين دو بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»حمله بردم بر »رضى« حملهاى شديد‪ ،‬پس واگذاشتمش به صورت تل ى ك ه ب ا ي ك پارچ ه اب ر س ياه ھمانن دى‬ ‫مىكرد‪.‬و عيار مردى است از قبيله »كلب« كه در بامدادى‬ ‫سرد بر ملخى دست يافت و خود مبتال به كرمزدگى دندان بود‪ ،‬در آن مي ان ك ه مل خ م ىخ ورد‬ ‫يكى از ملخھا‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »آب در گوشتھاى ران آن اسب مىجوشد‪ ،‬جوشيدن با ص دائى مانن د جوش يدن س نگ تفي ده )‪ -‬تابي ده( در‬ ‫شير داغ‪«.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و »مستوغر« درباره درھم كوفتن »رضى« ك ه پ س از مس لمان ش دن ب ر دس ت او روى داد‪،‬‬ ‫گفته است‪:‬‬ ‫فتركتھا تال تنازع اسحما‬ ‫و لقد شددت على رضاء شدة‬ ‫و لمثل عبد ﷲ يغشى المحرما! ]‪[40‬‬ ‫و دعوت عبد ﷲ فى مكروھھا‬ ‫و پسر »ادھم« )كه مردى از »بنى عامر« پسر »عوف« از قبيله »كلب« است( گفته است‪:‬‬ ‫غنظوك غنظ جرادة العيار‬ ‫و لقد لقيت فوارسا من قومنا‬ ‫ككراھة الخنزير لاليغار ]‪[41‬‬ ‫و لقد رأيت مكانھم فكرھتھم‬ ‫)گويد‪ :‬ايغار آب داغ يا جوشان را گويند‪ .‫)راوي گويد‪ :‬الوغير‪ ،‬الحار(‪.ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [41‬ترجمه دو بيت باال اين است‪:‬‬ ‫»ھمان ا برخ وردى ب ا س وارانى از دودم ان م ا ك ه دور انداختن د ت را چنانك ه عي ار مل خ را )از ب ن دن دان ك رم‬ ‫خوردهاش( دور كرد‪.Tarikhema.‬‬ ‫»و پايگ اه آن ان را دي دى و از آن رمي دى )از ت رس و كراھ ت(‪ ،‬ھمچن ان ك ه خ وك از داغ ى )‪ -‬ح رارت(‬ ‫مىگريزد و مىپرھيزد‪«.‬‬ ‫»و به كمك خواستم در ويران ساختن آن عبد ﷲ را و بان عبد ﷲ مردى بأيد تا به قرق گاه حمله برد )و ق رق‬ ‫آن را بشكند(‪«.

ir‬‬ .‬و غنظ وك‪،‬‬ ‫يعنى‪ :‬پرت كردند‪ ،‬يا دور انداختند ترا‪ (.Tarikhema.‬و نمىدانم كجا‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [42‬ترجمه أبيات باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»معش وق گف ت‪ :‬ب از آى ب ه داس تان عش ق! گف تم ن ه‪ ،‬خ داى و إس الم ت و را از آن ب از م ىدارد‪ ،‬و آن را روا‬ ‫نمىشمارد‪.‬چون پيامبر خداى )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬در روز‬ ‫فتح »مكة« پيروز شد به »مسجد الحرام« درآمد و بتان در پيرامون »كعبه« سرپا بودند‪.‬‬ ‫»مگر نديدى محمد و يارانش را در روز فتح )مكة( آن گاه كه بتان درھم شكسته مىشد‪.‫از مح ل ك رم خ وردگى در آم د‪ ،‬وى گف ت‪» :‬ب ه خ داى س وگند اي ن زن ده اس ت«‪ .‬و در اي ن ب اره‬ ‫است كه »راشد« پسر‪» -‬عبد ﷲ سلمى« گويد‪:‬‬ ‫يأبى اإلله عليك و اإلسالم‬ ‫قالت‪ :‬ھلم الى الحديث! فقلت ال‪،‬‬ ‫بالفتح‪ ،‬حين تكسر األصنام؟‬ ‫او ما رأيت محمدا و قبيله‬ ‫و الشرك يغشى وجھه االظالم! ]‪[42‬‬ ‫لرأيت نور ﷲ اضحى ساطعا‬ ‫] »مناف«[‬ ‫گفت ]‪» :[43‬مناف« نيز يك ى از بت ان ع رب ب ود ك ه »ق ريش« ب ه او نامگ ذارى م ىكردن د و‬ ‫»عبد مناف« نام مىنھادند‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫)پيامبر( با گوشه كمان در چشمھا و صورتھاى آنان مىكوبيد و مىفرمود‪:‬‬ ‫ان َزھُوق ا ً«‪ 81 :17 .‬آن گ اه فرم ان داد ت ا بت ان را‬ ‫»ج ا َء ْال َح ُّق َو َز َھ َق ْالباطِ لُ‪ ،‬إِنَّ ْالباطِ َل ك َ‬ ‫سرنگون به روى خ اك افكندن د‪ ،‬و س پس از مس جد بي رون بردن د و س وزانيدند‪ .‬‬ ‫»ھ ر آين ه ن ور خ دا را درخش ان م ىدي دى و ش رك )‪ -‬ب تپرس تى( را م ىنگريس تى ك ه ت اريكى رخس ارش را‬ ‫فراگرفته بود‪.‬‬ ‫]‪ [43‬مراد ابو منذر ھشام پسر محمد مؤلف اين كتاب است‪.

‫بوده است‪ ،‬و چه كسى آن را نصب كرده است؟‬ ‫و زنان حائض به بتان نزديك نمىش دند‪ ،‬و آن را دس ت نم ىيازيدن د‪ ،‬بلك ه در ناحي ه دورت ر از‬ ‫آن مىايستادند‪.‬‬ .‬‬ ‫و در اين باره است كه »بلعاء« پسر »قيس« پسر »عبد ﷲ« پسر »يعمر« ك ه ھم ان »ش ّداخ‬ ‫ليثى« مىباشد‪ ،‬و مبتال به )بيمارى( برص بود‪ ،‬اين بيت بسرود‪:‬‬ ‫) »ابو منذر ھشام« پسر »محمد« مىگوي د‪» :‬خال د« پس ر »س عيد« پس ر »ع اص« از پ درش‬ ‫مرا حديث كرد و گفت كه »بلعاء« را گفتند‪ :‬اين چيست )اشاره به بيمارى برص(؟‬ ‫پاسخ داد‪ :‬اين شمشير خداى است كه زنگارش را زدوده است(‪.‬‬ ‫چون خدا پيامبرش را برانگيخت و پي امبر آن ان را ب ه توحي د و پرس تش خ داى ب ىھمت ا خوان د‪،‬‬ ‫گفتند‪ :‬أَ َج َع َل ْاآللِ َھ َة إِلھا ً واحِداً إِنَّ ‪5 :38‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [44‬ترجمه اين بيت‪ ،‬اين است‪:‬‬ ‫»چه بسا ھماوردى كه )به خاكش افكندم( و مرغان را بر كنار كشته او گذاشتم تا مانند زنان حائض كه ھنگام‬ ‫زيارت از مناف كنار مىگيرند‪ ،‬اندكى دورتر از او )به انتظار قطع نفس و بىحركت ماندن وى( بنشينند‪«.‬‬ ‫كمعتنز العوارك من مناف ]‪[44‬‬ ‫و قرن قد تركت الطير منه‬ ‫)گويد‪ :‬معتنز‪ :‬كنار گيرنده در گوشهاى(‪.‬‬ ‫گويد‪ :‬اھل ھر خانه از خانهھ اى مك ة را بت ى درون خان ه ب ود ك ه آن را م ىپرس تيدند‪ ،‬و چ ون‬ ‫يكى از آنان آھنگ سفر مىكرد‪ ،‬آخرين كارى كه در خانهاش انجام مىداد‪ ،‬مسح كردن آن بت‬ ‫بود‪ ،‬و چون از سفرش باز مىگشت‪ ،‬نخس تين ك ارش ھنگ ام ورود ب ه خان ه اي ن ب ود ك ه آن را‬ ‫مسح كند‪.

‬‬ ‫پس چون مردى به سفر مىرفت‪ ،‬و در منزلي فرود مىآمد چھار سنگ ب ر م ىگرف ت و از آن‬ ‫چھار آنى را ك ه زيب اتر م ىياف ت آن را خ داى م ىگرف ت‪ ،‬و آن س ه ديگ ر را دي گ پاي ه ب راى‬ ‫ديگش قرار مىداد‪.‬‬ ‫و گوسفندانى را كه پيش بتان و سنگھاى مورد پرستششان مىكشتند‪» ،‬عتائر« مىناميدند‪.Tarikhema.‬‬ ‫و اگ ر آن س نگھا تن ديس )‪ -‬تمث ال( م ىب ود‪ ،‬آنھ ا را »أص نام«‪ ،‬و »أوث ان« م ىخواندن د و‬ ‫طوافشان را »دوار« مىگفتند‪.‫ھذا لَ َشيْ ٌء عُجابٌ ! ‪ [45] 5 :38‬قصدشان ھمين أصنام بود‪.‬‬ ‫و آنچه را )از طواف و قرباني( در سفرھاى خود نسبت به اين سنگھا بك ار م ىبس تند از روى‬ ‫دلبستگى به كعبه و به قصد پيروى بود كه از طواف و قرباني پيشاپيش كعبه به كار مىبستند‪.‬‬ ‫و چون كوچ مىكرد‪ ،‬آن را وامىگذاشت و چون به منزل ديگر مىرسيد‪ ،‬ھمان ك ار را تك رار‬ ‫مىكرد‪ ،‬و اينان پيشاپيش ھمه اين بتان سنگى‪ ،‬شتر و گوسفند مىكشتند و ب ه آن وس يله ب ه اي ن‬ ‫بتان سنگى تقرب مىجستند و با وجود اين‪ ،‬برترى »كعبه« را نسبت به آنان گ ردن م ىنھادن د‬ ‫و از حج و عمره به »كعبه« روى نمىگردانيدند‪.‬و كشتارگاھى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [45‬قرآن كريم‪.‬‬ ‫و عرب ديوانهوار شيفته پرس تش بت ان ب ود‪ ،‬برخ ى از آن ان پرستش گاھى بن ا م ىك رد و برخ ى‬ ‫ديگر بت ى س رپا م ىداش ت و از آن مي ان كس ى ك ه نم ىتوانس ت بت ى س رپا دارد‪ ،‬و ي ا بتك دهاى‬ ‫بسازد‪ ،‬سنگى را پيشاپيش حرم و يا پيشاپيش چيزى از آنچه مىپسنديد‪ ،‬نصب مىك رد و آنگ اه‬ ‫ب ه ط واف آن م ىپرداخ ت‪ ،‬ھمچن ان ك ه »كعب ه« را ط واف م ىك رد و اينگون ه س نگھا را‬ ‫»أنصاب« مىناميدند‪.ir‬‬ .5 /38 ،‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫)عتيره‪ :‬در لغت تازى ذبيحه )‪ -‬كشته شده( است(‪ .

‬و آن سنگى بود سپيد‪ ،‬و نگارين كه ش كل ت اجى ب ر‬ ‫آن نگاشته بودن د و در »تبال ه« ب ين »مك ة« و »مدين ه«‪ -‬ھف ت من زل ب ه »مك ة« مان ده‪ -‬ج اى‬ ‫داشت‪.‫را كه براى أصنام و أنص اب در آن گوس فند ذب ح م ىكردن د »عت ر« م ىگفتن د‪ ،‬و در اي ن ب اره‬ ‫است كه »زھير« پسر »أبى سلمى« گويد‪:‬‬ ‫كمنصب العتر دمى رأسه النسك ]‪[46‬‬ ‫فزل عنھا و اوفى رأس مرقبة‬ ‫»بنو مليح« از قبيله »خزاعة«‪ -‬ك ه تب ار »طلح ه طلح ات« بودن د‪ -‬ج ن م ىپرس تيدند‪ ،‬و آي ت‬ ‫ون ﷲ عِ با ٌد أَمْ ثال ُ ُك ْم ‪ [47] .194 /7 ،‬‬ ‫]‪ [48‬ترجمه سه مصراع فوق چنين است‪:‬‬ ‫»اگر تو ني ز اى ذو الخل ص مانن د م ن ص احب خ ون ب ودى‪ ،‬و پ درت در گ ور خفت ه م ىب ود‪) ،‬م را( از كش تن‬ ‫دشمنان )كشندگان پدرم( بى دليل باز نمىداشتى‪«.Tarikhema.‬يكى از آنان گويد‪:‬‬ ‫مثلي و كان شيخك المقبورا‬ ‫لو كنت يا ذا الخلص الموتورا‬ ‫لم تنه عن قتل العداة زورا ]‪[48‬‬ ‫پدر شاعر را كشته بودند‪ ،‬و او در پى خونخواھى پدر بود‪ ،‬پسر نزد‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [46‬ترجمه اين بيت اين است‪:‬‬ ‫»پس )اسب من؟( از آن پريد و بر قله ديدگاھى )‪ -‬مرتبه( برآمد چونان سنگ برافراشته در كشتارگاه »عتر«‬ ‫كه خون قربانيھا آن را سرخ فام كرده است‪«.ir‬‬ .‬‬ ‫ِين َت ْدع َ‬ ‫كريمه إِنَّ الَّذ َ‬ ‫ُون من ُد ِ‬ ‫] »ذو الخلصة«[‬ ‫ديگر از بتان عرب‪» ،‬ذو الخلصة« است‪ .‬‬ ‫‪PDF..‬‬ ‫]‪ [47‬قرآن كريم‪.‬‬ ‫و قبائ ل خ ثعم‪ ،‬و »بجيل ه« و »ازدالس راة« و ديگ ر قبائ ل ع رب از »ھ وازن« ك ه ب ه ايش ان‬ ‫نزديك بودند و آن را بزرگ مىداشتند و براى او قرباني مىكردند‪] ..‬‬ ‫و پردهداران آن »بنو امامه« از قبيله »باھله« پسر »اعصر« بودند‪. 194 :7‬درباره اينان نازل گرديد‪.‬و ھمچنين اعرابى ك ه در‬ ‫»تباله« أقامت داشتند‪ ،‬او را تعظيم مىكردند‪ .

‬جرير در آن روز صد مرد از قبيله »باھله« را كه جملگ ى پ ردهدار »ذو الخلص ة«‬ ‫بودند بكشت‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [49‬ترجمه دو بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»خدا را كه ميان من و او‪ ،‬و پيمانى كه ميان ما تا مدتى معين بسته ش ده‪ ،‬حك م و گ واه اس ت ب ه ي اد او آوردم‪،‬‬ ‫كاشكى )آن پيمان را( به ياد مىآورد‪.Tarikhema.‬‬ ‫و پ ارهاى از م ردم أبي ات م ذكور را ن اروا ب ه »ام رؤ الق يس« پس ر »حج ر كن دى« نس بت‬ ‫م ىدھن د‪ [.‬‬ ‫وى برف ت ت ا ب ه ق وم ]بن ى[ احم س از قبيل ه »بجيل ه« رس يد و آن ان را ب ا خ ود بس وى »ذو‬ ‫الخلص ة« ب رد‪ .‬‬ ‫»و او را به سنگ سپيد )‪ -‬مروه بيضاء( در روز تباله و به عزلتگاه نعمان‪ ،‬آنجا كه دين ترسا گرف ت‪ ،‬ي ادآور‬ ‫شدم‪«.‬و »خ داش« پس ر »زھي ر ع امرى« ب ه ي اد او )‪ -‬ب ت( خط اب ب ه »عثع ث« پس ر‬ ‫»وحشى خثعمى« درباره پيمانى ك ه در مي ان ايش ان ب وده‪ ،‬و عثع ث آن را درھ م شكس ته ب ود‪،‬‬ ‫مىگويد‪:‬‬ ‫ّ‬ ‫و ما بيننا من مدة لو تذكرا‬ ‫و ذكرته با بيني و بينه‬ ‫و محبسة النعمان حيث تنصرا ]‪[49‬‬ ‫و بالمروة البيضاء يوم تبالة‬ ‫پ س چ ون رس ول خ داى )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪» (-‬مك ة« را بگش ود‪ ،‬و ع رب يكس ر إس الم‬ ‫آورد‪ ،‬و نمايندگان ايشان )از ھر سو( بر او وارد مىشدند‪» ،‬جرير« پسر »عبد ﷲ« در حالي‬ ‫كه إسالم آورده بود به خدمتش رسيد‪ ،‬پس پيامبر به او فرمود‪ :‬اى »جرير«! آي ا خ اطرم را از‬ ‫»ذو الخلصة« آسوده نمىدارى؟ پاسخ داد‪ :‬فرمانبردارم! پس او را بدان سو گسيل داشت‪.‫»ذو الخلصة« آم د‪ ،‬و ب ا تيرھ اى وي ژه قرع هكش ى داورى خواس ت‪ .ir‬‬ .‬پ س دو قبيل ه »خ ثعم« و »باھل ه« در پاس دارى آن )‪ -‬ذو الخلص ة( ب ا وى‬ ‫بجنگيدند‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬تي رى برآم د ك ه او را از‬ ‫خونخواھى باز مىداشت‪ ،‬پس اين أبيات را بگفت‪.

‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [50‬ترجمه أبيات مذكور در باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»بنو امامه در وليه سرگشته و مستانه به خاك و خون در غلطيدند و جملگى نيزه بكار مىبردند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [51‬ترجمه حديث منقول اين است‪» :‬دنيا نابود نگردد تا آنگاه كه سرينھاى زنان )قوم دوس( ب ر ذو الخلص ة‬ ‫]در حال پرستش آن[ بسايد‪ .Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.[51‬‬ ‫] »سعد«[‬ ‫و براى »مالك«‪ ،‬و »ملك ان«‪ -‬دو پس ر »كنان ه«‪ -‬در س احل »ج ده«‪ ،‬و پيرام ون آن بت ى ب ود‬ ‫كه »سعد« مىناميدند‪.‬‬ ‫»اينان به پاسدارى پايه و پايگاه خويش آمدند‪ ،‬پس به شيرمردانى برخوردند كه در برابر شمشيرھا دن دان )ب ه‬ ‫خشم( مىساييدند‪ ،‬ساييدنى صدادار و خوفناك‪.‫و در ميان قبيله »خثعم« كشتارى بسيار ك رد و دويس ت م رد از »بن ى قحاف ة« پس ر »ع امر«‬ ‫پسر »خثعم« بكشت و بر آنان پي روز ش د و ايش ان را ھزيم ت داد‪ ،‬و بني ان »ذو الخلص ة« را‬ ‫ويران ساخت‪ ،‬و آن را آتش زد و بسوخت‪ .‬و آن را چونان كه در پيش مىپرستيدند‪ ،‬بپرستند‪«.‬‬ ‫و از رسول خداى )‪ -‬عليه السالم‪ (-‬چنين به ما رسيده اس ت ك ه فرم ود‪» :‬ال ت ذھب ال دنيا حت ى‬ ‫تصطك أليات نساء دوس على ذى الخلصة‪ ،‬يعبدونه كما كانوا يعبدونه« ]‪.‬و زنى از قبيله »خثعم« )در آن باره( گفت‪:‬‬ ‫ثمال يعالج كلھم انبوبا‬ ‫و بنو امامة بالولية صرعوا‬ ‫أسدا تقب لدى السيوف قبيبا‬ ‫جاءوا لبيضتھم فالقوا دونھا‬ ‫فتيان احمس قسمة تشعيبا ]‪[50‬‬ ‫قسم المذلة بين نسوه خثعم‬ ‫و »ذو الخلصة« اكنون در آستانه مسجد »تباله« سنگ فرش است‪.‬‬ ‫»جوانمردان احمس خاكسارى را ميان زنان دودمان خثعم پخش كردن د‪ ،‬پخ ش كردن ى ك ه ھيچي ك از آن ان ب ى‬ ‫بھره نماند‪«.

‬‬ ‫آنگ اه ]در پ ى گ رد آوردن ش تران برآم د و آنھ ا را گ رد آورد[ و از نزدي ك وى بازگش ت‪ ،‬و‬ ‫مىگفت‪:‬‬ ‫فشتتنا سعد فال نحن من سعد!‬ ‫أتينا الى سعد ليجمع شملنا‬ ‫من األرض‪ ،‬ال يدعى لغى و ال رشد ]‪[52‬‬ ‫و ھل سعد اال صخرة بتنوفة‬ ‫] »ذو الكفين«[‬ ‫و قبيله »دوس« از تيره »منھب« پسر »دوس« را بتى بود كه »ذو الكفين« ناميده مىشد‪.Tarikhema.‬چون ش تران‬ ‫نزديك سنگ رسيدند‪ ،‬از آن برميدند ]و بر آن سنگ از خون قربانيھا ريخته مىش د[ و ھ ر ي ك‬ ‫به سويى بپراكندند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫و او است كه مىگويد‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [52‬ترجمه دو بيت باال اينست‪:‬‬ ‫»به پيشگاه سعد آمديم‪ ،‬تا پراكندگى ما را جمع كند پس سعد ما را پراكنده ساخت‪.‬‬ ‫مرد تازى اندوھگين و خشمناك ش د‪ ،‬پ س س نگى برگرف ت و ب ر ب ت بكوف ت و بگف ت‪» :‬خ داى‬ ‫ترا از بركت پرستش مردمان بر كنار دارد! شتران مرا رمانيدى‪ ،‬و مرا دچار رن ج س اختى‪«.‫اين ب ت لخت ى س نگ دراز ب ود‪ .‬روزى م ردى از ايش ان ش ترانى را از آن خ ويش آنج ا ب رد ت ا‬ ‫برابر سنگ نگاه بدارد )‪ -‬آنھا را بر آن وقف كند( و از اين راه بدان تبرك جويد‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پس ما از سعد نيستيم )يعنى‪ :‬ما از سعد بيزاريم(! »و آيا سعد چيزى ج ز پارچ ه س نگى اس ت در بياب ان افت اده‬ ‫كه او را براى ھدايت‪ ،‬و يا گمراھى نشايد خواند‪«.‬‬ ‫پس چون قبيله مذكور إسالم آوردند‪ ،‬پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ علي ه و س لم‪» (-‬طفي ل« پس ر »عم رو‬ ‫دوسى« را فرستاد تا آن را بسوزانيد‪.

‬‬ ‫]‪ [55‬ترجمه بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»س وگند ي اد ك ردم ب ه س نگھاى س ر پ ا ش ده )‪ -‬أنص اب( ن زد »اقيص ر«‪ ،‬س وگندى اس توار و ب ه آنچ ه س ر و‬ ‫صورتھا بدان ساييده مىشود‪«.‫ميالدنا اكبر من ميالدكا!‬ ‫يا ذا الكفين لست من عبادكا!‬ ‫انى حشوت النار في فؤادكا! ]‪[53‬‬ ‫] »ذو الشرى«[‬ ‫ّ‬ ‫و »بن ى ح ارث« پس ر »يش كر« پس ر »مبش ر« از قبيل ه »أزد« را ني ز بن ى ب ود ك ه »ذو‬ ‫الشرى« ناميده مىشد‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و يكى از سران عرب در اين بيت از او ياد مىكند‪:‬‬ ‫و شج العدى منا خميس عرمرم! ]‪[54‬‬ ‫اذن لحللنا حول ما دون ذى الشرى‬ ‫] »أقيصر«[‬ ‫و ب راى قبائ ل »قض اعه«‪ ،‬و »لخ م«‪ ،‬و »ج ذام« و »عامل ه«‪ ،‬و »غطف ان« در دھك دهھ اى‬ ‫مشرف بر »شام« بتى بود »أقيص ر« ن ام‪ ،‬و درب اره اوس ت ك ه »زھي ر« پس ر »اب ى س لمى«‬ ‫مىگويد‪:‬‬ ‫و ما سحقت فيه المقاديم و القمل! ]‪[55‬‬ ‫حلفت بأنصاب االقيصر جاھدا‬ ‫و »ربيع« پسر »ضبع فزارى« گفته است‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [53‬ترجمه اين سه مصراع بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»اى ذو الكفين‪ ،‬من از بندگان تو نيستم! نژاد ما واالتر از نژاد تو است! منم كه درونت )‪ -‬دلت( را يكس ره از‬ ‫آتش پر ساختم!«‬ ‫]‪ [54‬ترجمه اين بيت چنين است‪:‬‬ ‫»آن گاه در پيرامون ذى الشرى فرود آمديم‪ ،‬و لشكرى پردامنه و انبوه از م ا دش من را درھ م ش كافت و درھ م‬ ‫كوبيد‪«.Tarikhema.ir‬‬ .

‬‬ ‫]‪ [57‬ترجمه اين بيت‪ ،‬بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»به جامهھاى »اقيصر« سوگند كه مردى كه »عمرو« و دودمانش را ضد من پناه داده‪ ،‬بر م ن درش تى بك ار‬ ‫مىبرد‪«.‬‬ ‫‪PDF.‫حول االقيصر‪ ،‬تسبيح و تھليل! ]‪[56‬‬ ‫]و[ اننى و الذي نغم األنام له‬ ‫و »شنفرى األزدي« ھم پيمان قبيله »فھم« درباره او مىگويد‪:‬‬ ‫على‪ ،‬و أثواب االقيصر! يعنف ]‪[57‬‬ ‫و ان امرأ أجار عمرا و رھطه‬ ‫] »نھم«[‬ ‫قبيله »مزينه« بتى به نام »نھم« داشتند‪ ،‬و به نام اوست كه »عبد نھم« نامگذارى مىكردند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫و پردهدار »نھم« مردى به نام »خزاعى« پسر »عبد نھم«‪ ،‬از قبيل ه »مزين ه« از تي ره »بن ى‬ ‫عداء« بود‪.Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [58‬ترجمه سه بيت مذكور در باال چنين است‪:‬‬ ‫»نزد »نھم« رفتم تا در پيشگاھش گوسفند قربان كنم‪ ،‬آن چنان كه در پيش مىكردم‪.‬‬ ‫پس چون آوازه بعثت پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬شنيد‪ ،‬بر ب ت ن امبرده بش وريد‪ ،‬و او را‬ ‫درھم شكست‪ ،‬و اين أبيات را سرود‪:‬‬ ‫عتيرة نسك‪ ،‬كالذي كنت أفعل‬ ‫ذھبت الى نھم الذبح عنده‬ ‫ا ھذا اله ابكم ليس يعقل!‬ ‫فقلت لنفسي حين راجعت عقلھا‬ ‫اله السماء الماجد المتفضل ]‪[58‬‬ ‫أبيت‪ ،‬فديني اليوم دين محمد‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [56‬ترجمه اين بيت اينست‪:‬‬ ‫»و ھمانا من سوگند مىخورم به آنى كه سرود مردمان در پيرامون اقيصر براى او نيايش و ستايش است‪«.

‬‬ ‫أمية پسر »أسكر« ھم درباره اين بت مىگويد‪:‬‬ ‫اسيدين يحلفان بنھم‬ ‫إذا لقيت راعيين فى غنم‬ ‫فأمض و ال يأخذك باللحم القرم ]‪[59‬‬ ‫بينھما أشالء لحم مقتسم‪،‬‬ ‫] »عائم«[‬ ‫براى قبيله »ازدالسراة«‪ ،‬بتى بود كه آن را »عائم« مىگفتند‪.‬‬ ‫]‪ [60‬ترجمه بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫»به ھر كس مىرسى مىگوئى آنان را )يعنى گوينده بيت و بس تگان وى را( ف رار دادم و ح ال آنك ه نم ىدان ى‬ ‫گونه و سيماى آنان چيست‪ ،‬نه‪ ،‬به عائم سوگند كه نمىدانى‪«.‫آنگاه به پيامبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬پيوس ت‪ ،‬و خ ود إس الم آورد‪ ،‬و إس الم قبيل ه خ ويش‬ ‫»مزينه« را نيز به گردن گرفت‪.‬‬ ‫]‪ [59‬ترجمه دو بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»ھر گاه به دو چوپان در ميان گله گوسفندى برخوردى ك ه آن دو م ردك س ياه ب ه نھ م س وگند م ىخورن د‪» ،‬و‬ ‫مي ان آن دو تك هھ اى گوش ت قس مت ش ده نھ اده اس ت راه خ ود گي ر )و از آن در گ ذر(‪ ،‬و اش تھاى گوش ت‬ ‫)خوردن( ترا فرا نگيرد‪«.ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫»جعفر« پسر »ابى خالس كلبى« را در حالي كه بر شترش سوار‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »پس چون به عقل خويش بازگشتم‪ ،‬با خود گفتم‪» :‬آيا اين گن گ بيگان ه از خ رد‪ ،‬خ داى اس ت؟!« » )از‬ ‫قرب اني ب راى او( روى برگردان دم و آي ين ام روزم دي ن محم د اس ت‪ ،‬دادار آس مان‪ ،‬آن خ داى واالى بخش نده‬ ‫است‪«.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و »زيد الخير« كه ھمان »زيد الخيل طائى« است‪ ،‬در اين بيت او را نام مىبرد‪:‬‬ ‫و لم تدر ما سيماھم‪ ،‬ال و عائم! ]‪[60‬‬ ‫تخبر من القيت أن قد ھزمتھم‪،‬‬ ‫] »سعير«[‬ ‫و قبيله »عنزه« را بتى بود‪» ،‬سعير« نام‪.

Tarikhema.‬‬ ‫و در آن باره است كه »ع امر« پس ر »طفي ل« م ىگوي د‪) :‬وى روزى ب ه دي دار »غن ى« پس ر‬ ‫»اعصر« آمد در حالي كه آنان سنگى را كه نصب كرده بودن د‪ ،‬ط واف م ىنمودن د‪ ،‬ع امر در‬ ‫دختران ايشان كه طواف مىكردند‪ ،‬زيبايى ويژهاى بديد( پس گفت‪:‬‬ ‫عليھم كلما أمسوا دوار! ]‪[62‬‬ ‫اال يا ليت أخوالي غنيا‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [61‬ترجمه دو بيت فوق چنين است‪:‬‬ ‫»شتر جوانم از الشهھاى گوسفندان قرباني كه پيرامون »سعير« ب ر زم ين غلطي ده ب ود و دو پس ر »يق دم« او‬ ‫را زيارت مىكردند‪ ،‬رميد‪.‬‬ ‫]‪ [62‬ترجمه اين بيت‪ ،‬اين است‪:‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫و عرب را سنگھاى غبار آلودى بود كه )در جايى( نص ب م ىكردن د‪ ،‬و گ رد آن م ىگش تند‪ ،‬و‬ ‫نزدش گوسفند قربان مىكردند‪.‬‬ ‫»و گروھھايى از دودمان »يذكر« گرداگرد آستانش شتابان م ىگش تند‪ ،‬و او )ب ت( نم ىدانس ت و نم ىتوانس ت‬ ‫ايشان را به كلمهاى پاسخ دھد‪«.‫بود‪ ،‬بر او گذر افتاد‪ ،‬و )افراد قبيله( »عنزه« گوسفندانى در پيشگاھش قرباني ك رده بودن د‪ ،‬و‬ ‫شتر »جعفر« از آن برميد‪ ،‬وى اين شعر را إنشاد كرد‪:‬‬ ‫حول السعير يزوره ابنا يقدم‬ ‫نفرت قلوصي من عتائر صرعت‬ ‫و جموع يذكر مھطعين جنابه‬ ‫ما ان يحير إليھم بتكلم ]‪[61‬‬ ‫)اب و من ذر گوي د‪» :‬يق دم«‪ ،‬و »ي ذكر« دو پس ر »عن زه« ان د ك ه ش اعر پس ران ايش ان را در‬ ‫طواف پيرامون »سعير« ديده است(‪.‬‬ ‫و اين سنگھا را »أنصاب« مىخواندند‪ ،‬و طواف گرد آن را »دوار« مىناميدند‪.

ir‬‬ .‫و »عمرو« پسر »جابر حارثى كعبي« درباره اينگونه سنگھاى برافراشته است كه مىگويد‪:‬‬ ‫و حلفت باالنصاب ان ال يرعدوا ]‪[63‬‬ ‫حلفت غطيف ال تنھنه سربھا‬ ‫و نيز در اين باره است كه »مثقب عبدى« به »عمرو« پسر »ھند« گفته است‪:‬‬ ‫فقد كادت حواجبھم تشيب ]‪[64‬‬ ‫يطيف بنصبھم حجن صغار‬ ‫)حجن‪ :‬كودكان‪ -‬صبيان(‪.‬‬ ‫]‪ [65‬ترجمه بيت باال اين است‪:‬‬ ‫»ش تران قرب انيم را م ىران م‪ ،‬در ح الي ك ه أنص اب خ ودم را ب ر ت رك )ش تر( دارم‪ .‬آي ا م را از ق وم خ ود‬ ‫پروردگارانى است؟«‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫)و گوين ده( »ف زارى« ھ م در اي ن ب اره گفت ه اس ت )آن ھنگ ام ك ه ق ريش در ناھنجاريھ ايى ك ه‬ ‫بكار برد‪ ،‬بر او خشم گرفتند‪ ،‬و او را از دخول در »مكة« منع كردند(‪:‬‬ ‫ھل لى من قومي من ارباب؟ ]‪[65‬‬ ‫سوق بدني‪ ،‬محقبا أنصابى‬ ‫و يكى از »بنى ضمره«‪ ،‬در جنگى كه ميان آنان بود در اين باره گفت‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »اى كاشكى خويشان مادريم‪ ،‬قبيله »غنى« ھر شامگاه »دوارى« بر خويشتن واجب مىداشتند‪.‬‬ ‫]‪ [64‬ترجم ه اي ن بي ت چن ين اس ت‪» :‬كودك ان خردس ال‪ ،‬أنص اب آن ان را ط واف م ىكنن د‪ ،‬و نزدي ك اس ت ك ه‬ ‫ابروان ايشان )از پيرى( سپيد شود )و ھمچنان در ھمه عمر آنھا را طواف مىكنند(‪«.Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [63‬ترجمه بيت بر اين تقريب است‪» :‬قوم غطيف سوگند ياد كرده است كه جنگاورانش را )از حمله بر م ا(‬ ‫جلو نگيرد‪ ،‬و من به أنصاب سوگند خوردم كه ما را نتوانند بيم داد‪«.

Tarikhema.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [66‬ترجمه مصراع مذكور چنين است‪:‬‬ ‫»سوگند خوردم به أنصاب‪ ،‬و به پرده )ممكن است مراد پردهاى باشد كه بر بتان مىكشيدند(‪«.ir‬‬ .‬‬ ‫اطردتنى‪ :‬از »أطردت« است‪ ،‬نه از »طردت«(‪.‬‬ ‫و »ع امر« پس ر »واثل ه اب و طفي ل ليث ى« در ح ال إس الم راج ع ب ه جنگ ى ك ه در آن ش ركت‬ ‫داشت‪ ،‬مىگويد‪:‬‬ ‫كورد القطا‪ :‬ريعانھا متتابع‬ ‫فإنك ال تدرين ان رب غارة‬ ‫لھا نصب قد ضرجته النقائع ]‪[68‬‬ ‫نصبت لھا وجھى و وردا كأنه‬ ‫] »عميانس«[‬ ‫و قبيله »خوالن« بتى )‪ -‬صنمي( در زمين »خوالن« داشتند كه »عميانس« نام داشت‪.‬‬ ‫]‪ [68‬ترجمه دو بيت فوق بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»پس تو )اى محبوبه من( بدرستى نم ىدان ى ك ه ب ا غ ارت و ھج وم ك ه مانن د ورود قط ا ب ر آبگ اه پي اپى روى‬ ‫مىدھد‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫»و من روى به آن معركه )‪ -‬ميدان( آوردم و اسب سرخ فامم را بدان مقصد راندم‪ ،‬چنانكه گوئى او را در آن‬ ‫ميدان انصابى است كه خونھاى قرباني آن را رنگين ساخته است‪«.‬‬ ‫]‪ [67‬ترجمه بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»مرا از بين ھجاى من از خود راندى‪ ،‬و نه‪ ،‬به الت و أنصاب سوگند كه نجات نمىيابي )يعنى از ھجاى م ن‬ ‫بركنار نخواھى شد(‪«.‫و حلف ت باالنص اب و الس تر! ]‪ [66‬و در اي ن ب اره اس ت ك ه »م تلمس ض بعى« خط اب ب ه‬ ‫»عمرو« پسر »ھند« در رفتارى كه با او‪ ،‬و با »طرفه« پسر »عبد« كرد‪ ،‬مىگويد‪:‬‬ ‫و الالت و األنصاب ال تئل! ]‪[67‬‬ ‫اطردتنى حذر الھجاء‪ ،‬و ال‬ ‫)ال تئل‪ :‬اى ال تنجو‪ -‬نجات نمىيابى‪.

‬‬ ‫پس آنچه از سھم »عميانس« داخل سھم خدا مىشد‪ ،‬به »عميانس« برمىگردانيدند‪ ،‬و آنچ ه از‬ ‫سھمي كه براى خدا قرار داده بودند‪ ،‬داخل در سھم بت مىشد‪ ،‬براى او وامىگذاشتند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.‫از چھارپايان خود و نيز از محصولى كه از زمين بر م ىداش تند‪ ،‬بھ رهاى ب راى او )عمي انس(‬ ‫و بھرى‪ ،‬به گمان خويش‪ ،‬براى خداى )‪ -‬عز و جل‪ (-‬كنار مىنھادند‪.‬‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫ث َو‬ ‫و بنابر آنچه به م ا رس يده اس ت )از اخب ار و تفاس ير(‪ ،‬آي ت َو َج َعل وا ِ ِ ِم َّم ا ذ َرأ م ن ال َح رْ ِ‬ ‫َْ‬ ‫ان لِ ُ‬ ‫عام َنصِ يبا ً َفقالُوا ھذا ِ َّ ِ ِب َزعْ م ِِھ ْم‪َ ،‬و ھذا لِ ُ‬ ‫ش َركائ ِِھ ْم َف ال يَصِ ُل إِلَ ى ﷲ َو م ا‬ ‫ش َركائِنا َفم ا ك َ‬ ‫األ ْن ِ‬ ‫ان ِ َّ ِ َف ُھ َو يَصِ ُل إِل ى ُ‬ ‫ون« ‪ [69] 136 :6‬درب اره ايش ان ن ازل ش ده‬ ‫ش َركائ ِِھ ْم س ا َء م ا َيحْ ُك ُم َ‬ ‫ك َ‬ ‫است‪.‬‬ ‫و اين ان از تي رهاى از »خ والن« بودن د ك ه ب ه ايش ان »أدوم« م ىگفتن د‪ ،‬و اين ان »أس وم«‬ ‫مىباشند‪.136 /6‬‬ ‫]‪ [70‬ترجمه أبيات باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»گواھى مىدھم به اذن خداى كه محمد فرستاده آن خدايى است كه پايگاھش باالى آسمانھا است‪.Tarikhema.‬‬ ‫و »حسان« پسر »ثابت« درباره بت »عزى« كه در »بطن نخله« بود‪ ،‬گفته است‪:‬‬ ‫رسول الذي فوق السموات من عل‬ ‫شھدت باذن ﷲ ان محمدا‬ ‫له عمل فى دينه متقبل‬ ‫و ان أبا يحيى و يحيى كليھما‬ ‫و من دانھا فل من الخير معزل ]‪[70‬‬ ‫و ان التي بالسد من بطن نخلة‬ ‫) »ھشام« گويد‪» :‬ف ّل« زمينى را گويند كه خشك است و ھيچ خير‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [69‬قرآن كريم ‪.

‬‬ ‫»و آن بتى كه در »سد« از »بطن نخله« قرار دارد و ھر كس كه به آن بت گرويده‪ ،‬مانند زمين ى اس ت تھ ى‬ ‫از خير و بركت و بركنار از آب و آبادى‪«.‬‬ ‫]‪ [71‬مؤلف مىخواھد بگويد‪ :‬نشنيدهام كه قبيله »بنى حارث« كسى را به نام »عبد كعبه« نام گذارده باشند‪.‫و بركتى در بر ندارد‪ .Tarikhema.‬‬ ‫و مردى از قبيله »جھينة« كه »عبد الدار« پس ر »ح ديب« نامي ده م ىش د‪ ،‬ب ه ق وم خ ود گف ت‪:‬‬ ‫»بيايي د خان هاى بس ازيم )م رادش س اختن خان هاى ب ود در س رزمين قبيل ه »ح وراء«( ك ه ب ا‬ ‫»كعب ه« براب رى كن د‪ ،‬و آن را ب زرگ داري م ت ا رفت ه رفت ه بس يارى از تازي ان را ب ه آن ماي ل‬ ‫سازيم‪ «.‬‬ ‫و ھمان است كه »اعشى« از آن نام برده است‪.‬و شاعر بت مذكور را به آن تشبيه كرده است(‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و »بنى حارث« پسر »كعب« را در زمين »نجران« كعبهاى بود كه آن را بزرگ مىداشتند‪.‬‬ ‫و به نظر من بأيد ھم چنين باشد زيرا نشنيدهام كه »بنى حارث« در اشعار خويش كس ى را ب ه‬ ‫آن نامي ده باش ند‪ [71] .‬‬ ‫و شنيدهام كه اين خانه‪ ،‬خانه عبادت و پرستش نبود‪ ،‬بلكه فرودگاھى بلندپاي ه و اس توار ب ود ك ه‬ ‫شاعر از آن ياد كرده است‪.‬و قبيل ه »إي اد« در قري ه »س نداد« واق ع در زمين ى مي ان »كوف ه«‪ ،‬و‬ ‫»بصره«‪» ،‬كعب ه« ديگ رى داش تند‪ ،‬ھم انى ك ه »اس ود« پس ر »يعف ر« )در ش عرى از اش عار‬ ‫خويش( آن را ياد كرده است‪.‬‬ ‫و برخى را گمان آنست كه آن كعبه‪ ،‬نه كعبه عبادت‪ ،‬بلك ه غرف هاى افراش ته )‪ -‬ك اخى( ب ود از‬ ‫آن قومى كه »اعشى« ايشان را نام برده )و ستوده است(‪.‬افراد قبيله اين كار را بزرگ شمردند و تن به اقدام آن در ندادند‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »و بتحقيق كه ابى يحيى و يحيى‪ -‬اين ھر دو‪ -‬را در دين او عملي است مقبول )پذيرفته(‪.ir‬‬ .

‬‬ ‫»ھر يك از ايشان سودش براى بيگانگان است‪ ،‬و زخمش در )تن( خويشان مانند آھن تاييده )ميس م‪ :‬آل ت داغ(‬ ‫فرو مىرود‪«.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫»پس أبا كردند )يعنى‪ :‬تن در ندادند( آنانى كه چون به كارى سترگ خوانده شوند )روباهوار( به راست و چپ‬ ‫دوند و به أطراف »قودم« پناه برند‪.‬چون يكى از سران عرب كه تأخير ش ھور‬ ‫)يعنى پس انداختن ماھھاى قمرى( به فرمان او بود‪ ،‬اين قصه بش نود‪ ،‬دو م رد از ق وم خ ود را‬ ‫برانگيخت و به آنان فرمان داد تا به »صنعاء« روند‪ ،‬و آن بنا را‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [72‬ترجمه اين چھار بيت‪ ،‬اين است‪:‬‬ ‫»ھمانا خواستم خانهاى سرپا شود كه نه خود گناه بود‪ ،‬و نه گناھى در برداشت‪.‬‬ ‫»ناسزا مىگويند كه به آنان فرماني داده نشود‪ ،‬و چون به كارى )مھم( خوان ده ش وند‪ ،‬برخ ى ب ى آنك ه پاس خى‬ ‫بدھند چون گنگى پشت مىكنند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫و از عرب دست بر ندارم تا آن كه خانهاى را كه به سوى آن آھنگ ح ج م ىكنن د )يعن ى كعب ه‬ ‫را( واگذارند‪ ،‬و اين خانه را به جاى آن بر گزينند‪ .‫پس )آن مرد( اين شعر گفت‪:‬‬ ‫ليست بحوب او تطيف بمأثم‬ ‫و لقد أردت بان تقام بنية‬ ‫راغوا و الذوا فى جوانب قودم‬ ‫فأبى الذين إذا دعوا لعظيمة‬ ‫ولوا و اعرض بعضھم كاال بكم‬ ‫يلحون ان ال يؤمروا فإذا دعوا‬ ‫فى ذى أقاربه غموض الميسم ]‪[72‬‬ ‫صفح منافعه و يغمض كلمه‬ ‫»ھشام« پسر »محمد« گويد‪:‬‬ ‫»ابرھه اشرم« در »ص نعاء«‪» ،‬كنيس ه« اى ب ا س نگ خ ارا و چوبھ اى گرانق در‪ ،‬و طالك وب‬ ‫بساخت‪ ،‬و آن را »قليس« نام نھاد‪ ،‬و به پادشاه »حبشه« نوشت كه من به نام تو »كنيسه« اى‬ ‫بساختم كه ھيچكس ھرگز مانند آن را نساخته است‪.

‬‬ ‫»امرؤ القيس« سه نوبت نزد آن بت قرعه كشيد )و ھر سه بار( »ناھى« )بازدارن ده( در آم د‪.ir‬‬ .Tarikhema.‫با مدفوع خود آلوده سازند‪ ،‬و آن دو چنين كردند‪.‬پس »إمرؤ القيس« نخستين كسى بود كه بت نامبرده را پرده حرمت بدريد‪.‬پس خشمش )دو چن دان( ش د و ب ا في ل و س پاھى از‬ ‫»حبشيان« برون آمد )و آھنگ ويران ساختن كعبه كرد( و بشد آنچه شد ]‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و او را سه تير )‪ -‬قدح( بود‪ ،‬يكى »آم ر«‪ ،‬و ديگ ر »ن اھى«‪ ،‬و س ديگر‪» :‬مت ربص« )يعن ى‪:‬‬ ‫در انتظار(‪.[73‬‬ ‫»حسن« پسر »عليل« ما را حديث كرد و گفت‪» :‬على« پس ر »ص باح« م ا را ح ديث ك رد و‬ ‫گفت‪» :‬ابو منذر ھشام« پسر »محمد« گف ت‪» :‬اب و مس كين« م را خب ر داد از پ درش ك ه گف ت‬ ‫چون »امرؤ القيس« پسر »حجر« به قصد غارت بر »بنى اسد« روى آورد‪ ،‬گذارش بر »ذو‬ ‫الخلصة« افتاد )و او بتى بود در »تباله«‪ ،‬و عرب جملگى آن را بزرگ مىداشتند‪.‬‬ ‫از آن پس ديگر كسى به داورى و قرع هكش ى ن زد »ذو الخلص ة« نرف ت ت ا خ داى آي ين إس الم‬ ‫فرو فرستاد‪ .‬‬ ‫پس چون خبر به »أبرھة« رس يد‪ ،‬خش مگين ش د و پرس يد اي ن جس ارت از ك ه س ر زده اس ت؟‬ ‫گفته شد‪ :‬كسى از »اھل كعبه« بوده است‪ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [73‬يعنى‪ :‬به كيفر اين آھنگ چنان ك ه دان يم و ھم ه دانن د رس يد و خ ود و پي ل و لش كريانش يكس ره ب ه ب الى‬ ‫»أبابيل« نابود گرديدند‪.‬‬ ‫پس تيرھا را بشكست و پارهھاى آن را بر گونه بت بكوفت و گفت‪» :‬شرم پ درت را ب ه دن دان‬ ‫گازگير! اگر ترا پدر كشته بودندى م را از حمل ه ب ه آن ان ب از نداش تى!« آنگ اه ب ه جن گ »بن ى‬ ‫اسد« شتافت و بر ايشان چيره شد‪.

‫»عنزي« ما را حديث كرد از »على« پسر »صباح« كه گفت‪:‬‬
‫»ھشام« پسر »محمد« مردى مكنى به »أبا بشر« كه او را »ع امر« پس ر »ش بل« م ىگفتن د‪،‬‬
‫و از قبيله »جرم« و بود‪ ،‬مرا حديث كرد و گفت‪:‬‬
‫)قبائل( »خزاعة«‪ ،‬و »لخم«‪ ،‬و »جذام«‪ ،‬و جمله »اھل شام« را ص نمي ب ود‪» :‬اقيص ر« ن ام‬
‫كه او را حج مىگذاشتند و در پيشگاه او موى سر مىتراشيدند )‪ -‬حلق رأس م ىكردن د( و ھ ر‬
‫مردى كه موى سر مىتراشيد‪ ،‬با ھر مويى قرّ هاى )مشتى( آرد )بر زمين( مىريخت‪.‬‬
‫) »ابو منذر« گويد‪ :‬القرة‪ :‬القبضة‪ -‬يك مشت( )راوي( گفت‪ :‬پس افراد قبيله »ھ وازن« در آن‬
‫ھنگام پياپى بر ايشان وارد مىشدند‪ .‬اگر ھنوز قبضه آرد و تار م وى ب ر زم ين نيفت اده ب ودى‪،‬‬
‫»ھوازنى« مىگفت‪ :‬آن را به من بده كه من خاكسارى از »ھوازن« ام‪ ،‬و اگ ر پ يش از آم دن‬
‫وى )آرد و موى( بر زمين ريخت ه ش ده ب ودى‪ ،‬م وى را ب ا ش پش و آردى ك ه ھم راه داش ت از‬
‫زمين برمىگرفت‪ ،‬و مىپخت و مىخورد‪.‬‬
‫پ س از بعث ت )پي امبر( مي ان دو قبيل ه »ج رم«‪ ،‬و »بن و جع دة« ب ر س ر آبگ اھى )‪ -‬درب اره‬
‫آبگ اھى( ك ه »عقي ق« نامي ده م ىش د‪ ،‬خص ومتي روى داد‪ ،‬و ن زد پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و‬
‫سلم‪ (-‬به داورى آمدند‪.‬‬
‫پي امبر خ داى حك م ب ه س ود »ج رم« داد‪ ،‬پ س »معاوي ه« پس ر »عب د الع زى« پس ر »ذراع‬
‫جرمى« اين شعر بگفت‪:‬‬
‫إذا جمعت عند النبي المجامع‬
‫و انى أخو جرم كما قد علمتم‬
‫فانى بما قال النبي لقانع!‬
‫فان أنتم لم تقنعوا بقضائه‪،‬‬
‫مع القمل في جفر االقيصر شارع؟‬
‫ا لم تر جرما أنجدت‪ ،‬و أبوكم‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫سوى القمل‪ ،‬انى من ھوازن ضارع‬
‫بلى ذنب ما أنتم و أكارع‪.‬‬
‫و فاتتھما فى طولھن األصابع ]‪[74‬‬

‫إذا قرة جاءت يقول‪ :‬أصب بھا‬
‫فما أنتم من ھؤال الناس كلھم‪،‬‬
‫و انكم كالخنصرين اخستا‬
‫»ابو منذر ھشام« پسر »محمد« گفت‪:‬‬
‫»شرقى« در اين ب اره ب راى م ن از »س راقه« پس ر »مال ك« پس ر »جعش م م دلجى«‪ ،‬از تي ره‬
‫»بنى كنانه« اين أبيات را بر خواند‪:‬‬
‫جذام و لخم أعرضت و المواسم؟‬
‫ا لم ينھكم عن شتمنا‪ ،‬ال أبا لكم!‬
‫حياض برضوى و األنوف رواغم‬
‫و كل قضاعى كان جفانه‬
‫فال المرء مستحى و ال المرء طاعم ]‪[75‬‬
‫بما انتھكوا من قبضة الذل فيكم‬
‫__________________________________________________‬
‫]‪ [74‬ترجمه أبيات باال بر اين تقريب است‪:‬‬
‫»منم‪ ،‬چنانكه دانيد از خاندان »جرم«‪ ،‬آنگاه كه مجامع در حضور پيامبر گرد آيند! »پس اگ ر ش ما ب ه داورى‬
‫او خرسند )قانع( نباشيد‪ ،‬من به آنچه پيامبر فرموده قانع و خرسندم! »آيا نديدى »جرم« را كه )درماندگان را(‬
‫يارى مىداد و رادى مىكرد‪ ،‬در حالي كه پدر شما در چ اه »اقيص ر« )ب راى ب ر آوردن مش تى آرد( ب ا ش پش‬
‫دست و گريبان بود؟‬
‫»ھر گاه آردى آميخت ه ب ه م و ف رو م ىريخ ت‪) ،‬پ در ش ما( م ىگف ت‪ :‬آن را خ الي از ش پش ب ه م ن برس ان م ن‬
‫خاكسارى از قبيله ھوازن ھستم‪.‬‬
‫»پس شما )بنو جعدة( از زمره ديگر مردمان نيستيد‪ ،‬آرى! شما دم و پاچه مردمان بشمار مىرويد‪.‬‬
‫»و ھمانا شما در برابر ديگر مردمان حكم دو انگشت كوچك )خنصر و بنصر( را داريد كه با ديگ ر انگش تان‬
‫ھمسرى نتوانند كرد‪«.‬‬
‫]‪ [75‬ترجمه سه بيت مذكور بر اين وجه است‪:‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫»ابو على عنزي« ما را حديث كرد و گفت‪» :‬على« پسر »صباح« ما را حديث كرد و گف ت‪:‬‬
‫»ابو منذر« پسر »ھشام« پسر »محمد سائب كلبى« ما را خبر داد‪ ،‬گف ت‪ :‬پ درم م را خب ر داد‬
‫و گفت‪:‬‬
‫نخستين پايه پرستش بتان از آنجا نھاده شد كه چون »آدم« بمرد‪ ،‬پسران »ش يث« پس ر »آدم«‬
‫او را در مغارهاى از ھمان كوه كه آدم در سرزمين »ھند« بر آن فرود آمد قرار دادن د‪) ،‬و آن‬
‫كوه را كوه »نوذ« گويند‪ ،‬و آن آبادترين كوه است در زمين‪ .‬و از اينرو است كه در مثل گفت ه‬
‫مىشود‪» :‬سرسبزتر از »نوذ«‪ ،‬و خشكتر از »برھوت«‪.‬‬
‫و ]برھوت[ واديى است در »حضرموت« در دھكدهاى به نام »تنعه«‪.‬‬
‫»عنزي« ما را حديث كرد از »على« پسر »صباح« كه گفت‪:‬‬
‫»ابو من ذر« گف ت‪ :‬پ درم از »اب ى ص الح« از پس ر »عب اس« )‪ -‬اب ن عب اس( رواي ت ك رد ك ه‬
‫گفت‪:‬‬
‫أرواح مؤمن ان در »جابي ه« از س رزمين »ش ام« بس ر م ىبرن د‪ ،‬و أرواح مش ركان در‬
‫»برھوت«‪.‬‬
‫»ابو على عنزي« از »على« پسر »صباح« و او از »ابو منذر« از پدرش از »اب و ص الح«‬
‫از پسر »عباس« ما را روايت كرد كه گفت‪:‬‬
‫پسران »شيث« به زيارت پيكر )‪ -‬جسد( »آدم« در مغ ارهاى ك ه نھ اده ش ده ب ود‪ ،‬م ىآمدن د‪ ،‬و‬
‫آن را تك ريم م ىكردن د‪ ،‬و ب ر او رحم ت م ىفرس تادند‪ ،‬پ س م ردى از فرزن دان »قابي ل« پس ر‬
‫»آدم« )به ديگر‬
‫__________________________________________________‬
‫] )([ »آي ا ش ما را اى ب ىپ دران‪ ،‬از ناس زا گ ويى ب ه م ا ب از نداش ته اس ت؟ قبائ ل ن امى »ج ذام«‪ ،‬و »لخ م« و‬
‫پايگاھھاى بنام آنان )از شما( اعراض كردند‪» ،‬و ھر ي ك از قبيل ه »قض اعه« ك ه كاس هھ اى مھم ان س راى او‬
‫در )كوه( »رضوى« حوضھايى را )در بزرگى و پرى از طعام( ھمانند است‪ ،‬و بيني دشمنان ايشان ب ه خ اك‬
‫خاكسارى ماليده است‪.‬‬
‫»به آنچه پرده از روى خوارى و خاكسارى شما )كه قبضهھاى آرد مخل وط ب ه م وى آل وده ب ه شپش ان نماين ده‬
‫آنس ت( برداش تند‪ ،‬پ س ن ه ف ردي از ش ما را ش رم و حي ائى اس ت‪ ،‬و ن ه م ردى از ش ما را خ وراكى )آدميان ه و‬
‫صاحب سفره(‪«.‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫پسران »قابي ل«( گف ت‪ :‬پس ران »ش يث« را گرداگ رد پيك ر »آدم« ط وافى اس ت ك ه »آدم« را‬
‫ب دان گرام ى م ىدارن د‪ ،‬و ش ما را از آن بھ رهاى نيس ت‪ ،‬پ س ب راى ايش ان بت ى تراش يد و او‬
‫نخستين كسى است كه بت تراشيده است‪.‬‬
‫»حسن« پسر »عليل« ما را از »على« پسر »صباح« حديث كرد كه وى گفت‪» :‬ابو من ذر«‬
‫ما را از پدرش خبر داد كه گفت‪:‬‬
‫»ود«‪ ،‬و »سواع«‪ ،‬و »يغوث«‪ ،‬و »يع وق« و »نس ر« مردم انى ص الح و شايس ته بودن د ك ه‬
‫ھمه در يك ماه بمردند‪ ،‬و خويشان ايشان بر مرگشان سوگوار بودند )و سوز و گدازى داشتند(‬
‫پس مردى از أوالد »قابيل« به ايش ان گف ت‪» :‬آي ا م ىخواھي د پ نج پيك ر )ب ت( ب ر مث ال ايش ان‬
‫بسازم )كه بدرستى نمودار آنھا باشد(‪ ،‬جز اين كه نتوانم در آن )پيكرهھ ا( روح ب دمم؟« گفتن د‪:‬‬
‫»آرى! )از آن بھتر چه خواھيم(؟« پس پنج پيكره به ص ورت آن )پ نج م رد نيكوك ار( بتراش يد‬
‫و )در جايى نمايان( براى ايشان نصب كرد‪.‬‬
‫پ س م ىآمدن د ب ه دي دار )پيك ره( ب رادر و ع م و عم وزاده خ ويش‪ ،‬و او را تعظ يم و تك ريم‬
‫مىكردند و گرد او مىگشتند تا آن قرن )‪ -‬نسل( أول گذشت و اين كار در عھد »ي ردى« پس ر‬
‫»مھاليل« پسر »قينان« پسر »أنوش« پسر »شيث« پسر »آدم« روى داد‪.‬‬
‫چون نسل ديگر در آمد‪ ،‬اين بزرگداشت بيش از نسل پيش عمل مىشد‪.‬‬
‫چون نوبت نس ل س وم رس يد‪ ،‬گفتن د‪ :‬پيش ينيان م ا اي ن پيك رهھ ا را گرام ى نم ىداش تند‪ ،‬مگ ر از‬
‫اينرو كه از آنان اميد شفاعت )و پايمردى( نزد پروردگار داشتند پس به پرستش آنان پرداختن د‬
‫و كارشان بزرگ شد‪ ،‬و كفرشان باال گرفت‪ .‬اين بود كه خداى »إدريس« )‪ -‬عليه‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫الس الم‪ (-‬را ب ه پي امبرى برانگيخ ت )و او »أحن وخ« پس ر »ي ارد« پس ر »مھالئي ل« ]پس ر‬
‫»قينان«[ است‪.‬‬
‫إدري س آن ان را ب ه يكتاپرس تى خوان د‪ ،‬نپذيرفتن د‪ ،‬و او را تك ذيب كردن د‪ ،‬پ س خ داى او را ب ه‬
‫پايگاھى بلند در عالم باال نزد خود فراخواند‪.‬‬
‫و بنابر آنچه پسر »كلبى« ]‪ [76‬از »ابى صالح«‪ ،‬از پسر »عباس« خبر داده است‪ ،‬ك ار اي ن‬
‫مردم )‪ -‬قوم( ھمچنان )در پرستش بتان( پيش م ىرف ت و فزون ى م ىياف ت ت ا زم ان ن وح پس ر‬
‫»لمك« پسر »متوشلح« پسر »أحنوخ« فرا رسيد‪ ،‬و خداى او را به پيامبرى برانگيخت‪.‬‬
‫»ن وح« در آن ھنگ ام چھارص د و ھش تاد س ال داش ت‪ .‬وى در روزگ ارى پي امبريش يكص د و‬
‫بيست سال تمام مردم را به پرستش خداى )‪ -‬عز و جل‪ (-‬خواند‪.‬‬
‫و ايش ان او را‪ -‬نافرم انى كردن د‪ ،‬و دروغگ و خواندن د پ س ب ه فرم ان خ داى ب ه س اختن كش تى‬
‫پرداخت‪ ،‬و آن را بساخت و بر آن بنشست در حالي كه ششصد س ال داش ت‪ .‬و غ رق ش د آنك ه‬
‫غ رق ش دنى ب ود‪ .‬و )ن وح( پ س از آن سيص د و پنج اه س ال بزيس ت‪ ،‬و طوف ان ب اال گرف ت‪ ،‬و‬
‫زمين را يكسره بپوشانيد و ميان »آدم« و »نوح« دو ھزار و دويس ت س ال فاص له ب ود و ]آب‬
‫طوفان[ اين بتان را از ]كوه[ »نوذ« به زمين فرود آورد‪ ،‬و جريان و أم واج آب از اي ن س وى‬
‫به آن سوى )‪ -‬يعن ى از زمين ى ب ه زم ين ديگ ر( ب ه ش دت م ىرف ت ت ا آن بت ان را ب ه س رزمين‬
‫»ج ّده« بينداخت )‪ -‬پرت كرد( و آنگاه آب فرو نشست و بتان بر كنار )دريا( بماندند‪ ،‬و باد بر‬
‫آنھا وزيدن گرفت تا آنھا را )به خاك( بپوشانيد‪.‬‬
‫__________________________________________________‬
‫]‪ [76‬منظور از ابن كلبى محمد پسر سائب كلبى‪ ،‬پدر مؤلف اين كتاب است‪.‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫»حسن« پسر »عليل« از »على« پسر »صباح« ما را حديث كرد‪ ،‬گفت‪» :‬ابو منذر ھش ام«‬
‫پسر »محمد« گفت‪ :‬ھر گ اه ب ت را از چ وب ي ا زر ي ا س يم ب ر ص ورت انس ان بس ازند‪ ،‬آن را‬
‫»صنم« گويند‪ ،‬و ھر گاه از سنگ ساخته شد‪» ،‬ثن« ناميده مىشود‪.‬‬
‫»عن زي« م ا را از »عل ى« پس ر »ص باح« از »اب و من ذر« از پ درش‪ ،‬از »اب ى ص الح« از‬
‫پسر »عباس« حديث ك رد ك ه گف ت‪ :‬آخ رين بج اى مان ده آب طوف ان د »حس مى« از س رزمين‬
‫»جذام« بود كه چھل سال بماند و از آن پس به خورد زمين رفت‪.‬‬
‫»ابو على عنزي« ما را از »على« پس ر »ص باح« از »اب و من ذر« ح ديث ك رد ك ه »كلب ى«‬
‫گف ت‪» :‬عم رو« پس ر »لح ى« و او )لح ى( »ربيع ه« پس ر »حارث ة« پس ر »عم رو« پس ر‬
‫»عامر« پسر »حارثة« پسر »ثعلبه« پسر »ام رئ الق يس« پس ر »م ازن« پس ر »أزد« اس ت‬
‫كه او )يعنى‪» :‬أزد«( پدر »خزاعة« مىباش د‪ ،‬و م ادرش »فھي ره« دخت ر »ح ارث« اس ت‪ ،‬و‬
‫گفته مىشود كه وى دختر »حارث« پسر‪:‬‬
‫»مضاض جرھمى« بود‪ ،‬و »عمرو« پسر »لحى« كاھنى بود ]وبر »مكة« چي ره ش ده و ق وم‬
‫»جرھم« را از »مكة« بيرون رانده و خود پرده دارى كعبه را به گردن گرفته ب ود[‪ .‬و ي ارى‬
‫)رئي( از پريان داشت مكنى به »أبا ثمامة« كه به او گفت‪:‬‬
‫شتاب كن به رفتن و كوچيدن از »تھامه« با نيك بختى و تندرستى‪.‬‬
‫وى پاسخ داد‪ :‬فرمانبردارم و ھيچ نمىايستم )‪ -‬بلى‪ ،‬بى آنكه آنجا بمانم(‪.‬‬
‫»پرى« گفت‪ :‬برو به ساحل »جده«‪ ،‬در آنجا بتانى مىبينى آماده‪ ،‬پس آنھا را ببر به »تھامه«‬
‫و باك مدار! پس عرب را به پرستش آنھا‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‬‬ ‫»اب و من ذر« گف ت‪» :‬كلب ى« گف ت‪» :‬مال ك« پس ر حارث ه أج دارى م را ح ديث ك رد ك ه او را‬ ‫)يعن ى‪ :‬ود را( دي ده اس ت‪ ،‬و گف ت‪ :‬پ درم م را ب ا آون دى )‪ -‬ظرف ى( ش ير ن زد او )ب ت ود(‬ ‫مىفرستاد و مىگفت‪:‬‬ ‫اين را به خداى خويش بنوشان‪ ،‬و من خود آن را مىنوشيدم‪ ،‬و دي رى نپايي د ك ه »خال د« پس ر‬ ‫»وليد« را ديدم كه او را درھم شكست و ريز ريز كرد‪.‬و پسرش را »عبد ود« نام نھاد‪.‬وى ) »ع وف«( آن را ب ه »وادي الق رى« ب رد‪ ،‬و در‬ ‫»دومة الجندل« پايدار ساخت‪ .‬‬ ‫و »بنى عامر« ھمچن ان پ رده دار »ود« بودن د ت ا خ داى إس الم را ب ه م ردم ارزان ى داش ت )‪-‬‬ ‫إسالم را آورد(‪.ir‬‬ .‬پس پسران »عبد ود«‪ ،‬و پس ران »ع امر أج دار«‪» ،‬خال د« را‬ ‫از ويران ساختن آن جلوگير شدند و »خالد« با ايشان بجنگيد‪ ،‬و ھمه را بكشت‪ ،‬و بت‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و پيامبر خداى )‪ -‬صلى ﷲ عليه و س لم‪» ،(-‬خال د« پس ر »ولي د« را از »غ زوه تب وك« ب راى‬ ‫ويران ساختن آن گسيل داشت‪ .‬و از آن پس ديگران )از قوم عرب( به اين نام نامگذارى كردند‪.‬‬ ‫»عمرو« به ساحل جده آمد‪ ،‬و بتان را از زير خاك بر آورد و ب ر داش ت و ب ه »تھام ه« ب رد‪،‬‬ ‫و چون موسم حج فرا رسيد‪ ،‬عرب را يكسر به پرستش آنان بخواند‪.‫بخوان‪ ،‬ترا أجابت خواھند كرد‪.‬‬ ‫»عوف« پسر خود »عامر« را كه به او »عامر أجدار« مىگفتند‪ ،‬ب ه پ رده دارى آن گماش ت‪.Tarikhema.‬‬ ‫و او نخستين كسى است كه به نام اين بت )ود( ناميده ش د‪ ،‬و پ درش أول ين ك س ب ود ك ه »عب د‬ ‫ود« نامگذارى كرد‪ .‬‬ ‫پس »عوف« پسر »عُذره« پسر »زيد الالت« پسر »رفيده« پسر »ثور« پس ر »كل ب« پس ر‬ ‫»وبره« پسر »تغلب« پسر »حلوان« پسر »عم ران« پس ر »الح اف« پس ر »قض اعه« او را‬ ‫أجاب ت ك رد‪ ،‬پ س »ود« را ب ه او داد‪ .

Tarikhema.‫)ود( را نگونسار ساخت و بشكست‪.‬‬ ‫و ني ز در اي ن جن گ )‪ -‬ھنگام ه( »حس ان« پس ر »مص اد« پس ر ع م »أكي در« فرمانفرم اى‬ ‫»دومة الجندل« كشته شد‪ ،‬و »خالد« بت را ويران ساخت‪.‬پس چون مادرش بيام د ]و او را كش ته ياف ت اش ارت ك رد[ و‬ ‫گفت‪:‬‬ ‫و ال يبقى على الدھر النعيم!‬ ‫اال تلك المودة ال تدوم‬ ‫له ام بشاھقة رؤم! ]‪[77‬‬ ‫و ال يبقى على الحدثان غفر‬ ‫سپس گفت‪:‬‬ ‫يا ليت أمك لم تولد و لم تلد! ]‪[78‬‬ ‫يا جامعا‪ ،‬جامع األحشاء و الكبد!‬ ‫آنگاه خويشتن را به روى بر كشته پسر افكند و فريادى )‪ -‬شھقهاى( بكشيد و بمرد‪.‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [78‬ترجمه بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»اى فرا گيرنده‪ ،‬فرا گيرنده دل و جگرم! اى كاشكى مادرت از مادر نمىزاييد‪ ،‬و خود )فرزند( نمىزاد‪«.‬‬ ‫»كلبى« گفت‪» :‬مالك« پسر »حارث« را گفتم‪» :‬ود« را چنان به من بنما )‪ -‬وص ف ك ن( ك ه‬ ‫گويى خود بدان مىنگرم‪ ،‬گفت‪:‬‬ ‫»تنديس )‪ -‬تمثال( مردى بود از سترگترين مردان )مردانى كه‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [77‬ترجمه اين دو بيت اين است‪:‬‬ ‫»ھان )بأيد دانست( كه اين دوستى )دوستيھا( دي ر نم ىپاي د‪ ،‬و ب ر اي ن روزگ ار خوش ى و ن از و نعم ت پاي دار‬ ‫نيست! »و ھيچ بزغاله كوھى در برابر پيشامد )ھاى ناگوار روزگار( پايدار نمىمان د )ب ا اينك ه( او را ب ر قل ه‬ ‫بلند )كوھسار( مادرى بس دلسوز و مھربان باشد‪«.‬‬ ‫]و از جمل ه كس اني ك ه »خال د« در آن روز بكش ت‪ ،‬م ردى[ از »بن ى عب د ود« ب ود ك ه او را‬ ‫»قطن« پسر »شريح« مىگفتند‪ .

ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.‫ديده يا شنيدهام(‪ ،‬و آراسته به دو جامه نگارين )‪ -‬حله( كه يكى را بر ميان بسته و ديگ ر را ب ه‬ ‫دوش گرفته‪ ،‬شمشيرى بر كمر‪ ،‬و كمانى بر باز و‪ ،‬و پيش روى او نيزهاى )‪ -‬حربه( و ب ر آن‬ ‫پرچمى افراشته‪ ،‬و تير دانى پر از تير برابر او نھاده‪» «.‬و در تپهاى در »يمن« كه‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [79‬ترجمه دو بيت مرقوم چنين است‪:‬‬ ‫»ايشان را مىبينى كه پيرامون مھتر خويش مقيم ھستند‪ ،‬ھمچنان كه )افراد قبيله( ھذيل گرد سواع مقيم بودند‪.Tarikhema.‬‬ ‫»و الشهھاى گوسفندھاى قرباني ك ه ذخي رهھ اى ھم ه ش بانان قبيل ه ب ه ش مارند سراس ر روز را در آس تانه وى‬ ‫)يعنى‪ :‬برابر سواع( بر خاك افتاده بسر مىبرند‪«.‬پ س »يغ وث« را ب ه »أنع م« پس ر »عم ر م رادى«‬ ‫تسليم كرد‪ .‬كلبى« گفت‪:‬‬ ‫سخن دنبال شد‪) ،‬راوي( گفت‪ :‬و »عمرو« پسر لحى را »مضر« پس ر »ن زار« أجاب ت ك رد‪،‬‬ ‫پس »سواع« را ب ه م ردى از قبيل ه »ھ ذيل« ك ه او را »ح ارث« پس ر »تم يم« پس ر »س عد«‬ ‫پسر »ھذيل« پسر »مدركه« پسر »الياس« پسر »مضر« مىگفتند واگذاشت )‪ -‬داد(‪ ،‬پ س در‬ ‫زمينى از »بطن نخله« ك ه »رھ اط« گفت ه م ىش د‪ ،‬ج اى گرف ت‪ ،‬و او را ھمس ايگانى از قبيل ه‬ ‫»مضر« مىپرستيدند‪ ،‬پس مردى از عرب گفت‪:‬‬ ‫كما عكفت ھذيل على سواع‬ ‫تراھم حول قيلھم عكوفا‬ ‫عتائر من ذخائر كل راع ]‪[79‬‬ ‫تظل جنابه صرعى لديه‬ ‫و قوم »مذحج« )دعوت( او را بپذيرفتن د‪ .

‬و در محلى از سرزمين »سباء« كه »بلخ ع« ن ام داش ت‬ ‫نھاده شد‪ ،‬و )قوم( »حمير«‪ ،‬و پيوستگانش )از ديگر أقوام( او را مىپرستيدند‪.‬‬ ‫و قبيله »ھمدان« وى را )يعنى‪ :‬عمرو پسر لحى را( أجابت كرد‪.Tarikhema.‬وى »نسر« را به مردى از »ذى رعين« كه او را‬ ‫»معديكرب« مىگفتند بداد )‪ -‬سپرد(‪ .‬‬ ‫و قبيله »حمير« )دعوت( او را پذيره شد‪ .‬‬ ‫پس در ديھى كه »خي وان« ن ام داش ت پاي دار ش د‪) ،‬و ق وم( »ھم دان«‪ ،‬و ھمس ايگان ايش ان را‬ ‫)سرزمين( »يمن« به پرستش آن پرداختند‪.‬‬ ‫و ھمچنان در پرستش او پايدار بودند تا »ذو نواس« ايشان را به كيش »يھود« در آورد‪.‫»مذحج« ناميده مىشد‪ ،‬جاى گرفت‪ ،‬و ق وم »م ذحج« و وابس تگان ايش ان )از ديگ ر قبائ ل( او‬ ‫را مىپرستيدند‪.ir‬‬ .‬پرسيدم اين كه باشد؟‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پ س »يع وق« را ب ه »مال ك« پس ر »مرث د« پس ر »جش م« پس ر »حاش د« پس ر »جش م« پس ر‬ ‫»خيران« پسر »نوف« پسر »ھمدان« سپرد‪.‬‬ ‫»ھشام« گف ت‪» :‬كلب ى« از »اب ى ص الح« از پس ر »عب اس« م ا را ح ديث ك رد ك ه پي امبر )‪-‬‬ ‫عليه الس الم‪ (-‬فرم ود‪ :‬آت ش )دوزخ( براب ر چش مم نم ودار ش د‪ ،‬و عم رو ]پس ر لح ى[ را دي دم‪،‬‬ ‫م ردى كوت اه ق د‪ ،‬س رخ ف ام‪ ،‬گرب ه چش م )كب ود چش م( ك ه رودهھ ايش را پش ت س رش در آت ش‬ ‫مىكشانيد‪ .‬‬ ‫پس ھمواره اين بتان پرستش مىشدند تا خداى پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬را برانگيخ ت‬ ‫)‪ -‬مبعوث فرمود( و پيامبر به ويران ساختن آنھا فرمان داد‪.

Tarikhema.‫گفتند‪» :‬عمرو« پسر »لحى«‪ ،‬نخستين كس كه آيين‪» :‬بحي ره«‪ ،‬و »وص يله«‪ ،‬و »س ائبة«‪ ،‬و‬ ‫»ح امى« ]‪ [80‬نھ اد‪ ،‬و ك يش »اب راھيم« را بگرداني د )‪ -‬دگرگ ون س اخت( و ع رب را ب ه‬ ‫پرستش بتان خواند‪.‬‬ ‫پس شيرش را نمىآشاميدند مگر مردان‪ ،‬نه زنان‪.‬‬ ‫و نيز پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬فرمود‪» :‬و دجال به من نمايانده شد‪ ،‬مردى يك چشم )‪-‬‬ ‫اع ور(‪ ،‬گن دم گ ون )‪ -‬س ياه چ رده(‪ ،‬ژولي ده م وى ك ه ش بيهت رين ك س از »بن ى عم رو« ب ه او‬ ‫»أكثم« پسر »عبد العزى« است‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫سائبة‪ :‬ماده شترى كه بچگان بچگان خود را درك مىكرد )يعنى‪ :‬آنقدر مىزيست كه بچهھاى او بچ ه آورن د(‪،‬‬ ‫آنگاه او را آزاد مىكردند و سر به خود مىگذاشتند و بر او سوار نمىشدند‪.‬‬ ‫پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬فرمود‪» :‬شبيهترين كس از فرزندان »عمرو« به او »قط ن«‬ ‫پسر »عبد العزى« است‪ .‬پس »قطن« )از ميان حاضران( بر جس ت )‪ -‬سراس يمه بپ ا خاس ت(‬ ‫و گفت‪:‬‬ ‫»اى پي امبر خ دا! آي ا ش باھت ب ه او )‪ -‬ھمانن دى ب ا او( م را زي انى دارد؟« فرم ود‪ :‬ن ه‪ ،‬ت و‬ ‫مسلمانى‪ ،‬و او كافر )بود(‪.ir‬‬ .‬و چ ون م ىم رد گوش تش را م ردان م ىخوردن د و زن ان را از‬ ‫خوردن آن باز مىداشتند‪.‬‬ ‫حامى‪ :‬شتر نر را گويند كه ده شكم آبستن كرده باشد‪ ،‬آنگاه آزادش مىساختند و سوارش نمىشدند و مو و پشم‬ ‫او را نمىچيدند و مىگذاشتند تا ھر جا خواھد برود و ھر چه را خواھد بجرد‪.‬‬ ‫پس »أكثم« به پاى خاست و گفت‪ :‬اى پيامبر خداى! آيا ھمانندى من به او مرا زيان آورد؟‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [80‬بحيره‪ :‬شتر يا گوسفند مادهاى را گويند كه ھر گاه ده شكم مىزاييد گوش ش را م ىش كافتند‪ ،‬و او را رھ ا‬ ‫مىكردند تا ھر جا خود خواھد برود‪ ،‬و بچرد‪ .‬‬ ‫وصيله‪ :‬ماده شترى را گويند كه دو شكم در پى يكديگر زايد و گوسفند يا ب زي ك ه ھف ت ش كم دو دو بچ ه م اده‬ ‫در پى يكديگر آورد‪ ،‬پس اگر در شكم ھفتم يا ھشتم بره يا بزغالهاى بزادى گفت ه م ىش دى‪» :‬وص لت أخاھ ا«‪.

ir‬‬ .‫فرمود‪ :‬نه‪ ،‬تو مسلمانى‪ ،‬و او كافر‪.‬‬ ‫پرده دار »فلس( پسران »بوالن« بودند‪ ،‬و »بوالن« خود نخستين ك س ب ود ك ه او را پرس تش‬ ‫ك رد‪ ،‬و آخ رين ك س از پ رده داران وى م ردى ب ود از ايش ان ك ه او را »ص يفي« م ىگفتن د‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫»صيفي« روزى شترى شيرده )‪ -‬ناقه خلية( را از زنى »كلبى« از تيره »بنى عليم« ھمس ايه‬ ‫»مالك« پسر »كلثوم شمجى« ك ه خ ود م ردى ش ريف »نام دار( ب ود پ يش گرف ت و ت ا پيش گاه‬ ‫»فل س« بران د‪ ،‬و آنج ا نگاھداش ت‪ .‬زن )ص احب ش تر( ھمس ايه خ ويش »مال ك« را از اي ن‬ ‫رويداد خبر داد‪ ،‬و »مالك« بر اسبى برھن ه س وار ش د‪ ،‬و ني زه ب ر گرف ت و در پ ى »ص يفي«‬ ‫برون رفت‪ ،‬و او را در حالي كه برابر بت »فلس« نشسته بود‪ ،‬و ناقه را در پيشگاھش بس ته‪،‬‬ ‫بگرفت و گفت‪» :‬راه شتر ھمس ايهام ب از گ ذار )و او او دس ت ب دار(!« پ رده دار پاس خ داد ك ه‬ ‫»شتر از آن پروردگار تو است«!« مالك« گفت‪» :‬راه او باز گذار«‪.‬‬ ‫] »فلس«[‬ ‫»اب و عل ى عن زي«‪ ،‬م ا را از »عل ى« پس ر »ص باح«‪ ،‬از »ھش ام« پس ر »محم د«‪ ،‬از »اب و‬ ‫باسل طائى« از عمويش »عنترة« پسر »أخرس« حديث كرد‪ ،‬و گفت‪:‬‬ ‫قبيله »طىّ «‪ ،‬بتى داشتند »فلس« نام و آن دماغهاى ب ود س رخ ف ام‪ ،‬ماي ل ب ه س ياھى‪ ،‬در مي ان‬ ‫كوھى به نام »اجأ« از كوھسار »طى« كه گويى تمث ال آدم ي اس ت‪ ،‬و آن را م ىپرس تيدند‪ ،‬و‬ ‫پيش كش )‪ -‬ھدي ه( م ىدادن د و گوس پند براب رش قرب ان م ىكردن د‪ ،‬و ھ يچ بيمن اكى نزدي ك او‬ ‫نيامدى‪ ،‬مگر آنكه در أمان بودى‪ ،‬و ھيچ كس شكارى را كه در پى بود‪ ،‬اگر به او پناه مىب رد‬ ‫دنبال نمىكرد‪ ،‬و به او وامىگذاشت و پيرامونش از دستبرد ايمن بود‪.Tarikhema.

‫گفت‪» :‬آي ا پ رده خ دايت را م ىدرى؟!« پ س »مال ك« ني زه را براب ر روي ش داش ت‪ ،‬پ رده دار‬ ‫ناگزير زانوبند از زانوھى شتر بر گرفت‪ ،‬و مالك با شتر باز گشت‪.‬پ س چن دين روز‬ ‫بگذش ت و ب دو چي زى نرس يد‪ .‬‬ ‫پرده دار به »فلس« روى آورد و دست برافراشت و مالك را بدو نمود و گفت‪:‬‬ ‫أخفرك اليوم بناب علكوم‬ ‫يا رب ان مالك بن كلثوم‬ ‫و كنت قبل اليوم غير مغشوم! ]‪[81‬‬ ‫اين چن ين ب ت را )ب ر »مال ك«( برم ىآغالي د )‪ -‬تح ريض م ىك رد(‪ ،‬و »ع دى« پس ر »ح اتم«‬ ‫ھم ان ھنگ ام گوس پندى براب ر ب ت قرب ان ك رده و خ ود ب ا تن ى چن د از كس انش گ رد ھ م نشس ته‬ ‫درباره كردار »مالك« سخن مىگفتند‪ ،‬و »عدى« پسر »حاتم« از آن كردار سخت بيمناك ش د‬ ‫و گفت‪ :‬بنگريد تا ھم ين ام روز ب ه او )يعن ى‪» :‬مال ك« چ ه )كيف ر( م ىرس د‪ .Tarikhema.‬پ س‬ ‫»على« پسر »ابى طالب« را پيامبر بفرستاد تا او را نابود‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [81‬ترجمه اين است‪:‬‬ ‫»پروردگارا! مالك پسر كلثوم امروز پردهات را درباره شترى درشت پيكر پاره كرد‪.‬‬ ‫و تو تا پيش از اين روز ستمكش نبودى!«‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫و »مالك« نخستين كس ب ود ك ه پ رده )حرم ت( »فل س« بدري د و از آن پ س ھ ر گ اه پ رده دار‬ ‫شتر )يا گوسفندى( را به قرقگاه )‪ -‬حرم( »فلس« مىراند‪ ،‬از او پس مىگرفتند‪ ،‬ول ى ھمچن ان‬ ‫بت نامبرده پرستش مىشد تا آنكه )دعوت( پي امبر إس الم )‪ -‬علي ه الس الم‪ (-‬آش كار گردي د‪ .‬و »ع دى« از پرس تش او‪ ،‬و ديگ ر بت ان دس ت بشس ت و ك يش‬ ‫»ترسا« گرفت‪ ،‬و ھمچنان ترس ايى ب ود ت ا إس الم را خ دا )ب ه بن دگان خ ويش( ارزان ى داش ت‪،‬‬ ‫پس »إسالم« آورد‪.

‬نقل كردم از نسخه خودم كه آن را از خ ط‬ ‫محمد پسر عباس پسر فرات در سال ‪529‬‬ ‫‪PDF.‬و عارضت بھا مع ولدي ابى محمد إسماعيل )جبر( ]ه ﷲ[ بقراء ]تى و ھو[ يسمع ]و ذلك[ ف ى‬ ‫سنة ]تسع[ و عشرين ]و خمس[ مائة و سمعه اخ ]وه ابو[ ظاھر إسحاق و ل ]دى[‪.‬و آن حضرت يكى به گردن آويخت و سپس به »على« پسر »ابى طال ب« بخش ود‪،‬‬ ‫و ھمان است شمشيرى كه »على« آن را بر ميان مىبست‪.‫ساخت و دو قبضه شمشيرى را كه »حارث« پسر »اب ى ش مر غس انى« پادش اه »غس ان«‪ ،‬آن‬ ‫دو را به گردن »فلس« آويخته بود‪ ،‬و يكى را »مخذم«‪ ،‬و ديگرى را »رسوب« مىگفتند‪ ،‬بر‬ ‫گرفت )و ھمين دو شمشير اس ت ك ه »علقم ه« پس ر »عب ده« در ش عر خ ويش از آن ي اد ك رده‬ ‫است(‪ ،‬و »على« پسر »ابى طالب« با آن دو شمشير به نزد پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و س لم‪(-‬‬ ‫باز گشت‪ .‬‬ ‫تمام شد كتاب »األصنام« و الحمد ّ رب العالمين ]‪[82‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [82‬احمد زكى پاشا مصحح و محقق متن عربي كتاب األصنام در پايان كتاب چنين مىنويسد‪:‬‬ ‫»بر ھامش صفحه أخير از نسخه »خزانه زكيه« اين عبارت نوشته شده است‪:‬‬ ‫»نقلت من خط ابن الجواليقي‪ -‬رحمه ﷲ‪ -‬فى آخر ھذا الكتاب ما نصه‪:‬‬ ‫»بلغت من اوله سماعا بق راءة الش يخ اب ى الفض ل محم د ب ن ناص ر ب ن محم د ب ن عل ى ان ا و محم د ب ن الحس ين‬ ‫اإلسكاف فى المحرم من سنة ‪.‬و‬ ‫الحمد ّ كثيرا‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫ترجمه عبارات عربي باال اين است‪:‬‬ ‫»از خط پسر جواليقى‪ -‬رحمه ﷲ‪ -‬در آخر كتاب عبارت ذيل را نقل كردم‪:‬‬ ‫»رسيدم )بدينجا( از أول كتاب بعنوان سماع من و محمد پسر حسين إس كاف ب ا قرائ ت ش يخ اب و الفض ل محم د‬ ‫پسر ناصر پسر محمد پسر على در محرم سال ‪) 494‬ھجري(‪» «.Tarikhema.«494‬‬ ‫»نقلته من نسختي التي نقلتھا من خ ط محم د ب ن العب اس ب ن الف رات‪ ،‬ف ى س نة تس ع و عش رين و خمس مائة‪ «.

ir‬‬ .‬‬ ‫عبيد گويد‪:‬‬ ‫صنما‪ ،‬فقروا يا جديل و أذبوا! ]‪[1‬‬ ‫فتبدلوا اليعبوب بعد الھھم‬ ‫)يعنى‪ :‬نخوريد بر اين بت و نياشاميد(‪.‬خ داى را س پاس ف راوان‪ ،‬و عرض ه داش تم آن را ب ا پس رم اب ى محم د‬ ‫إسماعيل جبر ]ه ﷲ[ بقراء ]من‪ ،‬و او[ مىشنيد ]و آن[ در سال ]پانصد[ و بيست ]و نه[ بود‪ ،‬و ب رادر ]ش اب و[‬ ‫طاھر إسحاق ]پسرم[ نيز آن را گوش مىداد‪ «.‬اي ن قبيل ه بت ى داش ت ك ه »بن و اس د« آن را از‬ ‫ايشان گرفتند‪ ،‬در نتيجه قبيله »طى«‪» ،‬يعبوب« را بعد از آن بپرستش گرفتند‪.‬‬ ‫باجر‪:‬‬ ‫پسر »دري د« گوي د‪] :‬و او[ بت ى ب ود در جاھلي ت ب راى قبيل ه »أزد«‪ ،‬و ھمسايگانش ان از قبيل ه‬ ‫»طى«‪ ،‬و »قضاعه« كه آن را مىپرستيدند‪.Tarikhema.‫حاشيه در آخر نسخهاى كه أساس طبع متن عربي كتاب است‬ ‫»يعبوب‪:‬‬ ‫بت ى اس ت از تي ره »جديل ه« از قبيل ه »ط ى«‪ .‬ناگفته نماند كه به نظر و تحقيق احم د زك ى‪ ،‬پس ر ج واليقى در‬ ‫سال ‪ 529‬اين نسخه از كتاب األصنام را از روى نسخه ديگرى كه ق بال اب ن ج واليقى از روى خ د اب ن ف رات‬ ‫نوشته بود‪ ،‬استنساخ كرده است‪.‬ھج ري نق ل ك رده ب ودم‪ (.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬ترجمه بيت باال اينست‪» :‬پس يعبوب را به جاى خداى خويش )كه بنو اسد او را به قھر و غلب ه از ايش ان‬ ‫گرفتن د( ع وض گرفتن د‪ ،‬پ س اى ق وم ج ديل )بع د از اي ن خ وارى و خاكس ارى( ن ان و آب گ وارا نخوري د و‬ ‫نياش اميد‪) «.

‫)باجر( بفتح جيم‪ ،‬و برخى »باجر« بكسر جيم نيز خواندهاند ]‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬ان اثير در كتاب النھاية »باجر« را »باحر« با حاء مھمله ضبط كرده است‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]‪ [2‬ترجمه عبارت عربي باال چنين است‪:‬‬ ‫»اين نسخه از نسخهاى گرفته شده است كه به خط امام عالمه ابى منصور موھوب پس ر احم د پس ر ج واليقى‪-‬‬ ‫رحمه ﷲ‪ -‬نوشته شده است‪ ،‬تا سر حد إمكان با نسخه مذكور مقابله گرديده است‪«.[1‬‬ ‫»نقلت ھذه النسخة من نسخة بخط االمام العالمة ابى منصور موھ وب ب ن احم د ب ن الج واليقي‪-‬‬ ‫رحمه ﷲ‪ ،-‬ثم قوبل ت بھ ا بحس ب الطاق ة«‪ [2] .ir‬‬ .‬الحم د ّ رب الع المين و ص لى ﷲ عل ى س يدنا‬ ‫محمد و على آله و صحبه و سلم‪.Tarikhema.

.

‬تاج العروس(‬ ‫اسحم )األسحم(‪:‬‬ ‫بتى بود سياه رنگ‪» ..‬‬ ‫آزر‪:‬‬ ‫بتى بود كه تارخ پدر ابراھيم‪ ،‬بنابر آنچه كه برخى از مفسران گفتهان د‪ ،‬پ رده دارش ب ود‪ ..‬و از‬ ‫»مجاھد« در تفسير قول خداى تعالى‪َ :‬‬ ‫آز َر أَ َت َّتخ ُِذ أَصْ ناما ً ‪ 74 :6‬رواي ت ش ده اس ت ك ه گف ت‪:‬‬ ‫آزر پدر ابراھيم نبود‪ ،‬بلكه نام بتى بود ‪) .‫تكمله‬ ‫نامھاى بتان و خانهھ ايى ك ه تازي ان پ يش از إس الم پرس تش م ىكردن د و ھش ام كلب ى در كت اب‬ ‫األصنام از آنھا نام نبرده است‪.‬جوھرى« گويد‪) :‬نام( اسحم در اين شعر »اعشى« آمده است‪:‬‬ ‫باسحم داج عوض ال نتفرق ]‪[1‬‬ ‫رضيعي لبان ثدي ام تحالفا‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬ترجمه بيت مذكور اينست‪:‬‬ ‫»دو ھمشير كه از پستان يك مادر شير خوردهاند‪ ،‬به سنگ سياه سوگند ياد كردن د ك ه ھيچگ اه از يك ديگر ج دا‬ ‫نخواھيم شد‪«.‬‬ .

‫اشھل )األشھل(‪:‬‬ ‫بتى است‪ ،‬و از او گرفته شده است نام »بنو عبد األشھل« كه نام قبيلهاى از عرب است‪.‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫االھه‪» :‬االالھة(‪:‬‬ ‫بت انى بودن د‪ ..‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫بعل‪:‬‬ ‫اسم بتى است كه از طال ساخته بود‪ ،‬از آن قوم الياس‪ ،‬و صواب‬ ‫‪PDF.Tarikhema. 127 :7‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫أوال‪:‬‬ ‫نام بتى است از آن بكر و تغلب دو پسر وائل‪) .‬تاج العروس(‬ ‫بجه )البجة(‪:‬‬ ‫ا بتى بود كه پارهاى از تازيان او را مىپرستيدند‪.‬در س اير نس خهھ اى ق اموس االھ ه ض بط اس ت‪ ،‬ول ى ص حيح آن در اي ن معن ى‬ ‫ك‬ ‫ك َو آلِ َھ َت َ‬ ‫»آلھه« به صيغه جمع است‪ ،‬و بر ھمين وجه است قرائت قول خ داى تع الى‪َ :‬و َي َذ َر َ‬ ‫‪.‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫بس‪:‬‬ ‫خانهاى بود از آن غطفان‪ ،‬و آن را ظالم پسر اسعد بنا نھاد‪.‬‬ ‫ظ الم چ ون دي د ك ه ق ريش گ رد كعب ه ط واف م ىكنن د‪ ،‬و س عى ب ين ص فا و م روه را بج اى‬ ‫مىآورند‪ ،‬خانه كعب ه را ان دازه گرف ت و س نگى از ص فا و س نگى از م روه را ب ر گرف ت و ب ه‬ ‫سوى قوم خويش باز گشت‪ ،‬و در آنجا خانهاى بر اندازه خانه كعبه بساخت‪ ،‬و آن دو س نگ را‬ ‫كه ھمراه آورده بود به جاى صفا و مروه گرفت و بدين ترتيب از گ زاردن ح ج در مك ة‪ ،‬خ ود‬ ‫را بى نياز ساخت‪ ،‬اما زھير پسر جناب كلبى بر او و قبيلهاش غارت ب رد و ظ الم را بكش ت و‬ ‫بنايش را منھدم كرد‪..ir‬‬ .

‬تاج العروس(‬ ‫جبھه )الجبھة(‪:‬‬ ‫در حديث آمده است بت ى ب ود ك ه در جاھلي ت آن را م ىپرس تيدند‪) .‫ھمين است‪ ،‬و ھمينطور ھم در نسخ ص حاح ج وھرى آم ده اس ت‪ ،‬و مؤي د آن اس ت ق ول خ داى‬ ‫ُون َبعْ ًال َو‬ ‫ون‪ ،‬أَ َت ْدع َ‬ ‫اس لَ ِم َن ْالمُرْ َس ل َ‬ ‫تع الى ك ه م ىفرماي د‪َ :‬و إِنَّ إِ ْلي َ‬ ‫ِين‪ ،‬إِ ْذ ق ال‪ :‬لِ َق ْو ِم ِه أَ ال َت َّتقُ َ‬ ‫ِين‪ 125 -123 :37 .ir‬‬ .‬و در نسخه مربوط ب ه ش يخ م ا ب ه ق وم ي ونس نس بت‬ ‫ُون أَحْ َس َن ْالخالِق َ‬ ‫َت َذر َ‬ ‫داده شده است ‪) .Tarikhema.‬تاج العروس(‬ ‫بعيم )البعيم(‪:‬‬ ‫بتى بود و پيكرى از چ وب و ص ورتي غي ر س ايه دار از ص مغ‪) .‬و از ابن عباس نقل شده اس ت ك ه‬ ‫»ط اغوت«‪» ،‬كع ب« پس ر »اش رف«‪ ،‬و »جب ت«‪» ،‬ح ي« پس ر »اخط ب« م ىباش د و در‬ ‫حديث آمده است كه »الطيرة‪ ،‬و العيافة‪ ،‬و الطرق من الجبت«‪) ..‬ت اج الع روس‪ ،‬و نھاي ه اب ن‬ ‫اثير(‬ ‫‪PDF.‬ت اج الع روس( بل ج‪ :‬ن ام بت ى‬ ‫است‪) .‬ش عبى در تفس ير ق ول‬ ‫ت َو َّ‬ ‫ت ‪51 :4‬‬ ‫الط ا ُغو ِ‬ ‫ون ِب ْال ِج ْب ِ‬ ‫ِين أُو ُت وا َنصِ يبا ً م ن ْالكِت ا ِ‬ ‫ب ي ُْؤ ِم ُن َ‬ ‫خ داى تع الى‪ :‬أَ لَ ْم َت َر إِلَ ى الَّ ذ َ‬ ‫گويد‪» :‬جبت« يعنى‪ :‬جادو‪ ،‬و »طاغوت« نام شيطان است‪ ..‬تاج العروس(‬ ‫بيت ربه )بيت الربة(‪:‬‬ ‫نام خانهاى كه بر گرداگرد بت »الت« بنا شده بود‪) .‬تاج العروس(‬ ‫جبت )الجبت(‪:‬‬ ‫كلم هاى اس ت ك ه ب ر ب ت و ك اھن و س احر و أمث ال آن اط الق م ىش ود‪ .

‬‬ ‫‪PDF.‫جريش‪:‬‬ ‫بر وزن زبير‪ ،‬بتى بود در دوره جاھلى‪ .‬‬ ‫شاعر گويد‪:‬‬ ‫بيقر من يمشى الى الجلسد ]‪[2‬‬ ‫فبات يجتاب شقارى كما‬ ‫جھاز‪:‬‬ ‫بتى بود از آن ھوازن‪) .ir‬‬ .‬تاج العروس(‬ ‫جلسد )الجلسد(‪:‬‬ ‫اسم بتى است كه در جاھليت مىپرستيدند‪.‬اين است آنچه در ھمه نسخ قاموس ض بط ش ده اس ت‪،‬‬ ‫و اين غلط مىنمايد‪ ،‬و درستش ج ريش )ب ر وزن امي ر( م ىباش د آنط ور ك ه ص اغانى و ح افظ‬ ‫ضبط كردهاند‪ ،‬و حافظ بر آن افزوده و گفته است كه »عبد جريش« پدر »عبد ق يس« منس وب‬ ‫به ھمين بت است ‪) ..‬‬ ‫»جوھرى« اين كلم ه را در ترجم ه »جس د« آورده اس ت ب ه اي ن معن ى ك ه »الم« زاي د اس ت‪.‬تاج العروس(‬ ‫دار )الدار(‪:‬‬ ‫بتى بود كه به نام او »عبد الدار« پسر قصى پسر ك الب ك ه خ ود پ در تي رهاى از تازي ان ب ود‪،‬‬ ‫ناميده شد‪) ..Tarikhema.‬تاج العروس(‬ ‫دوار )الدوار(‪:‬‬ ‫اسم بتى است كه برخى از تازيان آن را بپا داشته بودند و گرد آن مىگشتند و ن اظر ب ه اوس ت‬ ‫اين بيت امرئ القيس‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [2‬ترجمه بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫»پس شب را به روز آورد در پيمودن چمن زارى شقارى‪ ،‬آنچنانكه متكبرانه راه مىپيمايد كس ى ك ه ب ه س وى‬ ‫بت جلسد مىرود‪«.

‬و ابو عبيده گفته است ھر چه جز خداى تعالى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [3‬ترجمه بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫»پس آشكار شد پيشاپيش ما گلهاى از گاوان وحشى كه گوى مادگان آنھا دختركانى بكر و دست نخورده بودن د‬ ‫كه در باالپوشھاى بلند گرداگرد بت دوار )طواف مىكنند و مىگردند(‪«.‬تاج العروس(‬ ‫زور )الزور(‪:‬‬ ‫ھر آنچه بن ام »رب« ج ز خ داى تع الى پرس تش م ىش د زور )ب ا راء( و زون )ب ا ن ون( نامي ده‬ ‫مىشد‪ .‬ت اج الع روس‬ ‫و نھايه ابن اثير(‬ ‫ذو الرجل‪:‬‬ ‫بتى بود در ناحيه حجاز‪) .‬‬ ‫ربه )الربة(‪:‬‬ ‫كعبهاى بود شش گوش در نجران از آن قبيله مذجح‪ ،‬و بنى الح رث پس ر كع ب‪) .‬ب ت م ذكور پارچ ه س نگى )ص خره( ب ود ك ه قبيل ه »ثقي ف« در‬ ‫»طائف« آن را مىپرستيدند‪ ،‬و در داستان مربوط به وفد ثقيف آمده است كه ايشان را خانهاى‬ ‫بود‪ ،‬به نام »ربه« يعنى‪ :‬آن خانه را ربه مىناميدند(‪ ،‬و آن را ھمدوش خانه كعبه مىش مردند‪،‬‬ ‫و پس از آنكه مسلمان شدند‪» ،‬مغيره« آن را درھم كوبيد‪.Tarikhema.‬‬ ‫فعن لنا سرب كان نعاجه‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫ربه )الربة(‪:‬‬ ‫ھمان »الت« است‪ ،‬و حديث عروة پسر مسعود ثقفى ناظر به اوس ت ك ه چ ون إس الم آورد‪ ،‬و‬ ‫به خانوادهاش بازگشت چون وارد خانه شد‪ ،‬قوم ورودش را به خانه پيش از آنكه گ رد »رب ه«‬ ‫)يعنى‪:‬‬ ‫الت( بگ ردد‪ ،‬منك ر ش مردند‪ .‬ابو سعيد گويد‪ :‬زون )صنم( يعنى بت‪ ..‬‬ ‫‪PDF.‫عذارى دوار فى مالء مذيل ‪[3] ..ir‬‬ .

Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬ج وھرى بي ت زي ر را ب ه‬ ‫جرير نسبت مىدھد‪:‬‬ ‫يمشى بھا البقر الموشى اكرعه‬ ‫مشى الھرابذ بيعة الزون ]‪[4‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [4‬ترجمه اين بيت چنين است‪:‬‬ ‫»مىبرد آن را گاو پاچه نگارين مانند رفتار ھرابذه )بزرگان مجوس( به قصد بيع ت ب ا زون )ھنگ ام رف ت ب ه‬ ‫بتكده زون(‪.‬آنگ اه ب ه مرزب ان ايش ان خط اب ك رد و گف ت‪ :‬اي ن ش ما و اي ن ط ال‪ ،‬و اي ن‬ ‫ج واھر‪ ،‬از آن ش ما‪ ،‬م ن فق ط خواس تم ب ه ت و بي اموزم ك ه اي ن ب ت ن ه س ود بخش د‪ ،‬و ن ه زي ان‬ ‫رساند‪(.‬و‬ ‫بت مذكور را چنين وصف كرده است ك ه پيك ره آن را ط ال و دو چش م آن از دو قطع ه ي اقوت‬ ‫بود‪ ،‬و بر قله كوھى كه به نام كوه »زون« ناميده مىشد‪ ،‬نصب شده بود‪ ،‬و نيز گوي د ك ه عب د‬ ‫الرحمن پسر سمره پس ر حبي ب بع د از آنك ه ناحي ه سجس تان را در روزگ ار عثم ان پس ر عف ان‬ ‫گشود به زمين داور رفت‪ ،‬و اھالى آن ناحيه در كوه زون حصار گرفتند‪.‫مورد پرستش قرار مىگرفت‪ ،‬زور نامي ده م ىش د‪ .‬‬ ‫زون )الزون(‪:‬‬ ‫بت ى اس ت ك ه آن را غي ر از خ دا م ورد پرس تش داش تند‪ ،‬مث ل زور‪ .ir‬‬ .‬كلمه دادر بدين ص ورت‬ ‫يكى از غلطھاى فراوانى است كه در چاپ ت اج الع روس آم ده اس ت‪ ،‬و درس ت آن »داور« ب ه‬ ‫فتح »واو« است چنانچه ياقوت در معجم البلدان در ذك ر زم ين داور ب دان ش ھادت م ىدھ د‪ .‬و س يد مرتض ى ش ارح ق اموس گفت ه اس ت‪:‬‬ ‫گويند زور بتى مخصوص و جوھر نشان در بالد دادر )الدادر( بود‪) .‬‬ ‫سپس با آنان صلح كرد كه ھشتھزار مس لمانى را ك ه ھم راه داش ت جھ از جنگ ى دھن د و از آن‬ ‫پس داخل بتخانه زون شد و دو دستش را بريد و دو قطع ياقوتى را كه به جاى چشمانش نھ اده‬ ‫بودن د‪ ،‬ب ر گرف ت‪ .

‬‬ ‫)تاج العروس‪ ،‬و شفاء الغليل اثر خفاجى(‬ ‫شارق )الشارق(‪:‬‬ ‫بتى بود كه اھل جاھليت به نام او »عبد الشارق« نامگذارى مىكردند‪) .‬حميد گفته است‪:‬‬ ‫»ذات المجوس عكفت للزون‪«.‬تاج العروس(‬ ‫ضيزن‪:‬‬ ‫نام بتى است و گفته شده كه ضيزنان )يعنى‪ :‬دو ضيزن( دو بت‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫صدا‪:‬‬ ‫بتى بود از ن قوم عاد‪) .‬‬ ‫زون )الزون(‪:‬‬ ‫بتكده )جايى كه بتان را در آنجا گرد مىآوردند و نصب مىكردند و پيرايه مىبستند(‪.Tarikhema.‬تاج العروس(‬ ‫شمس )الشمس(‪:‬‬ ‫بتى بود قديمى‪ .‬صاحب تاجر العروس گويد‪ :‬ابن كلبى آن را ياد كرده )ول ى در كت اب األص نام‬ ‫ذكرى از آن نشده اس ت‪ ،‬ش ايد پس ر كلب ى در كت اب ديگ ر ب ه آن اش اره نم وده اس ت(‪ .‬مروج الذھب‪(395 /3 ،‬‬ ‫سمعودا‪:‬‬ ‫بتى بود از آن قوم عاد‪) .‫و در فارسي آن را »ژون( گويند‪ .‬مروج الذھب‪(295 /3 ،‬‬ ‫ضمار )الضمار(‪:‬‬ ‫بتى بود كه عباس پسر مرداس سلمى و قبيلهاش آن را به پرستش گرفتند‪) .‬و ع رب‬ ‫»عبد شمس« كه تيرهاى از قريش است به نام او نامگذارى ك ردهان د‪ ،‬و اول ى كس ى ك ه »عب د‬ ‫شمس« ناميده شد »سبأ« پسر »يشجب« است‪.

ir‬‬ .‫بودن د از آن »من ذر اكب ر« ك ه آن دو را در دروازه حي ره نص ب ك رده ب ود ت ا ھ ر ك س وارد‬ ‫حيره مىشد آن دو را سجده كند )براى آزمودن فرمانبر دارى واردان( )تاج العروس(‬ ‫طاغوت )الطاغوت(‪:‬‬ ‫الت‪ ،‬و عزى و ديگر بتان و ھر چه جز خ داى تع الى پرس تش م ىش د‪ ،‬و ش يطان‪ ،‬و ك اھن‪ ،‬و‬ ‫ھر رئيس گمراھى به اين نام خوانده مىشد‪ .‬تاج العروس(‬ ‫عتر )العتر(‪:‬‬ ‫بتى بود كه گوسفند براى او قرباني مىشد‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬طاغوت بر بت اطالق مىشود‪ ،‬و ھر چه پرستش‬ ‫آن مورد پسند عرب جاھلى بود »طاغيه« ناميده مىشد مثال مىگفتند‪:‬‬ ‫»طاغيه دوس« و »طاغيه خثعم« يعنى‪ :‬بت ايشان و معبود ايشان‪.‬تاج العروس(‬ ‫عبعب )العبعب(‪:‬‬ ‫بتى بود از آن قضاعه و ھمسايگان ايشان‪ ،‬و گاھى با غين معجم ه )غبغ ب( خوان ده م ىش د‪ ،‬و‬ ‫چه بسا كه عبعب را بر بتكده اطالق مىكردند‪) .‬‬ ‫و بتكدهھا را »طواغيت« مىخواندند‪) .‬زھير گويد‪:‬‬ ‫كناصب العتر دمى رأسه النسك ]‪[5‬‬ ‫فزل عنھا و أوفى رأس مرقبة‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫عوض‪:‬‬ ‫نام بتى بود از آن بكر پسر وائل‪ ،‬و پسر كلبى اين بيت اعشى را به اين بت تفسير كرده است‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [5‬ترجمه اين بيت چنين است‪:‬‬ ‫»پس از آن لغزيد و رسيد به قله كمينگاھى مانند بپا دارنده عتر كه سرش را خون قرباني س رخ ف ام )خ ونين(‬ ‫كرده باشد‪«.Tarikhema.

‬‬ ‫]‪ [7‬در اين كتاب نامى مذكور نيست‪ -‬ال بد در كتاب ديگرى از ھشام از بت سعير نام برده شده است‪.‬ت اج‬ ‫العروس(‬ ‫عوف )العوف(‪:‬‬ ‫نام بتى است‪) .‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫كثرى‬ ‫بتى بود از آن جديس‪ ،‬و طسم كه آن را نھشل پسر رب يس )پس ر عرع رة( بشكس ت‪ ،‬و خ ود ب ه‬ ‫پيامبر‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ -‬پيوست و إسالم آورد‪ ،‬و نامهاى نيز به حضرتش نوش ت‪ .‬‬ ‫بعضى ھم گفتهاند كه سنگى بود از آن مناف كه پيشاپيش بتى‪ ،‬رو به روى رك ن حج ر األس ود‬ ‫نصب شده بود‪ ،‬و اين سنگ و آن بت در حكم دو بت بودند‪.‬عم رو‬ ‫پسر صخر پسر اشنع گفته است‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [6‬ترجمه اين بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»سوگند خوردم به زنانى كه خوار بار براى نثار به أطراف عوض مىآوردند و به سنگھاى واگذاشته شده در‬ ‫نزد سعير‪«.‫و أنصاب تركن لدى السعير ]‪[6‬‬ ‫حلفت بمائرات حول عوض‬ ‫كلبى گويد‪» :‬سعير« نام بتى بود خاص قبيله عنزه ]‪ [7‬چنانكه در صحاح آمده است‪ .‬ص اغانى‬ ‫گويد‪ :‬بيت فوق از آن اعشى نيست‪ ،‬بلك ه متعل ق ب ه رش يد پس ر »رم يض عن زي« اس ت‪) .‬تاج العروس(‬ ‫غبغب )الغبغب(‪:‬‬ ‫بتى بود كه در جاھليت بر آن قرباني مىكردند‪.ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫ابن دريد گويد‪ :‬بعضى آن را با دو عين مھمله خواندهاند‪.‬‬ ‫‪PDF.

‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫مرحب‪:‬‬ ‫بتى بود در حضرموت يمن‪ ،‬و ذو مرحب ربيعه پسر معديكرب‪ ،‬پ رده دار )يعن ى نگاھب ان( آن‬ ‫بود‪.Tarikhema.‬و عب د ﷲ پس رش عب د الحج ر‬ ‫ناميده مىشد‪ .‫لتستلبن أثواب قس بن عازب ]‪[8‬‬ ‫حلفت بكثرى حلفة غير برة‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫كسعة )الكسعة«‪:‬‬ ‫نام بتى بود كه آن را مىپرستيدند‪.‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫كعبات )الكعبات يا ذو الكعبات(‪:‬‬ ‫خانهاى بود از آن قبيله ربيعه كه گردش طواف مىكردند‪) .‬و اسم عبد الم دان عم رو ب ود‪ .‬تاج العروس(‬ ‫محرق )المحرق(‪:‬‬ ‫بت ى ب ود از آن بك ر پس ر وائ ل در ناحي ه س لمان‪ ،‬و س لمان ن ام محل ى اس ت‪) .ir‬‬ .‬و از قبيل ه عب د‬ ‫المدان اس ت عل ى پس ر ربي ع پس ر عب د ﷲ پس ر عب د الم دان ح ارثى م دانى ك ه در زم ان س فاح‬ ‫خليفه عباسي‪ ،‬و الى صنعاء بود‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬وى ھنگامى كه مسلمان شده بود بر پيامبر وارد شد و او را آن حضرت عب د ﷲ‬ ‫ناميد‪.‬ت اج الع روس‪ ،‬و‬ ‫معجم البلدان(‬ ‫مدان )المدان(‪:‬‬ ‫بتى بود كه عبد المدان پدر قبيلهيى از قبائ ل ح رث ب ه ن ام او نامي ده ش ده اس ت‪ .‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [8‬ترجمه بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫»سوگند خوردى به كژى‪ ،‬سوگندى نادرست و دروغ كه جامهھاى قس ر ب ن ع ازب را از ت نش )بع د از كش تن‬ ‫وى( برون خواھى آورد‪«.

‬مراد ابو ذر اين است كه كفار آن قدر او را زدند كه سرا پا خونين ش د‪ ،‬و ب ه ص ورت‬ ‫نصبى كه با خون قربانيھا قرمز مىشود‪ ،‬در آمد(‪) «.‫منھب‪:‬‬ ‫بتى بود كه در ايام جاھليت مورد پرستش واقع مىشد‪ .‬‬ ‫)التربيع و التدوير‪(104 ،‬‬ ‫نصب )النصب(‪:‬‬ ‫ھ ر آنچ ه را ج ز خ داى تع الى پرس تش م ىش د »نص ب« م ىناميدن د‪ ،‬و جم ع آن نص ائب‪ ،‬و‬ ‫أنصاب است‪ .‬و‬ ‫ناظر به آن است گفتار ابو ذر راجع به چگونگى إس الم آوردن ش‪» .‬أنص اب س نگھايى بودن د‬ ‫كه گرداگرد كعبه نصب مىكردند‪ ،‬و بر آن سنت تھليل بجاى مىآوردند‪ ،‬و به نام او‪ ،‬نه به نام‬ ‫خداى تعالى ذبح مىكردند‪ .ir‬‬ .‬و در عصر جاھلى أنصاب مورد پرستش واقع م ىش د‪ .‬‬ ‫ذات الودع بت انى‪ ،‬و بن ابر ق ول بعض ى بت ى مخص وص ب ود‪ ،‬و بعض ى گفت هان د كش تى ن وح را‬ ‫»ذات الودع« مىگفتند‪ ،‬و شعر عدى پسر زيد عبادي بر اين‬ ‫‪PDF.‬مروج الذھب‪(295 /3 ،‬‬ ‫ذات الودع‪:‬‬ ‫در نسخهھاى قاموس چنين است‪ ،‬ام ا ح ق آنس ت ك ه ب ا س كون دال )ذات ال ودع( خوان ده ش ود‪.Tarikhema.‬اب و ذر گف ت‪ :‬ب رون آم دم‪،‬‬ ‫در حالي كه غشوه بر من ع ارض ش د‪ ،‬آنگ اه بلن د ش دم در ح الي ك ه گ ويى نص بى ب ودم قرم ز‬ ‫رنگ‪) .‬قتيبى گويد‪» :‬نصب بت يا سنگى ب ود ك ه اع راب عھ د جاھلي ت آن‬ ‫را نصب مىكردند‪ ،‬و پيشاپيش آن قرباني مىكردند‪ :‬پس با خون قرباني قرمز رنگ مىشد‪ .‬جاحظ در كتاب التربيع و التدوير آن را‬ ‫ياد كرده است‪.‬تلخيص از تاج العروس(‬ ‫ھبا )الھبا(‪:‬‬ ‫بتى بود از آن قوم عاد‪) .

‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫مؤداى اين بيت مانند اين است كه فى المثل در فارسي مصطلح محاوره خودمان بگوييم‪» :‬به جان تو« يا »به‬ ‫دست خود ترا كفن كنم ‪ «..ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫)و سوگند دوم اگر چنين كه مىگويم نباشد‪ ،‬يعنى‪) :‬حدثت( نعمان )ك ه ماج د مقص ود اوس ت و لق ب اوس ت( ب ا‬ ‫گورس تان زار ك ه »مقب ره خ انوادگى نعم ان ب وده( روى در روى ش ود )يعن ى بمي رد( يعن ى‪ :‬ب ه ج ان نعم ان‬ ‫قسم‪«.‬اما ترجمه بيت‪:‬‬ ‫»نه‪ ،‬ابدا سوگندى به آن بت ذات الودع )يا سفينه نوح يا خود مكة( كه آن زن )يا آن دختر( ھ يچ ك ارى نك رده‬ ‫و عمل ناشايستى از او در ميان شما سر نزده است‪..‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫ياليل‪:‬‬ ‫بتى بود كه بدان خويشتن را نسبت مىدادند )يعنى‪ :‬عبد ياليل نام مىنھادند(‪ ،‬ھمچنان ك ه »عب د‬ ‫يغوث« و »عبد منات«‪ ،‬و »عبدود«‪ ،‬و غير آن گفته مىشد‪) .‬وى گفت‪ :‬به ذات الودع سوگند ياد مىكردند‪ ،‬و م ىگفتن د‪ :‬ب ه‬ ‫ذات الودع )يعنى‪ :‬قسم به ذات الودع(‪.‫ھر دو وجه تفسير شده است‪:‬‬ ‫فيكم و قابل قبر الماجد الزارا ]‪[9‬‬ ‫كال يمينا بذات الودع لو حدثت‬ ‫گفته أخير از آن پسر كلبى است‪ .‬تاج العروس(‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [9‬ظاھرا اين بيت مربوط به روابط پسر زيد عبادي مسيحى با دختر يا خ واھر نعم ان ب ن من ذر باش د ك ه در‬ ‫حالت مستى نعمان او را به عدى داده بود‪ ،‬و بعدا پشيمان شد و عدى را به ھمين كينهتوزى بقتل رسانيد‪.

‬آنگاه متن فارسي را از‬ ‫‪PDF.‬امي د اس ت‬ ‫اين خدمت فرھنگى و ت اريخى در محض ر ارب اب تحقي ق و تتب ع قب ول افت د و‬ ‫ب ر منط وق و مفھ وم و رعاي ت امان ت در ترجم ه مھ ر روا زنن د و ي ك م تن‬ ‫مستند فارسي شناخته شود‪.‬‬ ‫چون ترجمه حاضر فراھم شد و از سواد به بي اض در آم د‪ ،‬نخس ت آن را ب ه‬ ‫نظ ر ص ائب اس تاد عالم ة س يد محم د مح يط طباطب ائي رس انيدم و او پ س از‬ ‫بررسى و إمعان نظر و نقد‪ ،‬مرا مصرا به چاپ آن ترغي ب و تش ويق فرم ود‬ ‫و سلسله جنبان طبع آن شد‪ .‫تشكر و قدردانى‬ ‫در كار ترجمه كتاب تنكيس األصنام دقت و كوشش ف راوان ب ه ك ار ب رده ش د‬ ‫تا متن عربي بى كم و زياد ب ه زب ان فارس ي نق ل گ ردد و در اي ن ام ر توفي ق‬ ‫دست داد و اكنون كه چ اپ دوم اي ن ترجم ه انتش ار م ىياب د‪ ،‬منج زا م ىت وان‬ ‫گف ت ك ه ترجم ه فارس ي كت اب األص نام ص حيحت رين ترجم هھ ايى اس ت ك ه‬ ‫تاكنون از اين كتاب مھم انجام گرفته و چاپ و انتشار يافت ه اس ت‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫متن ترجمه فارسي كتاب األصنام را از نظر سه ت ن از شخص يتھاى علم ي و‬ ‫ادب ى ذيص الحيت گذران دهام و ب ه حك م »م ن ل م يش كر الن اس ل م يش كر ﷲ«‬ ‫وظيفه وجدانى و تكليف اخالقى خويش مىدانم ك ه از اس تادان ارجمن د آقاي ان‬ ‫سيد محمد محيط طباطبائى و دكتر احمد مھدوى دامغاني و عالمة س يد محم د‬ ‫فرزان كه در چاپ أول و دوم اين كتاب به شرح زير م را ي ارى دادهان د‪ ،‬ن ام‬ ‫ببرم و تشكر و قدردانى كنم‪.Tarikhema.

‬‬ ‫در پايان از آقاى محمد رضا جعفري دبير شركت »نشر ن و« ك ه ب راى نش ر‬ ‫و بسط معارف إسالمي و زبان و ادبيات فارسي و تاريخ و فرھن گ اي ران و‬ ‫جھان با ھمت بلند مردان روزگار مىكوشد و چاپ دوم اي ن كت اب را ني ز ب ه‬ ‫ثم ر رس انيده اس ت و ھمچن ين از كاركن ان و كارمن دان ش ركت »نش ر ن و«‬ ‫كمال امتنان و تقدير خود را ابراز مىدارم‪.‬روحش شاد و يادش به خير‪.‬‬ ‫و ني ز از درگ اه ب ارى تع الى درخواس ت دارم ك ه روح پ ر فت وح عالم ة س يد‬ ‫محمد فرزان را غريق رحمت واسعه خود بفرمايد‪ .‬از خداون د متع ال ط ول عم ر و‬ ‫تندرس تى و توفي ق و كامي ابى ب راى اس تاد مح يط طباطب ائى م د ظل ه و اس تاد‬ ‫دكت ر احم د مھ دوى دامغ انى دام ت بركات ه دارم و يكب ار ديگ ر از ي ارى و‬ ‫راھنمايى آن دو بزرگوار تشكر مىكنم‪.‬فرزان استادى ني كان ديش‬ ‫و ع الم ب ه مت ون فارس ي و عرب ي ب ود و از خودخ واھى بي زار و ب ه مق ام‬ ‫ص ورى و عن اوين مج ازى ب ىاعتن ا و عم رش ص رف ان دوختن و آم وختن‬ ‫دانش و ادب شد‪ .‫نظر باريك بين و انتقادى عالمة سيد محمد فرزان‪ -‬أعلى ﷲ مقامه‪ -‬گذراني دم‬ ‫و با صوابديد معظم له چند إصالح عبارتى در متن ترجم ه روى داد و س پس‬ ‫به زيور طبع آراسته شد‪.‬‬ ‫در چ اپ دوم‪ ،‬م تن آم اده ب ه چ اپ ب ه حض ور دكت ر احم د مھ دوى دامغ انى‬ ‫عرضه شد و نمونهھ اى چ اپ را ك ال تص حيح فرم ود و در س ه چھ ار م ورد‬ ‫عب ارت اي ن ترجم ه ني ز إص الح پ ذيرفت‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫و السالم على من اتبع الھدى تھران‪ -‬به تاريخ ‪ 16‬م رداد م اه ‪ 1364‬ھج ري‬ ‫شمس ى مط ابق ‪ 19‬ذيقع دة الح رام س نه ‪ 1405‬ھج ري قم رى و براب ر ھف تم‬ ‫أوت سال ‪ 1985‬ميالدى سيد محمد رضا جاللي نائينى‬ ‫‪PDF.Tarikhema.

ir‬‬ .‬‬ ‫پيش از ظھور إس الم‪ ،‬ع رب از حي ث نح وه پرس تش ب ه دس تهھ اى مختل ف و‬ ‫طوايف پراكنده به شرح زير تقسيم مىشدند‪:‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‫پيشگفتار‬ ‫بسم ﷲ ال رحمن ال رحيم بن ام خداون د ج ان آف رين حك يم س خن در زب ان آف رين‬ ‫)سعدى( ستايش و حمد ب ىپاي ان م ر خ دايى را سزاس ت ك ه آفرينن ده جھ ان و‬ ‫جھانيان است‪.‬‬ ‫اما بعد‪:‬‬ ‫ب راى بح ث و تحقي ق درب اره كيفي ت پرس تش ع رب و بت ان ايش ان در عص ر‬ ‫جاھلي ت‪ ،‬ق ديمترين مأخ ذ و مرج ع معتب ر و الھ ى ق رآن ك ريم اس ت ك ه در‬ ‫تع دادى از آي ات و س ور ب ا ادل ه عقل ي و نش انهھ اى فط ري و طبيع ى علي ه‬ ‫مشركان و منكران بعث و اعاده و رسل‪ ،‬استدالل شده است‪.‬‬ ‫و درود و س الم ف راوان ب ر حض رت محم د ب ن عب د ﷲ پي امبر رحم ت و‬ ‫كرامت و منادى توحيد و ماحى بتپرستى به ھر صورت و شكل و رنگ‪.

‬و خ داى تع الى در‬ ‫ِي إِ َّال َحيا ُت َنا‬ ‫قرآن كريم‪ ،‬ازين طايفه خبر مىدھد‪ ،‬آنجا كه فرمود‪َ :‬و قالُوا ما ھ َ‬ ‫ال ُّد ْنيا َنمُو ُ‬ ‫ت َو َنحْ يا َو ما ُي ْھلِ ُكنا إِ َّال ال دَّھْ ُر ‪) [1] 24 :45‬و گفتن د‪ :‬نيس ت مگ ر‬ ‫زندگاني )اين( دني ا‪ ،‬م ا م ىمي ريم و زن ده م ىش ويم‪ ،‬و ھ الك نم ىكن د م ا را‪،‬‬ ‫مگ ر »زمان ه«‪ (.45 :24‬‬ ‫]‪ [3‬قرآن كريم‪ ،‬سوره اعراف‪ -‬آيه ‪ ،184‬و سوره نحل‪ :‬آيه ‪ ،48‬و سوره فصلت‪ :‬آيه ‪،9‬‬ ‫و سوره بقرة‪ :‬آيه ‪21‬‬ ‫]‪ [4‬قرآن كريم‪.[3‬‬ ‫‪ (2‬منكران بعث و اعاده‪:‬‬ ‫گروه ديگر از عرب‪ ،‬به خالق و ابتداى خلق و ابداع اق رار داش تند‪ ،‬ام ا بع ث‬ ‫و اعاده را انكار مىكردند‪ .‫]أنحاء پرستش اعراب جاھليت[‬ ‫‪ (1‬منكران خالق و بعث و اعاده‪:‬‬ ‫اي ن گ روه كس اني بودن د ك ه منك ر آفرينن ده و رس تاخيز و بازگش ت بودن د‪ ،‬و‬ ‫مىگفتند »طبع« زنده كننده‪ ،‬و »دھ ر« ف انى كنن ده اس ت‪ .45 :24‬‬ ‫]‪ [2‬قرآن ‪.‬و ايشان كساني بودن د ك ه ق رآن از حالش ان چن ين‬ ‫خبر مىدھد‪:‬‬ ‫ِي َرمِي ٌم ‪[4] 78 :36‬‬ ‫ب لَنا َم َث ًال َو َنسِ َي َخ ْل َق ُه قال من يُحْ يِ ْالعِظا َم َو ھ َ‬ ‫ض َر َ‬ ‫َو َ‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬قرآن ‪.‬‬ ‫و خداى تعالى در رد گفتار و پندار آنان فرمود‪:‬‬ ‫ك من عِ ْلم إِنْ ُھ ْم إِ َّال َي ُ‬ ‫ون‪) [2] 24 :45 .36 :78 ،‬‬ .‬اي ن آي ه اش ارت دارد ب ر اينك ه آن گ روه از ع رب ج اھلى‬ ‫سبب حيات و موت را بر طب ايع محسوس ه مقص ور م ىداش تند‪ ،‬و ب ه تركي ب‬ ‫طبايع و تحليل عناصر بقا و فن اى عنص ري محص ور م ىش مردند پ س ج امع‬ ‫را »طبع«‪ ،‬و مھلك را »دھر« مىگفتند‪.‬ازي ن گذش ته در‬ ‫آيات ديگ ر در س ور قرآن ى ب ا دالي ل و نش انهھ اى فط ري و طبيع ى‪ ،‬گم ان و‬ ‫پندار آن گروه رد شده است ]‪.‬و نيست مر مش ركان‬ ‫ظ ُّن َ‬ ‫َو ما لَ ُھ ْم ِبذلِ َ‬ ‫ٍ‬ ‫را بدين )گفته و پندار( ھيچ دانشى جز آنكه گمان م ىبرن د‪ (.

50 :15‬‬ ‫]‪ [6‬قرآن كريم‪ ،‬آيه ‪.Tarikhema.‫)و مثلي زد براى ما‪ ،‬و فراموش كرد آفرينش خود را گف ت‪ :‬كيس ت ك ه زن ده‬ ‫مىگرداند استخوانھا را‪ ،‬و حال آنكه پوسيده شده باشند‪ (.‬و‬ ‫تنزيل‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [5‬قرآن كريم‪ 36 :79 ،‬و ‪.‬‬ ‫‪ (3‬منكران پيامبران و پرستندگان أصنام‪:‬‬ ‫سديگر از گروه ع رب‪ ،‬ب ه آفرينن ده آف رينش‪ ،‬و ب ه ابت داى خل ق‪ ،‬و ن وعي از‬ ‫اع اده اق رار داش تند‪ ،‬ام ا پي امبران را انك ار م ىكردن د‪ ،‬و ب ه پرس تش أص نام‬ ‫مىپرداختند‪ ،‬و مىپنداشتند كه بتان ش فيعان ايش ان در آخ رت خواھن د ب ود‪ ،‬و‬ ‫از اينرو به جانب جايگاھھاى بتان مىرفتند و حج مىگزاردن د و ب ه ن ام بت ان‬ ‫خ ود قرب ان م ىكردن د‪ ،‬و ھ ر چ ه م ىخواس تند از پ يش خ ود ح الل‪ ،‬و ح رام‬ ‫مىنمودند‪ .ir‬‬ .‬پس استدالل كرد بر‬ ‫ايشان به »نشأه اولى«‪ ،‬و چون اعتراف نمودند به »خلق أول«‪ ،‬پس فرم ود‪:‬‬ ‫قُ ْل يُحْ ِيي َھ ا الَّ ذِي أَ ْن َش أَھا أَ َّو َل َم رَّ ٍة َو ُھ َو ِب ُك ِّل َخ ْل ٍق َعلِ ي ٌم ‪ .39 :3‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (4‬قائلين به جعل دختران خداى‪:‬‬ ‫و از عرب دس تهاى گم ان م ىكردن د ك ه فرش تگان دخت ران خ داىان د و ازي ن‬ ‫جھت به عبادت آنھا مىپرداختند ت ا ايش ان را ش فاعت كنن د‪ ،‬و ي ارى دھن د‪ .79 :36‬و گف ت‪ :‬أَ‬ ‫ْس م ن َخ ْل ٍق َجدِي ٍد ‪) [5] 15 :50‬آي ا ع اجز‬ ‫َف َع ِيينا ِب ْال َخ ْل ِق ْاألَ َّو ِل‪َ ،‬ب ْل ُھ ْم ف ي لَ ب ٍ‬ ‫ش ده ب وديم در آف رينش نخس تين؟ بلك ه ايش ان در ش بھهان د )در اث ر وس اوس‬ ‫شيطانى( از آفرينش نو )يعنى‪ :‬بعث و حشر و نشر(‪.‬و تنزيل ازين طايفه نيز خبر مىدھد‪:‬‬ ‫ما َنعْ ُب ُد ُھ ْم إِ َّال لِ ُي َقرِّ بُونا إِلَى ﷲ ُز ْلفى ‪) [6] 3 :39‬نمىپرستيم ايش ان را )يعن ى‪:‬‬ ‫بتان را( مگر آنكه ما را ھر چه بيشتر به خداى نزديك گردانند‪(.

‫ازين طايفه بدين گونه خبر مىدھد‪:‬‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫ُون ‪) [7] 57 :16‬و م ىس ازند ي ا‬ ‫ون ِ َّ ِ ْال َبنا ِ‬ ‫ت ُسبْحا َن ُه َو لَ ُھ ْم م ا َيش تھ َ‬ ‫َو َيجْ َعل ُ َ‬ ‫قرار م ىدھن د ب راى خ داى دخت ران‪ -‬پ اك اس ت او از چن ين نس بتى‪ -‬و ايش ان‬ ‫راست آنچه خواھش يا آرزو دارند‪ (.ir‬‬ .‬‬ ‫پس قرآن بر ايشان استدالل فرم ود ك ه پي امبران س ابق را ني ز ح ال ب ر ھم ين‬ ‫منوال بوده است‪:‬‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫َّ‬ ‫ون الطع ا َم َو َيمْ ُ‬ ‫واق‬ ‫ش َ‬ ‫ِين إِال إِ َّن ُھ ْم لَ َيأ ُكل َ‬ ‫ك من المُرْ َسل َ‬ ‫َو ما أَرْ َس ْلنا َق ْبلَ َ‬ ‫ون ف ي األسْ ِ‬ ‫‪ [9] 20 :25‬و پيش از ت و پي امبران را نفرس تاديم مگ ر ب ر ھم ين ص فت ك ه‬ ‫ايشان طعام مىخوردند‪ ،‬و در بازارھا رفت و شد مىكردند‪.‬‬ ‫‪ (5‬يھود و نصارى و صابئان‪:‬‬ ‫و در مي ان ع رب ج اھلى جم اعتي يھ ودي‪ ،‬و طايف هاى مس يحى‪ ،‬و گروھ ى‬ ‫صابئى بودند‪ ،‬و قرآن كريم‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [7‬قرآن كريم‪ ،‬آيه ‪16 :57‬‬ ‫]‪ [8‬قرآن كريم‪ ،‬آيه ‪.‬‬ ‫و اكثر قبايل عرب از ھمين دسته بودند و به پرستش بتان اشتغال داشتند‪.[8] 8 :25‬‬ ‫مىفرمايد‪ :‬إِنْ َت َّت ِبع َ‬ ‫منكران رسالت از روى تھكم )‪ -‬ريشخند( مىگفتند‪ :‬چگونه پيامبرى است ك ه‬ ‫طعام مىخورد‪ ،‬و در بازارھ ا راه م ىرود؟ ش ما پي روى نم ىكني د مگ ر م رد‬ ‫افسون شدهاى را‪.‬و ھمين طايف ه منك ران پي امبران بودن د‪،‬‬ ‫و قرآن از حالشان حكايت دارد‪ ،‬آنجا كه مىگويد‪:‬‬ ‫َ‬ ‫ُول َيأْ ُك ُل َّ‬ ‫ْ‬ ‫واق ‪ 7 :25‬ت ا آنج ا ك ه‬ ‫َو قالُوا ما لِھ َذا الرَّ س ِ‬ ‫الطعا َم َو َيمْ شِ ي ف ي األسْ ِ‬ ‫ُون إِ َّال َرج ًُال َمسْ حُوراً ‪.25 :20‬‬ ‫‪PDF.25 :7 -8‬‬ ‫]‪ [9‬قرآن كريم‪ ،‬آيه ‪.Tarikhema.

‬و ديگر نابغه ذبيانى و زھير ب ن اب ى س لمه مزن ى‪ ،‬و ع الف‬ ‫بن شھاب التميمىاند كه به روز شمار ايمان داشتند‪.‬‬ ‫‪ (6‬قائلين به توحيد و معاد‪:‬‬ ‫و در ميان قوم عرب عده معدودى ب ه توحي د و مع اد اق رار داش تند‪ .‬‬ ‫بنابر آنچه گفته شد پيش از إسالم‪ ،‬عرب از جھت نحوه عبادات و پرستش ب ه‬ ‫چند دسته تقسيم مىشدند‪:‬‬ ‫‪ (1‬منكران خالق و بعث و اعاده‪.‬و زيد بن عمرو بن نفيل كه إس الم را درك نك رد‬ ‫از عبادت بتان اكراه داشت و حضرت محمد )ص( را پيش از بعث ت دريافت ه‬ ‫بود‪.‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‫نيز در آيات و سور مختلف از آنھا خبر مىدھد‪[10] .‬ظ اھرا اي ن ق وم ھم ان كس اني بودن د‬ ‫كه در قرآن كريم صابئين خوانده شده و در رديف يھود و نصارى در آمدهاند‪.‬‬ ‫ب‪ :‬صابئه حرانى‪ :‬بقاياى مذاھب يون اني و روم ي ك ه در ش ھر »ح ران« واق ع در س احل‬ ‫رودخانه فرات به جھات متعددى در قب ال ك يش عيس وى مقاوم ت كردن د و ت ا دوره إس الم‬ ‫باقى ماندن د‪ ،‬و چ ون از ط رف م أمون عباس ي ب ه پي روان آن ان تكلي ف ش د ك ه ب ه يك ى از‬ ‫أديان كتابي بپيوندند‪ ،‬كلمه صابئين را براى خود برگزيدند و اين گروه صابئان م ذكور در‬ ‫كتاب الملل و النحل شھرستانىاند كه در آن كتاب بتفصيل از آنان بحث شده است‪.ir‬‬ .‬‬ ‫ج‪ :‬صابئين بين النھرين كه خود را پيروان مذھب يحيى بن زكريا مىدانند ولى در حقيقت‬ ‫از بقاياى مذاھب كلدانى و بابلى قديماند كه به اقتضاى عوام ل ت اريخى تغيي ر ش كل و اس م‬ ‫پيدا كردهاند‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [10‬سه دسته از پيروان عقايد مختلف را صابئه خواندهاند‪:‬‬ ‫ألف‪ :‬دستهاى از اعراب مش رك مك ة ك ه پ يش از ظھ ور إس الم در كيفي ت عقاي د مش ركانه‬ ‫ايشان تحول پيدا شده بود و به توحيد نزديك مىشدند‪ .‬و از اي ن‬ ‫جماعت قليل عبد المطلب بن ھاشم بن عبد مناف به دي ن حني ف اعتق اد داش ت‬ ‫و منتظر مقدم پيامبرى بود‪ .‬‬ ‫و ق س ب ن س اعده أي ادي توحي د و روز حس اب را ب اور داش ت‪ ،‬و ع امر ب ن‬ ‫ظرب بن عمرو بن عياذ ع دوانى حك يم و خطي ب دوره ج اھلى ش راب را ب ر‬ ‫خود حرام كرد‪ .

379 -404‬‬ ‫]‪ [12‬قرآن كريم‪ 23 -24 ،‬و ‪.‬‬ ‫‪ (6‬معتقدان به نوعي توحيد و معاد ]‪.‫‪ (2‬منكران بعث و اعاده‪. 21‬و قالُوا ال َت َذرُنَّ آلِ َھ َت ُك ْم َو ال َت َذرُنَّ َو ًّدا َو ال سُواعا ً َو ال َي ُغ َ‬ ‫وث َو َي ُع َ‬ ‫وق‬ ‫ضلُّوا َكثِيراً َو ال َتز ِد َّ‬ ‫ض ً‬ ‫الال‪[12] 24 -23 :71 ..‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [11‬رجوع شود به مروج الذھب و معادن الجوھر‪ ،‬تأليف ابو الحسن على ب ن حس ين ب ن‬ ‫على مسعودى متوفى در سنه ‪ 346‬ھجري‪ ،‬چاپ مصر‪ ،‬سال ‪ 1384‬ه‪ 1964 /‬م يالدى‪،‬‬ ‫جزء دوم‪ ،‬صفحات ‪ ،126 -152‬الملل و النحل ت أليف محم د ب ن عب د الك ريم شھرس تانى‪،‬‬ ‫چ اپ ق اھره‪ ،‬س ال ‪ 1387‬ھج ري‪ 1968 /‬م‪ ،‬ج زء س وم‪ ،‬ص فحات ‪ 64 -76‬و توض يح‬ ‫الملل ترجمه فارسي الملل و النحل‪ ،‬بتصحيح سيد محم د رض ا جالل ي ن ائينى‪ ،‬چ اپ س وم‪،‬‬ ‫سال ‪ 1361‬ھجري شمسى‪ 1982 /‬ميالدى‪ ،‬جلد دوم‪ ،‬صفحات ‪..‬و َق ْد أَ َ‬ ‫ِ‬ ‫گفت نوح‪ :‬اى پروردگار من! بدرس تى ك ه عام ه ام ت م ن نافرم انى كردن د و‬ ‫پيروى نمودند كسى را ك ه زي ادة نك رد م ال و فرزن د وى مگ ر زيانك ارى‪ ،‬و‬ ‫گفتن د از عب ادت خ دايان خ ود دس ت برمداري د و مگذاري د ب ت »ود« و ن ه‬ ‫»سواع«‪ ،‬و نه »يغوث« را‪ ،‬و نه »يعوق« را‪ ،‬و نه »نسر« را‪ ،‬و ھر آين ه‬ ‫گمراه كردند بسيارى را‪ ،‬و خدايا ستمكاران را جز گمراھى ميفزاى‪.Tarikhema.71 :21‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (4‬ق ائلين ب ه وج ود دخت ران خ داى! ‪ (5‬ق ائلين ب ه دي ن يھ ود و نص ارى و‬ ‫صابئه‪.‬‬ ‫ِين إِ َّال َ‬ ‫الظالِم َ‬ ‫َو َنسْ راً‪َ .[11‬‬ ‫اخبار قرآن از پرستندگان أصنام‬ ‫قرآن كريم از پرستندگان أصنام و بتان ايشان در زمان نوح نبى خبر مىدھ د‬ ‫آنجا كه مىفرمايد‪:‬‬ ‫ُ‬ ‫َّ‬ ‫ً‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫ص ْونِي َو ات َبعُوا من ل ْم َي ِز ْدهُ مال ُه َو َول ُدهُ إِال َخس ارا ‪:71‬‬ ‫قال ُنو ٌح َربِّ إِ َّن ُھ ْم َع َ‬ ‫‪َ .ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (3‬منكران پيامبران و پرستندگان أصنام‪.

ir‬‬ .375‬‬ ‫]‪ [14‬اين كتاب دو نام دارد‪ ،‬يكى كتاب األصنام‪ ،‬و ديگر تنكيس األصنام‪ .‬‬ ‫اين كتاب دست كم در دو قرن أخير جزو كتب ناياب يا گمشده‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [13‬الملل و النحل تأليف محمد بن عبد الكريم شھرستانى‪ ،‬جزء سوم‪ ،‬چ اپ ق اھره‪ ،‬س ال‬ ‫‪ 1368‬ھجري‪ ،‬صفحه ‪ 78‬و توض يح المل ل ترجم ه فارس ي المل ل و النح ل چ اپ تھ ران‪،‬‬ ‫سال ‪ ،1361‬صفحه ‪.Tarikhema.‬‬ ‫]‪[13‬‬ ‫پس از بيان اين مقدمات ذيال به شرح كتاب تنكيس األصنام مىپردازيم‪:‬‬ ‫كتاب األصنام‬ ‫كت اب األص نام ي ا ب ه تعبي ر ص حيحت ر كت اب تنك يس األص نام ]‪ [14‬ك ه از‬ ‫واژگ ونى بت ان حكاي ت م ىكن د‪ ،‬ت اريخ مختص ر نح وه پرس تش ع رب و بت ان‬ ‫ايشان در دوره جاھليت و قديمترين نوشتار و كتاب مستقلى است كه به دست‬ ‫ما رسيده‪.‫در عھد جاھليت عرب بتانى را به ھمين نام مىپرستيدند ام ا بگفت ه كلب ى اي ن‬ ‫بتان‪ ،‬در قب ال أص نام »الت« و »من ات« و »ع زى« ك ه ق رآن از آنھ ا خب ر‬ ‫م ىدھ د‪ ،‬بت ان درج ه دوم بودن د و »ھب ل« مق دم ب ر ھم ه بت ان ب وده اس ت‪ .‬عبد القادر عمر‬ ‫بغدادى در خزانة األدب‪ ،‬غالبا آنرا تنكيس األصنام خوانده‪ ،‬و اي ن اس م ب ا مف اد و محت واى‬ ‫اين كتاب مناسبتر مىباشد‪.‬‬ ‫‪PDF.‬و‬ ‫نخستين كسى ك ه در خان ه »كعب ه« ب ت نھ اد‪» ،‬عم رو ب ن لح ى« ب ود و اي ن‬ ‫واقعه در آغاز پادشاھى »شاپور ذو األكتاف« روى داد تا اينكه إس الم ظ اھر‬ ‫شد‪ ،‬و آنھا را بي رون ريخ ت‪ ،‬و ھم ه را واژگ ون س اخت و ب تپرس تى را از‬ ‫شبه جزيره عربستان برانداخت‪ ،‬و خ داى يگان ه م ورد پرس تش ق رار گرف ت‪.

200 -215‬‬ ‫‪PDF.‬خاورشناسان اروپايى سالھا براى ي افتن آن ك اوش و كوش ش‬ ‫بسيار كردند‪ ،‬و نيافتند اما احمد زكى پاش ا‪ -‬محق ق مص رى‪ -‬در س ال ‪1912‬‬ ‫ميالدى آن را يافت‪ ،‬و اين افتخار نصيب وى شد‪ ،‬و در ھمان سال در مجم ع‬ ‫بين المللى خاورشناسان منعقد در شھر آتن‪ -‬پايتخت يونان‪ -‬نس خه كش ف ش ده‬ ‫كت اب األص نام را معرف ى ك رد‪ ،‬و وع ده داد ب زودى آن را چ اپ كن د‪ ،‬و در‬ ‫سال ‪ 1914‬ميالدى‪ ،‬اين وعده تحقق پذيرفت و به تصحيح و حواشي وى در‬ ‫قاھره طبع شد و در سال ‪ 1924‬از نو با اصالحاتى چاپ و انتشار يافت‪.‬‬ ‫ھشام را شاگردان مستقيم و غير مستقيمي است كه پس از وى دنبال‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [15‬خزانة األدب‪ ،‬جلد سوم‪ ،‬صفحات ‪.‬‬ ‫نخستين كس از مؤلفان إسالمي كه درب اره ع رب ج اھلى و نح وه پرس تش‪ ،‬و‬ ‫بت ان ايش ان س خنگ زار ش ده اب ن إس حاق اس ت ك ه در تض اعيف كت اب س يره‬ ‫پيامبر باختصار بدان دست يازيده اما نخستين كس ى ك ه درب اره أص نام ع رب‬ ‫و چگ ونگى پرس تش تازي ان كت اب مس تقلى ف راھم آورد‪ ،‬ھمان ا ھش ام كلب ى‬ ‫است‪.242 -246‬‬ ‫]‪ [16‬بلوغ االرب في معرفة احوال العرب‪ ،‬جلد دوم‪ ،‬صفحات ‪.‬‬ ‫پ يش از چ اپ اي ن كت اب‪ ،‬ي اقوت حم وى )‪ 574 -626‬ه( قس مت أعظ م اي ن‬ ‫كتاب را در فرھنگ جغرافيايى مشھور خود‪ ،‬موسوم ب ه معج م البل دان ض بط‬ ‫ك رد‪ ،‬و پ س از او عب د الق ادر ب ن عم ر بغ دادى )متول د در ح دود ‪ 1030‬و‬ ‫مت وفى در س نه ‪ 1093‬ه( تقريب ا تم ام آن كت اب را در خزان ة األدب گنجاني د‪.‫بشمار مىرفت‪ .‬‬ ‫]‪ [15‬سپس محمود شكرى آلوسى )‪ 1273 -1342‬ه( بخش ھايى از آنچ ه در‬ ‫خزانة األدب ضبط شده بود‪ ،‬در بلوغ االرب ف ى معرف ة اح وال الع رب ]‪[16‬‬ ‫آورد‪ ،‬و علماء و دانشمندان شرق و غرب بيش تر از طري ق مراجع ه ب ه كت ب‬ ‫مذكور از محتويات اين كتاب اطالع يافتند و به اھميت آن پى بردند‪.ir‬‬ .Tarikhema.

‬‬ ‫بع د از آن احم د ب ن س ھل مع روف ب ه اب و زي د بلخ ى )‪ 235 -322‬ه( كت اب‬ ‫الرد على عبدة األصنام را تأليف نمود‪.‬‬ ‫پس از آن‪ ،‬ابو عثمان عمرو بن بحر جاحظ بصرى معتزل ي )متول د ‪ -166‬و‬ ‫مت وفى ب ه س ال ‪ 250‬ي ا ‪ 255‬ه( در ھم ين موض وع ت أليفى ب ه ن ام كت اب‬ ‫األص نام ف راھم آورد ام ا در اث ر گذش ت زم ان و وق ايع و ح وادثى ك ه ب ر م ا‬ ‫پوشيده است‪ ،‬كتابش از ميان رفت و جز نامى از آن باقى نماند‪.‬‬ ‫اب و الولي د محم د ب ن عب د ﷲ ب ن احم د ازرق ى )مت وفى در ح دود س نه ‪(250‬‬ ‫مورخ مكي‪ -‬يمنى‪ ،‬در كتاب اخبار مكة و م ا ج اء فيھ ا م ن اآلث ار( ب ه مس ئله‬ ‫عبادات عرب و بتان و آثار ايشان پرداخته و درين زمين ه اطالع ات ذيقيمت ى‬ ‫جمع آورده و خوشبختانه اين كتاب محفوظ مانده و به زيور طب ع ني ز آراس ته‬ ‫ش ده اس ت‪ .‬مق ارن تص نيف كت اب اخب ار مك ة‪ ،‬اب و جعف ر محم د ب ن حبي ب‬ ‫البغدادي )متوفى در حدود سنه ‪ 245‬ه( در موضوع پرستش عرب ج اھلى و‬ ‫بت ان ايش ان كت اب »المحب ر« را ت دوين نم ود‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پ س از آن برخ ى از ص احبان مق االت و مورخ ان راج ع ب ه ع رب ج اھلى و‬ ‫نحوه پرستش آنان در كتابھاى خود به تحقيق و نقل اخبار عرب پرداختن د ك ه‬ ‫غالبا منش أ‪ ،‬بيش ترين اطالع ات آنھ ا گفت هھ ا و نوش تهھ اى محم د ب ن س ائب و‬ ‫پسرش ھشام كلبى مىباشد‪.Tarikhema.‬اي ن كت اب موج ود و چ اپ و‬ ‫انتشار يافته است‪.‫تحقيق اتش را گرفتن د و پيرام ون كيفي ت پرس تش ع رب ج اھلى ب ه تتب ع و‬ ‫پىجويى علمي پرداختند‪.

‬او دري ن‬ ‫اثر به آياتي چند از قرآن كه از ح ال مش ركين ع رب و نح وه پرس تش آنھ ا و‬ ‫شريك قرار دادن أصنام با خداى يگانه ض من تلبي ه و س پس س رنگونى بت ان‪-‬‬ ‫در روز ف تح مك ة‪ -‬حكاي ت دارد‪ ،‬توس ل جس ته و آن آي ات كريم ه را دلي ل ب ر‬ ‫صحت قول خود قرار داده است‪.‬مھمترين مآخذ او عبارتند از‪:‬‬ ‫‪ (1‬قرآن كريم أولين مأخذ آسمانى و معتبر ھشام درين ت أليف اس ت‪ .‬‬ ‫در ص حيحين ‪ 1660‬ح ديث از وى نق ل گردي ده و در مي ان اص حاب رس ول‬ ‫ﷲ صلى ﷲ عليه و آله و س لم ب ه كث رت نق ل ش ھرت دارد‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬وى در پ نج روز‬ ‫از ايام ھفته‪ ،‬يك روز را به تدريس مس ائل فق ه‪ ،‬و روز ديگ ر را ب ه تأوي ل و‬ ‫تفسير قرآن‪ ،‬و روز سوم را به مناقب و أوص اف غازي ان‪ ،‬و روز چھ ارم را‬ ‫به شعر و ادب‪ ،‬و روز پنجم را به وقايع و ايام عرب اختصاص داده بود‪.‫منابع و مآخذ مھم كلبى درين تأليف‬ ‫ھشام به منابع و مآخذ مختلف شفاھى و كتبي دست يافته و از راويان ح ديث‪،‬‬ ‫و نس ابهھ اى پ يش از خ ود‪ ،‬و معاص رينش اطالع ات ذيقيمت ى كس ب ك رده‬ ‫است‪ .‬‬ ‫‪ (2‬مأخذ ديگر ھشام رواياتي است كه به دو واسطه از عبد ﷲ بن عباس بدو‬ ‫رسيده‪ ،‬و پايه اطالعات وى بوده است‪.Tarikhema.‬‬ ‫ابن عب اس س ه س ال پ يش از ھج رت در مك ة زاده ش د و ب ه ق ول مش ھور در‬ ‫سنه ‪ 68‬ھجري در گذشت‪.‬‬ ‫در حف ظ آيت ى ب ود چنانك ه گفت هان د قص يده ھش تاد بيت ي اب ن اب ى ربيع ه را ب ه‬ ‫مطلع‪:‬‬ ‫»أ من آل نعم أنت غاد فمبكر«‬ ‫را يك بار شنيد )يا خواند( و از بر شد‪.ir‬‬ .

‬‬ ‫بنابر اين ھشام به دو واسطه راوي ابن عباس مىباشد‪.‬‬ ‫‪ (3‬ابو صالح باذام يا باذان‪ ،‬بنده آزاد شده ام ھاني دختر اب و طال ب و خ واھر‬ ‫امام عل ى اس ت‪ .‬‬ ‫‪ (4‬شرقى بن القطامي )متوفى در حدود ‪ 155‬ه( موس وم ب ه ولي د ب ن حص ين‬ ‫)ملقب به قطامي( بن حبيب بن جمال كلب ى و مكن ى ب ه اب و المثن ى از راوي ان‬ ‫اخب ار و انس اب ديوانھ اى ع رب از جمل ه راوي ان ھش ام اس ت‪ (5 [17] .ir‬‬ .‬اب ن س عد در طبق ات اب و ص الح را از زم ره مح دثين بش مار‬ ‫آورده و او را ثق ه دانس ته اس ت‪ .Tarikhema.‬اب ن اب و ح اتم در الج رح و التع ديل او را ثق ه‬ ‫شمرده و ابو الفرج اصفھانى در اغانى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [17‬بنگري د ب ه ص فحه ‪ 63‬ترجم ه فارس ي و ص فحه ‪ 50‬م تن عرب ي اي ن كت اب ت اريخ‬ ‫بغداد‪:‬‬ ‫‪ 278 /9‬نزھة األلباء ‪ 42‬المعارف‪ ،234 :‬لسان الميزان‪ 142 /3 :‬اللباب‪ 17 /2 :‬التاج‪:‬‬ ‫م اده ش رق و قط م األع الم زركل ى ‪ 139 /9‬اغ انى‪ 131 /2 :‬و ‪ ،53 /11‬و ‪ 15 /38‬و‬ ‫‪ 312‬و ‪ 373 /16‬و ‪.‫خويشاوندى نزديكش با پي امبر إس الم و وس عت دامن ه دانش ش موج ب ش د ك ه‬ ‫شاگردان بسيار بدو روى آوردند تا ھر كدام دانشى را كه مىطلبيد‪ ،‬درياب د و‬ ‫از حلقه درس و بحثش مستفيد و مستفيض شود‪.‬حم د ﷲ مس توفى در ت اريخ گزي ده او را ب ا ص فت‬ ‫»مفسر« ياد كرده است‪ .‬محم د ب ن عب د الك ريم شھرس تانى در مق ّدم ه‬ ‫تفسير مفاتيح األس رار و مص ابيح األب رار وى را از ش اگردان اب ن عب اس در‬ ‫علم تفس ير ب ر م ىش مارد‪ .‬‬ ‫پ س از او ش اگردانش‪ ،‬راوي ان تعليم ات و منق والتش بودن د و در مراك ز‬ ‫مختلف إسالمي مطالب بسيارى از قول وى باز گفتند‪.‬‬ ‫ھشام آنچه از ابن عباس درين تأليف نقل نموده از پدرش شنيده‪ ،‬و پ در او از‬ ‫ابو صالح سماع كرده است‪.‬اب و‬ ‫مسكين حر بن مسكين از موالي قبيله نخ ع‪ ،‬و از روات نس ائي و اب و عب د ﷲ‬ ‫س فيان ب ن س عيد ث وري اس ت‪ .‬ام ا برخ ى از مح دثين اھ ل س نت و جماع ت وى را‬ ‫در حديث ضعيف دانستهاند‪.354‬‬ ‫‪PDF.

‫يازده مورد قولش را نقل كرده و ھشام درين تأليف به گفت ه وى اس تناد جس ته‬ ‫است‪.‬ثعلب ى و اب ن عس اكر در تفس ير و ت اريخ خ ود مط البي از‬ ‫تفسير بزرگ او نقل كردهاند‪ ،‬و محمد بن عب د الك ريم شھرس تانى در المل ل و‬ ‫النح ل قس متھايى از آنچ ه درب اره آراء و معتق دات ع رب در زم ان جاھلي ت‬ ‫فراھم آورده از محمد بن س ائب كلب ى گرفت ه اس ت‪ .‬‬ ‫ب ه گفت ه ھش ام‪ ،‬محم د نس ب ق ريش را از اب و ص الح‪ ،‬و او از عقي ل ب ن اب ى‬ ‫طالب آموخ ت‪ ،‬و نس ب كن ده را از كن اس كن دى ك ه دري ن دان ش از ھ ر ك س‬ ‫دان اتر ب ود‪ ،‬و نس ب مع د ب ن ع دنان را از نج ار پس ر أوس ع دوى ك ه‬ ‫محفوظ اتش ب يش از ھ ر ك س ب ود‪ ،‬ف را گرف ت و نس ب إي اد را از ع دى پس ر‬ ‫زياد ازدى ياد گرفت كه به إياد دانا بود‪ [18] .160‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬اطالعاتى كه محمد در اختيار‬ ‫ھشام گذارده مايه أصلي اين كتاب محسوب مىشود‪ ،‬بطورى كه ھر گ اه آنھ ا‬ ‫را ازين كتاب برداريم قسمت أعظم كتاب از بين مىرود‪.‬‬ ‫‪ (7‬م ردى از ق ريش ك ه ن امش دري ن ت أليف نيام ده از اب و عب د ﷲ پس ر اب و‬ ‫عبيده پسر عمار پسر ياسر ك ه ب ه ت اريخ »أوس« و »خ زرج« و كس اني ك ه‬ ‫وابس ته و ت ابع آن ان بودن د‪ -‬از اع راب يث رب و غي ر يث رب‪ -‬از ھم ه مردم ان‬ ‫آگاهتر بوده است چگونگى گزاردن حج قبايل أوس و‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [18‬الفھرست ابن النديم‪ ،‬ترجمه فارسي‪ ،‬صفحه ‪.‬‬ ‫‪ (2‬مطالبي كه صريحا مىنويسد خبر داد مر پدرم‪ ،‬يا اين كه مىگويد‪:‬‬ ‫كلبى گفت‪.‬ھش ام دري ن ت أليف ب ه دو‬ ‫گونه از پدرش نقل مىكند‪:‬‬ ‫‪ (1‬مطالبي كه پدرش از ابو صالح‪ ،‬و او از ابن عباس شنيده است‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (6‬محمد بن سائب پدر ھشام نه تنھا از جمله پيشقدمان آشنا و مطلع به تاريخ‬ ‫و ايام عرب و مغازي و نسب قبايل تازى است‪ ،‬بلكه در علم تفس ير و ح ديث‬ ‫ني ز ش ھرت دارد‪ .

‬‬ ‫‪ (2‬نحوه پرستش عرب در دوره جاھليت‪.‬‬ ‫قسمت أول اين اثر پ س از ذك ر س ند رواي ت ي ا ش جرهنام ه كت اب ب ه س كونت‬ ‫إس ماعيل ب ن اب راھيم نب ى در مك ة و ازدي اد فرزن دان وى و پ ر ش دن مك ة از‬ ‫ايش ان و بي رون ران دن »عمالق ه« ازي ن ش ھر و ن واحي آن و ك وچ ك ردن‬ ‫دس تهاى از فرزن دان إس ماعيل از مك ة در پ ى ام ر مع اش و زن دگى بھت ر و‬ ‫پراكن ده ش دن ايش ان در ب الد و ن واحي ع رب نش ين و ب ر افراش تن بت ان ب ه‬ ‫وسيله عمرو بن لحى در مك ة و ش يوع ب ت پرس تى مي ان طواي ف مختل ف در‬ ‫قسمتھاى ديگر عربستان و ظھور إسالم و فتح مكة و نگونسارى يا واژگونى‬ ‫بتان در مكة و ھمه قلمرو عرب نشين اختصاص يافته است‪.ir‬‬ .‫خ زرج و وق وف در مواق ف را ب راى زي ارت »من ات« ب ه ھش ام ب از گفت ه و‬ ‫قولش مأخذى درين تأليف بشمار مىرود‪.[19] .‬‬ ‫محتواى كتاب تنكيس األصنام‬ ‫محتواى اين كتاب را مىتوان به دو قسمت متمايز تقسيم كرد‪:‬‬ ‫‪ (1‬بت پرستى بطور كلى پس از آدم و نوح‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫در قسمت دوم ريشه بت پرستى مورد بحث و تحقيق ق رار گرفت ه‪ ،‬و از ق ول‬ ‫محمد‪ ،‬و او از ابو صالح‪ ،‬و ابو صالح از اب ن عب اس رواي ت ك رده اس ت ك ه‬ ‫پس ران ش يث ب ه زي ارت پيك ر )جس د( آدم ك ه در مغ ارهاى نھ اده ش ده ب ود‪،‬‬ ‫مىآمدند و آن را تكريم مىكردند و ب ه وى رحم ت م ىفرس تادند‪ .‬پ س م ردى‬ ‫از فرزن دان »قابي ل«‪ -‬پس ر آدم‪ -‬ب ه ديگ ر پس ران »قابي ل« گف ت‪ :‬پس ران‬ ‫»شيث« را گرداگرد جسد آدم طوافى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [19‬بنگريد به متن عربي اين كتاب‪.Tarikhema.

‬اي ن ب ود ك ه خ داى إدري س را ب ه پي امبرى برانگيخ ت‪.‬‬ ‫و اين امر در عھد يردى پس ر مھالي ل‪ ،‬پس ر قين ان‪ ،‬پس ر ان وش‪ ،‬پس ر ش يث‪،‬‬ ‫پسر آدم روى داد‪ .‬پس‬ .‫است كه آدم را بدان گرامى مىدارند و شما را از آن بھرهاى نيست‪.‬آنگ اه ب راى دي دار پيك ره ب رادر و عم وزاده خ ويش‬ ‫مىآمدند‪ ،‬و تعظيم مىكردند و پيرامون ھر يك مىگش تند ت ا آنك ه دوران نس ل‬ ‫أول سپرى شد‪..‬چون نسل ديگر روى كار آمد‪ ،‬اين نحوه بزرگداشت ب يش‬ ‫از نسل أول عمل مىشد و چون نوبت به نسل سوم رس يد‪ ،‬گفتن د پيش ينيان م ا‬ ‫اين پيكرهھا را گرامى نم ىداش تند مگ ر از اين رو ك ه از آن ان امي د ش فاعت و‬ ‫پايمردى نزد پروردگار داشتند‪ ،‬پس ب ه پرس تش آن ان پرداختن د و ك ار بت ان و‬ ‫كف ر آن ان ب اال گرف ت‪ .‬‬ ‫پ س ب راى ايش ان بت ى تراش يد‪ ،‬و او نخس تين كس ى اس ت ك ه »ب ت« تراش يده‬ ‫است‪ .‬پ س م ردى از أوالد »قابي ل« ب ه‬ ‫ايشان گفت‪ :‬آيا مىخواھيد پنج پيكر )بت( بر مث ال ايش ان بس ازم ك ه بدرس تى‬ ‫نم ودار آنھ ا باش د‪ ،‬ج ز آنك ه نم ىت وانم در پيكرھ اى آنھ ا روح ب دمم؟ گفتن د‪:‬‬ ‫آرى! پ س پ نج پيك ره ب ه ص ورت آن پ نج م رد بتراش يد‪ ،‬و در ج ايى نماي ان‬ ‫براى ايش ان نص ب ك رد‪ .‬خويش ان ايش ان ب ر مرگش ان‬ ‫سوگوارى كردند و س وز و گ دازى داش تند‪ .‬آنگاه ھشام از پدر روايت مىكند كه گفت‪:‬‬ ‫»ود«‪ ،‬و »سواع«‪ ،‬و »يغوث«‪ ،‬و »يعوق«‪ ،‬و »نس ر«‪ ،‬مردم ان ص الح و‬ ‫شايس تهاى بودن د ك ه ھم ه در ي ك م اه بمردن د‪ ..‬‬ ‫و بنابر آنچه محمد پسر كلبى از ابو ص الح و او از اب ن عب اس خب ر داده ك ار‬ ‫اين مردم )‪ -‬قوم( ھمچنان در پرستش بتان بود تا زم ان ن وح‪ ،‬و خ داى او را‬ ‫ب ه پي امبرى برانگيخ ت و ايش ان را ب ه پرس تش خ داى يگان ه دع وت ك رد ام ا‬ ‫نافرمانى كردند و دروغگويش خواندند‪ .‬‬ ‫إدريس آنان را به يكتا پرستى فرا خواند ولى نپذيرفتند و او را تك ذيب كردن د‬ ‫‪.

‬‬ ‫‪PDF.‬طوف ان ب اال‬ ‫گرفت و زمين را يكس ره بپوش انيد و آب طوف ان اي ن بت ان را از ك وه »ن ود«‬ ‫به زمين فرود آورد‪ ،‬و جريان آب از زمينى به زمين ديگر بشدت مىرفت تا‬ ‫آن بت ان را ب ه س رزمين »ج ده« بين داخت‪ .‬پس عرب را به پرستش آنھا بخ وان ت را‬ ‫أجاب ت خواھن د ك رد‪ .‫به فرم ان خ داى ب ه س اختن كش تى پرداخ ت و ب ر آن ب ر نشس ت‪ .ir‬‬ .‬عم رو ب ه س احل »ج ده« ش د‪ ،‬و بت ان را از زي ر خ اك‬ ‫ب رآورد و برداش ت و ب ه »تھام ه« ب رد و موس م ح ج ف را رس يد‪ ،‬و ع رب را‬ ‫يكسر به پرستش آنان بخواند و ھر يك را به قبيلهاى داد و در نواحي مختل ف‬ ‫به شرح مذكور درين كتاب نصب كردند ]‪ [20‬و بيشترين س كنه س رزمينھاى‬ ‫عرب به بت پرستى روى آوردند و به پرستش بتان پرداختند‪.Tarikhema.‬آنگ اه آب ف رو نشس ت و بت ان ب ر‬ ‫كن ار دري ا بماندن د و ب اد ب ر آنھ ا وزي دن گرف ت ت ا آنھ ا را ب ه خ اك بپوش انيد‪.‬وى يارى از پريان داشت كه به او گفت‪ ،‬شتاب كن ب ه رف تن و‬ ‫كوچيدن از »تھامه« و برو ب ه س احل »ج ده«‪ ،‬در آنج ا بت انى م ىبين ى‪ ،‬پ س‬ ‫آنھا را ببر به »تھامه« و باك مدار‪ .‬‬ ‫رجزھاى مشركان ھنگام تلبيه و گزاردن حج‬ ‫ھشام در آستانه ورود به بيان تاريخچه بت پرستى عرب جاھلى مىنويسد‪:‬‬ ‫چون فرزندان إسماعيل از مكة براى فراھم آوردن وسيله معاش‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [20‬بنگريد به صفحات ‪ 132‬تا ‪ 153‬كت اب حاض ر و ص فحات ‪ 51‬ت ا ‪ 58‬م تن عرب ي‬ ‫اين كتاب‪.‬‬ ‫بعدھا پس از طوف ان و ف رو نشس تن آب چ ون عم رو ب ن لح ى ب ر مك ة چي ره‬ ‫ش د‪ ،‬ق وم »ج رھم« را از مك ة بي رون ران د و خ ود پ رده دارى كعب ه را ب ه‬ ‫گردن گرفت‪ .

Tarikhema.ir‬‬ .‬‬ ‫س پس رفت ه رفت ه اي ن عم ل آن ان را ب ه پرس تش آنچ ه دوس ت داش تند و‬ ‫م ىپرس تيدند‪ ،‬كش انيد و فرام وش كردن د آنچ ه را ك ه ب ر آن بودن د‪ ،‬و دي ن‬ ‫ابراھيم و إسماعيل را ديگر گونه ساختند‪ ،‬و بتان را پرستيدند و باز گشتند به‬ ‫آنچه امتھاى پيش از ايشان بر آن بودند‪.‬‬ ‫‪PDF.‫بيرون مىرفتند و به جاى ديگ ر روى م ىآوردن د ھ يچ ك وچ كنن دهاى از مك ة‬ ‫كوچ نمىكرد مگر به منظور بزرگداشت ح رم و دلبس تگى ب ه مك ة س نگى از‬ ‫سنگھاى حرم را با خود ھمراه مىبرد پس ھر جا وارد مىشدند آن س نگ را‬ ‫م ىنھادن د و گ رد آن ب ه ط واف م ىپرداختن د‪ ،‬ھمچن ان ك ه دور كعب ه ط واف‬ ‫مىكردند‪ ،‬و مكة و كعبه را بزرگ مىش مردند‪ ،‬و بن ابر ع ادت م وروثيى ك ه‬ ‫از ابراھيم و إسماعيل به ايشان رسيده بود‪ ،‬حج و عمره ب ه ج اى م ىآوردن د‪.‬‬ ‫ب ا وج ود اي ن‪ ،‬در مي ان ايش ان بقاي ائى از رس وم دوره اب راھيم و إس ماعيل‪-‬‬ ‫عليھما السالم‪ -‬باقى مانده بود كه از آن پي روى م ىكردن د از قبي ل‪ :‬تعظ يم‪ ،‬و‬ ‫طواف كعبه‪ ،‬و حج‪ ،‬و عمره‪ ،‬و وقوف بر عرفات و مزدلفه‪ ،‬و قربان ك ردن‬ ‫ش تران و إھ الل ب ه ھنگ ام ح ج و عم ره ب ا اف زودن چيزھ ايى ك ه از آن نب ود‬ ‫)يعنى در دين اب راھيم نب ود( چنانك ه قبيل ة »ن زار« ھنگ ام تلبي ه اي ن رج ز را‬ ‫مىخواند‪:‬‬ ‫لبيك اللھم لبيك! لبيك ال شريك لك‪ ،‬اال شريك ھو لك تملكه و ما مل ك و خ داى‬ ‫را در ضمن تلبي ه يگان ه م ىش مردند‪ ،‬ول ى ش ريك م ىكردن د بت ان خ ود را ب ا‬ ‫خداى تعالى‪ ،‬و بتان خويش را ملك خداى يگانه قرار مىدادند‪.

‫و تلبي ه قبيل ه »ع ك« ب دين ص ورت ب ود ك ه چ ون ب ه عن وان ح ج بي رون‬ ‫مىرفتند‪ ،‬دو غالم سياه را از غالمانشان پيش مىانداختن د‪ ،‬و آن دو پيش اپيش‬ ‫سواران ايشان بودند‪ ،‬و مىگفتند‪:‬‬ ‫»نحن غرابا عك«‪.‬گويند كه يكى از‬ ‫آن دو ھمان »ذو الفقار« شمشير على است‪[21] .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫بعد از آن افراد قبيله عك مىگفتند‪:‬‬ ‫ع ك إلي ك عاني ة عب ادك اليماني ة‪ ،‬كيم ا نح ج الثاني ة! و قبيل ه ق ريش‪ ،‬و ع رب‬ ‫ھمگى »منات« را بزرگ مىداشتند‪ ،‬و در پيرامونش قربان مىكردن د و اي ن‬ ‫بزرگداش ت ھمچن ان بب ود ت ا پي امبر در س ال ھش تم ھج ري‪ -‬ھم ان س الى ك ه‬ ‫خداى تعالى مكة را برايش گشود‪ -‬از مدين ه بي رون رف ت و چ ون چھ ار ش ب‬ ‫راه پيمود‪» ،‬على« را بسوى او )منات( گسيل فرمود ت ا نگونس ارش س اخت‪.ir‬‬ .‬‬ ‫و آنچه به منات تعلق داشت برگرفت‪ ،‬و نزد پيامبر آورد‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [21‬ببينيد صفحه ‪ 111‬و ‪ 112‬اين كتاب را‪.Tarikhema.‬‬ ‫پيامبر أكرم آن دو شمشير را به على‪ -‬عليه السالم‪ -‬بخشود‪ .‬‬ ‫ذو الفقار على!‬ ‫از جمله آنچه على ب ه دس ت آورده ب ود‪ ،‬دو شمش ير ب ود ك ه ح ارث پس ر اب ى‬ ‫شمر غساني‪ -‬پادشاه غسان‪ -‬آن دو را به منات پيشكش كرده ب ود‪ ،‬يك ى از آن‬ ‫دو‪» :‬مخذم«‪ ،‬و ديگر‪» :‬رسوب« ناميده مىشد‪.

‬‬ ‫و بت »عزى« در واديى از »نخله شاميه« بود كه »حراض« ناميده مىشد‪.‬و »مال ك« نخس تين ك س ب ود ك ه پ رده حرم ت‬ ‫»فلس« بدريد‪ ،‬ولى ھمچنان بت »فلس« پرستش مىشد تا آنكه دعوت پيامبر‬ ‫إسالم آشكار گرديد‪ .‬آنچه ھشام درين‬ ‫كتاب راجع به ذو الفقار على ب ن اب ى طال ب نوش ته‪ ،‬ق ديميترين مأخ ذى اس ت‬ ‫كه به دست ما رسيده است‪.‫و در ج اى ديگ ر در ھم ين كت اب ھش ام م ىنويس د‪ :‬قبيل ه »ط ى« بت ى داش تند‬ ‫»فلس« نام‪ ،‬و آن دماغهاى بود سرخ فام مايل ب ه س ياھى در مي ان ك وھى ب ه‬ ‫ن ام »أج ا« از كوھس ار »ط ى« ك ه گ ويى تمث ال آدم ي اس ت‪ ،‬و آن را‬ ‫م ىپرس تيدند‪ ،‬و ب ه او پيش كش )ھدي ه( م ىدادن د و گوس فند براب رش قرب ان‬ ‫مىكردند و ھيچ بيمناكى نزديك او نيامدى مگر آنكه در أمان بودى‪ ..‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [22‬رجوع شود به صفحات ‪ 16 -15‬و ‪ 62 -59‬متن عربي اين كتاب‪.‬‬ ‫و »عزى« نزد قريش‪ ،‬بزرگترين بتھا بود‪ ،‬به زيارتش م ىرفتن د‪ ،‬و پيش كش‬ ‫برايش مىبردند‪ ،‬و پيش او قربان مىكردند‪..‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬پس على بن ابى طالب را پي امبر بفرس تاد ت ا او را ن ابود‬ ‫ساخت‪ .ir‬‬ .‬و دو قبضه شمشيرى را كه حارث پسر »ابى شمر غسانى«‪ -‬پادش اه‬ ‫غسان‪ -‬آن دو را به گردن »فلس« آويخته بود‪ ،‬و يك ى را »مخ ذم«‪ ،‬و ديگ ر‬ ‫را »رسوب« مىگفتند بر گرفت )و ھمين دو شمشير است كه »علقمه« پسر‬ ‫»عبده« در شعر خود از آن ياد كرده است(‪.‬پرده دار‬ ‫»فلس« پسران »بوالن« بودند‪ ،‬و »بوالن« خود نخستين ك س ب ود ك ه او را‬ ‫پرستش كرد‪ ،‬و آخرين كس از پردهداران وى مردى ب ود از ايش ان ك ه او را‬ ‫»ص يفي« م ىخواندن د ‪ .‬‬ ‫و على ب ن اب ى طال ب ب ا آن دو شمش ير ب ه ن زد پي امبر )ص( بازگش ت‪ ،‬و آن‬ ‫حضرت يكى را به گردن آويخت‪ ،‬و سپس به عل ى ب ن اب ى طال ب بخش ود‪ ،‬و‬ ‫ھمان است شمشيرى كه على آن را بر ميان مىبست‪ [22] .

‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [23‬غرانيق جمع غرنوق در لغت نام پرنده آبى سياه يا سفيدى است كه به فارسي كلنگ‬ ‫يا »لك لك« گويند‪.‬‬ ‫قصه غرانيق‬ ‫ق ريش‪» ،‬الت«‪ ،‬و »من ات«‪ ،‬و »ع زى« را »غراني ق ]‪ [23‬ع الم ب اال«‬ ‫م ىخواندن د و آن ان را دخت ران خ دا م ىگفتن د‪ ،‬و ي ارى و ش فاعت آن ان ماي ه‬ ‫اميدشان بود‪ ،‬و در تلبيه خويش چنين مىگفتند‪:‬‬ ‫و الالت و العزى و مناة الثالثة االخرى! فإنھن الغرانيق العل ى و ان ش فاعتھن‬ ‫لترتجى پس چون خ داى پي امبرش را مبع وث ك رد‪ ،‬ب ر او اي ن آي ات را ن ازل‬ ‫فرمود‪:‬‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫َّ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫أَ َف َرأَ ْي ُت ُم الال َ‬ ‫ك‬ ‫ت َو الع َُّزى‪َ .‬‬ ‫س ُْل ٍ‬ ‫بنابر آنچه نقل شد ق ريش در ارج وزه خ ود الت و من ات و ع زى را دخت ران‬ ‫خ داى م ىخواندن د و آن ان را غراني ق ع الم ب اال م ىپنداش تند و ب ه ش فاعت و‬ ‫يارى ايشان اميدوار بودند‪.[24] 23 -19 :53 .‬تِل َ‬ ‫ِي إِ َّال أَسْ ما ٌء َس َّم ْي ُتمُوھا أَ ْن ُت ْم َو آباؤُ ُك ْم ما أَ ْن َز َل ﷲ ِبھا من‬ ‫إِذاً قِسْ َم ٌة ضِ يزى‪ .‬إِنْ ھ َ‬ ‫طان‪.ir‬‬ .‬و َمنا َة الثالِث َة األخرى‪ .Tarikhema.‫و ق ريش در ض من ط واف كعب ه »الت« و »من ات« و »ع زى« را ب زرگ‬ ‫مىداشتند‪ ،‬و آنھا را شفيع خود نزد خداى يگانه تصور مىكردند‪.‬أ لَك ُم ال ذ َك ُر َو لَ ُه األنث ى‪ .‬‬ ‫]‪ [24‬قرآن كريم‪23 -19 /53 ،‬‬ ‫‪PDF.

‫نا آگاھى خاورشناسان‬ ‫برخى از نويسندگان و مستشرقين اروپايى ك ه وح ى و پي امبر إس الم را ب اور‬ ‫ندارند دور از تحقيق و نا آگاھانه بر آن شدهاند تا رجز مشركان قريش را كه‬ ‫قبل از ظھور إس الم ھنگ ام گ زاردن ح ج در تلبي ه م ىگفتن د و م ىخواندن د‪ ،‬و‬ ‫ھشام كلبى متن آن را درين كت اب آورده‪ ،‬و در ب اال نق ل ش د‪ ،‬آي هاى از ق رآن‬ ‫وانمود سازند‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫واقدى به سرد‪ ،‬و نقل پى در پى اسرائيليات و خرافات مشھور است‪.‬و پاي ه گفت ار و اس تدالل خ ويش را ب ر ي ك رواي ت نادرس ت و‬ ‫موھوم محمد بن عمر واقدى )‪ 207 -130‬ه( قرار دادهاند‪ -‬بى آنكه اشارهاى‬ ‫به روايت ھشام بنمايند‪.‬‬ ‫روايت واقدى را ھيچيك از علماى إسالم قبل از واقدى و بع د از وى ص حيح‬ ‫ندانس تهان د‪ ،‬مگ ر محم د ب ن جري ر طب رى ك ه در جم ع خب ر‪ -‬ھ ر چ ه باش د‪-‬‬ ‫حريص بوده آن را از واقدى گرفته و در تفسير خود بى آنكه آنرا قبول يا رد‬ ‫كند‪ ،‬آورده است‪.‬‬ ‫محم د ب ن إس حاق ب ن يس ار مطلب ى‪ ،‬م دني )مت وفى در س نه ‪ 151‬ه( مؤل ف‬ ‫السيرة النبوية كه در حدود نيم قرن پيش از واق دى م ىزيس ته اس ت‪ ،‬و محم د‬ ‫ب ن إس ماعيل البخ اري‪ ،‬مؤل ف ص حيح بخ ارى‪ -‬معاص ر واق دى‪ -‬ھيچي ك در‬ ‫م وارد افس انه غراني ق س خنى نگفت هان د‪ ،‬و ھ ر گ اه رواي ت واق دى رواي ت‬ ‫صحيحى شناخته مىشد‪ ،‬ابن إسحاق و بخارى آن را ضبط مىكردند‪.Tarikhema.‬‬ ‫ام ا ھش ام كلب ى ك ه دامن ه معلوم اتش بس يار وس يع و از علم اء و نس ابهھ ا و‬ ‫مورخان سرشناس سده دوم و اوايل سده سوم ھجري است‪ ،‬سند‬ ‫‪PDF.

‬‬ ‫طان إِنْ َي َّت ِبع َ‬ ‫س ُْل ٍ‬ ‫‪ [26] 23 -19 :53‬مولوي محمد على عالم ھندوس تانى در تفس ير و ترجم ه‬ ‫ق رآن ش ريف ب ه زب ان انگليس ى ك ه معم وال رواي ات را ب ا م تن ق رآن انطب اق‬ ‫مىدھد و آنچه مغاير ق رآن تش خيص دھ د رد م ىكن د‪ ،‬درب اره رواي ت واق دى‬ ‫مىنويسد أقوى دليل بر فساد روايت واقدى با مراجعه به قرآن‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [25‬بنگريد به متن عربي صفحه ‪ 19‬اين كتاب‪.Tarikhema.ir‬‬ .23‬‬ ‫‪PDF.‫معتب ر و م وثقى را دري ن كت اب ارائ ه داده ك ه ق ريش پ يش از ظھ ور إس الم‬ ‫ھنگام گزاردن حج در تلبيه مىگفتند‪:‬‬ ‫و الالت و العزى و مناة الثالثة االخ رى ف إنھن الغراني ق العل ى و ان ش فاعتھن‬ ‫لترتجى ]‪.‬‬ ‫]‪ [26‬قرآن كريم‪ ،‬سوره النجم‪ :‬آيه ‪.[25‬‬ ‫س ابقا گفت يم ك ه مش ركان »الت« و »من ات« و »ع زى« را دخت ران خ داى‬ ‫تعالى مىپنداشتند و از آنھا شفاعت و اميد يارى مىطلبيدند‪ ،‬و چون خورش يد‬ ‫عالمتاب إسالم طالع شد‪ ،‬خ داى در ق رآن ك ريم در ج واب مش ركانى ك ه قائ ل‬ ‫به دختران خدا بودند‪ ،‬فرمود‪:‬‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫َّ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫أَ َف َرأَ ْي ُت ُم َّ‬ ‫ْ‬ ‫ك إِذاً‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫الال َ‬ ‫ت َو ْالع َُّزى َو َمنا َة الثالِثة األخرى أ لك ُم ال ذ َك ُر َو ل ُه األنث ى تِل َ‬ ‫قِسْ َم ٌة ضِ يزى إِنْ ِھ َي إِ َّال أَسْ ما ٌء َس َّم ْي ُتمُوھا أَ ْن ُت ْم َو آب اؤُ ُك ْم م ا أَ ْن َز َل ﷲ ِبھ ا م ن‬ ‫ُون إِ َّال َّ‬ ‫الظنَّ َو ما َتھ َْوى ْاألَ ْنفُسُ ‪َ ،‬و لَ َق ْد جا َء ُھ ْم من َرب ِِّھ ُم ْال ُھ دى‪.

‬‬ ‫قب ل از چ اپ م تن عرب ي اي ن كت اب‪ ،‬ولھ اوزن‪ -‬خاورش ناس آلم انى‪ -‬قس مت‬ ‫أعظم آنچ ه ي اقوت حم وى در معج م البل دان‪ ،‬و عب د الق ادر بغ دادى در خزان ة‬ ‫األدب نقل كرده بودند‪ ،‬به زبان آلم انى برگردان د‪ ،‬و در س ال ‪ 1887‬م يالدى‬ ‫در ب رلن طب ع ش د‪ [27] . ReuucBiblique .‬‬ ‫در سنه ‪ 1926‬مرمرجى از روى چاپ أول احمد زك ى خالص هاى از كت اب‬ ‫األص نام را ب ه زب ان فرانس ه نق ل ك رد و در مقال هاى آن را تح ت عن وان‬ ‫»خدايان مشركان عرب« انتشار داد‪[28] .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫‪[27]-Lj .dupaganismearabe .‬‬ ‫و آنچه در اينجا در باره »غرانيق« از قول ھشام نقل شد‪ ،‬أولين بار است كه‬ ‫بدان استناد مىشود و توجه محققان بدان معطوف مىگردد‪.III‬‬ ‫ ‪[28] LM .‫در آيات ‪ 23 -19‬سوره نجم ثابت و روشن مىشود‪.ir‬‬ .vol .‬و ھم ين ترجم ه در س الھاى ‪ ،1897‬و ‪ 1961‬ب ا‬ ‫اصالحاتى از نو چاپ و انتشار يافت‪.d .‬‬ ‫به نظر مولوي محمد على‪ ،‬تصور اينكه ميان آيات متسلس ل‪ ،‬و متت الى س وره‬ ‫نجم آي هاى من اقض آي ات ‪ 23 -19‬وج ود داش ته اس ت‪ ،‬أساس ا معق ول نيس ت‪-‬‬ ‫خاصه كه با اص ل عقي ده إس المي در توحي د‪ ،‬و دع وت پي امبر إس الم تب اين و‬ ‫تعارض داشته باشد‪ .XXXV (1926‬‬ ‫‪PDF.S .I .1887 .‬بنابر اين قصه »غرانيق« س اخته و پرداخت ه قص اص و‬ ‫افسانهگويان معاند إسالم است‪ ،‬و فساد روايت واقدى روشن و ثابت مىنمايد‪.‬‬ ‫ترجمهھاى »تنكيس األصنام«‬ ‫كتاب األصنام در سالھاى ‪ 1914‬و ‪ 1924‬ب ه تص حيح و اھتم ام احم د زك ى‬ ‫در قاھره چاپ شد‪.Wcllhausen .apresIbnal‬‬‫)‪Kalbi .Tarikhema.enundVotarbeiten Berlin.Marmardji .

ir‬‬ .‬‬ ‫نسخهھاى موجود »تنكيس األصنام«‬ ‫از كت اب تنك يس األص نام فع ال دو نس خه موج ود اس ت‪ ،‬يك ى در ق اھره و دو‬ ‫ديگر در مدينه طيبه‪ .‬‬ ‫مأخ ذ و مبن اى ھم ه ترجم هھ اى كام ل كت اب األص نام ب ه زبانھ اى فرنگ ى و‬ ‫فارسي ھمان متن عربي م نقح و مص حح عالمان ه احم د زك ى محق ق مص رى‬ ‫مىباشد‪.Leipzig .‬‬ ‫مق ارن چ اپ و انتش ار ترجم ه فرانس ه در پ اريس‪ ،‬در س ال ‪ 1348‬ھج ري‬ ‫شمسى و ‪ 1969‬ميالدى‪ ،‬به كوشش نگارنده اين س طور ترجم ه فارس ي اي ن‬ ‫كتاب ھمراه متن عربي در تھران طبع و انتشار يافت‪ ،‬و اين ك ب ار دوم چ اپ‬ ‫مىشود و در دسترس خوانندگان قرار مىگيرد‪.‬احمد زكى نس خه خط ى اي ن كت اب را از ي ك كتابش ناس‬ ‫مغربى األصل متولد و متوفى در دمشق‪ ،‬موسوم به طاھر‬ ‫__________________________________________________‬ ‫)‪[29]-NadihAminFaris .DasGotzebuch .1941‬‬ ‫‪PDF.‬پ س از آن در س نه ‪ 1952‬دكت ر نبي ه أم ين ف ارس‪،‬‬ ‫استاد السنه و تاريخ شرق در دانشگاه پرينستون كه فلسطينى و از مردم شھر‬ ‫»ناصره« است‪ ،‬كتاب تنكيس األصنام را به زبان انگليسى ترجمه كرد و در‬ ‫پرينس تون ب ه زي ور طب ع آراس ته ش د‪ [30] .TheBookofldols .Tarikhema.‫آنگاه روزنبرگر در سنه ‪ 1941‬م يالدى ترجم ه كام ل آلم اني كت اب األص نام‬ ‫را ھم راه م تن عرب ي ب ا اس تفاده از تحقيق ات احم د زك ى و ولھ اوزن ف راھم‬ ‫آورد و طب ع ك رد‪ [29] .Prineeton (1925‬‬ ‫‪[30]-LRosaKlinke -Rosenberger .‬س پس در س ال ‪ 1969‬م يالدى‬ ‫دكت ر وھي ب عط اء ﷲ ب ر أس اس چ اپ دوم كت اب األص نام ب ه تص حيح احم د‬ ‫زكى اين كتاب را به زبان فرانسه در آورد‪ ،‬و ھم راه م تن عرب ي در پ اريس‬ ‫انتشار داد‪.

‬‬ ‫ن ام كات ب محم د و ن ام خ انوادگيش محن ت زاده م ؤذن مس جد ن ورى داده )ي ا‬ ‫نورى زاده( است‪ .‬‬ ‫اي ن نس خه ج زء مجموع هاى اس ت مش تمل ب ر ‪ 38‬رس الة در موض وعات‬ ‫مختلف به قطع ‪ 18 10‬سانتيمتر و ھر صفحه داراى ‪ 23‬سطر‪.‬اكن ون اي ن نس خه‪ ،‬تح ت ش ماره ‪ 211‬در ردي ف‬ ‫مجموعهاى تاريخى در كتابخانه مدينه مضبوط است‪.‬‬ ‫ط اھر جزاي رى م ردى محق ق و دانش ور و ص احب تأليف ات عدي ده ب ود ك ه‬ ‫برخى از آنھا چاپ و انتشار يافته است نسخهاى كه احمد زكى تحصيل ك رد‪،‬‬ ‫آن زمان نسخه منحصر به فرد تصور مىشد‪ ،‬ولى در حدود پانزده س ال قب ل‬ ‫نسخهاى ديگر از اين كتاب در كتابخانه مدينه طيبه پيدا شد‪.‬‬ ‫اين نس خه ب ه كتابخان ه ع ارف حكم ت ك ه ظ اھرا م رد ادي ب و كت اب دوس تى‬ ‫ب وده‪ ،‬تعل ق داش ته اس ت‪ .‬‬ ‫نسخه موجود در مدينه نقائص و افتادگى و اغالط ى دارد ك ه ب ه خ ودى خ ود‬ ‫نمىتواند أساس يك چاپ انتقادى قرار بگيرد‪.‬‬ ‫تاريخ نگارش اين نسخه دقيقا روشن نيست‪ ،‬اما در رس اله دوم مكت وب دري ن‬ ‫مجموعه به س ال ‪ 1181‬ي ا ‪ 1187‬ھج ري قم رى مط ابق ‪ 1773‬ي ا ‪1767‬‬ ‫ميالدى بر مىخوريم‪ ،‬و با توجه به اينكه خط كات ب رس اله دوم ب ا ش يوه خ ط‬ ‫كاتب كتاب األصنام شباھت و ھمانندى دارد‪ ،‬از اينرو به احتم ال زي اد ت اريخ‬ ‫تحرير كتابت اين نسخه نبايد چندان از سال ‪ 1181‬ي ا ‪ 1187‬ھج ري قم رى‬ ‫دور باشد‪.Tarikhema.‫جزاي رى )‪ 1920‬م‪ 1338 /‬ه‪ 1852 -‬م‪ 1268 /‬ه( ك ه كتابخان ه »خالدي ه«‬ ‫قدس )بيت المقدس( را ترتيب و تنظيم داده بود‪ ،‬و مدتى ھ م در ق اھره أقام ت‬ ‫داشت‪ ،‬خريدارى كرد‪.‬نام و مشخصات كاتب و شيوه‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫متن كتاب با خط نسخ شرقى خوانا و مركب مشكى تحري ر يافت ه ول ى أس امي‬ ‫و عناوين بت ان ب ه ش يوه خ ط فارس ي )نس تعليق( ب ا مرك ب قرم ز نوش ته ش ده‬ ‫است‪.

‬‬ ‫با وجود كشف نس خه مدين ه‪ ،‬ھن وز نس خه بالنس بة كام ل كت اب األص نام ھم ان‬ ‫نسخه احمد زكى مىباشد كه در مصر‪ ،‬و اروپا‪ ،‬و ايران به شرح م ذكور در‬ ‫باال طبع شده است‪ [31] .Tarikhema.‬‬ ‫محمد محنت زاده ھر چند داراى صداى رسا و خط خوش ب وده‪ ،‬ول ى ظ اھرا‬ ‫معلوم ات ك افى نداش ته و از اين رو ھ ر ج ا ب ا أس امي بت ان ي ا اش خاص و ي ا‬ ‫كلمات و جمالتى خارج از تصور ذھني خ ود مواج ه ش ده ب ه ح ذف ي ا تغيي ر‬ ‫آنھا پرداخته است‪.‫نگارش او حكايت ازين دارد كه نويسنده ايرانى بوده است‪.‬‬ ‫‪PDF.‬در مقدمه چاپ أول در باره حيات و آثار ھش ام بتفص يل‬ ‫سخن رفته و خوانندگان در ھمين چاپ آن را نيز از نظر خواھند گذراند‪.‬‬ ‫در خاتمه از كاركنان و كارگران عزيز چاپخان ه و »نش ر ن و« ك ه چ اپ دوم‬ ‫اين كتاب را به ثمر رسانيدهاند تشكر مىنمايم‪.‬‬ ‫نگاه كنيد به مقدمه ترجمه وھيب عطاء ﷲ ص فحات ‪ 12 -14‬چ اپ پ اريس‪ ،‬س ال ‪1969‬‬ ‫ميالدى‪.‬‬ ‫اين مجموعه در مدينه طيبه بنظر من بنده خدا )جاللي نائينى( رسيده است‪.‬‬ ‫و الس الم عل ى م ن اتب ع الھ دى تھ ران‪ ،‬دھ م إس فند م اه س ال ‪ 1361‬ھج ري‬ ‫شمسى برابر پانزدھم جمادى االول سنه ‪ 1403‬ھج ري قم رى و مط ابق أول‬ ‫مارس ‪ 1983‬ميالدى سيد محمد رضا جاللي نائينى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [31‬وھي ب عط اء ﷲ در ترجم ه خ ود ب ه زب ان فرانس ه توانس ته اس ت چن د ص فحه از‬ ‫فتوكپى نسخه مدينه را به دست آورد و مشخصات آن را در چاپ پاريس شرح داده است‪.ir‬‬ .‬درينج ا مقدم ه چ اپ دوم ب ه ي ارى و عناي ت خ داى‬ ‫بزرگ پايان مىيابد‪ .‬‬ ‫گويا اين نسخه از روى يكى از دو نسخهاى كه جواليقى به خ ط خ ود نوش ته‪،‬‬ ‫استنس اخ ش ده اس ت‪ ،‬زي را خاتم ه كت اب و ترتي ب و تنظ يم آن عين ا مش ابه‬ ‫نسخهاى مىباشد كه نصيب احمد زكى شده است‪.

Tarikhema.PDF.ir .

ir‬‬ .‫مقدمه‪ :‬زندگى و آثار ھشام كلبى‬ ‫‪PDF.Tarikhema.

ir .Tarikhema.PDF.

‬‬ ‫‪PDF.‫اب و من ذر ھش ام پس ر اب و النض ر محم د پس ر س ائب‪ ،‬پس ر بش ر‪ ،‬پس ر عم رو‬ ‫كلبى‪ ،‬منسوب به قبيله »كلب«‪ ،‬مشھور ب ه »اب ن كلب ى« از مھ ين نس ابهھ اى‬ ‫مع روف و از بزرگ ان علم اى ت اريخ و جغرافي ا و ادب در س ده دوم و أول‬ ‫قرن سوم ھجري است‪ [1] .‬اين دانشمند از أواخر نيم ه أول س ده دوم ھج ري‬ ‫تا سال ‪) 204‬و به روايت ديگر سنه ‪ (206‬كه سال وفاتش ميباشد‪ ،‬در ميان‬ ‫ارباب ق درت و عل م مع روف و ش اخص ب ود‪ -‬خاص ه در عل م انس اب س رآمد‬ ‫دانايان عصر خويش بشمار مىرفت‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬محمد پسر سعد معروف ب ه كات ب واق دى در كت اب‪» :‬الطبق ات الكب رى« نس ب محم د‬ ‫پسر سائب پدر ھشام را از زبان خود ھشام شنيده و آنرا چنين ضبط و نقل كرده است‪:‬‬ ‫»محمد بن سائب‪ ،‬الكلبي بن بشر بن عمرو بن الحارث بن عبد الحارث بن عبد العزى ب ن‬ ‫امرئ القيس بن عامر بن النعمان بن عامر بن عبد ود بن كنانة بن عوف بن عذرة بن زي د‬ ‫الالت بن رفيدة بن ثور ابن كلب‪«.ir‬‬ .‬‬ ‫بيشتر افراد خانواده او مردمان دين و اھل علم و ادب بودند‪.Tarikhema.

‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫احوال و آث ار اي ن دانش مند در دو فص ل جداگان ه‪ ،‬يك ى زن دگانى‪ ،‬و دو ديگ ر‬ ‫آثار او‪ ،‬بنحو إجمال در اينجا مورد بحث و پژوھش واقع مىشود‪.‫خ ود او عالم هاى بن ام‪ ،‬و ح افظى ب زرگ و اخب اريى ك م نظي ر ب ود‪ ،‬و در‬ ‫موضوعات مختلف‪ ،‬صاحب تأليف است‪.Tarikhema.

‬‬ ‫بشر پسر عمرو با سه پسرش‪ :‬سائب‪ ،‬و عبيد‪ ،‬و عبد الرحمن‪ ،‬در دو جن گ‪-‬‬ ‫»جمل« و »صفين«‪ -‬جزو سپاھيان امير المؤمنين على‪ -‬عليه السالم‪ -‬بودند‪.Tarikhema.‬‬ ‫غال ب اف راد خ انواده كلب ى از ھ واداران خان دان عل ى‪ ،‬و از دش منان خ انواده‬ ‫»بن ى أمي ة« بودن د‪ ،‬و از اين رو ب ا كس اني ك ه ب ا بن ى أمي ة پيك ار م ىكردن د‪،‬‬ ‫ھمداستان و ھمراه مىشدند‪.‫فصل أول‬ ‫خانواده كلبى زندگانى ھشام كلبى‬ ‫محمد پسر سائب پدر ھشام‬ ‫محمد‪ ،‬پ در ھش ام‪ ،‬از بزرگ ان علم اى إس الم اس ت و در عل م تفس ير ق رآن‪ ،‬و‬ ‫انساب تازيان تبحر و شھرتى بسزا داشت‪.‬‬ ‫س ائب پس ر بش ر بطرف دارى مص عب زبي ر برخاس ت‪ ،‬و در جنگ ى ك ه مي ان‬ ‫»مصعب« پسر »زبير« با »عبد الملك« پسر »مروان« روى داد‪،‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .

‬محم د‬ ‫ن وه دخت رى اب و موس ى اش عرى اس ت ك ه م دتى ح اكم كوف ه ب ود و در قض يه‬ ‫حكم ين عم رو ع اص عياران ه او را فري ب داد‪ [3] .derIslam .‬م دت أقام ت محم د در‬ ‫بصره روشن نيست‪.‫كشته ش د‪ [2] .Wellhausen .dasArab .ir‬‬ .‬بن ابر اي ن عزيم ت‬ ‫محمد از كوفه به بصره بين سالھاى ‪ 133‬و ‪ 139‬م ىتوان د باش د‪ .‬بن ‪ A .Muller .‬س ائب دو پس ر داش ت‪ ،‬يك ى س فيان‪ ،‬و دو ديگ ر محم د‪ .431 ،‬‬ ‫]‪ [4‬بنگريد‪ :‬تاريخ طبرى ‪ 14 /2‬و‪ 281 .‬محم د در عھ د اموي ان م دت ط ويلى زن دگى ك رد‪ ،‬و‬ ‫عصر ابو العباس عبد ﷲ سفاح و اب و جعف ر عب د ﷲ منص ور عباس ي را ني ز‬ ‫درك كرد‪:‬‬ ‫محم د ب ه درخواس ت س ليمان پس ر عل ى عباس ي ]‪ [5‬ك ه از جان ب س فاح در‬ ‫بصره و نواحي آن حكومت مىكرد‪ ،‬از كوفه به بصره آمد و مدتى در بصره‬ ‫بود و سپس به كوف ه ب از آم د‪ .‬محم د در جن گ »دي ر‬ ‫جماجم« كه ميان »حجاج«‪ ،‬پسر يوسف ثقف ى‪ ،‬و عب د ال رحمن‪ ،‬پس ر محم د‪،‬‬ ‫پسر اش عث در س ال ‪ 82‬ھج ري در گرف ت‪ ،‬ش ركت جس ت‪ ،‬و ب ه ي ارى عب د‬ ‫ال رحمن ش تافت‪ [4] .I.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF. 351‬ب ن ‪J‬‬ ‫‪.‬در بص ره‪ ،‬س ليمان او را بگرم ى پ ذيره ش د و‬ ‫در خانه خويش نشانيد و محمد حلقه درسى ترتيب داد و به إمالء تفسير قرآن‬ ‫پرداخ ت‪ ،‬ت ا ب ه آيت ى از س وره ب راءة رس يد و آن آي ت را ب ر خ الف آنچ ه‬ ‫مشھور بود تفسير كرد‪) ،‬شاگردان( گفتند ما‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [2‬پسر ورقاء نخعى‪ ،‬از مخالفان خان دان كلب ى‪ ،‬درب اره كش ته ش دن س ائب چن ين س روده‬ ‫است‪:‬‬ ‫علوت أخاه بالحسام المھند‬ ‫من مبلغ عنى عبيدا بأنني‬ ‫مقيم لدى الديرين غير موسد‬ ‫فان كنت تبغى العلم عنه فانه‬ ‫فاثكلته سفيان بعد محمد‬ ‫و عمدا علوت الراس منه بصارم‬ ‫]‪ [3‬فتوح البلدان‪.Reich‬‬ ‫]‪ [5‬سليمان پس ر عل ى پس ر عب د ﷲ پس ر عب اس‪ ،‬متول د س ال ‪ 82‬و مت وفى ب ه س ال ‪142‬‬ ‫ھجري‪ ،‬در سال ‪ 133‬از جانب س فاح ب ه حكوم ت بص ره و ن واحي آن منص وب ش د و ت ا‬ ‫سال ‪ 139‬كه منصور او را بركنار ساخت در بصره حكوم ت و ام ارت داش ت و پ س از‬ ‫بركن ارى از ام ارت ھ م در آن ش ھر ب ود ت ا در س ال ‪ 142‬در گذش ت‪ .

‬‬ ‫ماجرا را به سليمان پسر على گفتند‪ ،‬وى گفت‪:‬‬ ‫»ھر آنچه او گويد‪ ،‬بنويسيد‪ ،‬و جز آن را رھا كنيد‪ [6] .‬‬ ‫صفدى به نقل از پسر عدى مىنويس د در مي ان كس اني ك ه در س ده دوم ق رآن‬ ‫را تفسير كردهاند ھيچكس را تفسيري بزرگتر از تفسير محمد بن سائب نبوده‬ ‫است‪ [9] .‬ھر چند اين دانشمند از مفسران نامى قرآن بش مار م ىرود‪ ،‬و اب ن‬ ‫نديم و ديگر مصنفان ت راجم رج ال عل م و ادب اث ر م دون او را ھم ان تفس ير‬ ‫قرآن ذكر كردهاند‪ ،‬اما بيشتر شھرتش در اثر توج ه خ اص او ب ه جم ع اخب ار‬ ‫مربوط به انساب عرب جاھلى و تاريخ ايشان مىباشد‪.ir‬‬ .‬كتاب تفسير قرآن او‬ ‫معروف و مشھور بوده و بعضى از علماى علم تفسير و مورخين مطالبي از‬ ‫آن اقتب اس ك ردهان د‪ ،‬از آن ميان ه »ثعلب ى« مت وفى ب ه س ال ‪ 427‬ھج ري در‬ ‫تفسير خود از تفسير محمد پسر س ائب اس تفاده ك رده اس ت‪ [7] .‬‬ ‫ابن نديم از قول ھشام پسر محمد كلبى چنين روايت مىكند‪:‬‬ ‫پدرم به من گف ت‪» :‬نس ب ق ريش را از اب و ص الح ف را گ رفتم‪ ،‬و او آن را از‬ ‫عقيل پسر ابو طالب آموخته بود‪ .138 /2‬‬ ‫]‪ [9‬الوافي بالوفيات‪.83 /3 ،‬‬ ‫‪PDF.‫اي ن تفس ير را ننويس يم‪ ،‬محم د گف ت‪» :‬ب ه خ دا س وگند ي ك كلم ه ديگ ر تفس ير‬ ‫نخواھم كرد مگر آن تفسير را ھمچنان كه خدا نازل فرموده است‪ ،‬بنويسيد‪«.Tarikhema.‬ھمچن ين اب ن‬ ‫عساكر در تاريخ خ ود قص ه اب راھيم خلي ل را از آن تفس ير گرفت ه اس ت‪[8] .95 ،‬‬ ‫]‪ [8 ،7‬مراجعه شود به فھرست بريتيش ميوزيم‪ ،821 /1 ،‬و تاريخ اب ن عس اكر )تھ ذيب‬ ‫تاريخ ابن عساكر( ‪.‬و نسب كنده را از‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [6‬الفھرست‪.

‬‬ ‫عل ت اينك ه غال ب مح دثين اھ ل س نت و جماع ت محم د را در نق ل ح ديث‬ ‫ضعيف مىدانند‪ ،‬ظاھرا يك ى اي ن اس ت ك ه او نس ابه و راوي ه ب ود و مح دثين‬ ‫چنانكه خواھد آمد »اخباريون« و »نسابان« را افسانه گو‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬راھ ى را ك ه‬ ‫محم د در ام ر دان ش و تحقي ق در نس ب و مثال ب و وق ايع ع رب پ يش گرفت ه‬ ‫ب ود‪ ،‬ھش ام دنب ال ك رد‪ ،‬و در اي ن راه سلس له جنب ان نس ابهھ ا و مورخ ان‬ ‫دورهھاى بعد شد‪.‬‬ ‫ابن اثير در اللباب ف ى تھ ذيب األنس اب‪ ،‬و ھمچن ين قاض ى »اب ن خلك ان« در‬ ‫وفي ات األعي ان محم د پس ر س ائب را از اص حاب عب د ﷲ ب ن س با بش مار‬ ‫آوردهاند‪ ،‬ولى در مآخذ نزديك به عصر او‪ ،‬به چنين مطلبى بر نمىخ وريم و‬ ‫معلوم نيست اين نسبت به محمد پسر سائب درست باشد زيرا محمد پسر سعد‬ ‫كه معاصر او بوده است به چنين امرى اش اره نك رده و از اي ن مقول ه س خنى‬ ‫بمي ان ني اورده اس ت‪ ،‬و از اي ن گذش ته او را در نق ل ح ديث »ثق ه« دانس ته و‬ ‫بع الوه »س فيان ث وري« و محم د پس ر اس حق‪ ،‬مؤل ف كت اب س يره پي امبر از‬ ‫محم د ح ديث نق ل م ىكنن د بن ابر اي ن محم د ب ن س ائب را نم ىت وان از فرق ه‬ ‫»سبئيه« كه از غالة شيعه و معتق د ب ه الوھي ت حض رت عل ى ب ن اب ى طال ب‬ ‫بودند‪ ،‬محسوب داشت‪.ir‬‬ .‫ابو كناس كندى آموختم كه دان اتر از ھ ر كس ى ب ه آن ب ود‪ ،‬و نس ب مع د پس ر‬ ‫ع دنان را از نج ار پس ر أوس ع دوى ف را گ رفتم ك ه محفوظ اتش ب يش از ھ ر‬ ‫كسى بود كه من ديده و شنيده بودم‪ ،‬و نسب إياد را از ع دى پس ر زي اد ازدى‬ ‫ياد گرفتم ك ه ب ه إي اد دان ا ب ود‪ «.‬محم د راھنم ا و مرب ى و مش وق ھش ام پس ر‬ ‫خ ود در آم وختن عل م ت اريخ و جغرافي ا و انس اب تازي ان اس ت‪ .

‬‬ ‫جمع آورى اخبار و وقايع دوره جاھليت‬ ‫پ س از آنك ه علم اى إس الم توج ه خ ود را ب ه جم ع اخب ار و وق ايع و انس اب‬ ‫عرب جاھلى معطوف داشتند و كار بحث و پژوھش درباره ايام بنام ع رب و‬ ‫س الطين و چگ ونگى زن دگانى ايش ان در زم ان باس تان ني رو گرف ت‪ ،‬گ وى‬ ‫فضيلت را در حف ظ اينگون ه اخب ار و آث ار محم د پس ر س ائب و پس رش ھش ام‬ ‫ربودن د و مورخ ان متق دم و ت اريخ نويس ان مت أخر ب زرگ ك ه درب اره ع رب‬ ‫دوره جاھليت و وقايع و مثالب و ايام تازيان به بحث و پ ژوھش پرداخت هان د‪،‬‬ ‫تقريب ا ب دون اس تثناء اخب ار خ ود را از محم د ب ن س ائب و ھش ام كلب ى نق ل‬ ‫ك ردهان د و كت ب ت اريخ و س ير و مغ ازي پ ر از نوش تهھ اى منق ول از آن دو‬ ‫مىباشد‪.Tarikhema.‬‬ ‫محمد پسر س ائب ظ اھرا در أواخ ر نيم ه أول ي ا اواي ل نيم ه دوم س ده أول در‬ ‫كوف ه ب ه دني ا آم ده اس ت‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫در زم ان او ھن وز در معاب د حي ره نق وش و آث اري از ع رب پ يش از إس الم‬ ‫وجود داشته و او آنھ ا را خوان ده و اطالع ات بس يار نفيس ى از گوش ه و كن ار‬ ‫آن به دست آورده كه ھر چند در انظار معاصرين وى‬ ‫‪PDF.‫مىخواندند‪ ،‬و ديگر اينكه او و غالب افراد خانواده كلب ى ب ه عل ى و فرزن دان‬ ‫آن امام ھمام احترام خاص م ىگذاش تند و ب ه مفھ وم آن زم ان متش يع بودن د و‬ ‫ھمين تمايل آنھا به خاندان على و اخبارى بودن آنان بيشتر موجب ش ده اس ت‬ ‫ك ه اھ ل س نت و جماع ت متق دم‪ ،‬محم د و ھش ام را از زم ره ثق ات مح دثين‬ ‫محسوب ندارند‪.‬وى در س ال ‪ 82‬ھج ري در جن گ »دي ر جم اجم«‬ ‫شركت كرده و ظاھرا در اين ھنگام سنش بين ‪ 20‬و ‪ 30‬سال بوده است‪.

‬‬ ‫در أواسط ايام حيات ھشام‪ ،‬بغداد پايتخت خالفت عباس ي اھمي ت خاص ي پي دا‬ ‫كرد و از حيث بسط علم و دانش بر كوفه و بصره پيشى گرفت‪.‬‬ ‫شايد يكى از جھاتى كه ھشام أقامت در بغ داد را ب ر كوف ه برت رى داده اس ت‪،‬‬ ‫اين باشد ك ه چ ون مرك ز عل م و دان ش إس المي از بص ره و كوف ه بت دريج ب ه‬ ‫بغداد انتقال يافت‪ ،‬ھشام بر آن شد كه در پايتخت و مركز‬ ‫‪PDF.‬وى عم رى دراز داش ته و از معاص رين ام ام جعف ر ص ادق‪ -‬علي ه‬ ‫السالم‪ -‬بوده است‪.‫بيق در و موھ ون م ىب ود‪ ،‬ول ى تحقيق ات و كش فيات جدي د ص حت آن را تأيي د‬ ‫كرده است‪.‬‬ ‫تولد و نشو و نماى ھشام‬ ‫ھشام پسر محمد در كوفه به دنيا آمد و در ھمان شھر رشد و نما يافت و ن زد‬ ‫پ درش و ديگ ر دانش مندان مانن د خليف ة ب ن خي اط‪ ،‬و محم د ب ن اب ى س رى‪ ،‬و‬ ‫محمد بن حبيب علم و ادب بياموخت و بعدھا به بغ داد رف ت و م دتى در آنج ا‬ ‫سكونت گزيد‪ ،‬اما أواخر عمر به زادگاه خويش باز آمد‪ ،‬و ھمانجا بمرد‪.‬‬ ‫او از شعبى و ابى صالح باذام‪ ،‬و اصبغ پسر نبات ه و طائف ه ديگ ر ح ديث نق ل‬ ‫مىنمايد‪.ir‬‬ .‬‬ ‫ص احب ت اريخ يعق وبي )اب ن واض ح(‪ ،‬محم د ب ن س ائب را ج زو فقھ اء اي ام‬ ‫منصور بشمار آورده است‪.Tarikhema.‬‬ ‫س فيان ث وري و محم د پس ر إس حاق و ھش ام و غي ر آنھ ا از او ح ديث نق ل‬ ‫كردهاند‪.‬‬ ‫محم د در س ال ‪ 146‬در زم ان خالف ت اب و جعف ر منص ور در كوف ه وف ات‬ ‫ياف ت‪ .

ir‬‬ .‬‬ ‫ھش ام ب ا اس تعداد ف راوان و حافظ ه عجي ب خ ويش ھ ر چ ه پ در در اي ن ب اره‬ ‫مىدانست فرا گرفت بعالوه‪ ،‬از دانشمندان ديگر زمان خ ود اطالع اتى كس ب‬ ‫كرد و در نتيجه در علم انساب و تاريخ عرب جاھلى دانشمندى ممت از و بن ام‬ ‫شد‪.‬‬ ‫ھشام‪ ،‬به گفته خود‪ ،‬از پدرش و از خراش پسر إسماعيل عجلى نسب‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫در عصر ھشام‪ ،‬توجه مردم‪ -‬و خاص ه اھ ل عل م و ارب اب حك م‪ -‬ب ه ت أليف و‬ ‫تدوين كتب مغازي و سير و احوال عرب جاھلى معطوف ش ده ب ود‪ ،‬و ديگ ر‬ ‫بيم از اينك ه تازي ان دوب اره ب ه عھ د ج اھلى برگردن د و بت ان قبيل هاى خ ود را‬ ‫مورد پرستش قرار بدھند‪ ،‬از بين رفته بود‪ ،‬از اين رو دانشمندان إسالمي در‬ ‫صدد برآمدند درباره دوره جاھلى ب ه تحقي ق و تتب ع بپردازن د و اطالع اتى را‬ ‫كه سينه به سينه از نح وه زن دگى اجتم اعى و پرس تش بت ان ع رب ج اھلى ب ه‬ ‫م ردم ق رن دوم ھج ري رس يده ب ود‪ ،‬و ھمچن ين أش عاري را ك ه ھن وز از‬ ‫شعراى عصر جاھلى در أفواه سائر و جارى بود‪ ،‬جمع آورند‪.‬‬ ‫محمد پسر سائب‪ ،‬پدر ھش ام‪ -‬چنانك ه ق بال گذش ت‪ -‬از جمل ه داناي ان انس اب و‬ ‫وق ايع و اي ام ع رب ب ود‪ ،‬و در زم ان خ ويش در اي ن ب اره ب ه دانش جويان و‬ ‫طالبان و محقق ان اطالع اتى م ىداد و نس ب شناس ى و نس ب دان ى را از نظ ر‬ ‫علمي و بحث و پژوھش ترويج و تدريس مىكرد‪.‬‬ ‫ھشام از ابو مخنف‪ ،‬و عوانة پسر حكم‪ ،‬كه آن دو نيز از نس ابهھ اى مع روف‬ ‫زمان خويش‪ ،‬و با محمد پدر ھشام نيز ھمزمان بودند اطالعاتى كسب كرد و‬ ‫از آنھا رواياتي دارد‪.Tarikhema.‫خالفت به بحث و فحص و كسب علم و افاضه و استفاضه اشتغال جوي د و ب ا‬ ‫علماء و أدباء و اخباريون و نسابهھاى مقيم بغداد آشنا گردد و ض منا خ ود را‬ ‫به خليفه و رجال دربار خالف ت نزدي ك كن د ت ا از اي ن نزديك ى فواي د م ادى و‬ ‫معنوى بيشترى عائد او گردد‪.

ir‬‬ .‬ھ ر چن د ام روز بيش تر آث ار و مؤلف ات پس ر كلب ى از‬ ‫بين رفت ه اس ت‪ ،‬ام ا نويس ندگان متق دم و مت أخر خوش بختانه دسترس ى ب ه آنھ ا‬ ‫پي دا ك ردهان د و بس يارى از مطال ب و اطالع اتى را ك ه او جم ع آورى ك رده‬ ‫بود‪ ،‬نقل نمودهاند‪.Tarikhema.‬‬ ‫تحقيقات جديد صحت بيشتر اقوالى را كه نسابه مذكور در دير‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫اتخاذ روش بحث و تحقيق درباره عرب جاھلى كه چندان مورد پسند محدثين‬ ‫و متشرعين نبود‪ ،‬سبب شد تا معاصرين وى او را ھدف تير تھمت و طعن و‬ ‫طنز قرار دھند و با اينكه طرفدارانى سرشار از حميت داشت ك ه از او دف اع‬ ‫مىكردند‪ ،‬م ع ذل ك ديگ ران در ص دد ب ر آمدن د دام انش را ب ه ب دترين تھمتھ ا‬ ‫بياالين د و تأليف اتش را فاق د نق د و دق ت ك افى جل وه دھن د و اخب ارش را غي ر‬ ‫موثق بشمارند و حتى او را به كذب متھم ساختند‪.‬‬ ‫از آن ميانه در بغ داد ب ا اب و عب د ﷲ محم د پس ر عم ر واق دى مت وفى ب ه س ال‬ ‫‪ 207‬كه او نيز »اخبارى« و صاحب مغازي و سير ب ود‪ ،‬آش نائى و رف ت و‬ ‫آمد پيدا كرد و از يكديگر استفاده و استفاضه مىكردند‪.‬‬ ‫محمد پسر سعد كاتب واقدى نيز با ھشام معاش رت و مجالس ت داش ته و از او‬ ‫خبر گرفته و از گفتهھا و نوشتهھايش استفاده كرده است‪.‫ربيعه را آموخ ت‪ ،‬و در نس ب دان ى و نس ب شناس ى و وق ايع و مثال ب و اي ام‬ ‫عرب گام بر گام پدر نھاد و ھمى خواست آنچه را كه پدرش جمع كرده است‬ ‫تكمي ل كن د‪ ،‬و آنچ ه را از اي ن راه بدس ت آورد‪ ،‬ت دوين و تص نيف نم ود‪ ،‬و‬ ‫مورخان و صاحبان مغازي و سير متق دم و مت أخر نوش تهھ ا و تأليف ات ھش ام‬ ‫كلبى را اقتب اس كردن د‪ .‬‬ ‫ھشام در بغداد با غال ب رج ال عل م و ادب زم ان خ ود آش نائى پي دا ك رد و از‬ ‫محضر آنھا استفاده نموده‪ ،‬به آنھا متقابال اطالعات مفيد داده است‪.‬‬ ‫ھ ر ك س كت اب الطبق ات الكب رى را مطالع ه كن د ت أثير ھش ام را ب ر محم د ب ن‬ ‫سعد در مىيابد‪.

‬‬ ‫تقى الدين حسن‪ ،‬پسر عل ى‪ ،‬پس ر داود حل ى‪ ،‬در كت اب الرج ال از ق ول ھش ام‬ ‫م ىنويس د ك ه او گف ت‪» :‬بيم ار ش دم و در اث ر بيم ارى ھ ر چ ه م ىدانس تم‬ ‫فراموش م ش د‪ .368 -69‬‬ ‫‪PDF.‬أص وال متق دمين‬ ‫»اھل حديث«‪ -‬چنانكه باز نموده ش د‪ -‬غال ب اص حاب مغ ازي و اخب اريون و‬ ‫ارباب سير را شيعه مىدانستند و بر اين حكم بار است قول شاذكانى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [10‬عب ارت ص احب رج ال‪ ،‬اب ن داود‪ ،‬چن ين اس ت‪» :‬ھش ام ب ن محم د ب ن الس ائب‪ ،‬اب و‬ ‫المنذر‪ ،‬الناسب‪ ،‬الفاضل‪ ،‬قال‪ :‬مرضت فنسيت علمي‪ ،‬فجلست الى جعفر بن محمد‪.‬س معانى در انس اب و اب ن اثي ر در تھ ذيب‬ ‫األنساب او را متمايل به تشيع مىدانند‪ .Tarikhema.‫حيره نم وده اس ت و معاص رينش م ورد ش ك و تردي د ق رار م ىدادن د و انتق اد‬ ‫تندى از آنھا مىكردند‪ ،‬تأكيد و تأييد مىنمايد‪.‬وى محض ر ام ام جعف ر ص ادق‬ ‫را درك كرده و از آن حضرت كسب فيض و دان ش نم وده و ظ اھرا ص احب‬ ‫سر و از نزديكان و مقربان امام بشمار مىرفته است‪.‬‬ ‫فس قاني العل م ف ي ك أس فع اد ال ى علم ي‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫رج وع كني د ب ه رج ال اب ن داود‪ ،‬چ اپ تھ ران‪ ،‬چاپخان ه دانش گاه‪ ،‬س ال ‪ 1342‬ھج ري‬ ‫شمسى‪ ،‬صفحات ‪.‬ابى فالح عبد الحي پسر عم اد حنبل ي‬ ‫در شذرات الذھب بنق ل ص احب العب ر او را ب ه رف ض و غل و در تش يع م تھم‬ ‫ساخته اس ت‪ ،‬و از اين رو وى را مت روك الح ديث م ىخوان د‪ .‬ن زد جعف ر ب ن محم د رف تم و ن زد حض رتش بنشس تم و آن‬ ‫حضرت دانش را در كاسهاى به م ن نوش انيد و علم م ب از آم د و فراموش ى و‬ ‫نس يان از مي ان رف ت‪ [10] «.‬‬ ‫عقيده ديني ھشام‬ ‫ھشام مانند پدر خويش متشيع شناخته مىش د‪ .‬و ك ان اب و عب د ﷲ علي ه الس الم يقرب ه و يدني ه و‬ ‫يباسطه« ظاھرا منظور از عبارت »دانش را در كاس هاى ب ه م ن نوش انيد« اي ن اس ت ك ه‬ ‫آن حضرت او را از جام خود آب خورانيده است‪.

‫درباره محمد پسر اسحق پسر يسار كه او را شيعه و قدري خوانده است‪.‬‬
‫و نيز بر ھمين گفته بار است قول احمد پسر يونس كه گفته است‪:‬‬
‫اصحاب مغازي ھمه شيعهاند‪ ،‬مانند پسر اسحق‪ ،‬و اب ى معش ر‪ ،‬و يحي ى پس ر‬
‫سعيد اموى و غير ايشان‪ ،‬و ھمچنين اص حاب تفس ير‪ ،‬مانن د س دى‪ ،‬و كلب ى و‬
‫غير آن دو‪[11] .‬‬
‫داناترين مردم به علم انساب‬
‫به گفته »ابن خلكان«‪ ،‬ھشام داناترين مردم به عل م انس اب ب ود‪ [12] .‬نوش ته‬
‫پسر كلبى در تاريخ عرب جاھلى مرجع و مأخذ مورخان است‪ .‬دامنه روايت‬
‫او‪ ،‬و آنچ ه از او نق ل ش ده‪ ،‬بس يار وس يع م ىباش د و ب ا اي ن ھم ه دان ش و‬
‫اطالع ات عمي ق‪ ،‬ھيچگ اه س خن بگ زاف نم ىران د و آنچ ه از ثق ات روات‬
‫نشنيده بود‪ ،‬روايت نمىكرد‪ ،‬بلكه آشكارا و ص ريح م ىگف ت‪» :‬نم ىدان م«‪ ،‬و‬
‫يا‪» :‬به من آگاھى نرسيده است‪ «.‬و به اين گونه عبارات در البالى مصنفات‬
‫او‪ ،‬بويژه در ھمين كتاب برمىخوريم‪.‬‬
‫بأيد دانست در سده دوم و سوم ھجري‪ ،‬مردم ميان دانشمندانى كه ح ديث نق ل‬
‫مىكردند با علمائى كه صاحب مغازي و سير بودند فرق مىگذاشتند‪.‬‬
‫__________________________________________________‬
‫]‪ [11‬عبارت ياقوت حموى در معجم األدباء در اين ب اره چن ين اس ت‪» :‬س معت يحي ى ب ن‬
‫سعيد القطان‪ ،‬يقول‪ :‬كان محم د ب ن إس حاق و الحس ن ب ن ض مرة‪ ،‬و اب راھيم ب ن محم د ك ل‬
‫ھ ؤالء يتش يعون و يق دمون علي ا عل ى عثم ان و ق ال الش اذكانى‪ :‬ك ان محم د ب ن إس حاق ب ن‬
‫يسار يتشيع‪ ،‬و كان قدريا‪ .‬و قال احمد بن يونس‪ :‬اصحاب المغازي يتشيعون كابن إس حاق‪،‬‬
‫و ابى معشر و يحيى ب ن س عيد األم وي و غي رھم‪ .‬و اص حاب التفس ير الس دى‪ ،‬و الكلب ي و‬
‫غيرھما‪) .‬رجوع كنيد به صفحه ھفتم از مجلد ‪ 18‬كتاب معجم األدباء‪(.‬‬
‫]‪ [12‬مراجعه شود به كتاب وفيات األعيان و أنباء أبناء الزمان‪.131 /5 ،‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫اصحاب مغازي و سير و ح وادث را عموم ا »اخب ارى« م ىگفتن د‪ ،‬و داناي ان‬
‫علم حديث را »محدث« مىخواندند‪.‬‬
‫علم اء عل م ح ديث چ ون بيش تر در نق ل أحادي ث پي امبر دق ت م ىكردن د‪ ،‬ق ول‬
‫صاحبان مغازي و سير را در نقل حكايات پيشينيان قبول نداشتند‪.‬‬
‫به ھمين جھت مثال بيش تر مح دثين واق دى و محم د پس ر س ائب و محم د پس ر‬
‫اسحق و ھشام پسر محم د كلب ى و س اير اخب اريون را در نق ل ح ديث ض عيف‬
‫مىشمردند‪ ،‬و حتى بعضى از آنھا را متروك الحديث مىدانستند‪.‬‬
‫چنانكه مالك بن انس محمد بن اسحق را از زمره دجالھا مىشمارد‪.‬‬
‫از اينرو پايه محدث نزد مردم آن زمان از مقام »اخبارى« واالت ر ب ود زي را‬
‫چ ه بس ا اخباري ان در نق ل اخب ار ب ه نق ل مطال ب ناراس ت م ىپرداختن د و اي ن‬
‫خ ود عيب ي اس ت ك ه در بيش تر كت ب س ير و ت واريخ‪ ،‬ھ ر خوانن ده ب ه آن‬
‫برمىخورد‪ ،‬و اعتبار گفتهھاى اخبارى را متزلزل و مخدوش مىگردان د‪ .‬ب ر‬
‫خالف نظر محدثين‪ ،‬ارباب سير و تاريخ نويسان بزرگ قديم به مؤلفات پس ر‬
‫كلب ى اعتم اد و توج ه خاص ي داش تند و بھم ين جھ ت نوش تهھ اى آنھ ا پ ر از‬
‫اخبار و آثار منقول از ھشام كلبى اس ت‪ .‬ب راى نمون ه محم د پس ر س عد كات ب‬
‫واق دى در الطبق ات الكب رى‪ ،‬و احم د ب الذرى در فت وح البل دان و اب و جعف ر‬
‫محم د پس ر جري ر طب رى در ت اريخ األم م و المل وك و مس عودى در م روج‬
‫الذھب كه ھر چھار نفر از پيش وايان مورخ ان و س رآمد مص نفانان د‪ ،‬مطال ب‬
‫بسيارى از ھشام كلبى نقل مىكنند و او را ثقه مىدانند‪ .‬احمد ب ن اب ى يعق وب‬
‫يعق وبى )اب ن واض ح( رواي ات و گفت هھ اى ھش ام را يك ى از مآخ ذ و من ابع‬
‫معتبر تاريخ خود قرار داده‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫اس ت‪ .‬ھمچن ين »ج احظ« ]‪ [13‬را م ىبين يم ك ه از پس ر كلب ى بس يار رواي ت‬
‫مىكند و سخن مىگزارد‪ [14] .‬ابن انبارى در شرح المفض ليات‪ ،‬و اب ن عب د‬
‫رب ه در عق د الفري د ني ز ھ ر ي ك اخب ار ھش ام را نق ل و او را تأيي د ك ردهان د‪.‬‬
‫»مسعودى« نه تنھا پسر كلب ى را معتم د م ىدان د بلك ه وى را در ص ف مق دم‬
‫خبرگزاران و مورخان جاى مىدھد‪.‬‬
‫از آن پ س گ روه زي ادى از بزرگ ان مت أخر‪ ،‬از آن جمل ه ي اقوت حم وى‪ ،‬و‬
‫خطيب بغدادى‪ ،‬و عبد القادر بغدادى را نام مىبريم ك ه ب ر ھم ين روش رفت ه‬
‫و به نوشتهھاى پسر كلبى اعتبار داده و اعتماد داشتهاند‪.‬‬
‫با يك نظر اجمالى به كتاب معجم البلدان بخوبى بر خواننده آشكار مىشود كه‬
‫يك ى از مآخ ذ مھ م »ي اقوت« در ت أليف فرھن گ جغرافي ايى خ ود‪ ،‬كتابھ اى‬
‫افت راق الع رب و اش تقاق اس ماء البل دان و انس اب ال بالد و انس اب المواض ع و‬
‫األصنام تأليف ابن كلب ى اس ت‪ ،‬و ي اقوت بك رات‪ ،‬از آنھ ا ن ام ب رده و مطال ب‬
‫گوناگونى از كتب مذكور استخراج و نقل و اقتباس كرده است‪ .‬ھشام در عل م‬
‫تاريخ عرب جاھلى و معاي ب و مثال ب آن ان و جنگھ ا و پراكن دگى تازي ان در‬
‫بالد گوناگون مرجع بود‪.‬‬
‫با اين ھمه‪ ،‬دس تهاى از علم اى ح ديث‪ -‬چنانك ه در پ يش گفت ه ش د‪ -‬أص وال از‬
‫ارب اب س ير و ت واريخ دلخ وش نبودن د‪ ،‬و آنھ ا را دروغ پ رداز و افس انهگ و‬
‫مىخواندند‪ ،‬و ايش ان را ج امع ش رايطى ك ه مسندنش ينان ام الى ح ديث را در‬
‫كار است نمىدانستند‪ .‬پس عجب نيست ك ه اي ن دس ته از مح دثان و علم اء را‬
‫مىبينيم كه ھشام و أمثال او را جرح‬
‫__________________________________________________‬
‫]‪ [13‬ابو عثمان عمر و پسر بحر جاحظ بصرى‪ ،‬متولد به س ال ‪ 163‬و مت وفى در ح دود‬
‫سال ‪ ،255‬از دانشمندان و نويسندگان بنام و سران معتزله اس ت ك ه فرق ه جاحظي ه ب ه او‬
‫منسوب مىباشند‪.‬‬
‫]‪ [14‬بنگريد به كتاب الحيوان‪ 33 /1 ،‬و ‪ ،163 /5 ،132 /4 ،65 /3 ،36‬و ‪ 12 /7‬و‬
‫كتاب البيان و التبيين ‪ 52 /1‬و ‪ 124‬و ‪ 126‬و ‪ 129‬و ‪ 137‬و ‪ ،182‬و ‪.154 /2‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫مىكنن د و از ق در و منزل ت ايش ان م ىكاھن د و م ىگوين د اين ان آث ار و اخب ار‬
‫پيشينيان را آميخته به افسانه و داستان گرد آوردهاند و بر دانشجويان و م ردم‬
‫زمانه خواندهاند‪.‬‬
‫در اي ن ك ه مح دثين در نق ل أحادي ث بيش تر از »اخب اريون« در نق ل اخب ار و‬
‫وقايع دقت بكار بردهاند‪ ،‬شكى نيست‪ ،‬و ازين جھت اھل حديث ھر ن ااھلى را‬
‫كه بخواھ د در آن درگ اه درآي د‪ ،‬م ىرانن د ت ا مب ادا ح ديثي سس ت و ي ا خب ري‬
‫نادرست در حديث و خبر نبوي راه يابد‪.‬‬
‫و مىدانيم كه با ھمه اين احتياطھا‪ ،‬حديث س ازان و دروغ پ ردازان دزدان ه و‬
‫عيارانه در آن رخنه كردند و بسى از اخبار ناسره و نادرست در كتب حديث‬
‫جاى دادند ت ا آنج ا ك ه گ اھى ح ق و يق ين را ب ا ظ ن و تخم ين درآميختن د پ س‬
‫احتي اط اھ ل ح ديث بج ا اس ت و باري ك بين ي آنھ ا در توثي ق روات موج ه‬
‫م ىباش د ت ا حت ى المق دور از نق ل ح ديث معل ول و ي ا ق ول ن امقبول جل وگيرى‬
‫شود و اخبار ناروا و نادرست در مأثورات رسول أكرم راه نيابد‪.‬‬
‫با توجه به اين جھات و با در نظر گرفتن اين امر ك ه پس ر كلب ى و ھمراھ ان‬
‫و ھمرديفان او نزد اھل سنت و جماعت زمان خود متھم به رفض و غل و در‬
‫تشيع بودهان د‪ ،‬نس بت ب ه اق وال اب ن كلب ى تش دد بك ار ب ردهان د و او را مت روك‬
‫الحديث دانستهاند‪.‬‬
‫آرى‪ ،‬بر اين پايه بار است قول سمعانى درباره ابن كلبى كه گفت‪:‬‬
‫»عجاي ب و غرائ ب و اخب ار ب ىاص ل را رواي ت م ىكن د‪ «.‬و ام ام »احم د‬
‫حنبل« در اين ب اره ب ر »س معانى« پيش ى جس ته اس ت‪ ،‬زي را ن امبرده از وى‬
‫كراھت داشته و در حق او گفته است‪» :‬كيست ك ه از ھش ام نق ل ح ديث كن د؟‬
‫ھمانا وى افسانهگو و آشنا به نسب است‪ ،‬گمان نمىك نم ھ يچكس از او ح ديث‬
‫كند‪ «.‬خطيب در تاريخ بغداد در باره ھشام مىنويسد‪:‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫عتيقى م ا را خب ر داد از يوس ف پس ر احم د ص يدالني‪ ،‬از محم د پس ر عم رو‬
‫عقيل ي‪ ،‬از عب د ﷲ احم د ك ه گف ت پ درم را ش نيدم ك ه م ىگف ت‪» :‬ھش ام پس ر‬
‫محم د س ائب كلب ى‪ ،‬كس ى اس ت ك ه ح ديث از او نق ل بش ود؟ وى نس بدان‪ ،‬و‬
‫افسانهگو است‪ ،‬گم ان نم ىك نم ك ه اح دى از او ح ديث نق ل كن د‪ [15] «.‬و از‬
‫اينروست كه »ذھبى« در طبقات الحفاظ و صاحب شذرات الذھب‪ -‬فى اخبار‬
‫م ن ذھ ب ب ه نق ل از ص احب العب ر ب ه ن ص ص ريح گفت هان د ك ه پس ر كلب ى‬
‫»متروك الحديث« است‪ ،‬يعنى به حديثي كه او روايت ك رده نباي د وق ع نھ اد‪،‬‬
‫و ل يكن اي ن ھ ر دو اعت راف دارن د ك ه او ح افظى اخب ارى‪ ،‬و عالم هاى بن ام‬
‫بوده است‪ [16] .‬اين نكته قبال ياد آورى شد كه اھل سنت و جماع ت مح دثين‬
‫شيعى مذھب را غير ثقه مىدانند‪ ،‬ھمانگونه كه بعض علماى شيعه حديثي را‬
‫كه در سلس له روات ش س نى م ذھبي باش د‪ ،‬ض عيف و علي ل م ىش مارند‪ ،‬مگ ر‬
‫آنكه از طريق ديگر صحت آن حديث بر ايشان محرز گردد‪.‬‬
‫با اين ھمه يحيى پسر معين‪ ،‬بنابر آنچه پسر معتز از حسن پسر علي ل عن زي‬
‫نقل كرده است‪ ،‬ھشام را نيك مىستود‪.‬‬
‫در اينجا م ا نم ىخ واھيم ھش ام كلب ى را از جھ ت نق ل ح ديث م ورد نق د ق رار‬
‫دھ يم و او را ثق ه ي ا غي ر ثق ه معرف ى كن يم زي را بح ث م ا پيرام ون كت اب‬
‫األصنام مىباشد نه شخصيت او از نظر نقل ح ديث‪ ،‬و مح دث ب ودن‪ ،‬و آنچ ه‬
‫خارج از اين بحث سخن به ميان آمد‪ ،‬و به ميان آيد‪،‬‬
‫__________________________________________________‬
‫]‪ [15‬اين گفته مشابه گفته احمد بن حنبل درباره ھشام است كه شرح آن بيامد‪.‬‬
‫]‪ [16‬عبارت صاحب شذرات ال ذھب درب اره ھش ام اينس ت‪» :‬ھش ام ب ن محم د ب ن الس ائب‬
‫الكلب ي االخب ارى‪ ،‬النس ابة‪ ،‬ص احب كت اب الجمھ رة النس ب‪ ،‬و مص نفاته تزي د عل ى مائ ة و‬
‫خمس ين تص نيفا ف ى الت اريخ و االخب ار و ك ان حافظ ا‪ ،‬عالم ة اال ان ه مت روك الح ديث في ه‬
‫رفض روى عن أبيه و عن مجالدين سعيد و غيرھما قاله فى العبر‪«.‬‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

‫ص رفا ب راى معرف ى او و نق ل گفت ه مواف ق و مخ الف در پيرام ون شخص يت‬
‫علمي اين دانشمند بوده و خواھد بود‪.‬‬
‫آنچه مسلم است ھشام كلبى از بزرگان علماى إسالم و مھ ين دانش مندى اس ت‬
‫كه تمدن إسالمي در گرد آوردن و مدون ساختن بسيارى از اخب ار پراكن ده و‬
‫آثار از دست رفته‪ ،‬و در ت دوين بس ى از معلوم ات ت اريخى و جغرافي ايى ك ه‬
‫اكن ون در دس ترس ماس ت‪ ،‬ب دو افتخ ار م ىنماي د‪ .‬و اينجاس ت ك ه فض ل و‬
‫برترى او در ھمه آنچه بزحمت بدست آورده و به رنج و كوشش زياد ف راھم‬
‫نموده است نمودار و نظر گير مىشود‪.‬‬
‫معلوم نيست چگونه اھل حديث بر جرح ھشام اجماع نمودهاند‪.‬‬
‫در صورتي كه وى در نقل اخبار بسيار كنجكاو و با احتياط ب ود و أص لي را‬
‫ك ه خ ود در اي ن ف ن پ ىري زى ك رده و ب ه اي ن عب ارت از آن تعبي ر م ىكن د‪:‬‬
‫»اس ناد در خب ر بمثاب ه پيراي ه و ط راز اس ت در جام ه«‪ ،‬گ واه ب ر اي ن م دعا‬
‫است‪.‬‬
‫»ي اقوت« پ س از نق ل اي ن عب ارت‪ ،‬چنانك ه گ ويى اي ن درج ه از احتي اط را‬
‫ضرور نمىبيند‪ ،‬مىگويد‪» :‬و اما من ھمواره از ھمه چيز‪ ،‬ساده و ب ىپيراي ه‬
‫آن را دوست دارم!« شادروان احمد زكى پاشا‪ ،‬در مقدم ه مبس وط و محققان ه‬
‫خود بر كتاب األصنام مىنويسد‪:‬‬
‫ما پسر كلب ى را در روزگ ارى ك ه تم دن إس المي ب ه پاي ان آن مي دان ف راخ و‬
‫جوالنگ اه دور و درازش رس يده‪ ،‬و آن آوازه بلن د و ن ام جاوي دانش را بدس ت‬
‫آورده بود‪ ،‬از اركان جنبش خاور زمين‪ ،‬و استوانهھاى استوار علم و دان ش‪،‬‬
‫و از سران و سروران فرھنگ و عرفان مىشماريم‪ .‬و ناگفته نمىگ ذاريم ك ه‬
‫مورخ يا‬

‫‪PDF.Tarikhema.ir‬‬

ir‬‬ .‬‬ ‫قوه حافظه و ھوش ھشام‬ ‫پسر كلبى اعجوبهاى بود در حفظ و ھوش‪ ،‬و شگفتا كه ھمين اعجوبه گ اه ب ه‬ ‫گ اه در گ ودال غفل ت و ذھ ول و ناخودآگ اھى و فراموش كارييى م ىافت اد ك ه‬ ‫ھميشه ھمدوش بزرگان علماء و نوادر روزگار ب وده اس ت‪ -‬بزرگ انى ك ه در‬ ‫باريك بيني و دوام فكر و انديشه از عام ه اھ ل عل م ممتازن د‪ -‬چنانك ه خ ود از‬ ‫حال خويش حكايت كرده و گفته است‪:‬‬ ‫»حفظ كردم و از بر كردم آنچه را احدى از بر نكرده و فراموش كردم آنچ ه‬ ‫را ھيچكس فراموش نكرده است!« او مىگويد‪:‬‬ ‫عموئى داشتم كه م را ب ر اينك ه ح افظ ق رآن نب ودم‪ ،‬نك وھش م ىك رد‪ ،‬پ س ب ه‬ ‫درون خانهاى شدم و سوگند خوردم كه از آن‬ ‫‪PDF.‫اخبارى خيلى كم خالي از لغزش مىماند‪ ،‬به ويژه آنگاه كه به نق ل داس تانھاى‬ ‫باستانى مىپردازد‪.Tarikhema.‬‬ ‫اب و الف رج اص فھانى ص احب اغ انى ب ر پس ر كلب ى خ رده گرفت ه اس ت ك ه‬ ‫اخب ارى ك ه وى از »دري د ب ن الص مة« نق ل ك رده اس ت‪» ،‬يكس ر س اختگى‬ ‫است‪ ،‬و نوزادى در آن‪ ،‬و نيز در أشعاري كه ب ه دري د نس بت داده نم ودار و‬ ‫آش كار اس ت‪ «،‬و س پس گفت ه اس ت‪» :‬و اي ن ھم ه از دروغھ اى اب ن كلب ى‬ ‫است‪ «.‬در جاى ديگر س خن را از س ر گرفت ه چن د خب ر از او نق ل م ىكن د و‬ ‫مىگويد‪» :‬و شايد اين ھم از دروغھاى پسر كلبى باشد‪«.

‬احمد‬ ‫زكى در اين باره مىنويسد‪:‬‬ ‫براس تى ك ه ذھ ول و غفل ت )‪ -‬از خ ود ب ىخب رى( ب االتر از اي ن راه ن دارد‪،‬‬ ‫زيرا او مىخواست ريش خويش را ب ه ان دازهاى بلن د ب دارد ك ه جمل ه ش رايط‬ ‫عدالت شرعى را با آن فراھم سازد‪ ،‬ولى ريش را از ته چيد و خود را مورد‬ ‫ريشخند و سخريه قرار داد‪ ،‬و اين بود تا رفته رفته از نو ريش بر آورد‪.‬‬ ‫از سوى ديگر روزى برابر آيين ه ريش م را بدس ت گ رفتم ت ا آنچ ه را ب يش از‬ ‫ي ك قبض ه اس ت از زي ر دس ت بچي نم‪ ،‬و از غاي ت غفل ت و ناخودآگ اھى از‬ ‫باالى دست چيدم! و اين داستان درباره پدر او نيز نقل شده است‪ [17] .45‬‬ ‫]‪ [18‬اب و عل ى حس ن پس ر ھ اني مش ھور ب ه اب و ن واس در أھ واز ب ه دني ا آم د‪ .‬‬ ‫پسر كلبى داھيه و آيت ى ب ود در ش ناختن نس ب تازي ان ت ا آنج ا ك ه در اي ن ف ن‬ ‫يگانه عصر و زبانزد اھل زمان گرديد‪ ،‬و در اين دانش به ج ايى رس يده ب ود‬ ‫كه ھر آنكه بھره از شھرت مىيافت در شناختن نسب خود‪ ،‬و ي ا بس تن نس بي‬ ‫به خويش به دامان دانش او مىآويخت از آن جمله است‪» :‬ابو ن واس« ]‪[18‬‬ ‫شاعر مشھور عرب كه از او خواست‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [17‬در الوافي بالوفيات ضمن ترجمه حال محمد بن سائب‪ ،‬اين داس تان ب ه پ در ھش ام ب ا‬ ‫اختالفى نسبت داده شده است‪ .‬صفدى در اين باره چنين نقل مىكند‪» :‬كان يقول‪:‬‬ ‫حفظت ما لم يحفظه احد و نسيت ما لم ينسه احد‪ ،‬حفظ ت الق رآن ف ى س تة اي ام او س بعة‪ ،‬و‬ ‫قبضت على لحيتي آلخذ منھا دون القبضة فأخذت ما فوق القبضة«‪) .‬ال وافي بالوفي ات‪/3 ،‬‬ ‫‪ (83‬و بنگريد به تاريخ بغداد‪ 14 ،‬و ‪.Tarikhema.‬پ درش در‬ ‫أھواز‬ ‫‪PDF.‫خانه ب رون ني ايم ت ا اينك ه ق رآن را از حف ظ ك نم‪ ،‬و در س ه روز آن را از ب ر‬ ‫كردم‪.ir‬‬ .

‬در ديوان ابو نواس به لغات و كلمات فارسي بر مىخوريم‪.‬‬ ‫]‪ [19‬ترجمه دو بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫»أبا منذر! چه شده است كه نسبھاى مذحج جملگ ى از روى ظ ن و تخم ين )پذيرفت ه ش ده(‬ ‫است‪ ،‬جز درباره من‪ ،‬و حال آنك ه چ ون ت ويى ھ م دوس ت م ن اس ت؟« »پ س اگ ر ب ه م ن‬ ‫توجه كنى )يعنى‪ :‬نسب مذحج را در باره من ھمچنان كه خود دانى‪ ،‬سرو صورتي بدھى(‬ ‫مدح و ثناى من )‪ -‬س پاس و س تايش م ن( رو ب ه ت و خواھ د آورد‪ ،‬و اگ ر )از اي ن عناي ت(‬ ‫رو برتابى‪ ،‬راه )ھجو و كيفر تو( بر من مسدود نيست‪) .ir‬‬ .‬آرى چن ين اس ت‪ ،‬زي را ب ه گفت ه‬ ‫منسوب به فردوسى‪:‬‬ ‫ھجا تا قيامت بماند بجا‬ ‫چو شاعر برنجد بگويد ھجا‬ ‫ابن خلكان قصه مالقات محمد را به نقل پسرش ھشام با فرزدق شاعر بنام عرب در خان ه‬ ‫ضرار پسر عطارد در كوفه نقل مىكند‪.‬برخى ابو نواس را »م اجن« )دري ده و ب ىپ روا( ي اد‬ ‫كردهاند‪ ،‬زيرا در اش عار و مح اورات از مف اھيم زنن ده و ركي ك ب ى پ رده و ص ريح تعبي ر‬ ‫مىكرده است‪ .‬‬ ‫فرزدق در اين مالقات از محمد مىخواھد كه نسبش را بگويد و محمد پدر بر پدر نسب‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫خص يب‪ ،‬رئ يس دي وان خ راج مص ر‪ ،‬ب ه طعن ه از نس ب اب و ن واس پرس يد‪ ،‬وى پاس خ داد‬ ‫»أدب مرا از نسب بىنياز مىكند‪ «.Tarikhema.‬‬ ‫ش ارل ش فر (‪ )Ch .Schefer‬و پرفس ور بيل ى (‪ )LBailey‬و ھنين گ (‪ )Henning‬از‬ ‫ديوان او قصايد و قطعاتى را كه در آنھا كلمات و لغات فارسي بكار رفته اس ت اس تخراج‬ ‫نمودهان د و اي ن قص ايد و قطع ات »فارس يات اب و ن واس« نامي ده ش ده اس ت‪ :‬اس تاد مجتب ى‬ ‫مينوى در مجله دانشكده ادبيات تھران مقالهاى با استفاده از تحقيقات خاورشناس ان م ذكور‬ ‫در اي ن ب اره نوش ته اس ت‪ .‬يعنى‪:‬‬ ‫آنچه دانم و ت وانم در ھج و و ب دنامى ت و خ واھم گف ت(‪ «.‬اب و ن واس ب ه زب ان فارس ي )‪ -‬پھل وى( و عرب ي آش نايى كام ل داش ت و از‬ ‫كودكى شعر مىسرود‪ .‫تا وى را در نس ب »بن ى م ذحج« ج اى دھ د‪ ،‬و ھش ام را از ع دم انج ام دادن‬ ‫اين خواھش بيم داد و خطاب به او گفت‪:‬‬ ‫مرجم ة دون ي‪ ،‬و أن ت‬ ‫أب ا من ذر! م ا ب ال انس اب م ذحج‬ ‫صديقي؟‬ ‫و ان ت أب ال يس دد عل ى‬ ‫فان تأتنى‪ ،‬يأت ك ثن ائى و م دحتي‬ ‫طريقي‬ ‫]‪[19‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ با يك دختر اھوازى به نام »گلبان« ازدواج ك رد و اب و ن واس در ھم ان ش ھر متول د‬ ‫شد‪.‬تول د اب و ن واس را ب اختالف در يك ى از س الھاى ‪،134 ،130‬‬ ‫‪ 145 ،141 ،136‬و ‪ 146‬ثبت كردهاند و وفاتش را در بغداد در يكى از سالھاى ‪،195‬‬ ‫‪ 196‬و ‪ 198‬ه دانستهاند‪.

‫و نظير اين است‪ ،‬آنچه ابو الفرج اص فھانى ص احب اغ انى نق ل ك رده و گفت ه‬ ‫است كه شخصى )از قبيله خزاعة( نزد پس ر كلب ى آم د و از وى خواس ت در‬ ‫براب ر مردم ان نس ب »دعب ل« )ش اعر بن ام( را ب ه خزاع ة ب ىاص ل ش مارد‪.‬وى از دشمنان خاندان على است‪ .Tarikhema.‬در سال ‪ 105‬به امارت عراق برگزيده ش د‬ ‫و تا سال ‪ 120‬حكومت كرد‪ .‬وفيات األعيان‪ ،436 /3 ،‬شماره ‪.ir‬‬ .‬ب ه خ دا‬ ‫قس م‪ ،‬اى ب رادر‪ ،‬دعب ل ھم ه چي ز خزاع ة اس ت )يعن ى‪ :‬ھ ر چ ه خزاع ة از‬ ‫س ربلندى و افتخ ار دارد از دعب ل اس ت( ]‪ [20‬ب االتر از اي ن‪ ،‬اگ ر گفت ار‬ ‫صاحب اغانى را راست انگ اريم و تص ديق كن يم‪ ،‬خ واھيم دي د ك ه پس ر كلب ى‬ ‫خ ود اعت راف و اق رار دارد ب ر اينك ه گ اھى ن اگزير ش ده اس ت ت ا ب ر كوھ ان‬ ‫دروغ نش يند و ب ر م تن ك ذب س وار ش ود زي را ص احب اغ انى چن ين از او‬ ‫روايت كند كه گفت‪:‬‬ ‫نخستين دروغى را كه در نسب بھم بافتم‪ ،‬اين بود كه »خالد« پس ر »عب د ﷲ‬ ‫قس رى« ]‪ [21‬م را از ج دهاش‪» ،‬ام كري ز« بپرس يد )و او كني زى ب ود زر‬ ‫خري د و نابك ار زين ب ن ام از بن ى اس د( پ س ب ه او گف تم وى زين ب‪ ،‬دخت ر‬ ‫»عرعرة«‪ ،‬پسر »جذيمة« پسر »نصر« پسر‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ او را بر مىشمارد و سپس فرزدق از محمد مىپرسد آيا از شعر من چي زى رواي ت‬ ‫مىكنى؟‬ ‫محمد پاسخ مىدھد نه‪ ،‬اما از »جرير« صد قصيده مىدان م‪ ،‬ف رزدق ك ه ب ا جري ر درب اره‬ ‫فضيلت خانوادگى رقابت و مھاجات داشته است مىگويد‪» :‬از پسر مراغه روايت مىكنى‬ ‫و از قصايد من روايت نمىكنى؟« و او را در صورتي كه صد قصيده ھ م از وى رواي ت‬ ‫نكند به ھجو تھديد مىكند‪) .(606‬‬ ‫]‪ [20‬االغاني‪.‬‬ ‫ھشام در پاسخ گف ت‪» :‬اى نابك ار! مانن د دعب ل كس ى را خزاع ة از خ ود نف ى‬ ‫مىكند؟! به خدا سوگند! اگر ھم دعبل از قبيله خزاعة نب ود‪ ،‬آن ق وم دس ت ب ه‬ ‫دامن او مىشدند‪ ،‬و او را به خود مىخواندند )و ب ه خ ود م ىبس تند(‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬در سن شصت سالگى در سال ‪ 126‬ھجري ھالك شد‪.47 /18 ،‬‬ ‫]‪ [21‬خالد پسر عب د ﷲ پس ر يزي د‪ ،‬پس ر اس د ق رى‪ ،‬امي ر س تمگر و س ختدل و متعص ب‬ ‫عراق بود‪ .

‬او راوي ه ش عر و م آثر‬ ‫عرب‪ ،‬و ھم خود شاعر و آوازخوان بود‪.‬ھيثم« پسر »عدى« روبروى ھشام كلبى‪ ،‬علوي ه در براب ر‬ ‫مخارق )آھنگ ساز( و ابو نواس در برخورد با »ابو العتاھية«‪.246 /21 ،‬‬ ‫]‪ [24‬إس حاق پس ر اب راھيم موص لى أص ال ك رد و ايران ى ب ود‪ .ir‬‬ .‬براى فرار از پرداخت مالياتى ك ه عم ال بن ى‬ ‫امي ه از او مطالب ه م ىكردن د‪ ،‬از ف ارس گريخ ت و ب ه كوف ه آم د‪ .Tarikhema.‬ابن نديم و »صفدى« نقل ك ردهان د ك ه »إس حاق‬ ‫موصلى« ]‪ [24‬را عقيده بر خ الف اي ن ب وده‪ ،‬زي را گفت ه اس ت‪ :‬س ه ك س را‬ ‫ديدم كه چون سه ك س را م ىديدن د‪ ،‬م ىگداختن د )يعن ى‪ :‬از خجل ت و حق ارت‬ ‫ذوب مىشدند(‪» .‫»قعين« است‪ .10 /2 ،‬‬ ‫‪PDF.‬إس حاق در س ال يكص د و‬ ‫پنجاه به دنيا آمد و در سال ‪ 235‬درگذشت‪ .‬‬ ‫و آنچه معلوم است پسر كلب ى در ف ن خ ويش از »ھي ثم« نام دارتر ب ود ]‪[25‬‬ ‫اي ن داس تان بنح و ديگ ر ني ز رواي ت ش ده‪ ،‬چنانك ه ي اقوت‪ -‬در معج م األدب اء‪-‬‬ ‫ضمن ترجمه حال ھيثم پسر ع دى از ق ول ج احظ ب ه اي ن ص ورت نق ل ك رده‬ ‫است‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [22‬االغاني‪.‬و اگر‬ ‫اي ن رواي ت ص احب اغ انى درس ت آي د‪ ،‬بأي د گف ت‪ :‬ت رس از فرمانفرم اى‬ ‫زورمن د‪ ،‬و امي د ب ه م ال و من ال وى‪ ،‬در نف س نس ابه ن امى م ا‪ ،‬از زب ان اب و‬ ‫نواس و أشعاري كه ممكن بود در ھجو وى بسرايد‪ ،‬جايگيرتر بوده است‪.58 /19 ،‬‬ ‫]‪ [23‬بنگريد‪ :‬البيان و التبيين‪ 57 /1 ،‬و األغاني‪.‬خالد از اين گفتهام بشكفت و مرا صلهاى بخشود‪ [22] .‬‬ ‫و نيز »جاحظ« به نقل از بعضى روات گويد‪» :‬ھشام پسر كلبى مردم گ زاى‬ ‫بود‪ ،‬و عالمهاى بود نسبشناس‪ ،‬و سخن پردازى عيب ج وى و عي ب گ وى‪،‬‬ ‫ول ى چ ون »ھي ثم« پس ر »ع دى« را م ىدي د‪ ،‬ھمچ ون س رب ك ه ب ر آت ش‬ ‫مىگدازد مىگداخت‪ [23] «.‬‬ ‫]‪ [25‬البيان و التبيين‪.

‫ابو يعقوب خريم ى گف ت‪» :‬ھ يچ س ه نف رى را ندي دم مانن د س ه تن ى ك ه م ردم‬ ‫گ زاى بودن د‪ ،‬و چ ون س ه ت ن ديگ ر را م ىديدن د‪ ،‬چون ان ك ه س رب ب ر آت ش‬ ‫م ىگ دازد‪ ،‬آن ان ني ز م ىگداختن د‪ [26] «.Tarikhema.‬وى چ ون مخ ارق را م ىدي د‬ ‫بسان سرب كه بر آتش مىگدازد‪ ،‬مىگداخت‪ [27] .‬ميان رواي ت ي اقوت ب ا رواي ت »اب ن ن ديم« در الفھرس ت‬ ‫در نقل أسامي اختالف است ولى نقل صفدى با نقل أسامي در الفھرست انطباق دارد‪.ir‬‬ .‬ھش ام كلب ى عالم هاى ب ود ع الم ب ه‬ ‫انساب‪ ،‬و راويهاى بود از مثالب و معايب مردمان‪ ،‬و عيب جو و عيبگ وى‪.‬بن ابر اي ن رواي ت ي اقوت نق ل از إس حاق‬ ‫موصلى بأيد عبارت چنين ترجمه شود‪» :‬سه كس را دي دم ك ه چ ون س ه ك س را م ىديدن د‬ ‫م ىگداختن د‪ :‬علوي ه چ ون مخ ارق را م ىدي د‪ ،‬و اب و ن واس چ ون او العاھي ة را م ىدي د‪ ،‬و‬ ‫زھري‪ ،‬چون ھشام را مىديد‪ «.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫وى چون ھيثم پسر عدى را مىديد‪ ،‬مانند سرب مىگداخت‪.‬‬ ‫على پسر ھيثم گويندهاى بود حراف و بد زبان و در سخن ژرف بين و مسلط‬ ‫بر ھر نوع سخنورى‪ ،‬نه اعتنا به خطيبى مىكرد و نه ب ه ش اعرى وى چ ون‬ ‫موسى ضبى را مىديد‪ ،‬مانند سرب بر آتش مىگداخت‪.‬بنابر اين اگ ر ب ه رواي ت‬ ‫جاحظ درباره نقد پسر كلبى اعتماد كنيم‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [26‬اإلرشاد األريب )معجم األدباء(‪.304 /19 ،‬‬ ‫]‪ [27‬ياقوت در كتاب معجم االدبا‪ ،‬ضمن ترجمه حال ھشام پسر كلبى‪ ،‬ھمين مطلب را از‬ ‫قول ھمان إسحاق پسر ابراھيم موصلى چنين نقل كرده است‪:‬‬ ‫»رأيت ثالثة كانوا إذا رأوا ثالثة ي ذوبون‪ :‬علوي ه‪ :‬علوي ه إذا رأى مخارق ا‪ ،‬و أب ا ن واس إذا‬ ‫رأى أب ا العتاھي ة‪ ،‬و الزھ ري‪ ،‬إذا رأى ھش اما‪ «.‬‬ ‫و علويه يگانه مردم بود در فن غناء‪ ،‬ھم از حيث روايت و حكايت‪ ،‬و ھ م از‬ ‫لح اظ دراي ت و ص نعت‪ ،‬و در ن واختن س ازھا ني ز پنج ه )‪ -‬دس تى( اى توان ا‬ ‫داشت‪ ،‬و در ع ين ح ال داراى خلق ي نيك و ب ود‪ .

‫خواھيم گفت كه آنچه ھشام را از ھيثم ]‪ [28‬بيم مىداد با شھرتى كه ھي ثم در‬ ‫وضع اخبار و روايات و ساختن دستانھا و داستانھا داشت‪ ،‬اين ب ود ك ه ھش ام‬ ‫مىترسيد درب اره او خب ري جع ل كن د ك ه او را در مي ان گذش تگان و آين دگان‬ ‫بدنام و رسوا سازد‪.358 -59 /6 ،‬‬ ‫‪PDF.‬ھيچي ك از‬ ‫ارباب سير و تواريخ در اين باره چيزى ننوش تهان د‪ ،‬ھمينق در م ىدان يم ك ه او‬ ‫را پسرى به نام »عباس« بوده كه از پدرش حديث و خبر نقل‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [28‬اب و عب د ﷲ ھي ثم پس ر ع دى ثعلب ى از داناي ان انس اب و اخب ار و اش عار و مثال ب و‬ ‫مناقب عرب جاھلى است‪ .‬در س ال ‪ 207‬ي ا ‪209‬‬ ‫ھجري وفات يافت‪ .ir‬‬ .‬ابن نديم تأليفات او را در الفھرست برشمرده است‪.‬اي ن كت اب انباش ته از گفتارھ اى منق ول از پس ر كلب ى‬ ‫است‪ ،‬مؤلف كتاب م ذكور در مجل د شش م‪ ،‬در ذي ل ترجم ه محم د پس ر س ائب‬ ‫پدر ھشام مىگويد‪» :‬أخبرني بذلك كله ابنه ھشام بن محمد بن السائب‪ ،‬و ك ان‬ ‫عالما بالنسب و أحاديث العرب و ايامھم‪«.‬ياقوت در معجم األدباء از قول كنيز ھي ثم م ىنويس د‪ :‬آق اى م ن‬ ‫ھمه شب )از شام تا بامداد( نماز مىگزارد و چون صبح ف را م ىرس د )از بام داد ت ا ش ام(‬ ‫دروغ مىگويد‪ .‬‬ ‫قديمترين مأخذ درباره ھشام‬ ‫ق ديمترين مأخ ذى ك ه درب اره پس ر كلب ى در دس ت ماس ت‪ ،‬كت اب الطبق ات‬ ‫الكبرى ]‪ [29‬م ىباش د‪ .‬به گفته ابن ن ديم‪ ،‬در نس بش طعن هھ ايى م ىزدن د‪ .Tarikhema.‬‬ ‫عباس پسر ھشام كلبى‬ ‫ب راى م ا روش ن نيس ت ك ه ھش ام كلب ى چن د فرزن د داش ته اس ت‪ .‬‬ ‫]‪ [29‬الطبقات الكبرى‪.

‬ناگھ ان ي ك روز ب ه او برخ وردم‪ ،‬او را دي دم س وار ب ر‬ ‫استرى سرخ فام از‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫طب رى در ت اريخ خ ود از محم د ب ن عم ر ب ن حف ص رواي ت ك رده اس ت ك ه‬ ‫گفت‪:‬‬ ‫»ھشام كلبى دوست من بود و با يكديگر مالقات و گفتگو مىكرديم و داس تان‬ ‫م ىخوان ديم و ش عر م ىگفت يم‪ ،‬و او را س خت در ح ال فالك ت م ىدي دم و ب ا‬ ‫لباسھاى كھنه بر استر الغ رى س وار م ىش د‪ ،‬و بيچ ارگى و ن ادارى در او و‬ ‫اس ترش آش كار ب ود‪ .‬‬ ‫ارتباط ھشام با دربار عباسيان‬ ‫عل م ت اريخ ھم واره تح ت ت أثير سياس ت واق ع ش ده‪ ،‬و از آن جمل ه در عص ر‬ ‫ام وى و عباس ي اي ن دان ش متص ل ب ه سياس ت و وس يله تبلي غ و دع وت ب وده‬ ‫است‪.‫كرده است‪ ،‬و مورخان بزرگ‪ ،‬از قبيل محم د پس ر س عد در طبق ات‪ ،‬و احم د‬ ‫بالذرى در فتوح البلدان‪ ،‬بكرات از او مطالبي نقل كردهاند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫عباس مانند پدر و جد خويش در شناسايى انساب عرب جاھلى و وقايع و ايام‬ ‫ايشان تبحر و تخصص داشته و »اخبارى« به شمار مىآمده است‪.‬‬ ‫در زمان امويان بعضى از »اخباريون« براى خوشامد بنى أمي ة و تق رب ب ه‬ ‫ايش ان اخب ارى در فض يلت عثم ان ب ر »عل ى« وض ع كردن د و مقاص د و‬ ‫خواستهھاى امويه را در آنھا گنجانيدند‪.‬‬ ‫در عصر عباسيان‪ ،‬مورخ ان جھ ت نزديك ى ب ه دس تگاه خالف ت‪ ،‬اخب ارى در‬ ‫مثالب و معايب و مظالم بنى أمية نقل مىكردند و نظ ر آن ان را ب ه رواي ات و‬ ‫گفتهھاى خود جلب مىنمودند‪.Tarikhema.

‬‬ ‫‪PDF.‬گفت‪ :‬اين كتاب را بردار و قرائت كن و ھر چ ه‬ ‫در آن ج ور و ن اجور و تن د و زنن ده ي افتى از آن مگ ذر و بخ وان‪ .‬ب ه ح ق خالفت ي‬ ‫كه بر تو دارم‪ ،‬تا آخرين جمله بر خوان‪.‬كت اب را‬ ‫برداش تم و ب ه مطالع ه پ رداختم‪ .‬چ ون قس متى از آن را خوان دم‪ ،‬آن را بس ى‬ ‫زننده يافتم كت اب را پرت اب ك ردم و ب ر نويس ندگان آن لعن ت فرس تادم‪ .‬اظھار مسرت كردم و به او گفتم ف راخ ب الي‬ ‫و نعمت را بر تو آشكار مىبينم‪ ،‬گفت‪:‬‬ ‫»بلى داستانش را براي ت م ىگ ويم‪ ،‬ول ى كتم ان ك ن‪ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [30‬عبد الرحمن بن معاوية بن ھشام بن عب د المل ك ب ن م روان مع روف ب ه داخ ل خليف ه‬ ‫اموى در أندلس‪ ،‬متولد سال ‪ 113‬و در گذشته به سال ‪ 172‬ه‪.‬مھ دى بس ى خش نود‬ ‫شد و گفت‪ :‬سوگندت مىدھم كه اين ھمه مثالبى را كه برش مردى ب ر يك ى از‬ ‫نويسندگان امال كن )تا آن را بنويسد(‪.‬گفت‪ :‬ھشام نزديك بيا‪ .Tarikhema.‬‬ ‫ھشام گفت‪» :‬كتاب را خواندم‪ ،‬نويسنده كتاب طعن و لعنى نبود ك ه نس بت ب ه‬ ‫مھدى بكار نبرده باشد‪ .‬‬ ‫سپس به ذكر مثال ب ص احب أن دلس و نياك انش پ رداختم‪ .ir‬‬ .‬مھ دى‬ ‫گفت‪ :‬به تو گفتم ھر چند زننده و ركيك يافتى‪ ،‬پرتابش مك ن‪ .‬پس گفتم‪ :‬يا امير المؤمنين! اين ملعون ك ذاب كيس ت؟‬ ‫گف ت‪ :‬ص احب أن دلس‪ [30] «.‬نزديك‬ ‫شدم و پيش روى او نشستم‪ .‫استران دربار خالفت با زين و لگامى از زين و لگامھاى درب ار خالف ت‪ ،‬در‬ ‫جامهھاى نو نيكو با بوى خوش‪ .‬چن د روز پ يش مي ان دو‬ ‫نماز ظھر و عصر در خانه بودم كه فرستاده مھدى ب ر م ن وارد ش د )و م را‬ ‫ن زد خليف ه خوان د( رف تم‪ ،‬ب ر او وارد ش دم در ح الي ك ه تنھ ا نشس ته ب ود و‬ ‫ھيچكس نزدش نبود و پيش روى او كتابي بود‪ .‬ھش ام گوي د‪» :‬گف تم ب ه خ دا س وگند ي ا امي ر‬ ‫المؤمنين اين ھمه طعن و لعن درباره شخص او و پدران و مادران او صادق‬ ‫است‪.

‬ظ اھرا پ س از آنك ه ھش ام در زم ان‬ ‫»المھدى« به دربار راه يافت‪ ،‬اي ن ارتب اط در عھ د ھ ارون الرش يد و م أمون‬ ‫قطع نشد و جانشينان »المھدى« نيز از اطالعات و معلومات وسيعش مستفيد‬ ‫مىشدند‪.‬تاريخ تأليف اين كتاب محققا قبل از سال ‪ 187‬اس ت ك ه رش يد‬ ‫بر جعفر خشم آورد و به نكبت برامكه منتھى شد‪[32] .Tarikhema.‬‬ ‫آنگ اه بقچ هاى را ك ه در آن ده دس ت لب اس از بھت رين لباس ھا ب ود بع الوه ده‬ ‫ھزار درھم و اين استر با اين زين و لگ ام ب ه م ن عط ا فرم ود و گف ت‪ :‬آنچ ه‬ ‫را دي دى و ش نيدى پنھ ان دار‪ [31] «.ir‬‬ .‬براستى بأيد گفت‪ :‬آن از اين‪ ،‬و اين از آن ظالمتر بوده است‪.13 /10 ،‬‬ ‫]‪ [32‬وقت ى ت اريخ وق ايع و خونريزيھ اى بن ى أمي ة و خلف اى عباس ي را از نظ ر بگ ذرانيم‬ ‫قضاوت اين امر كه رويھمرفت ه ك داميك از اي ن دو دس ته حكم ران‪ ،‬س تمگرتر بودن د‪ ،‬ك ار‬ ‫دشوار و مشكلى است‪ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [31‬تاريخ طبرى‪.‬نويس نده پاس خ نام ه را از‬ ‫طرف مھدى آغاز كرد و من مثالب آنان )خلفاى اموى أندلس( را ب ر او ام ال‬ ‫كردم و بس ى از آن را برش مردم و از آن چي زى ب اقى نگذاش تم ت ا نام ه پاي ان‬ ‫يافت‪ .‬‬ ‫در زمان »ھارون الرشيد« ھش ام كت اب المل وكي ف ى النس ب را ب ه ن ام جعف ر‬ ‫پسر يحيى بر مكي تصنيف كرد‪ ،‬و بى شك جعفر كه أصال ايرانى و وزي رى‬ ‫دان ش دوس ت ب ود‪ ،‬در بزرگداش ت و احت رام ھش ام و كم ك و مس اعدت ب ه او‬ ‫كوشيده است‪ .‬وى اظھ ار مس رت ك رد و ھن وز‬ ‫در خدمتش بودم كه فرمان داد تا نامه را مھ ر كردن د و در كيس هاى نھادن د و‬ ‫ب ه ص احب بري د )پس ت( س پردند و دس تور داد ت ا ھ ر چ ه زودت ر آن را ب ه‬ ‫أندلس رساند‪.‬سپس آن را بر مھدى عرض ه داش تم‪ .‫آنگ اه يك ى از نويس ندگان اس رار خ ويش را بخوان د و بفرم ود ت ا در كن ارى‬ ‫بنشس ت و م را ني ز دس تور داد ت ا ن زدش نشس تم‪ .‬‬ ‫‪PDF.

‬گف تم‪» :‬مگ ر او را‬ ‫زندانى كرده بود و در تنگناى زندانش مرده بود؟« گفت‪» :‬نه‪ «.‬‬ ‫]‪ [34‬تاريخ بغداد‪.‬گف تم‪» :‬پ س‬ ‫ب ا م رگ طبيع ى م رده اس ت؟« گف ت‪» :‬چن ين اس ت‪ «.‬به او گفتم‪» :‬مگ ر‬ ‫مأمون پدرت را شكنجه داده بود ت ا م رد؟« گف ت‪» :‬ن ه‪ «.‬‬ .‬‬ ‫خطيب در تاريخ بغداد با سند متصل به اب و النض ر فقي ه از احم د ب ن اب راھيم‬ ‫حكايت مىكند كه وى گفت‪:‬‬ ‫پسر كلبى روزى مرا دعوت ك رد و در خارخان هاى ك ه ف رش ميس انى در آن‬ ‫گسترده شده بود‪ ،‬نشاند و در روزى گرم مرا فجليه ]‪ [33‬خورانيد‪ ،‬س پس ب ه‬ ‫من گفت‪» :‬چون پدرم مرد‪ ،‬مأمون به شدت پشيمان شد‪ «.46 /14 ،‬‬ ‫]‪ [35‬عب د ﷲ پس ر محم د پس ر عل ى پس ر عب اس‪ ،‬مكن ى ب ه اب و جعف ر و ملق ب ب ه‬ ‫»المنص ور« دوم ين خليف ه عباس ي متول د س ال ‪ 95‬و در گذش ته ب ه س ال ‪ .‬‬ ‫]‪ [33‬فجليه‪ :‬نوعي خ وراك اعي انى ك ه پ يش از نھ ار و ش ام ب راى مزي د اش تھاء مص رف‬ ‫مىشد‪.‫ھشام كتاب الفريد في األنساب را به ن ام م أمون نوش ت‪ ،‬و ب ه او تق ديم داش ت‬ ‫ولى از فحواى عبارت منقول از پسر ھشام‪ -‬كه ذي ال نق ل م ىش ود‪ -‬چن ين ب ر‬ ‫مىآيد كه مأمون به او چندان توجه نكرده است‪.158‬در س ال‬ ‫‪ ،136‬بعد از مرگ برادرش محمد سفاح به خالفت رسيد‪.‬منظ ور خطي ب از »اب ن كلب ى« در اينج ا‬ ‫ظاھرا عباس پسر ھشام كلبى است نه خود ھشام‪ ،‬و معلوم اس ت ت أثر م أمون‬ ‫از ف وت ھش ام ب وده‪ ،‬ن ه محم د پ در وى زي را محم د در زم ان منص ور ]‪[35‬‬ ‫فوت شده است‪ ،‬نه‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ مگر آنكه در عصر عباس ي نھض ت علم ي و ادب ى إس المي نض ج گرف ت‪ ،‬و از اي ن‬ ‫حيث دوره عباسي‪ -‬خاصة عصر رشيد و مأمون‪ -‬ممتاز و درخشان مىباشد‪ ،‬و بيشتر اين‬ ‫افتخار ھم نصيب علماء و دانشمندان و محققين إسالمي است نه خلفاى بنى عباس‪.‬گف تم‪» :‬پ س موج ب‬ ‫ندامت مأمون چ ه ب ود؟« گف ت‪» :‬ب ه خ دا س وگند ك ه نم ىدان م‪ ،‬غ الم م ا س عد‬ ‫اينط ور م را حكاي ت ك رد‪ [34] «.

‬‬ ‫مدت عمر ھشام‬ ‫ھشام كلبى ظاھرا عمر درازى داش ته و احتم اال در ح دود ص د ي ا ص د و ان د‬ ‫سال زيسته است‪ .‬باتفاق مورخان محمد پدر ھشام در سال ‪ 146‬وفات ياف ت‪،‬‬ ‫و ھش ام در اي ن س ال م رد ج امع و ع المي ب ود و ح ديث و اخب ار از پ در و‬ ‫عوان ة ب ن حك م و ديگ ران ك ه در نيم ه أول س ده دوم وف ات يافت هان د‪ ،‬نق ل‬ ‫مىكرد‪ .‬از آنچه خطيب بغدادى از قول پسر ھشام كلبى درباره ان دوه و‬ ‫پشيمانى خليفه عباسي از درگذشت ھشام روايت كرده است اين نكت ه اس تنباط‬ ‫مىشود كه خليفه از مرگ ھشام متأسف شده است‪.‫مأمون‪ [36] .ir‬‬ .‬باضافه‪ ،‬وى از مقربان و نزديكان امام جعفر صادق ب ود و م ىدان يم‬ ‫رحل ت ام ام جعف ر ص ادق در س ال ‪ 148‬ھج ري روى داده اس ت‪ .‬از اي ن‬ ‫گذشته از گفته صاحب اغانى چنين بر مىآيد كه ھشام‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [36‬ابو العباس عبد ﷲ ملقب به »م أمون« پس ر ھ ارون الرش يد پس ر محم د مھ دى پس ر‬ ‫ابو جعفر منصور متولد سال ‪ 170‬و متوفى به سال ‪ 218‬ھج ري‪ .Tarikhema.‬و ت أثر و پش يمانى‬ ‫مأمون از جھت در گذش ت ھش ام كلب ى و ع دم عناي ت ب ه او م ىتوان د از اي ن‬ ‫قبيل باشد‪.‬‬ ‫چه بسا اتفاق افتاده كه حكام زمان تا دانشمندان و علماء و ادب اى معاصرش ان‬ ‫زنده بودند‪ ،‬به آنھا التف ات نداش تند و چ ون چش م از جھ ان ف رو بس تند ب ا آن ان‬ ‫آشتى كردن د و از درگذش ت ايش ان مت أثر و متأس ف ش دند‪ .‬‬ ‫شايد تأثر خليفه از فوت ھشام كلبى از آن رو بوده كه وى به اي ن دانش مند در‬ ‫اي ام حي ات چن دان ت وجھى نداش ته و پ س از م رگش افس وس خ ورده ك ه چ را‬ ‫قدرش را ندانسته و در بزرگداشتش نكوشيده است‪.‬م أمون در س ال ‪198‬‬ ‫پس از خلع برادرش أمين به خالفت نشست‪.‬‬ ‫‪PDF.

[37] .‬‬ ‫‪PDF.‬بنابر اين بأيد در فاصله بين سالھاى ‪ 105‬و ‪ 120‬خالد و ھشام ھمديگر‬ ‫را مالقات كرده باشند و اگر فرض كنيم كه در س ال ‪ 120‬اي ن مالق ات روى‬ ‫داده باشد‪ ،‬در اين سال نيز عمر ھشام بأيد ال اقل در ح دود س ى س ال باش د ت ا‬ ‫بتواند ب ا امي ر ع راق مباحث ه و م ذاكره كن د و خال د از نظ ر و دان ش او بھ ره‬ ‫برگيرد‪.‬‬ ‫بنابر اين ھشام كلب ى در أواس ط نيم ه أول س ده دوم ھج ري يك ى از داناي ان و‬ ‫علم اى كوف ه و بغ داد بش مار م ىرفت ه اس ت‪ ،‬چنانك ه خال د ب ن عب د ﷲ قس رى‬ ‫دست به دامان دانش او م ىزد‪ ،‬و المھ دى ب راى پاس خ نام ه زنن ده و تن د عب د‬ ‫الرحمن داخل‪ ،‬به وى توسل مىجس ت و چن ين معل وم م ىش ود ك ه ھش ام ن زد‬ ‫مھدى داناترين اشخاص بوده كه از بين‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [37‬ترجمه عبارت ابن عبد ربه از قول ھشام جنين است‪» :‬خالد قسرى مرا گفت‪:‬‬ ‫سروري را در چه مىشمارى؟ گفتم‪ :‬ام ا در دوره جاھلي ت‪ ،‬آق ائى در رياس ت ب ود‪ ،‬و ام ا‬ ‫در إسالم‪ ،‬آقائى در واليت است‪ ،‬و بھتر از اين و آن تقوى مىباشد‪.Tarikhema.‬‬ ‫خالد گفت‪ :‬راست گفتى‪ ،‬پدرم گفت‪ :‬پيشينيان شرف را جز در خرد نمىدانستند‪ ،‬و آيندگان‬ ‫نيز بھمين وسيله شرف را درك كرده و خواھند كرد‪.‫با خالد بن عبد ّ قسرى معاصر ب وده و از او ص له جھ ت نس بس ازى م ادر‬ ‫بزرگش دريافت داشته است‪.‬از نظر واقعي ت ت اريخى و‬ ‫ھمزمانى گفته ابو الفرج و اب ن عب د رب ه ب ا محم د پ در ھش ام ك ه نس ابه ب زرگ و ع الم ب ه‬ ‫حديث و تفسير و ضمنا سرشناس بوده است‪ ،‬درستتر مىنماي د ول ى نم ىت وان بكل ى آن را‬ ‫رد كرد‪.‬‬ ‫گف تم )ھش ام گف ت(‪ :‬پ درت راس ت گفت ه اس ت‪ ،‬ھمان ا احن ف پس ر ق يس آق ائى را ب ه عل م و‬ ‫بردبارى به دست آورد‪ ،‬و مالك پسر س مع ب ا دوس تى قبيل ه و عش يره‪ ،‬قتيب ة پس ر مس لم ب ا‬ ‫ذكاوت و زيركى‪ ،‬و مھلب از طريق ھمه اين ص فات س رور و آق ا ش د‪ «.‬عق د الفري د‪/2 ،‬‬ ‫‪.ir‬‬ .126‬‬ ‫شايد گفته ابو الفرج اصفھانى و ابن عبد ربه در اصل راجع به محمد كلبى بوده اس ت‪ ،‬ن ه‬ ‫پسر او ھشام و آنھا نام پسر را به جاى پدر ضبط كرده باشند‪ .‬‬ ‫خالد گفت‪ :‬راست گفتى‪ ،‬پدرم گفت‪ :‬پيشينيان شرف را جز در خرد نمىدانستند‪ ،‬و آيندگان‬ ‫نيز بھمين وسيله شرف را درك كرده و خواھند كرد‪.‬‬ ‫مؤلف عقد الفريد ھم حكايتي درباره مالق ات ھش ام ب ا خال د و بح ث و م ذاكره‬ ‫او با امير عراق آورده‪ ،‬و از نقل ابو الفرج اص فھانى‪ ،‬و اب ن عب د رب ه چن ين‬ ‫مستفاد مىشود كه ھشام با خالد ھمزم ان ب وده اس ت‪ ،‬و م ىدان يم ك ه خال د در‬ ‫سال ‪ 105‬به ام ارت ع راق برگزي ده ش د و ت ا س ال ‪ 120‬فرم انرواى ع راق‬ ‫بود‪ .

‬بدين ترتي ب ھ ر گ اه در س نه‬ ‫‪ 146‬پنجاه سال داشته در سال ‪ 204‬عمرش در حدود يكصد و ده سال ب وده‬ ‫است‪.‬قاض ى‬ ‫پسر خلكان در وفيات األعيان ب ه اخ تالف رواي ت‪ ،‬س ال وف ات او را در يك ى‬ ‫از سالھاى ‪ 204‬يا ‪ 206‬ضبط كرده‪ ،‬ولى سال ‪ 204‬را أصح دانسته است‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫مسعودى در مروج الذھب وفات ھشام را در سال ‪ 204‬ضبط كرده است‪.‬‬ ‫ابن اثير در اللباب في تھذيب األنساب در ماده »الكلب ي« در گذش ت ھش ام را‬ ‫در سال ‪ 204‬يا ‪ 206‬دانسته است‪.‬‬ ‫»ابن نديم« در الفھرست سال وفات ھشام را ‪ 206‬ھجري ثبت كرده است‪.‬‬ ‫باتفاق مورخان تولد و وفات ھشام در كوفه روى داده است‪.‬‬ ‫حمد ﷲ مستوفى در تاريخ گزيده‪ ،‬مانند اب ن ن ديم‪ ،‬وف ات ھش ام را س ال ‪206‬‬ ‫ھجري نوشته است‪.Tarikhema.‬‬ ‫خطي ب در ت اريخ بغ داد در اي ن ب اره م ىنويس د‪» :‬بن ابر آنچ ه ب ه م ن رس يده‬ ‫ھشام پسر كلبى در سال ‪ 204‬و بنابر ق ولي ‪ 206‬در گذش ته اس ت‪ «.ir‬‬ .‬‬ ‫با اين حساب مىتوان احتمال داد كه س ن ھش ام در س ال ‪ 146‬ھج ري‪ ،‬يعن ى‬ ‫سال وفات پدرش‪ ،‬نزديك پنجاه سال بوده است‪ .‬‬ ‫ص احب ش ذرات ال ذھب وف ات اي ن دانش مند را در وق ايع س ال ‪ 204‬ھج ري‬ ‫آورده است‪.‫نسابهھاى مقيم بغداد او را انتخاب كرده است‪.

‬‬ ‫بعدا ص الح ال دين خلي ل ب ن ايب ك ص فدى در كت اب ال وافي بالوفي ات‪ ،‬مؤلف ات‬ ‫ھشام را با دقت ثبت و ضبط نم وده و ك ار ارب اب تحقي ق را ت ا ح دود زي ادى‬ ‫در ضبط صحيح أسامي آنھا آسان كرده است‪.‬‬ ‫ابن نديم كه تقريبا يكص د و پنج اه س ال پ س از وى در گذش ته اس ت‪ ،‬نخس تين‬ ‫كسى مىباشد كه أسامي مؤلفاتش را در كتاب مشھور الفھرس ت آورده اس ت‪.ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫پس از آن ياقوت حموى نام آن كتابھ ا را از الفھرس ت گرفت ه‪ ،‬و خ ود ني ز ب ه‬ ‫چند كتاب ديگر اين دانشمند دست يافته و أسامي آنھا را در ارشاد األريب‪ ،‬و‬ ‫معجم البلدان نقل و ذكر كرده است‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پ ارهاى از ارب اب تحقي ق ش ماره تأليف اتش را پيرام ون موض وعات عدي ده در‬ ‫حدود يكصد و پنجاه كتاب و رسالة نوشتهاند‪.‫فصل دوم‬ ‫آثار ھشام كلبى‬ ‫ھش ام در م دت عم ر درازش ب ه غال ب من ابع ت اريخ ع رب ج اھلى و مآخ ذ‬ ‫جغرافيايى زم ان دس ت يافت ه و اطالع ات و اخب ارى را ك ه تحص يل نم وده و‬ ‫درباره آنھا تحقيق و تتبع كرده‪ ،‬مدون ساخته است‪.

Tarikhema.‫مجموع نام كتابھايى كه »ابن نديم« از ھشام نقل نموده بالغ بر يكصد و چھل‬ ‫كتاب مىشود ول ى در مي ان آنھ ا‪ ،‬ن ام س ه كت اب تك رار ش ده و بن ابر اي ن اب ن‬ ‫نديم در حدود ‪ 137‬كتاب از ھشام كلبى برشمرده است‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (2‬آثار بر جسته و خاندانھاى بنام عرب و انساب ايشان و موؤدات ]‪.‬‬ ‫‪ (5‬دستانھا و داستانھا )أحاديث و اسمار(‪.‬‬ ‫اين كتابھا كه در مباحث مختلف فراھم آمده به پنج دسته تقسيم مىگردد‪:‬‬ ‫‪ (1‬أحاديث تازيان پيش از إسالم‪.‬‬ ‫ش ادروان »احم د زك ى«‪ ،‬م دتى از عم ر خ ود را در گنجين هھ اى كت ب‬ ‫قسطنطينه و ق اھره و كتابخان هھ اى اروپ ا ب راى پي دا ك ردن آث ار گمش ده پس ر‬ ‫كلبى صرف كرده و به كاوش و جستجو پرداخته به آن اميد كه‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬م وؤدات‪ :‬دخت ران ن وزادى ك ه بمنظ ور جل وگيرى از فق ر و ي ا نابك ارى احتم الي ب ر‬ ‫دست پدران خود كشته مىشدند‪.‬‬ ‫اين دسته از كتابھا‪ -‬به استثناى آنچه در اينجا ذكر مىشود‪ -‬بر دست روزگار‬ ‫يا جھالت و يا تبھكارى آدمي نابود گشته است‪ ،‬و از آن ھمه آثار پر ارج اين‬ ‫نابغ ه ب زرگ إس المي‪ ،‬ج ز پ ارهاى از عب ارات و رواي اتي ك ه برخ ى از‬ ‫مصنفان در تصنيفات خويش از او نقل كردهاند‪ ،‬چيزى بر جاى نمانده است‪.[1‬‬ ‫‪ (3‬اخبار پيشينيان عرب جاھلى و نزديك به دوره إسالم‪.‬‬ ‫اينھ ا و غي ر اينھ ا موض وعات عم دهايس ت ك ه پس ر كلب ى درب ارهش ان بح ث‬ ‫كرده‪ ،‬و در الفھرست ياد شده است‪.ir‬‬ .‬‬ ‫صاحب الفھرست كتب او را بطرز خاصي تقسيم بندى كرده است‪.‬‬ ‫‪ (4‬اخبار إسالم و جغرافياى شھرھا و ب الد مختل ف و اش عار و جنگھ اى بن ام‬ ‫عرب‪.

‫بر چيزى از مصنفات ھشام دست يابد‪ ،‬و پس از آن ھمه كوشش و كاوش ب ر‬ ‫ھيچي ك از كت ب برش مرده ش ده و س ودمند وى‪ ،‬مگ ر خالص هاى از كت اب‬ ‫جمھ رة النس ب‪ ،‬و انس اب خي ل و كت اب األص نام دس ت نياف ت‪ ،‬و س عى س اير‬ ‫دانشمندان آسيا و اروپا نيز در اين باره به جايى نرسيد‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (2‬كت اب حل ف الفص ول و قص ة الغ زال‪ :‬ام ا »قص ة الغ زال« راج ع ب ه دو‬ ‫آھ وى زري ن بازيافت ه عب د المطل ب در چ اه زم زم م ىباش د ك ه ش رح آن در‬ ‫كتاب سير و ت اريخ آم ده اس ت و ام ا »حل ف الفض ول« ك ه يك ى از مف اھيم و‬ ‫شايد صحيحترين و صريحترين مفاھيم آن »ھم پيمانى بزرگان« است بر اين‬ ‫إجمال بوده است‪:‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬‬ ‫بدين ترتيب مىنگ ريم غال ب مص نفات پس ر كلب ى ك ه حاص ل رن ج و كوش ش‬ ‫قريب يكصد سال تتبع و تحقيق اي ن پ در و پس ر )محم د و ھش ام( م ىباش د از‬ ‫بين رفته‪ ،‬و اكنون از اين آثار گرانبھا جز نامى بج ا نمان ده اس ت‪ ،‬مگ ر آنك ه‬ ‫بع دھا در زواي اى كتابخان هھ اى خصوص ى و ي ا در اث ر كاوش ھا و حفري ات‬ ‫علم ي چي زى ب ه دس ت بياي د و ب ه دان ش پژوھن دگان در روش ن س اختن نق اط‬ ‫تاريك عرب جاھلى كمك كند‪.‬‬ ‫آثار پسر كلبى را مىتوان به دو دسته تقسيم كرد‪:‬‬ ‫ألف‪ :‬آثار غير موجود‪ .‬ب‪ :‬آثار موجود‪.‬‬ ‫ألف‪ :‬آثار غير موجود ھشام‬ ‫آثار غير موجود پسر كلبى عبارتند از‪:‬‬ ‫‪ (1‬كت اب حل ف عب د المطل ب و خزاع ة‪ :‬اي ن كت اب را در موض وع س وگند‬ ‫ھمپيمانى عبد المطلب و قبيله خزاعة تأليف كرده است‪.

‬در عھ د ج وانى پي امبر‬ ‫إسالم مبانى اخالقى و رسوم و آداب و احترام نسبت به مكة و ماھھ اى ح رام‬ ‫سست شده بود‪ .‬بفرج ام‪ ،‬ص احب ك اال ص بحگاھى ك ه ق ريش ع ادة در دار الن دوه‬ ‫)محل شور و وقت گذرانى بزرگان قريش( جمع شده بودند بر كوه اب و قب يس‬ ‫بر آمد و ندا در داد و اين قطعه را سرود‪:‬‬ ‫! بطن مكة نائى الحي و النفر!«‬ ‫»يا للرجال! لمظلوم بضاعته‬ ‫»و محرم اشعث لم نقض عمرته‬ ‫يا اھل )فھر( و بين الحجر و الحجر!«‬ ‫‪PDF.‬فروش نده ب ه مج الس و اجتماع ات ق ريش رو‬ ‫آورد كه از پشتيبانان قبيله سھم بودند‪ .Tarikhema.ir‬‬ .‬از اين اقدام نتيجه نگرفت جز خ وارى‬ ‫و م ذلت‪ .‬س وداگران ع رب بض اعاتى ك ه داش تند ب راى خري د و‬ ‫فروش ب ا اطمين ان ب ه اينك ه تع رض ب ه م ال و ج ان آنھ ا نخواھ د ش د ب ه مك ة‬ ‫مىآوردند و عرضه مىداشتند و غالبا در أمان بودند‪ .‫چنانك ه م ىدان يم مك ة‪ ،‬ح رم و مك ان أم ن و أم ان خ ودى و بيگان ه ب ود‬ ‫بالخص وص در ماھھ اى ح رام ك ه قت ل و غ ارت و تع رض ب ه آين دگان و‬ ‫روندگان محظور بود‪ .‬در نتيجه گاھگاھى از ناحيه اف راد ب ىمب االت ب ه فروش ندگان‬ ‫كاالھا تج اوز و تع دى م ىش د و ملج أ و دادگ اھى ب راى رس يدگى ب ه ش كايات‬ ‫آنان نبود و اين معن ى رفت ه رفت ه ن ه تنھ ا حيثي ت مك ة و ماھھ اى ح رام را از‬ ‫بين مىبرد بلك ه اقتص اد اھ الى مك ة را ھ م ك ه ب ار ب ر داد و س تد در داخ ل و‬ ‫خ ارج مك ة ب ود متزل زل م ىس اخت ت ا روزى م ردى از قبيل ه زبي د ب ا ك االى‬ ‫قيمتى بر مكة ورود نمود و ابو عمرو عاص م وائ ل س ھمي آن ك اال را از وى‬ ‫خريد و به خان ه ب رد ب ى آنك ه بھ اى آن را ب ه ص احبش بپ ردازد و عاص م از‬ ‫فروشنده رو پنھان مىكرد تا جايى كه مرد زبيدى ع اجز از دي دار خري دار و‬ ‫درياف ت بھ اى ك اال ش د و ھ ر چن د ب ه اف راد قبيل ه س ھم توس ل جس ت نتيج ه‬ ‫نگرفت ج ز ب ىاعتن ايى ب ه وى‪ .

‬‬ ‫و ني ز س وگند ي اد كردن د ك ه در ام ر مع اش و تقس يم ث روت ني ز ب ا يك ديگر‬ ‫ھمكارى نمايند و زبير اين حزب و اي ن مجل س را »حل ف الفض ول« نامي د و‬ ‫نخستين نتيجهاى كه از آن گرفته ش د‪ ،‬گ رفتن ح ق زبي دى ن امبرده از فرع ون‬ ‫بنى سھم بود‪.‬و در آن مجلس اين دس ته از بزرگ ان ق ريش دس ت بھ م دادن د و دس ت‬ ‫يكديگر را سودند و سوگند ياد كردند كه از اين ت اريخ ب ه دس تيارى س تمديده‪،‬‬ ‫ھ ر ك س ك ه باش د‪ ،‬برخيزن د و داد او را از بي دادگر بس تانند »م ا ب ل بح ر‬ ‫صوفة« )يعنى‪ :‬مادامى كه در روى زمين دريايى وج ود داش ته باش د ك ه تك ه‬ ‫پشمى را تر تواند كرد(‪.Tarikhema.ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (4‬كتاب حلف اسلم و قيس‪ :‬صفدى نام اين كتاب را به ھم ين ص ورت ض بط‬ ‫كرده ولى در الفھرست اسم كتاب حلف اسلم و قريش‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪» [2‬اى ج وانمردان ب ه داد س تم رس يدهاى دور از ك س و ك ار برس يد ك ه س رمايه او در‬ ‫درون مكة ربوده شده است‪.‫ما غيبوا؟ ام ضالل مال معتمر!«‬ ‫»ھل منصف من بنى )سھم( فمر تجع‬ ‫] ‪[2‬‬ ‫اين دادخواھى از آن ستمديده با اين ص ورت و ص وت ن ه تنھ ا مجل س ق ريش‬ ‫را بلكه مكة و مكيان را سخت تكان داد‪ .‬‬ ‫‪ (3‬كتاب أوالد الخلفاء‪.‬‬ ‫و خود در حال احرام ژوليده مو‪ ،‬ب ا عم ره ناتم ام‪ ،‬اى م ردان خان دان »فھ ر« مي ان حج ر‬ ‫اسماعيل و حجر األسود بسر مىبرد! آيا يكنفر با انصاف از فرزندان )سھم( يافت مىشود‬ ‫تا مال و متاعي را كه از آن ستمديده ربوده و پنھان ك ردهان د ب دو ب از گردان د؟ ي ا س رمايه‬ ‫يك فرد معتمر )‪ -‬عمره گزار( بأيد تباه گردد؟!«‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫ھشام ماجراى اين حادثه را درين كتاب نوشته است‪.‬اين ب ود ك ه زبي ر پس ر عب د المطل ب‬ ‫كه خود از أكابر قريش بود قيام كرد و مجلس ي از بزرگ ان بن ى ھاش م و بن ى‬ ‫اسد و بنى زھره و بنى تيم در خانه عبد ﷲ پسر ج دعان تيم ى تش كيل داد ك ه‬ ‫در آن مجل س پي امبر إس الم ك ه ھن وز ب ه پي امبرى مبع وث نش ده ب ود حض ور‬ ‫داشت‪ .

[3‬‬ ‫‪ (5‬كتاب المنافرات‪ :‬درباره تفاخر تازيان در حسب و نسب‪.‬‬ ‫‪ (16‬كتاب القاب قيس عيالن‪.‬‬ ‫‪ (7‬كتاب فضائل قيس عيالن‪.ir‬‬ .9‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (6‬كتاب بيوتات قريش‪ :‬درباره خاندانھاى قريش‪.‫ثبت شده است ]‪.‬‬ ‫‪ (11‬كتاب اخبار العباس بن عبد المطلب‪.‬‬ ‫‪ (14‬كتاب شرف قصى بن كالب و ولده في الجاھلية و اإلسالم‪:‬‬ ‫درباره شرف نياى اعالى پيامبر و فرزندان قصى بن كالب در زمان ج اھلى‬ ‫و إسالم‪.‬‬ ‫‪ (8‬كتاب الموءودات‪ :‬اين كتاب چنانكه از ن امش ب ر م ىآي د درب اره دختران ى‬ ‫بوده است كه تازيان در زم ان جاھلي ت آن ان را زن ده بگ ور م ىكردن د‪ ،‬و در‬ ‫إس الم اي ن رس م غي ر انس انى ممن وع گردي د‪ ،‬چنانك ه ق رآن ك ريم از آن خب ر‬ ‫ب قُ ِتلَ ْ‬ ‫مىدھد آنجا كه فرموده است‪َ :‬و إِ َذا ْال َم ْوؤُ َدةُ ُس ِئلَ ْ‬ ‫ت‪ِ ،‬ب أَيِّ َذ ْن ٍ‬ ‫ت؟ ‪-8 :81‬‬ ‫‪ (9 [4] 9‬كتاب الكنى‪ :‬درباره كنيهھاى مردان بنام عرب‪.‬‬ ‫]‪ [4‬قرآن كريم ‪ 8 /81‬و ‪.‬‬ ‫‪ (12‬كتاب القاب قريش‪.‬‬ ‫‪ (15‬كتاب القاب بنى طابخه‪.‬‬ ‫‪ (18‬كتاب القاب اليمن‪.‬‬ ‫‪ (10‬كتاب بيوتات ربيعه‪ :‬درباره خانوادهھاى بزرگ قبيله ربيعه‪.‬‬ ‫‪ (13‬كتاب حلف كلب و تميم‪ :‬درباره سوگند ھم پيمانى دو قبيله كلب و تميم‪.‬‬ ‫‪ (17‬كتاب القاب ربيعة‪.Tarikhema.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [3‬احمد زكى روايت صفدى را أصح مىداند‪.

ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (20‬كتاب نوافل يا نواقل كنانه‪.[5‬‬ ‫‪ (26‬كت اب تس مية م ن نق ل م ن ع اد‪ ،‬و ثم ود‪ ،‬و العم اليق‪ ،‬و ج رھم‪ ،‬و بن ى‬ ‫إسرائيل‪ ،‬و العرب و قصة ھجرس‪ ،‬و اسماء قبائلھم‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (22‬كتاب نوافل يا نواقل تميم‪.‬در ترجمه فارسي الفھرست ن ام كت اب ب ه اي ن ص ورت‬ ‫طبع شده است‪» :‬كتاب تسميته من نقل من عاد و ثمود و العم اليق و ج رھم و‬ ‫بنى إسرائيل من العرب و قصة الھجرتين و اسماء قبائلھم«‪.‬‬ ‫‪ (21‬كتاب نوافل يا نواقل اسد‪.‬‬ ‫ياقوت در ارشاد األريب )‪ -‬معجم األدباء( نام اين كتاب را چن ين ض بط ك رده‬ ‫اس ت‪» :‬كت اب تس مية م ن نق ل م ن ع اد و ثم ود و العم اليق و ج رھم و بن ى‬ ‫إسرائيل من العرب«‪ .‬‬ ‫‪ (27‬كتاب نوافل ربيعه و قضاعة‪ :‬درباره دستهھايى از اين قبيله‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [5‬بطورى كه ياد شد ياقوت در معجم األدباء ھفت كتاب مذكور را‪ ،‬ي ك كت اب ش مرده و‬ ‫ن ام آنھ ا را ب ا توص يف‪ -‬چنانك ه در پ يش گفت ه ش د‪ -‬ي اد و ثب ت ك رده اس ت‪ .‬‬ ‫‪ (24‬كتاب نوافل يا نواقل إياد‪.‬‬ ‫‪ (25‬كتاب نوافل يا نواقل ربيعه ]‪.‬‬ ‫‪ (23‬كتاب نوافل يا نواقل قيس‪.‬‬ ‫ظ اھرا اي ن كت اب درب اره گروھھ ا و دس تهھ ايى از قبائ ل ع رب اس ت ك ه از‬ ‫قبيله خود اعراض كرده و به قبيله ديگر پيوند مىكردند و به نقاط دور دس ت‬ ‫منتقل مىشدند‪.‬ض منا كلم ه‬ ‫»نوافل« ھم در اإلرشاد األريب »نواقل« ضبط شده است‪.‫‪ (19‬كتاب نوافل قريش‪ :‬در الفھرست نام اي ن كت اب ب ه ھم ين ص ورتي اس ت‬ ‫كه در اينجا ضبط گرديده‪ ،‬ول ى ي اقوت در معج م األدب اء ن ام اي ن كت اب را ب ا‬ ‫توصيف چنين ثبت نموده است‪» :‬كتاب النواقل‪ ،‬في ه نواق ل ق ريش و كنان ة‪ ،‬و‬ ‫اسد‪ ،‬و تميم‪ ،‬و قيس‪ ،‬و إياد‪ ،‬و ربيعة«‪.

ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (29‬كتاب ادعاء زياد م ن معاوي ة‪ :‬اي ن كت اب درب اره زي اد ب ن أبي ه اس ت ك ه‬ ‫معاويه او را برادر خويش خواند و بعنوان فرزند ابو سفيان قلمداد شد‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪ (36‬كتاب ملوك كنده‪ :‬در شرح المفضليات درباره »يوم الكالب«‬ ‫‪PDF.‫كه به ديگر قبائل ملحق شدهاند‪.‬‬ ‫‪ (28‬كت اب نواف ل ال يمن‪ :‬درب اره ط وايفى از يم ن ك ه از اي ن كش ور اع راض‬ ‫نموده و به نقاط ديگر كوچيدهاند‪.‬‬ ‫‪ (31‬كت اب ص نائع ق ريش‪ :‬ظ اھرا اي ن كت اب درب اره كس اني اس ت ك ه ق ريش‬ ‫آنان را پرورش داده و تربيت كردهاند‪ ،‬و يا درب اره كارھ اى درخش ان ايش ان‬ ‫است‪.‬‬ ‫ياقوت نام اين كتاب را »ادعاء معاوية زيادا« و در ترجمه فارس ي الفھرس ت‬ ‫»كتاب ادعاء زياد معاويه« و صفدى آن را »ادعاء زياد ب ن معاوي ة« ض بط‬ ‫ك رده‪ ،‬و ب ديھي اس ت ض بط ص فدى درس ت نم ىتوان د باش د و احتم اال ناس خ‬ ‫كلمه »من« را بغلط »بن« نوشته است‪.‬‬ ‫‪ (32‬كت اب المن اقالت‪ :‬اي ن كت اب ني ز درب اره نق ل و انتق ال قبائ ل ع رب ب وده‬ ‫است‪.‬‬ ‫‪ (35‬كتاب ملوك الطوائف‪.‬‬ ‫‪ (30‬كتاب المشاجرات‪ :‬ضبط ابن نديم و صفدى به ھمين ص ورت اس ت‪ .‬ام ا‬ ‫احم د زك ى ن ام ص حيح آن را »كت اب المس اجرات« م ىدان د و م ىگوي د‪:‬‬ ‫»مساجره« بمعنى مصادقه و مصاحبه و مصافات است‪ ،‬ولى ب راى مش اجره‬ ‫در اين سياق معنائى نيست‪.‬‬ ‫‪ (34‬كتاب المشاغبات‪ :‬در اين كتاب احتماال داد و بىدادھ اى خص ومت آمي ز‬ ‫بين طوائف و اشخاص بنام ياد شده است‪.‬‬ ‫‪ (33‬كتاب المعاتبات‪ :‬ظاھرا اين كتاب درباره مخاطبات و مكاتبات گل ه آمي ز‬ ‫ميان بزرگان عرب بوده است‪.

‬به ق ول احم د زك ى مق ام اقتض اى ذك ر‬ ‫أوائل دارد و از آنھا ملوك حمير معروف به »اقيال« بودهاند‪ ،‬و ظ اھرا »أمث ال« تحري ف‬ ‫نساخ است‪.‬كتاب ملوك ال يمن م ن التبابع ة‪:‬‬ ‫يك سلسله از پادشاھان يمن را »تبابعه« )تبّعھا( مىگفتن د‪ ،‬زي را ھ ر ي ك پ س‬ ‫از ديگرى به حكومت رسيد‪.‬‬ ‫‪ (49‬كتاب اقيال حمير‪[8] .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [6‬بنگريد به المفضليات‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (48‬كتاب المسوخ من بنى إسرائيل‪.‬‬ ‫‪ (45‬كتاب تفرق عاد‪.‬‬ ‫]‪ [8‬نام اي ن كت اب در معج م األدب اء و طبق ات الحف اظ‪ ،‬كت اب »أمث ال حمي ر« ض بط ش ده‪،‬‬ ‫ولى صفدى آن را »اقيال حمير« ثبت نموده است‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (41‬كتاب المعرقات م ن النس اء ف ي ق ريش‪ (42 [7] .‬كت اب طس م و ج ديس‪:‬‬ ‫درباره دو قبيله بائده عرب‪.‬‬ ‫‪ (43‬كتاب حديث آدم و ولده‪.‬‬ ‫‪ (39‬كتاب افتراق ولد ن زار‪ :‬درب اره أوالد ن زار ك ه ب ه تي رهھ ايى چن د تقس يم‬ ‫گرديدهاند‪.‬‬ ‫‪ (38‬كتاب بيوتات اليمن‪ :‬درباره خاندانھاى يماني‪.‫مطالبي از اين كتاب نقل شده است‪ (37 [6] .‬‬ ‫‪ (46‬كتاب اصحاب الكھف‪.428 ،‬‬ ‫]‪ [7‬ابن نديم نام اين كتاب را »المعرفات م ن النس اء ف ي ق ريش« ض بط ك رده اس ت‪ ،‬ول ى‬ ‫احمد زكى ضبط متن را از روى نوشته صالح الدين صفدى أصح دانسته و در اينج ا ني ز‬ ‫از ضبط صفدى پيروى شده است‪.‬‬ ‫‪ (44‬كتاب عاد االولى و االخرى‪.‬‬ ‫‪ (40‬كتاب تفرق األزد‪ :‬درباره پراكندگى قبيله أزد‪.‬‬ ‫‪ (47‬كتاب رفع عيسى‪ -‬عليه السالم‪.

‬‬ ‫‪ (56‬كتاب القداح‪ :‬درباره تيرھايى كه با آنھا در جاھليت فال مىگرفتن د و در‬ ‫كتاب األصنام نيز كلبى درباره »اقداح« شرحى نوشته است‪.‬‬ ‫]‪ [10‬صفدى نام اين كتاب را »عريه« ضبط كرده‪ ،‬ولى ظاھرا ضبط اب ن ن ديم »غزي ه«‬ ‫صحيح است و غزيه نام قبيلهاى مىباشد‪.‬ھ ر گ اه ض بط نس خ چ اپى‬ ‫الفھرست‪ ،‬و معجم األدباء صحيح باشد‪ ،‬كتاب مزبور بنابر استنباطي كه از كلمه »الفداء«‬ ‫مىتوان كرد ظاھرا در موضوع سربھا بوده است‪.[10‬‬ ‫‪ (54‬كتاب لغات القرآن‪.[11‬‬ ‫‪ (60‬كتاب وصايا العرب‪.[9‬‬ ‫‪ (51‬كتاب األوائل‪ :‬درباره اخبار پيشينيان‪.‬‬ ‫‪ (57‬كتاب أسنان الجزور‪.‬‬ ‫‪ (58‬كتاب أديان العرب‪.‬‬ ‫‪ (52‬كتاب منطق الطير‪.‬احم د زك ى »ح ي« را تحري ف‬ ‫ظاھر از ناسخ دانسته است‪.‬‬ ‫‪PDF.[12‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [9‬در معجم األدباء و متون چاپى عربي الفھرست نام كتاب »حتى الضحاك« اس ت‪ ،‬ام ا‬ ‫در ترجم ه فارس ي »كت اب خب ر الض حاك« ض بط اس ت‪ .‬‬ ‫‪ (63‬كتاب الندماء ]‪.‬‬ ‫‪ (61‬كتاب الدفائن‪.‬‬ ‫‪ (59‬كتاب احكام العرب ]‪.‬‬ ‫‪ (62‬كتاب السيوف‪.‫‪ (50‬كتاب خبر الضحاك ]‪.‬‬ ‫]‪ [12‬در نسخ چاپى الفھرست و معجم األدباء »كتاب الفداء« ض بط اس ت‪ ،‬ول ى در نس خه‬ ‫أساس طبع ترجمه فارسي »كتاب الن دماء« ثب ت گردي ده اس ت‪ .‬‬ ‫‪ (55‬كتاب المعمرين‪ :‬در احوال پيران سالخورده‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪ (53‬كتاب غزيه ]‪.‬‬ ‫]‪ [11‬در معجم األدباء و متون چاپى الفھرست »حكام العرب« و در نسخه أس اس ترجم ه‬ ‫فارسي »احكام العرب« ضبط است‪.ir‬‬ .

‬‬ ‫‪ (68‬كت اب م ا كان ت الجاھلي ة تفعل ه و واف ق حك م اإلس الم‪ :‬اي ن كت اب در‬ ‫موضوع عادات و رسومى است ك ه در جاھلي ت مت داول ب وده و إس الم آن را‬ ‫تأييد كرده است‪.ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [14‬صفدى »عبادي« را بتشديد باء ضبط كرده است ولى احمد زكى اين ض بط را غي ر‬ ‫مضبوط دانسته است‪.‬‬ ‫‪ (75‬كتاب ال يمن و امي ر س يف ب ن ذى ي زن‪ :‬درب اره قص ه يم ن و سرگذش ت‬ ‫سيف بن ذى يزن پادشاه يمن‪.‬‬ ‫‪ (72‬كتاب حديث بيھس و اخوته‪.‬‬ ‫‪ (76‬كتاب مناكح ازواج الع رب‪ :‬درب اره نح وه نك اح و زواج در مي ان ع رب‬ ‫جاھلي‪.‬‬ ‫‪ (73‬كتاب مروان القرظ‪.‬‬ ‫‪ (69‬كتاب ابى عتاب الى ربيع حين سأله عن العويص‪ :‬ظاھرا عبارات كت اب‬ ‫ب ه ص ورت س ؤال و ج واب ب وده‪ ،‬ب ه اي ن ترتي ب ك ه اب ى عت اب س ؤاالتى از‬ ‫ربيع كرده‪ ،‬و ربيع پرسش ھايى را ك ه از مش كالت ادب و لغ ت و غي ر آن از‬ ‫وى شده بود پاسخ داده است‪.‬‬ ‫]‪ [15‬اين نام در معجم األدب اء »كت اب ال دوس«‪ ،‬و در الفھرس ت »كت اب الدوس ي« ض بط‬ ‫است‪.‬‬ ‫‪ (67‬كت اب أخ ذ كس رى رھ ن الع رب‪ :‬اي ن كت اب ظ اھرا درب اره گروگانھ ايى‬ ‫بوده است كه كسرى )خسرو أول( از تازيان گرفته است‪.[13‬‬ ‫‪ (65‬كتاب الكھان‪ :‬درباره غيب گويان و كھنه معابد‪.‬‬ ‫‪ (77‬كتاب الوفود‪ :‬درباره نمايندگان قبائلى كه بر بزرگان‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [13‬در الفھرست نام اين كتاب مذكور نيست‪.‬‬ ‫‪ (66‬كتاب الجن‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪ (70‬كتاب عدى بن زي د العب ادي ]‪ (71 [14‬كت اب اب ى زھ ر الدوس ي ]‪:[15‬‬ ‫درباره قبيله دوس‪.‫‪ (64‬كتاب اللعناء ]‪.‬‬ ‫‪ (74‬كتاب السمر‪.‬‬ ‫‪PDF.

‬‬ ‫‪ (81‬كتاب الديباج في اخبار الشعراء‪ :‬درباره احوال و سرگذشت شاعران‪.‬‬ ‫‪ (84‬كت اب اخب ار الح ريين و أش عارھم ]‪ :[18‬درب اره سرگذش ت ح ريين و‬ ‫اشعار آن‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫‪ (80‬كت اب تس مية م ن ق ال بيت ا او قي ل في ه‪ :‬درب اره كس ى ك ه ش عرى گفت ه ي ا‬ ‫درباره وى شعرى گفته شده است‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [16‬فلوگ ل ب ه تبعي ت اب ن ن ديم‪ ،‬ن ام اي ن كت اب را »كت اب الوق ود« ض بط ك رده اس ت و‬ ‫ظاھرا »وفود« صحيح است‪.Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [19‬در الفھرست نام اين كتاب مذكور نيست‪.‬‬ ‫]‪ [18‬ي اقوت در معج م األدب اء ن ام كت اب را »اخب ار الح ريين و اش عار ھ م« ض بط نم وده‬ ‫است‪ ،‬ولى صاحب الفھرست اسم كت اب را »اخب ار الح ر«‪ ،‬و احم د زك ى »اخب ار الج ن«‬ ‫اختيار كردهاند‪ .‬‬ ‫‪ (85‬كتاب اخبار عمر بن ابى ربيعة ]‪.[19‬‬ ‫‪ (86‬كت اب دخ ول جري ر عل ى الحج اج‪ :‬درب اره قص ه جري ر ش اعر مع روف‬ ‫عرب كه ب ر حج اج ب ن يوس ف فرم انرواى س خت دل و س تمگر ع راق وارد‬ ‫شد‪.‬‬ ‫‪ (82‬كتاب من فخر بأخواله م ن ق ريش‪ :‬اي ن كت اب درب اره كس اني ب وده اس ت‬ ‫كه از وابستگى از طرف مادر به قريش مباھات كردهاند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (83‬كتاب من ھاجر و أبوه حي‪ :‬درباره احوال كساني كه مھ اجرت ك ردهان د‬ ‫و پدرانشان زنده بودهاند‪.‫وارد مىشدند ]‪.[16‬‬ ‫‪ (78‬كتاب ازواج النبي‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪.‬مصحح معجم األدباء در معنى و توضيح كلم ه »ح ريين« م ىنويس د )اي ن‬ ‫اسم يا لقب( به جمعيتى اطالق مىشده اس ت ك ه ھ ر ي ك را »ح رى« م ىنامي دهان د‪ ،‬از آن‬ ‫جملهاند‪ :‬نھشل شاعر‪ ،‬و نصر بن سيار‪ ،‬و مالك بن حرى از تابعين‪.‬‬ ‫‪ (79‬كتاب زيد بن حارثة حب النبي ]‪ -[17‬صلى ﷲ عليه و سلم‪.‬‬ ‫]‪ [17‬ياقوت نام كتاب را بى اضافه عبارت‪» ،‬حب النبي« ثبت كرده است‪.

‬‬ ‫]‪ [22‬در الفھرست و معجم األدباء نام اين كتاب نيامده است‪.‬‬ ‫‪ (94‬كت اب البل دان الكبي ر‪ :‬ظ اھرا اي ن كت اب معج م مفص ل ش ھرھا ي ا معج م‬ ‫شھرھاى بزرگ بوده است‪.[24‬‬ ‫‪ (93‬كتاب تسمية من بالحجاز من احي اء الع رب‪ :‬در اي ن كت اب مؤل ف قب ائلى‬ ‫را كه در حجاز سكونت داشتند ن ام ب رده و اطالع ات مفي دى درب اره ط وايفى‬ ‫كه در حجاز مىزيستهاند جمع آورى كرده است‪.‬‬ ‫‪ (98‬كت اب الحي رة‪ :‬درب اره ت اريخ و جغرافي اى ش ھر ق ديمى حي ره واق ع در‬ ‫عراق‪.[21‬‬ ‫‪ (89‬كتاب تاريخ الخلفاء ]‪.‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‫‪ (87‬كتاب اخبار عمرو بن معد يكرب ]‪.‬صفدى ذكرى از اين كتاب نمىكند‪.‬‬ ‫‪ (95‬كتاب البلدان الصغير‪ :‬ظاھرا اين كتاب معجم ش ھرھاى كوچ ك ي ا كت اب‬ ‫مختصرى درباره تاريخ و جغرافياى شھرھا بوده است‪.‬‬ ‫‪ (96‬كت اب تس مية األرض ين‪ :‬اي ن كت اب چنانك ه از ن امش ب ر م ىآي د درب اره‬ ‫أقاليم ھفتگانه و يا قسمتھايى از شبه جزيره عربستان بوده است‪.[22‬‬ ‫‪ (90‬كتاب تاريخ اجناد الخلفاء ]‪.‬ش ايد كلم ه‬ ‫»اجناد« تحريف »اخبار« است‪ .[23‬‬ ‫‪ (91‬كتاب صفات الخلفاء‪.ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [24‬صفدى نام كتاب را »كتاب المصلب )؟(« ضبط كرده است‪.‬‬ ‫‪ (97‬كتاب األنھار‪ :‬درباره رودخانهھا‪.‬‬ ‫]‪ [21‬فقط در الفھرست نام اين كتاب آمده است‪.‬‬ ‫]‪ [23‬در معجم األدباء اين كتاب به نام »تاريخ اخب ار الخلف اء« ي اد ش ده اس ت‪ .[20‬‬ ‫‪ (88‬كتاب التاريخ ]‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [20‬صفدى از اين كتاب نام نبرده است‪ ،‬اما ياقوت در معجم األدباء بنقل از اب ن ن ديم از‬ ‫كتاب مذكور اسم مىبرد‪.‬‬ ‫‪ (92‬كتاب المصلين ]‪.

Tarikhema.‬‬ ‫‪ (104‬كتاب تس مية م ا ف ى ش عر ام رئ الق يس م ن اس ماء الرج ال و النس اء و‬ ‫أنسابھم و اسماء األرضين و الجبال و المياه‪ :‬در اين كتاب نام م ردان و زن ان‬ ‫و انس اب ايش ان و كوھھ ا و آبش خورھايى ك ه در اش عار ام رئ الق يس آم ده‪،‬‬ ‫جمع آورى شده است‪.[25‬‬ ‫‪ (100‬كتاب العجائب االربعة‪.[27‬‬ ‫‪ (106‬كتاب داحس و الغبراء‪» :‬داحس«‪ ،‬و »غبراء« نام دو اس ب اس ت ك ه‬ ‫در مسابقه آن دو اختالف پيدا شد و منجر به جنگ معروف چھل ساله داحس‬ ‫و غبراء گرديد‪ .‬‬ ‫‪ (102‬كتاب اشتقاق اسماء البلدان‪ :‬ياقوت در فرھن گ جغرافي ايى خ ود معج م‬ ‫البلدان‪ ،‬از اين كتاب استفاده كرده است‪.‬‬ ‫‪ (105‬كتاب المنذر‪ ،‬ملك العرب ]‪.‬‬ ‫]‪ [26‬در ترجمه فارسي الفھرست‪» ،‬العباد« ضبط است‪.‬‬ ‫‪ (107‬كتاب ايام فزارة و وقائع بنى شيبان‪ :‬در ش رح جنگھ اى مي ان دو قبيل ه‬ ‫»فزارة«‪ ،‬و »بنى شيبان«‪.‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‫‪ (99‬كتاب منار اليمن‪ :‬درباره منارهھاى يمن ]‪.‬كلبى در اين باره كتابي فراھم آورده است‪.‬‬ ‫‪ (101‬كتاب األقاليم‪.‬‬ ‫‪ (103‬كتاب الحيرة و تسمية البي ع و ال ديارات و نس ب العب اديين ]‪ :[26‬كلب ى‬ ‫اين كتاب را درباره شھر قديمى حيره تأليف نموده و در آن معاب د و ديرھ اى‬ ‫نصراني را كه پيش از إسالم در آن شھر احداث شده برشمرده است‪.‬نام اي ن كت اب در الفھرس ت و معج م األدب اء‬ ‫ھمانگونه است كه در متن مذكور شد‪ ،‬اما ب ه نظ ر احم د زك ى كلم ه »من ار« ب ى ش ك در‬ ‫اثر سھو ناسخ تحريف شده و نام صحيح اين كتاب »منازل اليمن« مىباشد‪.‬‬ ‫]‪ [27‬در معجم األدباء نام اين كتاب‪» :‬اخبار المنذر ملك العرب« مضبوط است‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [25‬مناره عب ارت ب وده اس ت از عالئ م م رزى‪ ،‬از قبي ل ب رج و س تون ك ه جھ ت تفكي ك‬ ‫حكومت نشينھا و بخشھا ساخته مىشده است‪ .

ir‬‬ .[31‬‬ ‫‪ (113‬كتاب ايام قيس بن ثعلبة‪ :‬راجع به سرگذشت قيس بن ثعلبه‪.[30‬‬ ‫‪ (112‬كتاب األيام ]‪.‬‬ ‫‪ (119‬كتاب عجائب البحر‪ :‬درباره شگفتيھاى دريا‪.‬‬ ‫سيف به كسر سين بمعنى ساحل دريا مىباشد‪ .‬‬ ‫‪ (111‬كتاب ايام بنى حنيفة ]‪.‬‬ ‫‪ (118‬كتاب حبيب العطار‪.‬‬ ‫‪ (116‬كتاب األحاديث‪.‫‪ (108‬كتاب وقايع الضباب و فزارة‪ :‬در ش رح جنگھ اى دو قبيل ه »ض باب«‪،‬‬ ‫و »فزارة«‪.‬‬ ‫‪ (109‬كت اب ي وم س نيق ]‪ :[28‬ظ اھرا اي ن كت اب درب اره روز مش ھور قبيل ه‬ ‫سنيق فراھم آمده است‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]‪ [31‬صفدى نام اين كتاب را »كتاب االمام« ثبت كرده است‪.‬‬ ‫]‪ [29‬احمد زكى به تبعيت از صفدى نام اين كتاب را »كتاب الكالب و ھو يوم النس ناس«‬ ‫ضبط كرده است‪.‬در الفھرست و معجم األدباء ن ام اي ن كت اب‬ ‫»يوم سنيق« چاپ شده است‪.[32‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [28‬احمد زكى به پيروى از صفدى نام اين كتاب را‪» ،‬كتاب سيف‪ ،‬اسم موضع« ضبط‬ ‫كرده است و مىگويد‪» :‬از چنين روزى اثرى پي دا نك ردم‪ ،‬و از اين رو ب ه رواي ت ص فدى‬ ‫اعتماد نمودم‪ «،‬و اضافه مىكند كه ياقوت در سه جا اين اسم را ذكر كرده است‪.‬‬ ‫‪ (110‬كتاب يوم السنابس ]‪ :[29‬در سرگذشت روز قبيله سنبس‪.‬‬ ‫‪ (114‬كتاب مسيلمة الكذاب و سجاح‪ :‬در اخبار مسيلمه كذاب‪.‬‬ ‫]‪ [30‬ياقوت نام اين كتاب را »كتاب ايام بنى حنيف« نوشته است‪.‬‬ ‫]‪ [32‬در مت ون چ اپ ش ده الفھرس ت‪ ،‬ن ام اي ن كت اب م ذكور نيس ت ول ى در نس خه خط ى‬ ‫أساس طبع ترجمه )فارسي( آق اى رض ا تج دد اي ن ن ام چن ين ض بط اس ت‪» :‬كت اب الك الب‬ ‫األول و الكالب الثاني و ھما يومان من ايام العرب‪«.Tarikhema.‬‬ ‫‪ (120‬كتاب الكالب االول و الكالب الثاني ]‪.‬‬ ‫‪ (117‬كتاب المقطعات‪.‬‬ ‫‪ (115‬كتاب الفتيان االربعة‪ :‬در شرح حال جوانمردان چھارگانه )؟(‪.

‬‬ ‫]‪ [34‬در الفھرست نام اين كتاب قيد نشده است‪.‬‬ ‫ابن نديم ذكرى از آن نكرده است‪.‬‬ ‫]‪ [35‬معجم البلدان‪.Tarikhema.652 /2 ،‬‬ ‫‪PDF..‬‬ ‫‪ (129‬كتاب أسواق العرب‪ :‬درباره بازارھاى مشھور جاھلى عرب‪.[34‬‬ ‫‪ (125‬كتاب الفريد في النسب‪ :‬اين كتاب را‪ -‬چنانكه در پيش گفته شد‪ -‬بر ن ام‬ ‫مأمون عباس ي ت أليف ك رده اس ت‪ .‬مواضع‪ ،‬جاھايى است كه عنوان شھر و آبادى نداشته ولى‬ ‫محل توقف موقت قبائل عرب بوده‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [33‬در مت ون عرب ي مطب وع الفھرس ت و ھمچن ين در معج م األدب اء‪ ،‬ن ام اي ن كت اب‬ ‫»عواقل« ضبط شده‪ ،‬ولى در ترجمه فارسي كت اب »العوات ك« م ذكور اس ت‪ .‬‬ ‫‪ (127‬كتاب الموجز في النسب‪.‫‪ (121‬كتاب أمھات النبي )صلى ﷲ عليه و سلم(‪.‬احم د زك ى‬ ‫نيز »عواتك« را در متن آورده و در حاشيه مىنويسد كلمه »عواقل« كه ابن ن ديم آورده‪،‬‬ ‫غلط است‪.‬‬ ‫‪ (130‬كتاب انساب المواضع ]‪ :[35‬ياقوت در معجم األدباء از اين كتاب ن ام‬ ‫برده و صريحا در ماده‪» :‬دير جماجم« مىنويسد‪» :‬خوان دم در كت اب انس اب‬ ‫المواض ع الب ن كلب ى ‪ «.‬‬ ‫‪ (122‬كتاب العواقل ]‪..[33‬‬ ‫‪ (123‬كتاب كنى آباء رسول ﷲ )صلى ﷲ عليه و سلم(‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪ (128‬كتاب جمھرة الجمھرة )به روايت ابن سعد(‪.‬اي ن كت اب درب اره ت اريخ و جغرافي اى »مواض ع«‬ ‫فراھم‪ -‬آمده است‪ .‬‬ ‫‪ (126‬كتاب الملوكي في النسب‪ :‬اين كتاب بر نام جعفر بر مك ي ف راھم آم ده‪.‬‬ ‫‪ (124‬كتاب النوافل و الجيران ]‪.‬اب ن ن ديم ن ام اي ن كت اب را در ت أليف خ ود‬ ‫نياورده است‪.

‬‬ ‫‪ (133‬كتاب المغتربات‪ :‬در الفھرست )چ اپ اروپ ا و بي روت( ن ام اي ن كت اب‬ ‫»كتاب المعران« طبع شده ولى در ترجمه فارسي ھمين كتاب »المغي رات«‪،‬‬ ‫و در كت اب طبق ات الحف اظ »كت اب المغترب ات« ض بط گردي ده اس ت‪ .Tarikhema.‬‬ ‫‪ (131‬كتاب انساب البالد ]‪ :[36‬ياقوت در م اده »الرھ اء« از اي ن كت اب ن ام‬ ‫مىبرد و در تأليف معجم البلدان از آن كتاب اس تفاده ك رده اس ت ول ى م ن در‬ ‫ج اى ديگ ر ب ه ن ام اي ن كت اب برنخ وردم و حت ى خ ود ي اقوت در ج ايى ك ه‬ ‫تأليفات ھشام كلبى را بر مىشمارد از اين كتاب نام نبرده است‪.ir‬‬ .‬اب ن ن ديم و ص فدى از آن ن امى نب ردهان د و‬ ‫حتى خود ياقوت ھم در ارشاد األريب )‪ -‬معج م األدب اء( ذك رى از اي ن كت اب‬ ‫نكرده است‪.‬نگارنده در اثر غ ور و بررس ى معج م‬ ‫البلدان به نام اين كتاب برخوردم‪ .‬‬ ‫اي ن كت اب را اب ن ن ديم از ھش ام كلب ى‪ ،‬ض من تس ميه كت ب مص نفه در تفس ير‬ ‫قرآن نام مىآورد‪ ،‬ولى در جايى كه آثار وى را ب ر م ىش مارد ذك رى از اي ن‬ ‫كتاب نياورده است‪.‬احم د‬ ‫زكى روايت صفدى را بعل ت اينك ه منق وط و مض بوط الحرك ة اس ت أص ح و‬ ‫أرج ح دانس ته اس ت‪ ،‬و م ا ني ز از او پي روى ك ردهاي م‪ .‬‬ ‫‪ (132‬كتاب افتراق العرب‪ :‬اين كتاب نيز مورد استفاده ياقوت قرار گرفت ه و‬ ‫در ماده »حجاز« مطلب از آن نقل شده است‪.876 /2 ،‬‬ ‫‪PDF.‫و يا در ادب عرب نام آنھا آمده است‪ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [36‬معجم البلدان‪.‬‬ ‫‪ (134‬كتاب تفسير اآلي الذي نزل في أقوام بأعيانھم لھشام الكلبي‪:‬‬ ‫اين كتاب تفسير آياتي است كه درباره أقوام معينى نازل گرديده است‪.‬ظ اھرا ھش ام كت اب‬ ‫مذكور را نيز در موضوع احالف نوشته است‪.

‬‬ ‫‪ (137‬كتاب اخبار بك ر و تغل ب‪ :‬ح اج آق ا ب زرگ تھران ى در كت اب الذريع ة‬ ‫ال ى تص انيف الش يعة م ىنويس د در بغ داد‪ ،‬در خزان ه )‪ -‬كتابخان ه( آل س يد‬ ‫عيسى عطار نسخه خطى قديمى از كتاب بك ر و تغل ب را دي دم‪ ،‬ام ا در ج اى‬ ‫ديگر از وجود اين نسخه ذكرى به ميان نيامده است‪[39] .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [37‬بنگريد به‪ :‬األعالم زركلى‪.‬‬ ‫‪ (136‬أسواق العرب‪ :‬اي ن كت اب را محم د حمي د ﷲ در س ال ‪ 1935‬م يالدى‬ ‫در پاريس انتشار داده و بروكلمن ني ز آن را ج زو آث ار ھش ام كلب ى ي اد ك رده‬ ‫است‪[38] .‬ھشام اين كتاب را بطور آشكار از كتاب الموفقيات ت أليف‬ ‫زبير پسر بكار اقتباس كرده است‪.ir‬‬ .pParis 5391 .cdupropheleetdes‬‬ ‫]‪ [39‬بنگريد به‪ :‬الذريعة الى تصانيف الشيعة‪.‫ب‪ :‬آثار موجود ھشام‬ ‫بطورى ك ه در فص ل قب ل ب از نم وده ش د‪ ،‬قس مت عم ده آث ار گرانبھ اى ھش ام‬ ‫كلبى‪ -‬مانند آثار جمعى ديگر از بزرگان علماى إسالم‪ -‬از بين رفت ه اس ت‪ ،‬و‬ ‫فقط كتابھاى زير از او به جاى مانده است‪:‬‬ ‫‪ (135‬كتاب مثالب العرب‪ :‬بنابر نوشته خير الدين زركلى ]‪ [37‬نسخه خط ى‬ ‫از اين كتاب موجود اس ت‪ ،‬ول ى ص احب األع الم قي د نك رده ك ه نس خه خط ى‬ ‫موجود در كجاست؟ شايد ھمان نسخهاى باشد ك ه ب روكلمن از آن ن ام ب رده و‬ ‫از روى مجموعه احمد زكى پاشا نسخهبردارى شده كه اصل آن در كتابخان ه‬ ‫نجف اشرف است‪ .87 /9 ،‬‬ ‫]‪ [38‬بنگريد به‪:‬‬ ‫‪alifesorthodoxes .Tarikhema.323 /1 ،‬‬ ‫‪PDF.

‬‬ ‫در گنجينهھاى كتابخانه لندن نيز پاره مخطوط اتى از آن ياف ت م ىش ود‪ ،‬ول ى‬ ‫يكسر سقيم و بى ارج مىباشد‪ ،‬حتى ھمانچه دانشمندان آن را منقول از نسخه‬ ‫محف وظ و موج ود در قص ر اس كو﷼ در نزديك ى مادري د‪ -‬پايتخ ت اس پانيا‪-‬‬ ‫مىپندارند‪.‫‪ (138‬الجمھرة في النس ب ي ا كت اب النس ب الكبي ر مش تمل ب ر انس اب تازي ان‪.‬كتاب جمھرة النسب يگانه مصدر نويسندگان نسب عرب از قبيل‬ ‫اب ن ح زم ظ اھرى اندلس ى و اب و العب اس المفض ل پس ر محم د الض بي ج امع‬ ‫المفضليات بوده است‪.ir‬‬ .H .‬چنانكه عالمة بكر ]‪ [41‬بقصد اينكه شخصا نسخهاى از‬ ‫آن برگي رد و ب ا اھتم ام و عناي ت مخص وص ب ه طب ع و نش ر آن پ ردازد‪ ،‬ب ه‬ ‫اسپانيا سفر كرد‪ ،‬ولى پس از تحمل مشقات سفر تھى دست بازگشت زيرا ب ر‬ ‫وى محقق ش د ك ه اي ن كت اب از پس ر كلب ى نيس ت‪ ،‬و از اي ن گذش ته ج زوهاى‬ ‫اس ت ن اقص و ناتم ام و پ ر از اغالط ى ك ه ناس خان بيس واد و ب ى مب االت‬ ‫مرتكب شده و آن را مسخ ك ردهان د‪ ،‬و رأى وى ب ر آن ق رار گرف ت ك ه بھ يچ‬ ‫صورت نمىتوان اين نسخه را براى چاپ و‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [40‬در مجله المقطم‪ ،‬تاريخ ھفتم آوري ل ‪ ،1925‬ي اد آورى ش ده اس ت ك ه كش يش ب ولس‬ ‫سباط‪ ،‬مستشرق كنجكاو به نسخهيى از اين كتاب دست يافت ه اس ت‪ ،‬ام ا ت اكنون اطالع اتى‬ ‫در اين باره كه اين خبر را تأييد نمايد‪ ،‬انتشار نيافته است‪.‬اي ن‬ ‫قطع ه ب ه خ ط ك وفى ك ه در أواخ ر س ده دوم ھج ري راي ج ب وده‪ ،‬نوش ته ش ده‬ ‫است‪ [40] .‬‬ ‫خاورشناس ان اھمي ت خاص ي ب ه اي ن باقيمان ده كت اب ك ه در خ اك أن دلس‬ ‫)اسپانيا( است دادند‪ .Becker‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫اين كتاب نزد دانشمندان و مورخان معروف‪ ،‬و ھمه تكيه علماى نسب ب ر آن‬ ‫است‪ ،‬ولى متأسفانه از اين كت اب ن ام و نش انى مگ ر ي ك قطع ه كوچ ك س يزده‬ ‫برگى كه در كتابخانه ملى پاريس نگاھ دارى م ىش ود ب اقى نمان ده اس ت‪ .‬‬ ‫‪[41]C .Tarikhema.

‬اي ن نس خه خالص ه ن اچيزى اس ت از كت اب جمھ رة النس ب‬ ‫كه ھمواره دانشمندان براى بدست آوردن آن م ىكوش يدند‪ ،‬و از آن پ ىج ويى‬ ‫مىكردند‪.‬به اين معنى كه اگر فردي از قبيل هي ى ك ار‬ ‫شايسته و مفيدى انجام مىداد‪ ،‬فخرى براى قبيله او به شمار مىرف ت‪ ،‬و اگ ر‬ ‫به ننگ و عارى مىگراييد‪ ،‬آن ننگ و عار‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [42‬مقدمه احمد زكى بر كتاب األصنام‪ ،‬صفحات ‪.‬‬ ‫احمد زكى‪ -‬كه خداى خاكش را خوشبوى گردان د‪ -‬م دتى از عم ر خ ود را ب ه‬ ‫زنده ساختن اين مرده علمي و تاريخى اختصاص داد و تا ح دودى موف ق ش د‬ ‫اين اثر ارزنده را احياء كند و آن را از نابودى محفوظ دارد‪[43] .25 -23‬‬ ‫]‪ [43‬بنگريد به فھرست اسكو﷼‪ ،1698 /2 ،‬و فھرست كتابخانه ملى پ اريس‪،2047 ،‬‬ ‫و فھرست كتابخانه بريتيش ميوزيم ‪ .ir‬‬ .‫نشر آماده ساخت‪ .‬‬ ‫حرص عرب به حفظ نسب قبيلهيى‬ ‫چون تازيان طبيعة زندگى قبيلهيى داشتند از اين رو ھ ر قبيل ه‪ ،‬واح دي ش مرده‬ ‫مىش د‪ ،‬مث ل واح د خ انواده‪ ،‬و شخص يت ھ ر ف رد ت ا ان دازه زي ادى در براب ر‬ ‫شخصيت قبيله محو و ناچيز بود‪ .Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫ياقوت حموى كت اب الجمھ رة النس ب را مختص ر نم وده‪ ،‬و آن را »المقتض ب‬ ‫م ن كت اب جمھ رة النس ب« نامي ده اس ت‪ .‬نس خهاى از اي ن كت اب در كتابخان ه‬ ‫قاھره به شماره ‪ 156 /5‬كه ياقوت آن را نوش ته اس ت موج ود م ىباش د‪ ،‬ام ا‬ ‫مركب اين نسخه در بسيارى از جاھا پريده است و رطوبت ھم بخش بزرگي‬ ‫از س طور و كلم اتش را ب ويژه در پ ايين ص فحات از مي ان ب رده اس ت‪[42] .1202‬كرنكو اين نسخه را تأليف ھشام كلبى مىدان د‬ ‫و مىگويد محمد بن حبيب‪ -‬مؤلف كتاب المحبر‪ -‬مطالبي بر آن افزوده است‪.

‬‬ ‫چ ون إس الم ظھ ور ك رد‪ ،‬ب ر آن ش د ك ه ب رادرى دين ي را جانش ين رابط ه‬ ‫قبيلهيى قرار دھد‪ ،‬ام ا عص بيت قبيل هي ى در عربس تان ب ر خ الف آنچ ه إس الم‬ ‫مىخواست‪ ،‬محو نشد و ھمچنان باقى بود‪.‬‬ ‫ُ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬ ‫ً‬ ‫إسالم بحكم آيت يا أَ ُّي َھا ال َّناسُ إِ َّنا َخلَ ْقنا ُك ْم من ذ َك ٍر َو أنثى‪َ ،‬و َج َعلن ا ُك ْم ُ‬ ‫ش عُوبا َو‬ ‫ارفُوا إِنَّ أَ ْك َر َم ُك ْم عِ ْن َد ﷲ أَ ْتق ا ُك ْم ‪ [44] 13 :49 .‬ب ر آن ب ود ك ه‬ ‫َقبا ِئ َل لِ َتع َ‬ ‫برابرى و برادرى و صلح و سازش ميان آدمي ان را‪ -‬از م رد و زن‪ -‬ب ا ھم ه‬ ‫اختالفھ ايى ك ه در رن گ و ن ژاد و ملي ت و تعلق ات قبيل هي ى دارن د‪ ،‬برق رار‬ ‫سازد و تنھا پرھيز كارى جھت رجح ان ب ين آدمي ان باش د ول ى عم ال برت رى‬ ‫خانوادگى و قبيلهيى و نژاد پرستى ريشه كن نشد‪.‬ھن وز ھ م در ب ين قبائ ل ع رب‪ ،‬آداب و س نن قبيل هي ى‬ ‫استوار و پابرجاست و افراد ھر قبيله خود را ت ابع و پي رو آي ين قبيل ه خ ويش‬ ‫مىدانند‪.ir‬‬ .‬خطي ب ك ه خطب ه م ىخوان د‪ ،‬توج ه ب ه قبيل ه داش ت‪،‬‬ ‫فرستادگان و نمايندگانى كه از ط رف قبيل ه ن زد بزرگ ان زم ان م ىرفتن د‪ ،‬ب ه‬ ‫نام قبيله خويش ورود مىكردند و به اين طريق قبيله فكر و شخص يت تازي ان‬ ‫را در ب ر گرفت ه ب ود‪ .‫دامنگير قبيله او بود‪ .‬شاعر قبيله كه شعر مىگفت‪ ،‬به نام قبيله م ىس رود‪ ،‬ن ه‬ ‫ب راى ش خص خ ودش‪ ..‬‬ ‫تازيان حتى در مواقع جنگ به دستهھاى قبيلهيى تقسيم مىشدند‪.‬‬ ‫افراد قبائل مختلف عرب در غالب جنگھاى بنام و مشھوري كه ميان‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [44‬قرآن كريم‪..‬‬ ‫و بدين طريق جھت ديني و جھت قبيلهيى را با ھم مراعات و تلفيق كرد‪.Tarikhema.‬‬ ‫وقت ى عم ر‪ ،‬خليف ه دوم‪» ،‬دي وان خ راج« را بني اد نھ اد‪ ،‬از عب اس‪ -‬عم وى‬ ‫پيامبر‪ -‬آغاز كرد‪ ،‬و سپس به ساير بنى ھاشم پرداخت و نام آنھ ا را مق دم ب ر‬ ‫ديگران داشت‪.13 /49 ،‬‬ ‫‪PDF.

ir‬‬ .‬و ھمچنين در جنگھايى ھم كه ميان خود تازيان اتفاق م ىافت اد‪ ،‬ب از‬ ‫مفاخر قبيلهاى بازگو مىشد‪.Tarikhema.‬‬ ‫جرير افتخار مىكرد بر »اخطل« به دو قبيله تميم و قيس بر تغلب‪ ،‬و مفاخر‬ ‫تميم و قيس را برمىشمرد و »اخطل« مفاخر تغلب و برترى آن را ب ر قبيل ه‬ ‫تم يم ماي ه مباھ ات و س ر بلن دى خ ويش ق رار م ىداد و ھمچن ين جري ر‪ ،‬ب ر‬ ‫فرزدق به نام اينكه شاخهاى )فرعى( از تميم است مباھات مىنمود و ف رزدق‬ ‫بعنوان اينكه جزو خاندان تميم است بر جرير سرافرازى م ىك رد‪ ،‬و ھ ر ي ك‬ ‫از اين دو رسواييھاى شاخه ديگر را بر مىشمرد‪.‬‬ ‫سه شاعر بزرگ عصر اموى‪ ،‬يعنى جري ر و ف رزدق و اخط ل را م ىنگ ريم‬ ‫كه يكديگر را با برشمردن مثالب و معايب قبيلهيى ھجو مىكردند‪.‬‬ ‫بنابر اين فرق چندانى مي ان اين ان و ش عراى ج اھلى ك ه ب ه مف اخر قبيل هي ى و‬ ‫خانوادگى توسل و تشبث مىجستند ديده نمىشود‪.‬‬ ‫امويان بحقيقت زندگى عربي جاھلى را پيش گرفته بودند و عص بيت قبيل ه را‬ ‫در نظر داشتند‪ ،‬و ھمين عصبيت را برندهترين سالح قرار داده بودند‪ ،‬و اي ن‬ ‫رويه موجب حفظ انساب و تفاخر قبيلهيى مىشد‪.‬‬ ‫با سقوط حكومت ستمگر و نژاد پرست اموى و روى كار آمدن‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پ س از آنك ه تازي ان ب ر اي ران و روم تس لط يافتن د‪ ،‬م ردم ب ه دو دس ته تقس يم‬ ‫شدند‪ :‬يكى عرب‪ ،‬و دو ديگر موالي‪ ،‬و اين تقسيم مردمان در قلمرو إسالم به‬ ‫دو دسته عرب و موالي ب ر عص بيت عرب ي و ن ژاد پرس تى تازي ان بيف زود و‬ ‫لذا علم انساب بيش از پيش مورد توجه و عنايت واقع شد‪.‫آن ان ب ا غي ر ع رب روى م ىداد‪ ،‬مف اخر قبيل هي ى را ش عار خ ويش ق رار‬ ‫مىدادند‪ .

‬اينان با دقت‬ ‫و كوش ش ف راوان‪ ،‬ب ا مراجع ه ب ه آش نايان انس اب قبائ ل مختل ف معلوم ات و‬ ‫اطالعات خود را گسترش و بسط مىدادند و تتبع و تحقيق خود را بدينوس يله‬ ‫تكمي ل م ىكردن د‪ [45] .345 -49‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫نخستين بار اين كتاب باھتمام شادروان احمد زكى‪ -‬در زمان‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [45‬بنگريد به كتاب ضحى اإلسالم‪ ،‬صفحات ‪.‫خلفاى عباس ي‪ ،‬اف راد ملتھ اى غي ر ع رب ب ه ذك ر مثال ب و رس واييھاى قبائ ل‬ ‫عرب نيز پرداختند و معايب ھر قبيل ه را ب ر م ىش مردند‪ ،‬و اي ن ام ر موج ب‬ ‫ديگ رى ش د ب راى معرف ى قبائ ل عرب ي و ش مردن مف اخر اع راب و ش مردن‬ ‫مثال ب غي ر ع رب‪ .‬چ ون عص ر ت دوين و دوره ت أليف عل وم ف را رس يد‪ ،‬برخ ى از‬ ‫علماى انساب به ديدار آشنايان ب ه نس ب قبيل ه م ورد نظ ر م ىرفتن د و از آنھ ا‬ ‫انس اب قبيل ه خودش ان را م ىپرس يدند‪ ،‬و اي ن اطالع ات را جم ع و ت دوين‬ ‫م ىكردن د‪ -‬ھم انطورى ك ه در عل م لغ ت و ش عر و ادب رفت ار م ىش د‪ -‬و‬ ‫مشھورترين دانشمندان مذكور محمد و پسرش ھشام كلبى بودند‪ .Tarikhema.‬بن ابر اي ن توج ه م ردم زم ان كلب ى ب ه عل م انس اب و‬ ‫رغبت علماء به فرا گرفتن آن‪ ،‬اين دانش مند را ب ه ت أليف كت ب عدي ده در اي ن‬ ‫فن برانگيخته و از اين حيث به تاريخ جھت شناس ايى اع راب ج اھلى و آداب‬ ‫و سنن ايشان خدمات ذيقيمتى انجام داده است‪.‬‬ ‫در صدر إسالم ميان ھر قبيلهي ى اف رادى بودن د ك ه نس ب اف راد قبيل ه خ ود را‬ ‫م ىدانس تند‪ .‬‬ ‫‪ (141‬كتاب انساب الخيل يا كتاب نسب فحول الخيل‪ ،‬في الجاھلية و اإلس الم‪:‬‬ ‫اين كتاب درباره نژاد اسبان در زمان جاھليت و إسالم تأليف شده است و ھر‬ ‫چند در حجم خرد مىنمايد‪ ،‬اما دانشى بس فراوان در بر دارد‪.‬و اينھ ا ھم ه موج ب بس ط دامن ه عل م انس اب و ت أليف و‬ ‫ت دوين كت اب در اي ن موض وع گردي د‪ ،‬و عل م انس اب در ع داد ت اريخ س ير و‬ ‫مغازي و تاريخ حوادث إسالمي درآمد‪.ir‬‬ .

‬اي ن كت اب را »ل وى دال وي دا« در س ال ‪ 1928‬در‬ ‫‪LLevidellaVida‬‬ ‫»لي دن« ني ز انتش ار داده اس ت‪ 1928 .‬بع دھا از روى نس خه‬ ‫چاپ مصر در حيدرآباد دكن نيز تجديد طبع گرديده است‪..‫عب اس خ ديو مص ر‪ -‬ب ا مقدم ه ج امعى در س ال ‪ 1924‬چ اپ ش ده اس ت‪ ،‬و‬ ‫نسخه چ اپى آن در غال ب كتابخان هھ ا موج ود م ىباش د‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF. :‬ب ن‬ ‫‪ .‬‬ ‫تحقيق درباره بتان دوره جاھلى‬ ‫إس الم در عربس تان ظھ ور ك رد و نخس تين مھم ي ك ه در پ يش داش ت پ اك‬ ‫ساختن بالد ع رب از ل وث ش رك و مح و ھم ه آث ار ب ت پرس تى ب ود ت ا اينك ه‬ ‫پيامبر أكرم‪ -‬منادى توحيد‪ -‬در امر رسالت آنچه را مىخواس ت ب دان رس يد و‬ ‫عرب را بر آيين نوين گرد آورد و ھمداستان ساخت‪ ،‬ول ى پ س از رحل ت آن‬ ‫حض رت‪ ،‬جمع ى از ق وم ع رب ب ه ك يش ج اھلى و پرس تش پيش ين خ ود ب از‬ ‫گش تند ك ه در اث ر مس اعى مس لمانان در زم ان خالف ت اب و بك ر‪ ،‬دوب اره ب ه‬ ‫حوزه إسالم باز گردانيده شدند‪.Leiden‬و بنگري د ب ه ترجم ه ت اريخ ادب ع رب ت أليف‬ ‫بروكلمن‪.liuresdesCheuaux ..‬‬ ‫متن عربي اين كتاب با ترجمه فرانسه آن در سال ‪ 1928‬در لي دن ني ز چ اپ‬ ‫شده است‪[46] .‬‬ ‫در صدر أول‪ ،‬مسلمانان از ذكر نام أصنام و بتان پرھيز داش تند‪ ،‬زي را ھن وز‬ ‫زماني دراز از بت پرستى ع رب نگذش ته ب ود و نم ىخواس تند بقاي ائى را ك ه‬ ‫از عادات و عبادات زمان جاھليت در نھاد آنان نھفته بود‪ ،‬و أحيان ا دلبس تگى‬ ‫مقرون به حميت جاھلى به آن داشتند‪ ،‬ھمين انديشه و بيم از باز گش ت ع رب‬ ‫جاھلى به نوعي بت پرستى‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [46‬جوت ا ‪ ،2078‬اس كو﷼ ‪ 1705 /2‬ش ماره ‪ 2‬ب ا يزي د ‪ 3178‬ع اطف ‪ .Tarikhema.2003‬و‬ ‫نگ اه كني د ب ه ‪ 491‬ب ن ‪ LMFOV.

‬‬ ‫و از آن پس علماى إسالم ب ر ورود در ژرفن اى اي ن موض وع اق دام كردن د و‬ ‫كتبي تأليف نمودند كه از آن كت ب چي زى س واي نامھ ايى ك ه »اب ن ن ديم« در‬ ‫كتاب الفھرست و »ياقوت« در كتاب معجم األدباء نام بردهاند‪ ،‬به م ا نرس يده‬ ‫است‪.‬‬ ‫محم د پس ر اس حق‪ -‬ص احب مغ ازي و س ير‪ -‬در أواس ط س ده دوم ھج ري‬ ‫نخستين كسى بود ك ه ض من ت دوين س يره نب وي ب ه ام ر عب ادات قديم ه ع رب‬ ‫پرداخت‪.‬‬ ‫ھشام كلبى كه در حدود نيم ق رن بع د از محم د پس ر اس حق وف ات يافت ه اس ت‬ ‫أول كس ى اس ت ك ه در موض وع پرس تش ع رب ج اھلى كت ابي مخص وص‬ ‫تأليف كرد و آن را كتاب األصنام نام نھاد‪.‫خليف ه دوم عم ر پس ر خط اب را ب ر آن داش ت ت ا درخت ى را ك ه پي امبر ب ا‬ ‫ي ارانش در زي ر آن »بيع ت رض وان« بس تند‪ ،‬بب رد زي را تعظ يم و ب زرگ‬ ‫داشتى را كه از مسلمانان در برابر آن درخت ديد‪ ،‬ترسيد با گذش ت زم ان از‬ ‫آن فتنهاى برآيد و دامن يگانه پرستى از راه شخص پرستى آلوده گردد‪.‬‬ ‫از آن جمله است كتاب األصنام كه على پس ر حس ن پس ر فض يل پس ر م روان‬ ‫نگاشته و آنچه را كه عرب و عجم سواي خداى تعالى‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫اما پس از آنكه إسالم در دلھا ريشه دوانيد و اركانش استوار و بنيانش پاي دار‬ ‫شد و ديگر مجالي براى نگرانى نمان د ك ه ع رب ب ه ش رك ب از گ ردد و عل ت‬ ‫مرتف ع و م اده نگران ى منقط ع ش د‪ ،‬علم اء و دانش مندان إس الم ب ه فراگ رفتن‬ ‫رواي ات و اخب ار از اي ن س و و آن س و پرداختن د‪ ،‬و آنچ ه را از باقيمان ده‬ ‫معلوم ات و اطالع ات مرب وط ب ه ديان ت پيش ين ع رب و نح وه پرس تش آن ان‬ ‫پراكنده بود گ رد آوردن د و ھم دوش آن ب ه جم ع آورى اش عار دوره ج اھلى و‬ ‫عادات و رسوم جاھليت و چگونگى زندگانى ف ردي و ادب ى و اجتم اعى آن ان‬ ‫ھمت گماشتند‪.Tarikhema.

‬‬ ‫پ س از آن فيلس وف إس الم‪ ،‬اب و زي د بلخ ى آم ده و كت ابي در رد پرس تندگان‬ ‫أصنام تأليف نموده است‪[47] .Tarikhema.‬‬ ‫كت اب األص نام در ط ول ت اريخ ح ظ واف رى از توج ه علم اى محق ق را يافت ه‬ ‫است چنانكه دانشمندان بن ام آن را درس خواندن د و درس دادن د و بن ابر طري ق‬ ‫مس تقيم پيش ينيان در رواي ت و اس ناد مط البش را نق ل كردن د و كلم اتش را‬ ‫تحرير نمودند و رواياتش را ضبط گرفتند و حواشي و‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [47‬مقدمه احمد زكى پاشا بر كتاب األصنام‪ ،‬صفحات ‪.25 -27‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫ھش ام اي ن كت اب را در س ال دويس ت و ي ك ھج ري ت أليف ك رد‪ ،‬و ق ديمترين‬ ‫نوشته و اثر موجودى مىباشد كه درباره بتان ع رب و پرس تش تازي ان دوره‬ ‫جاھلى فراھم آمده است‪.‬‬ ‫جاحظ نيز در اين موضوع كتابي به نام كت اب األص نام ت أليف ك رده اس ت‪ ،‬و‬ ‫در مقدم ه كت اب الحي وان از آن ن ام ب رده و موض وعش را ب ه م ا شناس انيده‬ ‫است‪ ،‬چنانكه دميرى ص احب حي اة الحي وان‪ ،‬در ض من بي ان كلم ه »الق رش«‬ ‫در حرف قاف از جاحظ نقل نموده است‪.‬‬ ‫اين كتاب در سال ‪ 1332‬ھجري قمرى‪ 1914 /‬ميالدى در ق اھره چ اپ ش د‬ ‫و اينك از نو متن عربي طبع قاھره ھمراه ترجمه فارسي آن انتشار مىيابد‪.ir‬‬ .‬‬ ‫كتاب األصنام ھشام كلبى‬ ‫‪ (142‬كت اب األص نام ك ه آن را تنك يس األص نام )واژگ ون ك ردن بت ان( ني ز‬ ‫خواندهاند‪ ،‬يكى از آثار مھم ھشام كلبى است كه خوشبختانه از دس تبرد زمان ه‬ ‫محفوظ مانده است‪.‫مىپرستيدند در آن گنجانيده است‪.

‬‬ ‫بعدھا ھمين نسخه يا نسخهي ى ديگ ر از اي ن كت اب ب ه دس ت ش يخ عب د الق ادر‪،‬‬ ‫پسر عمر بغدادى رسيده است و مط البي بس يار از آن در كت اب خزان ة األدب‬ ‫تأليف دانشمند مذكور‪ ،‬بى آنكه از آن نسخه و يا از اصل آن نامى بب رد‪ ،‬آم ده‬ ‫است‪.ir‬‬ .‬با اي ن ھم ه آث ارش از مي ان رف ت و خب رش گس يخته‬ ‫شد‪ [48] .226‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫از آن پس نوبت به محمود شكرى آلوسى رسيد كه مط البي از كت اب األص نام‬ ‫پسر كلبى را در كتاب بلوغ االرب في احوال العرب نقل كرد و به نظر احمد‬ ‫زكى‪ ،‬عالمه مذكور بنقل از صاحب خزانة األدب با تغيير و زي اد ي ا ك م‪ ،‬ب ر‬ ‫حس ب آنچ ه ت أليفش اقتض اء داش ته‪ ،‬اكتف ا نم وده اس ت‪ ،‬و اي ن زيادتيھ ا غالب ا‬ ‫م أخوذ از من ابع ديگ ر از كت اب بغ دادى ي ا از كت اب اغاث ة اللھف ان اب ن ق يم‬ ‫ج وزي اس ت‪ .‬ياقوت حموى‪ ،‬نسخهيى را از اي ن كت اب ك ه ب ه خ ط ام ام ج واليقى‬ ‫مشھور نوشته شده بود به دس ت آورد و قس مت عم ده آن را در معج م البل دان‬ ‫نقل كرد و قسمتھايى را نيز پراكنده در ھم ان كت اب ب ا ترتي ب ح روف ھج اء‬ ‫إيراد نمود‪.Tarikhema.‫شروحى بر آن افزودند‪ .‬‬ ‫و اما نسخه منحصر بفردى كه در عالم پيدا شده‪ ،‬ھمان است كه نصيب احم د‬ ‫زكى پاشا شده و آن را از شيخ طاھر جزائرى خريدارى كرده است‪.‬‬ ‫اين نسخه در كتابخانه عمومى قاھره )‪ -‬خزانه زكيه( موجود است‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [48‬بنگريد به طبقات ابن سعد ‪ ،249 /6‬و نزھة األلب اء ت أليف اب ن انب ارى ‪،116 -18‬‬ ‫و ت اريخ بغ داد ت أليف خطي ب ‪ 45 /14‬و ‪ ،46‬و ارش اد األري ب ‪ 250 /7‬و ‪ 254‬ت أليف‬ ‫ياقوت‪ ،‬و تذكرة الحف اظ ت أليف ذھب ى ‪ ،314 /1‬و التھ ذيب ت أليف اب ن حج ر عس قالنى ‪/9‬‬ ‫‪.‬و ب ر ھ ر تق دير نس خهاى ك ه بيش ك بغ دادى آن را بك ار ب رده‪،‬‬ ‫تاكنون به ما نرسيده و از آن بىخبر ماندهايم‪.

‬‬ ‫‪PDF.‫و احم د زك ى پاش ا آن را وق ف ب ر اھ ل عل م ك رده و ھم ان اس ت ك ه مأخ ذ و‬ ‫أساس طبع متن عربي اين كتاب مىباشد‪.ir‬‬ .‬‬ ‫اين كتاب با سند متصل بر دست يك سلسله از بزرگان علم اء ك ه آغ از آن از‬ ‫س ال ‪ 204‬و پاي انش س ال ‪ 495‬ھج ري اس ت از پس ر كلب ى ب ه م ا رس يده و‬ ‫أسامي اين دسته از علماء در سندي كه در أول كتاب حاضر ثبت است‪ ،‬آم ده‬ ‫و درباره آنان بحث و فحص شده و ترجمه عدهاى از ايشان بدست آمده اس ت‬ ‫و احمد زك ى پاش ا در اي ن ب اره تحقي ق فرم وده و م ا در اينج ا تحقيق ات او را‬ ‫نقل مىكنيم‪:‬‬ ‫نخس تين كس ى ك ه كت اب را در س ال ‪ 201‬ھج ري ب ر ش خص پس ر كلب ى‬ ‫خوانده‪ ،‬ابو الحسن على پسر صباح پسر فرات كاتب بوده‪ ،‬و اوست كه كتاب‬ ‫را به مشايخ بعد از خود كه سلسله آنان را ب ه پس ر حس ين مب ارك پس ر جب ار‬ ‫پس ر احم د ص يرفى رس انيده اس ت‪ ،‬و از ق ول او گوين دهاى ك ه س خن را ب ه‬ ‫عبارت »خبر داد ما را شيخ ابو الحس ين مب ارك پس ر عب د الجب ار پس ر احم د‬ ‫ص يرفى ك ه خب ر خوان ده ش د و م ن گ وش م ىدادم« آغ از م ىكن د‪ ،‬كت اب را‬ ‫براى ما روايت كرده و به ما رسانده است‪.‬‬ ‫اھميت كتاب األصنام‬ ‫چنانكه در پيش گفته شد‪ ،‬علماى إسالم را به اين كتاب عن ايتي خ اص ب ود‪ ،‬و‬ ‫آثار آن بر حواشي كه محقق متن عرب ي ش ادروان اس تاد احم د زك ى پاش ا ب ر‬ ‫كتاب األصنام نوشته‪ ،‬نمودار است‪.Tarikhema.

‫حال بأيد ديد اين گوينده گمن ام ك ه چن ين نعمت ي ب ه م ا ارزان ى داش ته و چن ان‬ ‫منتي بر ذمت ما نھاده است كيست؟‬ ‫ھمچن ان ك ه احم د زك ى نظ ر داده ش كى نيس ت ك ه اي ن گوين ده‪ ،‬ھم ان ام ام‬ ‫جواليقى است كه انساب الخيل پسر كلبى و عالوه بر آن يك دس ته از دواوي ن‬ ‫ادب را نقل و روايت نموده است‪ .‬‬ ‫و اما نسخه دوم ھمان است كه جواليقى آن را از روى نسخه‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫اما نسخه نخستين ھمان است كه امام جواليقى در پايان كت اب ب ه اي ن عب ارت‬ ‫ب ه آن اش اره ك رده اس ت‪» :‬نس خهاى ك ه آن را از نوش ته محم د پس ر عب اس‬ ‫فرات نقل كردم« و تاريخ رو نويسى آن را در آنجا ي اد ننم وده‪ ،‬ول ى در ھ ر‬ ‫حال و بر ھر تقدير اين رو نويس ى قب ل از س ال ‪ 529‬ھج ري ب وده اس ت‪ ،‬و‬ ‫به نظر احمد زكى پاش ا ش كى نيس ت ك ه اي ن نس خه نخس تين ھم انى اس ت ك ه‬ ‫ياقوت در اثناء تأليف معجم البلدان آن را به دس ت داش ته و بك ار ب رده اس ت‪،‬‬ ‫چنانك ه خ ود گوي د‪» :‬اي ن )مطل ب( را در كت اب األص نام ك ه اب ن ج واليقى از‬ ‫روى نسخهاى كه به خط پسر فرات نوشته ب وده اس ت‪ ،‬استنس اخ ك رده‪ ،‬و آن‬ ‫را به پسر كلبى اسناد داده است يافتم‪ «،‬و اين توصيف از ھمه جھ ت ب ا يك ى‬ ‫از نصوص ى ك ه از ج واليقى در آخ ر ھم ين كت اب آم ده اس ت‪ ،‬مطابق ت‬ ‫مىنمايد‪.ir‬‬ .Tarikhema.‬به اين بيان كه امام جواليقى را به رواي ات‬ ‫و مؤلفات پسر كلبى عنايت و اھتمام خاص بوده است‪ ،‬ب ويژه ب ه ھم ين كت اب‬ ‫األصنام ك ه آن را ب ا س ند متص ل ب ه عل ى پس ر ص باح پس ر ف رات از مش ايخ‬ ‫خ ويش ف را گرفت ه و س پس آن را از روى نس خهاى نق ل نم وده ك ه ب ه خ ط‬ ‫مردى ديگر از پسران فرات‪ ،‬يعنى ابو الحسن محم د پس ر عب اس پس ر ف رات‬ ‫كه خود مشھور به علم و ادب و امانت و صداقت و صحت بوده‪ ،‬نوشته ش ده‬ ‫است‪ ،‬و از آن پس دوباره جواليقى ھمان كتاب را از روى ھمين نسخهاى كه‬ ‫در دست داشته تحرير نموده است‪.

‬‬ ‫و بن ابر اي ن چ اره ن داريم از اينك ه بگ وئيم‪ :‬اب ن ص يرفى كت اب را بع د از آن‬ ‫سال به آن شخصى كه از خود به عبارت »خب ر داد م ا را« حكاي ت م ىكن د‪،‬‬ ‫شنوانيده و روايت كرده است‪..Tarikhema.‬‬ ‫پس براى شناختن اين مجھ ول و اس تخراج ض مير )م تكلم‪ :‬م ا را( ب ر وجھ ى‬ ‫معقول و مقبول‪ ،‬مىبايد به آخر كتاب باز گرديم و نقص‬ ‫‪PDF.‫نخستين‪ -‬كه ذكر آن گذشت‪ -‬نقل كرده و ص راحة در پاي ان كت اب اي ن مطل ب‬ ‫را ي اد نم وده و گفت ه اس ت‪» :‬آن را از روى نس خهاى نق ل ك ردم ك ه ب ه خ ط‬ ‫محمد پسر عباس پسر فرات نگ ارش يافت ه ‪ «..‬‬ ‫با اين بيان رواست كه بگوئيم راوي اين كتاب امام جواليقى است‪ ،‬ول ى احم د‬ ‫زك ى ب ه آن اكتف ا نك رده دالي ل ديگ ر ھ م ب راى تأيي د و تأكي د آن آورده‪ ،‬ب دين‬ ‫تفصيل‪:‬‬ ‫سلسله روايتي ك ه در آغ از كت اب آم ده اس ت‪ ،‬در س ال ‪) 201‬يعن ى س ه س ال‬ ‫پ يش از وف ات مؤل ف( ش روع ش ده و ب ه س ال ‪) 463‬ھم ان س الى ك ه پس ر‬ ‫مسلمه اين كتاب را براى شيخ ابن الصيرفي روايت مىكند‪ ،‬چنانكه در صدر‬ ‫كتاب بدان تصريح شده است( منتھى مىگردد‪.‬و ت اريخ استنس اخ اي ن نس خه‬ ‫دوم را به سال پانصد و بيست و نه ھجري معرفى نم وده و س پس م ا را آگ اه‬ ‫كرده است كه وى اين نسخه دوم را در ھمان سال با پس رش إس ماعيل ك ه از‬ ‫بزرگترين فرزندانش بوده و به سماع پسر دومش إسحاق مقابله نم وده اس ت‪،‬‬ ‫و اين نسخه ھمان است كه نسخه »خزانه زكيه« )‪ -‬كتابخانه عم ومى ق اھره(‬ ‫از آن گرفته ش ده اس ت زي را كات ب آن در پاي ان نس خه م ىگوي د ك ه آن را از‬ ‫روى نسخهاى به خط جواليقى نوشته است )يعنى آن نسخه دوم‪ ،‬زيرا چنانك ه‬ ‫در پيش گذشت در خود آن اشاره به نسخه نخستين شده است(‪.ir‬‬ .

Tarikhema.‬‬ ‫ألف‪ :‬اما پسر صيرفى‪ :‬نام وى در صدر سلسله روات ما چنين آمده است‪:‬‬ ‫»شيخ ابو الحسين مبارك پسر عبد الجبار پسر احم د ص يرفى‪ ،‬و اي ن ش خص‬ ‫ھم انى اس ت ك ه »اب ن اثي ر« در كام ل الت واريخ از او ن ام ب رده و نس بش را‬ ‫چنين گفته است‪» :‬ابو الحسين مبارك پسر عبد الجبار پسر صرد مع روف ب ه‬ ‫ابن الطيوري الخانوقى الصيرفي البغدادي« و‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و از أول سلس له س ند كت اب دانس تيم ك ه آن شخص ى ك ه كت اب مس تقيما ب ر او‬ ‫خوانده شده‪ ،‬پسر صيرفى بوده است‪ ،‬و ھمين جاست كه به نقطه گشايش گره‬ ‫مىرسيم‪ ،‬و سال ‪ 494‬را محك تحقيق و مفتاح بيان مىبينيم و م ىگ وئيم اگ ر‬ ‫رجال اي ن س ند ھمگ ى در اي ن س ال زن ده‪ ،‬و پس ر ص يرفى از حي ث عم ر از‬ ‫ھمگى بزرگتر فرض شود‪ ،‬مطلوب ما حاصل و دليل ما روشن ش ده و بيق ين‬ ‫قاطع رسيده خواھيم بود‪.ir‬‬ .‫ديگر را كه متمم و مكم ل گفت ه ب اال اس ت و م ا را در اي ن ب اره ب ه يق ين و ي ا‬ ‫نزدي ك ب ه يق ين م ىرس اند ببين يم و آن اي ن اس ت ك ه ج واليقى در أول كت اب‬ ‫مىگويد كه من آن را در قرائت مردى كه بر پسر صيرفى خوان ده )و ن ام آن‬ ‫مرد را در آنجا نبرده است( شنيدم‪ ،‬ولى جواليقى پس از فراغ ت از استنس اخ‬ ‫كتاب خواسته است إھمالي را كه در أول كتاب از حيث معرفى ش خص خ ود‬ ‫و نام ب ردن از آن م رد قرائ ت كنن ده نم وده اس ت جب ران كن د‪ ،‬و از اين رو ب ه‬ ‫خط خود در آخر نس خه دوم عب ارتى را نوش ته و ناق ل نس خه م ا‪ ،‬آن عب ارت‬ ‫را براى ما نق ل ك رده اس ت‪ ،‬و عب ارت م ذكور بطري ق ج زم و تحقي ق ح اكى‬ ‫است كه پسر جواليقى اين كتاب را از أول تا آخر به قرائ ت ش يخ اب و الفض ل‬ ‫محم د پس ر ناص ر پس ر محم د پس ر عل ى ش نيده و گ وش داده و محم د پس ر‬ ‫حس ين إس كاف ني ز ب ا او گ وش م ىداده‪ ،‬و اي ن س ماع در مح رم س ال ‪494‬‬ ‫ھجري بوده است‪.

Tarikhema.‫وفاتش را در سال ‪ 500‬ھجري دانس ته اس ت‪ [49] .‬ص احب ش ذرات ال ذھب‬ ‫في اخبار من ذھب نيز وفاتش را ضمن وقايع سال ‪ 500‬ھج ري ثب ت ك رده‪،‬‬ ‫و وى را چنين معرفى كرده است‪:‬‬ ‫»أب و الحس ن پس ر طي ورى مب ارك پس ر عب د الجب ار پس ر احم د پس ر قاس م‬ ‫صيرفى بغدادى« و ب ر آن اف زوده ك ه وى در م اه ذى القع ده س ال پانص د در‬ ‫سال ‪ 89‬سالگى در گذشته است‪.‬‬ ‫ب‪ :‬ام ا ج واليقي‪ :‬اي ن دانش مند والدت ش در س ال ‪ 466‬و وف اتش در در س ال‬ ‫‪ 539‬ه روى داده است‪ ،‬و بنابر اين سن جواليقى در آن ھنگ ام ك ه اي ن كت اب‬ ‫را به قرائ ت اب و الفض ل ب ر اب ن ص يرفى س ماع نم وده‪ ،‬يعن ى در س ال ‪494‬‬ ‫س ى س ال ب وده و اي ن خ ود س ن تحص يلى كام ل اس ت‪ ،‬بع الوه در آن دوره‬ ‫درخش ان بيش تر مردم ان ش يفته دان ش بودن د‪ ،‬و از گھ واره ت ا گ ور دان ش‬ ‫مىطلبيدند‪.‬نتيج ه آن ك ه عناي ت و اھتم ام‬ ‫جواليقى به اين كتاب از سال ‪ 494‬تا سال ‪ ،529‬يعنى نزديك‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [49‬مقدمه احمد زكى ‪ 27 -34‬لسان الميزان ‪ 9 /5‬الرسالة المستطرفة ‪69‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫جواليقى ب ه اي ن كت اب دل بس ت و نخس تين ب ار در ت اريخى ك ه ناگفت ه گذش ته‬ ‫است‪ ،‬آن را از روى نسخهاى كه به خ ط محم د پس ر ف رات نوش ته ش ده ب ود‪،‬‬ ‫نقل كرد‪ ،‬و سپس آن را از مشايخ خويش ش نيد ك ه از عل ى پس ر ص باح پس ر‬ ‫فرات از پسر كلبى روايت كردند‪.‬‬ ‫پس اگر به سلس له روات ب از گ رديم‪ ،‬م ىبين يم‪ ،‬پس ر ص يرفى از پس ر مس لمه‬ ‫س ماع نم وده )‪ -‬ش نيده( اس ت‪ ،‬و بن ابر اي ن مي ان ت اريخ س ماع او‪ ،‬و ت اريخ‬ ‫وف اتش بتقري ب ھف ت س ال‪ ،‬و مي ان ت اريخى ك ه وى كت اب را ب ا قرائ ت اب و‬ ‫الفضل و سماع إسكاف‪ ،‬به جواليقى شنوانيده است‪ ،‬يعنى س ال ‪ 494‬و ت اريخ‬ ‫وفاتش بتقريب شش سال فاصله بوده است‪.‬‬ ‫و از آن پس در سال ‪ ،529‬يعنى شش س ال پ يش از م رگش‪ ،‬از روى نس خه‬ ‫پيشين خود نسخه دومى از اين كتاب برداشت‪ .

‬‬ ‫ج‪ :‬اما محمد پسر ناصر‪ :‬اين دانشمند ك ه اي ن كت اب را ب ا س ماع ج واليقى ب ر‬ ‫اب ن ص يرفى خوان ده اس ت در س ال ‪ 476‬متول د ش ده و در س ال ‪ 550‬در‬ ‫گذشته است‪ ،‬و بنابر اين در سال ‪ ،494‬يعنى در تاريخى كه جواليقى قرائ ت‬ ‫كتاب األصنام را بر پسر صيرفى ب ه او نس بت م ىدھ د‪ ،‬در ح ال حي ات ب وده‬ ‫است‪.‬‬ ‫از اين تحقيق اين مطالب به ثبوت مىپيوندد‪:‬‬ ‫نخس ت سلس له روايت ي ك ه در ص در اي ن كت اب اس ت‪ ،‬از س نه دويس ت و ي ك‬ ‫)‪ (201‬ھجري آغاز شده و تا س ال ‪ 463‬و از آن پ س ت ا س ال ‪ 494‬ھج ري‬ ‫مىكشد‪.‬‬ ‫دوم اينكه امام جواليقى از اين كتاب دو نسخه بر گرفته است‪.ir‬‬ .‬‬ ‫سوم‪ ،‬نسخهاى كه در »كتابخانه قاھره« موجود است ب ا كم ال دق ت و عناي ت‬ ‫از نسخه دوم جواليقى نقل شده است‪.‬‬ ‫چھ ارم‪ ،‬ھم ين ام ام ج واليقى اس ت ك ه در مح رم س ال ‪ 494‬از ش خص خ ود‬ ‫حكايت كرده و مىگويد‪» :‬ما را شيخ ابو الحسين مبارك پسر عبد الجبار پسر‬ ‫احمد صيرفى خبر داد‪ ،‬در حالي كه بر او خوانده مىش د‪ ،‬و م ن م ىش نيدم‪«.Tarikhema.‬‬ ‫پنجم‪ ،‬خوانندهيى كه جواليقى در عبارت فوق به او اشاره مىكند‪ ،‬محم د پس ر‬ ‫ناصر سالمي است‪ ،‬و قرائت او در حض ور محم د پس ر حس ين إس كاف ب وده‬ ‫است‪ ،‬و نتيجه آن كه‪:‬‬ ‫مىتوانيم بينگاريم كه متن عربي كتاب حاضر مصدر به چنين جمل هي ى اس ت‬ ‫كه گذشتگان در اين مقام نظاير آن را بكار مىبردند‪ ،‬يعنى عبارت »موھوب‬ ‫پسر احمد پسر خضر جواليقى گفت‪ :‬شيخ‬ ‫‪PDF.‫‪ 36‬سال طول كشيد‪.‬‬ ‫تاريخ نسخه أول تعيين ناشده مان ده ول ى ت اريخ تحري ر نس خه دوم س ال ‪529‬‬ ‫بوده است‪.

.ir‬‬ .Tarikhema.‬احم د زك ى پاش ا ترجم ه فرانس ه پ ارهي ى از‬ ‫فصول كتاب مذكور را كه دكتر برونله ]‪ [52‬ترجم ه ك رده ب ود مطالع ه ك رد‬ ‫و در آن به لغزشھا و‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [50‬مقدمه احمد زكى پاشا بر كتاب األصنام‪ ،‬صفحات ‪.‬ص يرفى ب ه قرائ ت يحي ى پس ر ناص ر )محم د پس ر ناص ر(‬ ‫سالمي كه بر او مىخواند و من ب ا حض ور محم د پس ر حس ين إس كاف گ وش‬ ‫مىدادم‪ ،‬ما را خبر دادم‪ [50] «.‬سالھا خاورشناس ان در گنجين هھ اى اروپ ا و‬ ‫شھرھاى مشرق زمين‪ ،‬مىكوشيدند و مىكاويدند كه شايد بر نس خه ك املى از‬ ‫اين كتاب دست يابند‪ ،‬اما كوششھاى آنھا به جايى نرسيد و جستجوھاى ايش ان‬ ‫بى نتيجه ماند‪ ،‬و چون از تحصيل و دست يافتن ب ه اي ن كت اب ك ه مطلوبش ان‬ ‫ب ود خس ته و نومي د ش دند ب ه معج م البل دان تص نيف ي اقوت حم وى‪ ،‬و خزان ة‬ ‫األدب ت أليف ش يخ عب د الق ادر عم ر بغ دادى ب از گش تند و آنچ ه را آن دو از‬ ‫روايات و اقوال ھشام كلبى در كتب خويش آورده بودند‪ ،‬فرا گرفتند‪.‬و س پس مؤل ف اق دام بطب ع‬ ‫مصحح و منقح ديگرى نمود و از نو با اصالحاتى چاپ كرد كه آن نيز مانند‬ ‫طب ع أول رواج ى بكم ال ياف ت‪ .‬‬ ‫شخصى كه اين تكليف را به عھده گرف ت و گفتارھ اى كلب ى را ك ه در معج م‬ ‫البل دان و خزان ة األدب پراكن ده ب ود گ رد آورد‪ ،‬خاورش ناس ش ھير آلم انى‬ ‫»ولھ اوزن« ]‪ [51‬ب ود ك ه راج ع ب ه ب ت پرس تى تازي ان كت ابي دامن هدار و‬ ‫قطور به زبان آلمانى نوش ت و در آن مباح ث زي ادى را ك ه ب ه اي ن موض وع‬ ‫بس تگى داش ت ب ا تكي ه ب ر آنچ ه دانش مندان ب زرگ إس المي گ رد آورده بودن د‬ ‫گنجانيد‪ ،‬و چون اين كتاب ارزنده و ممتع از چاپ در آمد‪ ،‬طالبان از ھر س و‬ ‫بشتافتند و نسخهھاى چ اپى آن را يكس ره خريدن د‪ .34 -36‬‬ ‫‪[51]Bronnle‬‬ ‫‪[52]Wellhausen‬‬ ‫‪PDF.‫اب و الحس ين ‪ ..

Tarikhema. . n .P ..033 -133 . S .Nilson‬ب ن‬ ‫‪ 1941‬ب ن ‪note 744 .IslamicCulture .51‬ب ن ‪p .‬‬ ‫در سال ‪ 1912‬ميالدى كنگرهيى از خاورشناسان جھان در »آت ن«‪ -‬پايتخ ت‬ ‫يونان‪ -‬تشكيل ياف ت ك ه احم د زك ى ني ز ب ه س مت رياس ت نماين دگان حكوم ت‬ ‫خديوى مصر در آن شركت جست‪ ،‬و فرصت را غنيم ت ش مرد و ب ه اط الع‬ ‫اعضاى كنگره رسانيد كه كتاب األصنام ابن كلبى را به دست آورده است‪ ،‬و‬ ‫خطابه خود را به اين كتاب اختص اص داد و ض من آن گف ت‪» :‬دوس ت ن دارم‬ ‫كه كتاب األص نام انتش ار ياب د‪ ،‬زي را اس تاد »نولدك ه« گفت ه اس ت نم ىخواھ د‬ ‫بميرد مگر آنگاه كه اين‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [53‬بنگريد به‪:‬‬ ‫‪.Aparma .M .XXVIII )4591‬ولھ اوزن قس مت عم ده آنچ ه را ك ه ي اقوت از‬ ‫كتاب األصنام در معجم البلدان آورده به آلمانى ترجمه كرده است‪ .‬‬ ‫‪ ).‫خطاھ ايى پ ى ب رد ك ه بيش تر ناش ى از اش تباھات وارد در طب ع كت اب معج م‬ ‫البلدان است‪ .Leipzig‬بن‪P .AbdulMuidKhan .Klinke -Rosenberger .ir‬‬ .Nyberg .[53] .141‬‬ ‫‪[54]Noldeke‬‬ ‫‪PDF.ischenHeidentums 3 eed‬ب ن ‪Mohd .‬‬ ‫نولدكه شخصا نتوانست اين كت اب مھ م را ب ه دس ت آورد‪ ،‬ام ا احم د زك ى ب ه‬ ‫اين گمشده مطلوب برخورد و اين در ثمين را پيدا كرد‪.‬نگاه كنيد به‪:‬‬ ‫‪.R .4‬ب ن ‪ P .WELLHAUSEN‬‬ ‫‪.tzenbuchdesIbnal -‬‬ ‫‪ Kalbi .‬‬ ‫»نولدكه« ]‪ [54‬خاورشناس ديگر آلم اني‪ ،‬پ س از انتش ار تحقيق ات و تتبع ات‬ ‫»ولھاوزن« باز ھمچنان در آرزوى پيدا كردن كتاب األصنام ب ود و عاش قانه‬ ‫در جس تجوى اي ن گمش ده ت الش م ىك رد‪ ،‬و پ يش دوس تان و ش اگردان و‬ ‫فرزندانش ھمى گفت‪» :‬نمىخواھم بميرم تا به چشم كتاب األصنام را نبي نم‪«.J .643 /66‬ب ن ‪ 1939‬ب ن ‪ LS .‬ولھاوزن بيشتر آنچ ه را ك ه ي اقوت از كت اب األص نام در معج م‬ ‫البلدان آورده در تأليف خود آن را به آلمانى ترجمه و نقل كرده است‪.

ir‬‬ .‬‬ ‫احم د زك ى ب ا اي ن مق دمات ب ه طب ع و نش ر كت اب األص نام پرداخ ت‪ ،‬و متن ى‬ ‫م نقح و مص حح ف راھم آورد و روش ى را ك ه دانش مندان إس الم پ يش از او‬ ‫داشتند دنبال كرد و كلمه به كلمه را تحقيق و تتبع فرمود‪.‫كتاب را ببيند‪ ،‬و از آن بيم دارم كه وى به وعده وفا كند و جھان دان ش را از‬ ‫ثمرات كوشش و كاوش علمي خ ود مح روم س ازد‪ ،‬از اين رو نولدك ه را مي ان‬ ‫دو ام ر مخي ر م ىك نم‪ ،‬ي ا آنك ه م ن )‪ -‬احم د زك ى( انتش ار كت اب را ت ا دي ر‬ ‫زماني به تأخير ان دازم و ي ا او در جس تجوى گمش ده علم ي ديگ رى ب ر آي د و‬ ‫شرطى را كه فرموده اس ت موق وف ب ر حص ول آن مطل وب س ازد« و اس تاد‬ ‫ھس ]‪ [55‬از دوستان مشترك آن دو پيام احم د زك ى را رس اند و نولدك ه ھ ر‬ ‫دو امر را وعده داد‪ ،‬يعنى ھم به شرط أول كه وابس ته ب ه اي ن كت اب ب ود وف ا‬ ‫نكن د و ھ م تھ ى ك ردن خرق ه را موك ول ب ه پي دا ش دن كت اب ناي اب ديگ رى‬ ‫سازد‪.‬‬ ‫و پ س از آن ك ه نولدك ه ش رط م ردن را موك ول ب ه پي دا ش دن كت اب ديگ رى‬ ‫مانند سيره ابن إس حاق ي ا كت اب اإلكلي ل ت أليف ھم دانى ق رار داد‪ ،‬احم د زك ى‬ ‫ي ك ص ورت فت وگرافى كت اب األص نام را ب راى نولدك ه ك ه عاش ق چش م ب راه‬ ‫كتاب األصنام بود فرستاد‪.Tarikhema.‬‬ ‫وى تحقيق ات لغ وى و بيان ات ت اريخى را ك ه پس ر كلب ى در كت ابش آورده و‬ ‫چن دان بس تگى ھ م ب ه اص ل موض وع أص نام نداش ته اس ت ب ا ح روف ريزت ر‬ ‫ميان دو چنگال ][ نوشته و جاى داده است‪ ،‬ب ىآنك ه در حواش ي ب ه آن اش اره‬ ‫كن د‪ ،‬ول ى در آخ ر مقدم ه خ ود اي ن موض وع را ت ذكر داده اس ت و از اي ن‬ ‫گذشته زياديھايى را كه در معجم البلدان‬ ‫__________________________________________________‬ ‫‪[55]LHess‬‬ ‫‪PDF.

ir‬‬ .‬‬ ‫ن ام مآخ ذ ھ م ك ه در تحري ر و تنظ يم مقدم ه م ورد مراجع ه و اس تفاده ق رار‬ ‫گرفته و در رأس آنھا مقدمه احمد زكى مىباشد ذيل ص فحات اي ن كت اب ثب ت‬ ‫و ضبط گرديده است‪.‬‬ ‫و السالم على من اتبع الھدى تھران‪ -‬آذرماه ‪ 1348‬ھجري شمسى سيد محمد‬ ‫رضا جاللي نائينى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [56‬مقدمه احمد زكى پاشا بر كتاب األصنام‪ ،‬صفحات ‪.‬متن عربي در دنبال ترجمه فارسي براى مزيد اطالع ارباب‬ ‫تحقيق طبع مىگردد‪.‫يافت ه در م تن‪ ،‬مي ان دو كم ان ق رار داده اس ت‪ ،‬مگ ر زيادتيھ اى م أخوذ از‬ ‫بغ دادى ك ه نظ ر خوانن دگان را در حواش ي ب دان جل ب ك رده اس ت‪ [56] .‬در‬ ‫اينجا سخن پيرامون حيات و آثار ھش ام كلب ى پاي ان م ىياب د و ترجم ه فارس ي‬ ‫كتاب األصنام يا تنكيس األصنام از نظر خوانن دگان م ىگ ذرد باش د ك ه م ورد‬ ‫قبول واقع شود‪ .36 -40‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.

ir‬‬ .Tarikhema.‫]ترجمه كتاب األصنام[‬ ‫‪PDF.

PDF.Tarikhema.ir .

ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]‪ [2‬اب و الحس ين‪ ،‬پس ر طي ورى مب ارك‪ ،‬پس ر عب د الجب ار پس ر احم د پس ر قاس م ص يرفى‬ ‫بغ دادى از مح دثين و علم اى س ده پ نجم‪ ،‬در گذش ته در س ن ‪ 89‬س الگى در س نه ‪500‬‬ ‫ھجري‪.‬‬ ‫]‪ [3‬شھاب الدين ابو عبد ﷲ ياقوت حموى در گذشته به سال ‪ 626‬ھجري در كتاب معجم‬ ‫البلدان‪ ،‬اين نام را‪» ،‬ابن مسلم« ضبط كرده است‪.‫بسم ﷲ الرحمن الرحيم‬ ‫خب ر داد م ا را ]‪ [1‬ش يخ »اب و الحس ين مب ارك« پس ر »عب د الجب ار« پس ر‬ ‫»احمد صيرفى« ]‪ [2‬كه خبر بر او خوانده شد‪ ،‬و من گوش مىدادم‪ ،‬گفت‪:‬‬ ‫خبر داد ما را »ابو جعفر محمد« پسر »احمد« پس ر »مس لمة« ]‪ [3‬در س ال‬ ‫‪ ،463‬گفت‪:‬‬ ‫خب ر داد م ا را »اب و عبي د ﷲ محم د« پس ر »عم ران« پس ر »موس ى‬ ‫مرزبانى«‪ ،‬بعنوان اجازه‪ ،‬گفت‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬در اينجا ظاھرا ابو منصور موھوب‪ ،‬پسر احم د ج واليقى‪ ،‬مش ھور ب ه ام ام ج واليقى‪،‬‬ ‫متولد أواخر س ال ‪ 465‬ي ا أوائ ل س ال ‪ 466‬و در گذش ته ب ه س ال ‪ 540‬ھج ري‪ ،‬م تكلم و‬ ‫سخنور است‪.Tarikhema.

‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‫حديث كرد م را »اب و بك ر احم د« پس ر »محم د« پس ر »عب د ﷲ ج وھرى«‪،‬‬ ‫گفت‪:‬‬ ‫حديث كرد ما را »ابو على حسن« پسر »عليل َع َنزى«‪ ،‬گفت‪:‬‬ ‫ح ديث ك رد م ا را »اب و الحس ن عل ى« پس ر »ص بّاح« پس ر »ف رات كات ب«‬ ‫]‪ ،[4‬گفت‪:‬‬ ‫خواندم بر »ھشام« پسر »محمد كلبى« در سال ‪ ،201‬گفت‪:‬‬ ‫حديث كرد ما را پدرم‪ -‬و غير او ]از راويان[‪ -‬و من حديث ھمه آنان را ثبت‬ ‫ك ردم‪ -‬ك ه »إس ماعيل« پس ر »اب راھيم« )‪ -‬ص لى ﷲ عليھم ا‪ (-‬چ ون در‬ ‫»مك ة« س اكن ش د‪ ،‬و فرزن دان بس يارى ب راى او در مك ة زايي ده ش د ت ا آن‬ ‫اندازه كه مكة را پر كردند‪ ،‬و »عماليق« را كه در آنجا ساكن بودن د‪ ،‬بي رون‬ ‫راندند‪» ،‬مكة« تنگ شد بر ايشان و ميان آنان جنگھا و دشمنيھا در گرف ت و‬ ‫برخ ى از ايش ان برخ ى ديگ ر را بي رون كردن د )پ س آن دس تهاى ك ه بي رون‬ ‫رانده شد( در بالد در پى امر معاش بپراكندند‪.‬‬ ‫و چي زى ك ه باع ث ش د آن ان از دي ن »اب راھيم« ب ه پرس تش بت ان و س نگھا‬ ‫پردازن د‪ ،‬اي ن ب ود ك ه ك وچ نم ىك رد از مك ة ھ يچ ك وچ كنن دهاى مگ ر اينك ه‬ ‫سنگى از سنگھاى »حرم« را با خود مىب رد‪ -‬از لح اظ بزرگداش ت »ح رم«‬ ‫و دلبستگى به »مكة«‪ .ir‬‬ .‬پس ھ ر ج ا وارد م ىش دند‪ ،‬آن س نگ را م ىنھادن د و‬ ‫دور آن به طواف مىپرداختند‪ ،‬ھمچن ان ك ه دور »كعب ه« ط واف م ىكردن د‪،‬‬ ‫براى تيمن و تبرك به »كعبه« و دلبستگى و دوس تى ب ه »ح رم«‪ .‬و در ع ين‬ ‫حال ھنوز »كعبه« و »مكة« را بزرگ مىشمردند‪ ،‬و بنا بر عادت موروثى‬ ‫كه از »ابراھيم« و »إسماعيل« )‪ -‬عليھما السالم‪ (-‬به ايشان رسيده‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [4‬اب و الحس ن عل ى پس ر ص باح پس ر ف رات كات ب يك ى از اف راد خان دان مش ھور ف رات‬ ‫م ىباش د‪ ،‬و او غي ر از وزي ر ش ھير اب و الحس ن محم د پس ر ف رات‪ ،‬و غي ر از محم د پس ر‬ ‫عباس پسر فرات است كه ذكرش در صفحه ‪ 64‬متن عربي اين كتاب آمده‪.

ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫خداى )‪ -‬عز و جل‪ (-‬به پيامبرش )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪(-‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [5‬بغدادى و آلوسى اي ن رواي ت را چن ين ثب ت ك ردهان د‪» :‬عل ى ارث أب يھم إس ماعيل م ن‬ ‫تعظيم الكعبة و الحج و األعمار« و ترجمه آن‪ ،‬اين است‪» :‬بنابر ارثى ك ه در بزرگداش ت‬ ‫كعبه و حج و عمره از پدرشان إسماعيل برده بودند‪«.‬‬ ‫و ب ا وج ود اي ن در مي ان ايش ان بقاي ائى از )رس وم( دوره »اب راھيم« و‬ ‫»إسماعيل« باقى مانده بود كه از آن پيروى مىكردند‪ ،‬از قبيل‪:‬‬ ‫تعظيم و طواف »كعبه« و حج و عمره و وقوف بر »عرفه«‪ ،‬و »مزدلفه«‪،‬‬ ‫و قرباني شتران‪ ،‬و إھالل ]به ھنگ ام[ ح ج و عم ره‪ -‬ب ا اف زودن چيزھ ايى در‬ ‫آن كه از آن نبود‪.‬س پس رفت ه رفت ه اي ن عم ل آن ان را ب ه‬ ‫پرستش آنچه دوست داشتند )و مىپسنديدند( كشانيد و فراموش كردند آنچه را‬ ‫كه بر آن بودند‪ ،‬و دين »ابراھيم« و »إسماعيل« را دگرگون ساختند‪ .‬‬ ‫و بتھ ايى را ك ه ق وم »ن وح« )‪ -‬علي ه الس الم‪ (-‬آنھ ا را م ىپرس تيدند و بن ابر‬ ‫يادگارھائى كه دھان به دھ ان از ق وم ن وح ب ه آن ان رس يده ب ود )از آن آگ اھى‬ ‫داشتند( از زير خاك بر آوردند‪.‬‬ ‫چنانكه قبيله »نزار« ھنگام »تلبيه« مىگفت‪:‬‬ ‫»لبيك اللھم لبيك! لبيك! ال شريك لك‪ ،‬اال شريك ھ و ل ك تملك ه و م ا مل ك!« و‬ ‫خ دا را در ض من »تلبي ه«‪ ،‬يگان ه م ىش مردند‪ ،‬ول ى ش ريك م ىكردن د ب ا او‬ ‫خدايان خود را‪ ،‬و خدايان خويش را ملك خداى )يگانه( قرار مىدادند‪.‫بود‪ ،‬حج و عمره بجا مىآوردن د‪ [5] .‬‬ ‫‪PDF.‬و بتان‬ ‫را پرستيدند و بازگشتند به آنچه امتھاى پيش از ايشان بر آن بودند‪.

‬‬ ‫]بنيان گذار بت پرستى در مكة[‬ ‫پ س أول ين كس ى ك ه دي ن »إس ماعيل«‪ -‬علي ه الس الم‪ -‬را دگرگ ون س اخت‪ ،‬و‬ ‫بت ان را بپ ا داش ت‪ ،‬و »س ائبة«‪ ،‬و »وص يله«‪ ،‬و »بحي ره«‪ ،‬و »حامي ه« را‬ ‫رسم كرد‪» ،‬عمرو« پسر »ربيع ه« ب ود‪ ،‬و او »لح ىّ « پس ر »حارث ة« پس ر‬ ‫»عمرو« پسر »عامر ازدى« است كه نياى قبيله »خزاعة« بوده است‪.‬و س ياھى ب ه‬ ‫ھم ه آن ان از مادرش ان رس يده اس ت‪ .‬‬ ‫ك« به اين صورت بود كه چون بعن وان ح ج بي رون م ىرفتن د‪،‬‬ ‫تلبيه قبيله »ع ّ‬ ‫دو غالم سياه را از غالمانشان جل و م ىانداختن د‪ ،‬و آن دو پيش اپيش س واران‬ ‫ايشان بودند‪ ،‬و مىگفتند‪:‬‬ ‫نحن غرابا عك! بعد از آن )افراد قبيله عك( مىگفتند‪:‬‬ ‫ك إليك عانية‪ ،‬عبادك اليمانية‪ ،‬كيما نحج الثانية! ]‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.[7‬‬ ‫ع ّ‬ ‫و قبيله »ربيعه« ھنگامى كه حج م ىگ زارد‪ ،‬و مناس ك را ب ه ج ا م ىآورد‪ ،‬و‬ ‫در »مواق ف« ايس ت م ىك رد‪ ،‬در ك وچ نخس تين م ىكوچي د و ت ا آخ ر اي ام‬ ‫»تشريق« أقامت نمىكرد‪.Tarikhema.106 /12 ،‬‬ ‫]‪ [7‬معنى عبارت عربي باال اين است‪ :‬قبيله »عك« به سوى تو با رنج )روى آوردهان د(‪،‬‬ ‫آنان بندگان يمنى تواند‪ ،‬تا دوباره حج بگزاريم‪.‬زاغ ان مش ھور ع رب در جاھلي ت و إس الم اينانن د‪:‬‬ ‫عنترة‪ ،‬و ابو عمير‪ ،‬و سليك‪ ،‬و خفاف‪ ،‬و ھشام پسر عقبه‪ ،‬و عبد ﷲ پسر خ ازم‪ ،‬و عمي ر‬ ‫پسر ابى عمير‪ ،‬و ھمام‪ ،‬و منتشر پسر وھب‪ ،‬و مطر پسر اوفى‪ ،‬و تأبط ش را‪ ،‬و ش نفرى‪،‬‬ ‫و حاجز‪.‬‬ ‫ترجمه عبارت »نحن غرابا عك« اين است‪» :‬ما دو غراب قبيله عك ھستيم‪«.‬‬ ‫و مادر »عمرو« پسر »لحى«‪» ،‬فھيره« دختر »عمرو« پسر‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [6‬قرآن كريم‪.‬‬ ‫زاغان عرب‪ ،‬سياه پوستانشان مىباشند كه در رنگ به زاغان تشبيه شدهان د‪ .‫مىفرمايد‪:‬‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫َ‬ ‫َّ‬ ‫ْ‬ ‫ْ‬ ‫ُ‬ ‫ون ‪ [6] 106 :12‬يعنى‪ :‬ح ق يگ انگى‬ ‫َو ما ي ُْؤمِنُ أكث ُر ُھ ْم ِبا ِ إِال َو ُھ ْم ُمش ِرك َ‬ ‫معرفت مرا )در توحيد( بجاى نياوردند مگر آنكه از )مي ان( آفري دهھ اى م ن‪،‬‬ ‫با من شريك قرار دادند‪.

‬‬ ‫آنگاه »عمرو« پسر »لحى« به بيم ارى س ختى دچ ار ش د‪ ،‬و ب ه او گفتن د ك ه‬ ‫در »بلقاء ش ام« چش مه آب گرم ى اس ت ك ه اگ ر ب ه آنج ا روى )و در آن آب‬ ‫شستشو كنى( بھبود خواھى يافت‪.‬‬ ‫پ س چ ون »عم رو« پس ر »لح ى« ب ه ح د بل وغ رس يد ب ا »ح ارث« در ام ر‬ ‫توليت خانه به نزاع برخاست‪ ،‬و با كمك »بن ى إس ماعيل« ب ا قبيل ه »ج رھم«‬ ‫جنگيد و بر ايشان پي روز ش د و آن ان را از كعب ه ران د و از ن واحي مك ة دور‬ ‫ساخت و پرده دارى خانه را بعد از آنان به دست گرفت‪.Tarikhema.‬‬ ‫»إساف« در سرزمين »يمن« به »نائله« عش ق م ىورزي د‪ ،‬پ س ب ه »مك ة«‬ ‫براى گزاردن حج روى آوردند‪ ،‬و »إساف« و »نائله« درون‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬‬ ‫]قصه إساف و نائله[‬ ‫»ابو منذر ھشام«‪ ،‬پسر »محمد« گويد‪:‬‬ ‫ح ديث ك رد »كلب ى« از »اب و ص الح«‪ ،‬از پس ر »عب اس« ك ه »إس اف« و‬ ‫»نائل ه« ]م رد و زن ى بودن د[ )م ردى از قبيل ه »ج رھم« ك ه ب ه او »إس اف«‬ ‫پسر »يعلى« مىگفتند‪ ،‬و »نائله« دختر »زيد« از »جرھم«(‪.‬‬ ‫پس به آنجا رفت و در آن چشمه حمام گرفت و بھبود يافت‪.‫»ح ارث« اس ت‪ .‬‬ ‫)در آنجا( اھالى »بلقاء« را ديد كه بتانى مىپرستند‪ ،‬پرسيد اينھا چيستند؟‬ ‫گفتند‪ :‬به شفاعت آنھا طلب باران مىكنيم‪ ،‬و با توسل به آنان بر دش من چي ره‬ ‫مىشويم‪ .‬بعض ى گفتن د‪) :‬م ادر وى( »قمع ه« دخت ر »مض اض‬ ‫جرھمى« است‪.‬از آنھا درخواست كه به او نيز بتھايى چن د ببخش ند‪ ،‬و بخش ودند‪ .‬‬ ‫و »حارث« ھمان است كه توليت امور »كعبه« را بر عھده داشت‪.‬و‬ ‫آن بتھا را وى با خود به »مكة« آورد‪ ،‬و در پيرامون »كعبه« نصب كرد‪.

Tarikhema.‬و م ن در اش عار قبيل ه »ھ ذيل«‬ ‫براى سواع نام و نشانى نيافتم‪ ،‬مگر شعر مردى از مردم »يمن«‪.‬‬ ‫و پردهداران »سواع«‪» ،‬بنو لحي ان« بودن د‪ .‬‬ ‫] »يغوث«[‬ ‫و قوم »مذحج« و اھل »جرش«‪» ،‬يغوث« را به خدايى برگرفتند‪.‬‬ ‫و شاعر ايشان گفت‪:‬‬ ‫لھ و النس اء‪ ،‬و ان ال دين ق د عزم ا‬ ‫حياك ود! فان ا ال يح ل لن ا‬ ‫] ‪[8‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [8‬ترجمه بيت باال اين است‪:‬‬ ‫»درود بر تو باد )محبوبه من(‪ ،‬زيرا براى ما بازى با زنان روا نيست‪ ،‬و دي ن چن ين ام ر‬ ‫كرده است‪«.ir‬‬ .‬‬ ‫]بتھاى قبايل عرب[‬ ‫] »سواع«[‬ ‫نخس تين ك س )از أوالد »إس ماعيل« و غي ر آنھ ا از م ردم( ك ه پرس تش اي ن‬ ‫أص نام ك رد‪) ،‬و آنھ ا را‪ ،‬بن ابر يادگ ارى ك ه از آن ان ھنگ ام مفارق ت از دي ن‬ ‫إسماعيل در خاطر داشت نامگذارى نمود( »ھذيل« پسر »مدركه« بود‪.‬‬ ‫اينان »سواع« را به خ دايى گرفتن د و در »رھ اط« از س رزمين »ينب ع« ك ه‬ ‫خود ديھى است از ديهھاى مدينه )آنرا( جاى دادند‪.‬‬ ‫] »و ّد«[‬ ‫و قبيله »كلب« در »دومة الجندل«‪» ،‬و ّد« را به خدايى گرفتند‪.‫خان ه رفتن د و غفلت ي از م ردم و خل وتي در »كعب ه« يافتن د‪ ،‬پ س درون خان ه‬ ‫»إساف« با »نائله« فسق ورزيد پس آن دو مسخ شدند‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫مردم ان ص بحگاه آن دو را مس خ ش ده يافتن د ]پ س آن دو را از خان ه ب در‬ ‫آوردن د[ و آنھ ا را در ج ايى ك ه پرستش گاه آن ان ش د نھادن د‪ ،‬و »خزاع ة« و‬ ‫ق ريش و ھ ر ك ه بع دھا از عربھ ا ح ج خان ه م ىگ زارد آن دو را ب ه پرس تش‬ ‫گرفتند‪.

‬‬ ‫]‪ [10‬ياقوت حموى از پيش خود در اينجا اين عبارت را افزوده است‪» :‬مىگويم‪:‬‬ ‫اخطل‪ ،‬نسر را ياد كرده و چنين سروده است‪:‬‬ ‫على قنة العزى و بالنسر عند ما‬ ‫اما و دماء مائرات تخالھا‬ ‫ابيل االبيلين‪ ،‬المسيح ابن مريما‬ ‫و ما سبح الرھبان في كل بيعة‬ ‫حاما إذا ما ّ‬ ‫ھز بالكف صمما!«‬ ‫لقد ذاق منا عامر يوم لعلع‬ ‫ترجمه سه بيت مذكور اين است‪:‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و نش نيدم ك ه »ھم دان« و ن ه غي ر »ھم دان« از س اير »ع رب« ب ه ن ام‬ ‫»يع وق« نامگ ذارى ك رده باش د‪ ،‬و ني ز ن ه از »ھم دان« و ن ه از غي ر‬ ‫»ھم دان« درب اره »يع وق« ش عرى ب ه گوش م نخ ورده اس ت‪ .‬‬ ‫و م ىپن دارم ك ه عل تش بازگش ت »حمي ر« اس ت از پرس تش »أص نام« ب ه‬ ‫يھودي گرى كه در دوران »تبع« روى داده است‪[10] .Tarikhema.‬و م ىپن دارم‬ ‫موج ب اي ن ب وده اس ت ك ه اين ان در نزدي ك »ص نعاء« ب ودهان د‪ .‬و ب ا )قبيل ه(‬ ‫»حمير« آميزش داشتند‪ ،‬و از اينرو ب ا ق وم »حمي ر« در دوره يھ ودي گ رى‬ ‫»ذو نواس« دين »يھودي« گرفتند‪.ir‬‬ .‬و نشنيدهام كه »حمير« ھيچكس را به نام‬ ‫او خوانده باشد و ]نيز[ نشنيدم كه در اشعار شعراى »حمي ر«‪ ،‬و ن ه ش اعرى‬ ‫از ديگر شعراى تازى يادى از او شده باشد‪.‫و ديگرى گفت‪:‬‬ ‫فناجزناھم قبل الصباح ]‪[9‬‬ ‫و ساربنا يغوث الى مراد‬ ‫] »يعوق«[‬ ‫قبيل ه »خي وان«‪» ،‬يع وق« را ب ه خ دايى گرف ت‪ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [9‬ترجمه اين بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»ما را يغوث به سوى )قبيله( مراد برد پس پيش از صبح با آنان جنگيديم‪«.‬و در دھك دهاى ب ه ن ام‬ ‫»خيوان« كه از سوى مكة دو شب به »صنعاء« راه دارد‪ ،‬جاى داد‪.‬‬ ‫] »نسر«[‬ ‫و قبيل ه »حمي ر«‪» ،‬نس ر« را ب ه خ دايى گرف ت‪ .‬و در زمين ى ك ه »بلخ ع«‬ ‫ناميده مىشد‪ ،‬به عبادتش پرداختند‪ .

.ir‬‬ .‬گفت‪ :‬من در پاسخش گفتم‪:‬‬ ‫من المرء تنعاه لنا من بنى فھر؟‬ ‫اال ايھا الناعي‪ ،‬أخا الجود و الندى!‬ ‫‪PDF.‬پسر زراره اسدى كه گفت‪» :‬ھاتفى« را شنيدم كه مىگويد‪:‬‬ ‫و ذو الباع و المجد الرفيع و ذو القدر‬ ‫لقد ھلك الفياض‪ ،‬غيث بنى فھر‬ ‫)يعنى‪ :‬بتحقيق كه آن رادمرد سخاوتمند‪ ،‬كه بمنزل ه ب اران ب راى بن ى فھ ر ب ود‪ ،‬آن ف راخ‬ ‫بال بلند مرتبه و ارزنده مرد و االقدر ھالك شد و بمرد‪ (.‬‬ ‫]‪ [11‬جاحظ در اين باره چنين مىگويد‪:‬‬ ‫در پارهاى از روايات گفته شده است كه در زمان جاھلى از شكم بتان ھمھمهاى مىشنيدند‬ ‫و خالد پسر وليد ھنگ امى ك ه ع زى را خ راب ك رد ش راره آت ش او را ف را گرف ت چنانك ه‬ ‫بيشتر ران او سوخت تا آنكه پيامبر او را تعويذ فرمود )يعنى‪ :‬او را به پن اه خ دا س پرد( و‬ ‫اين فتنهاى است كه خداى تعالى ھيچگاه عوام از اعراب را بدان امتح ان نفرم وده اس ت و‬ ‫ترديد ندارم كه آن حيلهاى از حيلهھاى پردهداران بوده اس ت ك ه ب راى كس ب روزى بك ار‬ ‫مىبردهاند و اگر شنيدى يا ديدى پ ارهاى از آنچ ه را ك ه ھن دوان در پرستش گاھھاى ايش ان‬ ‫از اي ن افس ونگرى بك ار م ىبرن د خ واھى دانس ت ك ه خ داى تع الى من ت گذاش ته اس ت ب ر‬ ‫مردمان نادان به علماى علم كالم كه در ميان ايشان نشو و نما كردهاند ‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »ھ ان س وگند ب ه خونھ اى ريخت ه ش ده ك ه ب ر قل ه ع زى و نس ر م ىپن دارى خ ون‬ ‫سياوشان است‪.‬وى ب ه‬ ‫آن دو گف ت‪ :‬اي ن ش ما و اي ن خان ه‪ ،‬پ س آن را كوبيدن د‪ ،‬و تب ع و اھ ل يم ن‬ ‫يكسره يھودي شدند‪.‬‬ ‫»و سوگند به آنچه راھبان در ھ ر كليس ا پارس اى پارس ايان‪ ،‬مس يح پس ر م ريم را تنزي ه و‬ ‫تسبيح مىگويند ك ه‪» ،‬ع امر چش يده اس ت از دس ت م ا روز لعل ع ض رب شمش يرى را ك ه‬ ‫چون در دست ب ه حرك ت آي د‪ ،‬اس تخوان دش من را از ھ م بب رد‪ «.‫و ني ز ب راى »حمي ر« بتخان هاى ب ود در »ص نعاء« ك ه »رئ ام« ن ام ب رده‬ ‫م ىش د‪ ،‬آن را ب زرگ م ىداش تند‪ ،‬و در پيش اپيش آن قرب اني م ىكردن د‪ ،‬و‬ ‫مىگفتند كه از درون آن با ايشان گفت و گو م ىش ود‪ [11] .‬‬ ‫و تازيان بيابانى و ھمانند ايشان از ديگر مردمان پروا ندارن د از ايم ان ب ه »ھ اتف« بلك ه‬ ‫از كس اني ك ه اي ن گون ه خراف ات را رد م ىكنن د‪ ،‬ب ه ش گفت م ىآين د و از اي ن قبي ل اس ت‬ ‫داستان اعشى پسر ‪ .‬اي ن أبي ات از آن عم رو‬ ‫پسر عبد الجن است كه از فارسان دوره جاھلى بوده است‪.‬چ ون »تب ع« از‬ ‫سفرى كه به »عراق« رفت بازگشت‪ ،‬دو »حبر« كه با وى از مدينه ھمسفر‬ ‫شده بودند با او آمدند‪ ،‬و او را به ويران ساختن »رئام« فرمان دادند‪ .Tarikhema....

‬و اي ن در بس ى‬ ‫گشاده است )يعنى‪ :‬مطلب در اين باب زياد اس ت(‪ .‬و‬ ‫ق ال ُن و ٌح َربِّ إِ َّن ُھ ْم َع َ‬ ‫ً‬ ‫َم َك رُوا َم ْك راً ُك َّب اراً‪َ .‬و ق الُوا ال َت َذرُنَّ آلِ َھ َت ُك ْم َو ال َت َذرُنَّ َو ّدا َو ال ُس واعا ً َو ال‬ ‫ض لُّوا َكثِي راً َو ال َت ز ِد َّ‬ ‫ض ً‬ ‫َي ُغ َ‬ ‫وث َو َيع َ‬ ‫الال ‪:71‬‬ ‫ِين إِ َّال َ‬ ‫الظ الِم َ‬ ‫ُوق َو َنسْ راً َو َق ْد أَ َ‬ ‫ِ‬ ‫‪.Tarikhema.‬بنگري د ب ه كت اب الحي وان‪ ،‬جل د شش م‪،‬‬ ‫صفحه ‪.[12] 24 -21‬‬ ‫»پ س چ ون »عم رو« پس ر »لح ى« آنچ ه گفت يم بك رد‪ ،‬ع رب بپرس تش بت ان‬ ‫پرداخت و بتان را سرپا ساخت‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ )يعنى‪ :‬ھان‪ ،‬اى كسى كه خبر مرگ رادم ردى بخش نده را م ىدھ ى! كيس ت آن م رد‬ ‫منسوب به دودمان فھر كه ما را از مرگش خبر مىدھى؟( پس گفت‪:‬‬ ‫و ذا الحس ب الق دموس و المنص ب‬ ‫نعيت ابن جدعان بن عمرو أخا الندى‬ ‫القصر!‬ ‫جود و بخشش خورده و داراى حسبي ديرينه و منسبى بى مانند مىباش د‪ (.‬‬ ‫] »منات«[‬ ‫و قديمترين بتى را كه عرب پرستيد‪» ،‬منات« بود‪ .61‬‬ ‫]‪ [12‬قرآن كريم‪.ir‬‬ .‬‬ ‫اين است أصنام پنجگانهاى كه قوم نوح مىپرستيدند‪ ،‬و خداى )‪ -‬عز و جل‪(-‬‬ ‫در كت اب خ ويش ك ه ب ر پي امبر )‪ -‬علي ه الس الم‪ (-‬ن ازل فرم وده‪ ،‬از آنھ ا ي اد‬ ‫كرده است‪:‬‬ ‫ُ‬ ‫ص ْونِي َو ا َّت َب ُع وا م ن لَ ْم َي ِز ْدهُ مال ُه َو َولَ ُدهُ إِ َّال َخس اراً‪َ .‬‬ ‫ابو منذر ھشام گوي د‪ :‬درب اره »رئ ام« بتنھ ايى ش عرى نش نيدهام‪ ،‬ول ى درب اره‬ ‫ديگران شنيدهام‪.‬و عرب به نام وى »عبد‬ ‫منات«‪ ،‬و »زيد منات« نامگذارى كرد‪.‫و از اين جھت است كه نشنيدهام در ھيچيك از اشعار آن ان ي ادى از »رئ ام«‪،‬‬ ‫و نيز از »نسر« شده باشد‪ ،‬و نه ھم به نام آن دو نامگذارى كرده باشند‪.‬‬ ‫و ]ناگفته نماند كه[ عرب از اش عار ش عراى خ ويش ج ز آنچ ه ان دكى پ يش از‬ ‫إسالم سروده شده است‪ ،‬حفظ نكرده و نگاه نداشته است‪.21 -24 /71 ،‬‬ ‫‪PDF.

‬‬ ‫و ھيچكس در بزرگداشت »منات« از »أوس«‪ ،‬و »خزرج« بيش نبود‪.‬‬ ‫و ع رب جملگ ى ب ه بزرگداش تش م ىپرداختن د‪ ،‬و در پيرام ونش قرب اني‬ ‫مىكردند‪.Tarikhema.‬‬ ‫و فرزندان »مع ّد« بر باقيمانده دين »إسماعيل« )‪ -‬عليه السالم‪ (-‬بجا ماندند‪.‬‬ ‫و »أوس« و »خزرج«‪ ،‬و ھر آنكه در »مدين ه«‪ ،‬و »مك ة« و ي ا ح والى آن‬ ‫منزل داشت »منات« را تعظيم مىكردن د‪ ،‬و ب ه ن ام او قرب اني م ىنمودن د‪ ،‬و‬ ‫به او ھديه مىدادند‪.‬‬ ‫و »ربيعه«‪ ،‬و »مضر« نيز بر باقيمانده دين وى ھمچنان بماندند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫ابو منذر ھشام پسر محمد گويد‪:‬‬ ‫ما را مردى از ق ريش از »اب ى عبي ده« پس ر »عب د ﷲ« پس ر »اب ى عبي ده«‬ ‫پس ر »عم ار« پس ر »ياس ر« )ك ه ب ه ت اريخ »أوس« و »خ زرج« از ھم ه‬ ‫مردمان آگاھتر بود( حديث كرد و گف ت‪» :‬أوس« و »خ زرج« و كس اني ك ه‬ ‫پيرو آنان بودند از اعراب »يثرب« و غي ر »يث رب« ح ج م ىگزاردن د و در‬ ‫ھمه مواقف با ديگر مردمان وقوف م ىكردن د‪ ،‬و س ر نم ىتراش يدند‪ ،‬و چ ون‬ ‫مىكوچيدن د ب ه زي ارت »من ات« م ىش تافتند‪ ،‬و پ يش او س ر م ىتراش يدند‪ ،‬و‬ ‫ن زدش أقام ت م ىكردن د‪ ،‬و حجش ان را ج ز ب دين گون ه تم ام نم ىپنداش تند و‬ ‫بمناس بت ھم ين بزرگداش ت »أوس«‪ ،‬و »خ زرج« اس ت ك ه »عب د الع زى«‬ ‫پسر »وديعة مزنى« يا ديگرى از عرب مىگويد‪:‬‬ ‫‪PDF.‫و »من ات« در كن ار دري ا از ناحي ه »مش لّل« در »قدي د« مي ان »مدين ه« و‬ ‫»مكة« نصب شد‪.

‬‬ ‫]‪ [14‬قرآن كريم‪.‫بمناة عند محل آل الخزرج ]‪[13‬‬ ‫انى حلفت يمين صدق برة‬ ‫و تازي ان ھمگ ى در زم ان ج اھلى ھم ه »أوس« و »خ زرج« را خ زرج‬ ‫مىناميدند‪ ،‬به اين دليل است كه شاعر گفت‪» :‬عند محل آل الخزرج«‪.‬‬ ‫و ھمين دو شمشير »حارث« است كه »علقمه« در شعرش ياد ك رده و گفت ه‬ ‫است‪:‬‬ ‫عق يال س يوف مخ ذم و رس وب‬ ‫مظاھر سربالى حديد عليھم ا‬ ‫]‪[15‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [13‬ترجمه اين بيت‪ ،‬بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»م ن ب ه من ات س وگند ي اد ك ردم‪ ،‬س وگندى راس ت و اس توار در مس كن و م أوى خان دان‬ ‫خزرج‪«.‬‬ ‫از جمله آنچه »على« به دست آورده بود‪ ،‬دو شمشير بود كه »حارث« پس ر‬ ‫»ابى شمر غسانى« پادشاه »غسان« آن دو را به »منات« پيشكش كرده بود‬ ‫يكى از آن دو » ّ‬ ‫مخذم« و ديگر »رسوب« ناميده مىشد‪.20 /53 ،‬‬ ‫]‪ [15‬ترجمه بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و ھمين »من ات« اس ت ك ه خ داى )‪ -‬ع ز و ج ل‪ (-‬از او ي اد ك رده و فرم وده‬ ‫است‪:‬‬ ‫ُ‬ ‫َّ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫» َو َمن ا َة الثالِث ة األخ رى« ‪ ،[14] 20 :53‬و »من ات« از آن »ھ ذيل« و‬ ‫»خزاعة« بود‪.Tarikhema.‬‬ ‫و »ق ريش« و ع رب ھمگ ى او را ب زرگ م ىش مردند‪ ،‬و اي ن بزرگداش ت‬ ‫ھمچن ان بب ود ت ا پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬در س ال ھش تم ھج رت‪،‬‬ ‫ھم ان س الى ك ه خ داى تع الى »مك ة« را ب رايش گش ود‪ ،‬از »مدين ه« بي رون‬ ‫رفت و چون چھار ي ا پ نج ش ب راه پيم ود »عل ى« را ب ه س وى او )‪ -‬من ات(‬ ‫گسيل داشت تا نگونسارش ساخت و آنچه به »منات« تعل ق داش ت‪ ،‬برگرف ت‬ ‫و نزد پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬آورد‪.ir‬‬ .

‬و‬ ‫اين ھمان بت است كه خداى در »قرآن« ي اد ك رده و فرم وده اس ت‪ :‬أَ َف َرأَ ْي ُت ُم‬ ‫ال َّال َ‬ ‫ت َو ْال ُع َّزى‪ [17] 19 :53 .‬و »الت« در »ط ائف« ب ود‪ ،‬و ت ازهت ر‬ ‫از »من ات« ]‪ .‬و بنائى بر‬ ‫آن سنگ ساخته بودند‪ .‬‬ ‫و آن را در محل مناره دست چ پ مس جد ام روزى »ط ائف« نھ اده بودن د‪ .‬‬ ‫و پردهداران الت از قبيله ثقيف »بنو ع ّتاب« پسر »مالك« بودند‪ .‫پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬آن ھ ر دو را ب ه »عل ى« )‪ -‬رض ى ﷲ‬ ‫عنه‪ (-‬بخش ود‪ .[16‬و »الت« پارچ ه س نگ چھ ار گوش ى ب ود ك ه تن ى از‬ ‫»يھود« نزد آن سويق )‪ -‬سبوس( مىكوبيد‪.‬و‬ ‫به نام او »زيد الالت«‪ ،‬و »تيم الالت« نام مىگذاشتند‪.‬‬ ‫] »الت«[‬ ‫سپس »الت« را به پرستش گرفتن د‪ .‬‬ ‫]‪ [16‬يعنى‪» :‬الت« را مدتى بعد از »منات« به پرستش گرفتند‪.‬و قريش و ھمه عرب »الت« را بزرگ مىداشتند‪ .‬‬ ‫و بعض ى گوين د ك ه »عل ى« آن دو شمش ير را در »فل س« ك ه بت ى از قبيل ه‬ ‫»ط ى« اس ت‪ ،‬ھنگ امى ك ه پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬او را جھ ت‬ ‫ويران كردن آن فرستاده بود‪ ،‬بيافت‪.‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .19 /53 ،‬‬ ‫]‪ [18‬ترجمه اين بيت بر اين تقري ب اس ت‪) :‬مث ل( م ن و ت رك وص ال ك أس مانن د مث ل آن‬ ‫كسى است كه از الت تبرى جست با اينكه او را مىپرستيد‪«.‬گوين د ك ه يك ى از آن دو ھم ان »ذو الفق ار« شمش ير »عل ى«‬ ‫است‪.‬‬ ‫]‪ [17‬قرآن كريم‪.Tarikhema.‬و »عم رو« پس ر »جعي د« درب اره او‬ ‫مىگويد‪:‬‬ ‫تبرأ من الت و كان ي دينھا‬ ‫فانى و تركي وصل كأس لكالذي‬ ‫]‪[18‬‬ ‫و »متلمس« در قصيدهاى كه در ھجاى »عمرو« پسر »منذر«‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »پوش نده دو پي راھن آھن ين )زره( ك ه ب ر آنھ ا دو شمش ير ج وھردار يك ى مخ ذم‪ ،‬و‬ ‫ديگر رسوب بسته است‪«.

Tarikhema.‫سروده است‪ ،‬از »الت« ياد مىكند‪ ،‬و مىگويد‪:‬‬ ‫و ال الت و األنص اب ال تئ ل!‬ ‫اطردتن ى ح ذر الھج اء‪ ،‬و ال‬ ‫]‪[19‬‬ ‫»الت« ھمچنان ببود تا قبيله »ثقيف«‪ ،‬إسالم آورد‪ ،‬آن ھنگام بود كه پي امبر‬ ‫خداى )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪» (-‬مغيره« پس ر »ش عبه« را گس يل داش ت ت ا‬ ‫آن را ويران كرد‪ ،‬و به آتش بسوزانيد‪.‬و سوگند به خدا‪ ،‬خدايى كه از آنان‬ ‫بزرگتر است‪«.‬‬ ‫»فرستاده وقتى كه بر پيشگاه شما فرود مىآيد‪ ،‬ك وچ م ىكن د‪ ،‬در ح الي ك ه ھ يچ آدم ي از بس تگان‬ ‫الت آنجا يافته نمىشود‪«.‬‬ ‫]‪ [20‬ترجمه أبيات مذكور در باال اين است‪:‬‬ ‫»الت را يارى نكنيد زيرا كه خدا ھالك كننده اوست‪ ،‬و چگونه كس ى را ك ه ب ه خ ود ي ارى نتوان د‬ ‫كرد‪ ،‬يارى مىكنيد؟‬ ‫»ھمانا بتى كه با آتش سوخته و مش تعل ش ده اس ت‪ ،‬و در براب ر س نگھاى خ ويش )يعن ى در براب ر‬ ‫بتكده خود( نجنگيده است‪ ،‬خونش ھدر است‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]‪ [21‬ترجمه اين بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»سوگند به الت و عزى‪ ،‬و ھر كس به دين آنان گرويده است‪ .‬‬ ‫و در اي ن ب اره »ش داد« پس ر »ع ارض جش مى« در آن وق ت ك ه »الت«‬ ‫ويران شد و بسوخت‪ ،‬قبيله »ثقيف« را از باز گش ت ب ه پرس تش او‪ ،‬و خش م‬ ‫آنان برايش نھى مىكند و مىگويد‪:‬‬ ‫و كي ف نص ركم م ن ل يس‬ ‫ال تنص روا ال الت ان ﷲ مھلكھ ا‬ ‫ينتصر؟‬ ‫و لم تقات ل ل دى أحجارھ ا‪،‬‬ ‫ان التي حرقت بالنار فاشتعلت‬ ‫ھدر‬ ‫يظع ن‪ ،‬و ل يس بھ ا م ن‬ ‫ان الرس ول مت ى ين زل بس احتكم‬ ‫أھلھا بشر ]‪[20‬‬ ‫و »أوس« پسر »حجر« به »الت« سوگند ياد كرده‪ ،‬و گفته است‪:‬‬ ‫و ب ا ّ ‪ ،‬ان ﷲ م نھن‬ ‫و ب الالت و الع زى و م ن دان دينھ ا‬ ‫اكبر! ]‪[21‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [19‬ترجمه بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»مرا از بيم ھجاى من برون راندى‪ ،‬نه‪ ،‬سوگند به الت و ديگر بتان كه نجات نمىيابى‪«.

‬چنانك ه »تم يم«‬ ‫پس ر »م رّ « پس رش را »زي د من ات« پس ر »تم يم« پس ر »م ر« پس ر »أ ّد«‬ ‫پسر »طابخه« ناميد‪ .‬و‬ ‫»ت يم ال الت« پس ر »رفي ده« پس ر »ث ور« و زي د ال الت پس ر »رفي ده« پس ر‬ ‫»ث ور« ]پس ر »وب ره« پس ر »م ر« پس ر »اد« پس ر »طابخ ه«[ و »ت يم‬ ‫ال الت« پس ر »نم ر« پس ر »قاس ط« و »عب د الع زى« پس ر »كع ب« پس ر‬ ‫»سعد« پسر »زيد منات« پسر »تميم«‪.‬و »عب د الع زى«‬ ‫پسر »كعب« قديمترين نامى مىباش د ك ه ع رب ب ه اس م »ع زى« نامگ ذارى‬ ‫كرده است‪.‬و )ديگرى( »عب د من ات« پس ر »اد« نامگ ذارى ش د و‬ ‫به اسم »الت«‪» ،‬ثعلبه« پسر »عكابه« پسرش را »ت يم ال الت« ن ام نھ اد‪ .‫] »عزى«[‬ ‫از آن پس »عزى« را به پرستش گرفتند‪.Tarikhema.‬‬ ‫و »عرب« و »قريش« به نام او »عبد العزى« نامگذارى مىكردند‪.‬‬ ‫و نخست كسى كه عزى را به پرستش گرفت »ظالم« پسر »اسعد« بود‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫»عزى« در واديى از »نخله شاميه« بود كه »حراض« ناميده مىشد‪ ،‬و در‬ ‫براب ر »غمي ر« ب ه دس ت راس ت كس ى ك ه از »ع راق« ب ه »مك ة« م ىرود‬ ‫واقع شده بود‪.‬‬ ‫وادي م ذكور ب االى »ذات ع رق« ن ه ش ب راه مان ده ب ه بس تان ق رار گرفت ه‬ ‫اس ت‪» .‬ظ الم« پس ر »اس عد« قب هاى ب ر آن بن ا نھ اد‪ ،‬و از درون آن آوازى‬ ‫مىشنيدند‪.‬ب ه اي ن دلي ل ك ه از ع رب‬ ‫ش نيدهام ك ه پ يش از »ع زى« ب ه آن دو نامگ ذارى ك ردهان د‪ .‬‬ ‫و »عزى« از »الت«‪ ،‬و »منات« ت ازهت ر اس ت‪ .‬‬ ‫»عزى« نزد »قريش« بزرگترين بتھا بود‪ ،‬به زيارتش مىرفتند‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [22‬يعنى‪ :‬ب ت »ع زى« بع د از دو ب ت ديگ ر »الت« و »من ات« م ورد پرس تش ق رار‬ ‫گرفته است‪.‬‬ ‫پس معل وم ش د ك ه »ع زى« از آن دو ت ازهت ر اس ت‪ [22] .ir‬‬ .

‬‬ ‫و چنين به ما رسيده است كه پيامبر خداى )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬روزى‬ ‫»عزى« را ياد كرد و فرمود آن ھنگام كه ب ه دي ن خويش انم ب ودم‪ ،‬گوس فندى‬ ‫س رخا س فيد ب رايش ھدي ه ب ردم‪ [23] .ir‬‬ .‫و ھدي ه ب رايش م ىبردن د‪ ،‬و پ يش او قرب اني م ىكردن د )و ب دين وس يله ب ه او‬ ‫تقرب مىجستند(‪..Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [25‬قرآن كريم ‪. 23 -19 :53‬و قريش ب راى »ع زى« دره )ك وھى( را از‬ ‫س ُْل ٍ‬ ‫وادي »حراض« كه »سقام« ناميده مىشد قرقگاه )حرم( قرار داده بودن د‪ ،‬و‬ ‫آن را ھمانند »حرم كعبه« مىنماياندند‪.‬‬ ‫و در اين باره است گفت ار »جن دب ھ ذلي« از تي ره »ق ردى« در م ورد زن ى‬ ‫كه دوستش مىداش ت و س وگندى را ك ه معش وقه ب راى او ي اد ك رده ب ود‪ ،‬در‬ ‫بيت گنجانيده‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫عاب ٌد م ا َع َب ْد ُّت ْم ‪ 4 :109‬اي ن گفت ه ھش ام را‬ ‫]‪ [23‬جماعت ش يعه‪ ،‬ب ه حك م كريم ه َو ال أَن ا ِ‬ ‫باور ندارند زيرا پيامبران را پيش از بعثت و بعد از بعثت معصوم مىدانند اما غالب اھل‬ ‫سنت و جماعت قائل به عصمت أنبياء از زمان بعثتاند‪.19 -23 /53‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پس چون خداى پيامبرش را مبعوث كرد‪ ،‬ب ر او اي ن آي ات را ن ازل فرم ود‪ :‬أَ‬ ‫ت َو ْالع َُّزى‪َ ،‬و َمنا َة َّ‬ ‫الثالِ َث َة ْاأل ُ ْخرى أَ لَ ُك ُم َّ‬ ‫َف َرأَ ْي ُت ُم َّ‬ ‫ك إِذاً‬ ‫الال َ‬ ‫الذ َك ُر َو لَ ُه ْاأل ُ ْنث ى‪ ،‬ت ِْل َ‬ ‫ِي إِ َّال أَسْ ما ٌء َس َّم ْي ُتمُوھا أَ ْن ُت ْم َو آب اؤُ ُك ْم م ا أَ ْن َز َل ﷲ ِبھ ا م ن‬ ‫قِسْ َم ٌة ضِ يزى‪ ،‬إِنْ ھ َ‬ ‫طان ‪ [25] .‬و ق ريش در ض من ط واف »كعب ه«‬ ‫مىگفت ]رجز[‪:‬‬ ‫»و ال الت و الع زى و من اة الثالث ة االخ رى! ف إنھن الغراني ق العل ى و ان‬ ‫شفاعتھن لترتجى!« ]‪ [24‬و معتقد بودن د ك ه اينھ ا دخت ران خ داىان د )ب زرگ‬ ‫است خداى از چنين نسبتى!( و نزد خداى شفاعت مىكنند‪..‬‬ ‫]‪ [24‬ترجمه عبارت مذكور بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»سوگند به »الت« و »عزى«‪ ،‬و به »منات« سومين آنان كه آنھ ا كلن گ )ل ك ل ك( ھ اى‬ ‫عالم باال ھستند و شفاعت آنھا مايه اميد است‪«.

‬‬ ‫]‪ [28‬ترجمه اين دو بيت چنين است‪:‬‬ ‫»كابين اسماء استخوان فك گوسالهاى بود كه مردى از قبيله »غنم« به او ھديه كرد‪.Tarikhema.‬‬ ‫و درباره »غبغب« است گفته »ھذلي« كه مردى را ك ه زن ى زيب ا را ب ه ن ام‬ ‫»اسماء« تزويج كرده بود‪ ،‬ھجو مىكند‪:‬‬ ‫من األدم أھ داھا ام رؤ م ن بن ى‬ ‫لقد أنكحت اسماء لحى بقيرة‬ ‫غنم!‬ ‫الى غبغب الع زى‪ ،‬فوض ع‬ ‫رأى قذعا في عينھا إذ يسوقھا‬ ‫في القسم ]‪[28‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [26‬ترجمه سه بيت مذكور بر اين تقريب است‪» :‬ھمانا سوگند غل يظ ب ه م وى »ع زى«‬ ‫ك ه بلن ديھاى »س قام« را قرقگ اه س اخت‪ ،‬ي اد ك رد )و گف ت‪» (:‬اگ ر ت و جام هھ ايم را‬ ‫نفرس تادى ت ا رھ ا باش م‪ ،‬آخ رين ع يش عاش قانه خودم ان را آش كارا ب ه ت و خ واھم گف ت!‬ ‫»دش وار اس ت ب ر او )‪ -‬عاش ق م ن( قط ع عالق ة ب ا »ام ح ويرث«‪ ،‬پ س دنب ال ك رد و‬ ‫مىجست باز گشت عشقش را از ھر در و از ھر راه‪«..ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [27‬ترجمه اين بيت چنين است‪:‬‬ ‫»سوگند به عزاى نيكوبخت‪ ،‬و خدايى كه »سرف« نزديك خانه اوست كه من ‪«..‫بفرع التي أحمت فروع سقام‪:‬‬ ‫لقد حلفت جھدا يمينا غليظة‬ ‫ابادي ك اخ رى عيش نا‬ ‫»لئن أن ت ل م ترس ل ثي ابي ف انطلق‬ ‫بكالم!«‬ ‫يعز عليه صرم ام حويرث‬ ‫فأمس ى ي روم األم ر ك ل م رام‬ ‫]‪[26‬‬ ‫و »درھم« پسر »زيد أوسى« درباره »عزى« گويد‪:‬‬ ‫و ﷲ الذي دون بيته سرف ]‪[27‬‬ ‫انى و رب العزى السعيدة‬ ‫و براى »عزى« كشتارگاھى بود ك ه پرس تندگان قربانيھ اى خ ويش را در آن‬ ‫كشتارگاه مىكشتند و »غبغب« ناميده مىشد‪.‬‬ ‫‪PDF.

‫و گوشتھاى قرباني را ميان كساني كه در كشتارگاه »عزى« حضور داشتند‪،‬‬ ‫قسمت مىكردند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [30‬ترجمه بيت مذكور چنين است‪:‬‬ ‫»سوگند مىخ وريم‪ ،‬نخس تين س وگند را ب ه خان ه خ دا‪ ،‬و گ ر ن ه ب ه بت انى ك ه در بلن ديھاى‬ ‫غبغب سرپا )منصوب( ھستند‪«.Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [29‬ترجمه دو بيت چنين است‪:‬‬ ‫»اى عامر! اگر نيزهھاى ما بر ت و دس ت ياف ت )يعن ى‪ :‬اگ ر ب ه ت و برخ ورديم و ت و را در‬ ‫برابر ديديم( سوگند به آن شتران تن درو ك ه روى ب ه من ى و س پس روى ب ه غبغ ب رق ص‬ ‫كنان مىروند‪.‬‬ ‫»ھر آينه نشستگاھت را پاسدار طعنه ني زه ل رزان س وراخ كنن ده م ا ق رار خ واھى داد ي ا‬ ‫در بيچارگى و بى كسى به خاك سپرده خواھى شد‪«.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و »نھيك ه ف زارى« خط اب ب ه »ع امر« پس ر »طفي ل« در اي ن بي ت از‬ ‫»غبغب« نام برده و مىگويد‪:‬‬ ‫و الراقص ات ال ى من ى‬ ‫ي ا ع ام! ل و ق درت علي ك رماحن ا‬ ‫فالغبغب!‬ ‫م ران او لثوي ت غي ر‬ ‫]لتقي ت بالوجع اء طعن ة فات ك‬ ‫محسب[ ]‪[29‬‬ ‫و درباره »غبغب« كه »قيس« پس ر »منق ذ« پس ر »عبي د« پس ر »ض اطر«‬ ‫پسر »حبش ية« پس ر »س لول« ]خزاع ى[ )ك ه زن ى از »بن ى ح داد« از تي ره‬ ‫»كنان ه« و بق ول بعض ى از قبيل ه »ح داد مح ارب« او را زايي ده اس ت( و‬ ‫مشھور به »قيس« پسر »حداديه خزاعى« گويد‪:‬‬ ‫و اال فأنصاب يسرن بغبغب ]‪[30‬‬ ‫تلينا ببيت ﷲ أول حلفة‬ ‫و »قريش« به نوعي خاص »عزى« را تعظيم مىكردند‪ ،‬و از اينروست كه‬ ‫»زيد« پسر »عم رو« پس ر »نفي ل« ك ه در روزگ ار ج اھلى ب ه خ دا پرس تى‬ ‫گرويده و پرستش »عزى« و ديگر بتان را ترك‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »ھنگ ام س وق دادن آن گوس اله ب ه كش تارگاه غبغ ب ع زى در چش مش س پيدى‬ ‫ناھنجارى ديد و در نتيجه بىپروا به كس و ناكس گوشتش را ھديه داد‪«.

‬‬ ‫»چه خوب مھمانخانهاى است )مھمانخانه دبيه( كه نسيم ماليم و مرطوب ش مالى )ش اميه(‬ ‫شتران مھمانان را بسوى آن مىرانند! »با گرسنگى مھمان ان ب ا كاس هھ اى تاج دار از ن ان‬ ‫روغنين‪ ،‬لبريز از پيه مىجنگد )يعنى‪:‬‬ ‫ب ا اي ن كاس هھ اى ممل و از ن ان و خ ورش چ رب و ن رم گرس نگى مھمان ان را از ب ين‬ ‫مىبرد(‪«.ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫»پس نه به عزى مىگروم‪ ،‬و نه به دو دخترش‪ ،‬و نه دو بت بنى غنم را زيارت مىكنم‪.‬‬ ‫]‪ [32‬ترجمه چھار بيت باال اين است‪:‬‬ ‫»دبيه پس از اينكه پاىافزارم پاره ش ده ب ود‪ ،‬م را پ اىاف زارى بخش ود‪ ،‬دبي ه نيك و دوس تى‬ ‫است! »آن پاىافزار از پوست پشت گاو جوان بود و به زيبايى دوخته شده بود‪.‬و »اب و خ راش ھ ذلي« در‬ ‫اي ن ش عر او را م ىس تايد‪ ،‬زي را ھنگ امى ك ه ب ر او وارد ش ده ب ود ي ك جف ت‬ ‫پاىافزار نيكو بدو داده بود‪:‬‬ ‫دبية‪ ،‬انه نعم الخليل!‬ ‫حذانى بعد ما خذمت نعالى‬ ‫من الثيران وصلھما جميل‬ ‫مقابلتين من صلوى مشب‬ ‫فنعم معرس األضياف تذحى‬ ‫رحالھم شآمية بليل!‬ ‫من الفرني يرعبھا الجميل ]‪[32‬‬ ‫يقاتل جوعھم بمكلالت‬ ‫ھمواره »عزى« اين چنين )مقامي( داشت تا خداى پيامبرش را‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [31‬ترجمه سه بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»الت و عزى اين ھر دو را واگذاشتم‪ ،‬و چنين كند مرد دالور و شكيبا‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫»و نه ھبل را كه روزگارى پروردگار ما بود‪ ،‬آن ھنگام كه عقلي اندك داشتم‪«.‫گفته بود‪ ،‬مىگويد‪:‬‬ ‫كذلك يفعل الجلد الصبور‬ ‫تركت الالت و العزى جميعا‬ ‫و ال صنمي بنى غنم ازور‬ ‫فال العزى أدين و ال ابنتيھا‬ ‫لنا ف ي ال دھر إذ حلم ي ص غير‬ ‫و ال ھبال ازور و كان ربا‬ ‫]‪[31‬‬ ‫پردهداران »عزى«‪» ،‬بنو شيبان« پسر »جابر« پسر »مره« ]پسر »عبس«‬ ‫پسر »رفاعة« پسر »حارث« پسر »عتبة« پس ر »س ليم« پس ر »منص ور«[‬ ‫از »بنى سليم« بودند‪ ،‬و آخرين كسى كه از ايشان پردهدارى »عزى« را بر‬ ‫عھده داشت »دبيّه« ]پسر »حرمي س لمى«[ ب ود‪ .

‫)‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬برانگيخ ت‪ ،‬و پي امبر »ع زى« و ديگ ر بت ان را‬ ‫پس ت ش مرد‪ ،‬و مردم ان را از پرس تش آن ان نھ ى فرم ود‪ ،‬و »ق رآن« ني ز‬ ‫درباره آنھا نازل شد‪.ir‬‬ .‬ابو لھب« پرسيد‪» :‬اى ابو أحيحة چ ه چي ز ت را م ىگريان د؟ آي ا‬ ‫از مرگ گريه مىكنى و حال آنك ه چ ارهاى از آن نيس ت؟« گف ت‪» :‬ن ه‪ ،‬بلك ه‬ ‫از آن بيم دارم كه »ع زى« بع د از م ن پرس تيده نش ود‪» «.‬اب و لھ ب« گف ت‪:‬‬ ‫»به خداى سوگند »عزى« در زم ان حي ات ت و ني ز ب راى خ اطر ت و پرس تش‬ ‫نشده است‪ ،‬و پ س از م رگ ت و ھ م پرس تش او بعل ت م رگ ت و ت رك نخواھ د‬ ‫ش د!« اب و أحيح ة گف ت‪» :‬اكن ون دانس تم ك ه م را جانش ينى م ىباش د‪ «،‬و از‬ ‫دلبستگى »ابو لھب« به پرستش »عزى« به شگفت آمد‪.‬خالد« برفت و »دبيه« را ك ه پ ردهدار »ع زى« ب ود گرف ت و كش ت‪.‬‬ ‫در سال فتح »مكة« پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ علي ه و س لم‪» (-‬خال د« پس ر »ولي د«‬ ‫را بخواند و بفرمود برو به سوى درختى كه در »بط ن نخل ه« اس ت و آن را‬ ‫ببر‪» .‬‬ ‫اين است كه »ابو خراش ھذلي«‪» ،‬دبيه« را با اشعار زير رثاء گفت‪:‬‬ ‫م ا لدبي ة من ذ الي وم ل م أره‬ ‫وس ط الش روب و ل م يلم م و ل م‬ ‫يطف؟‬ ‫من الرواويق م ن ش يزى بن ى‬ ‫لو كان حيا لغاداھم بمترعة‬ ‫الھطف‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و اين امر بسى بر »قريش« دشوار آمد‪ ،‬چن ان ك ه اب و أحيح ه ]و او »س عد«‬ ‫پس ر »ع اص« پس ر »أمي ة« پس ر »عب د ش مس« پس ر »عب د من اف« اس ت[‬ ‫چ ون ب ه بيم ارى م رگ دچ ار ش د‪ ،‬و »اب و لھ ب« از او عي ادت ك رد‪،‬‬ ‫مىگريست‪» .Tarikhema.

‬پ س چ ون پي امبر )ص لى ﷲ علي ه و س لم‪» (-‬مك ة« را‬ ‫بگشود‪» ،‬خالد« پسر »وليد« را بفرمود كه ب رو ب ه »بط ن نخل ه«‪ ،‬آنج ا س ه‬ ‫درخت شوره گز مىيابى‪ ،‬أولين آنھا را ببر! »خالد«‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [33‬ترجمه چھار بيت باال اين است‪:‬‬ ‫»چه شده اس ت دبي ه را ك ه از ام روز او را در مي ان ب اده نوش ان ندي دم ك ه ب ر آن ان وارد‬ ‫شود و گرداگرد ايشان بخرامد و پذيرايى كند؟‬ ‫»اگر او )دبيه( زنده بودى‪ ،‬بام دادان ص بوحى مھمان ان را ب ا جامھ اى ب زرگ بن ى ھط ف‬ ‫لبريز از شراب پذيرا مىشدى‪.‬و‬ ‫»الھط ف« تي رهاى از »بن ى عم رو« پس ر »اس د« اس ت‪ .‬‬ ‫»اوست صاحب ديگ بزرگ و ديگدان پ ر از خاكس تر و كاس ه او ھنگ ام زمس تان ھمانن د‬ ‫آبشخور پر از آبى است )كه شترداران‪ ،‬شترھاى تشنه را از آب سيراب مىكنند‪» (.ir‬‬ .‬وادي‬ ‫سقام )بعد از دبيه( خالي شد و مگ ر درن دگان و ب ادى ك ه ب ر درخت ان م ىوزد‪ ،‬أنيس ي در‬ ‫آنجا نيست‪«.‫ضخم الرماد‪ ،‬عظيم القدر جفنته‬ ‫حين الشتاء كحوض المنھل‬ ‫اللقف‬ ‫اال الس باع و م ر ال ريح‬ ‫]امس ى س قام خ الء ال أن يس ب ه‬ ‫بالغرف[ ]‪[33‬‬ ‫)ابو منذر مىگويد‪ :‬يطي ف از م اده طوف ان از ب اب ط اف يطي ف م ىباش د‪ .‬اللق ف‪ ،‬ح وض‬ ‫)آبش خور( شكس تهاى را گوين د ك ه از بس يارى آب رخن هدار و شكس ته ش ده‬ ‫باشد(‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫»ابو على عنزي« ما را ح ديث ك رد و گف ت‪» :‬عل ى« پس ر »ص باح« م ا را‬ ‫حديث كرد‪ ،‬و گفت‪ :‬ابو منذر ب ه م ا خب ر داد و گف ت پ درم از »اب ى ص الح«‬ ‫از پسر »عباس« مرا روايت كرد و گفت‪:‬‬ ‫»عزى« شيطانهاى )ماده پرى( بود ك ه ب ر س ه درخ ت ش وره گ ز در »بط ن‬ ‫نخل ه« وارد م ىش د‪ .‬‬ ‫)ابو منذر گويد‪» :‬ابو أحيحة سعيد« پسر »عاص« در »مكة« دستار بر س ر‬ ‫م ىگذاش ت‪ ،‬و چ ون او دس تار م ىبس ت ھ يچكس ب ه رن گ دس تار او دس تار‬ ‫نمىبست(‪.Tarikhema.

‬پ س چ ون ب ه خ دمت پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪(-‬‬ ‫ب از آم د‪ ،‬پي امبر فرم ود‪» :‬آي ا چي زى دي دى؟« گف ت‪» :‬ن ه‪ «.‬‬ ‫»زي را اگ ر ت و ام روز خال د را نكش ى‪ ،‬ھ ر چ ه زودت ر ب ه خ وارى و زارى ب از ك ردى و‬ ‫ترسايى را از خود نشان دھى‪«.‬آن گ اه درخ ت را بري د و »دبي ه« پ ردهدار را‬ ‫بكشت‪.Tarikhema.‬دبي ه«‬ ‫را چون نظر بر خالد افتاد خطاب به »عزى« گفت‪:‬‬ ‫على خالد! ألقى الخمار و شمري‬ ‫أعزاء شدى شدة ال تكذبى‬ ‫تب وئى ب ذل ع اجال و تنص رى‬ ‫فإن ك اال تقتل ي الي وم خال دا‬ ‫]‪[34‬‬ ‫پس »خالد« گفت‪:‬‬ ‫]يا عز[ كفرانك ال سبحانك‬ ‫ابى رأيت ﷲ قد أھانك ]‪[35‬‬ ‫اين بگفت و ضربتي ب ر او نواخ ت و ف رق او )ش يطانه( را بش كافت‪ ،‬ناگھ ان‬ ‫او را مش تى خاكس تر دي د‪ .‬فرم ود‪» :‬ب رو‬ ‫دومين را بب ر!« »خال د« بيام د‪ ،‬و آن را بري د‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [34‬ترجمه اين دو بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»ھان عزى! حمل ه ك ن ب ر خال د‪ ،‬حمل ه س خت‪ ،‬و مت رس‪ ،‬س رانداز )چھ ار ق د( را از س ر‬ ‫بازگير‪ ،‬و دامن بر چين‪.ir‬‬ .‬فرمود‪» :‬ب رو آن س ديگر را‬ ‫ببر!« »خالد« بيامد‪ ،‬ناگھان زنى سيهچ رده )س ياهروى‪ -‬حبش ية( آش فته م وى‬ ‫بدي د ك ه دو دس تش را ب ر گ ردنش نھ اده دن دان ھم ى س ايد‪ ،‬و »دبي ه« ]پس ر‬ ‫»حرمي شيباني«‪ ،‬پسر[ سلمى پ ردهدار »ع زى« پش ت س رش ب ود‪» .‬‬ ‫]‪ [35‬ترجمه اين بيت‪ ،‬اين است‪:‬‬ ‫»اى عزى! ب ه ت و كف ر م ىورزم‪ ،‬ن ه اينك ه من زهات خ وانم‪ ،‬خ داى را دي دم ك ه ت را خ وار‬ ‫ساخت‪«.‫بيامد و آن را ببري د‪ .‬س پس ب ه خ دمت پي امبر آم د‪،‬‬ ‫پيامبر فرمود‪» :‬آيا چيزى ديدى؟« گفت‪» :‬نه‪ «.

‬پي امبر فرم ود‪» :‬آن ع زى ب ود‪ ،‬و بع د از او ع رب را‬ ‫عزائى نيست! آگاه باشيد كه پ س از ام روز »ع زى« پرس تش نخواھ د ش د‪«.‬‬ ‫اب و من ذر گوي د‪ :‬ق ريش »در مك ة« و ديگ ر تازي انى ك ه مق يم »مك ة« بودن د‪،‬‬ ‫ھيچي ك از بت ان را ب ه آن پاي ه از تعظ يم ك ه »ع زى« را تعظ يم م ىكردن د‪،‬‬ ‫ب زرگ نم ىداش تند‪ ،‬و پ س از »ع زى«‪» ،‬الت« و از آن پ س »من ات« را‬ ‫بزرگ مىداشتند‪.‬‬ ‫و اما »عزى« )اختصاصى كه داشت اين ب ود ك ه( »ق ريش« تنھ ا زي ارت و‬ ‫قرب اني را ب ه او مخص وص م ىداش تند‪ ،‬و چن ين پن دارم ك ه س بب‪ ،‬نزديك ى‬ ‫»عزى« به اينان بوده است‪.‬و پندارم كه موجب دورى ديگر بتان از اين پرستندگان بوده است‪.‬‬ ‫و »ثقيف«‪» ،‬الت« را به زيارت و قرباني مخصوص م ىداش ت آنچن ان ك ه‬ ‫»قريش«‪» ،‬عزى« را‪.‬‬ ‫پس »ابو خراش« شعرى را كه در پيش گذشت در رثاء »دبيه« سرود‪..‬‬ ‫و اينان ھمه ] »عزى« را[ تعظيم مىكردند‪.‬‬ ‫و نظري را كه اينان در تعظيم »عزى« داشتند و يا نزديك به آن را‪ ،‬به ھيچ‬ ‫ي ك از بت ان پنجگان هاى ك ه »عم رو« پس ر »لح ى« ب ه ايش ان داده ب ود‬ ‫]ھمانھايى كه خداى تعالى در »قرآن مجيد« ياد كرده‪ ،‬آنجا كه فرموده است‪:‬‬ ‫‪َ .‬و ال َت َذرُنَّ َو ًّدا‪َ ،‬و ال سُواعاً‪َ ،‬و ال َي ُغ َ‬ ‫وث َو َي ُع َ‬ ‫وق َو َنسْ راً ‪[[36] 23 :71‬‬ ‫نداشتند‪ .‬‬ ‫و »أوس«‪ ،‬و »خزرج«‪» ،‬منات« را به اين امتياز مخصوص مىداشتند‪.‫پس )از آن( به س وى پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬بازگش ت و او را از‬ ‫چگ ونگى خب ر داد‪ .23 /71 ،‬‬ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [36‬قرآن كريم‪..

‬پ س پي امبر »خال د« پس ر‬ ‫»ولي د« را فرس تاد ت ا درخ ت )منس وب ب ه او( را بري د‪ ،‬و خان ه )اش( را‬ ‫ويران ساخت‪ ،‬و بت را شكست[‪.‬‬ ‫و ھ ر گ اه »ص ريح« ب رون آم دى‪ ،‬ن وزاد را پ اكزاد ش مردندى‪] ،‬و اگ ر‬ ‫»ملصق« مىآمدى[ او را طرد كردندى‪ .‬و از آن ھف ت‪ ،‬تي رى ب ه ن ام م رده‪،‬‬ ‫و تيرى به نام نكاح )‪ -‬زناشويى( نشاندار بود‪.‬پس دستى از طال براى آن بساختند‪.‬‬ ‫] »ھبل«[‬ ‫و »قريش« را بتان )ديگر نيز( درون »كعبه« و پيرامون آن بود‪.‬‬ ‫و بزرگتر آنھا نزد ايشان »ھبل« است‪.‬و )از اين رو( او را »ھب ل‬ ‫خزيمة« مىگفتند‪.‬‬ ‫و بقرار آنچه به من رسيده است‪» ،‬ھبل« از عقيق سرخ ب ر ص ورت انس انى‬ ‫ساخته شده بود كه دس ت راس تش شكس ته ب ود و ق ريش او را ھمچن ان )دس ت‬ ‫شكسته( بدست آوردند‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫و سه تير ديگر براى من تفسير نش ده اس ت ك ه نش ان از چ ه داش ت )و ب راى‬ ‫چه بود(؟‬ ‫پس چون ايشان را در كارى خصومتي روى مىداد‪ ،‬يا آھنگ‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬‬ ‫»ھب ل« درون »كعب ه« ق رار داش ت‪ ،‬و رو ب ه روى آن ھف ت تي ر )‪ -‬ق دح(‬ ‫نھ اده ش ده ب ود ك ه ب ر اول ى از آنھ ا نوش ته بودن د »ص ريح«‪ ،‬و ب ر ديگ رى‬ ‫»ملصق«‪.‫]و »قريش«‪» ،‬عزى« را بزرگ مىداش ت‪ ،‬و دو قبيل ه »غن ى« و »باھل ه«‬ ‫ني ز در پرس تش آن ب ا »ق ريش« ھمداس تان بودن د‪ .‬‬ ‫و نخس تين كس ى ك ه او را برافراش ت )‪ -‬نص ب ك رد( »خزيم ة« پس ر‬ ‫»مدرك ه« پس ر »الي اس« پس ر »مض ر« ب ود‪ .‬‬ ‫پس ھر گاه در پاكى نژاد نوزادى شك كردندى‪ ،‬نخست به ھبل ھديهي ى تق ديم‬ ‫مىداشتند‪ ،‬وزان پس با تيرھا فال مىزدندى‪.

‬‬ ‫اين دو را چون به دو سنگ مسخ شدند‪ ،‬پيشاپيش »كعب ه« نھادن د ت ا مردم ان‬ ‫از آن ان پن د گيرن د‪ .‬پ س چ ون م دتى ب ر اي ن بگذش ت‪ ،‬و پرس تش بت ان رواج‬ ‫يافت‪ ،‬اين دو ھم مورد پرستش قرار گرفتند‪.Tarikhema.‬پس ھر چ ه در م ىآم د‪ ،‬آن را ب ه ك ار م ىبس تند و ب ه آن ت ن در‬ ‫مىدادند‪.‬‬ ‫و خط اب »اب و طال ب« ب ه آن دو اس ت )ك ه ھنگ ام ھمداس تانى »ق ريش«‬ ‫درباره پيامبر‪ -‬عليه السالم‪ -‬بر ضد »بن ى ھاش م« ب ه آنھ ا س وگند ي اد ك رد و‬ ‫گفت‪(:‬‬ ‫و أمسكت من أثوابه‬ ‫أحضرت عند البيت رھطي و معشرى‬ ‫بالوصائل‬ ‫‪PDF.‬و‬ ‫»قريش« آنى را كه به »كعبه« چسبيده بود‪ ،‬ن زد آن ديگ ر نص ب نمودن د‪ ،‬و‬ ‫گوسفند و شتر پيش آن دو قرباني مىكردند‪.‫سفرى‪ ،‬و يا مھمي ديگر مىكردند‪ ،‬نزد »ھبل« مىآمدند‪ ،‬و ب ا تيرھ ا داورى‬ ‫مىخواستند‪ .‬‬ ‫يك ى از آن دو چس بيده ب ه »كعب ه« ب ود‪ ،‬و ديگ رى در جايگ اه »زم زم«‪ .‬‬ ‫و نزد ھبل بود كه »عبد المطل ب« درب اره پس رش‪» ،‬عب د ﷲ« ]پ در پي امبر‪-‬‬ ‫صلى ﷲ عليه و سلم‪ [-‬با آن تيرھا قرعه زد‪ .‬‬ ‫] »إساف« و »نائله«[‬ ‫و »إساف« و »نائله« نيز دو بت بودند )كه آنان مىپرستيدند(‪.ir‬‬ .‬و ھمان »ھبل« اس ت ك ه »اب و‬ ‫س فيان« پس ر »ح رب« چ ون روز جن گ »اح د« پي روز ش د‪ ،‬خط اب ب ه او‬ ‫گفت‪:‬‬ ‫»أع ُل ھبل« )ھبل برتر باش(! و پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬فرمود‪:‬‬ ‫»ﷲ أعلى و اجل!« )خداى باالتر و بزرگتر است(‪.

‬‬ ‫»و در آنجا كه يمانيان شترانشان را مىخوابانند‪ ،‬در ريزش گاه رودبارھ ا نزدي ك إس اف و‬ ‫نائله‪«.‬‬ ‫]‪ [38‬ترجمه اين بيت چنين است‪:‬‬ ‫»مرغان )بر كنار كشته( او نشستهاند‪ ،‬و چون زنان حائض كه )به پاس احترام( از إساف‬ ‫كنار مىايستادند‪ ،‬مرغان نيز به او نزديك نمىشوند‪«.Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [39‬ترجمه اين بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و خطاب به »إساف« است كه »بشر« پسر »ابى خازم« ]اسدى[ گويد‪:‬‬ ‫مقامات العوارك من إساف ]‪[38‬‬ ‫عليه الطير ما يدنون منه‬ ‫و عرب نام مىنھادند‪ ،‬به نامھايى‪ ،‬و لفظ »عبد« را به آن نسبت مىدادن د ك ه‬ ‫نمىدانم آن نامھا از آن »أصنام« بوده است يا نه؟ )از آن جمله است‪» (:‬عبد‬ ‫ياليل«‪ ،‬و »عبد غنم«‪ ،‬و »عبد كالل«‪ ،‬و »عبد رضى«‪.‫بمفض ى الس بيول م ن إس اف‬ ‫و حيث ينيخ األشعرون ركابھم‬ ‫و نائل ]‪[37‬‬ ‫)گفت‪ :‬وصائل‪ ،‬ھمان بردھاى يماني است(‪.ir‬‬ .‬‬ ‫برخى از راويان گفتهاند كه »رضى« خانهاى بود از آن »بن ى ربيع ه« پس ر‬ ‫»كعب« پسر »سعد« پسر »زيد منات« كه »مستوغر« آن را ويران ك رد )‬ ‫»مس توغر« ھم ان »عم رو« پس ر »ربيع ه« پس ر »كع ب«‪ -‬پس ر »س عد«‪،‬‬ ‫پسر »زيد منات« پسر »تميم« است( و او را »مستوغر« گفتن د‪ ،‬زي را گفت ه‬ ‫بود‪:‬‬ ‫نشيش الرضف في اللبن الوغير‬ ‫بنش الماء في الربالت منھا‬ ‫]‪[39‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [37‬ترجمه اين دو بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»خويش و تبارم را نزد خانه )كعبه( حاضر ساختم‪ ،‬و از جامهھاى كعب ه روپ وش رنگ ين‬ ‫يماني را بدست گرفتم‪.

ir‬‬ .‬‬ ‫»و به كمك خواستم در ويران ساختن آن عبد ﷲ را و بان عب د ﷲ م ردى بأي د ت ا ب ه ق رق‬ ‫گاه حمله برد )و قرق آن را بشكند(‪«.‫)راوي گويد‪ :‬الوغير‪ ،‬الحار(‪.‬‬ ‫]‪ [41‬ترجمه دو بيت باال اين است‪:‬‬ ‫»ھمانا برخوردى با سوارانى از دودمان ما كه دور انداختند ترا چنانكه عي ار مل خ را )از‬ ‫بن دندان كرم خوردهاش( دور كرد‪.‬و عي ار م ردى اس ت از قبيل ه‬ ‫»كلب« كه در بامدادى سرد بر ملخى دست يافت و خود مبتال ب ه ك رمزدگ ى‬ ‫دندان بود‪ ،‬در آن ميان كه ملخ مىخورد يكى از ملخھا‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »آب در گوشتھاى ران آن اسب مىجوشد‪ ،‬جوشيدن با صدائى مانند جوش يدن س نگ‬ ‫تفيده )‪ -‬تابيده( در شير داغ‪«.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و »مس توغر« درب اره درھ م ك وفتن »رض ى« ك ه پ س از مس لمان ش دن ب ر‬ ‫دست او روى داد‪ ،‬گفته است‪:‬‬ ‫فتركتھا تال تنازع اسحما‬ ‫و لقد شددت على رضاء شدة‬ ‫و لمث ل عب د ﷲ يغش ى‬ ‫و دع وت عب د ﷲ ف ى مكروھھ ا‬ ‫المحرما! ]‪[40‬‬ ‫و پسر »ادھم« )كه مردى از »بنى عامر« پس ر »ع وف« از قبيل ه »كل ب«‬ ‫است( گفته است‪:‬‬ ‫غنظوك غنظ جرادة العيار‬ ‫و لقد لقيت فوارسا من قومنا‬ ‫ككراھ ة الخنزي ر لاليغ ار‬ ‫و لق د رأي ت مك انھم فك رھتھم‬ ‫]‪[41‬‬ ‫)گوي د‪ :‬ايغ ار آب داغ ي ا جوش ان را گوين د‪ .Tarikhema.‬‬ ‫»و پايگاه آنان را ديدى و از آن رميدى )از ترس و كراھت(‪ ،‬ھمچنان كه خ وك از داغ ى‬ ‫)‪ -‬حرارت( مىگريزد و مىپرھيزد‪«.‬‬ ‫]‪ [40‬ترجمه اين دو بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»حمله بردم بر »رضى« حملهاى شديد‪ ،‬پس واگذاشتمش به صورت تلى كه با يك پارچ ه‬ ‫ابر سياه ھمانندى مىكرد‪.

‬‬ ‫)پيامبر( با گوشه كمان در چشمھا و صورتھاى آنان مىكوبيد و مىفرمود‪:‬‬ ‫كان َزھُوق ا ً«‪ 81 :17 .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و غنظوك‪ ،‬يعنى‪ :‬پ رت كردن د‪ ،‬ي ا دور انداختن د ت را‪ (.‬چ ون پي امبر خ داى )‪-‬‬ ‫صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬در روز فتح »مك ة« پي روز ش د ب ه »مس جد الح رام«‬ ‫درآمد و بتان در پيرامون »كعبه« سرپا بودند‪.‬‬ ‫]‪ [43‬مراد ابو منذر ھشام پسر محمد مؤلف اين كتاب است‪.‬و نمىدانم كجا‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [42‬ترجمه أبيات باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»معشوق گفت‪ :‬باز آى به داستان عشق! گفتم نه‪ ،‬خداى و إسالم تو را از آن باز مىدارد‪،‬‬ ‫و آن را روا نمىشمارد‪.‫از محل كرم خوردگى در آمد‪ ،‬وى گفت‪» :‬به خداى سوگند اين زنده اس ت«‪.‬و در اين باره است كه »راشد« پسر‪» -‬عبد ﷲ سلمى« گويد‪:‬‬ ‫يأبى اإلله عليك و اإلسالم‬ ‫قالت‪ :‬ھلم الى الحديث! فقلت ال‪،‬‬ ‫او ما رأيت محمدا و قبيله‬ ‫بالفتح‪ ،‬حين تكسر األصنام؟‬ ‫و الش رك يغش ى وجھ ه‬ ‫لرأي ت ن ور ﷲ اض حى س اطعا‬ ‫االظالم! ]‪[42‬‬ ‫] »مناف«[‬ ‫گف ت ]‪» :[43‬من اف« ني ز يك ى از بت ان ع رب ب ود ك ه »ق ريش« ب ه او‬ ‫نامگذارى مىكردند و »عبد مناف« نام مىنھادند‪ .Tarikhema.‬آن گ اه فرم ان‬ ‫»جا َء ْال َح ُّق َو َز َھ َق ْالباطِ لُ‪ ،‬إِنَّ ْالباطِ َل َ‬ ‫داد تا بتان را سرنگون به روى خاك افكندند‪ ،‬و سپس از مسجد بي رون بردن د‬ ‫و سوزانيدند‪ .ir‬‬ .‬‬ ‫»مگر نديدى محمد و يارانش را در روز فتح )مكة( آن گاه كه بتان درھم شكسته مىشد‪.‬‬ ‫»ھر آينه نور خدا را درخشان مىديدى و شرك )‪ -‬بتپرستى( را مىنگريستى كه تاريكى‬ ‫رخسارش را فراگرفته بود‪.

‬‬ ‫كمعتن ز الع وارك م ن من اف‬ ‫و ق رن ق د ترك ت الطي ر من ه‬ ‫]‪[44‬‬ ‫)گويد‪ :‬معتنز‪ :‬كنار گيرنده در گوشهاى(‪.‫بوده است‪ ،‬و چه كسى آن را نصب كرده است؟‬ ‫و زنان حائض به بتان نزديك نمىشدند‪ ،‬و آن را دس ت نم ىيازيدن د‪ ،‬بلك ه در‬ ‫ناحيه دورتر از آن مىايستادند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫گوي د‪ :‬اھ ل ھ ر خان ه از خان هھ اى مك ة را بت ى درون خان ه ب ود ك ه آن را‬ ‫مىپرستيدند‪ ،‬و چون يكى از آنان آھنگ س فر م ىك رد‪ ،‬آخ رين ك ارى ك ه در‬ ‫خان هاش انج ام م ىداد‪ ،‬مس ح ك ردن آن ب ت ب ود‪ ،‬و چ ون از س فرش ب از‬ ‫مىگشت‪ ،‬نخستين كارش ھنگام ورود به خانه اين بود كه آن را مسح كند‪.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و در اين باره است كه »بلعاء« پسر »قيس« پسر »عبد ﷲ« پس ر »يعم ر«‬ ‫كه ھمان »ش ّداخ ليثى« مىباش د‪ ،‬و مب تال ب ه )بيم ارى( ب رص ب ود‪ ،‬اي ن بي ت‬ ‫بسرود‪:‬‬ ‫) »اب و من ذر ھش ام« پس ر »محم د« م ىگوي د‪» :‬خال د« پس ر »س عيد« پس ر‬ ‫»عاص« از پدرش مرا حديث كرد و گفت كه »بلعاء« را گفتند‪ :‬اي ن چيس ت‬ ‫)اشاره به بيمارى برص(؟‬ ‫پاسخ داد‪ :‬اين شمشير خداى است كه زنگارش را زدوده است(‪.‬‬ ‫چون خدا پيامبرش را برانگيخت و پيامبر آنان را به توحي د و پرس تش خ داى‬ ‫بىھمتا خواند‪ ،‬گفتند‪ :‬أَ َج َع َل ْاآللِ َھ َة إِلھا ً واحِداً إِنَّ ‪5 :38‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [44‬ترجمه اين بيت‪ ،‬اين است‪:‬‬ ‫»چه بسا ھماوردى كه )به خاكش افكندم( و مرغ ان را ب ر كن ار كش ته او گذاش تم ت ا مانن د‬ ‫زنان حائض كه ھنگام زي ارت از من اف كن ار م ىگيرن د‪ ،‬ان دكى دورت ر از او )ب ه انتظ ار‬ ‫قطع نفس و بىحركت ماندن وى( بنشينند‪«.

‬‬ ‫و چون كوچ مىكرد‪ ،‬آن را وام ىگذاش ت و چ ون ب ه من زل ديگ ر م ىرس يد‪،‬‬ ‫ھمان كار را تكرار مىك رد‪ ،‬و اين ان پيش اپيش ھم ه اي ن بت ان س نگى‪ ،‬ش تر و‬ ‫گوس فند م ىكش تند و ب ه آن وس يله ب ه اي ن بت ان س نگى تق رب م ىجس تند و ب ا‬ ‫وج ود اي ن‪ ،‬برت رى »كعب ه« را نس بت ب ه آن ان گ ردن م ىنھادن د و از ح ج و‬ ‫عمره به »كعبه« روى نمىگردانيدند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫و گوس فندانى را ك ه پ يش بت ان و س نگھاى م ورد پرستشش ان م ىكش تند‪،‬‬ ‫»عتائر« مىناميدند‪.‬و كشتارگاھى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [45‬قرآن كريم‪.‬‬ ‫و اگ ر آن س نگھا تن ديس )‪ -‬تمث ال( م ىب ود‪ ،‬آنھ ا را »أص نام«‪ ،‬و »أوث ان«‬ ‫مىخواندند و طوافشان را »دوار« مىگفتند‪.Tarikhema.‫ھذا لَ َشيْ ٌء عُجابٌ ! ‪ [45] 5 :38‬قصدشان ھمين أصنام بود‪.‬‬ ‫)عتيره‪ :‬در لغت تازى ذبيحه )‪ -‬كشته شده( است(‪ .‬‬ ‫و عرب ديوان هوار ش يفته پرس تش بت ان ب ود‪ ،‬برخ ى از آن ان پرستش گاھى بن ا‬ ‫مىكرد و برخى ديگر بتى سرپا مىداشت و از آن ميان كسى كه نمىتوانست‬ ‫بتى سرپا دارد‪ ،‬و يا بتك دهاى بس ازد‪ ،‬س نگى را پيش اپيش ح رم و ي ا پيش اپيش‬ ‫چيزى از آنچه مىپسنديد‪ ،‬نصب مىك رد و آنگ اه ب ه ط واف آن م ىپرداخ ت‪،‬‬ ‫ھمچن ان ك ه »كعب ه« را ط واف م ىك رد و اينگون ه س نگھا را »أنص اب«‬ ‫مىناميدند‪.5 /38 ،‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پس چون مردى به سفر مىرفت‪ ،‬و در منزلي ف رود م ىآم د چھ ار س نگ ب ر‬ ‫مىگرفت و از آن چھار آنى را كه زيباتر مىيافت آن را خداى م ىگرف ت‪ ،‬و‬ ‫آن سه ديگر را ديگ پايه براى ديگش قرار مىداد‪.‬‬ ‫و آنچه را )از طواف و قرباني( در سفرھاى خود نسبت ب ه اي ن س نگھا بك ار‬ ‫مىبس تند از روى دلبس تگى ب ه كعب ه و ب ه قص د پي روى ب ود ك ه از ط واف و‬ ‫قرباني پيشاپيش كعبه به كار مىبستند‪.

.‬‬ ‫] »ذو الخلصة«[‬ ‫ديگر از بتان عرب‪» ،‬ذو الخلصة« است‪ .‬‬ ‫]‪ [47‬قرآن كريم‪.‬و ھمچن ين اعراب ى ك ه در »تبال ه« أقام ت داش تند‪ ،‬او را تعظ يم‬ ‫مىكردند‪ .‬‬ ‫و قبائل خثعم‪ ،‬و »بجيله« و »ازدالسراة« و ديگر قبائل ع رب از »ھ وازن«‬ ‫ك ه ب ه ايش ان نزدي ك بودن د و آن را ب زرگ م ىداش تند و ب راى او قرب اني‬ ‫م ىكردن د‪] .194 /7 ،‬‬ ‫]‪ [48‬ترجمه سه مصراع فوق چنين است‪:‬‬ ‫»اگر تو نيز اى ذو الخلص مانند من صاحب خون بودى‪ ،‬و پدرت در گور خفته م ىب ود‪،‬‬ ‫)مرا( از كشتن دشمنان )كشندگان پدرم( بى دليل باز نمىداشتى‪«..‬و آن س نگى ب ود س پيد‪ ،‬و نگ ارين‬ ‫كه ش كل ت اجى ب ر آن نگاش ته بودن د و در »تبال ه« ب ين »مك ة« و »مدين ه«‪-‬‬ ‫ھفت منزل به »مكة« مانده‪ -‬جاى داشت‪.‫را كه براى أصنام و أنصاب در آن گوسفند ذبح مىكردند »عت ر« م ىگفتن د‪،‬‬ ‫و در اين باره است كه »زھير« پسر »أبى سلمى« گويد‪:‬‬ ‫كمنص ب العت ر دم ى رأس ه‬ ‫ف زل عنھ ا و اوف ى رأس مرقب ة‬ ‫النسك ]‪[46‬‬ ‫»بن و مل يح« از قبيل ه »خزاع ة«‪ -‬ك ه تب ار »طلح ه طلح ات« بودن د‪ -‬ج ن‬ ‫ون ﷲ عِ ب ا ٌد أَمْ ث ال ُ ُك ْم ‪:7‬‬ ‫ِين َت ْدع َ‬ ‫م ىپرس تيدند‪ ،‬و آي ت كريم ه إِنَّ الَّ ذ َ‬ ‫ُون م ن ُد ِ‬ ‫‪ [47] . 194‬درباره اينان نازل گرديد‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و پردهداران آن »بنو امامه« از قبيله »باھله« پسر »اعصر« بودند‪.ir‬‬ .‬يكى از آنان گويد‪:‬‬ ‫مثلي و كان شيخك المقبورا‬ ‫لو كنت يا ذا الخلص الموتورا‬ ‫لم تنه عن قتل العداة زورا ]‪[48‬‬ ‫پدر شاعر را كشته بودند‪ ،‬و او در پى خونخواھى پدر بود‪ ،‬پسر نزد‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [46‬ترجمه اين بيت اين است‪:‬‬ ‫»پس )اسب من؟( از آن پريد و بر قله ديدگاھى )‪ -‬مرتبه( برآمد چون ان س نگ برافراش ته‬ ‫در كشتارگاه »عتر« كه خون قربانيھا آن را سرخ فام كرده است‪«.Tarikhema.

‬پس دو قبيله »خثعم« و »باھل ه« در پاس دارى آن‬ ‫)‪ -‬ذو الخلص ة( ب ا وى بجنگيدن د‪ .ir‬‬ .‫»ذو الخلص ة« آم د‪ ،‬و ب ا تيرھ اى وي ژه قرع هكش ى داورى خواس ت‪ .‬تي رى‬ ‫برآمد كه او را از خونخواھى باز مىداشت‪ ،‬پس اين أبيات را بگفت‪.‬و »خداش« پسر »زھير عامرى« به ياد او )‪ -‬ب ت(‬ ‫خطاب به »عثعث« پسر »وحشى خثعمى« درباره پيمانى كه در ميان ايشان‬ ‫بوده‪ ،‬و عثعث آن را درھم شكسته بود‪ ،‬مىگويد‪:‬‬ ‫و ما بيننا من مدة لو تذكرا‬ ‫و ذكرته با ّ بيني و بينه‬ ‫و محبس ة النعم ان حي ث‬ ‫و ب المروة البيض اء ي وم تبال ة‬ ‫تنصرا ]‪[49‬‬ ‫پ س چ ون رس ول خ داى )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪» (-‬مك ة« را بگش ود‪ ،‬و‬ ‫ع رب يكس ر إس الم آورد‪ ،‬و نماين دگان ايش ان )از ھ ر س و( ب ر او وارد‬ ‫مىشدند‪» ،‬جرير« پسر »عبد ﷲ« در حالي كه إسالم آورده ب ود ب ه خ دمتش‬ ‫رس يد‪ ،‬پ س پي امبر ب ه او فرم ود‪ :‬اى »جري ر«! آي ا خ اطرم را از »ذو‬ ‫الخلصة« آسوده نمىدارى؟ پاسخ داد‪ :‬فرمانبردارم! پس او را بدان سو گسيل‬ ‫داشت‪.‬‬ ‫وى برفت تا به قوم ]بن ى[ احم س از قبيل ه »بجيل ه« رس يد و آن ان را ب ا خ ود‬ ‫بسوى »ذو الخلصة« برد‪ .‬‬ ‫و پ ارهاى از م ردم أبي ات م ذكور را ن اروا ب ه »ام رؤ الق يس« پس ر »حج ر‬ ‫كندى« نسبت مىدھند‪ [.‬جري ر در آن روز ص د م رد از قبيل ه‬ ‫»باھله« را كه جملگى پردهدار »ذو الخلصة« بودند بكشت‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [49‬ترجمه دو بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»خدا را كه ميان من و او‪ ،‬و پيم انى ك ه مي ان م ا ت ا م دتى مع ين بس ته ش ده‪ ،‬حك م و گ واه‬ ‫است به ياد او آوردم‪ ،‬كاشكى )آن پيمان را( به ياد مىآورد‪.‬‬ ‫»و او را به سنگ سپيد )‪ -‬مروه بيضاء( در روز تباله و به عزلتگاه نعمان‪ ،‬آنجا ك ه دي ن‬ ‫ترسا گرفت‪ ،‬يادآور شدم‪«.Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.

‬‬ ‫‪PDF.[51‬‬ ‫] »سعد«[‬ ‫و ب راى »مال ك«‪ ،‬و »ملك ان«‪ -‬دو پس ر »كنان ه«‪ -‬در س احل »ج ده«‪ ،‬و‬ ‫پيرامون آن بتى بود كه »سعد« مىناميدند‪.‬‬ ‫]‪ [51‬ترجمه حديث منقول اين است‪» :‬دنيا نابود نگردد ت ا آنگ اه ك ه س رينھاى زن ان )ق وم‬ ‫دوس( ب ر ذو الخلص ة ]در ح ال پرس تش آن[ بس ايد‪ .‬‬ ‫و از رسول خداى )‪ -‬عليه السالم‪ (-‬چنين به م ا رس يده اس ت ك ه فرم ود‪» :‬ال‬ ‫ت ذھب ال دنيا حت ى تص طك ألي ات نس اء دوس عل ى ذى الخلص ة‪ ،‬يعبدون ه كم ا‬ ‫كانوا يعبدونه« ]‪.ir‬‬ .Tarikhema.‫و در ميان قبيله »خثعم« كشتارى بسيار كرد و دويست مرد از »بنى قحافة«‬ ‫پسر »عامر« پسر »خثعم« بكشت و بر آنان پيروز ش د و ايش ان را ھزيم ت‬ ‫داد‪ ،‬و بنيان »ذو الخلصة« را ويران ساخت‪ ،‬و آن را آتش زد و بس وخت‪ .‬و آن را چون ان ك ه در پ يش‬ ‫مىپرستيدند‪ ،‬بپرستند‪«.‬و‬ ‫زنى از قبيله »خثعم« )در آن باره( گفت‪:‬‬ ‫ثمال يعالج كلھم انبوبا‬ ‫و بنو امامة بالولية صرعوا‬ ‫أسدا تقب لدى السيوف قبيبا‬ ‫جاءوا لبيضتھم فالقوا دونھا‬ ‫فتي ان احم س قس مة تش عيبا‬ ‫قس م المذل ة ب ين نس وه خ ثعم‬ ‫]‪[50‬‬ ‫و »ذو الخلصة« اكنون در آستانه مسجد »تباله« سنگ فرش است‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [50‬ترجمه أبيات مذكور در باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»بنو امامه در وليه سرگشته و مس تانه ب ه خ اك و خ ون در غلطيدن د و جملگ ى ني زه بك ار‬ ‫مىبردند‪.‬‬ ‫»اينان به پاسدارى پايه و پايگاه خويش آمدند‪ ،‬پس به شيرمردانى برخوردند ك ه در براب ر‬ ‫شمشيرھا دندان )به خشم( مىساييدند‪ ،‬ساييدنى صدادار و خوفناك‪.‬‬ ‫»جوانمردان احمس خاكسارى را ميان زنان دودمان خثعم پخش كردند‪ ،‬پخ ش كردن ى ك ه‬ ‫ھيچيك از آنان بى بھره نماند‪«.

‬چ ون ش تران نزدي ك س نگ رس يدند‪ ،‬از آن برميدن د‬ ‫]و بر آن سنگ از خون قربانيھا ريخته مىشد[ و ھر يك به سويى بپراكندند‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پس ما از سعد نيستيم )يعنى‪ :‬ما از س عد بي زاريم(! »و آي ا س عد چي زى ج ز پارچ ه س نگى‬ ‫است در بيابان افتاده كه او را براى ھدايت‪ ،‬و يا گمراھى نشايد خواند‪«.‬آنگاه ]در پى گرد آوردن ش تران برآم د‬ ‫و آنھا را گرد آورد[ و از نزديك وى بازگشت‪ ،‬و مىگفت‪:‬‬ ‫فشتتنا سعد فال نحن من سعد!‬ ‫أتينا الى سعد ليجمع شملنا‬ ‫م ن األرض‪ ،‬ال ي دعى لغ ى‬ ‫و ھل سعد اال ص خرة بتنوف ة‬ ‫و ال رشد ]‪[52‬‬ ‫] »ذو الكفين«[‬ ‫و قبيله »دوس« از تيره »منھب« پسر »دوس« را بتى بود كه »ذو الكفين«‬ ‫ناميده مىشد‪.‬‬ ‫و او است كه مىگويد‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [52‬ترجمه دو بيت باال اينست‪:‬‬ ‫»به پيشگاه سعد آمديم‪ ،‬تا پراكندگى ما را جمع كند پس سعد ما را پراكنده ساخت‪.‬روزى م ردى از ايش ان ش ترانى را از آن‬ ‫خويش آنجا برد تا برابر سنگ نگ اه ب دارد )‪ -‬آنھ ا را ب ر آن وق ف كن د( و از‬ ‫اين راه بدان تبرك جويد‪ .‬‬ ‫مرد تازى اندوھگين و خشمناك شد‪ ،‬پس سنگى برگرفت و ب ر ب ت بكوف ت و‬ ‫بگف ت‪» :‬خ داى ت را از برك ت پرس تش مردم ان ب ر كن ار دارد! ش تران م را‬ ‫رمانيدى‪ ،‬و مرا دچار رنج ساختى‪ «.ir‬‬ .‬‬ ‫پ س چ ون قبيل ه م ذكور إس الم آوردن د‪ ،‬پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪(-‬‬ ‫»طفيل« پسر »عمرو دوسى« را فرستاد تا آن را بسوزانيد‪.Tarikhema.‫اي ن ب ت لخت ى س نگ دراز ب ود‪ .

Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [55‬ترجمه بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»سوگند ياد كردم به سنگھاى سر پا شده )‪ -‬أنص اب( ن زد »اقيص ر«‪ ،‬س وگندى اس توار و‬ ‫به آنچه سر و صورتھا بدان ساييده مىشود‪«.‫ميالدنا اكبر من ميالدكا!‬ ‫يا ذا الكفين لست من عبادكا!‬ ‫انى حشوت النار في فؤادكا! ]‪[53‬‬ ‫] »ذو الشرى«[‬ ‫ّ‬ ‫و »بن ى ح ارث« پس ر »يش كر« پس ر »مبش ر« از قبيل ه »أزد« را ني ز بن ى‬ ‫بود كه »ذو الشرى« ناميده مىشد‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و يكى از سران عرب در اين بيت از او ياد مىكند‪:‬‬ ‫و شج العدى من ا خم يس‬ ‫اذن لحللنا حول ما دون ذى الشرى‬ ‫عرمرم! ]‪[54‬‬ ‫] »أقيصر«[‬ ‫و براى قبائ ل »قض اعه«‪ ،‬و »لخ م«‪ ،‬و »ج ذام« و »عامل ه«‪ ،‬و »غطف ان«‬ ‫در دھكدهھاى مشرف بر »شام« بتى بود »أقيصر« نام‪ ،‬و درباره اوست ك ه‬ ‫»زھير« پسر »ابى سلمى« مىگويد‪:‬‬ ‫و م ا س حقت في ه المق اديم و‬ ‫حلفت بأنص اب االقيص ر جاھ دا‬ ‫القمل! ]‪[55‬‬ ‫و »ربيع« پسر »ضبع فزارى« گفته است‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [53‬ترجمه اين سه مصراع بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»اى ذو الكفين‪ ،‬من از بندگان تو نيستم! نژاد ما واالتر از ن ژاد ت و اس ت! م نم ك ه درون ت‬ ‫)‪ -‬دلت( را يكسره از آتش پر ساختم!«‬ ‫]‪ [54‬ترجمه اين بيت چنين است‪:‬‬ ‫»آن گاه در پيرام ون ذى الش رى ف رود آم ديم‪ ،‬و لش كرى پردامن ه و انب وه از م ا دش من را‬ ‫درھم شكافت و درھم كوبيد‪«.

Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [57‬ترجمه اين بيت‪ ،‬بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»به جامهھاى »اقيصر« سوگند كه مردى كه »عمرو« و دودمانش را ضد م ن پن اه داده‪،‬‬ ‫بر من درشتى بكار مىبرد‪«.ir‬‬ .‬‬ ‫]‪ [58‬ترجمه سه بيت مذكور در باال چنين است‪:‬‬ ‫»نزد »نھم« رفتم تا در پيشگاھش گوسفند قربان كنم‪ ،‬آن چنان كه در پيش مىكردم‪.‬‬ ‫پس چون آوازه بعثت پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬شنيد‪ ،‬ب ر ب ت ن امبرده‬ ‫بشوريد‪ ،‬و او را درھم شكست‪ ،‬و اين أبيات را سرود‪:‬‬ ‫عتيرة نسك‪ ،‬كالذي كنت أفعل‬ ‫ذھبت الى نھم الذبح عنده‬ ‫ا ھذا اله ابكم ليس يعقل!‬ ‫فقلت لنفسي حين راجعت عقلھا‬ ‫ال ه الس ماء الماج د المتفض ل‬ ‫أبيت‪ ،‬فديني اليوم دين محمد‬ ‫]‪[58‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [56‬ترجمه اين بيت اينست‪:‬‬ ‫»و ھمان ا م ن س وگند م ىخ ورم ب ه آن ى ك ه س رود مردم ان در پيرام ون اقيص ر ب راى او‬ ‫نيايش و ستايش است‪«.‫ح ول االقيص ر‪ ،‬تس بيح و‬ ‫]و[ انن ى و ال ذي نغ م األن ام ل ه‬ ‫تھليل! ]‪[56‬‬ ‫و »شنفرى األزدي« ھم پيمان قبيله »فھم« درباره او مىگويد‪:‬‬ ‫عل ى‪ ،‬و أث واب االقيص ر!‬ ‫و ان ام رأ أج ار عم را و رھط ه‬ ‫يعنف ]‪[57‬‬ ‫] »نھم«[‬ ‫قبيل ه »مزين ه« بت ى ب ه ن ام »نھ م« داش تند‪ ،‬و ب ه ن ام اوس ت ك ه »عب د نھ م«‬ ‫نامگذارى مىكردند‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و پ ردهدار »نھ م« م ردى ب ه ن ام »خزاع ى« پس ر »عب د نھ م«‪ ،‬از قبيل ه‬ ‫»مزينه« از تيره »بنى عداء« بود‪.

Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [60‬ترجمه بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫»به ھر كس مىرسى مىگوئى آنان را )يعنى گوينده بي ت و بس تگان وى را( ف رار دادم و‬ ‫حال آنكه نمىدانى گونه و سيماى آنان چيست‪ ،‬نه‪ ،‬به عائم سوگند كه نمىدانى‪«.‫آنگ اه ب ه پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬پيوس ت‪ ،‬و خ ود إس الم آورد‪ ،‬و‬ ‫إسالم قبيله خويش »مزينه« را نيز به گردن گرفت‪.‬‬ ‫]‪ [59‬ترجمه دو بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»ھ ر گ اه ب ه دو چوپ ان در مي ان گل ه گوس فندى برخ وردى ك ه آن دو م ردك س ياه ب ه نھ م‬ ‫سوگند مىخورند‪» ،‬و ميان آن دو تكهھاى گوشت قسمت شده نھاده است راه خ ود گي ر )و‬ ‫از آن در گذر(‪ ،‬و اشتھاى گوشت )خوردن( ترا فرا نگيرد‪«.‬‬ ‫و »زيد الخير« ك ه ھم ان »زي د الخي ل ط ائى« اس ت‪ ،‬در اي ن بي ت او را ن ام‬ ‫مىبرد‪:‬‬ ‫و ل م ت در م ا س يماھم‪ ،‬ال و‬ ‫تخبر من القي ت أن ق د ھ زمتھم‪،‬‬ ‫عائم! ]‪[60‬‬ ‫] »سعير«[‬ ‫و قبيله »عنزه« را بتى بود‪» ،‬سعير« نام‪.ir‬‬ .‬‬ ‫أمية پسر »أسكر« ھم درباره اين بت مىگويد‪:‬‬ ‫اسيدين يحلفان بنھم‬ ‫إذا لقيت راعيين فى غنم‬ ‫فأمض و ال يأخ ذك ب اللحم الق رم‬ ‫بينھما أشالء لحم مقتسم‪،‬‬ ‫]‪[59‬‬ ‫] »عائم«[‬ ‫براى قبيله »ازدالسراة«‪ ،‬بتى بود كه آن را »عائم« مىگفتند‪.‬‬ ‫»جعفر« پسر »ابى خالس كلبى« را در حالي كه بر شترش سوار‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »پس چون به عقل خ ويش بازگش تم‪ ،‬ب ا خ ود گف تم‪» :‬آي ا اي ن گن گ بيگان ه از خ رد‪،‬‬ ‫خداى است؟!« » )از قرباني براى او( روى برگرداندم و آيين ام روزم دي ن محم د اس ت‪،‬‬ ‫دادار آسمان‪ ،‬آن خداى واالى بخشنده است‪«.‬‬ ‫‪PDF.

‬‬ ‫و در آن باره است كه »عامر« پسر »طفيل« مىگويد‪) :‬وى روزى به ديدار‬ ‫»غن ى« پس ر »اعص ر« آم د در ح الي ك ه آن ان س نگى را ك ه نص ب ك رده‬ ‫بودن د‪ ،‬ط واف م ىنمودن د‪ ،‬ع امر در دخت ران ايش ان ك ه ط واف م ىكردن د‪،‬‬ ‫زيبايى ويژهاى بديد( پس گفت‪:‬‬ ‫عليھم كلما أمسوا دوار! ]‪[62‬‬ ‫اال يا ليت أخوالي غنيا‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [61‬ترجمه دو بيت فوق چنين است‪:‬‬ ‫»شتر جوانم از الشهھاى گوسفندان قرباني كه پيرامون »سعير« بر زم ين غلطي ده ب ود و‬ ‫دو پسر »يقدم« او را زيارت مىكردند‪ ،‬رميد‪.‬‬ ‫]‪ [62‬ترجمه اين بيت‪ ،‬اين است‪:‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫و عرب را سنگھاى غبار آلودى بود كه )در جايى( نصب م ىكردن د‪ ،‬و گ رد‬ ‫آن مىگشتند‪ ،‬و نزدش گوسفند قربان مىكردند‪.‬‬ ‫و اي ن س نگھا را »أنص اب« م ىخواندن د‪ ،‬و ط واف گ رد آن را »دوار«‬ ‫مىناميدند‪.‫ب ود‪ ،‬ب ر او گ ذر افت اد‪ ،‬و )اف راد قبيل ه( »عن زه« گوس فندانى در پيش گاھش‬ ‫قرب اني ك رده بودن د‪ ،‬و ش تر »جعف ر« از آن برمي د‪ ،‬وى اي ن ش عر را إنش اد‬ ‫كرد‪:‬‬ ‫ح ول الس عير ي زوره ابن ا‬ ‫نفرت قلوصي من عتائر ص رعت‬ ‫يقدم‬ ‫م ا ان يحي ر إل يھم ب تكلم‬ ‫و جم وع ي ذكر مھطع ين جناب ه‬ ‫]‪[61‬‬ ‫)ابو منذر گويد‪» :‬يقدم«‪ ،‬و »يذكر« دو پسر »عنزه« ان د ك ه ش اعر پس ران‬ ‫ايشان را در طواف پيرامون »سعير« ديده است(‪.‬‬ ‫»و گروھھ ايى از دودم ان »ي ذكر« گرداگ رد آس تانش ش تابان م ىگش تند‪ ،‬و او )ب ت(‬ ‫نمىدانست و نمىتوانست ايشان را به كلمهاى پاسخ دھد‪«.

‬‬ ‫]‪ [65‬ترجمه بيت باال اين است‪:‬‬ ‫»شتران قربانيم را مىرانم‪ ،‬در حالي كه أنصاب خودم را بر ترك )شتر( دارم‪ .‬آيا مرا از‬ ‫قوم خود پروردگارانى است؟«‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]‪ [64‬ترجمه اين بيت چنين است‪» :‬كودكان خردسال‪ ،‬أنصاب آنان را ط واف م ىكنن د‪ ،‬و‬ ‫نزدي ك اس ت ك ه اب روان ايش ان )از پي رى( س پيد ش ود )و ھمچن ان در ھم ه عم ر آنھ ا را‬ ‫طواف مىكنند(‪«.ir‬‬ .‫و »عمرو« پسر »جابر ح ارثى كعب ي« درب اره اينگون ه س نگھاى برافراش ته‬ ‫است كه مىگويد‪:‬‬ ‫و حلف ت باالنص اب ان ال‬ ‫حلف ت غطي ف ال تنھن ه س ربھا‬ ‫يرعدوا ]‪[63‬‬ ‫و نيز در اين باره اس ت ك ه »مثق ب عب دى« ب ه »عم رو« پس ر »ھن د« گفت ه‬ ‫است‪:‬‬ ‫فقد كادت حواجبھم تشيب ]‪[64‬‬ ‫يطيف بنصبھم حجن صغار‬ ‫)حجن‪ :‬كودكان‪ -‬صبيان(‪.Tarikhema.‬‬ ‫]‪ [63‬ترجمه بيت بر اين تقريب است‪» :‬قوم غطيف سوگند ياد كرده است كه جنگاورانش‬ ‫را )از حمله بر ما( جلو نگيرد‪ ،‬و من به أنصاب سوگند خوردم كه ما را نتوانند بيم داد‪«.‬‬ ‫)و گوين ده( »ف زارى« ھ م در اي ن ب اره گفت ه اس ت )آن ھنگ ام ك ه ق ريش در‬ ‫ناھنجاريھايى كه بكار برد‪ ،‬بر او خشم گرفتند‪ ،‬و او را از دخول در »مك ة«‬ ‫منع كردند(‪:‬‬ ‫ھ ل ل ى م ن ق ومي م ن ارب اب؟‬ ‫س وق ب دني‪ ،‬محقب ا أنص ابى‬ ‫]‪[65‬‬ ‫و يكى از »بنى ضمره«‪ ،‬در جنگى كه ميان آنان بود در اين باره گفت‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »اى كاش كى خويش ان م ادريم‪ ،‬قبيل ه »غن ى« ھ ر ش امگاه »دوارى« ب ر خويش تن‬ ‫واجب مىداشتند‪.

‬‬ ‫اطردتنى‪ :‬از »أطردت« است‪ ،‬نه از »طردت«(‪.‬‬ ‫]‪ [68‬ترجمه دو بيت فوق بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»پس تو )اى محبوبه من( بدرستى نمىدانى كه با غارت و ھجوم ك ه مانن د ورود قط ا ب ر‬ ‫آبگاه پياپى روى مىدھد‪.ir‬‬ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [66‬ترجمه مصراع مذكور چنين است‪:‬‬ ‫»س وگند خ وردم ب ه أنص اب‪ ،‬و ب ه پ رده )ممك ن اس ت م راد پ ردهاى باش د ك ه ب ر بت ان‬ ‫مىكشيدند(‪«.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫]‪ [67‬ترجمه بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»مرا از بين ھجاى من از خود راندى‪ ،‬و نه‪ ،‬به الت و أنصاب سوگند كه نجات نمىي ابي‬ ‫)يعنى از ھجاى من بركنار نخواھى شد(‪«.‫و حلفت باالنصاب و الستر! ]‪ [66‬و در اين باره است كه »م تلمس ض بعى«‬ ‫خطاب به »عم رو« پس ر »ھن د« در رفت ارى ك ه ب ا او‪ ،‬و ب ا »طرف ه« پس ر‬ ‫»عبد« كرد‪ ،‬مىگويد‪:‬‬ ‫و ال الت و األنص اب ال تئ ل!‬ ‫اطردتن ى ح ذر الھج اء‪ ،‬و ال‬ ‫]‪[67‬‬ ‫)ال تئل‪ :‬اى ال تنجو‪ -‬نجات نمىيابى‪.Tarikhema.‬‬ ‫»و م ن روى ب ه آن معرك ه )‪ -‬مي دان( آوردم و اس ب س رخ ف امم را ب دان مقص د ران دم‪،‬‬ ‫چنانك ه گ وئى او را در آن مي دان انص ابى اس ت ك ه خونھ اى قرب اني آن را رنگ ين س اخته‬ ‫است‪«.‬‬ ‫و »عامر« پسر »واثله ابو طفي ل ليث ى« در ح ال إس الم راج ع ب ه جنگ ى ك ه‬ ‫در آن شركت داشت‪ ،‬مىگويد‪:‬‬ ‫كورد القطا‪ :‬ريعانھا متتابع‬ ‫فإنك ال تدرين ان رب غارة‬ ‫لھ ا نص ب ق د ض رجته‬ ‫نص بت لھ ا وجھ ى و وردا كأن ه‬ ‫النقائع ]‪[68‬‬ ‫] »عميانس«[‬ ‫و قبيله »خوالن« بتى )‪ -‬صنمي( در زمين »خوالن« داشتند كه »عمي انس«‬ ‫نام داشت‪.

ir‬‬ .‬‬ ‫َيحْ ُكم َ‬ ‫و »حس ان« پس ر »ثاب ت« درب اره ب ت »ع زى« ك ه در »بط ن نخل ه« ب ود‪،‬‬ ‫گفته است‪:‬‬ ‫رس ول ال ذي ف وق الس موات م ن‬ ‫ش ھدت ب اذن ﷲ ان محم دا‬ ‫عل‬ ‫له عمل فى دينه متقبل‬ ‫و ان أبا يحيى و يحيى كليھما‬ ‫و م ن دانھ ا ف ل م ن الخي ر‬ ‫و ان التي بالسد من بطن نخلة‬ ‫معزل ]‪[70‬‬ ‫) »ھشام« گويد‪» :‬ف ّل« زمينى را گويند كه خشك است و ھيچ خير‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [69‬قرآن كريم ‪.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و بنابر آنچه به ما رسيده است )از اخبار و تفاسير(‪ ،‬آيت َو َج َعلُوا ِ َّ ِ ِممَّا َذ َرأَ‬ ‫ث َو ْاألَ ْنع ِام َنصِ يبا ً َفق الُوا ھ ذا ِ َّ ِ ِب َزعْ م ِِھ ْم‪َ ،‬و ھ ذا لِ ُ‬ ‫ان‬ ‫من ْال َح رْ ِ‬ ‫ش َركائِنا َفم ا ك َ‬ ‫ان ِ َّ ِ َف ُھ َو يَصِ ُل إِل ى ُ‬ ‫لِ ُ‬ ‫ش َركائ ِِھ ْم س ا َء م ا‬ ‫ش َركائ ِِھ ْم َف ال يَصِ ُل إِلَ ى ﷲ َو م ا ك َ‬ ‫ُون« ‪ [69] 136 :6‬درباره ايشان نازل شده است‪.Tarikhema.‫از چھارپاي ان خ ود و ني ز از محص ولى ك ه از زم ين ب ر م ىداش تند‪ ،‬بھ رهاى‬ ‫براى او )عميانس( و بھ رى‪ ،‬ب ه گم ان خ ويش‪ ،‬ب راى خ داى )‪ -‬ع ز و ج ل‪(-‬‬ ‫كنار مىنھادند‪.‬‬ ‫و اينان از تيرهاى از »خوالن« بودند كه به ايشان »أدوم« مىگفتند‪ ،‬و اين ان‬ ‫»أسوم« مىباشند‪.‬‬ ‫پ س آنچ ه از س ھم »عمي انس« داخ ل س ھم خ دا م ىش د‪ ،‬ب ه »عمي انس«‬ ‫برمىگردانيدن د‪ ،‬و آنچ ه از س ھمي ك ه ب راى خ دا ق رار داده بودن د‪ ،‬داخ ل در‬ ‫سھم بت مىشد‪ ،‬براى او وامىگذاشتند‪.136 /6‬‬ ‫]‪ [70‬ترجمه أبيات باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»گ واھى م ىدھ م ب ه اذن خ داى ك ه محم د فرس تاده آن خ دايى اس ت ك ه پايگ اھش ب االى‬ ‫آسمانھا است‪.

‬‬ ‫»و آن بتى كه در »س د« از »بط ن نخل ه« ق رار دارد و ھ ر ك س ك ه ب ه آن ب ت گروي ده‪،‬‬ ‫مانند زمينى است تھى از خير و بركت و بركنار از آب و آبادى‪«.‬‬ ‫و مردى از قبيله »جھينة« كه »عبد الدار« پسر »حديب« ناميده م ىش د‪ ،‬ب ه‬ ‫ق وم خ ود گف ت‪» :‬بيايي د خان هاى بس ازيم )م رادش س اختن خان هاى ب ود در‬ ‫سرزمين قبيله »حوراء«( كه با »كعبه« برابرى كن د‪ ،‬و آن را ب زرگ داري م‬ ‫تا رفته رفته بسيارى از تازيان را به آن مايل سازيم‪ «.‬‬ ‫]‪ [71‬مؤل ف م ىخواھ د بگوي د‪ :‬نش نيدهام ك ه قبيل ه »بن ى ح ارث« كس ى را ب ه ن ام »عب د‬ ‫كعبه« نام گذارده باشند‪.ir‬‬ .‬‬ ‫و برخى را گمان آنست كه آن كعبه‪ ،‬نه كعب ه عب ادت‪ ،‬بلك ه غرف هاى افراش ته‬ ‫)‪ -‬كاخى( بود از آن قومى كه »اعشى« ايشان را نام برده )و ستوده است(‪.‬و شاعر بت مذكور را به آن تشبيه كرده است(‪.‬‬ ‫و »بنى حارث« پسر »كعب« را در زمين »نجران« كعبهاى ب ود ك ه آن را‬ ‫بزرگ مىداشتند‪ .‬و قبيل ه »إي اد« در قري ه »س نداد«‬ ‫واقع در زمينى ميان »كوفه«‪ ،‬و »بصره«‪» ،‬كعبه« ديگرى داش تند‪ ،‬ھم انى‬ ‫ك ه »اس ود« پس ر »يعف ر« )در ش عرى از اش عار خ ويش( آن را ي اد ك رده‬ ‫است‪.‬‬ ‫و به نظر من بأيد ھم چنين باشد زي را نش نيدهام ك ه »بن ى ح ارث« در اش عار‬ ‫خويش كسى را به آن نامي ده باش ند‪ [71] .Tarikhema.‬‬ ‫و شنيدهام كه اين خانه‪ ،‬خانه عبادت و پرستش نبود‪ ،‬بلك ه فرودگ اھى بلندپاي ه‬ ‫و استوار بود كه شاعر از آن ياد كرده است‪.‬‬ ‫‪PDF.‫و بركتى در بر ندارد‪ .‬افراد قبيله اين كار را‬ ‫بزرگ شمردند و تن به اقدام آن در ندادند‪،‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »و بتحقي ق ك ه اب ى يحي ى و يحي ى‪ -‬اي ن ھ ر دو‪ -‬را در دي ن او عمل ي اس ت مقب ول‬ ‫)پذيرفته(‪.‬و ھمان است كه »اعشى« از آن نام برده است‪.

‬‬ ‫و از عرب دس ت ب ر ن دارم ت ا آن ك ه خان هاى را ك ه ب ه س وى آن آھن گ ح ج‬ ‫مىكنند )يعنى كعبه را( واگذارند‪ ،‬و اين خانه را به جاى آن بر گزينند‪ .‬‬ ‫»پ س أب ا كردن د )يعن ى‪ :‬ت ن در ندادن د( آن انى ك ه چ ون ب ه ك ارى س ترگ خوان ده ش وند‬ ‫)روباهوار( به راست و چپ دوند و به أطراف »قودم« پناه برند‪.‬‬ ‫»ھر يك از ايشان س ودش ب راى بيگانگ ان اس ت‪ ،‬و زخم ش در )ت ن( خويش ان مانن د آھ ن‬ ‫تاييده )ميسم‪ :‬آلت داغ( فرو مىرود‪«.‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬چ ون‬ ‫يكى از سران عرب كه تأخير شھور )يعن ى پ س ان داختن ماھھ اى قم رى( ب ه‬ ‫فرمان او بود‪ ،‬اين قصه بشنود‪ ،‬دو مرد از قوم خود را برانگيخ ت و ب ه آن ان‬ ‫فرمان داد تا به »صنعاء« روند‪ ،‬و آن بنا را‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [72‬ترجمه اين چھار بيت‪ ،‬اين است‪:‬‬ ‫»ھمانا خواستم خانهاى سرپا شود كه نه خود گناه بود‪ ،‬و نه گناھى در برداشت‪.ir‬‬ .‫پس )آن مرد( اين شعر گفت‪:‬‬ ‫ليست بحوب او تطيف بمأثم‬ ‫و لقد أردت بان تقام بنية‬ ‫راغ وا و الذوا ف ى جوان ب‬ ‫ف أبى ال ذين إذا دع وا لعظيم ة‬ ‫قودم‬ ‫ول وا و اع رض بعض ھم‬ ‫يلح ون ان ال ي ؤمروا ف إذا دع وا‬ ‫كاال بكم‬ ‫ف ى ذى أقارب ه غم وض‬ ‫ص فح منافع ه و يغم ض كلم ه‬ ‫الميسم ]‪[72‬‬ ‫»ھشام« پسر »محمد« گويد‪:‬‬ ‫»ابرھ ه اش رم« در »ص نعاء«‪» ،‬كنيس ه« اى ب ا س نگ خ ارا و چوبھ اى‬ ‫گرانق در‪ ،‬و طالك وب بس اخت‪ ،‬و آن را »قل يس« ن ام نھ اد‪ ،‬و ب ه پادش اه‬ ‫»حبشه« نوش ت ك ه م ن ب ه ن ام ت و »كنيس ه« اى بس اختم ك ه ھ يچكس ھرگ ز‬ ‫مانند آن را نساخته است‪.‬‬ ‫»ناسزا مىگوين د ك ه ب ه آن ان فرم اني داده نش ود‪ ،‬و چ ون ب ه ك ارى )مھ م( خوان ده ش وند‪،‬‬ ‫برخى بى آنكه پاسخى بدھند چون گنگى پشت مىكنند‪.

‬‬ ‫پس چون خبر به »أبرھة« رسيد‪ ،‬خشمگين شد و پرس يد اي ن جس ارت از ك ه‬ ‫سر زده است؟ گفته شد‪ :‬كسى از »اھ ل كعب ه« ب وده اس ت‪ .‬‬ ‫»امرؤ القيس« سه نوب ت ن زد آن ب ت قرع ه كش يد )و ھ ر س ه ب ار( »ن اھى«‬ ‫)بازدارن ده( در آم د‪ .‬پس »إمرؤ القيس« نخس تين كس ى ب ود ك ه ب ت‬ ‫نامبرده را پرده حرمت بدريد‪.Tarikhema.‬پ س خش مش )دو‬ ‫چن دان( ش د و ب ا في ل و س پاھى از »حبش يان« ب رون آم د )و آھن گ وي ران‬ ‫ساختن كعبه كرد( و بشد آنچه شد ]‪.‬‬ ‫از آن پس ديگ ر كس ى ب ه داورى و قرع هكش ى ن زد »ذو الخلص ة« نرف ت ت ا‬ ‫خداى آيين إسالم فرو فرستاد‪ .[73‬‬ ‫»حسن« پسر »عليل« ما را حديث كرد و گفت‪» :‬عل ى« پس ر »ص باح« م ا‬ ‫را حديث كرد و گفت‪» :‬ابو منذر ھشام« پسر »محمد« گفت‪» :‬ابو مس كين«‬ ‫مرا خبر داد از پدرش كه گفت چون »ام رؤ الق يس« پس ر »حج ر« ب ه قص د‬ ‫غارت بر »بنى اسد« روى آورد‪ ،‬گذارش بر »ذو الخلصة« افت اد )و او بت ى‬ ‫بود در »تباله«‪ ،‬و عرب جملگى آن را بزرگ مىداشتند‪.‬‬ ‫و او را س ه تي ر )‪ -‬ق دح( ب ود‪ ،‬يك ى »آم ر«‪ ،‬و ديگ ر »ن اھى«‪ ،‬و س ديگر‪:‬‬ ‫»متربص« )يعنى‪ :‬در انتظار(‪.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [73‬يعن ى‪ :‬ب ه كيف ر اي ن آھن گ چن ان ك ه دان يم و ھم ه دانن د رس يد و خ ود و پي ل و‬ ‫لشكريانش يكسره به بالى »أبابيل« نابود گرديدند‪.‬‬ ‫‪PDF.‬پ س تيرھ ا را بشكس ت و پ ارهھ اى آن را ب ر گون ه ب ت‬ ‫بكوفت و گفت‪» :‬شرم پدرت را به دندان گازگير! اگر ترا پدر كش ته بودن دى‬ ‫مرا از حمله به آنان باز نداش تى!« آنگ اه ب ه جن گ »بن ى اس د« ش تافت و ب ر‬ ‫ايشان چيره شد‪.‫با مدفوع خود آلوده سازند‪ ،‬و آن دو چنين كردند‪.ir‬‬ .

‬‬ ‫پيامبر خداى حكم ب ه س ود »ج رم« داد‪ ،‬پ س »معاوي ه« پس ر »عب د الع زى«‬ ‫پسر »ذراع جرمى« اين شعر بگفت‪:‬‬ ‫إذا جمعت عند النبي المجامع‬ ‫و انى أخو جرم كما قد علمتم‬ ‫فانى بما قال النبي لقانع!‬ ‫فان أنتم لم تقنعوا بقضائه‪،‬‬ ‫مع القمل في جفر االقيصر‬ ‫ا لم تر جرما أنجدت‪ ،‬و أبوكم‬ ‫شارع؟‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫پس از بعثت )پيامبر( ميان دو قبيله »جرم«‪ ،‬و »بنو جعدة« ب ر س ر آبگ اھى‬ ‫)‪ -‬درب اره آبگ اھى( ك ه »عقي ق« نامي ده م ىش د‪ ،‬خص ومتي روى داد‪ ،‬و ن زد‬ ‫پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬به داورى آمدند‪.‬اگ ر ھن وز قبض ه آرد‬ ‫و تار موى بر زمين نيفتاده بودى‪» ،‬ھوازنى« مىگفت‪ :‬آن را به م ن ب ده ك ه‬ ‫م ن خاكس ارى از »ھ وازن« ام‪ ،‬و اگ ر پ يش از آم دن وى )آرد و م وى( ب ر‬ ‫زمين ريخته شده بودى‪ ،‬موى را با شپش و آردى ك ه ھم راه داش ت از زم ين‬ ‫برمىگرفت‪ ،‬و مىپخت و مىخورد‪.‫»عنزي« ما را حديث كرد از »على« پسر »صباح« كه گفت‪:‬‬ ‫»ھشام« پسر »محمد« مردى مكنى ب ه »أب ا بش ر« ك ه او را »ع امر« پس ر‬ ‫»شبل« مىگفتند‪ ،‬و از قبيله »جرم« و بود‪ ،‬مرا حديث كرد و گفت‪:‬‬ ‫)قبائ ل( »خزاع ة«‪ ،‬و »لخ م«‪ ،‬و »ج ذام«‪ ،‬و جمل ه »اھ ل ش ام« را ص نمي‬ ‫ب ود‪» :‬اقيص ر« ن ام ك ه او را ح ج م ىگذاش تند و در پيش گاه او م وى س ر‬ ‫مىتراشيدند )‪ -‬حلق رأس مىكردند( و ھر مردى كه موى سر مىتراش يد‪ ،‬ب ا‬ ‫ھر مويى قرّ هاى )مشتى( آرد )بر زمين( مىريخت‪.‬‬ ‫) »ابو منذر« گويد‪ :‬القرة‪ :‬القبضة‪ -‬يك مشت( )راوي( گفت‪ :‬پس اف راد قبيل ه‬ ‫»ھوازن« در آن ھنگام پياپى بر ايشان وارد مىش دند‪ .ir‬‬ .Tarikhema.

‬‬ ‫»پس شما )بنو جعدة( از زمره ديگر مردمان نيستيد‪ ،‬آرى! شما دم و پاچه مردمان بشمار‬ ‫مىرويد‪.‬‬ ‫]‪ [75‬ترجمه سه بيت مذكور بر اين وجه است‪:‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫»و ھمانا شما در برابر ديگر مردمان حكم دو انگشت كوچك )خنصر و بنص ر( را داري د‬ ‫كه با ديگر انگشتان ھمسرى نتوانند كرد‪«.‬‬ ‫و فاتتھم ا ف ى ط ولھن األص ابع‬ ‫]‪[74‬‬ ‫»ابو منذر ھشام« پسر »محمد« گفت‪:‬‬ ‫»ش رقى« در اي ن ب اره ب راى م ن از »س راقه« پس ر »مال ك« پس ر »جعش م‬ ‫مدلجى«‪ ،‬از تيره »بنى كنانه« اين أبيات را بر خواند‪:‬‬ ‫ج ذام و لخ م أعرض ت و‬ ‫ا ل م ي نھكم ع ن ش تمنا‪ ،‬ال أب ا لك م!‬ ‫المواسم؟‬ ‫حي اض برض وى و األن وف‬ ‫و ك ل قض اعى ك ان جفان ه‬ ‫رواغم‬ ‫ف ال الم رء مس تحى و ال‬ ‫بما انتھك وا م ن قبض ة ال ذل ف يكم‬ ‫المرء طاعم ]‪[75‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [74‬ترجمه أبيات باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»منم‪ ،‬چنانكه دانيد از خاندان »جرم«‪ ،‬آنگاه كه مجامع در حضور پيامبر گرد آيند! »پس‬ ‫اگر شما به داورى او خرسند )قانع( نباشيد‪ ،‬م ن ب ه آنچ ه پي امبر فرم وده ق انع و خرس ندم!‬ ‫»آيا نديدى »جرم« را كه )درماندگان را( يارى مىداد و رادى مىكرد‪ ،‬در حالي كه پ در‬ ‫شما در چاه »اقيصر« )براى بر آوردن مشتى آرد( با شپش دست و گريبان بود؟‬ ‫»ھر گاه آردى آميخته به مو فرو مىريخت‪) ،‬پدر شما( مىگفت‪ :‬آن را خالي از ش پش ب ه‬ ‫من برسان من خاكسارى از قبيله ھوازن ھستم‪.Tarikhema.‫إذا قرة جاءت يقول‪ :‬أصب بھا‬ ‫سوى القمل‪ ،‬انى من ھ وازن‬ ‫ضارع‬ ‫فما أنتم من ھؤال الناس كلھم‪،‬‬ ‫و انكم كالخنصرين اخستا‬ ‫بلى ذنب ما أنتم و أكارع‪.ir‬‬ .

‫»ابو على عنزي« ما را ح ديث ك رد و گف ت‪» :‬عل ى« پس ر »ص باح« م ا را‬ ‫حديث كرد و گفت‪» :‬ابو منذر« پسر »ھشام« پسر »محم د س ائب كلب ى« م ا‬ ‫را خبر داد‪ ،‬گفت‪ :‬پدرم مرا خبر داد و گفت‪:‬‬ ‫نخس تين پاي ه پرس تش بت ان از آنج ا نھ اده ش د ك ه چ ون »آدم« بم رد‪ ،‬پس ران‬ ‫»ش يث« پس ر »آدم« او را در مغ ارهاى از ھم ان ك وه ك ه آدم در س رزمين‬ ‫»ھند« بر آن ف رود آم د ق رار دادن د‪) ،‬و آن ك وه را ك وه »ن وذ« گوين د‪ ،‬و آن‬ ‫آب ادترين ك وه اس ت در زم ين‪ .Tarikhema.‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫»به آنچه پرده از روى خوارى و خاكسارى شما )كه قبضهھاى آرد مخلوط به موى آلوده‬ ‫ب ه شپش ان نماين ده آنس ت( برداش تند‪ ،‬پ س ن ه ف ردي از ش ما را ش رم و حي ائى اس ت‪ ،‬و ن ه‬ ‫مردى از شما را خوراكى )آدميانه و صاحب سفره(‪«.‬‬ ‫و ]برھوت[ واديى است در »حضرموت« در دھكدهاى به نام »تنعه«‪.‬‬ ‫»عنزي« ما را حديث كرد از »على« پسر »صباح« كه گفت‪:‬‬ ‫»ابو منذر« گفت‪ :‬پ درم از »اب ى ص الح« از پس ر »عب اس« )‪ -‬اب ن عب اس(‬ ‫روايت كرد كه گفت‪:‬‬ ‫أرواح مؤمن ان در »جابي ه« از س رزمين »ش ام« بس ر م ىبرن د‪ ،‬و أرواح‬ ‫مشركان در »برھوت«‪.‬‬ ‫»ابو على عنزي« از »على« پسر »صباح« و او از »ابو منذر« از پ درش‬ ‫از »ابو صالح« از پسر »عباس« ما را روايت كرد كه گفت‪:‬‬ ‫پسران »شيث« به زيارت پيك ر )‪ -‬جس د( »آدم« در مغ ارهاى ك ه نھ اده ش ده‬ ‫بود‪ ،‬مىآمدند‪ ،‬و آن را تك ريم م ىكردن د‪ ،‬و ب ر او رحم ت م ىفرس تادند‪ ،‬پ س‬ ‫مردى از فرزندان »قابيل« پسر »آدم« )به ديگر‬ ‫__________________________________________________‬ ‫] )([ »آي ا ش ما را اى ب ىپ دران‪ ،‬از ناس زا گ ويى ب ه م ا ب از نداش ته اس ت؟ قبائ ل ن امى‬ ‫»جذام«‪ ،‬و »لخم« و پايگاھھاى بنام آنان )از شما( اع راض كردن د‪» ،‬و ھ ر ي ك از قبيل ه‬ ‫»قضاعه« كه كاسهھاى مھمان سراى او در )كوه( »رضوى« حوضھايى را )در بزرگى‬ ‫و پرى از طعام( ھمانند است‪ ،‬و بيني دشمنان ايشان به خاك خاكسارى ماليده است‪.ir‬‬ .‬و از اين رو اس ت ك ه در مث ل گفت ه م ىش ود‪:‬‬ ‫»سرسبزتر از »نوذ«‪ ،‬و خشكتر از »برھوت«‪.

‬‬ ‫»حسن« پسر »عليل« ما را از »على« پس ر »ص باح« ح ديث ك رد ك ه وى‬ ‫گفت‪» :‬ابو منذر« ما را از پدرش خبر داد كه گفت‪:‬‬ ‫»ود«‪ ،‬و »س واع«‪ ،‬و »يغ وث«‪ ،‬و »يع وق« و »نس ر« مردم انى ص الح و‬ ‫شايس ته بودن د ك ه ھم ه در ي ك م اه بمردن د‪ ،‬و خويش ان ايش ان ب ر مرگش ان‬ ‫س وگوار بودن د )و س وز و گ دازى داش تند( پ س م ردى از أوالد »قابي ل« ب ه‬ ‫ايش ان گف ت‪» :‬آي ا م ىخواھي د پ نج پيك ر )ب ت( ب ر مث ال ايش ان بس ازم )ك ه‬ ‫بدرستى نمودار آنھا باشد(‪ ،‬جز اين كه نتوانم در آن )پيك رهھ ا( روح ب دمم؟«‬ ‫گفتند‪» :‬آرى! )از آن بھتر چه خواھيم(؟« پس پنج پيكره به صورت آن )پ نج‬ ‫مرد نيكوكار( بتراشيد و )در جايى نمايان( براى ايشان نصب كرد‪.‬‬ ‫چ ون نوب ت نس ل س وم رس يد‪ ،‬گفتن د‪ :‬پيش ينيان م ا اي ن پيك رهھ ا را گرام ى‬ ‫نم ىداش تند‪ ،‬مگ ر از اين رو ك ه از آن ان امي د ش فاعت )و پ ايمردى( ن زد‬ ‫پروردگ ار داش تند پ س ب ه پرس تش آن ان پرداختن د و كارش ان ب زرگ ش د‪ ،‬و‬ ‫كفرشان باال گرفت‪ .‬‬ ‫چون نسل ديگر در آمد‪ ،‬اين بزرگداشت بيش از نسل پيش عمل مىشد‪.‫پس ران »قابي ل«( گف ت‪ :‬پس ران »ش يث« را گرداگ رد پيك ر »آدم« ط وافى‬ ‫اس ت ك ه »آدم« را ب دان گرام ى م ىدارن د‪ ،‬و ش ما را از آن بھ رهاى نيس ت‪،‬‬ ‫پس براى ايشان بتى تراشيد و او نخستين كسى است كه بت تراشيده است‪.‬‬ ‫پس مىآمدند به ديدار )پيكره( برادر و عم و عموزاده خويش‪ ،‬و او را تعظيم‬ ‫و تكريم مىكردند و گرد او مىگشتند ت ا آن ق رن )‪ -‬نس ل( أول گذش ت و اي ن‬ ‫ك ار در عھ د »ي ردى« پس ر »مھالي ل« پس ر »قين ان« پس ر »أن وش« پس ر‬ ‫»شيث« پسر »آدم« روى داد‪.ir‬‬ .‬اين بود كه خداى »إدريس« )‪ -‬عليه‬ ‫‪PDF.Tarikhema.

‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [76‬منظور از ابن كلبى محمد پسر سائب كلبى‪ ،‬پدر مؤلف اين كتاب است‪.‬‬ ‫إدريس آن ان را ب ه يكتاپرس تى خوان د‪ ،‬نپذيرفتن د‪ ،‬و او را تك ذيب كردن د‪ ،‬پ س‬ ‫خداى او را به پايگاھى بلند در عالم باال نزد خود فراخواند‪.‬و غ رق ش د آنك ه غ رق ش دنى ب ود‪ .‫الس الم‪ (-‬را ب ه پي امبرى برانگيخ ت )و او »أحن وخ« پس ر »ي ارد« پس ر‬ ‫»مھالئيل« ]پسر »قينان«[ است‪.‬وى در روزگ ارى‬ ‫پيامبريش يكصد و بيست سال تمام مردم را به پرستش خداى )‪ -‬عز و ج ل‪(-‬‬ ‫خواند‪.Tarikhema.ir‬‬ .‬‬ ‫و ايشان او را‪ -‬نافرمانى كردند‪ ،‬و دروغگو خواندند پس ب ه فرم ان خ داى ب ه‬ ‫س اختن كش تى پرداخ ت‪ ،‬و آن را بس اخت و ب ر آن بنشس ت در ح الي ك ه‬ ‫ششصد سال داش ت‪ .‬‬ ‫و بنابر آنچ ه پس ر »كلب ى« ]‪ [76‬از »اب ى ص الح«‪ ،‬از پس ر »عب اس« خب ر‬ ‫داده است‪ ،‬كار اين مردم )‪ -‬قوم( ھمچنان )در پرستش بتان( پيش م ىرف ت و‬ ‫فزونى مىيافت تا زمان ن وح پس ر »لم ك« پس ر »متوش لح« پس ر »أحن وخ«‬ ‫فرا رسيد‪ ،‬و خداى او را به پيامبرى برانگيخت‪.‬و )ن وح( پ س از آن‬ ‫سيص د و پنج اه س ال بزيس ت‪ ،‬و طوف ان ب اال گرف ت‪ ،‬و زم ين را يكس ره‬ ‫بپوشانيد و ميان »آدم« و »نوح« دو ھزار و دويست سال فاصله ب ود و ]آب‬ ‫طوفان[ اين بتان را از ]كوه[ »نوذ« به زمين فرود آورد‪ ،‬و جري ان و أم واج‬ ‫آب از اي ن س وى ب ه آن س وى )‪ -‬يعن ى از زمين ى ب ه زم ين ديگ ر( ب ه ش دت‬ ‫مىرفت تا آن بتان را به سرزمين »ج ّده« بينداخت )‪ -‬پرت كرد( و آنگاه آب‬ ‫فرو نشست و بتان بر كنار )دريا( بماندند‪ ،‬و باد بر آنھا وزيدن گرفت تا آنھ ا‬ ‫را )به خاك( بپوشانيد‪.‬‬ ‫»ن وح« در آن ھنگ ام چھارص د و ھش تاد س ال داش ت‪ .

‫»حسن« پسر »عليل« از »على« پسر »صباح« م ا را ح ديث ك رد‪ ،‬گف ت‪:‬‬ ‫»ابو منذر ھشام« پسر »محمد« گفت‪ :‬ھر گاه بت را از چوب ي ا زر ي ا س يم‬ ‫بر صورت انسان بسازند‪ ،‬آن را »صنم« گوين د‪ ،‬و ھ ر گ اه از س نگ س اخته‬ ‫شد‪» ،‬ثن« ناميده مىشود‪.ir‬‬ .‬‬ ‫وى پاسخ داد‪ :‬فرمانبردارم و ھيچ نمىايستم )‪ -‬بلى‪ ،‬بى آنكه آنجا بمانم(‪.‬و يارى )رئ ي( از پري ان داش ت مكن ى ب ه »أب ا‬ ‫ثمامة« كه به او گفت‪:‬‬ ‫شتاب كن به رفتن و كوچيدن از »تھامه« با نيك بختى و تندرستى‪.‬‬ ‫»ابو على عنزي« م ا را از »عل ى« پس ر »ص باح« از »اب و من ذر« ح ديث‬ ‫كرد كه »كلب ى« گف ت‪» :‬عم رو« پس ر »لح ى« و او )لح ى( »ربيع ه« پس ر‬ ‫»حارثة« پسر »عم رو« پس ر »ع امر« پس ر »حارث ة« پس ر »ثعلب ه« پس ر‬ ‫»امرئ القيس« پسر »مازن« پسر »أزد« اس ت ك ه او )يعن ى‪» :‬أزد«( پ در‬ ‫»خزاع ة« م ىباش د‪ ،‬و م ادرش »فھي ره« دخت ر »ح ارث« اس ت‪ ،‬و گفت ه‬ ‫مىشود كه وى دختر »حارث« پسر‪:‬‬ ‫»مضاض جرھمى« بود‪ ،‬و »عمرو« پسر »لحى« كاھنى بود ]وبر »مك ة«‬ ‫چي ره ش ده و ق وم »ج رھم« را از »مك ة« بي رون ران ده و خ ود پ رده دارى‬ ‫كعبه را به گردن گرفته بود[‪ .‬‬ ‫»عن زي« م ا را از »عل ى« پس ر »ص باح« از »اب و من ذر« از پ درش‪ ،‬از‬ ‫»ابى صالح« از پسر »عباس« حديث كرد كه گفت‪ :‬آخ رين بج اى مان ده آب‬ ‫طوفان د »حسمى« از سرزمين »جذام« بود كه چھل سال بماند و از آن پس‬ ‫به خورد زمين رفت‪.‬‬ ‫»پرى« گفت‪ :‬برو به ساحل »جده«‪ ،‬در آنجا بت انى م ىبين ى آم اده‪ ،‬پ س آنھ ا‬ ‫را ببر به »تھامه« و باك مدار! پس عرب را به پرستش آنھا‬ ‫‪PDF.Tarikhema.

‫بخوان‪ ،‬ترا أجابت خواھند كرد‪.‬‬ ‫»عمرو« به ساحل جده آمد‪ ،‬و بتان را از زي ر خ اك ب ر آورد و ب ر داش ت و‬ ‫به »تھامه« برد‪ ،‬و چ ون موس م ح ج ف را رس يد‪ ،‬ع رب را يكس ر ب ه پرس تش‬ ‫آنان بخواند‪.‬‬ ‫و او نخستين كسى است ك ه ب ه ن ام اي ن ب ت )ود( نامي ده ش د‪ ،‬و پ درش أول ين‬ ‫كس بود كه »عبد ود« نامگذارى كرد‪ .‬‬ ‫»ابو منذر« گفت‪» :‬كلب ى« گف ت‪» :‬مال ك« پس ر حارث ه أج دارى م را ح ديث‬ ‫ك رد ك ه او را )يعن ى‪ :‬ود را( دي ده اس ت‪ ،‬و گف ت‪ :‬پ درم م را ب ا آون دى )‪-‬‬ ‫ظرفى( شير نزد او )بت ود( مىفرستاد و مىگفت‪:‬‬ ‫اين را به خداى خويش بنوشان‪ ،‬و من خود آن را م ىنوش يدم‪ ،‬و دي رى نپايي د‬ ‫كه »خالد« پسر »وليد« را ديدم كه او را درھم شكست و ريز ريز كرد‪.Tarikhema.‬‬ ‫»عوف« پسر خود »عامر« را كه به او »عامر أج دار« م ىگفتن د‪ ،‬ب ه پ رده‬ ‫دارى آن گماش ت‪ .‬‬ ‫وى ) »عوف«( آن را به »وادي القرى« برد‪ ،‬و در »دومة الجن دل« پاي دار‬ ‫ساخت‪ .‬و از آن پس ديگران )از ق وم ع رب(‬ ‫به اين نام نامگذارى كردند‪.‬و پسرش را »عبد ود« نام نھاد‪.‬‬ ‫پس »عوف« پسر »عُذره« پسر »زيد ال الت« پس ر »رفي ده« پس ر »ث ور«‬ ‫پس ر »كل ب« پس ر »وب ره« پس ر »تغل ب« پس ر »حل وان« پس ر »عم ران«‬ ‫پسر »الحاف« پس ر »قض اعه« او را أجاب ت ك رد‪ ،‬پ س »ود« را ب ه او داد‪.‬و »بن ى ع امر« ھمچن ان پ رده دار »ود« بودن د ت ا خ داى‬ ‫إسالم را به مردم ارزانى داشت )‪ -‬إسالم را آورد(‪.ir‬‬ .‬پس پس ران »عب د ود«‪،‬‬ ‫و پسران »ع امر أج دار«‪» ،‬خال د« را از وي ران س اختن آن جل وگير ش دند و‬ ‫»خالد« با ايشان بجنگيد‪ ،‬و ھمه را بكشت‪ ،‬و بت‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫و پي امبر خ داى )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪» ،(-‬خال د« پس ر »ولي د« را از‬ ‫»غزوه تبوك« براى ويران ساختن آن گسيل داشت‪ .

‬پس چ ون م ادرش بيام د ]و او‬ ‫را كشته يافت اشارت كرد[ و گفت‪:‬‬ ‫و ال يبقى على الدھر النعيم!‬ ‫اال تلك المودة ال تدوم‬ ‫له ام بشاھقة رؤم! ]‪[77‬‬ ‫و ال يبقى على الحدثان غفر‬ ‫سپس گفت‪:‬‬ ‫ي ا لي ت أم ك ل م تول د و ل م‬ ‫يا جامعا‪ ،‬جامع األحشاء و الكب د!‬ ‫تلد! ]‪[78‬‬ ‫آنگاه خويشتن را به روى بر كشته پسر افكند و فريادى )‪ -‬شھقهاى( بكش يد و‬ ‫بمرد‪.‬‬ ‫»كلبى« گفت‪» :‬مالك« پسر »ح ارث« را گف تم‪» :‬ود« را چن ان ب ه م ن بنم ا‬ ‫)‪ -‬وصف كن( كه گويى خود بدان مىنگرم‪ ،‬گفت‪:‬‬ ‫»تنديس )‪ -‬تمثال( مردى بود از سترگترين مردان )مردانى كه‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [77‬ترجمه اين دو بيت اين است‪:‬‬ ‫»ھان )بأيد دانست( كه اين دوستى )دوستيھا( دي ر نم ىپاي د‪ ،‬و ب ر اي ن روزگ ار خوش ى و‬ ‫ناز و نعمت پايدار نيست! »و ھيچ بزغاله كوھى در برابر پيشامد )ھاى ناگوار روزگ ار(‬ ‫پايدار نمىماند )با اينكه( او را بر قله بلند )كوھسار( مادرى بس دلسوز و مھربان باشد‪«.‫)ود( را نگونسار ساخت و بشكست‪.ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬‬ ‫و نيز در اين جنگ )‪ -‬ھنگامه( »حسان« پس ر »مص اد« پس ر ع م »أكي در«‬ ‫فرمانفرماى »دومة الجندل« كشته شد‪ ،‬و »خالد« بت را ويران ساخت‪.‬‬ ‫]‪ [78‬ترجمه بيت باال بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»اى فرا گيرنده‪ ،‬فرا گيرنده دل و جگرم! اى كاش كى م ادرت از م ادر نم ىزايي د‪ ،‬و خ ود‬ ‫)فرزند( نمىزاد‪«.‬‬ ‫]و از جمله كساني كه »خالد« در آن روز بكشت‪ ،‬مردى[ از »بنى عب د ود«‬ ‫بود كه او را »قطن« پسر »شريح« مىگفتند‪ .

‬‬ ‫»و الشهھاى گوسفندھاى قرباني كه ذخيرهھاى ھمه شبانان قبيله ب ه ش مارند سراس ر روز‬ ‫را در آستانه وى )يعنى‪ :‬برابر سواع( بر خاك افتاده بسر مىبرند‪«.Tarikhema.‬كلبى« گفت‪:‬‬ ‫س خن دنب ال ش د‪) ،‬راوي( گف ت‪ :‬و »عم رو« پس ر لح ى را »مض ر« پس ر‬ ‫»نزار« أجابت كرد‪ ،‬پس »سواع« را ب ه م ردى از قبيل ه »ھ ذيل« ك ه او را‬ ‫»ح ارث« پس ر »تم يم« پس ر »س عد« پس ر »ھ ذيل« پس ر »مدرك ه« پس ر‬ ‫»الياس« پسر »مضر« مىگفتند واگذاشت )‪ -‬داد(‪ ،‬پس در زمينى از »بط ن‬ ‫نخله« كه »رھ اط« گفت ه م ىش د‪ ،‬ج اى گرف ت‪ ،‬و او را ھمس ايگانى از قبيل ه‬ ‫»مضر« مىپرستيدند‪ ،‬پس مردى از عرب گفت‪:‬‬ ‫كما عكفت ھذيل على سواع‬ ‫تراھم حول قيلھم عكوفا‬ ‫عتائر من ذخائر كل راع ]‪[79‬‬ ‫تظل جنابه صرعى لديه‬ ‫و قوم »مذحج« )دعوت( او را بپذيرفتند‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬پ س »يغ وث« را ب ه »أنع م« پس ر‬ ‫»عمر مرادى« تسليم كرد‪ .‬و در تپهاى در »يمن« كه‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [79‬ترجمه دو بيت مرقوم چنين است‪:‬‬ ‫»ايشان را مىبينى كه پيرامون مھتر خويش مقيم ھس تند‪ ،‬ھمچن ان ك ه )اف راد قبيل ه( ھ ذيل‬ ‫گرد سواع مقيم بودند‪.‫ديده يا شنيدهام(‪ ،‬و آراسته به دو جام ه نگ ارين )‪ -‬حل ه( ك ه يك ى را ب ر مي ان‬ ‫بس ته و ديگ ر را ب ه دوش گرفت ه‪ ،‬شمش يرى ب ر كم ر‪ ،‬و كم انى ب ر ب از و‪ ،‬و‬ ‫پيش روى او نيزهاى )‪ -‬حربه( و ب ر آن پرچم ى افراش ته‪ ،‬و تي ر دان ى پ ر از‬ ‫تير برابر او نھاده‪» «.ir‬‬ .

‬‬ ‫و قبيله »ھمدان« وى را )يعنى‪ :‬عمرو پسر لحى را( أجابت كرد‪.‬پرسيدم اين كه باشد؟‬ ‫‪PDF.Tarikhema.‬‬ ‫پ س در ديھ ى ك ه »خي وان« ن ام داش ت پاي دار ش د‪) ،‬و ق وم( »ھم دان«‪ ،‬و‬ ‫ھمسايگان ايشان را )سرزمين( »يمن« به پرستش آن پرداختند‪.‬‬ ‫پس ھمواره اي ن بت ان پرس تش م ىش دند ت ا خ داى پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و‬ ‫سلم‪ (-‬را برانگيخت )‪ -‬مبعوث فرمود( و پيامبر به ويران ساختن آنھ ا فرم ان‬ ‫داد‪.ir‬‬ .‬‬ ‫پس »يعوق« را به »مالك« پسر »مرثد« پسر »جش م« پس ر »حاش د« پس ر‬ ‫»جشم« پسر »خيران« پسر »نوف« پسر »ھمدان« سپرد‪.‬‬ ‫و قبيله »حمير« )دعوت( او را پذيره شد‪ .‬‬ ‫و ھمچن ان در پرس تش او پاي دار بودن د ت ا »ذو ن واس« ايش ان را ب ه ك يش‬ ‫»يھود« در آورد‪.‬و در محل ى از‬ ‫س رزمين »س باء« ك ه »بلخ ع« ن ام داش ت نھ اده ش د‪ ،‬و )ق وم( »حمي ر«‪ ،‬و‬ ‫پيوستگانش )از ديگر أقوام( او را مىپرستيدند‪.‫»مذحج« ناميده مىشد‪ ،‬جاى گرفت‪ ،‬و قوم »مذحج« و وابستگان ايش ان )از‬ ‫ديگر قبائل( او را مىپرستيدند‪.‬وى »نسر« را به م ردى از »ذى‬ ‫رع ين« ك ه او را »مع ديكرب« م ىگفتن د ب داد )‪ -‬س پرد(‪ .‬‬ ‫»ھشام« گفت‪» :‬كلبى« از »ابى صالح« از پسر »عباس« ما را حديث كرد‬ ‫كه پيامبر )‪ -‬عليه السالم‪ (-‬فرمود‪ :‬آتش )دوزخ( براب ر چش مم نم ودار ش د‪ ،‬و‬ ‫عم رو ]پس ر لح ى[ را دي دم‪ ،‬م ردى كوت اه ق د‪ ،‬س رخ ف ام‪ ،‬گرب ه چش م )كب ود‬ ‫چشم( كه رودهھايش را پشت سرش در آتش مىكشانيد‪ .

‬‬ ‫و نيز پيامبر )‪ -‬صلى ﷲ عليه و سلم‪ (-‬فرمود‪» :‬و دجال به م ن نمايان ده ش د‪،‬‬ ‫م ردى ي ك چش م )‪ -‬اع ور(‪ ،‬گن دم گ ون )‪ -‬س ياه چ رده(‪ ،‬ژولي ده م وى ك ه‬ ‫شبيهترين كس از »بنى عمرو« به او »أكثم« پسر »عبد العزى« است‪.ir‬‬ .‬پس شيرش را نمىآشاميدند مگر مردان‪ ،‬نه زنان‪.‬‬ ‫حامى‪ :‬شتر نر را گويند كه ده شكم آبستن كرده باشد‪ ،‬آنگ اه آزادش م ىس اختند و س وارش‬ ‫نمىشدند و مو و پشم او را نمىچيدند و م ىگذاش تند ت ا ھ ر ج ا خواھ د ب رود و ھ ر چ ه را‬ ‫خواھد بجرد‪.‬‬ ‫پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ (-‬فرم ود‪» :‬ش بيهت رين ك س از فرزن دان‬ ‫»عم رو« ب ه او »قط ن« پس ر »عب د الع زى« اس ت‪ .‬‬ ‫وصيله‪ :‬ماده شترى را گويند كه دو شكم در پى يك ديگر زاي د و گوس فند ي ا ب زي ك ه ھف ت‬ ‫شكم دو دو بچه ماده در پى يكديگر آورد‪ ،‬پس اگر در شكم ھفتم يا ھشتم بره ي ا بزغال هاى‬ ‫بزادى گفته مىشدى‪» :‬وصلت أخاھا«‪ .‬پ س »قط ن« )از مي ان‬ ‫حاضران( بر جست )‪ -‬سراسيمه بپا خاست( و گفت‪:‬‬ ‫»اى پي امبر خ دا! آي ا ش باھت ب ه او )‪ -‬ھمانن دى ب ا او( م را زي انى دارد؟«‬ ‫فرمود‪ :‬نه‪ ،‬تو مسلمانى‪ ،‬و او كافر )بود(‪.‫گفتن د‪» :‬عم رو« پس ر »لح ى«‪ ،‬نخس تين ك س ك ه آي ين‪» :‬بحي ره«‪ ،‬و‬ ‫»وص يله«‪ ،‬و »س ائبة«‪ ،‬و »ح امى« ]‪ [80‬نھ اد‪ ،‬و ك يش »اب راھيم« را‬ ‫بگردانيد )‪ -‬دگرگون ساخت( و عرب را به پرستش بتان خواند‪.‬‬ ‫پس »أكثم« به پاى خاس ت و گف ت‪ :‬اى پي امبر خ داى! آي ا ھمانن دى م ن ب ه او‬ ‫مرا زيان آورد؟‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [80‬بحي ره‪ :‬ش تر ي ا گوس فند م ادهاى را گوين د ك ه ھ ر گ اه ده ش كم م ىزايي د گوش ش را‬ ‫مىشكافتند‪ ،‬و او را رھا مىكردند تا ھر جا خود خواھ د ب رود‪ ،‬و بچ رد‪ .Tarikhema.‬و چ ون م ىم رد‬ ‫گوشتش را مردان مىخوردند و زنان را از خوردن آن باز مىداشتند‪.‬‬ ‫سائبة‪ :‬م اده ش ترى ك ه بچگ ان بچگ ان خ ود را درك م ىك رد )يعن ى‪ :‬آنق در م ىزيس ت ك ه‬ ‫بچ هھ اى او بچ ه آورن د(‪ ،‬آنگ اه او را آزاد م ىكردن د و س ر ب ه خ ود م ىگذاش تند و ب ر او‬ ‫سوار نمىشدند‪.‬‬ ‫‪PDF.

‬‬ ‫پرده دار »فلس( پسران »بوالن« بودند‪ ،‬و »بوالن« خ ود نخس تين ك س ب ود‬ ‫كه او را پرستش كرد‪ ،‬و آخرين كس از پرده داران وى مردى بود از ايش ان‬ ‫كه او را »صيفي« مىگفتن د‪» .‫فرمود‪ :‬نه‪ ،‬تو مسلمانى‪ ،‬و او كافر‪.‬ص يفي« روزى ش ترى ش يرده )‪ -‬ناق ه خلي ة(‬ ‫را از زن ى »كلب ى« از تي ره »بن ى عل يم« ھمس ايه »مال ك« پس ر »كلث وم‬ ‫ش مجى« ك ه خ ود م ردى ش ريف »نام دار( ب ود پ يش گرف ت و ت ا پيش گاه‬ ‫»فل س« بران د‪ ،‬و آنج ا نگاھداش ت‪ .‬‬ ‫] »فلس«[‬ ‫»اب و عل ى عن زي«‪ ،‬م ا را از »عل ى« پس ر »ص باح«‪ ،‬از »ھش ام« پس ر‬ ‫»محمد«‪ ،‬از »ابو باسل طائى« از عمويش »عنترة« پسر »أخرس« ح ديث‬ ‫كرد‪ ،‬و گفت‪:‬‬ ‫قبيله »طىّ «‪ ،‬بتى داشتند »فلس« نام و آن دماغ هاى ب ود س رخ ف ام‪ ،‬ماي ل ب ه‬ ‫سياھى‪ ،‬در مي ان ك وھى ب ه ن ام »اج أ« از كوھس ار »ط ى« ك ه گ ويى تمث ال‬ ‫آدم ي اس ت‪ ،‬و آن را م ىپرس تيدند‪ ،‬و پيش كش )‪ -‬ھدي ه( م ىدادن د و گوس پند‬ ‫براب رش قرب ان م ىكردن د‪ ،‬و ھ يچ بيمن اكى نزدي ك او نيام دى‪ ،‬مگ ر آنك ه در‬ ‫أم ان ب ودى‪ ،‬و ھ يچ ك س ش كارى را ك ه در پ ى ب ود‪ ،‬اگ ر ب ه او پن اه م ىب رد‬ ‫دنبال نمىكرد‪ ،‬و به او وامىگذاشت و پيرامونش از دستبرد ايمن بود‪.ir‬‬ .Tarikhema.‬زن )ص احب ش تر( ھمس ايه خ ويش‬ ‫»مالك« را از اين رويداد خبر داد‪ ،‬و »مالك« بر اس بى برھن ه س وار ش د‪ ،‬و‬ ‫نيزه بر گرفت و در پ ى »ص يفي« ب رون رف ت‪ ،‬و او را در ح الي ك ه براب ر‬ ‫بت »فلس« نشسته بود‪ ،‬و ناقه را در پيشگاھش بسته‪ ،‬بگرف ت و گف ت‪» :‬راه‬ ‫شتر ھمسايهام باز گذار )و او او دست بدار(!« پرده دار پاس خ داد ك ه »ش تر‬ ‫از آن پروردگار تو است«!« مالك« گفت‪» :‬راه او باز گذار«‪.‬‬ ‫‪PDF.

ir‬‬ .Tarikhema.‬‬ ‫و »مالك« نخس تين ك س ب ود ك ه پ رده )حرم ت( »فل س« بدري د و از آن پ س‬ ‫ھر گاه پرده دار شتر )يا گوسفندى( را به قرقگاه )‪ -‬حرم( »فل س« م ىران د‪،‬‬ ‫از او پ س م ىگرفتن د‪ ،‬ول ى ھمچن ان ب ت ن امبرده پرس تش م ىش د ت ا آنك ه‬ ‫)دعوت( پيامبر إسالم )‪ -‬عليه السالم‪ (-‬آشكار گرديد‪ .‬پ س چن دين روز بگذش ت و ب دو‬ ‫چيزى نرسيد‪ .‬و »عدى« از پرستش او‪ ،‬و ديگ ر بت ان دس ت بشس ت و ك يش‬ ‫»ترسا« گرفت‪ ،‬و ھمچنان ترسايى بود تا إس الم را خ دا )ب ه بن دگان خ ويش(‬ ‫ارزانى داشت‪ ،‬پس »إسالم« آورد‪.‫گف ت‪» :‬آي ا پ رده خ دايت را م ىدرى؟!« پ س »مال ك« ني زه را براب ر روي ش‬ ‫داشت‪ ،‬پرده دار ناگزير زانوبند از زان وھى ش تر ب ر گرف ت‪ ،‬و مال ك ب ا ش تر‬ ‫باز گشت‪.‬پس »على« پسر »ابى‬ ‫طالب« را پيامبر بفرستاد تا او را نابود‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [81‬ترجمه اين است‪:‬‬ ‫»پروردگارا! مالك پسر كلثوم امروز پردهات را درباره شترى درشت پيكر پاره كرد‪.‬‬ ‫پ رده دار ب ه »فل س« روى آورد و دس ت برافراش ت و مال ك را ب دو نم ود و‬ ‫گفت‪:‬‬ ‫أخفرك اليوم بناب علكوم‬ ‫يا رب ان مالك بن كلثوم‬ ‫و كنت قبل اليوم غير مغشوم! ]‪[81‬‬ ‫اين چنين بت را )بر »مالك«( برمىآغاليد )‪ -‬تحريض مىك رد(‪ ،‬و »ع دى«‬ ‫پسر »حاتم« ھمان ھنگام گوسپندى برابر بت قربان كرده و خود با تن ى چن د‬ ‫از كسانش گرد ھم نشسته درباره كردار »مالك« سخن مىگفتن د‪ ،‬و »ع دى«‬ ‫پسر »حاتم« از آن كردار سخت بيمناك شد و گف ت‪ :‬بنگري د ت ا ھم ين ام روز‬ ‫به او )يعنى‪» :‬مال ك« چ ه )كيف ر( م ىرس د‪ .‬‬ ‫و تو تا پيش از اين روز ستمكش نبودى!«‬ ‫‪PDF.

‬و الحمد ّ كثيرا‪ .Tarikhema.‫س اخت و دو قبض ه شمش يرى را ك ه »ح ارث« پس ر »اب ى ش مر غس انى«‬ ‫پادش اه »غس ان«‪ ،‬آن دو را ب ه گ ردن »فل س« آويخت ه ب ود‪ ،‬و يك ى را‬ ‫»مخذم«‪ ،‬و ديگرى را »رسوب« مىگفتن د‪ ،‬ب ر گرف ت )و ھم ين دو شمش ير‬ ‫است ك ه »علقم ه« پس ر »عب ده« در ش عر خ ويش از آن ي اد ك رده اس ت(‪ ،‬و‬ ‫»على« پسر »ابى طالب« با آن دو شمشير به ن زد پي امبر )‪ -‬ص لى ﷲ علي ه‬ ‫و سلم‪ (-‬باز گشت‪ .‬و عارض ت بھ ا م ع ول دي اب ى محم د إس ماعيل )جب ر( ]ه‬ ‫ﷲ[ بقراء ]تى و ھو[ يسمع ]و ذلك[ فى سنة ]تسع[ و عش رين ]و خم س[ مائ ة و س معه اخ‬ ‫]وه ابو[ ظاھر إسحاق و ل ]دى[‪.ir‬‬ .‬‬ ‫ّ‬ ‫تمام شد كتاب »األصنام« و الحمد رب العالمين ]‪[82‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [82‬احم د زك ى پاش ا مص حح و محق ق م تن عرب ي كت اب األص نام در پاي ان كت اب چن ين‬ ‫مىنويسد‪:‬‬ ‫»بر ھامش صفحه أخير از نسخه »خزانه زكيه« اين عبارت نوشته شده است‪:‬‬ ‫»نقلت من خط ابن الجواليقي‪ -‬رحمه ﷲ‪ -‬فى آخر ھذا الكتاب ما نصه‪:‬‬ ‫»بلغت من اوله سماعا بقراءة الشيخ ابى الفضل محم د ب ن ناص ر ب ن محم د ب ن عل ى ان ا و‬ ‫محمد بن الحسين اإلسكاف فى المحرم من سنة ‪.«494‬‬ ‫»نقلته من نسختي التي نقلتھا من خط محمد بن العباس بن الفرات‪ ،‬فى سنة تسع و عش رين‬ ‫و خمسمائة‪ «.‬‬ ‫»نقل كردم از نسخه خودم كه آن را از خط محمد پسر عباس پسر فرات در سال ‪529‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫ترجمه عبارات عربي باال اين است‪:‬‬ ‫»از خط پسر جواليقى‪ -‬رحمه ﷲ‪ -‬در آخر كتاب عبارت ذيل را نقل كردم‪:‬‬ ‫»رسيدم )ب دينجا( از أول كت اب بعن وان س ماع م ن و محم د پس ر حس ين إس كاف ب ا قرائ ت‬ ‫شيخ ابو الفضل محمد پسر ناصر پسر محمد پس ر عل ى در مح رم س ال ‪) 494‬ھج ري(‪«.‬و آن حضرت يكى به گ ردن آويخ ت و س پس ب ه »عل ى«‬ ‫پس ر »اب ى طال ب« بخش ود‪ ،‬و ھم ان اس ت شمش يرى ك ه »عل ى« آن را ب ر‬ ‫ميان مىبست‪.

‬خ داى را‬ ‫سپاس فراوان‪ ،‬و عرضه داشتم آن را با پسرم ابى محمد إسماعيل جبر ]ه ﷲ[ بق راء ]م ن‪،‬‬ ‫و او[ م ىش نيد ]و آن[ در س ال ]پانص د[ و بيس ت ]و ن ه[ ب ود‪ ،‬و ب رادر ]ش اب و[ ط اھر‬ ‫إسحاق ]پسرم[ نيز آن را گوش مىداد‪ «.‬ھج ري نق ل ك رده ب ودم‪ (.‬اي ن قبيل ه بت ى داش ت ك ه »بن و‬ ‫اسد« آن را از ايشان گرفتن د‪ ،‬در نتيج ه قبيل ه »ط ى«‪» ،‬يعب وب« را بع د از‬ ‫آن بپرستش گرفتند‪.Tarikhema.‬‬ ‫عبيد گويد‪:‬‬ ‫ص نما‪ ،‬فق روا ي ا ج ديل و أذب وا!‬ ‫فتب دلوا اليعب وب بع د الھھ م‬ ‫] ‪[1‬‬ ‫)يعنى‪ :‬نخوريد بر اين بت و نياشاميد(‪.‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬ناگفته نماند كه به نظر و تحقيق احمد زكى‪ ،‬پسر‬ ‫جواليقى در سال ‪ 529‬اين نسخه از كتاب األصنام را از روى نسخه ديگرى ك ه ق بال اب ن‬ ‫جواليقى از روى خد ابن فرات نوشته بود‪ ،‬استنساخ كرده است‪.‫حاشيه در آخر نسخهاى كه أساس طبع متن عربي كتاب است‬ ‫»يعبوب‪:‬‬ ‫بتى است از تي ره »جديل ه« از قبيل ه »ط ى«‪ .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬ترجمه بيت باال اينست‪» :‬پس يعبوب را به جاى خداى خ ويش )ك ه بن و اس د او را ب ه‬ ‫قھر و غلب ه از ايش ان گرفتن د( ع وض گرفتن د‪ ،‬پ س اى ق وم ج ديل )بع د از اي ن خ وارى و‬ ‫خاكس ارى( ن ان و آب گ وارا نخوري د و نياش اميد‪) «.‬‬ ‫باجر‪:‬‬ ‫پس ر »دري د« گوي د‪] :‬و او[ بت ى ب ود در جاھلي ت ب راى قبيل ه »أزد«‪ ،‬و‬ ‫ھمسايگانشان از قبيله »طى«‪ ،‬و »قضاعه« كه آن را مىپرستيدند‪.

‬الحم د ّ‬ ‫رب العالمين و صلى ﷲ على سيدنا محمد و على آله و صحبه و سلم‪.‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .Tarikhema.‫)باجر( بفتح جيم‪ ،‬و برخى »باجر« بكسر جيم نيز خواندهاند ]‪.[1‬‬ ‫»نقل ت ھ ذه النس خة م ن نس خة بخ ط االم ام العالم ة اب ى منص ور موھ وب ب ن‬ ‫احمد بن الجواليقي‪ -‬رحمه ﷲ‪ ،-‬ثم قوبل ت بھ ا بحس ب الطاق ة«‪ [2] .‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬ان اثير در كتاب النھاية »باجر« را »باحر« با حاء مھمله ضبط كرده است‪.‬‬ ‫]‪ [2‬ترجمه عبارت عربي باال چنين است‪:‬‬ ‫»اين نسخه از نسخهاى گرفته شده است كه به خط امام عالمه اب ى منص ور موھ وب پس ر‬ ‫احمد پسر جواليقى‪ -‬رحمه ﷲ‪ -‬نوشته شده است‪ ،‬تا سر ح د إمك ان ب ا نس خه م ذكور مقابل ه‬ ‫گرديده است‪«.

.

‬تاج العروس(‬ ‫اسحم )األسحم(‪:‬‬ ‫بتى بود س ياه رن گ‪» .‬و از »مجاھ د« در تفس ير ق ول خ داى تع الى‪َ :‬‬ ‫آز َر أَ َت َّت ِ‬ ‫‪ 74 :6‬روايت شده است كه گف ت‪ :‬آزر پ در اب راھيم نب ود‪ ،‬بلك ه ن ام بت ى ب ود‬ ‫‪) .Tarikhema..ir‬‬ .‬ج وھرى« گوي د‪) :‬ن ام( اس حم در اي ن ش عر »اعش ى«‬ ‫آمده است‪:‬‬ ‫باسحم داج عوض ال نتفرق ]‪[1‬‬ ‫رضيعي لبان ثدي ام تحالفا‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [1‬ترجمه بيت مذكور اينست‪:‬‬ ‫»دو ھمشير كه از پس تان ي ك م ادر ش ير خ وردهان د‪ ،‬ب ه س نگ س ياه س وگند ي اد كردن د ك ه‬ ‫ھيچگاه از يكديگر جدا نخواھيم شد‪«..‫تكمله‬ ‫نامھاى بتان و خانهھايى كه تازيان پيش از إس الم پرس تش م ىكردن د و ھش ام‬ ‫كلبى در كتاب األصنام از آنھا نام نبرده است‪.‬‬ ‫آزر‪:‬‬ ‫بتى بود كه تارخ پدر ابراھيم‪ ،‬بنابر آنچه كه برخى از مفسران گفتهان د‪ ،‬پ رده‬ ‫خ ُذ أَصْ ناما ً‬ ‫دارش بود‪ .‬‬ ‫‪PDF.

‫اشھل )األشھل(‪:‬‬ ‫بتى است‪ ،‬و از او گرفته شده است نام »بنو عبد األشھل« ك ه ن ام قبيل هاى از‬ ‫عرب است‪.‬تاج العروس(‬ ‫بجه )البجة(‪:‬‬ ‫ا بتى بود كه پارهاى از تازيان او را مىپرستيدند‪..‬‬ ‫ظالم چون ديد كه قريش گرد كعبه طواف مىكنند‪ ،‬و سعى ب ين ص فا و م روه‬ ‫را بجاى مىآورند‪ ،‬خانه كعبه را اندازه گرفت و س نگى از ص فا و س نگى از‬ ‫مروه را بر گرفت و به س وى ق وم خ ويش ب از گش ت‪ ،‬و در آنج ا خان هاى ب ر‬ ‫ان دازه خان ه كعب ه بس اخت‪ ،‬و آن دو س نگ را ك ه ھم راه آورده ب ود ب ه ج اى‬ ‫صفا و مروه گرفت و بدين ترتيب از گزاردن حج در مك ة‪ ،‬خ ود را ب ى ني از‬ ‫س اخت‪ ،‬ام ا زھي ر پس ر جن اب كلب ى ب ر او و قبيل هاش غ ارت ب رد و ظ الم را‬ ‫بكشت و بنايش را منھدم كرد‪.ir‬‬ .‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫االھه‪» :‬االالھة(‪:‬‬ ‫بتانى بودند‪ .Tarikhema. 127 :7‬‬ ‫ك َو آلِ َھ َت َ‬ ‫خداى تعالى‪َ :‬و َي َذ َر َ‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫أوال‪:‬‬ ‫نام بتى است از آن بكر و تغلب دو پسر وائل‪) .‬در ساير نسخهھاى قاموس االھه ضبط است‪ ،‬ولى صحيح آن در‬ ‫اين معنى »آلھه« ب ه ص يغه جم ع اس ت‪ ،‬و ب ر ھم ين وج ه اس ت قرائ ت ق ول‬ ‫ك ‪.‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫بعل‪:‬‬ ‫اسم بتى است كه از طال ساخته بود‪ ،‬از آن قوم الياس‪ ،‬و صواب‬ ‫‪PDF..‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫بس‪:‬‬ ‫خانهاى بود از آن غطفان‪ ،‬و آن را ظالم پسر اسعد بنا نھاد‪.

‬و از ابن عباس نق ل ش ده اس ت ك ه »ط اغوت«‪» ،‬كع ب« پس ر‬ ‫»اش رف«‪ ،‬و »جب ت«‪» ،‬ح ي« پس ر »اخط ب« م ىباش د و در ح ديث آم ده‬ ‫است كه »الطيرة‪ ،‬و العيافة‪ ،‬و الطرق من الجبت«‪) .ir‬‬ .‬ت اج‬ ‫العروس(‬ ‫بعيم )البعيم(‪:‬‬ ‫بت ى ب ود و پيك رى از چ وب و ص ورتي غي ر س ايه دار از ص مغ‪) .‬‬ ‫ُون أَحْ َس َن ْالخ الِق َ‬ ‫ُون َبعْ ًال َو َت َذر َ‬ ‫ون‪ ،‬أَ َت ْدع َ‬ ‫لِ َق ْو ِم ِه أَ ال َت َّتقُ َ‬ ‫و در نسخه مربوط ب ه ش يخ م ا ب ه ق وم ي ونس نس بت داده ش ده اس ت ‪) .‬تاج العروس(‬ ‫بيت ربه )بيت الربة(‪:‬‬ ‫نام خانهاى كه بر گرداگرد بت »الت« بنا شده بود‪) .‬ش عبى‬ ‫ون‬ ‫ِين أُو ُتوا َنصِ يبا ً من ْالكِت ا ِ‬ ‫ب ي ُْؤ ِم ُن َ‬ ‫در تفسير قول خداى تعالى‪ :‬أَ لَ ْم َت َر إِلَى الَّذ َ‬ ‫ت َو َّ‬ ‫ت ‪ 51 :4‬گوي د‪» :‬جب ت« يعن ى‪ :‬ج ادو‪ ،‬و »ط اغوت« ن ام‬ ‫الط ا ُغو ِ‬ ‫ج ْب ِ‬ ‫ِب ْال ِ‬ ‫شيطان است‪ .‬تاج العروس(‬ ‫جبھه )الجبھة(‪:‬‬ ‫در ح ديث آم ده اس ت بت ى ب ود ك ه در جاھلي ت آن را م ىپرس تيدند‪) .Tarikhema.‬تاج العروس(‬ ‫جبت )الجبت(‪:‬‬ ‫كلمهاى است كه بر بت و ك اھن و س احر و أمث ال آن اط الق م ىش ود‪ .‬ت اج‬ ‫العروس( بلج‪ :‬نام بتى است‪) ...‬ت اج‬ ‫العروس‪ ،‬و نھايه ابن اثير(‬ ‫‪PDF.‫ھمين است‪ ،‬و ھمينطور ھم در نسخ ص حاح ج وھرى آم ده اس ت‪ ،‬و مؤي د آن‬ ‫ِين‪ ،‬إِ ْذ ق ال‪:‬‬ ‫اس لَ ِم َن ْالمُرْ َس ل َ‬ ‫اس ت ق ول خ داى تع الى ك ه م ىفرماي د‪َ :‬و إِنَّ إِ ْلي َ‬ ‫ِين‪125 -123 :37 .

Tarikhema..‬اين است آنچه در ھمه نس خ ق اموس‬ ‫ض بط ش ده اس ت‪ ،‬و اي ن غل ط م ىنماي د‪ ،‬و درس تش ج ريش )ب ر وزن امي ر(‬ ‫مىباشد آنطور كه صاغانى و حافظ ضبط كردهان د‪ ،‬و ح افظ ب ر آن اف زوده و‬ ‫گفته است كه »عبد جريش« پدر »عبد قيس« منسوب به ھمين ب ت اس ت ‪.‬تاج العروس(‬ ‫دوار )الدوار(‪:‬‬ ‫اسم بتى است كه برخى از تازيان آن را بپا داشته بودن د و گ رد آن م ىگش تند‬ ‫و ناظر به اوست اين بيت امرئ القيس‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [2‬ترجمه بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫»پ س ش ب را ب ه روز آورد در پيم ودن چم ن زارى ش قارى‪ ،‬آنچنانك ه متكبران ه راه‬ ‫مىپيمايد كسى كه به سوى بت جلسد مىرود‪«.‬شاعر گويد‪:‬‬ ‫بيقر من يمشى الى الجلسد ]‪[2‬‬ ‫فبات يجتاب شقارى كما‬ ‫جھاز‪:‬‬ ‫بتى بود از آن ھوازن‪) .‫جريش‪:‬‬ ‫بر وزن زبير‪ ،‬بتى بود در دوره جاھلى‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫»ج وھرى« اي ن كلم ه را در ترجم ه »جس د« آورده اس ت ب ه اي ن معن ى ك ه‬ ‫»الم« زايد است‪ .‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫جلسد )الجلسد(‪:‬‬ ‫اسم بتى است كه در جاھليت مىپرستيدند‪.‬تاج العروس(‬ ‫دار )الدار(‪:‬‬ ‫بتى بود كه به نام او »عبد الدار« پسر قصى پسر كالب كه خود پدر تي رهاى‬ ‫از تازيان بود‪ ،‬ناميده شد‪) .ir‬‬ ..

‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬اب و س عيد گوي د‪ :‬زون )ص نم( يعن ى ب ت‪ .‫فعن لن ا س رب ك ان نعاج ه‬ ‫ع ذارى دوار ف ى م الء م ذيل ‪.Tarikhema.‬‬ ‫] ‪[3‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫ربه )الربة(‪:‬‬ ‫ھم ان »الت« اس ت‪ ،‬و ح ديث ع روة پس ر مس عود ثقف ى ن اظر ب ه اوس ت ك ه‬ ‫چ ون إس الم آورد‪ ،‬و ب ه خ انوادهاش بازگش ت چ ون وارد خان ه ش د‪ ،‬ق وم‬ ‫ورودش را به خانه پيش از آنكه گرد »ربه« )يعنى‪:‬‬ ‫الت( بگردد‪ ،‬منكر شمردند‪ .‬تاج العروس و نھايه ابن اثير(‬ ‫ذو الرجل‪:‬‬ ‫بتى بود در ناحيه حجاز‪) .‬‬ ‫ربه )الربة(‪:‬‬ ‫كعب هاى ب ود ش ش گ وش در نج ران از آن قبيل ه م ذجح‪ ،‬و بن ى الح رث پس ر‬ ‫كعب‪) .‬تاج العروس(‬ ‫زور )الزور(‪:‬‬ ‫ھر آنچه بنام »رب« جز خ داى تع الى پرس تش م ىش د زور )ب ا راء( و زون‬ ‫)با نون( ناميده مىشد‪ ..‬و اب و عبي ده‬ ‫گفته است ھر چه جز خداى تعالى‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [3‬ترجمه بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫»پس آشكار شد پيشاپيش ما گلهاى از گاوان وحشى كه گوى مادگان آنھا دختركانى بكر و‬ ‫دس ت نخ ورده بودن د ك ه در باالپوش ھاى بلن د گرداگ رد ب ت دوار )ط واف م ىكنن د و‬ ‫مىگردند(‪«..‬بت مذكور پارچه سنگى )صخره( ب ود ك ه قبيل ه‬ ‫»ثقيف« در »طائف« آن را مىپرستيدند‪ ،‬و در داستان مربوط به وف د ثقي ف‬ ‫آم ده اس ت ك ه ايش ان را خان هاى ب ود‪ ،‬ب ه ن ام »رب ه« يعن ى‪ :‬آن خان ه را رب ه‬ ‫مىناميدند(‪ ،‬و آن را ھمدوش خانه كعب ه م ىش مردند‪ ،‬و پ س از آنك ه مس لمان‬ ‫شدند‪» ،‬مغيره« آن را درھم كوبيد‪.

‬و‬ ‫بت مذكور را چنين وصف كرده است كه پيك ره آن را ط ال و دو چش م آن از‬ ‫دو قطعه ياقوت بود‪ ،‬و بر قله ك وھى ك ه ب ه ن ام ك وه »زون« نامي ده م ىش د‪،‬‬ ‫نصب شده بود‪ ،‬و ني ز گوي د ك ه عب د ال رحمن پس ر س مره پس ر حبي ب بع د از‬ ‫آنكه ناحي ه سجس تان را در روزگ ار عثم ان پس ر عف ان گش ود ب ه زم ين داور‬ ‫رفت‪ ،‬و اھالى آن ناحيه در كوه زون حصار گرفتند‪.‬‬ .‬آنگاه ب ه مرزب ان‬ ‫ايشان خطاب ك رد و گف ت‪ :‬اي ن ش ما و اي ن ط ال‪ ،‬و اي ن ج واھر‪ ،‬از آن ش ما‪،‬‬ ‫من فقط خواستم به تو بياموزم كه اين بت نه سود بخشد‪ ،‬و نه زيان رساند‪(.‫م ورد پرس تش ق رار م ىگرف ت‪ ،‬زور نامي ده م ىش د‪ .‬‬ ‫زون )الزون(‪:‬‬ ‫بتى اس ت ك ه آن را غي ر از خ دا م ورد پرس تش داش تند‪ ،‬مث ل زور‪ .‬و س يد مرتض ى ش ارح‬ ‫قاموس گفت ه اس ت‪ :‬گوين د زور بت ى مخص وص و ج وھر نش ان در ب الد دادر‬ ‫)الدادر( بود‪) .‬كلمه دادر بدين صورت يكى از غلطھاى فراوانى است ك ه در‬ ‫چ اپ ت اج الع روس آم ده اس ت‪ ،‬و درس ت آن »داور« ب ه ف تح »واو« اس ت‬ ‫چنانچه ياقوت در معجم البل دان در ذك ر زم ين داور ب دان ش ھادت م ىدھ د‪ .‬‬ ‫س پس ب ا آن ان ص لح ك رد ك ه ھش تھزار مس لمانى را ك ه ھم راه داش ت جھ از‬ ‫جنگ ى دھن د و از آن پ س داخ ل بتخان ه زون ش د و دو دس تش را بري د و دو‬ ‫قطع ياقوتى را كه به جاى چشمانش نھاده بودند‪ ،‬بر گرفت‪ .‬ج وھرى‬ ‫بيت زير را به جرير نسبت مىدھد‪:‬‬ ‫يمشى بھ ا البق ر الموش ى اكرع ه‬ ‫مش ى الھراب ذ بيع ة الزون‬ ‫] ‪[4‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [4‬ترجمه اين بيت چنين است‪:‬‬ ‫»مىبرد آن را گاو پاچه نگارين مانند رفت ار ھراب ذه )بزرگ ان مج وس( ب ه قص د بيع ت ب ا‬ ‫زون )ھنگام رفت به بتكده زون(‪.

‫و در فارسي آن را »ژون( گويند‪ .ir‬‬ .‬مروج الذھب‪(295 /3 ،‬‬ ‫ضمار )الضمار(‪:‬‬ ‫بتى بود ك ه عب اس پس ر م رداس س لمى و قبيل هاش آن را ب ه پرس تش گرفتن د‪.‬‬ ‫زون )الزون(‪:‬‬ ‫بتكده )جايى كه بتان را در آنجا گ رد م ىآوردن د و نص ب م ىكردن د و پيراي ه‬ ‫مىبستند(‪.‬ت اج‬ ‫العروس(‬ ‫شمس )الشمس(‪:‬‬ ‫بتى بود قديمى‪ .Tarikhema.‬مروج الذھب‪(395 /3 ،‬‬ ‫سمعودا‪:‬‬ ‫بتى بود از آن قوم عاد‪) .‬حميد گفته است‪:‬‬ ‫»ذات المجوس عكفت للزون‪«.‬‬ ‫)تاج العروس‪ ،‬و شفاء الغليل اثر خفاجى(‬ ‫شارق )الشارق(‪:‬‬ ‫بتى بود كه اھل جاھليت به نام او »عبد الشارق« نامگذارى م ىكردن د‪) .‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫ضيزن‪:‬‬ ‫نام بتى است و گفته شده كه ضيزنان )يعنى‪ :‬دو ضيزن( دو بت‬ ‫‪PDF.‬صاحب تاجر العروس گويد‪ :‬ابن كلب ى آن را ي اد ك رده )ول ى‬ ‫در كتاب األصنام ذكرى از آن نشده است‪ ،‬شايد پسر كلبى در كتاب ديگ ر ب ه‬ ‫آن اشاره نموده است(‪ .‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫صدا‪:‬‬ ‫بتى بود از ن قوم عاد‪) .‬و عرب »عبد ش مس« ك ه تي رهاى از ق ريش اس ت ب ه‬ ‫نام او نامگذارى كردهاند‪ ،‬و اولى كس ى ك ه »عب د ش مس« نامي ده ش د »س بأ«‬ ‫پسر »يشجب« است‪.

Tarikhema.‬زھير گويد‪:‬‬ ‫كناص ب العت ر دم ى رأس ه‬ ‫ف زل عنھ ا و أوف ى رأس مرقب ة‬ ‫النسك ]‪[5‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫عوض‪:‬‬ ‫نام بتى بود از آن بكر پسر وائل‪ ،‬و پسر كلبى اين بيت اعش ى را ب ه اي ن ب ت‬ ‫تفسير كرده است‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [5‬ترجمه اين بيت چنين است‪:‬‬ ‫»پس از آن لغزيد و رسيد به قله كمينگاھى مانند بپا دارنده عتر كه سرش را خون قرباني‬ ‫سرخ فام )خونين( كرده باشد‪«.‬ت اج‬ ‫العروس(‬ ‫عتر )العتر(‪:‬‬ ‫بتى بود كه گوسفند براى او قرباني مىشد‪ .‬‬ ‫‪PDF.ir‬‬ .‬تاج العروس(‬ ‫عبعب )العبعب(‪:‬‬ ‫بتى بود از آن قضاعه و ھمسايگان ايشان‪ ،‬و گ اھى ب ا غ ين معجم ه )غبغ ب(‬ ‫خوان ده م ىش د‪ ،‬و چ ه بس ا ك ه عبع ب را ب ر بتك ده اط الق م ىكردن د‪) .‬ط اغوت ب ر‬ ‫ب ت اط الق م ىش ود‪ ،‬و ھ ر چ ه پرس تش آن م ورد پس ند ع رب ج اھلى ب ود‬ ‫»طاغيه« ناميده مىشد مثال مىگفتند‪:‬‬ ‫»طاغيه دوس« و »طاغيه خثعم« يعنى‪ :‬بت ايشان و معبود ايشان‪.‫بودند از آن »منذر اكبر« كه آن دو را در دروازه حي ره نص ب ك رده ب ود ت ا‬ ‫ھر كس وارد حيره مىشد آن دو را سجده كند )براى آزم ودن فرم انبر دارى‬ ‫واردان( )تاج العروس(‬ ‫طاغوت )الطاغوت(‪:‬‬ ‫الت‪ ،‬و ع زى و ديگ ر بت ان و ھ ر چ ه ج ز خ داى تع الى پرس تش م ىش د‪ ،‬و‬ ‫شيطان‪ ،‬و كاھن‪ ،‬و ھر رئيس گمراھى به اين نام خوانده مىشد‪ .‬‬ ‫و بتكدهھا را »طواغيت« مىخواندند‪) .

‫حلف ت بم ائرات ح ول ع وض‬ ‫و أنص اب ت ركن ل دى الس عير‬ ‫] ‪[6‬‬ ‫كلبى گويد‪» :‬س عير« ن ام بت ى ب ود خ اص قبيل ه عن زه ]‪ [7‬چنانك ه در ص حاح‬ ‫آمده است‪ .‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫كثرى‬ ‫بت ى ب ود از آن ج ديس‪ ،‬و طس م ك ه آن را نھش ل پس ر رب يس )پس ر عرع رة(‬ ‫بشكست‪ ،‬و خود ب ه پي امبر‪ -‬ص لى ﷲ علي ه و س لم‪ -‬پيوس ت و إس الم آورد‪ ،‬و‬ ‫نامهاى نيز به حضرتش نوشت‪ .‬‬ ‫]‪ [7‬در اين كتاب نامى م ذكور نيس ت‪ -‬ال ب د در كت اب ديگ رى از ھش ام از ب ت س عير ن ام‬ ‫برده شده است‪.Tarikhema.‬عمرو پسر صخر پسر اشنع گفته است‪:‬‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [6‬ترجمه اين بيت بر اين تقريب است‪:‬‬ ‫»س وگند خ وردم ب ه زن انى ك ه خ وار ب ار ب راى نث ار ب ه أط راف ع وض م ىآوردن د و ب ه‬ ‫سنگھاى واگذاشته شده در نزد سعير‪«.ir‬‬ .‬‬ ‫‪PDF.‬تاج العروس(‬ ‫عوف )العوف(‪:‬‬ ‫نام بتى است‪) .‬صاغانى گويد‪ :‬بيت فوق از آن اعشى نيست‪ ،‬بلكه متعلق به رش يد‬ ‫پسر »رميض عنزي« است‪) .‬تاج العروس(‬ ‫غبغب )الغبغب(‪:‬‬ ‫بتى بود كه در جاھليت بر آن قرباني مىكردند‪.‬‬ ‫بعضى ھم گفتهاند كه سنگى ب ود از آن من اف ك ه پيش اپيش بت ى‪ ،‬رو ب ه روى‬ ‫رك ن حج ر األس ود نص ب ش ده ب ود‪ ،‬و اي ن س نگ و آن ب ت در حك م دو ب ت‬ ‫بودند‪.‬‬ ‫ابن دريد گويد‪ :‬بعضى آن را با دو عين مھمله خواندهاند‪.

‬وى ھنگ امى‬ ‫كه مسلمان شده بود بر پيامبر وارد شد و او را آن حضرت عبد ﷲ ناميد‪.Tarikhema.‬و عبد ﷲ پس رش عب د الحج ر نامي ده م ىش د‪ .‬‬ ‫‪PDF.‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫كعبات )الكعبات يا ذو الكعبات(‪:‬‬ ‫خانهاى بود از آن قبيله ربيعه كه گردش طواف مىكردند‪) .‬و اسم عبد‬ ‫المدان عمرو بود‪ .‬تاج‬ ‫العروس‪ ،‬و معجم البلدان(‬ ‫مدان )المدان(‪:‬‬ ‫بتى بود كه عبد المدان پدر قبيلهيى از قبائل حرث به نام او ناميده ش ده اس ت‪.‬‬ ‫و از قبيل ه عب د الم دان اس ت عل ى پس ر ربي ع پس ر عب د ﷲ پس ر عب د الم دان‬ ‫حارثى مدانى كه در زمان سفاح خليفه عباسي‪ ،‬و الى صنعاء بود‪ .‫حلفت بكثرى حلفة غي ر ب رة‬ ‫لتس تلبن أث واب ق س ب ن ع ازب‬ ‫] ‪[8‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫كسعة )الكسعة«‪:‬‬ ‫نام بتى بود كه آن را مىپرستيدند‪.ir‬‬ .‬تاج العروس(‬ ‫محرق )المحرق(‪:‬‬ ‫بتى بود از آن بكر پسر وائل در ناحيه سلمان‪ ،‬و سلمان نام محلى است‪) .‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫مرحب‪:‬‬ ‫بتى ب ود در حض رموت يم ن‪ ،‬و ذو مرح ب ربيع ه پس ر مع ديكرب‪ ،‬پ رده دار‬ ‫)يعنى نگاھبان( آن بود‪.‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [8‬ترجمه بيت باال چنين است‪:‬‬ ‫»سوگند خوردى به كژى‪ ،‬سوگندى نادرست و دروغ كه جامهھ اى قس ر ب ن ع ازب را از‬ ‫تنش )بعد از كشتن وى( برون خواھى آورد‪«.

‬و در عص ر ج اھلى أنص اب م ورد پرس تش واق ع‬ ‫مىشد‪ .‬تلخ يص از‬ ‫تاج العروس(‬ ‫ھبا )الھبا(‪:‬‬ ‫بتى بود از آن قوم عاد‪) .‬مروج الذھب‪(295 /3 ،‬‬ ‫ذات الودع‪:‬‬ ‫در نس خهھ اى ق اموس چن ين اس ت‪ ،‬ام ا ح ق آنس ت ك ه ب ا س كون دال )ذات‬ ‫الودع( خوانده ش ود‪ .‬‬ ‫)مراد ابو ذر اين است كه كفار آن قدر او را زدن د ك ه س را پ ا خ ونين ش د‪ ،‬و‬ ‫به صورت نصبى كه با خون قربانيھا قرمز مىشود‪ ،‬در آمد(‪) «.‫منھب‪:‬‬ ‫بت ى ب ود ك ه در اي ام جاھلي ت م ورد پرس تش واق ع م ىش د‪ .‬‬ ‫)التربيع و التدوير‪(104 ،‬‬ ‫نصب )النصب(‪:‬‬ ‫ھر آنچه را جز خداى تعالى پرستش مىشد »نص ب« م ىناميدن د‪ ،‬و جم ع آن‬ ‫نص ائب‪ ،‬و أنص اب اس ت‪ .Tarikhema.‬ج احظ در كت اب‬ ‫التربيع و التدوير آن را ياد كرده است‪.ir‬‬ .‬و ن اظر ب ه آن اس ت گفت ار اب و ذر راج ع ب ه چگ ونگى‬ ‫إس الم آوردن ش‪» .‬اب و ذر گف ت‪ :‬ب رون آم دم‪ ،‬در ح الي ك ه غش وه ب ر م ن‬ ‫ع ارض ش د‪ ،‬آنگ اه بلن د ش دم در ح الي ك ه گ ويى نص بى ب ودم قرم ز رن گ‪.‬قتيبى گويد‪» :‬نصب بت يا سنگى بود ك ه اع راب عھ د جاھلي ت آن‬ ‫را نص ب م ىكردن د‪ ،‬و پيش اپيش آن قرب اني م ىكردن د‪ :‬پ س ب ا خ ون قرب اني‬ ‫قرم ز رن گ م ىش د‪ .‬أنصاب سنگھايى بودند كه گرداگ رد كعب ه نص ب م ىكردن د‪ ،‬و ب ر آن‬ ‫س نت تھلي ل بج اى م ىآوردن د‪ ،‬و ب ه ن ام او‪ ،‬ن ه ب ه ن ام خ داى تع الى ذب ح‬ ‫مىكردند‪ .‬ذات ال ودع بت انى‪ ،‬و بن ابر ق ول بعض ى بت ى مخص وص‬ ‫بود‪ ،‬و بعضى گفتهان د كش تى ن وح را »ذات ال ودع« م ىگفتن د‪ ،‬و ش عر ع دى‬ ‫پسر زيد عبادي بر اين‬ ‫‪PDF.

‫ھر دو وجه تفسير شده است‪:‬‬ ‫ف يكم و قاب ل قب ر الماج د‬ ‫ك ال يمين ا ب ذات ال ودع ل و ح دثت‬ ‫الزارا ]‪[9‬‬ ‫گفت ه أخي ر از آن پس ر كلب ى اس ت‪ .‬‬ ‫)و سوگند دوم اگر چنين كه مىگويم نباشد‪ ،‬يعنى‪) :‬حدثت( نعمان )كه ماجد مقصود اوست‬ ‫و لق ب اوس ت( ب ا گورس تان زار ك ه »مقب ره خ انوادگى نعم ان ب وده( روى در روى ش ود‬ ‫)يعنى بميرد( يعنى‪ :‬به جان نعمان قسم‪«.‬‬ ‫)تاج العروس(‬ ‫ياليل‪:‬‬ ‫بتى بود كه بدان خويشتن را نسبت مىدادند )يعنى‪ :‬عبد ياليل ن ام م ىنھادن د(‪،‬‬ ‫ھمچن ان ك ه »عب د يغ وث« و »عب د من ات«‪ ،‬و »عب دود«‪ ،‬و غي ر آن گفت ه‬ ‫مىشد‪) .‬وى گف ت‪ :‬ب ه ذات ال ودع س وگند ي اد‬ ‫مىكردند‪ ،‬و مىگفتند‪ :‬به ذات الودع )يعنى‪ :‬قسم به ذات الودع(‪.‬تاج العروس(‬ ‫__________________________________________________‬ ‫]‪ [9‬ظاھرا اين بيت مربوط به روابط پسر زيد عب ادي مس يحى ب ا دخت ر ي ا خ واھر نعم ان‬ ‫ب ن من ذر باش د ك ه در حال ت مس تى نعم ان او را ب ه ع دى داده ب ود‪ ،‬و بع دا پش يمان ش د و‬ ‫عدى را به ھمين كينهتوزى بقتل رسانيد‪.‬‬ ‫‪PDF.Tarikhema..ir‬‬ .‬‬ ‫مؤداى اين بيت مانند اين است كه فى المثل در فارسي مصطلح مح اوره خودم ان بگ وييم‪:‬‬ ‫»به جان تو« يا »به دست خود ترا كفن كنم ‪ «.‬اما ترجمه بيت‪:‬‬ ‫»ن ه‪ ،‬اب دا س وگندى ب ه آن ب ت ذات ال ودع )ي ا س فينه ن وح ي ا خ ود مك ة( ك ه آن زن )ي ا آن‬ ‫دختر( ھيچ كارى نكرده و عمل ناشايستى از او در ميان شما سر نزده است‪..

ir‬‬ ‫‪Ancient.tarikhema.‫االصنام‬ ‫(بت های عرب)‬ ‫هشام بن محمد الکلبی‬ ‫نشر الکترونیکی ‪ :‬کتابخانه‪ ،‬تاریخ ما‬ ‫تایپ و تهیه ‪ :‬اِنی کاظمی‬ ‫‪http://pdf.ir‬‬ .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful