‫علم الدويه لطيفي‬

‫جلد چوٿون‬

‫‪1‬‬

‫لطيفي طبي اڪيڊمي جوپنڌرهون ڪتاب‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫المعروف‬

‫يوناني ميٽريا ميڊيڪا‬
‫جلد ڇوٿون‬

‫مصنف‬
‫حڪيم محمد يوسف کتري‬

‫)رهيل سين ۽ شين(‬

‫‪UNANIMETERIAMEDICA‬‬
‫‪VOLUME IV‬‬
‫مصنف‬
‫حڪيم محمد يوسف کتري‬

‫لطيفي طبي اڪيڊمي ٽنڊو محمد‬
‫خان‬
‫ڪتاب جو نالو‬
‫چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي جلد‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫جلد چوٿون‬

‫‪2‬‬

‫المعروف يوناني ميٽريا‬
‫ميڊيڪا‬
‫مارچ ‪2011‬ع‬

‫ڇاپو پهريون‬
‫ڇپائيندڙ‬
‫اڪيڊ مي‬
‫ٽنڊو محمد‬
‫خان‬
‫ڪمپوزر‬
‫تعداد‬
‫قيمت‬

‫لطيفي طبي‬

‫لطيفي طبي اڪيڊمي‬
‫‪1000‬‬
‫‪ 200‬رپيا‬
‫ايڊريس‬

‫حڪيم محمد يوسف کتري‬
‫لطيفي طبي اڪيڊمي ٽنڊو محمد خان‬
‫ملڻ جو هنڌ‬
‫صداقت بڪ ڏپواسٽيشن روڊ حيدرآباد‬
‫ڀٽائي بڪڏپو گاڏي کاتو حيدار آباد‬
‫فهرست ادويه‬

‫نمبر‬

‫دواجونالو‬

‫صفح‬
‫و‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬
‫‪5‬‬
‫‪6‬‬
‫‪7‬‬
‫‪8‬‬
‫‪9‬‬
‫‪10‬‬
‫‪11‬‬
‫‪12‬‬
‫‪13‬‬
‫‪14‬‬
‫‪15‬‬
‫‪16‬‬
‫‪17‬‬
‫‪18‬‬
‫‪19‬‬
‫‪20‬‬
‫‪21‬‬
‫‪22‬‬
‫‪23‬‬
‫‪24‬‬
‫‪25‬‬
‫‪26‬‬
‫‪27‬‬
‫‪28‬‬
‫‪28‬‬
‫‪29‬ڻي‬
‫س‬
‫‪30‬‬
‫‪31‬‬
‫‪32‬‬
‫‪33‬‬
‫‪34‬‬
‫‪35‬‬
‫‪36‬‬
‫‪37‬‬
‫‪38‬‬
‫‪39‬‬
‫‪40‬‬
‫‪41‬‬
‫‪42‬‬

‫‪3‬‬

‫انتساب‬
‫ٻه اکر‬
‫ساڳ‬
‫سالرو‬
‫ساڪڙوڏا‬
‫ساڪڙننڍا‬
‫سائون‬
‫ست گلو‬
‫سر‬
‫سرخس‬
‫سچيت ڪاٺي‬
‫سريل‬
‫سردو‬
‫سرس‬
‫سدا بهار‬
‫سلد پن‬
‫سپستان‬
‫سلرس‬
‫سيتا ڦل‬
‫سنڪونا‬
‫سڪ الحمام‬
‫سکچين‬
‫شڪنجبين‬
‫سيتل چيني‬
‫سوراگ راڻي‬
‫سنڀالو‬
‫سنگترو‬
‫سن پات‬
‫سمندر ڦل‬
‫سمي سي فيوگا‬
‫سي بڪ ٿارن‬
‫سجي بوٽي‬
‫سرساند‬
‫سوزرلگ‬
‫سريش‬
‫سردو‬
‫سيم‬
‫سرخ جير‬
‫سرو وليتي‬
‫سفرجل‬
‫شادنج‬
‫شالپرني‬

‫جلد چوٿون‬
‫‪6‬‬
‫‪7‬‬
‫‪11‬‬
‫‪13‬‬
‫‪15‬‬
‫‪17‬‬
‫‪20‬‬
‫‪21‬‬
‫‪23‬‬
‫‪24‬‬
‫‪26‬‬
‫‪28‬‬
‫‪32‬‬
‫‪33‬‬
‫‪34‬‬
‫‪37‬‬
‫‪39‬‬
‫‪42‬‬
‫‪44‬‬
‫‪47‬‬
‫‪50‬‬
‫‪52‬‬
‫‪54‬‬
‫‪56‬‬
‫‪56‬‬
‫‪58‬‬
‫‪63‬‬
‫‪68‬‬
‫‪71‬‬
‫‪74‬‬
‫‪77‬‬
‫‪79‬‬
‫‪87‬‬
‫‪89‬‬
‫‪90‬‬
‫‪91‬‬
‫‪93‬‬
‫‪94‬‬
‫‪96‬‬
‫‪97‬‬
‫‪98‬‬
‫‪100‬‬
‫‪102‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪4‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫‪43‬‬
‫‪44‬‬
‫‪45‬‬
‫‪46‬‬
‫‪47‬‬
‫‪48‬‬
‫‪49‬‬
‫‪50‬‬
‫‪52‬‬
‫‪53‬‬
‫‪54‬‬
‫‪55‬‬
‫‪56‬‬
‫‪57‬‬
‫‪58‬‬
‫‪59‬‬
‫‪60‬‬
‫‪61‬‬
‫‪62‬‬
‫‪63‬‬
‫‪64‬‬

‫شاهترو‬
‫شبرم‬
‫شه ديوي‬
‫شرم ٻوٽي‬
‫شربين گرجين‬
‫شٽاڪي‬
‫شقاقل‬
‫شمپستير‬
‫شوبندو‬
‫شوڪران‬
‫شير خست‬
‫شيهو‬
‫شولنگي‬
‫شهدانج‬
‫شنشوب‬
‫شولر‬
‫شراگو‬
‫شاگوشاڪ‬
‫شاماهور‬
‫سانڊو‬
‫سمنڊ گجي‬

‫‪103‬‬
‫‪106‬‬
‫‪107‬‬
‫‪109‬‬
‫‪113‬‬
‫‪114‬‬
‫‪117‬‬
‫‪120‬‬
‫‪121‬‬
‫‪123‬‬
‫‪126‬‬
‫‪130‬‬
‫‪134‬‬
‫‪135‬‬
‫‪137‬‬
‫‪138‬‬
‫‪140‬‬
‫‪141‬‬
‫‪141‬‬
‫‪142‬‬
‫‪145‬‬

‫‪65‬‬
‫‪66‬‬
‫‪67‬‬
‫‪68‬‬
‫‪69‬‬
‫‪70‬‬
‫‪71‬‬
‫‪27‬‬
‫‪73‬‬
‫‪74‬‬
‫‪75‬‬
‫‪76‬‬
‫‪77‬‬
‫‪78‬‬
‫‪79‬‬
‫‪80‬‬
‫‪81‬‬
‫‪82‬‬
‫‪83‬‬
‫‪84‬‬
‫‪85‬‬

‫سپ سچي‬
‫سپ سادي‬
‫سهو‬
‫سوئر‬
‫شڪرتيغال‬
‫سنگ سرماهي‬
‫شينهن‬
‫سرمون‬
‫سنگ بصري‬
‫سوجي کار‬
‫سنگ يهود‬
‫سنگ جراحت‬
‫سنگ ستاره‬
‫سنگ يشب‬
‫سنگراسخ‬
‫سهاڳو‬
‫سون‬
‫سوڊيم‬
‫شنگرف‬
‫سي وٽامن‬
‫سفيدو‬

‫‪148‬‬
‫‪152‬‬
‫‪155‬‬
‫‪159‬‬
‫‪161‬‬
‫‪163‬‬
‫‪164‬‬
‫‪167‬‬
‫‪169‬‬
‫‪170‬‬
‫‪172‬‬
‫‪176‬‬
‫‪178‬‬
‫‪179‬‬
‫‪182‬‬
‫‪183‬‬
‫‪186‬‬
‫‪191‬‬
‫‪194‬‬
‫‪202‬‬
‫‪210‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪86‬‬
‫‪87‬‬
‫‪88‬‬
‫‪89‬‬
‫‪90‬‬
‫‪91‬‬
‫‪92‬‬
‫‪93‬‬

‫‪5‬‬
‫ست لوبان‬
‫سنڌور‬
‫شراب‬
‫شلغم‬
‫شڪائي‬
‫سروال‬
‫ساپالميٽو‬
‫شڪاڪائي‬

‫جلد چوٿون‬
‫‪212‬‬
‫‪213‬‬
‫‪214‬‬
‫‪218‬‬
‫‪221‬‬
‫‪228‬‬
‫‪229‬‬
‫‪231‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪6‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫انتساب‬

‫هجي ڪتاب آئون پنهنجي‬
‫پٽ ڪاشجف ججي نالي‬
‫سان منسجوب ڪريان ٿو‬
‫جنهجن ججي دماغجي حالت‬
‫درسججت نججه هئججڻ جي‬
‫صورت ۾ سدائين الڪي ۾‬
‫رهان ٿو ‪ .‬شال مون کان‬
‫پوِء کيس ڪوسجو واُء نه‬
‫لڳي‬

‫ٻه اکر‬
‫ڪافي ڏينهن ٿي ويا آهن جججو لطيفججي اڪيڊمججي جججي‬
‫طرفان ڪو ڪتاب نه آيو‪ .‬جيئن ته علم الدويججه هجڪ‬
‫اهم ڪم آهي جنهن جا گ ھٽ ۾ گ ھٽ ‪10‬جلججد شججايع‬
‫ٿيڻا آهن ‪ .‬هيستائين ٽي جلجد شجايع ٿجي چ ڪا آهجن‪.‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪7‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫هي چوٿون جلد اوهان جججي هٿججن ۾ آهججي ‪.‬حقيقججت ۾‬
‫هي ڪم اهڙو آهججي جي ڪو ڪو وڏو ادارو ئي ڪري‬
‫سگھي ٿو‪.‬اهو به سرمائي جي زور تي ٿيندو آهججي ۽‬
‫حڪومت جو تعاون به شججامل هونججدو آهججي جنهججن ۾‬
‫بنيادي مواد لِء باقججائدي سججرڪاري ادارا مججدد ڪنججدا‬
‫آهن لکڻ وارن کي نه صججرف مججزدوري ڏنججي وينججدي‬
‫آهي پر انهيَء ڪم لِء اچ وڃ جو خرچ به ڏنججو وينججدو‬
‫آهججي ‪.‬انهيججَء کججان پججوِء ڇپججائي بججه اهججي ئي ادارا‬
‫ڪرائيندا آهن‪ .‬مثال طور جامع سججنڌي لغججت تججي اڄ‬
‫کان اڌ صدي پهرين به لکين رپيا بجٽ رکي وئي تججه‬
‫انهيَء جي پهرين جلد کان پججوِء ٻيججو جلججد ‪ 20‬سججالن‬
‫کان پوِء ڇپيو‪ .‬پر مون سان معاملو انهيَء جي ابججتڙ‬
‫آهججي ‪.‬سججورس ب ڪس لِء ادارن کججي لکيججم همججدرد‬
‫لئيبريري کان سواِء ڪٿان به جواب نه آيو ايستائين‬
‫جو ايگريڪلچر يونيورسٽي جي وائس چانسججلر کججان‬
‫وٺججي ٻججوٽن تججي ڪم ڪرڻ وارن اداري کججي پنهنجججا‬
‫ڪتاب مفت ۾ موڪليم تججه مججن ڪڪڪو جججواب ملججي ۽‬
‫مواد جججي ڪا مججدد ٿججي سججگھي‪ .‬پججر ٽنڊو ڄججام جججي‬
‫ڪنهن به ڪارندي ڪوبه جواب نجه ڏنجو‪.‬همجدرد کجان‬
‫ڪتاب گھرائڻ جو ذڪر تججه اڳڪڪي ڪڪڪري آيججو آهيججان۽‬
‫انهن مان ڀرپور فائدو ورتم پر چونججدا آهججن ريسججرچ‬
‫ورڪ ۾ جيججترو بهججتر مججواد ملججي تججه ان جججي تلش ۾‬
‫رهجي ‪ .‬جيئن ته هن وقت پوري دنيا هڪ ٻججي سججان‬
‫ڳنڍجي وئي آهي ‪.‬انهيَء ڪري معلوما ت جو تبادلو‬
‫آسان ٿي ويو آهي‪.‬هندستان ۾ يوناني طب تي تمججام‬
‫گھڻو ڪم ٿيججو آهججي‪.‬خججاص ڪري ججڙي ٻججوٽين تججي‬
‫تحقيق جو ڪم نه صرف هندسججتان ۾ موجججود ٻججوٽين‬
‫تي ٿيو آهي پر عرب علئقن جججي ججڙي ٻججوٽين جججي‬
‫پوک ڪري ان تي بججه تحقيججق ٿججي رهججي آهججي مثججال‬
‫طور آطريل ٻوٽي هي ايرن جي علئقي ۾ به ڪثرت‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪8‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫سججان ٿئي ٿجي ‪.‬طججب ججي ڪتججابن ۾ هجي چٽجي ججي‬
‫انتهائي بهتر دوا لکي وئي آهي پر اسان وٽ نججه اهججا‬
‫ٻوٽي دستياب آهي نه ئي پاڪستان جي طبي ادارن‬
‫اها ٻوٽي پوکڻ جي ڪو شش ڪئي آهي پر هندستان‬
‫جي هڪ اداري ته باقائدي ڪشججمير ۾ ان ٻججوٽي جججي‬
‫پججوک ڪرائي ‪ 20‬سججال ريسججرچ ڪري چٽججي جججي‬
‫ڪامياب دوا جو اعلن ڪيو ان جي مڪمججل رپججورٽ‬
‫بي بي سي ريڊيججو اسٽيشججن تججان بججه نشججر ٿججي هئي‬
‫پرپاڪستان ۾ ان تي ڪو به ڪم ٿي نه سججگھيو آهججي‬
‫حالنڪه انهيَء ٻوٽي جججي هججتي ٿي جڻ جججا تمججام گ ھڻا‬
‫امڪان آهن انهيَء ڪري تججه اهججا ٻججوٽي سججوا جججوئي‬
‫هڪ قسم آهي ‪.‬مون ڪوشش ڪري هندسججتان جججي‬
‫اهم ادارن جا ڪتاب گھرايا آهن پر پوِء به ڪي اهججم‬
‫ڪتاب اڃان به دستياب نججه ٿيججا هئا۽ پاڪسججتان ۾ بججه‬
‫جڙي ٻوٽين تي تمام گھڻو ڪم ٿيو آهي اهو مواد بججه‬
‫اسان کي نٿو ملي‪ .‬جيئن ته هاڻ نيٽ تي بججه ڪافي‬
‫مواد ملي ٿو انهيَء ڪري ڪوشججش ڪيججم تججه اتججان‬
‫کان ڪو مواد ملي چوندا آهن ڳولهڻ سجان خجدا بجه‬
‫ملججي وينججدو آهججي نيججٺ پاڪسججتان جججي هججائر ايجججو‬
‫ڪيشن ڪميشن جي هڪ ويب سججائٽ هججٿ چڙهججي‪.‬‬
‫جنهن ۾ پوري پاڪستان جي يونيورسٽين جا پججي ايججڇ‬
‫ڊي ٿيسز لنچ ٿيل هئا‪.‬ٻه مهينا کن رات ڏينهن محنت‬
‫ڪري اتان ڪتجاب ڊائون لجوڊ ڪ ڪري انهجن ججي جلجد‬
‫بندي ڪرايم‪.‬حيران ڪن ڳالهه اهججا آهججي تججه انهججن‬
‫ٿيسز مان ڪي اهڙا به ٿيسز هئا جيڪي صرف سججنڌ‬
‫جي مقامي ج جڙي ٻججوٽين جججي تحقيججق تججي مشججتمل‬
‫هئاجيڪي بلوچسججتان ‪ ،‬دادو‪،‬ڪراچججي۽ ٺٽججي ضججلعي‬
‫جججي ٻججوٽن تججي مشججتمل آهججن‪ .‬مثججال طججور‪،‬سججرخ‬
‫جير‪،‬شراگو‪،‬شاماهور‪،‬سريش‪،‬سرساند ‪،‬شولر ٻوٽي‬
‫منگها‪ ،‬شمپستيرهي ته آهججن سججين ۽‬
‫شنشوب ٻوٽي‪ُ ،‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪9‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫شين پٽي جا پر ٻيججن لفظججن تججي لتعججداد ٻججوٽين تججي‬
‫تحقيق ملي حيران ڪن ڳالهه اهججا آهججي تججه انهججن‬
‫جڙي ٻوٽين جو اسان جي طججبي لٽريچججر ۾ ذ ڪر ئي‬
‫نه آهي‪ .‬جيڪا افسوس ناڪ ڳالهه آهي‪.‬بهرحال هن‬
‫جلد ۾ مٿين سججنڌ۽ بلوچسججتان جججي ٻججوٽين جججو ذ ڪر‬
‫آهي آئنجده جلجدن ۾ بجه الفجابيٽ ججي حسججاب سجان‬
‫تفصيلي ذڪر ڪبو‪ .‬تازو ڪافي ڪتججاب ‪PDF‬فججارم ۾‬
‫هٿ چڙهيا آهي جي ڪي موقججع جججي مناسججبت سججان‬
‫ڊائون لججوڊ ڪ ڪري رهيججو آهيججان‪.‬هجڪ ٻججي سججائٽ تججان‬
‫هندستان جي سڌها طب جنهن کي تامججل نججاڊو جججي‬
‫طججب چئجججي تججه مناسججب رهنججدو‪.‬انهي جَء طججب تججي‬
‫انگريزي ۾ ڪتاب جيڪو هزار کان مٿججي صججفحن تججي‬
‫مشتمل آهي‪.‬انتهائي جامع سائنسججي معلومججات تججي‬
‫مشتمل آهي‪ .‬آئون دعوى سان چوان ٿو ته ان کججان‬
‫بهججتر ديسججي دوائن تججي سائنسججي معلومججات سججان‬
‫لبريز ڪتججاب شججايد نججه شججايع ٿيججو هجججي‪.‬هججن جلججد ۾‬
‫انهيَء ڪتاب مججان ڀججر پججور فججائدو حاصججل ڪيججو ويججو‬
‫آهي‪.‬سڀ کان اهججم تحقيججق جي ڪا فيصججل آبججاد جججي‬
‫ايگريڪلچر يونيورسججٽي ۾ ٿججي آهججي‪ .‬اهججا ه جڪ نججاري‬
‫ڪئي آهي جنهن کججي پججي ايججڇ ڊي جججي ڊگججري ملججي‬
‫آهي هن باقائدي ٽرائيل بيس تي مريضن تي تجربججا‬
‫ڪري اهو ثابت ڪيججو آهججي تججه لهججوري گجججر جيڪ ڪو‬
‫اڇي رنگ جو ٿيندو آهي پچججائڻ کججان پججوِء مٺججو ٿينججدو‬
‫آهي اهو‪ .‬شوگر جي بيماري ۾ نه صرف نقصان نٿججو‬
‫ڪري پر کنڊ جججي بيمججاري ۾ مفيججد پ جڻ آهججي‪.‬اهڙيججون‬
‫لتعداد تحقيقججات پاڪسججتان ۾ بججه ٿيججون آهججن پججر ان‬
‫تحقيقججن کججان اسججين محججروم آهيججون‪ .‬ٻيججو تججه ڇڏيججو‬
‫توهان نم جججو مثججال وٺججو ان تججي گ ھٽ ۾ گ ھٽ چئن‬
‫ماڻهن پي ايڇ ڊي ڪئي آهي ۽ چئني جا طويل مقال‬
‫آهججججن پججججر اسججججان ان ريسججججرچ کججججان محججججروم‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪10‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫آهيون‪.‬بهرحال هاڻ مون وٽ ايترو ته مواد ڪٺججو ٿججي‬
‫ويو آهي جو ان مان ڪم ڪڍڻ ئي مش جڪل ٿججي پيججو‬
‫آهي‪ .‬بهرحال منهنجي اها ڪوشش آهي ته جلد کان‬
‫جلد علم الدويه جو ڪم پايه تڪميل تججي پڄججي هججي‬
‫چوٿون جلد آهي اڃان ڇهن جلججدن تججي ڪم ڪر ڻو‬
‫آهي‪.‬هاڻ گھڻو ڪري اها ڪوشش زيجاده هونجدي تجه‬
‫انهن ٻوٽين تي گھڻي توجه ڏني وڃي جن جججو طججبي‬
‫ڪتابن ۾ ذڪر نه آهي‪.‬هاڻ نظرجي ڪمي‪ ،‬ڪمزوري‬
‫‪ ،‬بيمارين به اچي وڪوڙيو آهي پر ان هوندي به ‪16‬‬
‫ڪلڪ ڪڪڪڪم ڪنججدو آهيججان ‪ .‬جيڪڪڪڪو هججاڻ محسججوس‬
‫ڪريان ٿو ته پنهنجي جان سان ظلم آهي‪ .‬جيئن تججه‬
‫ڪم تمام گھڻو آهي انهيَء ڪري دعا ڪنججدا تججه اهججو‬
‫ڪم مڪمل ٿئي ان کان پوِء پيا ساهيون کڻنداسين‪.‬‬
‫آخر ۾ آئون انهن سڀني ادارن ۽ مصنفن جو ٿورائتججو‬
‫آهيان جن جي ڪتابن مان مون مدد ورتي آهي‪.‬‬

‫اردو ساگوان‬
‫عربي اذن الفيل‬
‫فارسي فيل گوش‬
‫بنگالي شلوگن‬
‫ويدڪ نالوورڌارو‬
‫سڌها طب ٺيڪو‬

‫(ساڳ)‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪11‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫انگريزي ‪Indian teek Tree‬‬
‫لطيني‪Tectona grandis:‬‬
‫خاندان ‪Verbenasea‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي ‪ 20‬کان ‪ 30‬ميٽر ڊگھو وڻ آهي هن جي ٿ جڙ جججي گججولئي‬
‫‪ 25‬فٽ کن ٿيندي آهي هن جا پن ڊيگھ ۾ ٻه کان ‪3‬فٽ ڊگ ھا‬
‫ٿيندا آهن ‪.‬هي سخت سرهاڻ جي ڏندن وانگر ٿيندا آهججن هججن‬
‫جو ڦل قطر ۾ اڌ انچ ٿيندو آهي هن کي آکاڙ ۽ سججانوڻ ۾ ڦججل‬
‫لڳڻ شروع ٿي ويندا آهن پوه تائين پچي راس ٿي ويندا آهن‪.‬‬
‫هن جا پججن سججڃاڻڻ لِء هججن کججي ٿججورو ر ڳڙي هججٿ تججي ٿجڪ‬
‫لڳائي ڏسبو ته ڳاڙهو ٿي ويندو‪ .‬هن جا پججن وڏا ٿينججدا آهججن‪.‬‬
‫انهن کي سنسڪرت ۾ مها پتر چيووينججدوآهي مهججا شججاڪا بججه‬
‫ڪن ڪتابن ۾ لکيل آهي هن کججي سجفيد رنججگ ججا گججل لڳنجدا‬
‫آهن‪ .‬ويساک ۾ هن کي نوان پن لڳندا آهن‪.‬‬
‫مزاج سرد خشڪ وزن گل ‪2‬کان ‪3‬گرام ۽ پن يججا ڇججوڏو ‪7‬‬
‫مضر‪ :‬مقججرر مقججدار ۾ کججائڻ سججان ڪو‬
‫کان ‪ 10‬گرام‬
‫نقصان نه ٿيندو آهي باقي نزلي زڪام جي صورت ۾ هن کي‬
‫اڪيلو استعمال نه ڪجي‬
‫مقدارخوراڪ‪ 3 :‬کان ‪ 5‬گرام هجن ججي پنجن يججا ڇججوڏي جججو‬
‫سفوف‬

‫فائدا‬
‫هي رت صاف ڪندڙ ‪،‬هرقسم جي جلدي بيمارين ۾مفيد آهي‬
‫انهيَء کان سواِء بلغمي بيمارين ۾ به ڪارائتو آهي‪.‬هن جاڦل‬
‫آنڊي سوزش ۾ استعمال ڪرايا ويندا آهججن انهي جَء مقصججد لءِ‬
‫انهن کي ڪٽي ڇاڻي ‪ 5‬گرام سفوف کارائڻ سان فججائدو ٿججي‬
‫وڃي ٿو‪ .‬هن جي ڦل جو ضماد ٺاهي نهججائين تججي ليججپ ڪرڻ‬
‫سان پيشاب جاري ٿي وڃي ٿججو هججن جججي ڇججوڏي کججي پيهججي‬
‫کڙي تي مالش ڪرڻ سان سور ڇڏي وڃي ٿججو‪ .‬ڪن مججاڻهن‬
‫جو اهو به خيال آهي ته هن جي اسجتعمال سجان جھولجو ٿججي‬
‫وڃي ٿو‪.‬هي ملين‪ ،‬بواسير‪ ،‬ليڪوريا۽ پيچش ۾ مفيد آهي‪ .‬هن‬
‫جا گل ذائقي ۾ ڪڙا هونججدا آهجن انهيجَء ڪري ڪري اينٽججي‬
‫بائيو ٽڪ طور به ڪم ڪن ٿا ‪.‬هي مخرج بلغم هٿن پيرن جججي‬
‫سڙڻ ۾ مفيد آهي‪.‬مٿي جي سور ۾ بججه ڪارآمججد آهججي ‪.‬هججي اڃ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪12‬‬
‫اجھائڻ سان گڏ ڪيڙا به خارج ڪري ٿوهندستان جججي ڇججتيس‬
‫ڳڙهه جي علئقي جا ويد هن جا ٻججج گھڪڪو ٽججي پيارينججدا آهججن‬
‫انهن جو چوڻ آهي ته هن جي ٻج جي اسججتعمال سججان پٿججري‬
‫ٽٽي خارج ٿي وڃي ٿي اڌٻج ڪٽي انهيَء جو ليپ سججور واري‬
‫جڳهه تي رکڻ سان ترت سور ۾ فائدو ٿي وڃي ٿوهن جا ٻجج‬
‫گهي وارن تي ليپ ڪرڻ سان وار وڏا ٿين ٿججا‪.‬اه جڙي طريقججي‬
‫سان ڇتيس ڳڙهه جا ماڻهو هججن جججي ٻجججن مججان تيججل ڪڍي‬
‫وارن وڏن ڪرڻ ۾ اسججتعمال ڪنججدا آهججن هججن جججي پنججن کججي‬
‫ڪاڙهي ڇپاڪي وارن مجاڻهن کججي وهنجججاريو وينجدو آهجي ان‬
‫سان ترت فائدو ٿي وڃي ٿو هڪ ويد بابا هيرا جو چوڻ آهججي‬
‫ته هو نانگ ڏنگيل ماڻهو کي هن جي پاڙ استعمال ڪرائينججدو‬
‫آهي‪.‬جنهن سان رام جي ڪرپا سان ڪافي مريض تندرسججت‬
‫ٿي ويندا آهن‪.‬‬

‫مفرد علج‬
‫هن جي کل جو جوشاندو پيارڻ سان عورت جي اندام نهاني‬
‫مان سفيد رطوبت جو اخراج بند ٿي وڃي ٿو‪.‬‬
‫هن جي کل ڪٽي ڇجاڻي صججبح وشجام ‪ 5‬گجرام کجارائڻ سجان‬
‫دست بند ٿي وڃن ٿا ‪.‬‬
‫هن جي ڦلججن جججي تيججل جججي جسججم تججي مججالش ڪرڻ سججان‬
‫خارش ختم ٿي وڃي ٿي ۽ وار جيڪڏهن گھٽ اڀرندا هجن ته‬
‫لڳائڻ سان وار اڀري اچن ٿا‪.‬‬

‫جديد سائنسي معلومات‬
‫هن جا گل پيشاب آورآهن‪.‬جيڪي کنگ جھ ۾ بججه اسججتعمال ڪيججا‬
‫وڃن ٿااهڙيَء طرح پيشابي بيمارين ۾ به مفيد ثابت ٿيا آهججن‪.‬‬
‫هن جي ٻجن جو تيل خارش ۽ وارن وڌائڻ ل ِء استعمال ڪيو‬
‫وڃي ٿو آيورويدڪ فارماڪو پيا جيڪوهندستان جي ح ڪومت‬
‫طرفان شايع ڪيو ويو آهي اهو هن کي ڪوليسججٽرول گھٽججائڻ‬
‫وارو لکي ٿواهڙي نموني سان اسقاط حمججل ۾ کججارائڻ سججان‬
‫ٻار ضايع نه ٿيندو‪.‬‬

‫ڪيميائي جز‬
‫هن جي ڪاٺ ۾ اينٿرا ڪوئينججون‪،‬نيفٿججالن‪،‬هونججدا اٿججس انهيجءَ‬
‫کان سواِء ٽرائيٽرپينڪ‪،‬۽ هيمي ٽرپينڪ جھڙا مرڪب به لڌا ويا‬
‫آهن هن جي پنن ۾ ٽيڪٽججو ليججف ڪوئينججون‪،‬هججن جججي ڇججوڏي ۾‬
‫‪ 17.4‬سيڪٽو ٽينن آهي ‪،‬هن جي ٻجن جي تيل ۾لنولڪ ايسجڊ‪،‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪13‬‬
‫لرڪ ايسجججججججججڊ‪،‬مجججججججججائيريڪٽس ايسجججججججججڊ پجججججججججالميٽڪ‬
‫ايس جڊ‪،‬اسججٽيرڪ‪،‬اوليئڪ‪،‬ارچيڊڪ ايس جڊ‪،‬هججن جججي ٻجججن ۾ ‪44.5‬‬
‫سيڪڙو تيل هوندو آهي‪.‬‬

‫مجربات‬
‫ڦوٽا طباشير مصري‪ ،‬سال جججا گججل برابججر ک ڻي پيهججي صججبح‬
‫وشام ‪ 5‬گرام کارائڻ سان بدن ۾ قوت وڌي وڃي ٿي‪.‬‬

‫سالرو‬
‫سنڌي اڇو ڪڪڙ‪ ،‬سالرو‬
‫اردو سفيد مرغا‬
‫عربي برطانيقي‬
‫پنجابي جل چلي ‪.‬سل گار ‪،‬سل‬
‫سڌها طب‪،‬تامل ‪ :‬جيتا آڌاري‬
‫گجراتي لپاوي‬
‫انگريزي ‪Quail grass‬‬
‫لطيني ‪Celdosia argentea‬‬
‫خاندان ‪Amaranthaceae‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫سروالي جو ٻوٽو برسات جي موسججم ۾ جججوار ٻججاجھر وغيججره‬
‫جي پوک ۾ تمام گھڻو پيججدا ٿئي ٿججو هججن جججي نججازڪ پنججن جججو‬
‫ساڳ کاڌو وڃي ٿو‪ .‬هي لڳ ڀڳ ميٽر کججن ڊگ ھو هونججدو آهججي‪.‬‬
‫هن جا پن تبديل ٿيندڙ ساڍا ٽي سينٽي ميٽر ڊگ ھا ۽ اڌ سجينٽي‬
‫ميٽر ويڪرا هوندا آهن‪.‬هن جا گل شروع ۾ گلبي ان کان پوِء‬
‫سفيد ٿي وڃن ٿا‪ .‬ٽاريون س جڻڀيون ڳاڙهججاڻ مججائل هونججديون‬
‫آهن هن جي ٽارين جي آخر ۾ گل لڳي ٿو‪.‬هججٿ ل ڳائڻ سججان‬
‫نرم محسوس ٿئي ٿو جيڪڏهججن س جڪل گججل کججي هججٿ سججان‬
‫مهٽي صاف ڪيووڃي ته خشخاش جي دا ڻن کججان ٿججورا وڏا‬
‫چمڪدار داڻا نڪرن ٿا هي ٻوٽو عام آهي سنڌ جي سججرزمين‬
‫تي انتهائي بهتر ٿئي ٿو مون خود لڳائي هن جا ٻج ڪڍياهئا‪.‬‬
‫مقام پيدائش ‪ :‬پاڪستان سنڌ کان سواِء انڊيا چائنججا سججري‬
‫لنڪا ٽراپيڪل ايشيا‪،‬امريڪا ۽ آفريڪا ۾ ڪثرت سان ٿئي ٿو‬
‫مقدار وخوراڪ ٻج ‪6‬گرام‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪14‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مزاج سرد خشڪ مضر اٻڙڪا پيدا ڪري ٿو‬
‫استعمال ۾ ايندڙ جز ٻج پاڙ ۽ پن‬

‫فائدا‬
‫سججروالي جججي ٻجججن کججي ڪٽججي سججفوف ڪري اڪيلججو بججه‬
‫استعمال ڪيو وينججدو آهججي مغلججظ منججي هئڻ ڪري جريججان ۾‬
‫مفيد آهي ‪.‬ذيابيطس ۾ به ڪارائتو آهجي ان ۾ هجن ججو سجاڳ‬
‫رڌي کارايو وڃي ٿو هن جا پن دافججع بخججار آهججن هججن جججا پججن‬
‫سوڄ لِء استعمال ڪيا وڃن ٿا مقوي باه بججه آهججن سججوزاڪ ۽‬
‫جگر ۾ فا‪.‬ئدو ڪن ٿا‪ .‬هججن جججي پنججن جججي ڏانڊيججن مججان لپججري‬
‫ٺاهي وڃي ٿي‪ ،‬هن جججا گججل جلججدي سججوڄ ۾ ليججپ ڪيججا وڃججن‬
‫ٿا‪.‬هي اڄ ڪلهه ڪثرت حيض پيچش واتان رت اچججڻ بواسججير‬
‫سيلن الرحم۾استعمال ڪرايا وڃن ٿا‪.‬هججن جججا ٻججج کٽججا آهججن‪.‬‬
‫جيڪي ڪيڙا خارج ڪرڻ ۾ مدد ڪندا آهن‪ .‬ٻججج دسججتن پيچججش‬
‫رت جي بيمارين وات جي زخمن ۾ به استعمال ڪرايججا وڃججن‬
‫ٿا‪ .‬اهڙيَء طرح اکين جي بيماري به هن جو اسججتعمال ٿينججدو‬
‫آهي‪.‬‬

‫ڪيميائي جز‬
‫هن ٻوٽي ۾ بيٽانين ۽ تمام گھڻا اسٽيرول هوندا آهن ايمارسن‬
‫‪،‬ايمارسججٽن‪ ،‬آئيججو ايمججاريتين سيلوسججيانن ۽ آئسوسيلوسججيانن‬
‫هوندو آهي‪.‬هججن جججي ٻججج ۾ ‪10.1‬کججان ‪12.8‬سججيڪڙو پروٽيججن‬
‫هوندي آهجي هجن مجان ‪7.2‬کجان ‪ 7.9‬تيجل ن ڪري ٿجو ڪولن‬
‫اينٿرس آف هائيلونورڪ ايسڊ ٻوٽي مان حاصل ڪري ڪوئن‬
‫کي کارايو ويو ته اينٽي السر ۽ گيس کي ختم ڪرڻ لِءمججؤثر‬
‫رهيو‪.‬‬

‫مرڪبات‬
‫مرڪبات سفوف دارچيني وال‪ ،‬سفوف ڪلن‬

‫ساڪڙ وڏو)وڏاوائي(‬
‫اردو مائين ڪلن‬
‫عربي ثمرالطرفا‪،‬جوزالطرفه‪،‬حب الطرفه‬
‫فارسي ڪزمازج‬
‫لطيني ‪Tamrax fragrans‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪15‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫خاندان ‪Tamariscineae‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هن جووڻ ٻه ميٽر کان ‪ 4‬ميٽر تائين ٿيندو آهي هججي دريججائن ۽‬
‫پاڻي جي قريججب ٿينججدا آهججن هججن کججي سججيلبي علئقججن ۾ بججه‬
‫ڏٺوويو آهي هن جا پن ڊگھا سججاوا سججرو جججي وڻ وانگججر ٿينججدا‬
‫آهن هن کججي گججل اگسججٽ کججان فيججبروري تججائين لڳنججدا آهججن‬
‫جيڪي ڇڳن جي شڪل ۾ هوندا آهن جن جو رنججگ سججفيد يججا‬
‫گلبي هوندو آهي هن وڻ جي ٽارين تي هڪ مخصوص قسججم‬
‫جو ڪيڙو گهر ٺاهيندو آهي جيڪي چڻي جي داڻي کان وٺججي‬
‫مججاون جيڏا هونججدا آهججن هججي ئي سججاڪڙ آهججي‪ .‬جي ڪو قججديم‬
‫زمججاني کججان دوائي مقصججدن لِء اسججتعمال ٿينججدو اچججي‪.‬هججي‬
‫ساڪڙ عام ساڪڙکان وڏو هوندو آهي ‪ .‬هججي ڦليججل بججي ڊولججو‬
‫داڻو ٿيندو آهي ۽ وزن ۾ ننڍي جي مقابلي ۾ هلڪو ٿيندو آهي‪.‬‬
‫اهو انهيَء ڪري ته هي ٽوڙڻ سان انججدران ڦليججل نظججر اينججدو‬
‫آهي‪.‬معمولي خوشبو به هوندي اٿس‪.‬‬
‫مزاج‪ :‬سرد ‪ 1‬خشڪ ‪ 2‬ليڪن بو علججي سججينا هججن کججي سججرد‬
‫جي مقابلي ۾ گججرم پهريججن درجججي ۾ يججا اعتججدال جججي قريججب‬
‫سمجھي ٿو‬
‫مقداروخوراڪ ‪7‬گرام‬
‫مضر‪ :‬هي معدي ۽ آنڊن کي زيجاده مقججدار۾ نقصجان پهچججائي‬
‫ٿي ماکي سان گڏ استعمال ڪرڻ سان هججن جججي اصججلح ٿججي‬
‫وڃي ٿي‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هي قابض هونججدو آهججي‪،‬هججن کججي مججاون جججي جڳهججه تججي بججه‬
‫استعمال ڪيو ويندو آهي هي اکين جي بيماري ۾ رسول جي‬
‫جو ڪم ڏئي ٿي‪،‬جيڪڏهن هن کي سنهو پيهي ناس ڪجي تججه‬
‫ناڪيلي بند ٿي وڃي ٿي‪،‬هن جي کائڻ سججان ڦڦجڙن جججا زخججم‬
‫ڀرجي وڃن ٿا ‪.‬مالهين کي قوت ڏي ٿي‪.‬هن سان آبزن ڪرڻ‬
‫سان مقعد مان ايندڙ رت چاهي بواسير جي ڪري هجججي يججا‬
‫پڇي لهڻ ڪري هجي رحم جي لهي اچڻ ۾ به مفيد آهججي اهججو‬
‫چاهي هن کي موڙي ٺاهي رکيو وڃججي يججا آب زن ڪيججووڃي‪.‬‬
‫هي دستن کي به بند ڪري ٿو هن جا گججرڙا ڪاڪڙي ۽ حلججق‬
‫جي سوڄ ۾ مفيججد آهججن جيئن ننڍو سججاڪڙ ۽ وڏي سججاڪڙ جججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪16‬‬
‫فائدن ۾ ڪو خاص فرق نه آهي ‪ ،‬جيئن اهججا ٻججي جنججس آهججي‬
‫انهيَء ڪري اسان ان جو هت ذڪر ڪري رهيا آهيون‬

‫مجربات‬
‫جعفججر ‪ 40‬گججرام ‪،‬سججاڪڙ ‪ 40‬گججرام ڦٽ ڪي ڦليججل ‪ 40‬گججرام‬
‫‪،‬ڇوڏي ڏارهون ‪ 40‬گرام‬
‫ڪٽي ڇاڻي پاڻيَء سان کارڪ جيڏا شياف ٺاهيو‪،‬‬
‫واپرائن جي واٽ‪ :‬حيججض جججي بنججد ٿيججن کججان پججوِء شججياف‬
‫رکجي‪.‬‬
‫هي حمول ٻار ٿيڻ لِء انتهائي مفيد آهي‪.‬‬

‫ساڪڙ ننڍو ) ننڍا وائي(‬
‫ويدڪ نالو ‪ :‬ماچيڪا‬
‫فارسي مائين خورد‬
‫اردو ‪:‬هندي چهوٽي مائين‬
‫انگريزي ‪Tamarisk‬‬
‫لطيني ‪Tamarix aphylla‬‬
‫خاندان ‪: Tamriaceae‬‬
‫سڃاڻپ‬
‫هي به لئي جو هڪ قسم آهي پر هن جو رنگ ڳاڙهو هونججدو‬
‫آهي هن کي ڳاڙهي لئي به چيو ويندو آهي‪ .‬عربي ۾ هن کي‬
‫اسل به چيو ويندو آهججي هججي عججام لئي کججان ميٽججر کججن ڊگ ھو‬
‫ٿيندو آهي‪ .‬هن جي ٿڙ جي کل به ڳاڙهي ٿينججدي آهججي‪ .‬بلججور‬
‫سائز جو ٿيندو آهي هن کججي کٽججي ڪپ جڙي رن ڱڻ ۾ اسججتعمال‬
‫ڪندا آهن‪ .‬اهو انهيَء ڪري ته اجرڪ کي ڳاڙهو رنججگ ڏي جڻ ۾‬
‫هن جو اهم ڪردار آهي ۽ اجرڪ جي ڪس لهججي ٿججو اهڙيجَء‬
‫طرح چمڙي رنڱڻ وارا به هن جواستعمال ڪندا آهن‪.‬‬
‫مزاج سرد خشڪ ‪ 2‬مضر اڪثر طبيبن روايتي انججداز ۾‬
‫هن جو مٿي جي لِء نقصان ڪار لکيجو آهجي پجر اهجو نقصجان‬
‫اوٽ تي لکيل آهجي جيڪڏهجن هجي وزن وڌائي ٿجو اکيجن ججي‬
‫بيماري ۾ مفيد آهي ته هن کي مٿي ۾ نقصان ڪار لکڻ صحيح‬
‫نه آهي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪17‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مقداروخوراڪ‪ :‬اطباِء قديم هجن جججو وزن خججوراڪ ‪ 7‬گجرام‬
‫کان ‪ 10‬گرام تائين لکن ٿا پر منهنجججي خيججال ۾ هججن دور ۾ ‪3‬‬
‫گرام کان ‪ 5‬گرام تائين کارائڻ ڪافي آهي‬
‫هي قابض آهي هن جا فائدا مائين وانگر آهن کن جڊ سججان گ جڏ‬
‫سهڪي ۽ کنگھ ۾ مفيد آهي جگر جي ڪمزوري ۽ جسججم جججي‬
‫ڳراڻ ۾ مفيد آهي هن وڻ جا سڀئي جججز حيججض جججاري ڪنججدڙ‬
‫آهن سواِء هن جي ڦل جي جنهججن کججي ننڍو سججاڪڙ چئون ٿججا‬
‫هن جي ڪاڙهي سان گرڙيون ڪرڻ سججان مهججارون مضججبوط‬
‫ٿين ٿيون‪،‬وات جي اٿڻ م به هن جا گرڙا مفيد آهن هججن جججي‬
‫ٻرڪڻ سان خراب گوشت ختم ٿي وڃي ٿو هن جي پيڻ سان‬
‫معدي ۾ قوت اچي ٿي انهيَء ڪري هن جي اسججتعمال سججان‬
‫رت به وڌي ٿو نزلي زڪام ۾ به استعمال ڪرڻ سان هججن جججا‬
‫فائدا مشاهدي ۾ آيا آهن‪.‬هن کي گججرم پججاڻي ۾ پسججائي پيججارڻ‬
‫سان فائدو ٿي وڃي ٿو ‪ .‬اڪثر طبيبن هن جي ٻنهي قسججمن‬
‫کي سل لِء مفيد لکيو آهي اتي سائنسدانن به انهيَء طججرف‬
‫اشارو ڪيو آهي انهيَء ڪري اسججان کججي هججن جججو ٽججي بججي ۾‬
‫مفيد هجڻ مطابق تجربا ڪرڻ گھرجن جيئن هججن جججي انهيجَء‬
‫فا‪.‬ئدي کان سواِء وزن وڌڻ جو بججه ا ڪثر طججبيبن ذ ڪر ڪيججو‬
‫آهي ممڪن آهي ته ٽي بي ۾ مؤثر هجي هججن جججي اسججتعمال‬
‫سان نظر به تيز ٿي وڃي ٿي هن جو شربت ٺاهي پيڻ سججان‬
‫تلي تحليل ٿججي وڃججي ٿججي ‪.‬هججن وڻ مجان لجوڻ ٺججاهي يرقججان ۾‬
‫استعمال ڪرڻ سان ان جا اڪسيري فائدا آهن‪ .‬همدرد وارن‬
‫جي اڪٽرين به هن جي لوڻ مان ٺهيل آهي‬
‫اقوال اطبا‬
‫ماسر جويه‪ :‬جو چوڻ آهي تر زخمن تي لئي جي وڻ جو ٻورو‬
‫ٻرڪڻ سان زخم خشڪ ٿي وڃن ٿا‪.‬‬
‫طبري‪:‬لئي مهارن جي استرخا ۾ مفيججد آهججي هججن جججي پنججن‬
‫جججي موهججڳ ڏيججڻ سججان ز ڪام ۽ ارڙي ۾ عجيججب و غريججب‬
‫فائدوڪري ٿو‪.‬‬
‫ابن وافد جو چوڻ آهي ته مونکي انتهائي معتبر مججاڻهو ٻڌايججو‬
‫ته لئي‪،‬جي پاڙ ۽ منقى کي گھوٽي پيتجائين تجه کيجس ججذام ۾‬
‫فائدو ٿي ويو‪.‬جذام لِء هڪ ٻي عججورت کججي سججاڳي ترڪيججب‬
‫سان دوا کارائي وئي ته اها به تندرست ٿي وئي‬
‫ابن بيطجار لکججي ٿججو تججه ابججن وافججد جججن ٻججن مريضججن جججي‬
‫تندرست ٿيڻ ججو ذ ڪر ڪيجو آهجي انهجن ججو ججذام طحجال ۾‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪18‬‬
‫سدي يا ورم جي ڪري هونجدو‪،‬انهيجَء ڪري اهجو سججمجھيو‬
‫وڃي ته لئي جي استعمال ڪري سدو ۽ ورم تحليل ٿي ويو ‪.‬‬
‫انهيَء ڪري مرض جذام ۾ فائدو ٿي ويو‪.‬اهو انهيَء ڪري ٿيو‬
‫سدي کي تحليل ڪرڻ جي اتم خاصيت آهي‬
‫ته هن دوا ۾ ُ‬
‫طبيب حور‪:‬جو چوڻ آهي ته سرد ورمن ۾ لئي جججو دونهججن‬
‫ڏيڻ فائديمند آهي گھڻو ڪري ٻين ورمن ۾به مفيد آهي‬
‫اسرائيلي جو چوڻ آهي ته هن جو موهڳ مهيني جي خرابي‬
‫يا بي قائدگي کي درست ڪري ٿو‬
‫رازي‪ :‬جو چوڻ آهي ته اها ڳالهه تجربي ججي ذريعجي ثجابت‬
‫ٿي آهي ته بواسير جي مريض کي ٽي دفعا لئي جججي ڪاٺين‬
‫جو سيڪ ڏيڻ سان فائدو ٿي وڃي ٿو‪.‬‬

‫مجربات‬

‫لئي جي پنن جي ڇاري ‪100‬گرام‪،‬ريوند چيني ‪50‬گرام‪،‬جيرو‬
‫سفيد ‪50‬گججرام‪،‬قلمججي شججورو ‪50‬گججرام سجت گلججو ‪ 50‬گججرام‬
‫ڪارو لوڻ ‪ 50‬گرام‬
‫ترڪيب تياري سڀئي شيون ڪٽي ڇاڻي رکو‬
‫مقداروخوراڪ هڪ گرام کان ‪ 2‬گرام تائين‪.‬‬

‫فائدا‬
‫بنيادي طور تي هي نسخو سائي جي لِء مفيد آهججي انهيجءَ‬
‫۾ ڪابه شجڪ شججبهي جججي گنجججائس نججه آهججي تججه هججي نسججخو‬
‫انتهائي مفيد آهي ‪ .‬پر جيئن ته هججن وقججت هيپاٽججائيٽس بججي ۽‬
‫سي جو زمانو آهجي‪ .‬مجون هجي نسجخو ڪافي مريضجن کجي‬
‫استعمال ڪرايو آهي هيپاٽائيٽس بي ۽ سي ۾ جيڪڏهججن جگججر‬
‫ڪم نه ڪري ته اهڙي صورت ۾ جگر کي نقصان کججان بچججائڻ‬
‫لِء انتهائي مفيد آهي‪.‬ايستائين جو ‪1000‬تائين ايس جي پججي‬
‫ٽي هوندي ته اها به نارمل ٿي ويندي‪.‬بهرحال وائرس کي تججه‬
‫هي نسخو ختم نججه ڪنججدو بججاقي هججر لحججاظ سججان جگججر کججي‬
‫درست ڪرڻ ۾ انتهائي مفيد آهي‪.‬‬

‫جديد سائنسي معلومات‬
‫هججن جججي ڦججل ۾ پججولي فينججول گيلجڪ ايسجڊ‪ ،‬ايلميجڪ ايسجڊ‪،‬ڊي‬
‫هائيڊروڊ گيلجڪ ايسجڊ‪،‬ڊي هججائيڊر جگلججون‪،‬گلو ڪو سججائڊ آئسججو‬
‫فيرولڪ ايسڊجگلنن ‪،‬فليوو نائڊ ٽيماريگزيٽن‪ ،‬ٽيماريگزين‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪19‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫)سائون(‬
‫عربي‪ :‬شاخل‪ ،‬ابو رخبا‪ ،‬ابو خلسا‬
‫فارسي شاماخ‬
‫پشتو ‪ :‬شماخه‬
‫بنگالي سامه‬
‫ڪشميري ‪:‬هام‬
‫پنجابي سوانڪ‬
‫انگريزي ‪Echinochola‬‬
‫لطيني ‪Echinochola colona‬‬
‫خاندان ‪poaceae‬‬
‫هي خريف جي موسم ۾ سارين جي فصل ۾ ٿيندو آهججي‪ .‬هججن‬
‫جو ٻوٽو قد ڪاٺ ۾سارين جيڏو ٿئي ٿو‪.‬سڃاڻپ صرف سججنگ‬
‫جھلجججڻ مهجججل ٿينجججدي آهجججي‪ .‬هجججن ججججو پهريجججون دفعجججو‬
‫‪1833‬۾ذڪرجھنگلي گاه طور زراعت جي ماهرن ڪيججو‪ .‬هججن‬
‫کي سنڌ ۽ راجستان جي ٿر وارن علئقن ۾ پيهي مجاني ٺجاهي‬
‫کاڌي ويندي آهي اهو صرف خشڪ سالي واري زماني ۾ کاڌو‬
‫وڃي ٿو‬
‫‪.‬انهيَء کان سواِء هندستان جي ٻين علئقن ۾ هن جي دا ڻن‬
‫کي اٻاري چانورن وانگر کاڌو ويندو آهي‪.‬جڏهن ته چين ۾ هي‬
‫اناج ٻاڦ جي ذريعي گرم ڪري پٽڙو ڀت وانگر کائيندا آهن‪.‬‬
‫جديججد سائنسججي معلومججات مطججابق هججن کججي گ ھڻو ڪري‬
‫جھنگلي چانور چيو وڃي ٿججو‪.‬هجي خججاص ڪري وون ڻن واري‬
‫زمين ۾ ٿئي ٿو‪.‬جڏهن ته لڙ ۾ سارين سان گڏ ڦٽي ٿو شججروع‬
‫۾ سارين جججي ٻ ُججوٽي جججي هججم شجڪل هونججدو آهججي هججن جججي‬
‫سڃاڻپ تمام گھڻي مشجڪل هونججدي آهججي ‪.‬پججوکڻ لِء اپريججل‬
‫مئي جي موسم ۾ پوکيو وڃججي ٿججو سججائون خشجڪ علئقججي م‬
‫چوماسي برساتن ۾ پوکي سگھجي ٿو‪.‬هن جو ‪ 5‬کان ‪ 6‬ڪلو‬
‫ٻج پوکي لِء ڪافي هوندو آهي هي وڌ ۾ وڌ ڏيجڍ مهينججي ۾ تيججار‬
‫ٿي ويندو آهي‪.‬هن جا سنگ ناسي کان واڱڻائي ٿيندا آهن‬

‫مزاج‬
‫سرد خشڪ ‪2‬‬
‫مقداروخوراڪ ‪20‬گرام‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪20‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مضر‪ :‬هي دير هضم آهي‬

‫فائدا‬
‫اکين کي قوت ڏي ٿو نظر وڌائي ٿو‪.‬رحججم جججي رطججوبت کججي‬
‫جذب ڪري ٿو رت گ ھٽ پيجدا ڪري ٿجو‪.‬اک نجڪ مقعجد ججي‬
‫زخم لِء مفيد آهي‪.‬بغل جي بدبوِء ختم ڪري ٿججو صججفرا کججي‬
‫ختم ڪري ٿو نزله حار ۾ رطوبت خشڪ ڪري ٿو کير ۽ گيهججه‬
‫۾ ملئي کائڻ سان نزلي کي روڪي ٿو‬

‫ست گلو‬
‫هي گلو وڻ جي ڪاٺين مججان ٺججاهيو وڃججي ٿججو ‪ .‬يججا ک ڻي ايئن‬
‫چئجي ته هي گلو وڻ جججو نشاسججتو آهججي هججي سججفيد سججبزي‬
‫مائل سفوف هوندو آهي ذائقي ۾ ڪجھ ڪڙو هوندو آهي‪.‬هججن‬
‫جي ٺاهڻ جي ترڪيب اها آهي ته هن ججي تجازن ڪاٺين کجي‬
‫ڌڪ ڌڪ هڻي پاڻيَء ۾ پسائجي ٻن ٽن ڪلڪن کان پوِء مهٽججي‬
‫ڇاڻي انهيَء پاڻي کي ڪاڙهي تي خشڪ ڪجي اهوئي سججت‬
‫گلو آهي جيڪڏهن تڪڙ نججه هجججي تججه ‪ 24‬ڪلڪ پسججائڻ سججان‬
‫زياده مقدار ۾ ست نڪرنججدو‪ .‬پججر قججارئين اهججو نججوٽ ڪن تججه‬
‫اڄڪلهه پنسارين کان جيڪو ست گلو ملي ٿججو اهججو نشاسججتو‬
‫هوندو آهي انهيَء ۾ گلو جو جججز هونججدو بججه آهججي يججانه خججاص‬
‫ڪري چئي نٿو سگھجي انهيَء ڪري بخارن ۾ ست گلججو هججٿ‬
‫سان ٺاهي ملئجي نه ته فائدو نه ٿيندو‬
‫مزاج هن جو مزاج سرد خشڪ آهي منهنجي خيال ۾ هن جو‬
‫مزاج اهو درست نه آهي بخارن ۾ مفيد هجڻ ڪري هججن جججو‬
‫مزاج گرم تر هئڻ گھرجي‬
‫مقدارو خوراڪ هڪ گرام کان ٻه گرام مضر تجربن مان اهو‬
‫ثابت ٿيو آهي ته هن جي استعمال سان ڪو بججه نقصججان نججه‬
‫ٿيندو آهي ‪.‬‬

‫فائدا‬
‫دموي ۽ صفراوي بخار ۾ مفيد آهي اهڙيجَء طججرح دل جگججر ۽‬
‫معدي جي سوزش ۾ به مفيد آهي‪ .‬هي بلغمججي کنگجھ ۽ بخججار‬
‫لِء تججه طججبيبن وٽ ڪافي عرصججي کججان اسججتعمال ٿينججدو‬
‫اچي‪.‬پراڻن دستن ۾ به ست گلو اسججتعمال ڪيووينججدو آهجي ‪.‬‬
‫خاص ڪري ٻججارن جججي دسججتن ۾ انتهججائي مفيججد آهججي حڪيججم‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪21‬‬
‫صادق علي خان جيڪو خاندان شريفي جججو فججرد آهججي انجججو‬
‫چوڻ آهي ته ست گلو ۽ برابر طباشير ملئي هڪ گرام صبح‬
‫وشام ڏيڻ سان ٻيئڙ ۽ سردي سججان اينججدڙ بخججار ۾ مفيججد آهججي‬
‫حڪيم صادق جو چوڻ آهجي تجه سجندس اهجا ترڪيجب ڪافي‬
‫دفعا استعمال ڪرايل آهي ان سججان بخججار جججو وارو رڪجججي‬
‫وڃي ٿو‪.‬جديد سائنسدانن جو چوڻ آهججي تججه سججت گلججو بخججار‬
‫کان علوه پيشاب جي بيمارين پرميل ۽ ڪمججزوري لِء مفيججد‬
‫آهي‬
‫مزيد معلومات‬
‫تازو جديد سائنسي انداز ۾ تحقيق ٿي آهي ته ست گلو مدي‬
‫جي بخار ۾ اڪسير آهي ايستائين جو سندس مقججابلو ڪلججورو‬
‫فيني ڪال سان ڪيو ويو مريضن جي ٽرا ئيل مججان خججبر پئي‬
‫ته ست گلو جو اثر ڪلورو فيني ڪال کان ڪهڙي به صورت‬
‫۾ گھٽ نه هو‪.‬قارئين کي خبر هئڻ گھرجي تججه جيڪ ڪي دوائون‬
‫ايستائين جو انگريزي دوائون به جيڪي مدي جي بخار ۾ ڪم‬
‫ڪڪڪن ٿيججون اهججي دسججتن ۾ انتهججائي بهججتر هونججديون آهججن مثل ً‬
‫ڪلورو فيني ڪال مدي جي بخار سان گڏ دسججتن ۾ بججه مفيججد‬
‫آهي اهڙيجَء طجرح فيجوراگزون شجربت يججا گوريججون ڪالرا ۽‬
‫دستن ۾واپرايون وڃن ٿيون‪.‬پر اها به مدي جي بخججار ۾ مفيججد‬
‫آهي‪.‬انهيَء ڪري جديد تحقيق مطابق ته ست گلو مدي جي‬
‫بخار ۾ مفيد آهي ته انهيَء حساب سان ست گلو جو دسججتن‬
‫۾ مفيد هجڻ يقيني آهي ‪ .‬هونئن به اسان جججون دايججون سججت‬
‫ستي ٺاهينديون آهن جي ڪا ٻججارن جججي دسججتن ۾‬
‫گلو مان هڪ ُ‬
‫ڪارآمد هوندي آهي‪ .‬بهرحال آخر۾ اها ڳڪڪالهه وري دهرايججان‬
‫ٿو ته پنسججارين کججان ملنججدڙ سججت گلججو ڪهجڙي بججه صججورت ۾‬
‫صحيح نه آهي انهيَء ڪري پنهنججو ٺجاهي واپرائججي ان کجان‬
‫پوِء ئي ست گلو مان مطلوبه فائدا حاصل ٿيندا‪.‬‬

‫مجربات‬
‫حب تپ بلغمي‬
‫ٻٻر جا پن ‪ 25‬گرام‪،‬پپريون ‪ 50‬گرام‪،‬جيججرو سججفيد ‪ 25‬گججرام‬
‫ست گلو ‪ 50‬گرام ڪرنجوي جا ٻج ‪ 50‬گرام‬
‫ڪٽي ڇاڻي ‪ 250‬ملي گرام جون گوريون ٺاهي رکو‪.‬‬

‫مقدارو خوراڪ ۽ واپرائڻ جي واٽ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪22‬‬
‫هڪ هڪ گوري صبح وٻپهججر ‪،‬شجام جججو پججاڻي سجان اسجتعمال‬
‫ڪجي‬

‫فائدا‪:‬‬

‫هي گوري بلغمي بخارن کي ختم ڪري ٿي‪.‬‬

‫سر‬
‫اردو سرڪنڊه‬
‫عربي‪:‬قنا مران‬
‫فارسي ني‪ ،‬تر‬
‫سنسڪرت سي ‪ ،‬ڪاشو‪،‬‬
‫هدي ڪنڊا ‪ ،‬ڀينڊ‬
‫بنگالي شر گاڇ‬
‫لطيني ‪Sacharam Prcarm :‬‬
‫مزاج سرد خشڪ‬
‫هن جي پاڙ پيهجي ڏڊ ۽ مججوهيڙن تججي ليججپ ڪرڻ سجان فججائدو‬
‫ڪري ٿي هن جي پاڙ ساڙي سنڌن جججي سججور ۽ نقججرس تججي‬
‫ليپ ڪرڻ سان فائديمند آهججي هججن جججي ڪوئلي جججو منجججن‬
‫ڏندن مان رت اچجڻ ۾ مفيجد آهجي صجفرا کجي ختجم ڪ ڪري ٿجو‬
‫گرمي سوزش ۽ اڃ ۾ مفيد آهججي هججن جججي پججاڙ کججي مصججري‬
‫سان گھوٽي پيارڻ سان پيشاب جو ساڙو ختججم ٿيجڻ سججان گجڏ‬
‫بند پيشاب کي جاري ڪري ٿو‬

‫مجربات‬
‫سر جا گل ڪلو انهن کي ‪ 10‬ڪلو ٻه ڏينهن پججاڻي ۾ پسججائي‬
‫باه تي رکو‪،‬جڏهن اڌپاڻي رهي تججه لهججي ڇججاڻي‪.‬وري هل ڪي‬
‫باه تي رکي پاڻي خشڪ ڪجي ايستائن گھاٽو ٿججي وڃججي جججو‬
‫گورين ٻڌڻ جيترو ٿي وڃي‪.‬انهيجَء کججان پججوِء مٽججر جججي دا ڻي‬
‫جيتريون گوريون ٺاهي رکو‬
‫ترڪيب استعمال هڪ هڪ گججوري هججر ٽججن ڪل ڪن کججان پججوِء‬
‫استعمال ڪريو‪.‬‬
‫فائدا‪ :‬گردي ۽ مثاني جي پٿري ۾ انتهائي مفيد آهي‪.‬گججردي ۾‬
‫شديد سور رهندو هجي ته هن جي استعمال سان فائدو ٿججي‬
‫وڃي ٿو‪ .‬جيڪڏهن پٿري وڏي هجي ته ‪50‬ملي گججرام هججي دوا‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪23‬‬
‫ڏينهن ۾ ‪ 4‬دفعا استعمال ڪرائججي‪.‬تججه پٿججري ٽٽجي خجارج ٿجي‬
‫ويندي آهي‬
‫سوزاڪ‪ :‬جيڪڏهن پيشاب ۾ گند اڇي يا ساڙو هجي تججه سججر‬
‫جي پاڙ گھوٽي ڇاڻي پيارجي ته سٺو فائدو ٿي وڃي ٿو‪.‬‬

‫عجيب چٽڪلو‬
‫هي عجيب چٽڪلو آهي اميد ته هن سان به سججٺو فججائدو ٿججي‬
‫ويندو جڏهن بواسير جي ش جڪايت هجججي ان سججان رت تمججام‬
‫گھڻو خارج ٿيندو هجي ته هن جاگل حقي جي ٽوپي ۾ وج ھي‬
‫حقو ڇڪائجي ته رت بند ٿي ويندو‪ .‬مون کي هن نسخي تي‬
‫ان ڪري ڀروسو آهي ته مون وٽ هڪ مريض آيو جنهن مون‬
‫کي چيو ته هن جي مقعد مان شديد رت وهندو آهي ڪافي‬
‫علج جي باوجود اهو رت بند نه ٿيو نيٺ هڪ ماڻهو ڏس ڏنججو‬
‫ته سگريٽ پي ته رت بند ٿي ويندو بقول هججن جججي تججه جيئن‬
‫هن سگريٽ پيڻ شججروع ڪيججا تججه رت بنججد ٿججي ويججو جيڪڏهججن‬
‫تماڪ سان رت بند ٿي سگھي ٿو ته سر جي گلججن سججان بججه‬
‫رت بند ٿي سگھي ٿو‬

‫سرخس‬
‫يوناني ‪:‬فلحون بطارس‬
‫عربي قرقس‬
‫فارسي ڪيدارو‬
‫بنگالي بنکراج‬
‫انگريزي ‪Male fern‬‬
‫لطيني ‪Drypoter is Filixman‬‬
‫خاندان ‪Polypodaceae‬‬
‫هن وڻ جو نالو ايس پجي ڊي ايججم فل ڪس مجاس آهجي ‪ .‬هججي‬
‫ڳنڍيدار پاڙ آهي هي پاڙون ‪ 2.5‬کان ‪ 16‬انججچ تججائين ڊگھيججون‬
‫هونديون آهن انهن جو قطر هڪ انچ کن هوندو آهي ڳنڍيججون‬
‫چئني طرفن کا ن ننڍيون نوڪدار هونديون ڪاري رنگ جججون‬
‫۽ ٿلهن پنن ۾ لڪ ڪل هونججديون آهججن هججي انججدران سجفيد ذردي‬
‫مائل ۽ ٻاهران ڀوريجون هونجديون آهججن هججن جججي بججوِء پهريجن‬
‫خوشبودار پر پوِء ڪڙي ۽ اٻڙڪا آڻڻ واري هوندي آهي‪.‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪24‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مزاج گرم خشڪ درجو ٻيو‬
‫مضر‪ :‬هي آنڊن ۾ خراش پيدا ڪري ٿي الٽجي آ ڻي ٿجي ‪.‬هجن‬
‫جي کائڻ سان ڪمزوري محسوس ٿئي ٿي ‪.‬ڦڦڙن جي گججرم‬
‫مرضن ۾ مفيد آهي‬

‫افعال‬

‫لذع قاتل ڪرم شڪم‪،‬قاتل حب القرح‪،‬مسقط جنيججن قاتججل‬
‫حمل ۽ مخرش آهي ‪.‬‬

‫فائدا‬

‫زخمن تي ذرور ڪرڻ سان زخمن کي جلد خش جڪ ڪري ٿججو‬
‫هر قسم جي پيٽ جججي ڪيجڙن کججي مججاري ٿججو ‪.‬خججاص ڪري‬
‫ڪدوداڻن لِء انتهائي مفيد آهي جالينوس جججو چججوڻ آهججي تججه‬
‫هن جي پاڙن کي پيهي ماکي ۾ ملئي لعوق تيار ڪري کارائڻ‬
‫سان ڪدوداڻا خارج ٿي وڃن ٿا‪.‬هن جي پاڙ کي شراب سان‬
‫گجڏ کججائڻ سججان ڪيچججوا مججري وڃججن ٿججا هججن جججي کججائڻ سججان‬
‫استقرار حمل نٿوٿئي ۽ حامله کي کجارائڻ سججان اسجقاط ٿججي‬
‫وڃي ٿو هن جا تازا پن ملين طبع آهن ‪.‬‬

‫ڪيميائي تجزيو‬

‫فيلي سڪ ايسڊ اسپائيڊين سرخس جو هي هڪ زهريلو مججادو‬
‫آهي ٽائل آئل ايموڊين ڪرائسو فينڪ ايسڊ‬

‫مفرد استعمال‬

‫حڪيم شريف جو چوڻ آهي ته سرخس ‪ 4.5‬گججرام اڌپ ڪل‬
‫کير ۾ ٽي ڏينهن لڳيتو گرم گرم کائڻ سججان ضججربه ۽ سججقطه‬
‫جي ڪري گوشت جيڪڏهن چچرجي پوي يا پير مڙي پوي تججه‬
‫ان لِء مفيد آهي ‪.‬‬
‫حڪيم عبدالله بن صالح لکي ٿو ته ه جڪ مججاڻهو کججي مقعججد ۽‬
‫ُڪک جي سور تنگ ڪيو نيٺ مايوس ٿي ويهججي رهيججو‪.‬ڪنهججن‬
‫هن کي سرخس جي فائدن کججان آگججاه ڪيججو هججن مريججض ان‬
‫جون تازيون پاڙون خريد ڪري ننڍاننڍا ٽڪر ڪري ‪ 2.5‬ڪلججو‬
‫پاڙن ۾ ‪ 4.8‬لٽر ماکي ملئي‪.‬ته اهو پاڻي وانگر پٽڙو ٿججي ويججو‬
‫اهو ان کي لڳيتو کائيندو رهيو هن کا مڪمل شفا ٿي وئي‬
‫حڪيم عبدالله بن صالح جو تجربو آهي ته هن سججرخس‬
‫جي برابر ميندي جو سفوف دماغ تي ضماد ڪرايو ته موتيا‬
‫بند درست ٿي ويو‬

‫مرڪبات‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪25‬‬
‫معجو ن سرخس ‪ ،‬اطريفل ديدا ن‬

‫جلد چوٿون‬

‫سچيت ڪاٺي‬
‫اردو پپلمول‬
‫عربي فلفل مويه‬
‫جالينوس جو چوڻ آهي هي ڪارن مرچن جي پاڙ آهي زڪريا‬
‫رازي جو چوڻ آهي ته هي ڪارن مرچن جججون ڪاٺيون آهججن‬
‫هججن جججو ذائقججو تيججز ٿينججدو آهججي حڪيججم شججريف خججان تججاليف‬
‫شريفي ۾ لکيو آهي ته ڪن طبيبن ٻي ڪنهن ٻججوٽي جججي پججاڙ‬
‫ٻڌائي آهي‪.‬حقيقت ان جي برعڪس آهي صججحيح ڳالهه اهججا‬
‫آهي ته هي پپرين جي وڻ جي پججاڙآهي‪.‬خيججر حڪيججم رازي يججا‬
‫جالينوس جي علئقن ۾ هججي ٻججوٽي نججه ٿينججدي هجججي پججر هنججد‬
‫ستان مان گھرائي ويندي هئي انهن جيڪڏهن غلججط لکيججو تججه‬
‫ڪا ڳالهه نه آهي پر تعجب آهي ته حڪيم شريف هندسججتان‬
‫جو ٿي ڪري صحيح ماهيت نه لکي سگھيو‪.‬‬
‫پپرين جي پاڙ آهي جيڪا ڳنڍين واري ٿيندي آهي‪.‬جيڪا ابججت‬
‫ڪنڊڙي جي پاڙ سان ملندي آهي هي تيز ڪڙي هونججدي آهججي‬
‫رنگ هن جو ميٽوڙي هوندو آهي پر ٽوڙڻ سان انجدران سجفيد‬
‫نڪرندي آهي بازار ۾ مهنگي هئڻ ڪري ٿ جڙ جججي ڪاٺين کججي‬
‫ملئي به وڪرو ڪيو ويندو آهي ڪٿي ته ابت ڪنڊڙي جي پاڙ‬
‫جي به ملوٽ هوندي آهي‪.‬‬
‫مقام پيدائش جيئن ته هي پپرين جي ئي ٻججوٽي مججان حاصججل‬
‫ٿئي ٿو ان جو ذ ڪر اسججين جلججد ٻججي ۾ ڪري آيججاآهيون ‪.‬اتججي‬
‫پپلمول جو ذڪر ان ڪري نه ڪيوسين تججه سججنڌي ۾ پپلمججول‬
‫کي سچيت ڪاٺي چيو وڃي ٿو‪.‬بهرحال هججي ٻوٽججو برصججغير ۾‬
‫عام جام ٿئي ٿوگرم علئقن ۾ بججه هجي ٻجوٽي موجججود هونجدي‬
‫آهي‬
‫مزاج گرم خشڪ ‪ 2‬مضر گرم مزاج ماڻهن کي نه ڏجججي‬
‫هن جي گھڻي استعمال سان مني گھٽ پيداٿئي ٿججي ۽ نظججر‬
‫تي به اثر پوي ٿو‬
‫مقداروخوراڪ‪ :‬هڪ گرام کان ‪ 3‬گرام تائين‬

‫فائدا‬
‫هن جي چٻاڙڻ سان گگ وهي ٿجي قجاطع بلغجم آهجي‪.‬هاضجم‬
‫آهي بک لڳائي ٿو معدي ۾ گرمي پيدا ڪري ٿو تلي جي ورم‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪26‬‬
‫۽ سججردي جججي ورمججن لِء مفيججد آهججي سججنڌن جججي سججور لِء‬
‫مخصوص آهي رياحي سورن ۾ به ڪارآمد آهي تشنج ۾ نججافع‬
‫آهي هن کي منقى سان گڏ کائڻ سان ڪاڪڙي جي رطججوبت‬
‫خشڪ ٿي وڃي ٿي هن جو ليپ ڪرڻ سان چيلهججه جججو سججور‬
‫عرق النسا نقرس کي فائدو ٿي وڃي ٿوهن جي نججاس ڪرڻ‬
‫سان مرگهي ۽ سڪتي ۾ فائدو ٿئي ٿججومني گ ھٽ ڪرڻ جججي‬
‫باوجود مقوي باه آهي ٻار پيدا ٿي جڻ وقججت ڪاڙهي پي جڻ سججان‬
‫ائور کي ڪڍي ٿوحيض جي خون کي جاري ڪري ٿورت جججي‬
‫خرابي هجي ته پپلمول کائڻ سان فائدو ٿي وڃي ٿوپپلمججول‬
‫کي گرم ڪري مججاني ۾ پيهججي ملئي کججارائڻ سججان فججائدو ٿججي‬
‫وڃي ٿو ڦڦڙن جي بيمارين ۾ ‪ 500‬ملي گرام مججاکي ۾ چٽججائڻ‬
‫سان فائدو ٿي وڃي ٿو هن کي ڳڙ۾ ملئي چوس جڻ سججان نججه‬
‫صرف کنگھ ۾ فائدو ٿئي ٿو پر ننڊ به آڻي ٿو ‪.‬‬

‫سريل ‪،‬سرينهن‬
‫عربي سلطان الشجار‬
‫فارسي درخت زڪريا‬
‫اردو هندي ‪:‬سرس‬
‫مرهٽي چچوا چي چول‬
‫گجراتي‪ :‬شريش‪ ،‬شرشرو‬
‫تامل واگھي‪،‬‬
‫بنگالي سريش‬
‫سنسڪرت ‪ :‬ڪيسينا سوڪا پشپا‬
‫انگريزي ‪Sirs tree Esttern Indian walnut‬‬
‫لطيني ‪Albezia labbek‬‬
‫خاندان ‪Leguminosae‬‬

‫تاريخ‬
‫هي مشهور وڻ آهي جنهن کي هر ماڻهو سڃاڻي ٿو هي ‪13‬‬
‫ميٽر کجان ‪ 70‬ميٽججر تججائين ڊگ ھو ٿئي ٿجو هججن جججو ڇججوڏو منججو‬
‫سينٽي ميٽر ٿلهو ٿئي ٿو ڀوري رنگ جججو ٿئي ٿججو ‪ .‬اسججان وٽ‬
‫هن جا ٻه قسم ٿين ٿا هڪ جا ٻج خاڪي ته ٻي جججا ٻججج ڪارا‬
‫ٿيندا آهن‪ .‬انهيَء کججان سججواِء هجڪ ٻيججو قسججم بججه ٿينججدو آهججي‬
‫جيڪو يورپ ۾ ٿيندو آهي پر فائدن ۾ ڪوخاص فرق نه هوندو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪27‬‬
‫آهي ان ڪري هن جي قسمن جي فائدن تي ڪو گ ھڻو اثججر‬
‫نه آهججي عجيججب ڳالهه هججي آهججي تججه لڙ ۾ هججن کججي سججريل‬
‫چونججداآهن پججر اتججر ۾ وري هججن کججي سججرينهه چونججدا آهججن‪.‬‬
‫قرابادين لطيفي ۾ هڪ نسخو ڏنججو هججوم جنهججن جججو اهججم جججز‬
‫سريل جا ٻج هئا سنڌ جي اتر واري پاسي کججان سججوالن جججي‬
‫وٺ وٺان ٿي ته سريل ڪهڙي بل آهي‪ .‬ايستائين جججو سججائين‬
‫حڪيم غلم رسول لکو صاحب چوڻ لڳو تججه مججون کججي اتججي‬
‫سرينهه جو ٻج لکڻ کپي ها جيئن آئون لڙ جججو مججاڻهو هججوس‬
‫سججو مججونکي پججاڻ اهججا خججبر ئي نججه هئي تججه ڪو سججريل کججي‬
‫سرينهه به چيو وڃي ٿو‪.‬بهرحال هينئر جڏهن ٻججوٽين تججي ڪم‬
‫ڪري رهيو آهيان ته خبر پئي آهي ته بلوچستان ۾ تججه مرڳڪڪو‬
‫هر ضلعي يا هر سرداري ۾ هر شئي جا جججدا جججدا نججال آهججن‪.‬‬
‫ايستائين جو بلوچستان ۾ هڪ ئي ٻوٽي جا نال ڏهن تججائين بججه‬
‫وڃي پڄندا آهن انهيَء ڪري اها ڳالهه ذهن تي رکڻ گھرجي‬
‫ته ڪٿي ڪٿي مختلف نال هوندا آهن‬
‫مزاج‪:‬گرم خشڪ‪ ،‬گھڻو ڪري هن کي سرد خشڪ سمجھيو‬
‫وڃي ٿو‪ .‬پر سندس فائدن کي جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته هن جججو‬
‫مزاج سرد هجي ها ته خنازير ۾ هي فائدو نه ڪري هججا ‪.‬هججاڻ‬
‫اها تحقيق ٿي چڪي آهي ته مججائيڪو بيڪٽريججم جراثيججم گججرم‬
‫دوائن سان ئي ختم ٿئي ٿو‪ .‬ان ڪري منهنجي نظر ۾ هن جو‬
‫مزاج گرم خشڪ آهي‪.‬‬
‫مقدارو خوراڪ ‪ :‬پن ‪ 10‬گرام‪ ،‬ڇوڏو ‪5‬کججان ‪6‬گججرام پججاڙ ه جڪ‬
‫کان ‪ 3‬گرام‬
‫فائدا‪:‬هي مصفي خون آهي مغلظ۽ مججاده منججويه کججي گ ھاٽو‬
‫ڪري ٿو‪.‬اکين جي بيمارين ۾ مفيججد آهججي خججاص ڪڪڪري شججب‬
‫ڪوري ۽ نظر جي گھٽتائي ۾ ڪارآمد آهي هن جي ڇوڏي جي‬
‫ڪاڙهي ۾ گرڙيون ڪرڻ سان مهارن ۽ ڏندن جججو سججور ختججم‬
‫ٿي وڃججي ٿججو‪.‬هججن جججاپن کججائڻ سججان شججب ڪوري ختججم ٿججي‬
‫وڃي‪.‬مصفى خون هئڻ ڪري چمڙي جي بيمارين۾ مفيد آهججي‬
‫ويد جذام ۾ به ڏيندا آهن هن جي ڇوڏي جو ڪاڙهو پي جڻ سججان‬
‫ورم زائل ٿي وڃي ٿو‪.‬جيڪڏهن هن جو گل سونگھيو وڃي ته‬
‫درد شقيقه ۾ مفيد آهي هن جا ٻج خنازير ۾ انتهائي مفيد آهن‬
‫انهيَء حساب سان هي ٽي بي ۾ به ڪارگر ٿججي سججگھي ٿججي‬
‫هن جي پنن کي کائڻ سجان شجب ڪوري ۾ فجائدو ٿججي وڃجي‬
‫ٿوهن جي پنن کي پججاڻيَء ۾ ڪاڙهي ان سججا گرڙيججون ڪرڻ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪28‬‬
‫سان مهارن جو سور ۽ سوڄ ختم ٿي وڃي ٿوپراڻي زماني ۾‬
‫ويججد هججن کججي جججذام ۾ اسججتعمال ڪنججدا هئا منهنجججي خيججال ۾‬
‫انهيَء تي مڪمل پروسو نٿو ڪري سگھجي پر جديد تحقيججق‬
‫۽ حڪيمن جججي تحقيججق مطججابق هججي خنججازير ۾ اڪسججير آهججي‬
‫انهيَء حوالي سان هن جو جذام يعني ڪوڙه ۾ مفيد هجڻ جو‬
‫شڪ ڪري سگھجي ٿو اهو انهيَء ڪري ته خنازير جا جراثيم‬
‫۽ ڪوڙه جا جراثيججم هڪئي خانججدان جججا آهججن انهي جَء حسججاب‬
‫سان سريل هجڪ اهججم مصججفى خججون دوا آهججي انهيجَء ڪري‬
‫خارش پرا ڻن ڦججٽ ڦروڙيججن ۾ مفيججد آهججي‪ .‬هججي فالججج لقججوو‬
‫استرخا ۽ خدر ۾ انتهائي مفيد آهي هن جي سججڀني جججزن جججو‬
‫ٽجججي آتشجججو عجججرق ڪڍي پيجججارڻ سجججان دمجججاغي بيمجججارين ۾‬
‫ڪارآمدآهي ۽ ٻارن جي خارش ۽ زخمججن ۾ بججه هججن جججا فججائدا‬
‫مشاهدي ۾ آيا آهن هي هرحال ۾ انساني بدن جي ورمن جي‬
‫مفيد دوا آهي هن جاپن گھوٽي اکين جي سججور ۾ ليججپ ڪرڻ‬
‫سان فائدو ٿي وڃي ٿو اهومشاهدو ويدن جو آهي هن جا ٻج‬
‫به دوائن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن انهن جا فائدا به لڳ ڀڳ‬
‫سججاڳيا هونججداآهن پججر اهججي ٻججج جريججان سججرعت انججزال ۾ بججه‬
‫استعمال ڪيا وينداآهن بججاقي خنججازير ۾ ٻججج جججو ڪردار اهججم‬
‫آهي هن جي ٻجن کي سنهو پيهي ناس ڪرڻ سان مٿي جو ۽‬
‫درد َ‬
‫شججقيقه ۾ فججائدو ٿججي وڃججي ٿججوانهيَء کججان علوه حڪيججم‬
‫عبالوحيد سليماني هڪ شگر جي نسخي جي انتهائي تعريججف‬
‫ڪئي ته ان سان نه صرف شگر گھٽ ٿئي ٿي پر مرض ختم‬
‫ٿي وڃي ٿو ان جو جز به سريل جو ٻج هو‪ .‬مون اهو ڪافي‬
‫مريضن تي استعمال ڪرايو پر ڪو خاص فائدو نه ٿيو ڪنهن‬
‫ڪنهن کي عارضي سٺو فائدو ٿئي ٿججو انهيجَء کججان علوه ٻججج‬
‫خوني بواسير ۾ به ٻج ستعمال ڪيججا وينججدا آهجن‪.‬حڪيجم علججي‬
‫محمد موريجو ججو چجاچو ڪينسجر ججي عجرق ۾ هجن ججا گجل‬
‫وجھندو هججو جديججد سائنسججي ريسججرچ ۾ سججريل ڪينسججر جججي‬
‫بعض قسمن ۾ انتهائي مفيد آهي‬

‫جديد سائنسي ريسرچ‬

‫هي دافع تعفن ‪ ،‬بيڪٽرا جججي خلف مججؤثر آهججي ‪ .‬هججي اينٽججي‬
‫الرجڪ به آهي دستن ۾ مفيد هجڻ سان گڏ کنگهه ۾ مفيد آهي‬
‫۽ ان جا ٻج بواسير ۾ مفيد آهن پاڙ هيمي ڪرينيا ۾ گججل کنگججھ‬
‫ساه جي نالين جي ورم کا علوه تنفسي ايسنو فيليا ۽ دمه ۾‬
‫مفيد آهي هن جون ڦرهيون اينٽي پروٽوزول آهججن آيورويججدڪ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪29‬‬
‫جي جديد تحقيق جي ڪري هن مججان نزلججي درد شججقيقه جججو‬
‫دوائون ٺاهيون وڃن ٿيون‬

‫ڪيميائي جز‬

‫هن وڻ جي جزن جججي جڏهججن اناليسججس ڪئي وئي تججه هججن ۾‬
‫ڪڪڪڪڪڪڪڪڪافي فلوونججججججائڊ لڌا ويججججججا جيڪڪڪڪڪڪڪڪڪي ٽرائيٽرپينججججججائڊ‬
‫‪،‬سججيپونين‪،‬اوليئونججولڪ ايسججڊ الججبيجينڪ ايسججڊ‪،‬الججبي جينيججن۽‬
‫اڪيسججڪ ايسججڊ سججندس ٿججڙ ۾ ‪ 8_7‬ڪنڊينسججڊٽينن‪،‬۽ پججڻ ڊي‬
‫ڪيٽيچن۽ ڊي ليڪوسائينيڊن‪ ،‬آهن‬
‫هن جي کل جي ڪاڙهي سان هسججٽامن گھٽجججي وڃججي ٿججو‪،‬۽‬
‫سججورن ۾سججاه جججي نججالين کججي وي ڪرو ڪري ٿججو‪،‬هججن جججي‬
‫الڪوحلڪ ايڪسٽريٽ ۾ ڪارڊينولئيڊ گلئيڪو سائڊهوندو آهججي‬
‫جنهن جا فائدا ڊجاڪسين جھڙا هوندا آهججن‪.‬هججي چم جڙي جججي‬
‫بيمارين ۾ بججه جراثيمججن جججي خلف مججؤثر آهججي‪.‬اينٿججاڪوئينون‬
‫گلئيڪوسائڊ بيڪٽريا جي خلف ڪم ڪن ٿا‪.‬ٻجن مججان نڪتججل‬
‫سججيپونين مني جَء جججي جراثيمججن جججي فعججاليت ۾ ‪ 50‬سججيڪڙو‬
‫اضافو ڪن ٿا ‪.‬جڏهن ته سندس ڦرهين جي رب سان صرف‬
‫‪ 2‬سيڪڙو اضافو ٿيو ‪.‬‬
‫انهيَء سان گڏ سائنسدانن هن جي قسججمن تججي بججه ريسججرچ‬
‫ڪئي ته سنڌ جي سججريل ۽ٻيججن قسججمن ۾ فججائدي جججي لحججاظ‬
‫سان ڪو فرق نه هو‬

‫مفرد علج‬

‫‪ 1‬اڌرنگ ‪ ،‬لقوي ۾ هن جو ڇوڏو ڇانو ۾ خشڪ ڪري سفوف‬
‫ٺاهيو هڪ گرام سفوف ‪ 50‬گرام مک جڻ ۾ ملئي کججارايو ڪج جھ‬
‫ڏينهن کارائڻ سان ڪافي فائدو ٿي وڃي ٿو‬
‫‪ 2‬بواسير سريل جي ٻجن کي پيهي سفوف ٺججاهيو هججر روز‬
‫صبح و شام ‪ 500‬سئو ملي گرام کائڻ سان بواسير جججو رت‬
‫بند ٿي وڃي ٿو‬
‫‪ 3‬سريل جي ٻجن ججو سجفوف ‪ 2‬گجرام صجبح و شجام کجائڻ‬
‫سان چند ڏينهن ۾ بواسير جو رت بند ٿي وڃي ٿو‬
‫‪ 4‬سريل جي ٻجن جو سججفوف ٺججاهي ‪ 2‬گججرام صججبح و شججام‬
‫پججاڻيَء سججان پيججارڻ سججان جريججان احتلم ۽ سججرعت انججزال ۾‬
‫فائدو ٿي وڃي ٿو‬
‫‪ 5‬خنازير ۾ هن جا ڇوڏا ٻج پن سڀئي بالخاصه مفيد آهن‬
‫‪ 6‬هن جي گلججن کججي سجڪائي برابججر کنججد ملئي پيججارڻ سججان‬
‫احتلم ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪30‬‬
‫هڪ حصو سريل جا ٻج ٻه حصا ماکي ۾ ملئي هفتو کن زمين‬
‫۾ دفن ڪ ڪري هفججتي کججان پججوِء ‪ 10‬گججرام روزانججو کججائڻ سججان‬
‫خنازير ۾ مفيد آهي هي دوا بدبودار هوندي آهي ان جو خيججال‬
‫نه ڪجي‬

‫مجربات‬
‫سريل جي ٻجن کي پاڻيَء جو ڇنڊو هڻي رات جو رکي صبح‬
‫جو پتال جنتر جي ذريعي تيل ڪڍي سنڀالي رکو‪.‬‬

‫فائدا‬

‫هي تيل بواسير ۾ انتهائي مفيد آهي روزانو ڪاڪوس ڪرڻ‬
‫کان پوِء موڪن تي لڳائجي چنججد ڏينهججن ۾ مو ڪا خشجڪ ٿججي‬
‫ويندا ‪ 3‬کججان ‪ 7‬قطججرا روغججن ٻ ڪري جججي کيججر جججي لسججي ۾‬
‫کارائڻ سان پرميل ۾ فائدو ٿي ويندو‬
‫مرڪبججات حججب بواسججير جديججد ذيججابيطس ڪيپسججول‪.‬معجججون‬
‫سرس‪.‬‬

‫سردو‬
‫هي ريڀڙي جھڙو پر ان کان ڪافي وڏو ٿيندو آهي هي گججدري‬
‫جي ئي خاندان مان آهي پر اسان وٽ هي نه ٿيندو آهي هن‬
‫جو رنگ هيڊو هوندو آهي ڪافي پراڻي ڳالهه آهي ته سججردو‬
‫انتهائي مٺجو هوندو هو پر اسان جي گدري وانگر هججاڻ سججردا‬
‫ڦڪا به هوندا آهن‬
‫مزاج معتدل مائل سردي تري ۾ هجڻ جي ڪري ڪن طججبيبن‬
‫هن جو مزاج گرم تر لکيججو آهججي جيئن هججي بلغمججي مججزاج ۾‬
‫موافججق نججه آهججي انهي جَء ڪري هججن کججي گججرم تججر نٿججو چئي‬
‫سگھجي‬
‫نقصان سردي کائڻ سان هاضمو خراب ٿئي ٿو بلغمي مزاج‬
‫ٻارن کي نقصان ڪندو آهي پيٽ ۾ نفخ پيدا ڪري سججگھي ٿججو‬
‫اهڙيَء طرح شگر۽ بادي بواسير ۾ بججه هججن جواسججتعمال منججع‬
‫آهي‬
‫مقدار خوراڪ ‪ :‬هونئن ته صفراوي يججا سججوداوي بيمججارين ۾‬
‫هن جي استعمال سان فائدو ٿيندو آهي ۽ زياده مقدار ۾ کائڻ‬
‫سان به ڪو نقصان نه ٿينجدو آهجي۔ بجاقي بلغمجي مجزاج وارا‬
‫تمام گھٽ استعمال ڪن ٿا‪.‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪31‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫فائدا‬
‫سردو پراڻن دستن ۽ پيچش ۾ انتهائي مفيد آهججي ‪ .‬هجن ججي‬
‫استعمال سان رت وڌي ٿو‪.‬انهيَء ڪري چمڙي جي رنگ کي‬
‫درست ڪري ٿو سججردو خججوني بواسججير ۾ ڏيجڻ سججان رت بنججد‬
‫ڪري ٿو‪.‬سردوماليخوليا ۽ چريائي‪ ،‬مراق ۾ انتهائي مفيد آهي‬
‫دل جي ڌڙڪي ۾ استعمال ڪرڻ سان ڪافي فائدو ٿي وڃججي‬
‫ٿو‪.‬سنگرهني ۾ به جي هججن کججي اسججتعمال ڪجججي تججه ڪافي‬
‫فائدو ٿي وڃججي ٿججو اعضججاِء رئيسججه کججي طججاقت ڏي ٿججو‪ .‬هججي‬
‫جسججم مججان خشجڪي ختججم ڪري جسججم ۾ تججري پيججدا ڪري‬
‫ٿوگردن جي ڪمزوري ۾ هن جو استعمال انتهائي مفيد آهججي‬
‫خاص ڪري اينٽي بائيوٽڪ دوائن جي ڪري يججا ڪن بيمججارين‬
‫جي ڪري گردا ڪمزور ٿين تججه هجن جججي کجائڻ سجان ڪافي‬
‫فائدو ٿي وڃي ٿو‪.‬پيشاب رڪجججي اچججي يججا قطروقطججرو ٿججي‬
‫اچي ان ۾ مفيد آهي‬
‫حڪيم عبدالرشيد تلميذ جيلني جو چوڻ آهي ته هوآنڊن‬
‫جي بيمارين مثل ً رت جججا دسججت ‪،‬پيچججش ۾ ‪ 50‬گججرام سججردو‬
‫ڏينهن ۾ چار دفعا کارائيندو آهي انهيجَء سججان ڪ ڪافي مريججض‬
‫تندرست ٿي ويندا آهن‬

‫سرس سريش‬
‫هندي چپ چپيڪا‪،‬‬
‫عربي ‪:‬غرى ‪ ،‬هلم‬
‫انگريزي ‪Gelatin‬‬
‫لطيني ‪: Gelatinum‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي هڪ نيم شفاف‪.‬نرم ٽڪڙا هوندا آهن جيڪي چمڙي وانگر‬
‫محسوس ٿيندا آهن گھر۾ نرم ٿي ملي ويندا آهن ‪ .‬هي گھڻو‬
‫ڪري چانورن جي هڏي چم جڙي ۽ فججالتو گوشججت وغيججره کججي‬
‫ڪاڙهي ڇاڻي ان کي خشڪ ڪندا آهن جيڪڏهن هن کي ‪50‬‬
‫هوڻي پاڻي ۾ ڳاريو وڃججي تججه ان جججي ڌپ ختججم ٿججي وينججدي‬
‫آهي ۽ ٿڌي ٿيڻ تي فالودي وانگر ڄمي وڃي ٿو جيڪڏهن هججن‬
‫جي پاڻي ۾ٽينين مليو وڃي ته جيلٽين هيٺ ڄمي وڃي ٿو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪32‬‬
‫هي گھڻو ڪري رنگ وارا ۽ رازا استعمال ڪندا آهن عججوامي‬
‫سطح تي سنڌين جي مقابلي ۾ مهاجرن وٽ هججن جججو واهپججو‬
‫زياده آهي‬
‫مزاج گرم خشڪ درجه ‪2‬‬

‫افعال و خواص‬

‫حابس الدم هئڻ ڪري اڪثر جسم کججان رت خججارج ٿي جڻ جججي‬
‫صورت ۾ واپرايو وڃي ٿو‪ .‬اهڙيَء صججورت ۾ جيڪڏهججن ڦڦ جڙن‬
‫کان رت ايندڙ هجي ته پججاڻي ۾ ڳاري واپرائجججي ‪ .‬انججدروني‬
‫بدن جي رت نڪرڻ جي ٻين صورتن ۾ به هججن کججي اسججتعمال‬
‫ڪري سگھجي ٿو ‪ .‬ناڪيلي يا ٻاهران رت نڪرڻ جي صجورت‬
‫۾ ليپ ڪرڻ سان رت بند ڪري ٿواندروني طور تي نزلججي ۽‬
‫ايگزيما جججي تڪليفججن ۾ اسججتعمال ڪري سججگھجي ٿوشججقاق‬
‫مقعد جنهن کي اڄڪلهه فشرچيو وڃي ٿو‪ ،‬۾ به هن جا فججائدا‬
‫مشاهدي ۾ آيججا آهججن‪ .‬هججي رت کججي گهججا ٽججي ڪرڻ لِء اڄ بججه‬
‫استعمال ڪيو ويندو آهي هي معدي آنڊن ۾ سججوڄ پيججدا ڪرڻ‬
‫وارن زهرن ۾ به استعمال ڪيو وڃي ٿو ‪.‬‬
‫هن ۾ وق گهڻوآهي ان ڪري حججب ۽ قججرص ٺججاهڻ ‪،‬شججياف ۽‬
‫حبوب ۾ وق پيدا ڪرڻ ل ِء به هن کججي اسججتعمال ڪيججو وينججدو‬
‫آهي ‪.‬‬

‫سدا بهار‬
‫عربي‪ :‬حي العالم‬
‫فارسي هميشه بهار‪ ،‬زلف عروسان‬
‫انگريزي ‪Pervinkle‬‬
‫لطيني ‪Vinca rosa‬‬
‫خاندان ‪Apocynaceae‬‬

‫تاريخ‬

‫سدابهار کي گھري دوستي جي نشاني چيو وڃي ٿو‪.‬هن کججي‬
‫هڪ عمدي شعر وانگر مثالي چيو وڃجي ٿجو‪.‬هجن کجي لفجاني‬
‫جي نشاني سججمجھيو وڃججي ٿججو‪.‬جرمنججي ۾ هججن کججي سججدائين‬
‫سهاڳڻ چيو وڃي ٿو‪ .‬يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ اهو سججمجھيو‬
‫وڃي ٿو ته جيڪڏهن گھوٽ ڪنوار هن جا پن کائيندا ته پاڻ م‬
‫تمام گھڻي محبت ٿيندي‪ 14.‬سو سال پهرين جي هڪ قلمي‬
‫نسخي ۾ لکيل آهي ته جيڪڏهن گ ھوٽ ڪنججوار پهريججون کججاڌو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪33‬‬
‫سدا بهار جا پن ۽ برابر ڪيچوڙا خشڪ‪ ،‬ماني سان کائيندا ته‬
‫سندن محبت ۾ اضافو ٿيندو‪.‬ساڳي طرح فججن لينجڊ ۾ بججه اهججو‬
‫عقيدو آهججي تججه جيڪڏهججن زال مجڙس پنهنجججي پهريججن گ ھر ۾‬
‫جيڪڏهن باغ ۾ سجدا بهجار ججو ٻوٽجو لڳائينجدا تجه پججاڻ ۾ قجرب‬
‫رهندن‪ .‬ڪن ماڻهن جو چوڻ آهي ته جنهن زال کججي اولد نججه‬
‫ٿيندو هجي ته اها جيڪڏهن گلن جو لباس ٺاهي پهرينججدي تججه‬
‫اولد ٿي ويندس‪ .‬بججد قسججمتي َء سججان ويلججز ۾ هججن گججل جججي‬
‫ماجرا ٻي آهي اتي هججن کججي قبرسججتان جججو ٻوٽججو چيججو وڃججي‬
‫ٿو‪.‬اٽلي ۾ هن جو موت سججان گهججرو تعلججق ڏيکججاريو وڃججي ٿججو‬
‫خاص ڪري ٻارن جي موت تي انهن جججي تججابوت جججي مٿججان‬
‫سدا بهار جي گلن جي چادر ٺاهي لڳائي وڃي ٿججي‪.‬هجن کجي‬
‫موت جو گل به چيو ويندو هجو ‪.‬ميڊي ويجل زمجاني ۾ انگلينجڊ ۾‬
‫سزاِء موت جي قيدي کي سججزا ڏي جڻ وقججت زوري سججدا بهججار‬
‫جي چادر پهرائي ويندي هئي‪.‬يورپ ۾ هن کي جلججدي خججراش‬
‫کي ختم ڪرڻ لِء استعمال ڪيو ويندوهو اسڪاٽ لين جڊ ۾ هججن‬
‫مان هڪ مرهم ٺاهيو ويندو هو جيڪو جلدي خراش ۽ زخمججن‬
‫تي استعمال ڪيو ويندو هو فن لينڊ ۾ هن جي پاڙ قولنج جججي‬
‫سور لِء مشهور هئي آئرش ۾ سدا بهار کي کنڊ جججي بيمججاري‬
‫۾ به استعمال ڪيو ويندو هو آڪسفورڊ ۾ هججن جججي پنججن جججي‬
‫ليپ کي ڳڙن تي لڳايو ويندو هو لنڪ شائر ۾ هججن جججي پنججن‬
‫جو ضماد ارهن جي سور لِء اسجتعمال ڪيجو وينجدو هجو لنجڪ‬
‫شائر ۾ ڍڳين جي کير جي بخار ۾ سدا بهججار جججي ليججپ ڪرڻ‬
‫سان بخار ختم ٿي ويندو هو هن کي ڳڍڙين جي بيماري ۾ به‬
‫مفيد قرار ڏنو ويندو هو ‪.‬زخمن مان رت اچڻ جججي صججورت ۾‬
‫به هن کي استعمال ڪيو ويندو هو ‪ .‬انهيجَء کججان سججواِء ٻيججن‬
‫جڳهن تان رت اچڻ جي صورت ۾ به هن کي استعمال ڪيو‬
‫ويندو آهي ‪.‬شراب جي ڪري معدي مان رت اچي يا مهينججي‬
‫جي ڪري هجي ‪ ،‬انهيَء کججان سججواِء نججاڪيلي ۾ بججه هججن کججي‬
‫استعمال ڪري سگھجي ٿججو‪ .‬انهيجَء کججان سججواِءيورپ ۾ هججن‬
‫کي اکين جي بيماري ۾ به استعمال ڪيو ويندو هو‪.‬هي سڄي‬
‫معلومات يورپ جي آهي اهو ان ڪري به ته اسان وٽ سدا‬
‫بهار جو ٻوٽو انگريزن کان پوِء متعارف ٿيو باقي اها خججبر نججه‬
‫پئجي سگھي ته سنڌ ۾ هججي ٻوٽججو ڪڏهججن آيججو ۽ پهريججن ڪٿججي‬
‫پوکيو ويواهججوئي سججبب آهججي جججو اسججان جججي ٻهراڙيججن جججي‬
‫ماڻهن وٽ انهيَء ٻوٽي جججو ڪو ٽوٽ ڪو نججه آهججي تججازو ٻڌڻ ۾‬
‫اچي پيو ته هن جا پن شگر گھٽائين ٿا ‪.‬اها ڳالهه صحيح ٿججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪34‬‬
‫سگھي ٿي ان ڪري جو مٿي آئون ذڪر ڪري آيججو آهيججان تججه‬
‫يورپ ۾ به هن کي کنڊ جججي بيمججاري ۾ اسججتعمال ڪيججو وينججدو‬
‫آهي‪ .‬هي سڄي معلومججات ‪Dictionary of plants lore‬‬
‫جي صفحي نمبر ‪ 293‬تان ورتي وئي آهي‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي ٻن قسمن جو ٻوٽو آهي‪.‬هجڪ ننڍو هجڪ وڏو ‪ ،‬انهيجَء کجان‬
‫سواِء هن جا گلن جي حساب سججان بججه ڪافي قسججم آهججن‪.‬‬
‫اڇو‪،‬ڳاڙهو‪ ،‬گلبي ‪ ،‬ته عججام آهججن پججر مختلججف مل ڪن ۾ ٻيججن‬
‫رنگن جا گل به ڏٺا ويا آهن ‪.‬هن جو ٻوٽو نججازبو جججي قججد بججت‬
‫تي ٿيندو آهي سنڌ ۾ هر جڳهه تي باغن ‪،‬گھرن ۾ لڳايو وڃي‬
‫ٿو‪.‬‬
‫مزاج گرم خشڪ‪ :‬مضر هججن جججي مقججرر مقججدار کججان زيججاده‬
‫کائڻ ڪري بدن سڙڻ جي ڪيفيت پيدا ٿي سگهي ٿي‬
‫مقدارو خوراڪ ‪:‬تازا پن هڪ کان ٻه عدد‪،‬سڪل پن ‪2‬کان چار‬
‫عدد‬

‫فائدا‬

‫هن جا گل ۽ پججن جگججر ۽ طحججال جججا سججدا کججولين ٿججا‪.‬مججائوف‬
‫عضوي تي مواد ڪرڻ نٿا ڏين جديججد تحقيججق مطججابق هججن جججا‬
‫گل ۽ پن کنڊ جي بيماري ۾ مفيد آهن هن جي پاڙ چيلهه جي‬
‫سججور ۾ مفيججد آهججي هججن جججي گلججن ۽ پنججن جججا ڪيميججائي جججز‬
‫ڳوڙهين جي سيلن کي ناس ڪن ٿيججون هججاجڪن ڊزيججز ۾ پ جڻ‬
‫واپرايو وڃي ٿو هن جي پججاڙ قبججض ۽ بخججار ختججم ڪرڻ واري‬
‫آهي هي ٻوٽو بدهضمي ۾ به واپرايو وڃي ٿو‪ .‬گل دم ڀرتججي ۽‬
‫ڇاتي جي بيمارين لِء به مفيد آهي‬

‫ڪيميائي جز‬
‫ڊپججارٽمينٽ آف فارمججاڪولوجي ڪراچججي جججي ‪Pcsir‬هججن۾ ٻججه‬
‫الڪلئيڊ ڪڍيا ويا آهن ون بلسٽن ۽ ون ڪرسٽن جيڪي اينٽي‬
‫ڪينسر ۽ اينٽي ليو ڪيميا يعني رت جي ڪينسر جججي سججيلن‬
‫جي خلف آهن هن جا ڪيميائي جز يعني الڪلئيڊ ننجڊ آڻينججدڙ‬
‫نشه آور ۽ ٽرنڪلئيزر آهن ‪ .‬انهيَء کان سواِء اهي بلڊ پريشر‬
‫به گھٽائن ٿججا عضججلتي سججورن ۾ بججه فججائدو ڪن ٿججا مر ڪزي‬
‫اعصابي نظام جي ڊپريشن ۾ مفيد آهي‬

‫جديد معلومات‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪35‬‬
‫هججن ٻججوٽي جججي لِء مشججهور آهججي تججه ڊاڪٽججر عطاُءالرحمججان‬
‫ڪراچي جي ڪيمسٽري انسٽي ٽيوٽ ۾ سائنسدانن هن مججان‬
‫ڪافي الڪلئيڊ ڪڍيا آهن جيڪڪڪي ڪينسججر ۾ مفيججد آهججن خججان‬
‫عثمججان غنججي پنهنجججي ڪتججاب ۾ ان تحقيججق جججي روشججني ۾‬
‫ليمفوسارڪوما ‪،‬ڪوريئو ڪارسينوما‪،‬نيورو بلسٽوما ۽ ارهججن‬
‫جي ڪينسر ۾ مفيد لکيو آهي انهيَء کان سججواِء ٻيججن عضججون‬
‫ڦڦڙن جي سميت ۾ هي مؤثر آهي‪ .‬انهيجَء کجان سجواِء ٻججارن‬
‫جي ليو ڪيميا‪،‬۾ به هن جا فائدا مشاهدي ۾ آيا آهن‪.‬‬

‫سلد پن‬
‫اردوڪاهو بستاني سلد پته سلد باغي‬
‫سڌها‪،‬تامل‪ :‬سلتو‬
‫انگريزي‪Lettuce,Garden lettuce:‬‬
‫لطيني ‪Lactuca sativa‬‬
‫خاندان ‪Asteraceae‬‬

‫تاريخ‬
‫سلد جي پن جو تعلق مشرق وسطى سان خيال ڪيو وڃي‬
‫ٿو‪.‬هن جو ذڪر ڀاڄي جي حيثيت سان ‪ 4500‬قبججل مسججيح ۾‬
‫تعمير ڪيل مقبرن ۾ اڪريل آهي ايججران جججو شججاهي خانججدان‬
‫سججلد جججي پنججن کججي ‪ 500‬سججو پنجججاه سججال قبججل مسججيح‬
‫استعمال ڪندو هو جڏهن ته هججن جججي پججوک قججديم يونججانين ۽‬
‫رومين جي شهنشاهتن ۾ ٿي چين ۾ سلد جا پن ‪ 7‬صججدي ع ۾‬
‫متعججارف ڪرايججا ويججا انگلسججتان ۾ سججڀ کججان پهريججن بادشججاه‬
‫هينري هشتم ‪ 1520‬ع ۾ استعمال ڪيا کججائڻ سججان هججو تمججام‬
‫خوش ٿيو ۽ پوکيندڙ هارين کي باقاعدي انعام و اڪرام ڏيندو‬
‫هوگرم ملڪن ۾ هي تازو متعارف ڪرايا ويا آهججن ڪرسججٽوفر‬
‫ڪولمبس سلد پتا آمريڪا ۾ متعارف ڪرايا‪ .‬هن جو نالو ليڪ‬
‫اصل ۾ ليٽن مان ورتل آهي جنهن جي معنججى آهججي کيججر هججن‬
‫کي صدين کان گرم غذا کي معتدل رک جڻ لِء اسججتعمال ڪيججو‬
‫ويندو هو‪.‬فلم ساز جان واٽر ته هن کي سججائو پوليسججٽر چيججو‬
‫آهي‪.‬‬
‫سڃاڻپ‬
‫مقدار خوراڪ ضرورت آهر کائجي‪.‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪36‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مزاج سرد خشڪ‬
‫مصلح بادام‬
‫مضر‪ :‬هي نشي آور آهي انهيَء ڪري زياده نه کائڻ کپي‬
‫جز‪ :‬مستعمل ساوا پن‬

‫فائدا‬
‫سلد ۾ پروٽين تمام گھٽ هوندي آهي‪ .‬انهي جَء ڪري ان جججو‬
‫استعمال هر قسم ججي مريضجن ۾ مفيجد هونجدو آهجي خجاص‬
‫ڪري شگر جي مرض ۾ انتهائي مفيد آهي سلد ۾ فولد تمام‬
‫گھڻو هوندو آهي انهيَء ڪري انيميا ۾ مفيد آهي جن مريضن‬
‫کي ننڊ نه ايندي هجي انهن کي سلد جا پججن کارايججا وڃججن تججه‬
‫فائدو ڪن ٿا‪ .‬هن ۾ ليڪٽو ڪريم هوندو آهججي‪.‬جنهججن جججو اثججر‬
‫آفيم جھڙو هوندو آهي پر هن سان نشي واري ڪيفيججت نٿججي‬
‫ٿئي جيڪڏهن زياده ذهني ڪم ڪرڻ سان ننڊ نه اچي ته سلد‬
‫جي ٻج جو ڪاڙهوٺاهي ڏيڻ سان ننڊ اچي وڃي ٿججي‪.‬هججن جججي‬
‫استعمال سان دائمي قبض ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو‪.‬سلد ۾ فولڪ‬
‫ايسڊ به هوندو آهي جيڪو کير پياريندڙ عورتن لِء مفيد هجججڻ‬
‫سان گڏ وات پچڻ ۾ مفيد آهي ماهرن جو چوڻ آهي ته جيڪي‬
‫عورتون پيٽ سان هجن ته انهججن کججي فججولڪ ايسجڊ سججان گجڏ‬
‫فجولد ججي بججه ڪمجي هونججدي آهجي سجلد سجان ٻئي کوٽجون‬
‫پوريون ٿي وڃن ٿيون سجلد جججا پجن لڳيتججو اسججتعمال ڪرڻ‬
‫سان مرض اٺهرا به نجه ٿينجدوآهي‪ .‬عجورتن ۾ پجرو جيسجٽرون‬
‫هارمون به وڌي وڃي ٿججو‪ .‬هججي سججور وارن زخمججن تججي ليججپ‬
‫ڪرڻ سان فائدو ڪري ٿو ‪.‬ساڳي جڳهه تي سججريل زخمججن‬
‫جي باه کي گھٽائي سڪون واري ڪيفيت پيدا ڪري ٿو‪.‬‬

‫ڪيميائي جز‬
‫پنن ۾ ڪيلشم هوندو آهي فاسفورس‪،‬فولد ٿايامن ربوفليججون‬
‫نگوسين ڪيرٽن آئيو ڊين فلجورين ججا ‪ 10‬گجرام وٽجامن ڪي‬
‫جي ضججرورت جي ڪا جسججم کججي هونججدي آهججي ان لِء ڪافي‬
‫آهي‪ .‬ٻوٽي جي پججاڙ جججو ايڪسججٽريٽ گججوائن ٽججائپ سيسججقٽ‬
‫ٽرپيججن گلئيڪوسججائڊ ليڪٽوسججائڊ سججي کججان سججواِء مشججهور‬
‫گلئيڪوسائڊليڪٽوسائڊ۽ ميڪروڪلينيسائڊ اي به هوندا اٿس‬

‫سپستان ليسوڙا‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪37‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫عربي‬
‫فارسي ‪:‬سبستان‬
‫هندي لهسوڙا‬
‫بنگالي‪ :‬چالتا‬
‫گجراتي ‪ :‬نانو گوندهيلي‬
‫پنجابي لسورا‬
‫انگريزي ‪Cordia dichtama ,Cordia obliqua‬‬
‫‪Cardia‬‬
‫‪myxa‬‬
‫‪roxb ,‬‬
‫لطينجججججججي‬
‫‪Cordifolia Latifolia‬‬
‫آڪهه ‪Boragineae‬‬

‫تاريخ‬
‫گيدوڙن جو ذ ڪر ا ڪثر طججبي ڪتججابن ۾ڪثرت سججان ملججي‬
‫ٿوحجاجي زيجن العطجار ‪1268‬ججي مشجهور ڪتجاب اختيجارات‬
‫بديعي ۾ هن جو تفصيلي بيان لکيججو آهججي سججوين سجالن کجان‬
‫قديم طبيب هن کي استعمال ڪندا اچن فارسججي ۾ هججن جججو‬
‫نالو سبستان آهي جنهن جي معنى آهججي ڪتيَء جججا ببججا‪.‬اهججا‬
‫معنى گيلني سندس مشهور شرح القانون ۾ لکي آهي‪.‬‬
‫سڃاڻپ هي هڪ ننڍو وڻ آهي جنهن جو ٿڙٽيڙو سججيڙهو ٿينججدو‬
‫آهي هن جي ٿولهه هڪ ميٽر کان سوا ميٽججر ٿججي سججگھي ٿججي‬
‫هن جا ميوا ٻن قسمن جا ٿيندا آهن هڪ ننڍو هڪ وڏو هن جججا‬
‫پن ڊاک جي وڻ جهڙا پر ان کان ننڍا ٿيندا آهن هن جججا ڪنججارا‬
‫ڪٽيل هوندا آهن وڻ ٿلهو ٿورو نوڪ دار هوندو آهججي هججن کججي‬
‫ڦل ڇڳن جي صورت م لڳنداآهن پهرين ساوا ان کججان پججوِء‬
‫زردي مائل شفاف ٿي وينداآهن‪.‬جن جو ذائقو لعاب دار مٺججو‬
‫هوندو آهي ‪ .‬هي پوري برصغير ۾ ٿينجدو هجي سجنڌ ۽ پنججاب ۾‬
‫ڪثرت سان ٿئي ٿو‬
‫مقدارو خوراڪ‪5 :‬گرام کان ‪7‬گججرام دا ڻن جججي صججورت ۾‬
‫‪ 30‬داڻن تائين ڏئي سگھجن ٿا‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪38‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مزاج گرم و خشڪ ڪي طبيب گرم تر ته وري ويد صاحبان‬
‫هن کي سرد تر چون ٿا‪ .‬منهنجججو پنهنجججو رايججو آهججي تججه هججي‬
‫گرم تر آهي‪.‬‬
‫مضر‪ :‬هي معدي کي سست ڪري ٿججو ۽ جگججر کججي ڪمججزور‬
‫ڪري ٿو‬

‫فائدا‬
‫هججي خشججڪ کنگججھ نزلججو خشججونت ‪ ،‬ذات الجنججب ‪،‬شوصججه ۽‬
‫ڪاڪڙي جي مرضن ۾ مفيد آهي صججفراوي بخججارن ۽ پيشججاب‬
‫جججي سججوزش ۽ اڃ اج ھائڻ لِء مفيججد آهججي آنڊن جججي خججراش‬
‫پيچش ۽ تيز جلب جي مضججرت کججي ختججم ڪرڻ لِءهججن جججو‬
‫لعاب انتهائي مفيد آهي ‪.‬سودا خارج ڪري ٿججو شججراب جججي‬
‫ڪري پيچش ٿي هجي ته هن جي اسججتعمال سججان ختججم ٿججي‬
‫وڃي ٿي سوزاڪ ۽ مثاني جي زخمن لِء انتهججائي مفيججد آهججي‬
‫‪.‬بعججض طججبيب هججن جججا ٻججج ڪٽججي ڇججاڻي جريججان ۾ اسججتعمال‬
‫ڪرائيندا آهن آيور ويدڪ وارن جو چوڻ آهججي تجه هججي صجفرا‬
‫گھٽائي ٿو‪.‬ڇاتيَء جا مرض ۽ خشڪ کنگھ ختججم ڪرڻ لِء هججن‬
‫جي ڦججل جججو ڪاڙهو مفيججد رهججي ٿججو ‪،‬لسججوڙن جججي لعججاب ۾‬
‫مصجري ملئي پيججارڻ سجان مثججاني ۽ پيشججاب جججي نجالي جججي‬
‫سوزش ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو‪ .‬هن جي ڪاڙهي سان گرڙيججون‬
‫ڪرڻ سان ڏند مضبوط ٿين ٿا ‪.‬لسوڙن کي پيهججي ڏڊتججي ليججپ‬
‫ڪرڻ سان فائدو ٿي وڃي ٿو هن جي وڻ جججو ڇججوڏو ڪڪڪاڙهي‬
‫پيڻ سان بدن کي قوت اچي ٿي ‪.‬هن جي پنن تي تيل لڳائي‬
‫پيٽ تي ٻڌڻ سان پيٽ جي سختي ۽ سور ختجم ٿججي وڃجي ٿججو‬
‫سپستان ساڙي انهيَء جي ڇاري پڇي ن ڪرڻ جججي صججورت ۾‬
‫مقعد تي ڏونگھي ججو تيجل ل ڳائي ڇجاري ٻر ڪڻ سجان پڇجي‬
‫نڪرڻ ۾ خاطر خواه فائدو ٿي وڃي ٿو‪.‬‬

‫سائنسي معلومات‬
‫هن جي فروٽ ۾ ڪيلشم ‪ ،55‬فاسفورس ‪ 275‬زنڪ ‪ 2‬فججولد‬
‫‪ 6‬ميگنيشججم ‪ 2‬ڪروميئم ‪0.2‬ٽججامو ‪ 1.6‬ملججي گججرام پججر ‪100‬‬
‫گجججرام انهيجججَء کجججان سجججواِء فجججائيٽڪ ايسجججڊ‪،355،‬فجججائيٽيٽ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪39‬‬
‫فاسفورس‪100،‬۽آگزيلڪ ايسڊ ‪ 250‬گرام هوندو آهججي ‪ .‬هججن‬
‫جي ٻجججن ۾ الفججا امئيججرن‪ ،‬۽ ٽيڪسججيفولين ٿججري ‪ 5،‬ڊر هيمنججو‬
‫سائيڊانهيَء جي ڪري سپستان ۾ ورم رو ڪڻ جججي صججلحيت‬
‫هوندي آهي انهيَءکان سواِء اينٽي مائيڪرو بائل آهي هن جا‬
‫ٻاهران جز پيشاب آور۽ بدن جو ٽيمپريچر گھٽائيندڙ آهي ‪.‬‬

‫قديم طبيب‬
‫بو علي سينا‪ :‬هڪ خيال اهو به آهي ته هن مان هججڪ کججؤنر‬
‫نڪري ٿو جيڪو ملين هئڻ ڪري ڪاڪڙي ۽ پيٽ جي خشڪي‬
‫ختم ڪري ٿو‬
‫طبري تاثير ۾ عناب جي مشججابهه آهججي بججاقي هججن جججي انججدر‬
‫قبضيت هوندي آهي‪.‬‬
‫اسحاق بن عمران مٺو هجڻ ڪري پيججٽ جججا ڪيجڙا خججارج‬
‫ڪري ٿججو ‪ .‬پنهنجججي بهججتر ڪڪڪارڪردگي جججي ڪڪڪري هججن کججي‬
‫جلبن ۾ واپرايو وڃي ٿو‪.‬دمججوي صججفراوي بلغمججي سججور جججي‬
‫ڪري ٿيڻ واري بخار ۾ مفيد آهي‬
‫حڪيم نجم الغني جو چوڻ آهي ته هو اطباِء قديم جججي انهججن‬
‫ڳالهين سان متفق نججه آهججي جنهججن ۾ هججن کججي اڃ اجھائينججدڙ‬
‫لکيو ويو آهي‬

‫مفرد علج‬
‫دم گيدوڙن جي پنن کي ساڙي ڪاري رک ڪري ‪ 500‬ملججي‬
‫گرام کان هڪ گرام تائين کارائڻ سان دم ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو‬
‫هي نسخو حڪيم لقمان حامي خان واه گھلوان جو آهي‬
‫مثاني جا زخم ‪ :‬هن وڻ جي پنن جججا گونججچ ‪ 7‬عججدد گ ھوٽي‬
‫پيارڻ سان پرميججل ۽ جريججان ۾ مفيججد آهججي جيڪڏهججن مثججاني ۾‬
‫زخم هجن ته اهي به درست ٿي وڃن ٿا‬

‫مرڪبات‬
‫لعوق سپستان ‪،‬شربت صدر ‪،‬شربت اعجاز‪،‬شججربت‬
‫اسطو خدوس‪،‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪40‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫سلرس ميعه سائله‬
‫گجراتي شيلرس‬
‫سڌها تامل سلرسا‬
‫انگريزي‪Storax :‬‬
‫لطيني ‪Liquidamberoriantalis‬‬
‫خاندان ‪Meliaceae,styraceae‬‬
‫تاريخ‬
‫قديم طبيبن مان جالينوس ۽ ويسقوريدوس وغيججره هججن جججو‬
‫ذڪر ڪيو آهججي عججرب تججاجر هججي دوا چيججن ۽ هندسججتان مججان‬
‫ک ڻي وينججدا هئا‪.‬انهيججَء ڪري پهريججن صججدي ع ۾ هججن جججي‬
‫هندستان کي خبر پئي هتي هن جو نججالو سججلرس رکيججو ويججو‬
‫هي رس سلرس جي وڻن مان حاصججل ڪيججو وڃججي ٿججو‪.‬هججن‬
‫وقت هن جا ٻوٽا برصغير ۾ ناپيد آهن‬
‫مزاج گرام خشڪ ‪3‬‬
‫مقدارو خوراڪ‪ 500 :‬ملي گرام کان هڪ گرام تائين‬
‫مضر زياده سنگھائڻ سان مٿو ڦري ٿججو ۽ مٿججي ۾ سججور ٿئي‬
‫ٿو جيڪڏهن ضججرورت کججان زيججاده اسججتعمال ڪئي وڃججي تججه‬
‫پيشاب ۾ البيومن اچي وڃي ٿي‬
‫مقام پيدائش‪ :‬هي آسام جاوا برهما چين وغيره ۾ پيدا ٿئي‬
‫ٿو ڪولمبيا جي علئقي مان به سلرس ڪڍيو وڃي ٿو‬

‫سڃاڻپ‬
‫هن جي خاندان ججاگھٽ ۾ گ ھٽ ‪ 130‬قسججم آهججن جججن مججان‬
‫سلرس نڪري ٿو هججي ڏکجڻ ايشجيا جججووڻ آهجي انهيجَء کججان‬
‫اڳيان هي ڏکڻ آمريڪا تائين ٿئي ٿو هن جججو وڻ ‪ 20‬کججان ‪30‬‬
‫فوٽ ڊگھو هوندو آهي هن جي ٿڙ جي ٿججولهه ‪ 3‬کججان ‪ 4‬ميٽججر‬
‫هوندي آهي هن جا پڻ بيضوي ٿيندا آهججن جي ڪي هجڪ کججا ‪18‬‬
‫سينٽي ميٽر تائين ڊگ ھا هونجدا آهججن ‪ 2‬کجان ‪ 10‬سججينٽي ميٽججر‬
‫ويڪرا ٿيندا آهججن هججن جججي کججل س جڻڀي ۽ خججاڪي رنججگ جججي‬
‫هوندي آهي‪.‬ڀوري رنگ جو جيڪو کنؤر هن مان حاصججل ڪيججو‬
‫ويندو آهي جنهن کي سلرس چوندا آهن‪.‬هي ٻن قسمن جججو‬
‫ٿئي ٿو هن مان سلرس حاصججل ڪرڻ لِء هججن ۾ ڪلججي هنئي‬
‫ويندي آهججي جي ڪو رس وڻ مججان ٽمججي ن ڪري ان کججي بهججتر‬
‫سمجھيو ويندو آهي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪41‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫فائدا‬
‫جيڪڏهن عورت هن جو حمججول ڪري تججه حيججض کلججي اچججي‬
‫ٿو‪.‬انهيَء کان سواِء رحم جو منهججن کلجي پججوي ٿججو ۽ سججندس‬
‫سختي ختم ٿي وڃي ٿي عضو تناسججل تججي ليججپ ڪرڻ سججان‬
‫قوت باه اچي وڃي ٿي ‪.‬بادي بواسججير لِء بججه ڪارائتي آهججي‬
‫هي بلغم خارج ڪرڻ لِء مفيد آهي سججل آواز جججو ويهجڻ نزلججو‬
‫زڪام بلغم کي دستن ذريعججي خججارج ڪري ٿججو کنگ جھ ز ڪام‬
‫ڇاتي و گردي جو سور چيلهه جججو سججور ۽ استسججقا لِء نججافع‬
‫آهي‪.‬ڏڪڻي آواز ويهي رهي ته هن سان صاف ٿججي وڃججي ٿججو‬
‫پيشاب جو قطرو قطرو ٿي اچڻ ۾ به ڪارآمد آهي مججدر بججول‬
‫و حيض آهي هن کي ڪن ۾ وجھڻ سان ڪن جا زخم درسججت‬
‫ٿي وڃن ٿا نقرس ۽ وجع مفاصل ۾ به مفيد آهي خشڪ کنگجھ‬
‫۾ کارائڻ سان سٺو فائدو ٿي وڃي ٿو‬

‫مفرد علج‬

‫سججلرس ‪125‬ملججي گججرام مججاکي ۾ ملئي ڏيججڻ سججان بلغججم‬
‫آسانيَء سان نڪري ٿو هر ڇهين ڪلڪ کان پوِء ڏيڻ گهرجي‬

‫مجربات‬

‫مرڪبات مرهم جذام ‪ ،‬دواُءالڪبريت‪،‬حججب ميعججه حججب عنججبر‬
‫موميائي‬

‫سيتا ڦل‬
‫عربي شجرةالقسته‬
‫فارسي شريفه‬
‫هندي اردو سيتا ڦل رام ڦل‬
‫سڌها طب؛ گندها گاترا‬
‫بنگالي آتا لنا‬
‫انگريزي ‪Sweet apple, Custard apple‬‬
‫لطيني ‪Anona squomsa‬‬
‫خاندان ‪Annonaceae‬‬

‫تاريخ‬

‫هي وڻ پهرين غرب الهند جي جزيرن ۾ پيججدا ٿيججو انهيجَء لءِ‬
‫پوَء هن جي پوک پوري هندستان ۾ ڪئي وئي حيججدرآباد دکججن‬
‫جي جهنگلن ۾ خود رو به ٿيندو آهي پنجاب ۾ هي پوکيو وڃي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪42‬‬
‫ٿو هندستان ۾ پرا ڻي زمججاني کججان اسججتعمال ڪيججو وڃججي ٿججو‬
‫سنسڪرت ۾ گندها گاترا به سيتا ڦججل جججو سنس جڪرت نججالو‬
‫آهي‪.‬‬
‫مضر‪ :‬مجموئي طور تي هن جججا مضججر‬
‫مزاج گرم تر‬
‫اثر نه آهن جيڪڏهن مناسب مقدار ۾ هن کي اسججتعمال ڪيججو‬
‫وڃي‪.‬تڏهن به جديد سائنسدان هن جا ڪافي نقصججان ٻڌائيججن‬
‫ٿا‪.‬جيڪي اڳتي جديد تحقيقات جي عنوان سان ذ ڪر ڪنججدا‬
‫سين‬
‫مقدار وخوراڪ جيئن ته هي فروٽ آهي ان ڪري ٻه عججدد‬
‫تائين کائڻ سان ڪو بججه نقصججان نٿججو ٿئي وڌيجڪ اسججتعمال نججه‬
‫ڪجي ٻج ۽ تيل بابت اڃان ڪابه تحقيق نه ٿججي آهججي تججه اهججو‬
‫ڪيترو استعمال ڪجي‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هن جي ٻج ۽ پنن ۾ هجڪ کجارو ججز هونجدو آهجي جي ڪو جيجت‬
‫وغيره ماري ٿو هن جا ٻج مقامي ماڻهو جيون ختم ڪرڻ لءِ‬
‫مٿي تي پيهي لڳائيندا آهن هن جي لڳائڻ ۾ احتياط ڪجي نه‬
‫ته اکين ۾ پوڻ سان اکين ۾ سور ۽ ڳاڙهاڻ پيداٿي سگھي ٿي‪.‬‬
‫مخزن الدويه جو مصنف جون مار خاصيت جججو ذ ڪر ڪرڻ‬
‫سان گڏ چوي ٿوته رحم ۾ رکڻ سان حمل سججاقط ٿججي وڃججي‬
‫ٿو ورم سخت ڳوڙهن تي هن جو ڪچو ڦل گھوٽي ٻڌڻ سان‬
‫ڳوڙهيون تحليل ٿي وڃن ٿيون هن جججي ٻجججن ۾ ه جڪ تيججزاب‬
‫هوندو آهي‪.‬جنهن سان ڪيڙا م ڪوڙا مججري وينججدا آهججن مٿججي‬
‫اسان حڪيم نجم الغني جو ذڪر ڪري آيا آهيون ‪.‬ته هججو ٻججار‬
‫سججاقط ڪرڻ جججو ذ ڪر ڪري ٿججو هنججد سججتان جججي هججڪ‬
‫سائنسدان لکيو آهي ته هن جا ٻج مسججقط جنيججن آهججن ‪.‬هججي‬
‫دل جي رفتار سست ڪري ٿجو هجي صجفراوي مجزاج ۾ مفيجد‬
‫آهي جڏهن ته الٽي کي به روڪي ٿو هن جو ڪچو ڦجل السجر‬
‫کججي ختججم ڪرڻ لِء اسججتعمال ڪيججو وڃججي ٿججوهن جججا پججن‬
‫ڇوڏو‪،‬ڪچو ڦل دستن ۽ پيچش ۾ مفيد آهي‬
‫هن جي پاڙ تيز جلب طور اسججتعمال ڪئي وڃججي ٿججي شججديد‬
‫پيچش ۾ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪري سگھجي ٿججو ‪.‬هججن جججو‬
‫ڪچججو ڦججل مٿججي تججي پيهججي لڳڪڪائڻ سججان جيججون روڪڪڪي ٿججو‬
‫هندستان ۾ هن جا پججن گ ھوٽي عججورتن جججي ناسججن ۾ وجھنججدا‬
‫آهن‪.‬اها ناس هسٽريا جي دوري ۾ فائدو ڪري ٿي هن جا پجن‬
‫ناروا تي ليپ ڪرڻ سان به فائدو ڪن ٿا ‪.‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪43‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫جديد معلومات‬
‫شججريفه جججي اسججتعمال سججان رت جججي خرابججي ٿئي ٿججي دم‬
‫کنگهه جگر جي خرابي پيشاب جي نجالين ججي مجرض ۾ غيجر‬
‫مؤثرآهي نسن کي ڪمزور ڪري ٿججو انهي جَء ڪري دمججاغي‬
‫ڪمزوري پيدا ڪري ٿو شريفي جو ٻج اکين ۾ پئجي وڃي تججه‬
‫شديد نقصان ڪري ٿو‬

‫جديد سائنسي تحقيق‬
‫هن جي پاڙ مان نڪتل الڪلئيڊ بلڊ پريشججر ۾ مفيججد آهججن پيججٽ‬
‫جي مسلز ۾ سڪون آڻين ٿا‪.‬انهي جَء کججان سججواِء جسججم مججان‬
‫هسٽامن گھٽائين ٿا ‪.‬انهيَء ڪري الرجججي ۾ مفيججد آهججن‪ .‬سججاه‬
‫جي نالين کي ويڪرو ڪن ٿا‪.‬هن جججي پنججن ۾ دل کججي طججاقت‬
‫ڏيججڻ وارا الڪلئيججڊ هونججدا آهججن‪ .‬اسججڪوامون بليڪٽاسججينون‬
‫‪،‬الڪلئيججڊ ارهججن جججي ڪينسججر جججي سججيلن لِء مججوت مججار‬
‫آهن‪.‬ڪيوبا جي مقامي طب ۾ سائنسي تحقيق مان اهو ثابت‬
‫ٿيو آهي ته هن جا پن يورڪ ايسڊ گھٽائين ٿا‪.‬‬

‫مفرد علج‬
‫سيتا ڦل کي ڪٽي ٿورو لوڻ ملئي ڳوڙهين تججي ليججپ ڪرڻ‬
‫سان ڳڙ ويهي رهندو يا ڦٽي صاف ٿي ويندو‬
‫شريفي جي مغز جججو سججفوف ٺججاهي انهي جَء جججي وٽ ٺججاهيو‬
‫انهيَء کي ٽانڊن تي رکي دونهه ڏيڻ سجان بيهوشججي ختججم ٿججي‬
‫وڃي ٿي‪.‬‬
‫مجربات‬
‫سيتا ڦل پڪل ۽ برابر پان جا پتا ٻنهي کي گھوٽي ليججپ ٺججاهيو‬
‫اهڙو ڳڙ جنهن ۾ گند هجي شديد سور هجججي تججه ليججپ ڪرڻ‬
‫سان ان کي ڦاڙي ڳڙ صاف ڪري ڇڏي ٿو‪.‬‬
‫ٻيا قسم‬
‫هن جا هونئن ته ڪافي قسججم آهججن پججر اسججان وٽ هجڪ ٻيججو‬
‫قسججم بججه هونججدو آهججي جنهججن جججو لطينججي نججالو ‪Annona‬‬
‫‪ reticulate linn‬چونججدا آهججن انگريججزي ۾ ‪Blocks heart‬‬
‫چيو ويندو آهي ‪ .‬ارهن جي ڪينسر ۾ مفيد هج جڻ جججا بججه هججن‬
‫قسم تي تجربا ڪيا ويا‪.‬پهرين قسم جي به نسبت هن قسججم‬
‫۾ ڪينسر جججا فججائدا وڌيجڪ آهججن ‪.‬هججن جججي پنججن مججان جيڪ ڪي‬
‫الڪلئيڊ ڪينسر جي سلسلي ۾ ڪڍيا ويا اهي هي آهججن‪.‬آئسججو‬
‫ڪوئنججولين‪ ،‬ٻججه ايسججيٽوجينن‪ ،‬اينججوريڪ ٽيسججين ۽ آئسججوايني‬
‫ريڪٽوسينن جي پنن مان ڪڍيا ويا آهن اهيئي ڪينسر ۾ مفيد‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪44‬‬
‫آهن‪،‬انهيَء کان سواِء هن قسم جي وڻ جي پاڙن ۽ ٿڙن مان‬
‫ڊوپججامن‪،‬سالسججولينول‪،‬۽ ڪڪڪوڪلرين‪،‬هونججدا اٿججس ‪ ،‬هججي ٻئي‬
‫قسم برصغير پاڪ وهند ۾ ٿيندا آهن جڏهن تججه ٻججه ٽججي ٻيججا بججه‬
‫قسم آهن جن جو هججتي ذ ڪر ڪرڻ اججايو ٿينجدو ‪ .‬هجن ججي‬
‫مليجججل جليجججل قسجججمن کجججي هندسجججتان ۾ رام ڦل سجججيتا ڦل‬
‫لڪشماڦل ۽ هنومان ڦل چيو وڃي ٿو‬

‫سنڪونا‬
‫سنسڪرت جورتورڪ‬
‫فارسي بارڪ‬
‫هندي جور هري‬
‫انگريزي ‪Cinchona‬‬
‫لطيني ‪Cinchofficinalis‬‬
‫خاندان ‪N.O Rubiaceae‬‬
‫هي ڪافي قسمن جو وڻ ٿينججدو آهججي ‪ .‬جنهججن مججان ڪونين‬
‫حاصل ڪئي ويندي آهي‪.‬روبي سي خانججدان ۾ ‪ 25‬کججن قسججم‬
‫هونججدا آهججن زيججاده تججر هججن جججا قسججم ڏکجڻ آمري ڪا ۾ هونججدا‬
‫آهن‪.‬اهي ننڍين جھاڙين کان وٺي وڏن وڻن تججائين ٿينججدا آهججن‬
‫جيڪي ‪ 5‬ميٽر کان ‪ 15‬ميٽر تائين هوندا آهن ‪ .‬هي سدا بهججار‬
‫وڻ آهي هن جا پن آمهون سامهون هوندا آهن جيڪي گولئي‬
‫تي ‪ 10‬کان ‪ 40‬سجينٽي ميٽجر ڊگ ھا هونجدا آهجن‪.‬هجن ججا گجل‬
‫سفيد گلبي ۽ ڳاڙها هوندا آهن هن جججو ڦججل ننڍي ڪيپسججول‬
‫وانگر ڪافي ٻج هوندا اٿس‪.‬طبي مقصد لِء اسججتعمال ٿينججدل‬
‫کل مان ڪافي ٻيا به الڪلئيڊ ڪڍيا ويندا آهن هن کي پرويججن‬
‫بارڪ ۽ جي سوٽس بارڪ به چيو ويندو آهي هي گھڻو ڪري‬
‫پنهنجي آبائي شهر ڏکڻ آمريڪا جي گرم علئقججن ۾ ئي پوکيججو‬
‫ويندو آهي پر هاڻ هندستان ۽ جاوا ۾ به هججن جججي پججوک ڪئي‬
‫وڃي ٿي هن جنس جو نالو ان ڪري جو ‪1742‬ع ۾ پيرو جججي‬
‫وائسراِء جي زال ڪائونٽيس آف سنڪونا جي ڪري پيو‪.‬هججن‬
‫وڻ جي خاصيتن جو ذ ڪر پهريججون دفعججو ‪ 1560‬کججان ‪1570‬‬
‫واري عرصي ۾ ٿيڻ ل ڳو هججو اٽلججي جججي نباتججاتي مججاهر پيٽججرو‬
‫ڪيسلي هڪ ڪتابچو لکيو هو ‪.‬انهيَء کان پوِء هي برطججانيه ۾‬
‫ايڪسپورٽ ڪئي وئي ‪1677‬ع ۾ لندن فارماڪو پيا ۾ هن دوا‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪45‬‬
‫کي داخل ڪيوويو تاريخ دانن جي مطابق پهريون دفعويورپ‬
‫۾ باقجججائدي مليريجججالِء اسجججپين ججججي واِء سجججراِء ججججي زال‬
‫ڪائونٽيس آف سنڪونا تججي اسججتعمال ڪئي وئي جنهججن کججي‬
‫مليريا ۾ ترت فائدو ٿي ويو‪.‬جڏهن ته ان وقت مروجه دوائون‬
‫بي اثر رهيون هو مرڻ جي قريب هئي هندستان جي مقامي‬
‫ماڻهن جي مشوري سججان اهججا دوااسججتعمال ڪئي وئي هئي‪.‬‬
‫برطانيه جي چارلس ٻي کي به مليريا بخار ٿيو‪ .‬هججن رابججرٽ‬
‫ٽابور کي لڪ ۾ گھرايو انهيَء ڪري تججه ان زمججاني ۾ سججنڪونا‬
‫مذهبي لحاظ سان منع هئي ٽالبو رازداري ۾ بادشججاه کججي ان‬
‫ڇوڏي جو لڪ ۾ ڪاڙهو پياريو انهيَء علج سان بادشاه يڪدم‬
‫ٺيجڪ ٿجي ويجو انهيجَء ڪري بادشجاه کيججس رايججل ڪاليججج آف‬
‫فزيشن جي فيلو شپ ڏني ‪ 1678.‬۾ فرانججس جججي شهنشججاه‬
‫لوئيس چوڏهين تالبور کي گھرايو‪ .‬جنهنجو پججٽ مليريججا۾ مبتل‬
‫هججو انهي جَء جججي ڪاميججاب علج کججان پججوِء کيججس ٽججي هججزار‬
‫سونهري سڪا ڏنا ويا انهيَء سان گڏ کيس سڄي زندگي جي‬
‫لِء پينشن به ڏني وئي‪ .‬اڃان تججائين مججذهب جججي اثججر رسججوخ‬
‫ڪري کيس منع ڪئي وئي ته هو اهو علج ڪنهن کي بججه نججه‬
‫ٻڌائي‪.‬اها به هڪ سائنسي حقيقت آهي تججه هوميجو پيٿجڪ جججي‬
‫ايجاد ۾ به سنڪونا جو وڏو هٿ آهججي هوميججو پيٿ جڪ جججي ايجججا‬
‫ڪندڙ ڊاڪٽر سججموئيل هججانمين جنهججن وقججت ڪ ڪولنس ميٽريجا‬
‫ميڊيڪا جو ترجمو ڪري رهيججو هججو تججه ‪ ،‬هججن اهججو پڙهيججو تججه‬
‫سنڪونا مليريا لِء مفيد آهي ته ڊاڪٽر هانمين زياده مقججدار ۾‬
‫ڪچي ڪونين کائيندو رهيججو انهي جَء کججان پججوِء پججاڻ محسججوس‬
‫ڪيائين ته سنڪونا مليريا ختم ڪرڻ سان گڏ مليريججا پيججدا پئي‬
‫ڪري ‪ ،‬انهيَء کان پوِء هججانمين انهيجَء نظريججي تججي پڳ ڪو تججه‬
‫جيڪا دوا جنهن مرض ۾ مفيد آهي ته اهججا دوا زيججاده مقججدار۾‬
‫ساڳيو مرض پيدا ڪري ٿي ‪.‬انهيَء کان پججوِء ڊاڪٽججر هججانمين‬
‫ان اصول تحت علج بالمثل يعني هوميو پيٿي ايجاد ڪئي‪.‬‬

‫مزاج گرم ‪ 2‬خشڪ ‪3‬‬
‫مقدارو خوراڪ ڇوڏو ‪ 1‬کان ‪ 2‬گججرام ‪،‬جڏهججن ڪونين جججو‬

‫گوريججون حسججب ضججرورت ڪمپنججي جججي هججدايت مطججابق‬
‫استعمال ڪرائجن‪.‬‬
‫مضر‪ :‬ڪونين رت جججي سججفيد دا ڻن کججي نقصججان پهچججائي‬
‫ٿي‪.‬جيڪڏهن زياده مقدار ۾ کجارائي وڃجي تجه رت ججا ڳاڙهجا‬
‫جز به گھٽجي وڃن ٿجا انهيجَء ڪري ڏاهجا معالجج مليريجا ججو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪46‬‬
‫جيڪڏهن ڪونين سان علج ڪندا آهن تججه فججولد جججا مر ڪب‬
‫بخار کان پوِء ضرور استعمال ڪرائينججدا آهجن‪ ..‬ججن مريضججن‬
‫جوجگر خراب هجججي تججه انهججن کججي احتيججاط سججان اسججتعمال‬
‫ڪرائجي ‪ .‬منهنجي خيال ۾ جيڪڏهن ڪونين سان گ جڏ شججربت‬
‫انارترش ۽ شربت ليمون يا شڪنجبين استعمال ڪرائجي تجه‬
‫هن جي نقصانن کان بچي سگھجي ٿو‬

‫افعال و استعمال‬
‫برصغير خاص ڪري پاڪستان ۾ هن ججو ڇجوڏو اسجتعمال نجه‬
‫ڪيو ويندو آهي البته هندستان مان اها شاهدي ملججي ٿججي تججه‬
‫هي مليريا ۾ استعمال ڪئي وينججدي هئي ‪ .‬پاڪسججتان ۾ شججايد‬
‫هججن جججا وڻ دسججتياب نججه آهججن بججاقي مليريججا ۾ ڪونين جججو‬
‫استعمال عام جام رهيو آهي ‪ .‬هي هڪ مفيد دوا آهججي جنهججن‬
‫جو صحيح استعمال نه ڪيو ويو جيئن ته ان زمججاني ۾ مليريججا‬
‫جو ڪو معقول علج نه هو ان ڪري هن جججي انهي جَء فججائدي‬
‫جججي ڪري هججن کججي ٻيججن بيمججارين جججي لِء اسججتعمال نججه‬
‫ڪيوويو‪.‬هي پيراسائٽ جي ٻين قسمن ۾ بججه مججؤثر آهججي‪ .‬دل‬
‫جي رفتار کي نارمل ڪري ٿي اعصابن کي سست ڪري ٿي‬
‫هاضمون وڌائي ٿي ‪،‬پيٽ جي ڪيڙن لِء مفيد آهي ‪ .‬پيٽ جي‬
‫مسل جي حرڪت کي نارمل ڪري ٿي بدن جججي سججور ۾ بججه‬
‫مفيد آهي ‪.‬بيڪٽرا ۽ فنجي کي ختم ڪرڻ ۾ بججه هججن جججو اهججم‬
‫ڪردار آهي ‪ .‬شايد هن جي زياده استعمال نه ڪرڻ ججو اهجو‬
‫سبب آهي جو هي جگر کي نقصججان بججه رسجائي سججگھي ٿججي‬
‫ايسججتائين جججو اهججو بججه تصججور ڪيججو ويججو تججه هججن جججي زيججاده‬
‫استعمال سان ماڻهو مري به سگھي ٿو ‪.‬انهيَء سان گڏ هججن‬
‫کي بيروني طوربه استعمال ڪيو وينججدو آهججي هججن کججي ڦججٽ‬
‫ڦروڙين جي ڌوئڻ ۾ به اسججتعمال ڪيججو وينججدو آهججي ويججم جججي‬
‫وقت جيڪڏهن سور گ ھٽ هجججن تججه ڪونين جججي اسججتعمال‬
‫سان سور وڌي وڃن ٿججا اعصججابي بيمججارين کججي ڪونين کججي‬
‫سٽرڪنيا سان استعمال ڪيو ويندو آهي‬

‫ڪيميائي جز‬
‫سنڪونا ۾ لتعداد الڪلئيڊ آهن ‪ .‬جن جا نال ڪيميائي نججوعيت‬
‫جا آهن انهيَء ڪري هججت لک جڻ وقججت جججو زيججان ٿينججدو ايججترو‬
‫ٻڌائيندو هلن ته هن مان ‪ 28‬معياري الڪلئيڊڪڍيا ويا آهن‬

‫مرڪبات‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪47‬‬
‫حب بخار ‪ ،‬حب ڪونين سلفاسي‪ ،‬حب مليريا‬
‫‪.‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫سڪ الحمام)ڪبوتر پير پاڙ‬

‫(‬

‫هندي ڪالمب ڪي جڙ‬
‫انگريزي ‪Kalamba‬‬
‫لطيني ‪Jateorhiza calumba‬‬
‫خاندان ‪Menisperamacea‬‬
‫هن پاڙ جو وڻ گھڻو ڪري موزمبيق جججي سججاحلي علئقججن ۾‬
‫ٿئي ٿو جيڪو هن وقت زمباوي ملڪ ۾ آهججي مدغاس جڪر ۾ بججه‬
‫هججي گ ھڻو ٿينججدو آهججي ‪،‬عربيججَء ۾ هججن کججي سججڪ الحمججام‬
‫انهيَء ڪري چونججدا آهججن جججو هججن جججي اووري جججي مٿججان‬
‫وارڪبوتر جي پير وانگر ٿيندا آهن انهيَء ڪري هن کي سججڪ‬
‫الحمام چيو وڃي ٿو‪.‬هندستان ۾ بججه هجي ٻججوٽي پجوکي وينججدي‬
‫هئي جيڪا تاريخي شاهدين مججان ثبججوت ملججي ٿججو ان مطجابق‬
‫پهرين هي ٻوٽو پورچججوگيزن متعججارف ڪرايججو‪،‬آفري ڪا ۾ هججي‬
‫قججديم زمججاني کججان پيچججش ۽ ٻيججن ڪاڪوس جججي بيمججارين ۾‬
‫استعمال ڪيو ويندو هو‪.‬فلڪر ۽ هينجڊ بججري يججورپ ۾ متعججارف‬
‫ڪرايو اتان کان پوِء ساڳين ماڻهن پورچو گيز ۾ به هن جججي‬
‫پو ک ڪرائي‪.‬اهو زمانو ‪ 1671‬جو آهي ‪ .‬ٿوري عرصي کان‬
‫پوِء ريڊي ٻڌايو ته هي ‪alexiphramic‬آهججي انهيجَء کججان پججوءِ‬
‫انهيَء ٻوٽي جي وقعت يورپ ۾ ختججم ٿججي وئي ايسججتائين جججو‬
‫وري ‪ 1773‬۾ هن کي ٻيهر فائديمند ڄا ڻائي هججن جججي پججوک‬
‫ڪئي وئي هندستان جي ايلججو پيٿ جڪ ڊاڪٽججرن کججي بججه پورچججو‬
‫گيزن جي ذريعي ئي خبر پئي‪.‬مدراس ۾ هن جي پوک ‪1805‬‬
‫۾ ڪئي وئي انهيَء کان پوِء بنگال ۽ بمبئي‪،‬۾ پججوکي وئي ‪ ،‬پججر‬
‫جيئن ته هي جھنگلي طور وڌي نه سجگهي ڪاروبجاري لحجاظ‬
‫سان مفيد ثابت نه ٿي انهيَء ڪري هندستان ۾ هن جي پوک‬
‫بند ٿي وئي ايئن هي ٻوٽو طبيبن جججي اڻڄا ڻائي جججي ڪري‬
‫برصغير مان ختم ٿي چڪو آهي ‪ .‬ڊاڪٽرن کي ته ٻجوٽين ججي‬
‫پوکڻ سان ڪا به دلچسپي نه هوندي آهي ايسججتائين جججو هججو‬
‫پنهنجي طب جي ذاتي دوائن جي ٺاهڻ جي ذميواري کان بججه‬
‫آجا آهن ‪ ،‬جيئن ته هي ه جڪ مفيججد ٻججوٽي آهججي انهي جَء ڪري‬
‫طبيبن کي گھرجي ته هن ٻجوٽي کجي ٻيهجر پاڪسجتان۾ پوکيجو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪48‬‬
‫وڃي جيئن طبيب هڪ بهترين ٻججوٽي مججان لڀ حاصججل ڪري‬
‫سگھن‪ .‬جيتوڻيڪ اڄڪلهه يورپ مان آسانيَء سججان دسججتياب‬
‫آهي پر اها قيمت ڊالرن ۾ هوندي آهي جيڪا اسان جججي وس‬
‫جي ڳالهه نه آهي وليم ڊائيموڪ فارماڪو گرافيا انڊيڪا جي‬
‫مصنف جي مطابق ‪ 1880‬ڌاري موزمبق مان گھرائي ويندي‬
‫هئي جيڪا ٽي رپيا مڻ پوندي هئي هن وقت ته هزارين رپيججن‬
‫جي ڳالهه آهي‪ .‬هن وقججت جججي رپججورٽ مطججابق تججه پرا ڻي‬
‫زماني ۾ هن ٻوٽي جي اهميت جي ڪري ملوٽ ڪئي ويندي‬
‫هئي پر جيئن ته هاڻ يورپ ۾ هججن جججي پججوک ڪئي وڃججي ٿججي‬
‫انهيَء ڪري ڪافي سسججتي آهججي ۽ ان ڪري ملوٽ بججه نججه‬
‫ڪئي ويندي آهي‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي ول وانگر چڙهندڙ ٻوٽو آهي مارچ جي مهيني ۾ هن مان‬
‫پاڙون ڪڍيون وينديون آهي هن جي تازي پاڙ جججو رنججگ هيڊاڻ‬
‫مائل هوندو آهي جڏهن ته سڪڻ کجان پجوِء خشجڪ ٿجي وينجدو‬
‫آهي پاڙ ۾ ڪجھ خوشبو هوندي آهججي ذائقججي ۾ ڪڙي هونججدي‬
‫آهي‬

‫مزاج‪ :‬گرم خشڪ ‪2‬‬
‫مقداروخوراڪ ‪ 3‬گرام‬

‫مضر گھڻوڪري ٻوٽي ۾ ڪو‬
‫نقصان نه آهي باقي سندس هڪ جو هر جيڪو الٽي ۽ اٻ ڙڪا‬
‫پيدا ڪري ٿو ۽ دست به آڻي ٿو پتي ۽ جگجر ججون رطوبتججون‬
‫وڌي وڃن ٿيون‪.‬جيڪي جگر جي چربي کي به ختم ڪن ٿيون‬
‫پر خوش آئنده ڳالهه اهججا آهججي تججه انهيجَء ۾ جججوهر انتهججائي‬
‫گھٽ آهي جيڪو پاڙ جي کائڻ سان ڪو به نقصججان نججه ڪنججدو‬
‫آهي ‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هي هلڪو مقوي آهجي جي ڪو ان ۾ موججود الڪلئيجڊ بربيريجن‬
‫جججي ڪري آهججي هججي بدهضججمي ۽ معججدي جججي خرابيججن ۾‬
‫استعمال ٿيندو آهي يورپ جا ڊاڪٽججر هججن کججي جڏهججن معججدي‬
‫جي جھلي ۾ سوڄ ٿيندي آهي۽ گڏ گرمي وات جو ڪڙو هج جڻ‬
‫بخار ۾ استعمال ڪندا آهن گرم خشڪ هئڻ ڪري هي صججفرا‬
‫وڌائي ٿججو ‪،‬انهيججَء ڪري سججوداوي بيمججارين ۾ بججه هججن کججي‬
‫استعمال ڪري سگھجي ٿو‪ .‬هي ڦڦڙن ججي سجرد بيمجارين ۾‬
‫استعمال ڪئي وڃي ٿي موزمبيق جا ماڻهو هن کي پيچش ۾‬
‫استعمال ڪنجدا آهجن حمجل ججي بيمجارين ۾ هجن جومعمجولي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪49‬‬
‫مقدار کارائڻ سان حامله جي صحت صججحيح رهججي ٿججي ‪.‬ورم‬
‫معده ۾ هن جو استعمال هڪ ٽڪ آهججي جڏهججن تججه هجن وقججت‬
‫ڪابه ايلو پيٿڪ دوا اهجڙي مججؤثر نججه آهججي جيڪ ڪا ورم معججده ۾‬
‫شافي اثررکندڙ هجي‪.‬‬

‫ڪيميائي جز‬
‫هن ۾ ڪولمبامن ‪ ،‬جيٽروزون‪،‬پالميٽن ٽي هيڊا الڪلئي جڊ هونججدا‬
‫آهججن جي ڪي بربيريججن جججي قريججب هونججدا آهججن هجڪ شججفاف‬
‫الڪلئيڊ ڪولبن به هوندو اٿس نشاستو ڪافي مقدار ۾ هوندو‬
‫آهي جڏهن ته لعابدار ريشو معمولي هوندو آهي‪.‬‬

‫مجربات‬
‫سڪ الحمججام ‪ 25‬گججرام سججنڍ ‪ 25‬گججرام سججنا ‪ 50‬گججرام ڪٽججي‬
‫ڇاڻي رکججي ‪ 5‬گجرام صجبح وشجام ڪاڙهي ‪ 250‬ملججي لٽجر‬
‫پاڻي ۾ ملئي پيئجي‪.‬‬
‫فائدا‬
‫ڀرتي قبضي ‪ ،‬جگر جي تڪليف ۽ سائي ۾ مفيججد آهججي معججدي‬
‫جگر جي ورم کي ختم ڪري ٿي‬

‫سکچين‬
‫اردو ڪرنججججججو‪ ،‬بنگججججالي داهجججججور ڪرنججججججا‪ ،‬دال‬
‫ڪرمچا‪،‬دارڪرنجا‬
‫بمبئي ڪرنج ڪرمال ‪،‬‬
‫برما سمرو ٿاون‪ ،‬ٿينگاوينگ سيلون هنگججو تلگججو‬
‫ڪنگوا چيتو‬
‫گجراتي ‪ :‬گنجنو‬
‫هندي ڪرنج ‪،‬ڪرنجڪا‪،‬ڪرمال ‪،‬پاپر‬
‫انگراوالي‪،‬گورا‪ ،‬گچا پشپاڪا‪،‬نڪتامال‬
‫پنجابي ڪرنج ‪ ،‬سکچين‬
‫چيني‪ :‬ديلم دوڪ ڪوم ڪوئي ‪،‬گئي مائو‬
‫انگريزي ‪Indian beach‬‬
‫لطيني ‪pogamia Pinnata‬‬

‫فوائد‬
‫هن جي پاڙ ۽ ڇوڏو گرم آهي ڪڙا ۽ ڪيڙن کي خارج ڪرڻ ۾‬
‫مفيد آهن اکين جي بيماري ۾ مفيججد آهججن امججراض رحججم ۾ بججه‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪50‬‬
‫ڪارآمد آهن چمڙي جي بيمارين ۽ ڳوڙهين ۾ به مفيججد آهججي‪.‬‬
‫زخججم خججارش جلنججدر ‪،‬عظججم الطحججال ‪،‬پيججٽ پيشججاب جججو‬
‫اخراج ‪،‬صفرا کي خجارج ڪري ٿججو هججن جججا پجن گججرم هاضججم‬
‫ورمن لِء مفيد آهن‪ .‬هن جا گل ذيججابيطس لِء انتهججائي مفيججد‬
‫آهن‪ .‬هن جا ٻج ۽ ڦل گرم آهن هي دمجاغ ججي بيمجارين ججي‬
‫لِء ڪارآمد آهي بواسير ۾ به هن جا فائدا مشاهدي ۾ آيا آهن‬
‫هن جا ٻج ڪڙا مصفي خججون ۽ مولججدم آهججن ڪن جججي سججور‬
‫چيلهه جو سور ڇاتيَء جون بيماريون پراڻا بخار ورم خصججيه‬
‫مائي هن جو تيل ‪،‬خارش ۾ بهترين هن جا ٻججج ۽ تيججل بيرونججي‬
‫طجور بجه اسججتعمال ڪيججا وڃججن ٿججا خجاص ڪري چمجڙي جججي‬
‫بيمارين ۽ سنڌن جي سور ۾ مفيد آهي هن جي پاڙن جو رس‬
‫بدبودار هوندو آهي ۽ ناسور مقعد ۾ مفيد آهي هن جي تججازي‬
‫کل بواسير جو رت بند ڪرڻ لِء استعمال ڪئي وڃي ٿي هن‬
‫جي پنن کي پا ڻي ۾ ڪاڙهي وهنججڻ سججان سججنڌن جججو سججور‬
‫گھٽجي وڃي ٿواهڙيَء طرح ٻارن کي وهنجارڻ سان خججراش‬
‫۾ سٺو فائدو ٿي وڃي ٿو‬
‫سريلنڪا ۾ هن جي پاڙ جججو رس‪ ،‬وات جججي سججور ڏنججدن کججي‬
‫صاف ڪرڻ ۽ مالهين کي مضججبوط ڪرڻ لِء اسججتعمال ڪيججو‬
‫وڃي ٿو ‪ ،‬ساڳي ملڪ ۾ نانگ جي ڏنگيجل کجي گ ھوٽي پيججاري‬
‫وڃي ٿي‬

‫ڪيميائي جز‬
‫هن جي ٻجن جي تيل تي ڊيسائي ۽ ان جي ساٿين ڪم ڪيججو‬
‫پٽ ورڌن تو من ڪاٽيگن مان هڪ ڪڙو جججوهر ڪڍيججو جنهججن‬
‫کي انهن چمڙي جي بيمارين ۽ خارش ڳڙ ڦٽ ڦروڙيون ڏڊ ۽‬
‫ايگزيما جي بعض قسمن ۾ مفيد ٻڌايو‪.‬‬

‫شڪنجبين‬
‫شڪنجبين پرا ڻي زمججاني کججان وٺججي اطبججاِء قججديم اسججتعمال‬
‫ڪندااچن انهيَء زماني ۾ شجڪنجبين سججرڪي ۽ کنجڊ مججان بججه‬
‫ٺاهي وينججدي هئي پججر اڄ اسججان جنهججن شجڪنجبين جججو ذ ڪر‬
‫ڪري رهيا آهيون‪ .‬اها برابر وزن سرڪو ۽ ماکي مججان ٺججاهي‬
‫وڃي ٿي‬

‫مزاج‬
‫مقدارو خوراڪ ‪ 25 :‬ملي لٽر صبح و شام نيراني‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪51‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مضر اثرات هن جا ڪي به مضر اثرات نه آهن‬

‫فائدا‬
‫هڪ ريسرچ رپورٽ جيڪا ايف ايججس ڪاظمي ‪ ،‬اي ايججم ايججڇ‬
‫صديقي ‪،‬مصباح الدين صديقي ‪،‬ڪيججو اي خججان شججارق ظفججر‬
‫جي نگرانججي ۾ ٿججي جي ڪا همججدرد صججحت اپريججل ‪ 2009‬جججي‬
‫شججماري جججي صججفحي ‪ 9‬تججي شججايع ٿججي آهججي ‪.‬قججارئين جججي‬
‫معلومات لِء من و عن هت ڏني وڃي ٿي‪.‬‬
‫طب يوناني جي مطابق بلڊ پريشججر ه جڪ مججرض آهججي جي ڪو‬
‫رت جي گھاٽاڻ ۽ ان جي وڪ واري خاصججيت جججي ڪري ٿئي‬
‫ٿو ڇاڪاڻ ته اهي ٻئي ڪيفيتون رت ۾ بلغم خججام جججي ڪري‬
‫ٿينجججدي آهجججي انهيجججَء ججججي علج لِء يونجججاني اطبجججا مجججاکي‬
‫سرڪوجيرو ڪرماني‪،‬۽ لک مغسججول وغيججره علج لِء تجججويز‬
‫ڪندا آهن انهن مان هڪ دوا شڪنجبين ساده بجه آهجي جيڪ ڪا‬
‫تاثير جي لحاظ کججان قطججع بلغججم ملطججف اخلط ثلثججه يعنججي‬
‫سودا‪ ،‬صفرا۽ بلغم کي لطيف پٽڙو ۽ نرم ڪري ٿججي اهڙي جءَ‬
‫طرح رت جي گھاٽاڻ ۽ وڪ جي خاصججيت گھٽجججي وڃججي ٿججي‪.‬‬
‫هي مرڪب چرٻين کي گھٽ ڪري بلجڊ پريشجرکي بججه گ ھٽ‬
‫ڪري ٿو هن جي انهن فائدن جو صحيح تعين ڪرڻ لِء اجمل‬
‫خان طججبيه ڪاليججج اسججپتال علججي ڳڙهججه ‪ 2001‬کججان ‪2003‬‬
‫تائين هاِء بلڊ پريشر جججي ‪ 25‬عججورتن ۽ ‪ 5‬مججرد مريضججن تججي‬
‫شججڪنجبين تججازه جججي تفصججيل مطججالعي لِءآزمججائش ڪئي‬
‫وئي‪.‬انهن ماڻهن ۾ رت ۾ کن جڊ جججي سججطح کججان علوه گججردن‬
‫جي ڪارڪردگي جگر ۽ ٿائيرائيڊ گلين جڊ جججي جججائزي ۽ ٽيسججٽ‬
‫وغيجججره کجججان علوه انهجججن ججججي رت ۾ ڪوليسجججٽرول ٽجججراِء‬
‫گليسرائيڊ يورڪ ايسڊ ڇاتي جي ايڪسري ۽اي سججي جججي جججا‬
‫ٽيسٽ بجه ڪرايجا ويجا انهججن مججان جي ڪي مريجض ذيججابيطس‬
‫شڪري گردن ۽ جگر جر خرابي ٿائيرائڊ غدود جي سستي يا‬
‫تيزي ۾ مبتل هئا يا جيڪي بلڊ پريشر گھٽ ڪرڻ جججي دوائون‬
‫استعمال ڪر رهيا هئا يا شريانين جي تڪليفججن ۾ مبتل هئا يججا‬
‫سگريٽ پيئندڙ هئا انهن کي هن تحقيق ۾ شامل نه ڪيو ويو‪.‬‬
‫طب جي هي معروف دوا هموزن ماکي ۽ سرڪي مان تيججار‬
‫ڪئي وڃي ٿي‪.‬جيڪڪڪا مريضججن کججي نيرانججي صججبح وشججام ‪25‬‬
‫ملججي لٽججر پيججاري وئي هججي سلسججلو ‪ 15‬ڏينهججن تججائين جججاري‬
‫رهيو ‪.‬مزاج جي اعتبار کان هن گروپ جا ‪ 25‬مريض بلغمججي‬
‫مزاج ‪ 4‬صفراوي مزاج ۽ هڪ دمججوي مججزاج جججو مريججض هججو‪.‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪52‬‬
‫انهن مان ‪ 90‬سيڪڙو مريض ورزش يا جسماني مشقت نججه‬
‫ڪندا هئا‪.‬جڏهن ته ‪ 73‬سيڪڙو مريض ٿججولهه جججو ش جڪار هئا‬
‫‪.‬اها ڳالهه پڪي آهججي تججه شججريانين ۾ ڪوليسججٽرول ۽ ٽججرائي‬
‫گلسرائيڊ جي ڄمڻ جي نتيجي ۾ ئي هاِء بلڊ پريشر ۽ شريانين‬
‫جي صلبت يا سختي ٿيندي آهي ‪ .‬طب يوناني جججي مطججابق‬
‫چرٻي بلغم جو حصو هوندي آهي ۽ بلغم خام جي وڌڻ ڪري‬
‫رت ۾ وڪ ۽ سڻپ پيدا ٿئي ٿو‪.‬جيڪو شريانين جي سختي جو‬
‫وڏو سبب آهي آخر ڪار اهوئي هاِء بلڊ پريشر جو ڪارڻ ٿيندو‬
‫آهي‬
‫علم طب جي مطابق شڪنجبين ساده هاِء بلڊ پريشججر ۽ رت‬
‫۾ موجود چرٻين کي گھٽ ڪري ٿي ٿيل تحقيق مان ثابت ٿيو‬
‫ته شڪنجبين بلڊپريشر ۾ نمايان گھٽتائي ڪري ٿي جيڪا هججن‬
‫جي وڪ ختم ڪرڻ واري صلحيت جي ڪري آهي انهيَء کان‬
‫سواِء هججي اخلط ثلثججه جججي گھاٽججاڻ ختججم ڪري ٿججي انهي جَء‬
‫حساب سان هي ملطف آهي‪.‬يعني ته هي پٽڙو ۽ ڇڊو ڪري‬
‫ٿي انهيَء ڪري تججه سججرڪي ۽ مججاکي ۾ ڊاياسججٽيز‪،‬انججور ٽيججز‪،‬‬
‫سيچي ريز ‪،‬ڪيٽليز‪،‬پيروگزيٽيز‪،‬ڪنورٽيز‪،‬فرمنٽيز‪،‬ج ھڙا خميججر‬
‫موجود هوندا آهن‬
‫انهي ڪري شڪنجبين عام بلجڊ پريشججر ۽ ڪوليسججٽرول گ ھٽ‬
‫ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي انهيَء معاملي ۾ اڃان وڌيججڪ‬
‫تجرباتن جي ضرورت آهي ٽيسٽ رپورٽن مان مريضججن جججي‬
‫رت ۾ معدني لوڻ ۽ ڪوليسٽرول ۾ واضع گھٽتائي جي تصديق‬
‫ٿي ۽ انهن جا بلڊ پريشر معمول تي اچي ويا‪.‬‬

‫سيتل چيني‬
‫هن جا داڻا ڳاڙهاڻ مججائل ۽ کججل ان جججي ٿلهججي نججرم هونججدي‬
‫آهي ان جي اندر گول ٻج هوندا آهن هي ٻج ه جڪ سججائيڊ کججان‬
‫دٻيل هوندو آهي هن ۾ ڪافور ج ھڙي بججوِء محسججوس ٿينججدي‬
‫آهي تارون ۽ ڪاڪڙي ۾ سردي محسوس ٿينججدي آهججي ذائقججو‬
‫ڪڙو ۽ هن جو اندريون مغججز سجفيد نڪرنججدو آهججي ۽ ان مجان‬
‫خوشبو ايندي آهي‬

‫طبيعت سرد خشڪ‬

‫فائدا‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪53‬‬
‫منهن ۽ زبان جي ساڙي لِء مفيد آهي وات اٿججڻ ۽ وات جججي‬
‫زخمن ۾ ڪارائتو آهي ‪.‬پيشاب ۽ مني جو بيماريون ختم ڪرڻ‬
‫لِء مفيدآهي‪.‬‬
‫نسخو‬
‫سيتل چيني‪ ،‬مرچ ڪني ڪاٺي‪،‬پان پاڙ جي رس ۾ پيهي چڻي‬
‫جيڏيون گوريون ٺاهيو‬
‫روزانو چار دفعا چوسڻ سان کنگھ ۽ آواز صاف ڪرڻ ۾ مفيججد‬
‫آهي‪.‬‬

‫سورراگ لڻي‬
‫پنجابي لنا‬
‫سنڌي لڻو ل ڻي‬
‫بلوچستان رجٽ ‪،‬رجيٽ رگيٽ‬
‫انگريزي‬
‫لطيني ‪Suaeda frutic‬‬
‫خاندان‪Chenopodaiceae :‬‬
‫سڃاڻپ‬
‫ج ٰاِء پيدائش پاڪستان ۾ هي عام جام آهي جتي به ڪلراٺيون‬
‫زمينون آهن اتي هي عام جام ٿئي تنهن هوندي به سججامونڊي‬
‫علئقججن جججي ويج ھو عججام آهججي انهي جَء کججان سججواِء بيراجججي‬
‫علئقن ۾ به نظر اچي ٿججو‪.‬انهي جَء کججان سججواءِ عججرب علئقججن‬
‫ايران‪،‬عراق اردن وغيره ۾ به ڪثرت سجان ٿئي ٿجو‪ .‬ججولئي‬
‫کان اڪتججوبر تججا‪.‬يججن هججن کججي گججل لڳنججدا آهججن آگسججت کججان‬
‫اڪٽومبر تائين هن ۾ ڦل تيار ٿي ويندو آهي‪.‬‬

‫فائدا‬

‫هن جي پنن کي اکين تي ليججپ ڪرڻ سججان آشججوب چشججم ۾‬
‫فائدو ٿي وڃي ٿو هن جي پنن کي پاڻي ۾ ڪاڙهي پي جڻ سججان‬
‫الٽي ٿئي ٿي ‪.‬تازو تحقيق ٿي آهي ته لڻي شگر جججي مججرض‬
‫۾ مفيججد هججڻ سجان گجڏ‪،‬ڪوليسججٽرول جججي سججڀني جججزن کججي‬
‫گھٽائي ٿي جنهججن ۾ ايججل ڊي ايججل ‪،‬ايججڇ ڊي ايججل ‪ ،‬وي ايججل ڊي‬
‫ايل۽ ٽرائي گلسرائيڊ گھٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي بججاقي‬
‫انهيَء تحقيق ۾ اها ڳالهه واضع نه ڪئي وئي آهي ته ايڇ ڊي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪54‬‬
‫ايل جي ڪهڙ ي پوزيشن رهي ٿججي آخججر ۾ جديججد تحقيججق جججو‬
‫سرسري جائزو لکيوويندو‬

‫جديد سائنسي معلومات‬

‫هن ۾ٽوٽل ڪاربو هائيڊريٽس پججاڻي ‪ 9. 87‬سججيڪڙو ڇججاري‪6.‬‬
‫سيڪڙو لوڻن ۾ ڪيلشججم ‪ .2‬ڪاربونيٽ ‪ 0.85‬ڪلججورائيڊ ‪1.4‬‬
‫هن جو ايٿانول رب ۾ هن جججي افججاديت بيڪٽريججا خلف پرکيججو‬
‫ويو ڪلسکا‪،‬اسٽيفلو ڪوڪس اي ڪولِء ۾ هججي مججؤثر رهججي‬
‫جڏهن ته اسٽريپٽو ماِء سين سان سججان اي ڪولِء سججان نججه‬
‫مرن ته هن جي رب سان ختم ٿيو وڃن هي تحقيججق سججميعه‬
‫رشيدقيصر افتخار ‪،‬محمد ارشد‪،‬جاويججد اقبججال اجتمججائي طججو‬
‫رتي ڪئي‬
‫هڪ ٻي تحقيق ۾ جانورن کي هن جو ايڪسججٽريڪٽ نسججن‬
‫جي ذريعي ڏنو ويو انهيَء تحقيق مان ثابت ٿيو ته ‪ 4‬ڪلڪن‬
‫جي اندر رت مان کنڊ ڪافي ختم ٿي وئي انهيَء کججان سججواِء‬
‫نارمل ۽ شگروارن جانورن جو ڪوليسٽرول به ڪافي گ ھٽ‬
‫ٿي ويوجيڪو ٽراِء گلسججرائيڊ جججي گھٽججڻ جججي ڪري ٿيججوهي‬
‫تحقيق موراڪو ۾ ڪئي وئي ‪.‬‬
‫يورپ ۾ ڪوئن تي تحقيق ڪئي وئي جنهن ۾ ‪ 90‬ڏينهن تججائين‬
‫ڪوئن کي ضرورت کان زيججاده ڪوليسججٽرول واري غججذا ڏنججي‬
‫وئي انهيَء کان پوِء لڻي جو ايڪسٽريڪٽ انهن ڪوئن کججي‬
‫ڏنو ويو انهيَء تحقيق مان ثججابت ٿيججو تججه ‪ 45‬ڏينهججن ۾ شججوگر‬
‫جي ليول حد کان وڌيڪ گھٽجي وئي ڪوليسٽرول جي لپڊ پرو‬
‫فائل ۾ ٽوٽل بلڊ ڪوليسٽرول ‪ 50‬سجيڪڙو گھٽيجو ‪ 55‬سجيڪڙو‬
‫ايل ڊي ايل گھٽيو ‪ 49‬سججيڪڙو وي ‪.‬ايججل‪ .‬ڊي ‪.‬ايججل گھٽيججو ‪57‬‬
‫سيڪڙو ٽراِء گليسجرائيڊ گھٽيجو فجري فيٽجي ايسجڊ‪36 ،‬سجيڪڙو‬
‫گھٽيو تحقيق ڪرڻ وارن جو اهو نظريو آهي تججه ل ڻي ۾ اهججو‬
‫فائدو ٻن مرڪبن جي ڪري آهي‪.‬‬

‫سنڀالو‬
‫فارسي پنج گشت سنسڪرت سندڪ‬
‫گجراتي نگوڙا بنگالي نشدا‬
‫پشتو مرونڊئي‬
‫انگريزي ‪Chest nut‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪55‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫لطيني ‪Vitex trifolia‬‬
‫خاندان ‪ver binaceae‬‬
‫تاريخ‬
‫سنسڪرت ڪتابن ۾ هن کي نرڳنڊي سنڌوارو‪ ،‬سويت پشپي‬
‫سيفا ليڪا ‪،‬هن جا ٻه قسم هڪ هلڪي پيلي رنگ جو ٻيو بلججو‬
‫رنگ جو جيڪي نر ماده هوندا آهن‪ .‬هندن جي نگھنٽججو ۾ هججي‬
‫قابض ڪڙو‪،‬قولنج‪ ،‬سجوڃ ورم بججد هضججمي سججنڌن جججي سجور‬
‫ڪيڙن ۾ به مفيد قرار ڏنو ويو آهي‪.‬هڪ انگريز مصنف ‪1787‬‬
‫۾ هن کي فومين ٽن شراب چوندا هئا ‪.‬هن کي منڪس پججاپي‬
‫چوندا آهن‪،‬هن کي مردانه قوت گھٽججائڻ لِء راهججب اسججتعمال‬
‫ڪندا هئا‪.‬انهيَء ڪري هن جو نججالو ‪ Chaste nut‬رکيججو ويججو‬
‫جنهن جي معنى آهججي حيججا وارو وڻ ‪،‬پرا ڻي زمججاني ۾ جڏهججن‬
‫رومين جججو عججروج هججو ۽ فججوج ۾ وينججدا هئا تججه سججندن زالججون‬
‫جنسي خواهش گھٽائڻ لِء سججنڀالو اسججتعمال ڪنججديون هيججون‬
‫بقراط سقراط ۽ غججاؤفرطس بججه پنهنجججن ڪتججابن ۾ هججن جججو‬
‫ذ ڪر ڪيججو آهججي ُاهججي بججه هججن کججي عججورتن جججي بيمججاري ۾‬
‫استعمال ڪرائيندا هئا‪.‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هن جو ٻوٽو سوا ميٽر کان وٺججي ‪ 3‬ميٽجر تجائين ڊگ ھو ٿئي ٿججو‬
‫هن جو ٿڙ اڌ ميٽر گولئي ۾ هوندو آهي هن جججي ٿ جڙ ۾ ڪافي‬
‫ٽاريون هونديون آهججن هججن جججا پججن ڏاڙهججون جججي پنججن وانگججر‬
‫ڪنگري دار هوندا آهن ٽاريَء ۾ ٽي ٽي پاڻ ۾ مليل هوندا آهججن‬
‫پن ڪنگري دار هوندا آهن انهن ۾ سنهي نوڪ به هوندي آهججي‬
‫ويد هن جاٽي قسم لکن ٿا ‪.‬گلن جا رنگ ڳاڙها سججفيد مججائل‬
‫هوندا آهن ڪجھ هيڊا نيراڻ مائل به هوندا آهن ويد نيججري گججل‬
‫واري کي نرڳنڊي ۽ سفيد گل وارن کي سندو بار چوندا آهن‬
‫هندستان ۾ هي بنگال ڇوٽا نججاگپور ‪،‬بهججار ۾ عججام جججام ٿئي ٿججو‬
‫پاڪستان ۾ به سنڌ پنجاب ۾ جتي ڪٿي ٿئي ٿو‪.‬‬
‫مقججدار وخججوراڪ‪ :‬ٻججج ‪ 3‬کججان ‪ 5‬گججرام پيهججي کججارائجن‬
‫جڏهن ته تازي ٻججوٽي کججي برابججر پججاڻي ۾ ٽه ڪائي ه جڪ چمججچ‬
‫اندازا ً ‪ 10‬ملي لٽر نيرن کان پوِء پيارجي‪.‬‬
‫مزاج ‪ :‬پن گرم خشڪ مصلح ماکي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪56‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مضر ‪ :‬حمل دوران هججي دوا اسججتعمال نججه ڪجججي لڳيججتي‬
‫استعمال سان معدي ۾ تڪليف ٿئي ٿي ٻه سججيڪڙو عججورتن ۾‬
‫خارش به ٿئي ٿي‬
‫افعال وخججواص قاتججل ڪرم ش جڪم دافججع تعفججن محلججل و‬
‫مسڪن اکين کي طاقت ڏي ٿو‪.‬‬

‫فائدا‬
‫محلل مسڪن هئڻ ڪري گلي جي سور وات اٿڻ ورم رحججم‪،‬‬
‫رحم جي سور ۾ مفيد آهي خصين جو سور مقعد جي سور ۾‬
‫به مفيد آهي سنڌن جو سور چيلهججه ججو سجور سجرديَء کجان‬
‫ٿيندل سورن م به مفيد آهي انهيَء ڪري جتي ورم پيدا ٿئي‬
‫اتي کائڻ ۽ لڳائن سان ڪافي فائدو ٿي وڃي ٿججو دم ۾ مفيججد‬
‫هجڻ سان گڏ پڇي لهڻ ۾ به مفيد آهي سيلن مني جو مجرب‬
‫علج آهي مهيني جي خرابي جي ڪري موهيڙا هجن ته ان ۾‬
‫مفيجد آهجي اينڊو ميٽرائيٽجس ۾ هجن ججو فجائدو ڏٺجو ويجو آهجي‬
‫‪.‬عججورتن جججي هججارموني خرابيججن جججي سججڀني تڪليفججن ۾ بججه‬
‫ڪارائتو آهي ‪،‬حيض جي ڏکيائي سن ياس جي تڪليججف رحججم‬
‫۽ اووري جون ڳوڙهيون ‪،‬مڙني بيمججارين ۾ مفيججد آهججي رحججم‬
‫جي فائيبروسس ۾ به ڪجھ نه ڪجھ فائدو ڪري ٿو‪.‬‬

‫حڪايت‬
‫حڪيم نجم الغني لکي ٿو ته مجربات اڪبري ۾ لکيل آهي تججه‬
‫هڪ ماڻهوَء اکين جي بيماري ڪري نججابين ٿججي ويججوي ڪافي‬
‫ڏينهن کان پوِء ان سان ملقات ٿي ايتري ته نظر صحيح ٿججي‬
‫وئي هيس جو لکي پڙهي سگھندو هو جڏهججن هججن کجان پڇيججو‬
‫ويو ته جواب ڏنائي ته سنڀالو جا پن ان جي برابججر تمججاڪ جججا‬
‫پن ملئي ‪ 3‬گرام کائڻ سان نظر واپس اچي وئي‬
‫جديد تحقيق‬
‫هن جي پنن ۾ بنا رنگ خوشبو سان گڏ اڏامندڙ تيل هڪ قسم‬
‫جي رال ميوي ۾ ريزن ايسڊ‪ ،‬ميل جڪ ايس جڊ ۽ ڪج جھ تججرش جججز‬
‫هوندا آهن‪ .‬هن جاڦل مرد ۽ عورتن جي جنسي بيمججارين لِء‬
‫مفيد آهي پنن جا به ساڳيا فائدا هوندا آهن جيڪي ٻجن کان‬
‫گھٽ هوندا آهن جديد سائنسججدانن جججو چججوڻ آهججي تججه پججولي‬
‫سسٽڪ اوورين سينڊروم رحم جو فائيبروسس‪ ،‬مينو پاز‪ ،‬ٻججار‬
‫نه ٿيڻ ۾ هن جو استعمال ڪيو وڃي ٿو ليٽججل فيججز خرابججي ۾‬
‫به هن کي استعمال ڪري سگھجي ٿو‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪57‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫ڪيميائي جز‬
‫فليوو نججائڊ الڪلئيجڊ ڊٽجر پنائيجد ‪،‬ڪيسججٽن‪ ،‬اسجٽيرئيڊ هجارمون‬
‫حاصل ڪيا ويا ‪،‬هن مان اهو به ثججابت ٿيججو آهججي تججه هنججن جججا‬
‫ڪجھ جز پيچوٽرين گلينڊ تي عمل ڪن ٿا ‪،‬جيڪو عورتن جججي‬
‫هارمون تي اثر انداز ٿئي ٿو‪ .‬هنججن جججي ٻجججن ۾ تمججام گ ھڻي‬
‫مقدار ۾ آڪسي ليٽيد فليوونز آهن جيڪي عورتن جي بيماري‬
‫۾مفيد ثابت ٿين ٿا ‪.‬‬

‫جديد ڪلينيڪل تجربا‬
‫جرمنججي ۾ تحقيججق ٿججي آهججي تججه پججي ايججم ايججس‪ ،‬يعنججي پججري‬
‫مينسٽورل اسٽريس ۽ سججنڍ پجڻ يعنججي ٻججار نججه ٿي جڻ ۾ هججن جججو‬
‫ايڪسٽريٽ کارائڻ سان ٻار ٿي وڃي ٿو‪.‬اهو تجربو هن ريججت‬
‫ڪيو ويو ته ‪ 20‬تندرست عورتن کججي زيججاده مقججدار ۾ کججارايو‬
‫ويو انهيَء جي استعمال سان پرو ليڪٽن ليججول گھٽجججي ويججو‬
‫جڏهن ته وزن به گھٽ رڪارڊ ڪيججو ويججو پججر يججوليڪٽن جججواثر‬
‫عورتن ۾ ايسججٽرون کججي متججاثر ڪري ٿججو جڏهججن تججه مججردن ۾‬
‫ٽيسٽو اسٽيرون کي گھٽائي ٿو‬
‫لنڊن ۾ هججڪ ڊبججل بلئينججڊ اسججٽڊي ۾ خججبر پئي تججه ‪ 60‬سججيڪڙو‬
‫عورتن ۾ پي ايم ايس جي علمتن۾ نه صرف گھٽتائي ٿججي پججر‬
‫ان سان گڏ جيڪي علمتون مث ً‬
‫لبي چيني پريشاني ٽينشن ننڊ‬
‫نه اچڻ چيڙاڪي طججبيعت سججنڀالو جججي ٻجججن کججي ڪيپسججول ۾‬
‫ڀري کارايو ويو ‪.‬‬
‫هڪ ٻي تحقيق ۾ اهو ثابت ٿيو ته هن جوا ايڪسٽريٽ کججارائڻ‬
‫سان عورتن ۾ کير جي واڌ ٿي پر ان جو اثر ڪجھ ڏينهن کججان‬
‫پججوِء ٿئي ٿججو هججن جججي لڳيججتي اسججتعمال سججان ڪو نقصججان‬
‫رڪارڊ نه ٿيو‬
‫نججوٽ اهججا ڳالهه يججاد ڪرڻ گھرجججي تججه عججورتن ۾ هججارموني‬
‫خرابين جي لِء هن جو پنج ڇهه مهينا استعمال ضروري آهي‬
‫ايستائين جو ٻار ٿيجڻ جججي لِء ڪڏهججن ڪڏهججن سجال بججه ل ڳي‬
‫وڃي ٿو‬
‫مشهور برطانوي هربلسٽ يونيورسٽي آف گوئنٽجن انگلينججڊ‬
‫۾ ڪافي اهڙين مادي ججانورن کججي مشججاهدي ۾ رکيجو جيڪ ڪي‬
‫حامله نه ٿجي رهيججون هيججون انهجن کجي هجي ٻججوٽي اسجتعمال‬
‫ڪرائي وئي ته نتيجا تمام بهتر رهيا انهن جي زنججانن عضججون‬
‫جي ساخت ۾ ڪابه تبجديلي نججه آئي نججه ئي انهججن ججي وزن ۾‬
‫گھٽتائي آئي انهن جانورن مان ڪئين حامله ٿي ويون جي ڪي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪58‬‬
‫هارموني سائيڪل جي تبججديلين جججي ڪري هئي دوائن کججائڻ‬
‫سان هارموني تبديلين ۾ بهتري آئي انهي جَء کججان پججوِء ٽيسججٽ‬
‫رپججورٽ مطججابق ڪئيججن عججورتن تججي تحقيججق ڪئي وئي ‪45‬‬
‫اهڙيون عورتو انهي ڪلينيڪل ٽرائيل ۾ شامل ڪيون ويججون ‪،‬‬
‫جيڪي توليدي نظام جي ڪري تججه ٻججار پيججدا ڪرڻ جھڙيججون‬
‫هيون پر انهن جو هارموني نظججام درسججت نججه هججو انهججن جججو‬
‫علج ڪيو ويو انهن جي عمر ‪ 23‬سالن کان وٺججي ‪ 39‬سججالن‬
‫تائين هئي نوي ڏينهن کان پوِء ست عورتون حامله ٿي ويججون‬
‫‪ 25‬عورتن ۾ هارموني سجائيڪل درسجت ٿجي ويجو بجاقي ٻيجن‬
‫عورتن کي به ڪجھ نه ڪجھ فائدو ٿي ويو‪.‬‬

‫مفرد علج‬
‫سنڀالو جي پنن جو رس ‪ 50‬گرام پيڻ سان ٽججي ڏينهججن مٿججان‬
‫هلڪو جلب ڏجي ته پيٽ جا ڪيڙا خارج ٿي وڃن ٿا ‪،‬‬
‫وات اٿڻ ۽ گلي جي سور ۾ پنن کي ڪاڙهي ان جا گرڙا ڪرڻ‬
‫سان فائدو ٿي وڃي ٿو‬

‫مجربات‬
‫هن ججي پنججن مجان رس ڪڍي ان کجي هل ڪي بجاه تججي رکججي‬
‫خشڪ ڪجي خشڪ ڪرڻ مهججل آخججر۾ ان ۾ ‪ 50‬گججرام اڪ جججو‬
‫کير ۽ ‪ 250‬گرام هيڊ ملئجي انهيُء کججان پججوءِ خش جڪ ڪري‬
‫سنڀالي رکو‬
‫مقدارو خوراڪ ٻه گرام صبح وشام کارائجي‬

‫فائدا‬

‫هن جي استعمال سان کنگھ ۽ دم ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو انهيَء‬
‫کان سواِء هي دوا ٽي بي جي لِء مخصوص آهي‪ .‬ٽن مهينججن‬
‫۾ مرض ختم ٿي وڃي ٿججو انهيجَء کججان سجواِء موسججمي بخججار‬
‫نمونيه دق ‪ ،‬۾ به فائدو ڪري ٿو ‪،‬ڪينسر جججي شججديد سججور ۾‬
‫به هن جا فائدا مشاهدي م آيججا آهججن اهڙيجَء طججرح هججن کججي‬
‫ڪينسر جي پهرين درجي ۾ آزمائي سگھجي ٿو‪.‬‬
‫مرڪبات سفوف پنج گشت‪ ،‬روغن هفت برگ نرڳنڊي آسو‬

‫سنگترو‬
‫عربي پرتگال فارسي سنگتره‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪59‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫اردو سنگتره‬
‫بنگلي نارنگا پنجابي سنتره‪ .‬نارنگي‬
‫سنسڪرت نگ رنگ گجراتي نارنگي‬
‫‪Ornage‬‬
‫انگريزي‬
‫لطيني ‪Citrus aurantum‬‬
‫خاندان ‪Rutaceae‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي برصغير جو هڪ مشهور معروف وڻ آهججي جي ڪو ڪافي‬
‫رنگن ججو ٿينجدو آهجي ا ڪبر بادشجاه ججي زمجاني ۾ هجن کجي‬
‫سنتور چيو ويندو هو جڏهن ته محمججد شججاه بادشججاه هججن جججو‬
‫نجججالو رنگجججتره رکيجججو هجججي نجججارنگي کجججان ڪافي مختلجججف‬
‫هوندوآهي ‪.‬نارنگي هن کان رنگ ۾ ڳاڙهي هوندي آهي ذائقو‬
‫مٺو هوندو اٿس اتفججاقيه ڪو کٽججو نڪرنججدو آهججي ‪ .‬پاڪسججتان‬
‫۾سنگتري جا ڪافي قسم ايجاد ڪيججا ويججا آهججن سججنگتري تججي‬
‫ابتدائي ڪم ضلع هزاره جي قاضي محمد اعظم ڪيو جنهججن‬
‫فلجججوريڊا مجججان سجججنگتري ججججا قلجججم گ ھرائي ڪافي پجججوک‬
‫ڪرائي‪.‬مرحوم مولنا مهدي‪،‬زمان موجججوده تججربيل ڊيججم جججي‬
‫ڀرسان ڪافي ريسرچ ڪئي کيس حافظ السججد انعججام سججان‬
‫نجججوازڻ سجججان گجججڏ شجججام ۾ سجججنگتره ل ڳائڻ ججججي دعجججوت‬
‫ڏني‪.‬انهيَءکان پوِء پاڪستان جي سابق صدر ايوب خان ضلع‬
‫هججزاره ۾ سججنگترن جججو عمججدو بججاغ لڳرايوپنجججاب ۾ ضججلع‬
‫سرگوڌها ۽ ساهيوال ۾ به سنگتري تي ڪافي تجربا ٿيا‪.‬‬
‫مزاج ؛ جيڪڏهن مٺو آهي ته سندس ذائقو سرد تججر تسججليم‬
‫ڪرڻ گھرجي جيڪڏهن کٽو هجي ته انجو مججزاج سججرد خش جڪ‬
‫سمجھڻ گرجي‬
‫مضر‪ :‬ضعف اعصجاب ۾ هججن جججو اسججتعمال نقصجان ده چئي‬
‫سگھي ٿو مصلح کنڊ هن جي رس کي جيڪڏهججن کن جڊ سججان‬
‫مٺو ڪري کارائجي ته هن جو نقصان گھٽ ٿي ويندو‬

‫فائدا‬
‫دل ۽ معدي کي طاقت ڏي ٿو ‪.‬نهايت مفرح آهي خوف ختججم‬
‫ڪري ٿو دموي ‪،‬صفروي مزاج ۾ ڪڪڪارائتو آهججي وٽججامن سججي‬
‫هئڻ ڪري ماسخوري مهارن جججي ٻيججن مرضججن ۾ مفيججد آهججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪60‬‬
‫رت جي کوٽ ۾ هن کي واپرائي سگھجي ٿو معمججولي قبججض‬
‫ڪشا آهي ‪.‬ڪمزور ٻارن کي سنگتري جججي رس ۾ ملئي ڏيجڻ‬
‫سان ٻارن جي صحت سٺي ٿي وڃي ٿي ‪.‬نزلي ز ڪام ۾ کٽججو‬
‫سجنگترو مفيجد آهجي جڏهجن تجه مٺجو سجنگترو نزلجي ز ڪام ۾‬
‫نقصججان ڪنججدو حڪيججم نجججم الغنججي لکججي ٿججوهن ه جڪ اه جڙي‬
‫صفراوي مزاج جو ماڻهو ڏٺو جي ڪو چونججدو هججو تججه سججندس‬
‫کنگھ ۽ نزلو سنگتري جي رس پيڻ سان ختم ٿي وڃي ٿو هن‬
‫جي کل‪ ،‬موهيڙا ۽ چهري تي لڳائڻ سان فائدو ٿججي وڃججي ٿججو‬
‫هن جي کل ڪٽي ڇاڻي ماکيَء سان ملئي چٽائڻ سان الٽي‬
‫ختم ٿي وڃي ٿي سنگترو جگر جي گرمي جججي لِء بججه مفيججد‬
‫آهي ٻارن جي بيمججاري سجڪروي ۾ هججن جججو اسججتعمال مفيججد‬
‫آهي ‪.‬هن جي کل جا به اهججم فججائدا آهججن جيڪڏهججن ڪپجڙن ۾‬
‫هن جو ڇلڪو رکيو وڃي تججه تڏون ڪپجڙا خججراب نججه ڪنججديون‬
‫هي وات جي ڌپ ختم ڪري ٿو هي ٿوري دير رکيو وڃججي تججه‬
‫پيٽ مان گيس خارج ڪري ٿو‪ .‬بوعلي سينا جو چوڻ آهي تججه‬
‫نانگ جي ڪکيل کي جيڪڏهن سججنگتري جججي ڳر جججو پججاڻي‬
‫کارايو وڃي ته فائدو ٿي وڃي ٿو‪ .‬نئي ريسرچ اها به آهي ته‬
‫جيڪڏهن عورت کي جماع سان دلچسپي نه هجي ته هن جو‬
‫رس پيارڻ سان جماع جي خواهش پيججدا ٿججي وڃججي ٿججي‪.‬ابججن‬
‫ماسويه جو چوڻ آهججي تججه سججنگتري جججو ٻججج هججر قسججم جججي‬
‫زهرن جو ترياق آهي ورم ۽ سوزش کي تحليل ڪري ٿو هججن‬
‫جي ٻجن جي کل لهي واپرائڻ سان قبض ۽ ساه ججي بجدبوِء‬
‫ختم ڪري ٿو طبيبن جو انهيَء ڳالهه تي اتفاق آهي تججه هججن‬
‫جو ٻج لڳيتو گهي پيارڻ سان نانگ ۽ ڀٽون جي زهر جججو اثججر‬
‫گھٽ ٿئي ٿو ذهبي جو چوڻ آهي ته سججنگتري جججي کججل ڇلججي‬
‫پيهي انهيَءسان معجون ٺاهي وڃي ته هي قولنججج کججي ختججم‬
‫ڪري ٿو ڪمزوري ۾ فائدو ڪرڻ سان گڏ بججک وڌائي ٿججو پيججٽ‬
‫جي رياح کي خارج ڪري ٿو‬
‫ڊاڪٽر لڪشمي پانڊي ڀارت ۾ تجربي جي ذريعججي ثججابت ڪيججو‬
‫آهي ته موتيي جي هڪ مريض کي جنهن جي عمر ستر سال‬
‫هئي اکين ۾ هرروز کٽي سنگتري جو رس لڳائڻ سان فججائدو‬
‫ٿي ويو‬

‫حڪايت‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪61‬‬
‫محمد شاه رنگيلو سنگتري جي سفيد قججاش جججي اڇججي کججل‬
‫لهي ٻج ڪڍي ڳر کي گلب کنڊ جي شججربت ۾ ٻججه ٽججي ڪلڪ‬
‫رکرائيندو هو ايستائين جو شربت جواثر گودي ۾ اچي وينججدو‬
‫هو‪ .‬انهيَء کي اڪيلو يا پلُء سان کائيندو هو ‪ .‬انهيَء ترڪيب‬
‫کي راحت جان چوندو هو اها سڄي ترڪيب مٽي جججي لججوٽي‬
‫۾ ڪئي ويندي هئي‪.‬اها ترڪيب تقويت قلب ۽ تفريح طججبيعت‬
‫جي لِء انتهائي مفيد آهي‬

‫ڪيميائي جز‬
‫هن جي موجوده مٺاڻ مان کنجڊ کجان سجواِء گلو ڪوز‪،‬موججود‬
‫آهي جيئن جيئن سنگترو پچندو آهي ته سججندس کن جڊ گھٽجججي‬
‫وينجججدي آهجججي ۽ وري ٻيجججن مٺجججاڻن ۾ تبجججديل ٿجججي وينجججدي‬
‫آهي‪.‬سنگتري ۾ هاضم انزئم تمام گھڻا هوندا آهن هججن وقججت‬
‫تجججائين انڊفينجججول آڪسجججيڊاس پجججر آڪسجججائيڊ پيڪٽينجججتراس ‪،‬‬
‫فاسججفيٽ‪،‬انهججن کججان علوه ٻيججا جججوهر بججه معمججولي مقججدار ۾‬
‫موجود اٿججس‪.‬انهججن جججوهرن مججان ڪججھ گوشججت ۽ کيججر ۾ بججه‬
‫هوندا آهن سنگتري ۾ آگزيلٽ ايسڊ معمولي مقججدار ۾ هونججدو‬
‫آهي جن ماڻهن کي گججردي ججي تڪليجف هجججي يجا پيشججاب ۾‬
‫ساڙو ٿيندو هجي اهي جيڪڏهن زياده مقدار ۾ سنگترو کائين‬
‫ته انهن جي ساڙي ۾ اضافو ٿي سگھي ٿو سنگتره ۾ لحميات‬
‫جججي بججه چ ڱي خاصججي مقججدار هونججدي آهججي ان ۾ هسججٽاڊين‬
‫ايمونيججائي کٽججاڻ جنهججن سججان لبلججبي ۾ انسججولين ٺهنججدي آهججي‬
‫انهيججَء کججان سججواء ايگرنججن‪ ،‬هيسججپرڊن‪،‬چججولن ايسججپاراگن‬
‫ستارچن هوندا آهجن اهجي سجڀ جگجر کججي سجگھارو ڪن ٿججا‬
‫جسم ۾ توانائي ۽ قوت مدافعت وڌائن ٿججا غججدودن کججي انهججن‬
‫جي ڪيميججائي جججوهر تيججار ڪرڻ ۾ مججدد ڪن ٿججا سججنگتري ۾‬
‫وٽججامن سججي چ ڱي خاصججي مقججدار ۾ موجججود هونججدو آهججي‬
‫‪.‬جيڪڏهن هي وڻ ۾ ئي پڪو هوندو تججه ان ۾ وٽججامن سججي جججو‬
‫مقدار زياده هوندو انهيَء کان سججواِء وٽججامن ب ۽ الججف جججي‬
‫معمولي مقدار سان گڏ فولڪ ايسڊ به هوندو آهي جيڪو رت‬
‫وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿوهن جي پنن مان جيڪو قلمي‬
‫سنگترن مان هڪ اهم جوهر دريافت ڪيججو ويججو آهججي انهي جَء‬
‫کججي گلوڪوسججائڊ جججو نججالو رکيججو ويججو آهججي انهي جَء ۾ عجيججب‬
‫خاصيت اها به آهججي تججه رت جججي بججاريڪ نججالين يعنججي عججروق‬
‫شعريه جي حفاظت ڪري ٿو ايتري قدر جو سندس ڪمججن ۾‬
‫اها به ڳالهه آهي ته هو وار نلين يعنجي عجروق شجعريه مجان‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪62‬‬
‫رطوبتون نڪرڻ نه ڏيندو آهي هن ۾ پيڪٽن به هوندوآهي هججي‬
‫آنڊن ۾ پيدا ٿيندڙ لهرن کي گھٽ ڪري ٿججي ۽ دسججتن ۾ مفيججد‬
‫آهي‬
‫هن جي رس جي ڪيمائي تجزيي ۾ پاڻيَء جومقججدار ‪86.92‬‬
‫سيڪڙو مٺاڻ ‪ 5‬سيڪرو گلوڪو سائڊ ‪ 1.5‬سيڪڙو تيججزاب ا‪5.‬‬
‫سيڪڙو ريشو ‪ 1‬سيڪڙو لحميات ‪ 0.8‬سيڪڙو سڻڀ ‪ 2.‬کان‬
‫‪ 5.‬سيڪڙو معدني لوڻ ‪ 5.‬سيڪڙو سنگتري ۾ گھڻو ڪري ٻن‬
‫قسمن جي مٺاڻ ٿيندي آهي سنگتري جي اندرين کججل ڪڙي‬
‫ٿيندي آهي ‪ .‬اها ڪڙاڻ لئيمونن جي ڪري هوندي آهي جيڪا‬
‫خالص حالت م انتهائي ڪڙي آهي‬
‫هن جي کل مان تيل نڪرندو آهي جنهن کي سائيٽرونيل آئل‬
‫چئبو آهي بنيادي طور تي هي اڏامندڙ تيل آهي پججر جيڪڏهججن‬
‫مشين تي هن کي پيڙهي حاصجل ڪيجو وڃجي تجه هججن مججان ‪،‬‬
‫فجججارمڪ ايسجججڊ‪،‬سجججائيٽرال ايسجججڊ‪،‬لئيمجججونين ‪،‬لئينجججا لجججول‬
‫آڪٽالئيمولين انهيَءکان سواِء ‪18‬ٻيا به جزا دريافت ٿيا آهججن‬
‫سائنسدانن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهججن هججن جججي ڇل ڪي تججي‬
‫جيڪڏهن تحقيق ڪئي وڃي تججه ٻيججا ڪافي جججز دريججافت ٿججي‬
‫سگھن ٿا ‪.‬‬

‫هاِء بلڊ پريشر‬

‫سنگتري تي باقائدي آمريڪا ۾ تحقيق ٿي آهي سججنگتري جججو‬
‫رس پيڻ سان هاِء بلڊ پريشر گھٽجي وڃججي ٿججو‪.‬ه جڪ تحقيججق ۾‬
‫اهو ٻ ُڌايو ويججو تججه ججن مريضجن کجي ڇهجه هفتججا روز ‪ 6‬گلس‬
‫پياريا ويا ته انهن جي رت جو دٻاُء گھٽجي ويجو ‪.‬انهيجَء سجان‬
‫ڪنهن جو وزن به گھٽ نه ٿيو‬

‫عرق بهار‬
‫تمام گھٽ طبيبن کي خبر هوندي ته سنگتري جي گلججن جججي‬
‫عرق کي عرق بهار چيو ويندو آهي‬

‫ترڪيب تياري‬
‫اڌ ڪلو سنگتري جا گججل وٺججي ‪ 10‬ڪلججو پججاڻي وج ھي انهيجَء‬
‫مان ‪ 10‬بوتلون عرق ڪشيد ڪري وري ان عججرق م اڌ ڪلججو‬
‫گل وجھي ‪ 5‬بوتلون عرق جون ڪشيد ڪري سنڀالي رکو‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هي بيحججد خوشججبودار مفججرح آهججي دل کججي تججرت طججاقت ڏي‬
‫ٿو ‪،‬گرمججي ۽ بججي چينججي کججي منٽججن ۾ ختججم ڪري ٿججودل جججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪63‬‬
‫ڌڙڪي ماليخوليا ۽ وهجم ۾ مفيجد آهجي ‪ .‬مقجدار وخجوراڪ ‪30‬‬
‫ملي لٽر صبح وشام پيارجي‬

‫روغن گيسو بهار‬

‫هججي وارن ۾ ل ڳائڻ جججو خوشججبودار تيججل آهججي جنهججن کججي‬
‫هندستان جي هڪ ڪمپني تيار ڪنججدي آهججي چججون ٿججا تججه اهججا‬
‫ڪمپنججي هرسججال ٻججه لججک شيشججيون فروخججت ڪنججداآهن هججي‬
‫خوشوبودار تيل ۽ فائدي ۾ انتهائي بهججتر آهججي نسججخو مبججارڪ‬
‫هن طرح آهي‬
‫سنگتري جي کل هڪ ڪلو صندل سفيد ‪ 50‬گرام رتن جججوت‬
‫‪ 20‬گرام بالڇڙ ‪ 30‬گرام سججڀني کججي هجڪ ڏينهججن ۽ هجڪ رات‬
‫ست ڪلو پاڻيَء ۾ پسائي رکو جڏهججن پنججج ڪلججو پججاڻي بججاقي‬
‫رهي ته لهي رکججو ‪ 12‬ڪل ڪن کججان پججوِء آٺريججل پججاڻي الجڳ‬
‫ڪري ان ۾ ‪5‬ڪلو ترن جو تيل ملئي وري ڪڪڪاڙهيو ايسججتائين‬
‫جو پاڻي خشڪ ٿي وڃي انهيَء کججان پججوِء تيججل لهججي ڇججاڻي‬
‫سنڀالي رکو‬

‫فائدا‬

‫هي تيل وارن کي ڪرڻ کان رو ڪي ٿججو ۽ وارن وڌائڻ ۾ اهججم‬
‫ڪردار ادا ڪري ٿو انهيَء کان سواِء دمججاغ ۾ تججازگي بججه پيججدا‬
‫ڪري ٿو‬

‫سن پات‬
‫اردو ‪:‬سني پات‬
‫هندي سني پتا‪ ،‬نيپالي نمبا‬
‫لطينججججي‪Schweinfurtthia Papilionaceae:‬‬
‫‪.Antirrhinum papilonacem‬‬
‫خاندان‪Scrophulaceae:‬‬
‫هي هڪ موسمي ۽ گڏو گڏ ٻيا قسم دائمي ٻوٽن جا به هونججدا‬
‫آهن هي گھڻو ڪري وارياسي يا جابلو ٻنيججن ۾ ٿئي ٿججوهن جججا‬
‫ٽي قسم ٿيندا آهن جن مان هڪ قسم سنڌ ۾ عام آهي گ ھڻو‬
‫ڪري ڪراچي ٺٽو دادو ۽ ٿر ۾ عام جام ٿئي ٿو‪.‬اهڙيججَء طججرح‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪64‬‬
‫بلوچستان ڪڇ ۽ انڊس ڊيلٽا ۾ به هي نظر اچي ٿو‪ .‬آيورويدڪ‬
‫۾ سني پتا جي معنى آهي ٽن خلطن کي اعتججدال ۾ رکجڻ وارو‬
‫هن کي طب ۾ واتا ڪفا ۽ پتا بدستور سودا بلغم ۽ صججفرا لِء‬
‫استعمال ڪندا آهن‪.‬هي هڪ ٻوٽو آهي جي ڪو معمججولي لسججو‬
‫ٿيندو آهي هڪ ميٽر کن ڊگھو ٿينججدو آهججي هججن جججي پججاڙ مججان‬
‫ڪ ڪافي شججاخون نڪرنججديون آهججن هججن جججا پججن هجڪ ٻججي جججي‬
‫سامهون هوندا آهن جيڪي ه جڪ کججان ٻججه سججينٽي ميٽججر ڊگ ھا‬
‫هونججدا آهججن جي ڪي بيضججوي‪ ،‬لسججا هونججدا آهججن هججن جججا گججل‬
‫ميرانجھڙا هلڪي ڪلر جا هوندا آهن هن جي ڦججر ۾ ٽججي کججان‬
‫چار ٻج هوندا آهن‬
‫قسم ‪ :‬هن ٻوٽي جا گھٽ ۾ گھٽ ٽي قسم آهن جي ڪي انڊيججا‬
‫پاڪسجتان آفري ڪا ۾ ٿينجدا آهجن پاڪسجتان ججي بلوچسجتان ۽‬
‫ڳنڊيل صوبن ۾ هن جا ٽي قسم ٿين ٿا‬
‫ء پيدائش ڪراچي لس ٻيلو‪،‬انڊس ڏيلٽا‪.‬‬
‫جا ِ‬

‫مزاج‪ :‬گرم خشڪ‬
‫مقدار وخوراڪ ‪ 5‬کان ‪ 10‬گرام تائين‬

‫فائدا‬
‫جيئن مٿي ذڪر ڪري آيججا آهيججون تججه هججي ٽنهججي خلطججن کججي‬
‫اعتدال ۾ رکي ٿو اها دعوى آيورويدڪ وارن جي آهججي نججه تججه‬
‫اهڙي دوا جو وجود عنقا آهي جيڪا ٽنهي خلطن کي اعتججدال‬
‫۾ رکي‪ .‬طب يونججاني ۾ اهڙيججن دوائن کججي دواِء بالخاصججه چيججو‬
‫ويندو آهي جنهن جو مقصد اهو آهي ته اها دوا هر خلط جي‬
‫ماڻهو کججي فجائدو ڪري‪.‬انهيجَء ڪري اسجان هجن کججي دواِء‬
‫بالخاصه چوندا سين‪ .‬انهيَء حوالي سان هي ٻوٽي مدي جي‬
‫بخار ۾ مفيد هجڻ سان گڏ‪ ،‬مدي جي بخار ۾ مقوي بجه تسجليم‬
‫ڪئي وڃي ٿي‪.‬هي پيشاب آور‪،‬هي ذيابيطس ۾ بججه اسججتعمال‬
‫ڪئي وڃججي ٿججي‪.‬نججاڪيلي ۾ بججه هججن جججو اسججتعمال مفيججد‬
‫آهي‪.‬ڪالرا ۽پراڻي بخار ۾ به ڪارآمجد آهججي‪ .‬بلوچسججتان ججي‬
‫ٻوٽين تي لکندڙ مصنف لکي ٿو ته هي اتي کنگھ ۽ گلججي جججي‬
‫خارش لِء پائپ يا حقي ۾ اسججتعمال ڪئي وڃججي ٿججي ‪.‬انهي جَء‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪65‬‬
‫کان سواِء ويم جي بخار۽سورن ۾ جنهججن کججي طججبي زبججان ۾‬
‫پرسوت جو بخار به چيججو وڃججي ٿججو انهي جَء لِء ڪثرت سججان‬
‫استعمال ڪئي وڃي ٿي‬

‫ڪيميائي جز‬
‫هن ۾ هڪ الڪلئيڊ سين فرٿن جيڪو هائيڊرو ڪاربججان آهججي ۽‬
‫هڪ انسيچوريٽيد ڪيٽون هوندو اٿس اهي جججز هججن جججي پنججن‬
‫مان حاصل ڪيا وڃڻ ٿا تججازو مي ڪرو سججائيڪلڪ الڪلئي جڊ ‪11‬‬
‫ايفيڊراڊين۽ سوينن هن مان حاصل ڪيا ويا آهن‪.‬انهيَء سججان‬
‫گڏ )مائينس( ايفيڊراڊين حاصل ڪيو ويو آهي جيڪو مدي جي‬
‫بخارجي جرا ثيم سالمونيل ٽائيفينم لِء مو ت مار آهي‬

‫مزيد معلومات‬
‫ننڍي هوندي جي ڳالهه آهي ته والده وٽ ٻارن جي ڪن جي‬
‫سور جي دوا هوندي هئي جيڪا مفجت ۾ ڏينججدي هئي ان کججان‬
‫پوِء جڏهن ٽنڊو محمد خان لڏي آياسين ته پججوِء والججده اهججا دوا‬
‫نه ٺاهيندي هئي انهيَء ڪري به ته شايد هت ماڻهن کي خبر‬
‫نه هئي‪ .‬مون هڪ ڏينهن والده کان پڇيو ته اها دوا هججو ڪيئن‬
‫ٺاهيندي آهي‪.‬چيائين ته سنپات ‪ 50‬گجرام هجڪ پججاُء تججرن ججي‬
‫تيل ۾ ساڙي ڇاڻي رکندي آهي پوِء ان مان ٽي قطرا صبح و‬
‫شام ٻار جي ڪنن ۾ وجھڻ سان سججور ڇڏي وڃججي ٿججو‪ .‬ڪافي‬
‫سالن کان لطيفي پنسار اسٽور تي سنپات ملندي هئي پر ٻه‬
‫ٽي سال ٿيا آهن جو هاڻ مارڪيٽ مان نٿي ملي ممڪن آهي‬
‫ته بلوچستان جي پنسارين وٽ عام جام هجي پر اسججان وٽ‬
‫هينئر دستياب نه آهي ان ڪري بججه شججايد جججو هججاڻ پنسججارين‬
‫وٽ ان جو واهپو گھٽجي ويو آهججي ‪ .‬پججر جديججد سججائنس جججي‬
‫روشني ۾ اها وڏي خبر آهي ته مدي جي بخار ۾ مفيد آهي ان‬
‫ڪري طبيبن کي گھرجي ته هي ٻوٽي تازي هٿ ڪري مججدي‬
‫جي بخار تي تجربا ڪن جيئن اسان مدي جي بخار جججي ه جڪ‬
‫بهتر دوا مارڪيٽ ۾ آڻي سگھون‪.‬تعجب جي اها ڳالهه آهججي‬
‫ته هن ٻوٽي جو ذڪر طب جي ڪتابن ۾ بججه خججال خججال نظججر‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪66‬‬
‫ايندو ‪ .‬انهيَء ڪري هن ٻو ٽي تججي جي ڪا بججه معلومججات ڏنججي‬
‫وئي آهي ان جو راقم الحروف کي موجد سمجھيو وڃي‬

‫ڪيميائي جز‪:‬‬
‫هن مان ڪراچي يونيورسٽي جججي ڪيمسججٽري جججي شججعبي ۾‬
‫باقائدي تحقيق ڪئي وئي انهيَء تحقيق جي نتيجي ۾ باقائدي‬
‫‪ 46‬صفحن جججو هجڪ تحقيقججي مقججالو ‪.‬شججايع ڪيججو ويججوآهي ‪.‬‬
‫ليڪن اسان جا طججبيب حضججرات اهڙيججن مقججامي ٻججوٽين جججي‬
‫تحقيق کان باخبر نه آهن‪ .‬هن مان هيٺيان جزا ڪڍيا ويا آهن‬

‫مجربات‬
‫بلوچستان ۾ ‪ 5‬کان ڏه گرام ڪٽي پاڻيَء ۾ ڪاڙهي ويججم کججان‬
‫پوِء جو سور ۾ پياري ويند ي آهي ترت فائدو ٿي وينججدو آهججي‬
‫جيڪڏهن فائدو نه ٿئي ته انهيَء سا گڏ گڙدل ‪ 10‬گرام ملئي‬
‫پيارجي ته ويم جي سور ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو‬

‫سمندر ڦل‬
‫اردو سمندر ڦل‬
‫هندي بنگالي سمندرڦل حجال‬
‫‪Barringtonia acutangula‬‬
‫لطينجججي نجججالو‬
‫‪ rtaceae‬خاندان‬

‫تاريخ‬
‫هي هڪ سرسبز رهڻ وارو ٻوٽو آهي وچججولي سججائز تججي هججن‬
‫جو قد هوندو آهي انهيَء ڪري سنسڪرت جي ماهرن هججن‬
‫جو حجايا يا حجال جو نالو ڏنو آهي انهيَء ڪري هن جي ڦججل‬
‫کي سمندرا ڦل ۽ ڌاتري ڦل جو نالو ڏنججو آهجي پرا ڻي زمجاني‬
‫کان هندن وٽ هي دوائي مقصججدن لِء اسججتعمال ٿينججدو آهجي‬
‫هندو جڏهن ٻارن کججي ٻججاراڻو ٿينججدو آهججي تججه هججن کججي گهججي‬
‫پياريندا آهن ته فائدو ٿي ويندو آهي پران جي وڌيل پيٽ ۾ بججه‬
‫هي ‪ 250‬گرام گهي پيارڻ سان ٻارن جا پيٽ ننڍا ٿي وڃن ٿججا‬
‫هندستان ۾ جتي به هي ٿيندو آهي ته مڇيَء جا شڪاري هججن‬
‫کي مڇي جي ڳاه ۾ وجهي مڇي ڦاسائيندا آهن‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪67‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي هڪ وچولي قد جو ‪ 10‬ميٽر کن ڊگ ھو ٿينججدو آهججي جنهججن‬
‫جو ٿڙ گججولئي َء ۾ پو ڻا ٻججه ميٽججر کججن ٿينججدو آهججي هججن جججون‬
‫ٽاريون ڊگھيون سنهڙيون گھاٽيون ۽ مڙيل هونديون آهججن هججن‬
‫جي کل جي ٿججولهه ڏيجڍ سججينٽي ميٽججر ٿينججد ي آهججي هججن جججي‬
‫ڪاٺي هلڪي ڳاڙهججاڻ مججائل خججاڪي رنججگ تججي هونججدي آهججي‬
‫جنهن کي جيڪڏهن گپ ۾ دٻايو وڃي ته هي ڪاري ٿي وڃججي‬
‫ٿي هي ڪاٺي سٺي ۽ هلڪي هوندي آهي جنهججن جججووزن ‪25‬‬
‫ڪلو في چورس فٽ هونججدو آهججي هججن کججي مججارچ ۽ اپريججل ۾‬
‫نوان پن لڳندا آهجن جڏهجن تجه گجل مئي ۾ نڪرنجدا آهجن ڦجل‬
‫سٽمبر ۽ اڪٽوبر ۾ پچي ويندا آهن پن گھڻو ڪري ٽارين جججي‬
‫پڇڙ ۾ لڳندا آهن گھڻو ڪري ‪ 10‬کان ‪ 13‬پججن گججولئيَء ۾ گ جڏ‬
‫لڳندا آهن هن جا پن بيضوي هوندا آهن ‪.‬هججي هل ڪو چهنججب‬
‫يارو هوندو آهي هن جي ٽاري نوڪدار هوندي آهي‪ .‬جڏهن ته‬
‫پن شفاف‪،‬بغير ڪنهن ُبجن جي هوندا آهن جججن جججي ڊيگجھ ‪6‬‬
‫انچ ويڪر ‪ 3‬انچ هوندي آهي گججل ڳاڙهججا زعفرانججي رنججگ جججا‬
‫هوندا آهن گلن ۾ پتيون نه هونديون آهن پر ڳاڙهيون تنججدون‬
‫هونديون اٿس اهي گل ڊيگجھ ۾ ڇ ڳن جججي صججورت ۾ لٽڪيججل‬
‫هوندا آهن جڏهن اهي گل ڇڻي ويندا آهن ته ڦججل ظججاهر ٿججي‬
‫ويندو آهي هي ڦل ڏيڍ انچ ڊگھو ۽ منو انچ ويڪرو هوندو آهججي‬
‫جيڪو شروع ۾ ته سائي رنگ جو هوندو آهي پر پچڻ کان پوِء‬
‫هل ڪي خجاڪي رنجگ جججو ٿينججدو آهجي جي ڪو پنسججارين کجان‬
‫سمندر ڦل جي نالي سان ملندو آهي ‪.‬هي سڪل حالت ۾ ته‬
‫سخت هوندوآهي پر جي هن کججي پججاڻيَء ۾ پسججايو وڃججي تججه‬
‫نرم ٿي ويندو آهي هن جو ذائقو پهرين معمولي مٺو پججر پججوِء‬
‫ڪڙو محسوس ٿيندو آهي ‪.‬هن جا ٻه قسم هوندا آهن هڪڪڪڙو‬
‫سججفيد گججل وارو تججه ٻيججو هيڊي رنججگ وارو هججي قججد بججت ۾ بججه‬
‫مختلف هوندا آهن پر طبي لحججاظ سججان هنججن جججي فججائدي ۾‬
‫گھڻو فرق نه هوندو آهي‬

‫جاِء پيدائش‬
‫هندستان ۾ ندين نالين دلدلي ڪنارن ۽ رطوبججتي جڳهججن تججي‬
‫عام جام ٿئي ٿو اتر پنجاب برما بنگال اوڌ جا جھنگل همججاليه‬
‫جي هيٺاين ۾ جمنا ندي جي ڪنارن تي عام آهي انهي جِء کججان‬
‫سواِء هندي سمنڊ جي جزيجرن ۾ بجه ۽ آسجٽريليا ججي ڏاکڻيجن‬
‫علئقن ۾ ٿيندو آهي اسلم آبججاد ۾ بججه هججن جججا ڪج جھ وڻ آهججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪68‬‬
‫جيڪي اسلم آباد جي تعمير واري زماني ۾ لڳل ٿججا ڏسجججن‪،‬‬
‫ممڪن آهي ته ڪجھ عرصي کان پوِء اهججي ناپيججد ٿججي وڃججن ‪.‬‬
‫بدقمسمتي اها آهي ته سمندر ڦل حڪيمن وٽ استعمال نججه‬
‫ٿيندو آهي باقي جيڪڏهن ڪو آيورويججدڪ نسججخو ڪو حڪيججم‬
‫ٺاهي ته پنسارين کان پراڻا ڪنهن نه ڪم جا ملندا آهن آهججن‬
‫هرٻي سال ڪيڙا لڳل سمندر ڦججل اڇلئي نججوان وٺنججدو آهججي‬
‫گھڻو ڪري سمندر ڦل جو وڪرو نه ٿينججدو آهججي بدقسججمتيءَ‬
‫سان يوناني دواخانن جي نسخن ۾ به هن جو واهپو نججه آهججي‬
‫انهيَء ڪري هن جي منڊي ۾ گ ھرپ نججه آهججي پنسججارين کججان‬
‫ڪيڙي لڳڪڪل ئي ملنججدا آهججن انهي جَء ڪڪڪري حڪيججم جيڪڏهججن‬
‫اهڙن علقن ۾ جتي هي ٿي سگھي ٿو سرڪاري طور هن جا‬
‫وڻ ل ڳائي تججه بججه صججرف دوائي مقصججدن لِء اسججتعمال ٿي جڻ‬
‫لڳندا پر هن جي ڪاٺي سٺي هئڻ ڪري سٺو فرنيچر به ٺهي‬
‫سگھي ٿو‬
‫مضر هي مڇين جي لِء ته زهر آهي اهڙيَء طرح‬
‫مزاج‬
‫بعض ڪيڙن کي به ماري ٿو انسانن ۾ الٽي اٻڙڪا پيججدا ڪري‬
‫ٿو‬

‫فائدا‬
‫هججي آيججور ويججدڪ وارن وٽ گ ھڻو ڪري معججدي ۽ آنڊن جججي‬
‫بيماري کان سجواِء ڦڦجڙن جججي تڪليجف ۾ بججه اسجتعمال ڪيجو‬
‫وڃجي ٿجو انهيجَء ڪري هاضجمي ججي دوائن سجان هججن کجي‬
‫ضرور شامل ڪنداآهن جيڪڏهن هن کي ڌونججري سججان ملئي‬
‫استعمال ڪيو وڃي ته هي دست بند ڪري ٿو اسان وٽ هن‬
‫وقت عام طبيب گھڻو هن جي ناس ٺاهي مٿي جججي سججور ۽‬
‫نزلي ۾ استعمال ڪندا آهن جنهن سان نڪ مان پججاڻي جججاري‬
‫ٿي فائدو ٿي ويندو آهججي جيئن تججه شججروع ۾ ذ ڪر ڪري آيججو‬
‫آهيان ته ويدن وٽ هججي گ ھڻو ڪري ٻججارن جججي ڇججاتي جججي‬
‫بيمارين ۾ استعمال ٿيندو آهي انهيَء ڪري جيڪڏهججن ٻججارن‬
‫کي کنگھ نمونيا يا ڇاتي بند ٿئي ته هن جججو سججفوف مججاکي ۾‬
‫ملئي ٻججار کججي چٽججائجي يججا ادرڪ جججي پججاڻي سججان بججه ڏئي‬
‫سگھجي ٿو جڏهن سهڪ جججي صججورت ۾ ٻججار جججو بلغججم ڦاتججل‬
‫هجي ۽ خارج نه ٿئي ته انهيَء کي ترت خارج ڪري ٿججو هججن‬
‫جي پنن مان رس ڪڍي پيارڻ سان دست بند ٿي وڃن ٿا هن‬
‫جي پاڙ ڪڙي هوندي آهجي انهيجَء ڪري مليريجا بخجار ۾ هجي‬
‫مفيد آهي هن تي باقائدي تجربا ڪري مليريا جججي دوا ايجججاد‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪69‬‬
‫ڪري سگھجي ٿي هن کي جيڪڏهن ڀنگججري جججي رس سججان‬
‫استعمال ڪيو وڃي ته ڇٽي ۾ مفيججد آهججي ‪ .‬ڳڙ سجان کجارائڻ‬
‫سججان دسججت بنججد ٿججي وڃججن ٿججا ‪ .‬دم ۾ جيڪڏهججن ‪ 100‬گججرام‬
‫سججمندر ڦججل ‪ 200‬گججرام پپريججون ملئي سججاڙي روزانججو هجڪ‬
‫گرام کارائڻ سان دم ۾ فائدو ٿي وڃي ٿججو مجڊ غاسجڪر ۾ هجن‬
‫کي پيٽ جي ڪيڙن لِء به استعمال ڪيو ويندو آهي‬

‫جديد سائنسي معلومات‬
‫سمندر ڦل جي ٿڙ جي ڇوڏي کي جديد سائنس جججي حججوالي‬
‫سان مختلف ايڪسٽرڪٽ ٺاهيا ويا‪.‬انهيَء جججي بيڪٽريججا جججي‬
‫خلف جانججچ پڙتججال ڪئي وئي‪ .‬هججي تحقيججق ڪاناماِءسججين ۽‬
‫فلڪونا زون جي ڀيٽ ۾ ڪئي وئي تجربن مججان ثججابت ٿيججو تججه‬
‫هي ڪافي گرام هاڪاري ۽ گرام ناڪاري بيڪٽريا جججي خلف‬
‫مؤثر آهي‪ .‬هن مان هڪ خاص مر ڪب لڌو ويججو جي ڪوپي اي‬
‫‪16‬مان ڪڍيو ويو جيڪو لوپاڊرين ‪ 3‬هججو ‪ .‬هججي سججڄو تجربججو‬
‫ايم اين آر اسپيڪٽو سڪوپي جي ذريعي ڪيججو ويججو هججو‪ .‬هججي‬
‫تحقيق برطانيه جي گلسڪو يونيورسٽي جي فارماسججوٽيڪل‬
‫شعبي ۾ ڪئي وئي‪.‬‬

‫سڻي‬
‫فارسي لدنه‬
‫سنڌي سڻي‬
‫اردو پٽ سن‬
‫سنسڪرت سن پشپي ماليا پشپي‬
‫مقامي نالو جھنجھانيا‬
‫انگريزي‪Sun hemp :‬‬
‫لطيني ‪Crotalaria‬‬
‫خاندان ‪Fabaceae‬‬
‫سڃاڻپ‬

‫هي هڪ مشهور گاه آهي‪.‬جنهن جي ريشي مان رسيون رسا‬
‫۽ ٻوريون ٺاهيون وڃن ٿيون هن جا ٻه مشهور قسم آهن هن‬
‫جو ٻوٽو ميٽر تائين ڊگهو ٿيندو آهي هن ۾ نيرا پيل ۽ سفيد گل‬
‫لڳندا آهن وڏي قسم جا گل صججرف پيل هونججدا آهججن ۽ بججاقي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪70‬‬
‫ننڍي قسم جا ٻن رنگن جا ٿيندا آهن هن کي پاڻيَء ۾ پسججائي‬
‫کججل لهججي پججوِء رسججا ٺاهيججا وڃججن ٿججا اسججان وٽ سججوتلي‬
‫مشهورآهي اها سڻيَء مان ئي ٺاهي و ڃي ٿي‪.‬‬

‫جاِء پيدائش‬
‫پاڪستان ۾ ڪنهن زماني ۾ هججن جججي کججوٽ نججه هئي انهي جَء‬
‫ڪري ته بنگل ديش جو هي اهم فصل آهججي ‪ ،‬هججن وقججت بججه‬
‫پاڪستان بنگله ديش مان درآمد ڪندو آهي جيتججوڻيڪ اسججان‬
‫وٽ هن جواستعمال گهڻو ڪري جججام آهججي پججر ح ڪومت زر‬
‫مبادله بچائڻ لِء اهڙي ڪا به ڪوشش نه ورتي آهي‬
‫مزاج سرد خشڪ پر هن جا ٻج گرم خشڪ هوندا آهن ‪.‬‬
‫مضر‪ :‬هن جا گل ثقيل ۽ قججابض هونججدا آهججن پججن ديججر هضججم‬
‫هوندا آهن‬

‫فائدا‬
‫هن جي گلن جو ساڳ بنگلججه ديججش ۾ اسججتعمال ڪيججو وينججدو‬
‫آهي پر هن کي ثقيل سمجھيو ويندو آهي سڻي جا ٻج کارائڻ‬
‫سان عورت بانجھ ٿي ويندي آهي‪.‬ٻج پججاڻيَء ۾ پيهججي وار ڌوئڻ‬
‫سان وار وڏا ٿي وڃن ٿا اڪثر علئقن ۾ هن جا پن پيججٽ جججي‬
‫ڪيجڙن ۽ پيچججش ۾ کارائينججدا آهججن ‪،‬هججن جججاپن مليججن رت بنججد‬
‫ڪندڙ‪،‬۽ پيچش ۾ مفيد آهن ‪.‬انهيَء کان سجواءِ الٽجي آڻينجدڙ ۽‬
‫حمل ڪيرائين ٿا‪.‬هن جا ٻج سورائيسس يعنججي چنبججل ۾ مفيججد‬
‫آهن‪ .‬اهڙيَء طرح ملي ۾ به ڏنا وڃن ٿا هن جا گل حيض بنججد‬
‫ڪن ٿا ‪.‬اهڙيجَء طججرح نفججاس۾ بججه اسججتعمال ڪ ڪرائي سججاڳيا‬
‫فائدا حاصل ڪري سگھجن ٿا هن جا ٻج ڪٽي کائڻ سا ڦيري‬
‫۾ فائدو ٿي وڃي ٿو‪ 10.‬گرام سڻي جا ٻج ۽ ‪ 10‬گججرام مججاکي‬
‫۾ ٻه هفتا کارائڻ سان لقوي ۾ فا‪.‬ئدو ٿي وڃي ٿو‪.‬هن جي پججاڙ‬
‫‪ 7‬گرام برابر ماُء العسل ۾ گھوٽي پيارڻ سان مججروڙ ۾ فججائدو‬
‫ٿججي وڃججي ٿججو جنهججن کججي طججبي زبججان م مغججص چيججو وڃججي‬
‫ٿو‪.‬انهيَء ساڳي ترڪيب سان کارائڻ ڪري پيشاب به جاري‬
‫ٿي وڃي ٿججو‪ .‬ڌڪ جججي ڄميججل رت تججي ليججپ ڪرڻ سججان رت‬
‫تحليل ٿي وڃي ٿو‪ .‬هن جا ٻج پڇي تي ليپ ڪرڻ سججان انججدر‬
‫ڪري ڇڏجي ‪ 15‬ڏينهن انهيَء ترڪيب سان فججائدو ٿججي وڃججي‬
‫ٿو‪.‬ٻج رت صاف ڪن ٿا ٻجن جججي اسججتعمال سججان پٿججري جججا‬
‫زرڙا خارج ٿين ٿا‪.‬هي مدر حيض به آهن‪.‬‬

‫ڪيميائي جز‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪71‬‬
‫هن جاجز جگر لِء نقصان ڪار هوندا آهن‪.‬هن جي ٻجن جججي‬
‫تيل ۾ فيٽي ايسڊ هونججدا آهججن لينيئلجڪ ايس جڊ انججداليئولڪ ايس جڊ‬
‫هونججدو اٿججس‪.‬پججائيرو ليزيڊيججن الڪلئيججد ‪،‬جنسججن ‪،‬ٽرئي ڪو‬
‫ڊسمن‪،‬رديلن‪،‬سينسي فائيلن‪،‬سيني سججيولين‪ ،‬الڪلئي جڊ ڪڍيججا‬
‫ويا آهن‬

‫جديد سائنسي معلومات‬
‫هندسججتا جججي گلبرگججا يونيورسججٽي جججي پوسججٽ گريجججويٽ‬
‫زولجججي جججي اداري ۾ س جڻيِء جججي ٻجججن تججي تحقيججق ڪئي‬
‫يَء ججا ٻجج ايٿججر‪،‬بيججن زيججن ۽‬
‫وئي ‪.‬جنهن ۾ نر ڪوئن کجي سجڻ ِ‬
‫ايٿانولڪ ايڪسٽرڪٽ ٺاهي نجر ڪوئن کجي سجندن وزن ججي‬
‫حساب سان کججارايو ويججو‪،‬مهينجي کجان پججوِء سجندس ٽيسجٽون‬
‫ڪيون ويون ان مان هي نتيجا نڪتا جو ڪوئن جي منيجَء جججا‬
‫جراثيم گھٽجي ويا انهيَء کان سواِء عجيب ڳالهه اها ٿي جو‬
‫ڪوليسجٽرول وڌي ويجو‪.‬انهيجَء کانسجواِء سجندن خصجين ججي‬
‫سائز به گھٽجي وئي انهيَء مان ثابت ٿيججو تججه س جڻي جججا ٻججج‬
‫اولد پيدا ڪرڻ جي صلحيت ختم ڪن ٿججا ‪.‬هججت ه جڪ ڳالهه‬
‫ذهن ۾ رکڻ گھرجي ته سجڻيَء جججا ٻججج اسججان جججي علئقججي ۾‬
‫دايون عورتن کي اولد نه ٿيڻ لِء کاراينديون آهن ‪ .‬سائنسججي‬
‫لحاظ سان ته انهيَء جي تحقيق نه ٿي آهي موجوده تحقيججق‬
‫۾ به نر ڪوئن ٿي تحقيق ڪئي وئي آهي مردن کي ته بججانجھ‬
‫ڪن ٿا پر زناني عضون ٿي سندن اثر جي سائنسي تحقيججق‬
‫ضروري آهي انهيَءکانپوِء ئي اهو چئي سججگھجي ٿججو تججه هججي‬
‫عورتن جي لِء مفيد آهي يا نه ‪.‬‬

‫مجربات‬
‫سڻيَء جي ٿڙ جججي کججل ‪.‬هي جڊ ۽ ارد برابججر وزن ک ڻي سججاڙي‬
‫ڪاري رک ڪجي‬
‫مقداروخوراڪ هڪ گرام صبح هڪ گرام شام جو‬
‫فائدا دم پيٽ جو ريح کنگھ گلي جي تڪليف هر قسججم جججي‬
‫هڏ ڪوئي ۾ فائدو ڪري ٿي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪72‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫سمي سي فيو گا‬
‫پنجابي جي اونتي‬
‫انگريزي‪Big wort , black kohosh :‬‬
‫لطيني ‪Cimici fuga foetida :‬‬
‫خاندان ‪Raniculaceae :‬‬

‫تاريخ‬
‫انڊيا ۽ آمريڪا جا ماڻهو هن ٻججوٽي جججي اهميججت کججان ڪافي‬
‫عرصججي کججان واقججف هئا‪.‬اهججي هججن کججي ڪافي بيمججارين ۾‬
‫استعمال ڪندا هئا‪ .‬اهي هن کججي عججورتن جججي مسججئلي کججان‬
‫وٺي ڪوئن ۽ نانججگ جججي ڏنگجڻ ۾ بججه اسججتعمال ڪنججدا هئا‪19 .‬‬
‫صدي ۾ امريڪي معالجن حيض جي خرابين ڳڍڙيججن ۽ سججنڌن‬
‫جي سور ۾ به استعمال ڪندا هئا نن جڊ نججه اچ جڻ ۾ بججه هججن کججي‬
‫استعمال ڪيو ويندو هو چيني به قديم زمجاني کججان هججن کججي‬
‫مٿي جي سور ‪ ،‬ارڙي ۽ پڇي لهڻ سان گڏ عورتن جججي رحججم‬
‫جي لهي اچڻ ۾ واپرائيندا هئا‬

‫سڃاڻپ‬
‫هن جو ٿڙ ‪ 40‬کججان ‪ 100‬سججينٽي ميٽججر ڊگ ھو ٿ جڙ پکڙجنججدڙپن‬
‫بيضوي ٿيندا اٿس هن جي پاڙ ٽي کان ‪ 9‬سينٽي ميٽججر ٿينججدي‬
‫آهي هي سخت بي ڊولي گولئي مائل ٿيندي آهي مٿي ٽارين‬
‫جا نشان هيٺ سنهڙيون پاڙون ٿينديون اٿس هن جججو پججاڙون‬
‫ڪ ڪاراڻ مجائل پوريجون پنيجون هونجديون آهجن بغيجر بجوِء ججي‬
‫ٿوريججون ڪڙيججون هونججديون آهججن هججن کججي گججل جججولئي کجان‬
‫آگسٽ ۾ لڳنداآهن ٻج آگسٽ کان سيپٽمبر ۾ پچي راس ٿيندا‬
‫آهن هي پاڪسججتان جججي هماليججائي زون ۾ ٿينججدو آهججي خججاص‬
‫ڪري ڪشمير ۾ هن جا ٻوٽججا ڏٺاويججا آهججن انهيجَء کجان سجواِء‬
‫ايسٽ انڊيا سينٽرل رشيا کان جاپان ۾ به هي ٿئي ٿو‬
‫پوکڻ ‪ :‬هي ٻوٽو هل ڪي وارياسججين زمينججن ۾ ٿئي ٿججو ‪،‬چي ڪي‬
‫مٽي ۾ به هي ٿئي ٿو تيزابي يجا معتججدل زمينجن ۾ بججه هجي ٿججي‬
‫وڃي ٿو انهيَء کان سواِء الڪلئين زمينن ۾ هن جو پججوکڻ بججه‬
‫درست آهي‪.‬‬
‫مضججر ‪ :‬هججي ٻوٽججو اه جڙي‬
‫مججزاج ‪:‬گججرم خش جڪ‬
‫خاندان سان تعلق رکجي ٿجو‪.‬جنهجن ۾ ڪافي زهجريل الڪلئيجڊ‬
‫هوندا آهن انهيَء ڪري هن کي سنڀالي استعمال ڪجي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪73‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مقداو خوراڪ‪ :‬هي هوميججو پيٿ جڪ ۾ اسججتعمال ٿينججدل آهججي‬
‫هي طبيب هڪ گرام کان مٿي نه واپرائين‬

‫فائدا‬
‫هي اعصابن لِء محرڪ آهججي دل ۾ تس جڪين پيججدا ڪري ٿججي‬
‫سنڌن جي نون توڙي پراڻن سورن ۾ مفيد آهي‪.‬عرق النسا ۽‬
‫ڏڪڻي ۾ به استعمال ڪئي وڃي ٿي‪ .‬بلغم خارج ڪڪڪرڻ سججان‬
‫گڏ معدي کي طاقت ڏي ٿي اهجڙي سجوِء هضجم ۾ مفيجد آهجي‬
‫جنهن ۾ عصبي سور جي به شڪايت هونججدي آهججي هججن جججي‬
‫استعمال سان دل کي طاقت اچي ٿي ‪.‬هن جججي کججائڻ سججان‬
‫نبض جي رفتار ڪجھ گھٽ ٿئي ٿي‪ .‬دل جججي طججاقت بججه وڌي‬
‫وڃي ٿي رت جو دٻاُء وڌي وڃي ٿو زياده مقدار ۾ کجائڻ سجان‬
‫الٽيون ۽ حيض جي خون ۾ واڌ اچي وڃي ٿو‪.‬‬

‫جديد سائنسي معلومات‬
‫هي بخار روڪينجدڙ ٻجوٽي آهججي ۽ پججاڙ سجور گھٽجائي ٿجي هجي‬
‫جراثيم ماريندڙ هوائي جيوڙا مارينججدڙ يعنججي اينٽججي وائرل بججه‬
‫آهي هي پيشاب آور۽ منوم به آهي هي کنگھ مٿججي جججو سججور‬
‫ٿڌ ۽ مسوڙن جي بيماري ۾ واپرائي سگھجي ٿي هججي سججوڃ ۽‬
‫ارڙي ۾ ڪارائتي آهي ‪.‬‬

‫ڪيميائي جز‬
‫هن ۾ ڪافي اهم جز هونججدا آهججن ٽججراِء ٽرپنججائيڊ گل ڪو سججائڊ‬
‫‪،‬ايسيٽن‪،‬۽ سمي سي فيو گو سائڊ ۽ آئسو فلو ون هوندا آهن‬
‫ايرو ميٽڪ تيزابن مججان ٽينججز‪ ،‬ريججزن‪،‬فيٽججي ايس جڊز‪،‬نشاسججتو ۽‬
‫کنڊموجود هوندو اٿس‬

‫جديد تجربا‬
‫هي اسٽروجن جھڙيون خاصيتون رکي ٿو‪ .‬جيئن ئي عورتججون‬
‫مينوپاز يعني سن ياس کي رسي ٿي اووري ۽ پيچوٽرن گلينڊ‬
‫جي وچ ۾ رابطو گھٽجي وڃي ٿو ۽ ايسٽرو جن جججي پيججدائش‬
‫گھٽ ٿي ۽ ليو ٽينئزنگ هججارمون وڌي وڃججن ٿججا گججرم فليشججز‬
‫جي ڪري هارموني تبججديليون ٿيججن ٿيججون جرمججن ۾ ڪليني ڪل‬
‫تجربن مان اهو ثججابت ٿيججو آهججي تججه سججمي سججي فيوگججا جججي‬
‫الڪوحلڪ ايڪسٽريڪٽ ايل ايڇ رطوبتون جيڪي مينججو پججاز ۾‬
‫وڌن ٿيون ان کي گھٽائي ڇڏي ٿي‪.‬‬
‫هي ٻوٽي هوميججو پيٿ جڪ ۾ تمججام گ ھڻي اسججتعمال ڪئي وڃججي‬
‫ٿجي ‪.‬طجبي ڪتجابن ۾ هجن ججو گ ھڻو ذ ڪر نجه آهجي منهنججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪74‬‬
‫معلومات مطابق صرف حڪيم نجم الغني هن جو ذڪر ڪيو‬
‫آهي ‪ .‬مون سمجھيو ته شايد هي يورپي ٻوٽي آهي پر فلججورا‬
‫آف پاڪستان مان خبر پئي تججه هججي پاڪسججتان ۾ بججه ٿئي ٿججي‬
‫لچار ريسرچ ڪري هن جو مٿيون تفصيل لکيو اٿم‪.‬‬

‫سي بڪ ٿارن ) ڌرچڪ(‬
‫عربي غاسول‬
‫يوناني ‪ :‬ابو قانس‬
‫سنڌي اردو ‪ :‬ڌرچڪ‬
‫شمالي علقه جات چڪ‪ ،‬چما‪ ،‬ڌرچڪ‬
‫لداخ ‪ :‬سرنا ‪،‬تسر‬
‫انڊين پنجاب ‪ :‬امب ‪ ،‬باٽ فٽ‪ ،‬مليچ‬
‫تبت سٽاربو‬
‫لطيني ‪hippophae‬‬
‫خاندان ‪Elaeagnaceae‬‬
‫جيتوڻيڪ هن ٻوٽي جو ذڪر جلد ٻي ۾ ڪري آيججو آهيججان ‪.‬اتججي‬
‫ڌرچڪ جي عنوان سان ئي ذڪر ڪيو ويو آهي ‪ .‬پججر جيئن تججه‬
‫تحقيق جو دائرو وسيع ٿيندو وڃججو تججه ديسججي دوائن جججا نججت‬
‫نوان فائدا معلوم ٿيندا اچن انهيَء ڪري جلجد چجوٿين ۾ سجي‬
‫بڪ ٿججارن جججي عنججوان سججان هججي مضججمون ڏئي رهيججو آهيججان‬
‫حقيقت ۾ راهنمائي صحت ۾هي مضججمون ڇپجججي چ ڪو آهججي‬
‫‪.‬مضمون جي اهميت مان اهو اندازو لڳائي سگھجي ٿو تججه‬
‫جو ان ٻوٽي بابت لتعداد خط موصول ٿيا‪ .‬انهيَء دوران اهججا‬
‫به خبر پئي ته فيروز اجملي دواخاني وارا بجه هجن ٻجوٽي تجي‬
‫تحقيق ڪري رهيا آهجن ‪ .‬موصجو ف مهربجاني فرمجائي مجون‬
‫کججي بججه ٻججوٽي روانججي ڪئي هئي ‪.‬هججت آئون مججاهوار رهنمججاِء‬
‫صحت ۾ جيڪو مضمون شججايع ڪرايججو هججوم اهججو مججن و عججن‬
‫ترجمو ڪري شامل ڪري رهيون آهيان‬
‫ممل ڪت خججدادا پاڪسججتان ۾ لتعججداد اهجڙا وڻ ٻوٽججا ۽ ٻوٽيججون‬
‫موجود آهن جن جا اڪسيري فائدا آهن انهن مان چين روس‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪75‬‬
‫يا ٻيا ايشيائي يا يورپي ملڪ مرڪبات ٺاهي پنهنجي ملڪ لِء‬
‫زرمبادله ڪمائي رهيا آهن ‪ .‬اسان کي يا ته خبر ئي نجه آهجي‬
‫جي آهي ته اسان حڪومت جججي نججاقص منصججوبه بنججدي جججي‬
‫ڪري يا عد م توجهي جي ڪري انهن ٻوٽن مان نه ته دوائي‬
‫فائدا حاصل ڪري سگھيا آهيون نه ئي تجرباتي فائدا انهن ل‬
‫تعداد ٻوٽن مان سي بڪ ٿارن هڪ اهم دوا آهي ڪافي طبيب‬
‫پريشان ٿيندا ته مون انگريزي نالو ڇو لکيو آهججي انهيجَء جججو‬
‫اردو يا ٻيو نالو لکڻ کپي ها انهيَء جي لِء عرض آهي ته هن‬
‫ٻوٽي جو طبي ڪتابن ۾ ذڪر نه آهججي انهيجَء ڪري هججن جججو‬
‫طبي نالو مشهور نه ٿيو اڄ کان پوِء هن جو طبي نالو ڌرچ جڪ‬
‫سمجھڻ گھرجي چين ۾ هن ٻججوٽي مججان ‪ 250‬مرڪبججات ٺاهيججا‬
‫وڃن ٿا اهي نه صرف پنهنجي ملڪ ۾ استعمال ٿين ٿا پر ٻيججن‬
‫ايشيائي ملڪن ۾ برآمد ڪيججا وڃججن ٿججا منهنجججي دلچسججپي ان‬
‫وقت وڌي جڏهن منهنجي هڪ طبيب دوست پروفيسر سججميع‬
‫اللججه کوسججو ڊان اخبججار ‪ 23‬جنججوري ‪ 2005‬ع ۾ شججايع شججده‬
‫مضمون جي ڦوٽو ڪاپي مون کي رواني ڪئي ۽ ان مضمون‬
‫جي وضاحت ۽ ٻوٽي بات ڄاڻ ۽ رنگيججن فوٽججو جججي فرمججائش‬
‫ڪئي ‪.‬اهو مضمون پاڪستان جججي همججدرد محمججد اسججماعيل‬
‫جو لکيل هو جنهن هن ٻوٽي جو ذڪر غربت ختجم ڪرڻ وارو‬
‫ٻوٽو جي عنوان سان ڪيو هججوانهيَء مضججمون ۾ طججبي فججائدا‬
‫نالي ماتر هئا‪،‬جڏهججن تججه ان مضججمون ۾ ٻججوٽي جججي اقتصججادي‬
‫اهميت تي بحث زياده ڪيل هو سندس مضمون ۾ هن ٻججوٽي‬
‫سان بي واجبي جو چٽو عڪس موجود هو‪.‬اهو ٻڌائينججدو هلن‬
‫ته اهو ٻوٽو اسان جي شمالي علئقن ۾ ڪثرت سان موجججود‬
‫آهي انهيَء معاملي ۾ آئون سميع الله کوسو جو شڪر گججذار‬
‫آهيان ته انهيَء هن اهم ٻوٽي ڏانهن مججون کججي مججائل ڪيججو ۽‬
‫آئون وڌيڪ تحقيق ڪري سگھيس‪ .‬انهيَء کان پججوِء آئون دنيججا‬
‫جججي اهججم ٻججوٽن جججي ڪتججابن ۾ تلش ۾ ل ڳي ويججس لي ڪن‬
‫افسوس جي اها ڳالهه آهي ته ڪنهن به طبي ڪتججاب ۾ هججن‬
‫جو ذڪر نه مليو باقي هندسججتان ججي جديجد طجبي سائنسجي‬
‫ڪتابن م هن جو مختصر ذڪر مليوانهيَء کان سواِء انگريزي‬
‫جي هڪ مختصر ڪتاب ۾ هن جو معمولي ذڪر مليججو پججر اهججا‬
‫معلومات انتهائي اهم هئي‪ .‬جيئن ته همدرد جو هجڪ ريسججرچ‬
‫ٽه ماهي رسالو همججدرد ميڊي ڪس جججو پرا ڻو پڙهنججدڙ آهيججان‬
‫انهيَء۾ اتفاق سان قراقرم ايگريڪلچرل ريسرچ انسججٽيٽيوٽ‬
‫فار نادرن ايريا گلگت جججي ڪارنڌن جججو هجڪ مضججمون نظججر‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪76‬‬
‫مان گذريو‪،‬عجيب اتفاق آهي تججه انهي جَء وقججت علججم الدويججه‬
‫جلد ٻيو زير اشاعت هججو ان ۾ معمججولي ذ ڪر هججن ٻججوٽي جججو‬
‫ڪيو هوم‪،‬منهنجي خيال ۾ هن ٻوٽي جو انگريزي ڪتابن کججان‬
‫سواِء برصغير ۾ پهريون دفعو سنڌي زبان جججي ه جڪ ڪتججاب ۾‬
‫ڪيو ويجو هجو ‪.‬۽ منهنجججي ذاتجي ويججب سجائٽ تججي ان جججو نجه‬
‫صرف ذڪر ڪيم پر ان جي رنگين تصوير به لنچ ڪيم‪،‬‬

‫تاريخ‬
‫هن ٻوٽي بابت جيڪو مضمون محمداسماعيل تحرير ڪيو هو‬
‫‪ .‬ان جا اهم حصا جيڪي هن ٻوٽي جي اقتصادي اهميت کججي‬
‫اجاگر ڪن ٿا ‪ .‬انهن جو انگريزي مان ترجمومن وعن ڪري‬
‫لکي رهيو آهيان‬
‫هي انتهائي اهم ۽ معلومات افزا آهي‪ ،‬تججه شججمالي علئقججن ۾‬
‫ڌرچڪ هڪ ڪنڊن وارو ٻوٽجو آهجي هجي سجرحد ۽ بلوچسجتان ۾‬
‫ڪثرت سان ٿئي ٿو روايتي طو ر مقامي ماڻهو هن کي ٻارڻ‬
‫۽ لوڙهن لڳائڻ لِء استعمال ڪندا آهن هن جي ڦل ۾ حيججاتين‬
‫سي ڪافي مقججدار ۾ هونججدو آهججي جي ڪو سججڄي آبججادي جججي‬
‫ضرورتن لِء ڪافي هوندو آهي انهيَء کان سواِء اهو به چيججو‬
‫وڃي ٿو ته هن جي ٻجن ۽ ميوي ۾ ‪ 190‬ڪيميائي جججز هونججدا‬
‫آهن هي جز اقتصادي حوالي سان وڏي اهميت رکن ٿجا چيجن‬
‫۾ هن جي مرڪباتن مان بلين جي حساب سان آمدني ٿيندي‬
‫آهي چين روس ۽ يورپ جي بعض حصن ۾ ايستائين جو ڏکججڻ‬
‫آمريڪا۾ بجه هجن ججون فيڪٽريجون قجائم آهجن صجرف چيجن ۾‬
‫اهڙيون ‪ 200‬فيڪٽرون ڪم ڪري رهيون آهن جيڪي صججرف‬
‫ڌرچڪ جا مرڪب ٺاهينديون آهن ‪1996 .‬ع ۾ چين جي ڌرچججڪ‬
‫جي ماهرپروفيسر لورونگن جلدي ۾ چترال گلگججت اس جڪردو‬
‫سوات ۾ هن جي پيدوار جي حججوالي سججان سرسججري انججدازو‬
‫لڳايو ته ‪ 3000‬ايڪٽر تي مشججتمل آهججي جججن مججان هرسججال‬
‫‪ 2500‬ٽججن ٻوٽججو حاصججل ڪري سججگھجي ٿججو هججن چيججو تججه‬
‫پاڪستاني سر زمين انهي جَء جججي لِء انتهججائي مججوزون آهججي‬
‫‪.‬ايستائين جو اتي هججن جججي بهججتر پججوک بججه ٿججي سججگھي ٿججي‪.‬‬
‫انهيَء اندازي کان پوِءوزرات خوراڪ و زراعت ‪I.C.I.M.O.D‬‬
‫سان هڪ تجربججاتي پراجي ڪٽ نيشججنل ايججرڊ لين جڊ ڊولپمينججٽ ۽‬
‫ريسرچ انسٽيٽيوٽ قائم ڪيو انهي جَء پراجي ڪٽ کججي مقججامي‬
‫سطح تي هن جي اهميت کي اجاگر ڪرڻ ۾ ڪافي مدد ملي‬
‫اسڪردو ۾ هارين لِء هڪ پلنٽ لڳايو ويججو جي ڪو ٻججوٽي جججو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪77‬‬
‫ست تيار ڪري ها پر هارين کي موقعو ڏيجڻ کججان سججواِء اهججو‬
‫پراجيڪٽ بند ڪيو ويو جنهججن جججو سججبب ان اداري جا ڪارنڌا‬
‫ئي ٻڌائي سگھن ٿا ڌرچڪ غججذا سججان مالمججال آهججي ۽ صججحت‬
‫مند غذا مهيا ڪري ٿججو ‪.‬انهيجَء ۾ اوميگججا فيٽججي ايسجڊ حيججاتين‬
‫سي ِاي ‪،‬معمولي معدنيات ۽ فو ٽو ڪيميڪل مرڪبات هوندا‬
‫اٿس‪.‬انهيَء ڪري هن کي مثالي غذا وارو ٻوٽو چيو وڃي ٿججو‬
‫هن مان تمام بهتر مرڪبات مارڪيٽ ۾ آڻي سگھجن ٿججا‪.‬مثل ً‬
‫جوس جيلي مارميلوس‪،‬ڪينڊيججز هججن مججان شججراب بججه ٺججاهيو‬
‫وڃي ٿو لطيني زبان ۾ هن جو نالو گھوڙي کي چمڪائڻ وارو‬
‫چيججو وڃججي ٿججو ‪.‬اهججا اصججطلح صججدين کججان رائج هئي جي ڪي‬
‫گھوڙا ڌرچڪ کائيندا هئا اهججي انتهججائي تندرسججت ۽ انهججن جججي‬
‫وارن ۾ چمڪ اچي ويندي هئي اها حقيقت آهي ته چين وارن‬
‫پهريون دفعو دوائي مقصدن لِء استعمال ڪيو تبت جي ه جڪ‬
‫اهجم ڪتجاب سجيبو ييجدان جي ڪو ٻجن جلججدن ۽ ‪158‬بججابن تجي‬
‫مشتمل هو جنهن مان ‪ 30‬باب صرف ڌرچڪ تي مشتمل هئا‬
‫‪.‬سيبو ييدان جو منگولي زبججان ۾ بججه ترجمججو ‪ 18‬صججدي ۾ ٿيججو‬
‫هو‪ ،‬انهيَء کان پوِء ڪئين يججورپي زبججانن ۾ انهيجَء ڪتججاب جججو‬
‫ترجمو شايع ٿيو انهيَء کان پوِء ‪ 1903‬ع ۾ پيٽرس برگ مججان‬
‫روسي زبان ۾ شايع ٿيو انهيَء کان پوِء ‪ 1952‬۾ ۾ چيججن وارن‬
‫کي ٻيهر هن ٻوٽي ۾ دلچسپي پيدا ٿي چين جي ه جڪ ميڊي ڪل‬
‫ڪاليج ۾ هن تي ريسرچ شروع ٿي ابتدائي رپججورٽ هججن جججي‬
‫ميججوي تججي ‪ 1955‬۾ شججايع ٿججي‪.‬هججن جججا مر ڪب چيججن جججي‬
‫مارڪيٽ ۾ بطور دوا ‪ 1977‬کان رائج آهن‪.‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي جھاڙي نما وڻ آهي جنهن ۾ ڪنڊا تمججام گ ھڻا هونججدا آهججن‬
‫هي ٻوٽو ننڍو هوندو آهي تڏهن به هي ‪ 8‬ميٽر تائين ڊگهججو ڏٺججو‬
‫ويو آهي انهيَء کان سواِء هن جو هڪ ٻيو قسججم انتهججائي ننڍو‬
‫ٿيندو آهي انهيَء جا پن وي ڪر ۾ ‪ 1.8‬کججان ‪ 1.9‬سججينٽي ميٽججر‬
‫ٿيندا آهن ڊيگھ ۾ ‪5‬کان ‪ 5.2‬سينٽي ميٽر ٿيندا آهن ‪.‬گججل نججوان‬
‫پنن سان گڏ لڳندا آهن انهيَء جا گل ساوا هيڊاڻ مائل هونججدا‬
‫آهن هن جا ٻج مستطيل نما هونججدا آهججن آگسججٽ ۾ گججل اچ جڻ‬
‫شروع ٿي ويندا آهن جيڪي نومبر ۾ بججرف ڪرڻ تججائين ٿينججدا‬
‫رهندا آهن‬

‫پيدا ٿيڻ جي جڳهه‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪78‬‬
‫پاڪستان جي شمالي علئقن ۾ ‪ 1220‬کان ‪ 2266‬ميٽر جججي‬
‫اچائي تائين ٿينجدا آهجن پاڪسججتان جججي ضجلعي هنججزه اسجتور‬
‫گلگت‪،‬چججترال سججوات ‪ ،‬بلتسججتان جججي شججگر وادي ۾ ڪثرت‬
‫سان ٿئي ٿو چين ته هن جو مرڪزي علئقججو آهججي پججر روس‬
‫تبت منگوليا ڪينيڊا۾ نه صرف جھنگلي ٿيندو آهي پر باقججائدي‬
‫پوکيو به ويندو آهي مطالعي کان پوِء خبر پئي ته ابججن بيطججار‬
‫به هن جو ذڪر ڪيو آهي هن جو يوناني نالو ابوقججانس ٻڌايججو‬
‫آهي جڏهن ته انهيَء سان گڏانهيَء جو نالو غاسول بججه لکيججو‬
‫اٿس انهيَء زماني ۾ هن جي اڪسججيري فججائدن جججي ڄججاڻ نججه‬
‫هئي‪ .‬هن کي انهيَء زماني ۾ دسججت آورصججفرا ۽ بلغججم خججارج‬
‫ڪرڻ لِء استعمال ڪيو ويندو هو‪.‬پر انهيجَء کججان پججوِء طججبيبن‬
‫هن ٻوٽي تي ڪو خاص توجه نه ڏنو هن ٻو ٽي کي هججن شججام‬
‫۽ انطاقيه ۾ ڏٺو هو هن ويسقوريدوس جو به حوالو ڏنو هو ته‬
‫هو هن کي استعمال ڪندو هوبهرحال اسان جي قديم طججبي‬
‫ڪتابن ۾ ابو قانس جي نالي سان جنهن ٻوٽي جو ذڪ ڪر آهججي‬
‫اهو ڌرچڪ سمجھڻ گھرجي‬

‫ڪيميائي جز‬
‫هتي جيڪو به مقدار ڏنو وڃي پيو اهو ‪ 100‬گرام مقدار مان‬
‫سمجھڻ گھرجي ‪ .‬حياتين سي ‪ 200‬کان ‪ 15‬سو ملججي گججرام‬
‫حياتين ِاي ‪ 80‬ملي گرام هوندو آهي جڏهن ته فولڪ ايسڊ به‬
‫‪ 80‬ملي گرام هوندو آهي هيڊو ۽ نارنگي رنگ پيدا ڪرڻ وارا‬
‫بيٽاڪروٽين ۽ لئيڪو پين ‪ 30‬کان ‪ 40‬ملي گرام هونججدا آهججن‬
‫انهيَء کان سواِء ان ۾ فيٽي ايسڊ تيل اوليئڪ ايسڊ ميلڪ ايسڊ‬
‫بججه هونججدا اٿججس فليوونججائڊ مججان آئسججو هيپيججن ڪوٽرسيشججن‬
‫گلئيڪو سائڊز ۽ ڪيمو فيرول ‪ 100‬کججان ‪ 1000‬هججزار تججائين‬
‫هوندا آهن مٿي ذڪر ڪيل ڪيميائي مرڪبات ڌرچڪ ۾ ڪثرت‬
‫سان هوندا آهن جيتججو ڻي جڪ ڪافي مججاڻهو انهججن جججزن جججي‬
‫فائدن کان آگاه نه آهن ‪ .‬باقي جديد سائنس پڙهنججدل طججبيب‬
‫انهن جزن کان آگاه هونداآهن اهي انهن مان انججدازو ل ڳائي‬
‫هن ٻوٽي جي فائدن جو اندازو لڳائي سگھن ٿا‬
‫مزاج گرم خشڪ مصلح ماکي‬
‫مضر ‪ :‬مقرر مقدار ۾ کائڻ سان ڪو به نقصان نه ٿيندو آهي‬
‫باقي ڪن ماڻهن جي طبيعت ۾ ڳراڻ محسوس ٿيندي آهي‬
‫مقدار خوراڪ‪ :‬جديد سائنسي معلومات جي حوالي سججان‬
‫هن جو ڦل دوائي مقصدن جي حججوالي سججان ‪ 5‬گججرام صججبح‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪79‬‬
‫وشام کائي سگھجي ٿو هن مان شهتوت جججي نمجوني وانگجر‬
‫شربت ٺاهي استعمال ڪرائي سگھجي ٿو انهيَء جججو مقججدار‬
‫به ‪ 20‬ملي لٽر صبح وشام هئن گھرجي ‪.‬‬

‫فوائد‬
‫هن جو اهم فائدو چمڙي جي بيمججارين ۾ آهججي ‪.‬خججاص ڪري‬
‫چهري جي جلججدي مرضججن ۾ مفيججد آهججي هججن جججو ڪچججو ڦججل‬
‫دستن ۽ پيچش ۾ استعمال ڪيو وڃججي ٿججو‪.‬مقججامي طججور تججي‬
‫ڦڦڙن جي بيماري ۾ استعمال ڪيو وينجدو آهجي هججن جججو تيججل‬
‫بيڪٽريا کي ختم ڪرڻ سان گڏ دافع تعفن به آهي چيججن جججي‬
‫ريسرچ ادارن جو چوڻ آهي ته هن جو تيل ڪينسججر ۽ اهڙيججن‬
‫بيمارين ۾ مفيد آهي هي عضلتن جي مرمت ڪري ٿو ۽ کنگھ‬
‫۾ به مفيدآهي اهڙيَء طرح هاِء بلڊ پريشر ۾ به ڪارآمججد آهججي‬
‫دوران خون درست رکي ٿو چمڙي ۽ وارن ۾ تجازگي آ ڻي ٿجو‬
‫هن مان ڪافي مرڪبات تيار ڪيا وڃن ٿا چين ۾ ايس بي ٽي‬
‫بيوٽي ڪريم ٺاهيا وڃن ٿججا جي ڪي ‪ 16‬بيمججارين ۾ مفيججد آهججن‬
‫جن مان منهن جا گھنج جلدي خشڪي موهيڙا‪،‬۽ ڪافي ٻيون‬
‫جلدي بيماريون شامل آهن هن جي پنن ۾ سجڀئي حيججاتي ججز‬
‫موجود هوندا آهن ۽ انهيَء سان ڪو به نقصان نه ٿيندو آهججي‬
‫هن جا پن وهندل رت تي ليپ ڪيا ويندا آهن‬

‫جديد سائنسي تحقيقات‬
‫اسان وٽ ڪثرت سججان ٿيجڻ جججي بججاوجود ڪا بججه سائنسججي‬
‫تحقيق نه ٿي آهي چين ۽ ٻين ملڪن ۾ تججه باقججائدي سائنسججي‬
‫انداز ۾ تحقيق ٿي آهي جنهن جو مختصرذڪر ڊاڪٽر شو ڀاٽي‬
‫ڌرميندرا ڪيججو آهججي جيڪ ڪو پججورٽ لينجڊ جججي انسججٽيٽيوٽ فجار‬
‫ٽريڊيشنل ميڊيسن جو ڊ‪.‬ئريڪٽر آهي اهو لکي ٿو ته هججن جججو‬
‫دل جي بيمارين کي ختم ڪرڻ ۾ وڏو اهم ڪردار آهي قججوت‬
‫مدافعت ۾ اضافو ڪري ٿو ورم ختم ڪرڻ سان گڏ حساسيت‬
‫کي ختم ڪري ٿو انهيَء کان سواِءايٽمي شعائن جي نقصان‬
‫کي به گ ھٽ ڪري ٿجو بهرحجال اهجو چئي سجگھجي ٿجو هجي‬
‫انساني بدن ۾ ميٽابوليزم ختم ڪرڻ سان گ جڏ انسججاني بججدن ۾‬
‫ٿيندڙ بيمارين جي مقابلي ڪرڻ جي صل حيت پيدا ڪري ٿججو‬
‫ڪوليسٽرول گھٽ ڪ ڪرڻ سجان گجڏ رت ۾ ضجروري مجواد کجي‬
‫نارمججل ڪري ٿججو السججر جگججر ۽ دل جججي بيمججارين لِء اڃججان‬
‫تحقيق جاري آهي اهڙيَء طرح چمڙي جي بيمارين ۾ هن جججا‬
‫فائدا منظر عام تي اچي چڪا آهن هنڌ جا زخم ۽ عام زخمن‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪80‬‬
‫۾ انتهائي مؤثر آهي ايگزيما ۽ چرنوبل ايٽمي ري ايڪٽججر جججي‬
‫ريڊي ايشججن سججان متججاثر مججاڻهن جججو علج بججه هججن سججان‬
‫ڪاميابي سان ڪيوويو هو‪.‬هي ڪافي قسم جججي ڪينسججرن ۾‬
‫مفيد آهي انهيَء کان سواِء بلڊ پريشر م به مفيد آهي جي ڪو‬
‫پاڪستان جججو ه جڪ اهججم مججرض آهججي‪.‬انهي جَء جججا اهججي فججائدا‬
‫مشاهدي ۾ اچي چڪا آهن ‪.‬‬

‫ڪينسر جو علج‬
‫انهيَء مججرض تججي گ ھڻي تحقيقججات ليبججارٽري ۾ جججانورن تججي‬
‫ڪئي وئي آهي سائنسدانن جي هڪ گروپ جنهنجججو سججربراه‬
‫گوئل هو انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر ميڊيسن اينڊ الئيڊ سائنسججز‬
‫دهلي جي ريڊي ايشن بجائيو لججي ججي شجعبي ڌرچجڪ بجابت‬
‫ڪڪڪڪافي معلومججات شججايع ڪڪڪڪرائي‪.‬الڪڪڪڪوحلڪ رب جنهججن ۾‬
‫فليوونائڊ زيججاده هجججن ايٽمججي شججعائن جججي ريڊي ايشججن جججي‬
‫ڪري بون ميرو جي نقصان جي به اصطلح ڪري ٿو انهيججَء‬
‫سائنسي گروپ اهوبه شايع ڪيو ته بون ميرو سيل ٻيهر پيدا‬
‫ٿيڻ شروع ٿي وڃن ٿا چين ۾ ٿيل هڪ تحقيق جي مطابق هي‬
‫هيمو پوليٽڪ سسٽم جي ڪارڪردگي کي بهتر بنائي ٿو ٻجججن‬
‫جو تيل قوت مدافعت وڌائي ڪينسر جججي ڳوڙهين جججي واڌ‬
‫کي روڪي ٿو ‪.‬‬

‫دل جون بيماريون‬
‫چين جي هڪ ٻيڻي تحقيق م ‪ 7‬۽ ‪ 128‬مريضن کي ڌرچ جڪ‬
‫جي سڀني فليوونائڊ ‪ 10‬ملي گرام ڏينهن ۾ ٽي دفعا کارايا ويا‬
‫اهججو علج ڪل ‪ 6‬هفتججا جججاري رهيججو مريضججن ۾ ان سججان‬
‫ڪوليسٽرول جي لٿ نوٽ ڪئي وئي‪.‬۽ دل جي ڪارڪردگي‬
‫بهتر ڏٺي وئي انهن سڀني کي دل جي سور ۾ ايلو پيٿڪ دوائن‬
‫کان زياده فججائدو ٿيججو‪.‬جگججر ۽ گججردن ۾ ڪو بججه نقصججانده اثججر‬
‫محسوس نه ٿيو‪.‬حيواني تجربات ۾ رت جي ڄمڻ کان رو ڪڻ‬
‫لِء مفيد رهي ڪن ڌرچڪ جي سادن نسخن ۾ پججواڙي ۽ مٺججي‬
‫ڪاٺي به ملئي ويندي آهي شججنگھائي زون بججائيو ٽيڪنججالوجي‬
‫ڊپارٽمنٽ جي سججينٽر دل جججي ڪڪڪارونري بيمججارين ۾ دل جججي‬
‫فعل کي درست ڪرڻ لِء هن کي مفيد ڏٺو‪.‬‬

‫معدي جا مرض‬
‫ڌرچڪ روايتي طور تي معدي جججي السججر لِء اسججتعمال ڪئي‬
‫وڃي ٿججي ليبججارٽي تجربججاتن ۾ هججن جججي ٻجججن جججي تيججل مججان‬
‫ڪافي فائدو محسوس ٿيو هججن جججي اسججتعمال سججان معججدي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪81‬‬
‫جي تيزابن جو اخراج گھٽ ٿججي ويججو انهيجَء کججان سججواِء هججن‬
‫معدي جي ورم کي به گھٽ ڪيو‬
‫صغرالڪبد مطبي تجرباتن مان ثابت ٿيججو تججه ڌرچ جڪ جججو رب‬
‫انزائم سيرم سيرم بائل ايسڊ ۽ قوت مدافعت کي ختم ڪرڻ‬
‫وارن عواملن کي روڪي ٿو گڏو گڏ جگر جي ورم ۽ جگر جي‬
‫سيلن کي تباهي کان بچائي ٿو‬

‫جلدي بيماريون‬
‫چمڙي جي مرضن تي ڪافي تحقيجق ٿجي آهجي انهيجَء مجان‬
‫ثابت ٿيو آهججي تججه هججي چمجڙي جججي بيمججارين جججي ه جڪ اهججم‬
‫دواآهي هن مان ٺاهيل ‪ 200‬کان مٿي مرڪب اسي سججيڪڙو‬
‫چمڙي جي بيمارين۾ استعمال ڪياويندا آهن‪.‬هن کججي چمججڙي‬
‫جي بيمارين ۾ خصوصي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي‬

‫سجي ٻوٽي‬
‫سنڌي نالو ‪ :‬سجي ٻوٽي‬
‫بلوچي سجي ‪،‬نگھن‪،‬ڪال ڀائي سوره‬
‫انگريزي ‪Salt wort‬‬
‫لطيني‪Salsola kali linn :‬‬
‫آڪهه‪Cheonpodiaceae :‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي هڪ ساله ٻوٽو آهي جيڪو ڪنڊن سان ليس هوندو آهججي‬
‫هي پکڙيل هوندو آهججي جي ڪو ‪ 45‬سججينٽي ميٽججر تججائين ڊگ ھو‬
‫هوندو آهي ‪.‬هن جا پن ‪ 1.2‬کان ‪3.5‬سينٽي ميٽر ڊگ ھا هونججدا‬
‫آهن جيڪي تلوار وانگر هونديون آهن چهنججب بججه ٿينججدي اٿججن‬
‫بغير ڏانڊي جي هونديون آهججن گججل هجڪ کججان ٽججي گجڏ لڳنججدا‬
‫آهن‪.‬گل قطر ۾ ‪ 6‬کان اٺ ملي ميٽر هوندو آهجي پجر بيضججوي‬
‫گول يا گردي نما هوندو آهي جولئي کان سيپٽمبر تائين گل‬
‫لڳن ٿا اگسٽ ۽ اڪٽوبر تائين گل ٻج سخت ٿي وڃن ٿا هججن‬
‫ٻوٽي ۾ ٻئي گل يعني نر ۽ ماده هوندا آهججن جي ڪي هججوا جججي‬
‫ذريعي بار آور ٿين ٿا هي ڇانو ۾ نه ٿيندو آهججي هججي ڪلراٺيججن‬
‫زمينن ۾ ٿئي ٿو جيڪي تر هجن يا خشڪ ٻنهججي زمينججن ۾ هججي‬
‫ڏٺو ويو آهي ‪.‬‬

‫پيدائش جو هنڌ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪82‬‬
‫بلوچستان ۾ گھڻو ڪري زيججارت ۾ ٿينجدو آهججي‪.‬اهجڙي َء طجرح‬
‫سنڌ ۾ به هي سامونڊي علئقن جي قريب ٿئي ٿي انهيَء کان‬
‫سججواِء هججي يججورپ جججي سججڀني سججامونڊي علئقججن ۾ ٿئي ٿججي‬
‫افريڪا ۽ ايشيا ۾ ڪثرت سان ٿئي ٿي‬
‫پوکڻ جو طريقو ‪ :‬هي کليل ڪاڙهي واريججن زمينججن ۾ سججٺو‬
‫ڦٽجي ٿججو جيڪڏهججن پجاڻي جججي ڪثرت هججي تججه سجوني تججي‬
‫سهاڳو هي ڪلراٺين زمينن ۾ ڀلو ٿئي ٿو هن کي گھڻو ڪري‬
‫مرض نه لڳندو آهي هڪ ايڪڙ مان ‪ 3‬ٽججن ٻججوٽي حاصججل ٿئي‬
‫ٿي‬
‫مزاج سرد خشڪ‬
‫مقدرو خوراڪ هن جا پججن ٽججاريون بطججور ڪاڙهي جججي ‪5‬‬
‫مضر جيئن ته هججن ۾ آگزيلججٽ‬
‫کان ‪ 10‬گرام‬
‫ايسڊ هوندو آهي انهيَء ڪري جن ماڻهن کججي سججنڌن ۾ سججور‬
‫هجي نقرس۽ تيزابيت هجي ته احتياط سججان اسججتعمال ڪن‬
‫نه ته بيماري جي وڌڻ جا امڪان ٿي سگھن ٿا ‪.‬‬

‫فائدا‪:‬‬
‫هي گ ھٽ مقججدار ۾ سججٺو ذائقيججدار آهججي ايسججتائين جججو سجلد‬
‫وغيجره ۾ اسجتعمال ڪئي وڃجي ٿجي ‪.‬جيڪڏهجن هجن کجي رڌي‬
‫استعمال ڪيو وڃي ته ته اوگزيلٽ ايسڊ گھٽجي وڃي ٿو هن‬
‫کي پيٽ جي ڪيڙن مارڻ لِء استعمال ڪيو ويندو آهججي ‪.‬هججي‬
‫سٺو پيشاب آور به آهي هن جي ٻج جا به ساڳيا فججائدا آهججن‬
‫جگر جي اڪثر بيمارين ۾ استعمال ڪيو وڃججي ٿججو ‪.‬هججن جججي‬
‫تازن پنججن جججو رس عمججده پيشججاب آور آهججي هججن جججا ٻججج بججه‬
‫استعمال ڪري سگھجن ٿججا هججن جججي هجڪ جججز کججي هججاِء بلجڊ‬
‫پريشر کي صحيح ڪرڻ لِء استعمال ڪيججو وڃججي ٿججو اهججو بججه‬
‫چيو وڃي ٿو ته هي فائدن جي لحججاظ کججان پاپججاويرن وانگججر‬
‫آهي ‪.‬هي رحم جي سڌن عضلتن کي متاثر ڪري ٿججو جي ڪو‬
‫پيشاب آور حيض بند ڪندڙ محججرڪ ۽ ڪي جڙا خججارج ڪري ٿججو‬
‫مقامي طور تي هن کي استسقا ڪاڪوس ۽ پيشججاب خججارج‬
‫ڪرڻ لِء استعمال ڪندا آهن‬
‫ڪيميائي جز‬
‫هن ۾ آگزيلٽ ايسڊ ‪ 5‬سجيڪڙو آهجي ‪.‬انهيجَء ڪري غجذا ججي‬
‫جزن کي غير هاضم ڪري ٿو جيڪڏهججن زيججاده مقججدار ۾ کججاڌو‬
‫وڃي ته شديد غذائي قلت پيد اڪري ٿو‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪83‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫سرساند‬
‫پشتو‪ :‬سرساند‬
‫بلوچي سرساند‬
‫انگريزي‪:‬‬
‫‪Salvia bucharica m.pop‬‬
‫لطيني‪:‬‬
‫خاندان‪Lamiaceae :‬‬
‫هي ٻارهي ٻوٽو آهي جيڪو ‪ 60‬ميٽر تججائين ڊگ ھو ٿينججدو آهججي‬
‫هي خوشبودار هوندو آهي هن جا پن ‪2.5‬کان ‪ 5‬سينٽي ميٽر‬
‫ڊگها ٿيندا آهن ۽ ‪ 7‬کان ويهه سينٽي ميٽر وي ڪرا هونججدا آهججن‬
‫هي هللي نيزي وانگر ٿيندا آهججن گججل تقريبجا ً ‪ 2‬سججينٽي ميٽججر‬
‫ڊگھا گلبي يا قرمزي نيرا يا بنفشئي گل جيڪي ‪ 3‬ملي ميٽججر‬
‫ڊگھا‪ 2،‬ملي ميٽر ويڪرا هوندا آهن ‪.‬گل گھنٽي يا ڪيف وانگر‬
‫ٿيندا آهن‬
‫ٿيججڻ جججو هنججڌ‪ :‬هججي بلوچسججتان ۾ شججالڪوٽ مرغججا ڪواس‬
‫خانوزئي‪،‬ڪوٽ نزولي تنگي ڊيججم‪،‬افعانسجتان‪،‬روس ‪،‬سجينٽرل‬
‫ايشيا ۾به ٿيندو آهي هن ٻوٽي تي پي ايڇ ڊي ڪندڙ جججو چججوڻ‬
‫آهي ته هي صرف بلوچستان ۾ ٿئي ٿو ‪ .‬اها ڳالهه صحيح نججه‬
‫آهي هي ٻوٽو سنڌجي ضلعي دادو ۽ ڪراچي ۾ به ٿيندو آهي‬
‫هججن جججو ٻوٽججو پاڪسججتان۾ خنججاق ۽ ڪاڪڙي جججي بيمججارين ۾‬
‫استعمال ڪيو وڃي ٿو جگر جي بيمارين ۾ بججه واپرايججو وڃججي‬
‫ٿججو هججن جججو ڪاڙهو ٺججاهي ورم زائده ائور۾ مفيججد آهججي هججي‬
‫معدي جي حرڪي سور لِء به ڪارآمد آهي ساڳيي خانججدان‬
‫جي ٻوٽن جا جيڪي ڪيميائي جز ٿين ٿا اهي ڳوڙهين کججي‬
‫ختم ڪن ٿا ‪.‬هن خاندان جي ٻوٽن مان جيڪي ڪيميججائي جججز‬
‫نڪرن ٿا اهي باِءاينڊ ٽراِءسائيڪلڪ ڊٽرپنز نڪري ٿو جيڪو دل‬
‫جي ڪارونري بيمججارين ۾ اسججتعمال ٿئي ٿججو خججاص ڪري دل‬
‫جي سور ۽ مائيو ڪارڊل انفارڪشن۾ مفيد آهي اهججا ريسججرچ‬
‫چين ۾ ڪئي وئي آهي ساڳئي ڪيميججائي جججز ۾ ننجڊ آ ڻڻ جججي‬
‫صلحيت به آهي جيڪو خاص ڪري اعصابي ننڊ جي خلل لِء‬
‫ڪارآمد آهي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪84‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫سورزرلگ‬
‫بلوچي ‪ :‬سورزرلگ‪،‬ڪاروسڪي‪،‬زارچ‪،‬ڪشمل‬
‫لطيني نالو ‪Berberis lycium‬‬
‫خاندان ‪Berberdiaceae‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي جيڪو ڏيڍکان ٻه ميٽر تائين ڊگھو هونججدو آهججي هججي ڪنڊن‬
‫وارو ٽاريون هن جون هيڊيون ٿينديون آهن انهيَء ڪري هججي‬
‫پنسارين کان پيلي ٻوٽي جي نالي سان ملي ٿججو پججن هججن جججا‬
‫‪ 2.5‬کان ساڍا ست ميٽر ٿينججدا آهججن ‪ .7‬ملججي ميٽججر کججان ‪1.7‬‬
‫ملي ميٽر ڊگھا بيضوي قرمزي هوندا آهن‪.‬‬
‫پيدائش‪ :‬هي نيزن جججي و ڻن سججان گجڏ ٿئي ٿججو بلوچسججتان ۾‬
‫خاص ڪري زيارت۽ هربوئي ۾ ٿيندو آهي هججي مئي ۽ جججون ۾‬
‫ڦل ڪندو آهي‬

‫فائدا‬
‫هن مان رسول به ٺاهي ويندي آهي هججي پججتي ۽ يرقججان جججي‬
‫مرض ۾ مفيد آهي هن جي پججاڙ بخججار ختججم ڪنججدڙ اکيججن جججي‬
‫بيماري ڪثرت حيض دائمي دستن ۽ بواسير ۾ مفيد آهي‪.‬هي‬
‫هاضم بخار ختم ڪري ٿي هن جا پن سائي ۾ اسججتعمال ڪيججا‬
‫وڃن ٿا هن جي پاڙ ۾ موجود ڪيميججائي جججز بججر بيججرس اينٽججي‬
‫بيڪٽريل آهي هي ڪافي جراثيمن ۽ بيڪٽريا تي عمججل ڪري‬
‫ٿو پر جيئن ته اهو جوهر معدي يا آنڊي ۾ هضم نه ٿينجدو آهجي‬
‫انهيَء ڪري هي صرف پيچش ۾ ئي واضع فائدا ڏيکججاري ٿججو‪.‬‬
‫هن سان گڏ مٺي ڪاٺي استعمال نه ڪجي انهي جَء ڪري بججه‬
‫ته انهيَء سان هن جو اثر گھٽجي وڃي ٿو‪.‬‬

‫نوٽ‬
‫جيئن ته اسان جلد ٻي ۾ دارهلد جي نالي سججان بججه هججن ئي‬
‫خاندان جججي وڻ جججو ذ ڪر ڪري آيججا آهيججون جي ڪو شججمالي‬
‫علئقن خاص ڪري مري ۾ جام ٿينججدو آهججي جيئن تججه انهي جَء‬
‫جو لطيني نالو بربيرس ايرسٽيٽا آهي‪.‬لڳ ڀڳ فائدا هڪ جهڙا‬
‫اٿن پر پوِء به ڪيميائي جزن ۾ فرق هئڻ ڪري معمولي فرق‬
‫هوندو آهي اسان هت ٻيهر هن وڻ جي خاصيتن بججابت لکججون‬
‫ٿا جيڪي سائنسي لحاظ سان تصديق ٿي چڪيون آهن‪.‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪85‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫سريش ٻوٽي‬
‫مقامي نالو‪ :‬ڪيسرو‪ ،‬بنالي‪،‬مچوٽي‬
‫بلوچي سريش‬
‫فارسي‪:‬حضر بندق‬
‫انگريزي ‪knot weed‬‬
‫لطيني ‪Poly gonum hetrophyllum Poly ,‬‬
‫‪gonum aviculare‬‬
‫آڪهه ‪Polygonaceae‬‬
‫هي ٻوٽو نيم ايستاده هوندو آهي جنهن کججي سججولي سججنڌي ۾‬
‫ايئن چئي سگھجي ٿو ته هي نه ته مڪمل سڌو ٻوٽو آهي نججه‬
‫ئي ول آهي پر ٻنهي جي مقابلي ۾ وچٿجرو هونجدو آهجي ‪.‬هجي‬
‫پاڙ کان ئي پکڙنجدڙ هوندو آهي ‪ 30‬سينٽي ميٽر تائين ڊگ ھو‬
‫ٿئي ٿو‪.‬پن ‪ 5‬کججان ‪ 15‬سججينٽي ميٽججر ڊگ ھا هونججداآهن ‪ 5‬ملججي‬
‫ميٽر ويڪرا هوندا آهن نوڪ دار هونجدا آهججن مختصجر ڏانڊيججون‬
‫هونديون اٿس ‪.‬گل قطر ۾ ٻه ملي ميٽر بيضوي ٽڪنڊو کردرو‬
‫ڪارو هوندو آهي ‪.‬‬

‫پيدائش جو هنڌ‬
‫بلوچستان ۾ هي زيارت ‪،‬مسلم باغ يججوب ڪوئٽججا ۽ عس جڪري‬
‫پارڪ ۾ ٿئي ٿو‬
‫هي گرمين ۽ خزان جي موسم جي شروعات ۾ پججوکي وڃججي‬
‫ٿي هي گھڻو ڪري عججام بججاغن ۾ ٿججي وڃججي ٿججي هججي تيزابججي‬
‫زمين ۾ به ٿي وڃي ٿي هن کي جون کان اڪٽوبر ۾ گل ل ڳن‬
‫ٿا جڏهن ته اگسٽ ۽ اڪٽوبر ۾ هن جا ٻج پچي راس ٿين ٿا‬
‫مزاج‪ :‬سرد خشجڪ مضججر آنڊن يججا معججدي جججي دسججتن جججي‬
‫صورت ۾ هن جو استعمال نقصان ڪار ٿي سگھي ٿو‪.‬‬

‫مقدارو خوراڪ ‪7‬گرام‬

‫فائدا‬

‫هي ٻوٽو خشڪي پيدا ڪندڙ جريان خججون رو ڪي ٿججو س جڪل‬
‫پاڙون ٻاهران بطججور مسجڪن ل ڳايون وڃججن ٿيججون ٻججج الٽججي‬
‫آڻيندڙ ‪ .‬دست ڪن ٿججا ‪.‬هجن کججي هجڪ بهجترين پيشججاب آور ۽‬
‫قبض ڪشا‪ ،‬جيڪا قبض خاص ڪري پيچججش ڪري هجججي ۽‬
‫نواسير ۾ استعمال ڪري سگھجي ٿي هي گھڻو ڪري ڦڦڙن‬
‫جي بيماري ۾ به استعمال ڪئي وڃججي ٿججي ڇا ڪاڻ تججه هججن ۾‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪86‬‬
‫سيلي سلڪ ايسڊ هوندو آهي جيڪو ڦڦڙن جي الحججاقي ٽشججو‬
‫کي مستحڪم ڪري ٿو ‪.‬سڄو ٻو ٽو ڪيڙا خارج ڪندڙ قبض ۽‬
‫دل کي قوت ڏي ٿو ‪.‬پيشاب آور بخار ۾ مفيججد هججڻ سججان گجڏ‬
‫رت بند ڪندڙ آهي ‪.‬پٿري ٽوڙي ٿججو هججي بيرونججي يججا خججوردني‬
‫زخمن ۽ بواسير جي موڪن لِء استعمال ڪيو وڃي ٿججو تججازو‬
‫هن جو الڪوحل ۾ تيار ڪيل مرڪب سججان ويججري ڪوز وينججز‬
‫يعني نسن جي ٿلهي ٿيجڻ ۾ مفيججد آهججي هججن ٻججوٽي جججو پججاڻي‬
‫معمولي پيشاب آور هي ناڪيلي ۾ به مفيد آهي تازي تحقيججق‬
‫مان خبر پئي آهي ته بيسلري پيچش ۾ مفيد آهي اها تحقيججق‬
‫‪ 108‬مججاڻهن تججي ڪئي وئي آهججي جنهججن مججان ‪ 104‬مڪمججل‬
‫تندرست ٿي ويا‬
‫جديججد ڄججاڻ ‪:‬جيئن تججه اسججان وٽ پنسججارين کججان هججي دوا نججه‬
‫ملندي‪ .‬وليم ڊائموڪ پنهنجي ڪتاب فارماڪو گرافيا انڊي ڪا ۾‬
‫لکي ٿو ته انڊيا ۾ هن وقت به حڪيم هن کججي انهججن مرضججن ۾‬
‫استعمال ڪندا آهججن جججن مرضججن ۾ بقججراط اسججتعمال ڪنججدو‬
‫هو‪.‬حڪيم بو علي سينا ٻيا طججبيب هججن کججي اسججارائي چونججدا‬
‫آهن‪.‬الجيريا ۾ هن کي بخججار لِء اسججتعمال ڪنججدا آهججن انهيجَء‬
‫کان سواِء هن کي جلب بند ڪرڻ جي بهججترين دوا سججمجھيو‬
‫وڃي ٿو انهيجَء کججان سججواِء مثججاني جججي پٿججري لِء هججن کججي‬
‫استعمال ڪيو وڃي ٿو‪.‬رسالي لين سيٽ ۾ ڇپيو هججو تججه هججي‬
‫رشججيا ۾ هومريانججا جججي نججالي سججان ڦڦججڙن جججي بيمججاري ۾‬
‫استعمال ڪيو وڃي ٿو‪.‬ڊاڪٽر روسچن هن تي تجربا ڪيججا ان‬
‫جو چوڻ آهي ته هي برانڪائيٽس ۾ انتهائي بهتر آهي هن اهڙا‬
‫لتعججدا ڪيججس درسججت ڪيججا جڏهججن تججه ٻججه مريججض ڪيپلججري‬
‫برانڪائيٽس جججا هججوا۽ ٽججي مريججض کرٽيججي جججا بججه هججن سججان‬
‫تندرست ٿيا‪.‬سلهه تي به تجربا ڪيا ويا پر ان ۾ ڪو به فججائدو‬
‫نه ٿيو ‪.‬‬

‫ڪيميائي جز‬
‫هن جي ‪ 100‬گرام ۾ زيرو ڪيلوري آهي پاڻي ‪ 81.6‬سيڪڙو‬
‫پروٽين ‪ 1.9‬سيڪڙو پروٽين ‪ 1.9‬سيڪڙو ڪلججورو هججائيڊريٽس‬
‫‪ 10.2‬سيڪڙو ڇاري ‪ 3.6‬سيڪڙو‬
‫هن مان بلو رنگ به حاصل ڪيججو وڃججي ٿججو ‪.‬جي ڪو نيججر کججان‬
‫ڪسو هوندو آهي معمولي هيڊو رنججگ بججه نڪرنججدو آهججي هججن‬
‫جي پاڙ ۾ ٽينن ۽ پوري ٻوٽي ۾ زنڪ به هوندو آهي‬
‫جديد تحقيقات‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪87‬‬
‫هندستان جي سائنسدانن جو چججوڻ آهججي تججه هججي بججدن مججان‬
‫هرقسم جي رت جي اخراج لِء مفيد آهي انهيَء معججاملي ۾‬
‫انجبار کان به بهتر آهي ٻارن جي گرمين جججا دسججت ۽ قججولن‬
‫جي ورم ۾ به مفيد آهي هي انتهائي ڏکيو مججرض آهججي جنهججن‬
‫کي انگريزي ۾ ڪو لئيٽس چيو وڃي ٿو‪ .‬ساه جي نلي يا غذا‬
‫جي نلي جي سوڄ ۾ به مفيججد آهججي هججن ٻججوٽي جججو ميٿججانولڪ‬
‫ست ڪوئن جي جگججر جججي سججمي اثراتججن ۾ مفيججد ثججابت ٿيججو‬
‫آهي‪ .‬جنجيول ٽشوز تي هن جو اثر ڪارٽي سون جھڙو آهي‪.‬‬

‫سردو‬
‫هي مشهور ڦل آهي جيڪو‪ ،‬اسان وٽ شروع ۾ افغانستان‬
‫کان آيو‪.‬شروع واري زماني ۾ سردو مٺاڻ جي حوالي سان‬
‫مشهور هو پر آهستي آهستي ڦڪا سردا به اچڻ لڳا انهيءَ‬
‫کان پوِء وري گرمو متعارف ٿيو‪.‬جيڪو ذائقي ۾ ساڳيو هو پر‬
‫مٺاڻ ۾ زردي کان سرس هو ‪.‬هت اسان زردي جو ذڪر‬
‫ڪري رهياآهيون جيڪو هيڊاڻ مائل هوندو آهي ‪ .‬ذائقي ۾‬
‫گدري کان ڪافي مختلف هوندو آهي هي هڪ ڪلو کان وٺي‬
‫‪ 5‬ڪلو تائين به ٿيندو آهي‪.‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫مزاج‪ :‬هن جو گرم تر آهي‪ .‬پرگرم مزاج وارن کي موافق‬
‫هوندو آهي مزاج بابت صابر ملتاني جي تحقيق آهي ته‬
‫جيڪي به گرم تر دوائون آهن سي سڀ جسم مان صفرا‬
‫ٺاهڻ سان گڏ خارج ڪنديون آهي جنهن جو اهو نتيجو نڪرندو‬
‫آهي جو صفرا خارج ٿيڻ ڪري جسم ٿڌو محسوس ٿيندو‬
‫آهي‬
‫مضر‪ :‬هن جي زياده کائڻ سان بدهضمي ڀرتي جا امڪان‬
‫هوندا آهن پيٽ ۾ گڙگڙاهٽ ۽ آواز ايندا آهن کنڊ جي بيماري ۾‬
‫به نقصانده آهي‪.‬‬

‫فائدا‬
‫جسم ۾ طبعي حرارت پيداٿيڻ ڪري بدن کي قوت ايندي‬
‫آهي هن جي استعمال ڪرڻ سان رت ٺهندو آهي چپن ۽‬
‫ڳلين تي رونق اچي ويندي آهي‪.‬جسم تروتازه ٿي ويندو‬
‫آهي رت وڌڻ جي ڪري رت صاف به ٿي ويندو آهي سردو‬
‫پراڻن رت جي دستن ۽ پيچش ۾ انتهائي مفيد آهي‪ .‬هن جي‬
‫استعمال سان آنڊن جي ورم کي فائدو ٿي وڃي ٿو‪.‬سردو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪88‬‬
‫خوني بواسير ۾ رت روڪڻ ۾مدد ڪري ٿو‪.‬دل جي ڌڙڪي ۾‬
‫سردي جا اڪسيري فائدا آهن‪ .‬سردو سنگرهني جي مرض‬
‫۾ کارائڻ سان اڪسيري فائدا ڏيکاري ٿو‪ .‬هي بک به وڌائي ٿو‬

‫تجربات‬
‫حڪيم غلم جيلني جي شاگرد حڪيم عبدالرشيد جو ذاتي‬
‫تجربو هو ته هو هميشه آنڊن جي بيمارين مثل ً خوني دست‬
‫پيچش۾ ‪ 50‬گرام سردو ڏينهن ۾ ٽي چار دفعا کارائيندو هو‪.‬‬

‫سيم‬
‫سنڌي چوران‪ ،‬رانهان‬
‫عربي غلف الغول‬
‫فارسي باقلِء ‪ :‬هندي‬
‫سنسڪرت ‪ :‬دانول‬
‫چيني‪wu tou ye jiang dou :‬‬
‫انگريزي‪cow pea, Flat bean :‬‬
‫لطيني ‪Dolichos dissectus Lam‬‬
‫خاندان‬

‫تاريخ‬
‫هي فصل اصل ۾ برصجغير ججو آهجي ‪.‬جي ڪو هتجان کجان ٻيجن‬
‫ملڪن ۾ پکڙيججو هجن وقججت آفري ڪا چيجن ۾ ڪثرت سجان ٿئي‬
‫ٿججو‪.‬هججن۾ ڦرهيججون ٿينججديون آهججن جججن جججو ٻججج شججروع ۾ تججه‬
‫سائوهوندو آهي پر سڪڻ کان پوِء اڇي رنججگ جججو ٿججي وينججدو‬
‫آهي هن جا گل سفيد رنگ جا ذائقي ۾ ڪجھ ڪڙا هوندا آهن‪.‬‬
‫مزاج سرد خشڪ درجه اول مضر‪ :‬اکين کي نقصججان ڪرڻ‬
‫سان گڏ معمجولي ديجر هضجم آهجي ججن مجاڻهن ججو هاضجمو‬
‫خراب هوندو آهي انهن ۾ سخت ڀرتي پيدا ڪري ٿججو قولنججج ۽‬
‫بواسير جا مريض به هن کي استعمال نججه ڪن نججه تججه انهججن‬
‫کي به نقصان ڪري سگھي ٿو‪.‬‬
‫مقدارو خججوراڪ هضججم مطججابق ‪ 100‬کججان ‪ 150‬گججرام تججائين‬
‫کائي سگھجي ٿو‬
‫فائدا‬
‫هي قابض ۽ نفاخ آهي هي ٿورو گ ھڻو ڪسججارو هونججدو آهججي‬
‫هي قوت باه وڌائي ٿو صفرا جي فسججاد کججي ختججم ڪري ٿججو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪89‬‬
‫رياح پيدا ڪري معدي کي غليظ ڪري ٿججو‪.‬هججن جججي حججرارت‬
‫نافع آهي ‪.‬هن جو ٻج دير هضم آهي‪.‬مغلججظ منججي هئڻ ڪري‬
‫مغلظ دوائن ۾ هي شججامل ڪيججو وينججدو آهججي هججن کججي ڪٽججي‬
‫سنهو پيهي‪ .‬زخمن تي ٻرڪڻ سان رت بند ڪري ٿو‪.‬هن جججي‬
‫پنن جو رس ڏڊ تي لڳائڻ سان فائدو ڪري ٿو‪.‬‬

‫مفرد علج‬

‫‪ 1‬چونرن جي جديد تحقيق اها آهي ته هن جي ‪ 100‬گرام‬
‫روز استعمال ڪرڻ سان مهيني کججن ۾ ڪوليسججٽرو گ ھٽ ٿججي‬
‫وڃي ٿو‬
‫‪ 2‬ٻي هڪ تحقيق اها به آهي ته چونرن جججي اسججتعمال سججان‬
‫کنڊ جي بيماري ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو‬

‫ڪيميائي جز‬
‫هن جي ڦرهين ۾ تري ‪84.4‬پروٽين ‪ .4‬فيٽ ‪0.1‬معججدني جججز‬
‫هجججڪ سجججيڪڙو ‪،‬فجججائبر ‪ 2‬سجججيڪڙو ڪاربوهجججائيڊريٽس ‪10‬‬
‫سيڪڙوڪيلشججم ‪ 0.05‬فاسججفورس ‪0.06‬آئرن ‪ 1.67‬۽ ن ڪو‬
‫ٽينڪ ايسڊ ‪ 0.8‬ملي گرام هر ‪ 100‬گرام ۾ هوندو آهي‪.‬حياتين‬
‫سي ‪ 7.33‬کان ‪ 10،26‬به رڪارڊ ڪيو ويو آهي‪.‬‬

‫سرخ جير‬
‫لطيني نالو‪Artimisia turnica :‬‬
‫انگريججزي نججالو ‪green ginger,absinth, worm‬‬
‫‪weed‬‬
‫خاندان ‪Asteraceae :‬‬

‫هي دراصل افسنتين جي خانججدان مججان آهججي پججر هججي قسججم‬
‫تمام گھٽ ٿيندو آهي‪.‬هن جو اصلي وطن سججائيبيريا ۽ يججورپ‬
‫آهي هي آمري ڪا سججان گجڏ منگوليججا ۾ بججه ٿئي ٿججي جڏهججن تججه‬
‫پاڪستان ۾ ڪشمير جي علئقي لداخ کان سواِء بلوچسججتان‬
‫۾ بججه ٿئي ٿججي‪.‬هججن کججي گججل جججولئي ۽ سججيپٽمبر ۾ لڳنججدا‬
‫آهن‪.‬جڏهن ته هن جججي ش جڪل افسججنتين جججي قسججمن سججان‬
‫ملندل جلندل هوندي آهي‪.‬‬

‫مزاج گرم خشڪ ‪2‬‬
‫مضر‪ :‬ڪو خاص نه اٿس تڏهن به زياده مقججدار ۾ کججائڻ سجان‬

‫معدي ۽ هانو ۾ ساڙو پيدا ڪري سگھي ٿي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪90‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مقججداروخوراڪ‪ :‬هججن جججا ‪ 15‬گججرام صججبح وشججام ڪاڙهي‬
‫پيارجي جڏهن ته بلوچستان جا ماڻهو هن جججو زيججاده مقججدار‬
‫پياريندا آهن‪ .‬اهي سخت جججان هونججدا آهججن اهججي صججرف ٽججن‬
‫ڏينهن لِء استعمال جي سفارش ڪندا آهن‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هججي ڪافي قسججمن جججي بخججار ۾ مفيججد آهججي چم جڙي جججون‬
‫بيماريون ۽ جلدي اڀارن ۾ ساڙو هجي ‪.‬ان ۾ مفيد آهججي‪.‬ٻججارن‬
‫جي پيٽ جي سور ۾ به ڪار آمد آهججي‪.‬پججر سججتن سججالن کججان‬
‫گھٽ ٻارن کي نه پيارجي‪.‬‬

‫مفرد استعمال‬

‫‪ 50‬کان ‪ 100‬گرام تائين اڌ لٽر پاڻي ۾ ڪاڙهي جڏهججن ‪250‬‬
‫ملي لٽر رهي ته ڇاڻي رکجي‪.‬اڌ ڪوپ صبح و شام پيارجي‪.‬‬
‫‪ 3‬ڏينهن ۾ بخار ختم ٿي وڃي ٿججو‪ .‬هججي وزن بلوچسججتان جججي‬
‫ماڻهن لِءآهي باقي شهر جا ماڻهو سنڀالي استعمال ڪن‪.‬‬

‫چمڙي جون بيماريون‬

‫اڌ ڪلو ٻوٽي رات جو پسائي صبح جو انهيجَء پججاڻي کججي ٻججي‬
‫پاڻي سان ڪاڙهي بالٽي ۾ وجھي وهنجججي ڇڏجججي ٽججن ڏينهججن‬
‫جي استعمال سان چمڙي جي بيمججارين ۾ ڪافي فججائدو ٿججي‬
‫وڃي ٿو‬

‫ٻارن جو پيٽ جو سور‬
‫ٻوٽي کي سفوف ڪري ٿورو پاڻي ۽ تيل ملئي ٻار جي پيججٽ‬
‫تي ليپ ڪرڻ سان هڪ دفعي جي استعمال سان سور ختججم‬
‫ٿي وڃي ٿو‪.‬‬

‫جديد تحقيق‬
‫ڪولمبيا يونيورسٽي ۾جانورن جججي تجربججي ۾ اهججا تحقيججق ٿججي‬
‫چڪي آهي ته موجوده ٻوٽي ۾ افستين ٻجوٽي جججو ڪاڙهو نججه‬
‫صرف جرا ثيم منجي وڌائيجن ٿجا پجر مجوٽلٽي ۾ بجه اضجافو ٿئي‬
‫ٿو‪.‬انهيَء ڪري اسان کي کپي تججه انسججانن تججي تجربججا ڪري‬
‫فائدو حاصل ڪريون‪.‬‬

‫سرو وليتي‬
‫انگريزي نالو‬
‫لطيني نالو ‪Casuarina Equisetifolia‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪91‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫خاندان ‪Casuarinaceae‬‬
‫هي هڪ قد آور وڻ آهجي‪.‬جنهجن ججي ڊيگجھ ‪ 10‬کجان ‪ 30‬ميٽجر‬
‫آهي‪.‬هن جو ڇوڏو خاڪي ساواڻ مائل هن جون ٽججاريون هججڪ‬
‫کان ‪ 1.5‬ملي ميٽر جون ٿينديون آهن هن کي گل سججيپٽمر ۽‬
‫مارچ ۾ لڳن ٿا هي روڊ رستن باغن تي لڳايو وڃي ٿو‪.‬زميججن‬
‫کي صحيح ڪرڻ لِء به هي پوکيو ويندو آهججي پاڪسججتان کججان‬
‫سواِء هندستان سري لنڪا آفريڪا ججي گجرم علئقجن يجورپ‬
‫اتر امريڪا ۽ ڏکڻ امريڪا بنيادي طور تي هججي وڻ آسججٽريليا ۽‬
‫ملئيشيا جو آهي پاڪستان ۾ هن جا ٽي قسم ٿين ٿا جن جججو‬
‫تفصيل فلورا آف پاڪستان ۾ موجود آهي‪.‬‬
‫مزاج ‪:‬سرد خشڪ‬
‫مقدارو خوراڪ ‪ 5‬کا ست گرام‬

‫فائدا‬
‫هن ججي ڪاٺي ٻججارڻ ۾ ڪم اچجڻ سجان گڏسججخت هئڻ ڪري‬
‫فرنيچر جي به ڪم ايندي آهي رمفائس ٻڌائي ٿو ته هن جججي‬
‫ڇوڏي جو ڪاڙهو بيري بيري جي مججرض ۾ ڪاڙهي وهنجججارڻ‬
‫سججان فججائدو ٿئي ٿججو ۽ هججن جججي پنججن جججو ڪاڙهو قولنججج ۾‬
‫استعمال ڪيو وڃي ٿو هن جا پيٺل ٻج هن جي چججوڻ مطججابق‬
‫مٿي جي سور ۾ ليپ ڪرڻ سان فائديمند آهن‪.‬فرانس ۾ هججن‬
‫جو شربت ‪ ،‬ٽنڪچر۽ ڪاڙهو بطور قبض استعمال ڪيو وڃي‬
‫ٿو هن جي ڪيميائي جزن مان اهو اندازو لڳائي سگھجي ٿو‬
‫هي رت بند ڪرڻ ۾ به مفيد هونججدو‪.‬ٽونگججا ۾ هججن جججو ڪاڙهو‬
‫ٻارن جي وات اٿڻ ۾ گرڙيون ڪرايون وڃججن ٿيججون‪.‬هججي بلغججم‬
‫خارج ڪندڙ کنگھ ۾ مفيد آهي الٽي آڻيندڙ‪،‬ڪڪ جزيرن ۾ هججن‬
‫جي ڇوڏي جو اندريون حصوپيشابي بيمارين ۾ استعمال ڪيو‬
‫ويندو آهي‪ .‬اهي وات ڦلرجڻ ۾ به استعمال ڪندا آهججن‪.‬فجججي‬
‫جي جزيرن ۾ هن جي ڇججوڏي جججي ڪاڙهي کججي سججنڌن جججي‬
‫سور ‪،‬۽الٽي آڻيندڙ طور اسججتعمال ڪيججو وينججدو آهججي ڪافي‬
‫ملڪن ۾ هن جي ٿڙ جو ڇوڏودستن ۽ ٻين هاضمي جججي نججالي‬
‫جي بيمارين ۾ استعمال ڪندا آهن‬

‫سفر جل‬
‫عربي سفرجل‬
‫چيني منگچا‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪92‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫ڪشميري بم سوتو‬
‫هندي بهي‬
‫سنسڪرت امرت ڦل فارسي بيهه‬
‫‪quince tree‬‬
‫انگريزي‬
‫لطيني‪Cydonia vulgaris:‬‬

‫تاريخ‬
‫انگريججزي ۾ هججن جججو نججالو ‪ Quince14‬صججدي ۾ايجججاد ڪيججو‬
‫ويو‪.‬لطيني نالو يوناني نالي تان ورتو ويو‪.‬آهي اصل ۾ ايججران‬
‫آرمينيججا‪،‬آذربائيجججان جارجيججا‪،‬پاڪسججتان۾ هججن جججي پججوک ڪئي‬
‫وڃجي ٿجي ‪.‬انهيجَء کجان پجوِء شجام ڪروٽيريجا‪.‬بوسجنيا تر ڪي‬
‫رومانيججا هنگججري‪،‬يججوڪرائن ۽ بلغججاريه ۾ بججه متعججارف ڪرايججو‬
‫ويو‪.‬سونگوف سولومن ۾ به سفرجل جججو ذ ڪر آهججي جي ڪو‬
‫عنججوان سججان وابسججطه آهججي‪.‬پرا ڻي يونججان ۾ ڪنججوار جڏهججن‬
‫سجججايل ڪمججري ۾داخججل ٿينججدي هئي‪.‬تججه سججوڻ طججور ان کججي‬
‫سفرجل کارايو ويندو هجو‪.‬روميجن ۾ هجن ججو اسجتعمال رهيجو‬
‫آهي پلئني پنهنجي انسائيڪلو پيڊيا ۾هن جو ذڪر ڪيججو آهججي‪.‬‬
‫جيڪو ڪچو کاڌو ويندو هو رومين پنهنجججن نسججخن ۾ هججن جججو‬
‫ماکي سان استعمال ٻڌايو آهي ‪.‬پرا ڻي زمججاني کججان يونججاني‬
‫رومين ۽ عربن منگولن ۾ پنهنجي مفرح خاصججيت ڪري ه جڪ‬
‫ج ھڙو مشججهور هججو‪،‬هنججن هججن جججو اسججتعمال مججاکي سججان‬
‫ٻڌايوآهي‪.‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي ننڍو وڻ آهي‪.‬جنهن جي سائز ‪5‬کان اٺ ميٽر هوندي آهي‬
‫هن جو ڦل چمڪندڙ هل ڪو هيڊو هونججدوآهي‪.‬هججن جججو ڦججل ‪7‬‬
‫کججان ‪ 12‬سججينٽي ميٽججر ڊگ ھو۽ ‪ 6‬کججان ‪ 9‬سججينٽي ميٽروي ڪرو‬
‫هوندو آهي‪.‬هن جو ڪچو ڦل سائو هونججدو آهججي‪.‬هججن جججا ڦججل‬
‫آمهون سامهون ‪ 6‬کان ‪ 11‬سينٽي ميٽر هوندا آهججن هججن کججي‬
‫بهار ۾ گل لڳنججداآهن ‪ 5‬پججتين سججان ‪ 5‬سججينٽي ميٽججر چججورس‬
‫هوندا آهن‬
‫مقام پيدائش ڪشمير ڀوٽان سڪم خراسان عراق ۽ ايران‬
‫سندس آبائي وطن آهي ‪ .‬هن وقت هججي سججنڌ ۽ پنجججاب ۾ بججه‬
‫ٿئي ٿو‪.‬‬
‫مزاج مٺو ‪ :‬گرم تر جڏهن ته کٽو سرد خشڪ آهي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪93‬‬
‫مضر هن جي ٻجن ۾ هائيڊروجن سجائنائيڊ هونجدو آهجي‪.‬جي ڪو‬
‫گهڻي استعمال جي ڪري نقصان ڪري سگهي ٿو‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هن جا ٻج کٽمٺا ۽ مقوي هوندا آهن دست بند ڪندڙ‪،‬۽ پيچش‬
‫۾ مفيد آهن هن جو ڦل مقوي باه آهي‪ .‬مقججوي بججاه ۽ مقججوي‬
‫جگر هئڻ ڪري بک وڌائي ٿو اڃ اجھائڻ سان گڏدم جججي دورن‬
‫کي روڪي ٿو هن جو ٻج بي ذائقه هوندو آهي گلي جي سور‬
‫۽ معدي ۾ مفيد آهي آنڊن جو قولنج ۽ السر ختم ڪري ٿو هن‬
‫جي مٺي ۽ معمولي ڳر عمومجا ً ايججران ۽ عججرب ۾ ڦججل طججور‬
‫کاڌي وڃي ٿي جيڪا دل دماغ کي قوت ڏي ٿي‪.‬هججن جججو ڦججل‬
‫ٽن قسمن جو ٿئي ٿو کٽو مٺو ۽ کٽمٺو مقوي قابض ۽ پيشاب‬
‫آور دافع بخججار هندسججتان ۾ هججن جججا ٻججج سججرد تججر ۽ معمججولي‬
‫قابض سمجھيا وڃن ٿا ڪٽيل ٻج بستري ۾ زخم لِء اسججتعمال‬
‫ڪيا وڃن ٿا هي حمججل کجي مضججبوط ڪ ڪرڻ سجان گڏمضججبوط‬
‫تندرست پيداٿئي ٿو‪.‬‬

‫ڪيميائي جز‬
‫‪100‬گجججججرام فجججججروٽ ۾ ڪاربوهجججججائيڊريٽ ‪ 15.3‬شجججججوگر‬
‫‪15.53‬غججذائي فججائيبر ‪ 1.9‬فيججٽ ‪0.1‬گججرام پروٽيججن ‪ .4‬گججرام‬
‫پاڻي ‪ 83.8‬گرام وٽامن اي نياسين وٽامن بي ‪ 6‬وٽامن سججي‬
‫ڪيلشيم آئرن فاسفورس پوٽاشيم سوڊيم هوندا اٿس‬
‫مرڪبات‪ :‬جوارش سفرجلي‬

‫شادنج ڊمڙا‬
‫عربي حجرالدم‬
‫يوناني ماطيطوس‬
‫فارسي شادنه‬
‫انگريزي ‪Lentin shaped stone‬‬

‫هي هڪ قسم جو ملئم پٿرآهي هي گھڻو ڪري مسججور جججي‬
‫داڻي جيڏو هوندو آهي‪ .‬انگريزي جو نالو به انهيججَء مناسججبت‬
‫سان وضع ڪيل آهي پر هن وقت هي ننڍي پائي جيترو ملججي‬
‫ٿو‪.‬ويسقوريدوس جو چججوڻ آهججي تججه شججادنج اهججو سججٺو آهججي‬
‫جيڪو ٽٽجي وڃجي ان ججو رنجگ تيجز هججي انهيجَء ۾ خرابجي ۽‬
‫نشان نه هجن ‪.‬‬
‫مزاج سرد خشڪ درجه دوم‬
‫مقدارو خوراڪ‪ :‬هڪ گرام کان ٻه گرام تائين‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪94‬‬
‫افعال مجفف‪ ،‬قابض‪،‬خون روڪ‪،‬مقوي بصر آهي‬
‫شيخ الرئيس جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن شججادنج عدسججي کججي‬
‫سنهو پيهي ‪ 4.5.‬گرام لوڻڪ ۽ ڪنڙي جي تججازي پججاڻي سججان‬
‫واتان رت اچڻ لِء انتهائي مفيد آهي ‪.‬هي قابض هئڻ سان گڏ‬
‫ڪجھ گرمي ۽ لطافت پيدا ڪري ٿو زخمجن ججي نشجانن کجي‬
‫ختم ڪريو ڇڏي ماکي ۽ عورت جي کير ۾ ملئي لڳائڻ سججان‬
‫اکين جواٿڻ مرگهي دم اکين جو سڙڻ ۽ انهججن جججي انججدر رت‬
‫ڄمججڻ کججي مفيججد آهججي‪.‬ويسججقوريدوس شججادنج جججا فججائدا‬
‫ويسقوريدوس جي حوالي سان هي لکيا آهن‪.‬شججادنج قججابض‬
‫هئڻ سان گڏ ڪجھ گرمي ۽ لطافت پيدا ڪري ٿو۽ زخمن جي‬
‫نشانن کي ختم ڪري ٿو هن کي اڪيلو استعمال ڪرڻ سججان‬
‫پپوٽن جا زخم درست ٿي وڃن ٿا ماکي ۽ عورت جججي کيججر ۾‬
‫گهي لڳائڻ سان اکين جو اٿڻ مرگهجي دم اکيججن جججو سجاڙو‪،‬۽‬
‫ان جي اندر رت ڄمڻ جنهججن کججي طججبي زبججان ۾ طرفججه چيججو‬
‫ويندو آهي ان ۾ مفيد آهي استحاضه ۽ پيشاب جججي ڏکيججائي ۾‬
‫شججراب سججان پيججارڻ ۾ فججائدو ٿججي وڃججي ٿججو منهنجججي خيججال ۾‬
‫شربت انجبار سان کارائڻ ۾ اڃان وڌيڪ فائدو ٿيندو‪.‬واتان رت‬
‫اچڻ ۾ ڏاڙهون جي شربت سان اسججتعمال ڪجججي‪.‬اکيججن جججي‬
‫بيماري ۾ هن جو شافو مفيد آهي‪.‬اهو شياف ٻٻر جججي کججونئر‬
‫مان ٺاهيا وڃن ٿا‪ .‬شادنه کي ڦلئي به استعمال ڪيججو وينججدو‬
‫آهي هي مصري کاڻين مان حاصل ڪيو ويندو آهي‪.‬‬

‫اطباِء قديم‬

‫ويسقوريدوس‬
‫شادنج جو سڀ کان بهتر اهو قسم آهي جيڪو آسانيَء سان‬
‫ٽٽججي وڃججي ٿججوانهيَء جججو رنججگ تيججز هجججي انهي جَء ۾ ملوٽ ۽‬
‫ڌاريون نه هجن‬

‫جالينوس ‪:‬‬

‫هن پٿر کي حجرالمس تي گھي‪،‬نفث الدم ۽ سججڀني قسججمن‬
‫جي ڳڙن تي استعمال ڪرڻ سان فائدو ٿججي وڃججي ٿوخش جڪ‬
‫پيهي باريڪ ڪري زخمججن تججي ٻر ڪڻ سججان فججائدو ٿججي وڃججي‬
‫ٿو‪.‬هن کي اڪيلو گهي سلئي سان اکين جي زخم تي لڳائن‬
‫سان اکين جا زخم درست ٿي وڃن ٿا‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪95‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫شالپرني‬
‫هندي سريون‬
‫سال ونڙ‬
‫گجراتي سميرو‬
‫سنسڪرت شالپرني‬
‫بنگالي شان پات‬
‫انگريزي ؛‪Desmodium gangeticum‬‬

‫تاريخ‬
‫هججي ٻوٽججو برصججغير ۾ هججزارن سججالن کججان آيججور ويججد ڪ وارا‬
‫استعمال ڪندا اچن آيور ويدڪ ججو مر ڪب دشجمول ڪافي‬
‫عرصي کان استعمال ٿينججدو اچججي شججالپرني ان مر ڪب جججو‬
‫هڪ حصو آهي‬
‫سڃاڻپ هي هڪ مشهور خوبصورت وڻ آهي هن جو ٿججڙ پججاڙ‬
‫کان ئي نڪري ٿو ساوڻ ۾ هن کي ڄمون يا گلبججي رنججگ جججا‬
‫گل لڳن ٿججا انهججن مججان خوشججبو ل ڳي ٿججي هججن کججي آمهججون‬
‫سامهون گل لڳنداآهن هن جي ٽاري ۾ ٽي ٽي پن لڳندا آهن‬
‫انهن مان خوشبو به اچي ٿي هن جا پججن چمپججا جججي مشججابه‬
‫هوندا آهن هن جو ٻوٽو ڏيڍ ميٽر کن ڊگھو هوندو آهي‬
‫مزاج سرد خشڪ مقدار و خوراڪ ‪ 7‬گرام کان ‪ 9‬گرام تائين‬
‫مقججدارو خججوراڪ ‪:‬پججاڙ ‪ 5‬گججرام ۽ پججن ‪ 20‬گججرام ڪاڙهي لِء‬
‫استعمال ڪري سگھجن ٿا‪.‬‬
‫مقام پيدائش ڪالڪڪڪا شججمله ڪڪڪانگڙه ۽ پاڪسججتان ۾ ڪڪڪوه‬
‫مري ۾ ٿئي ٿو‬

‫فائدا‬
‫آيورويدڪ ۾ دشمول جو حصو آهججي هججي رسججائن خيججال ڪئي‬
‫ويندي آهي هن جي پنن ۽ پاڙن جو ڪاڙهو بخججار کنگ جھ سججور‬
‫ريح زڪام ۽ ورم کي ختم ڪرڻ لِء اسجتعمال ڪيجو وڃججي ٿجو‬
‫هي مقوي باه به تسليم ڪيوويو آهي بعججض ويججدن جججو چججوڻ‬
‫آهجي تججه پيججٽ گھٽجائي ٿجي پيشجاب ۾ کنجڊ اچججي تججه هجن ججي‬
‫استعمال سان زائل ٿي وڃي ٿو کنگھ ۽ دم ۾ به مفيد آهي‬

‫جديد سائنسي معلومات‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪96‬‬
‫هن جي پاڙ بخار۾ مفيد هججڻ سججان گجڏ حججابس ۽ پيشججاب آور‬
‫آهي دسججت پيچججش سججان گجڏ ارٽيبججل بججول سججينڊروم ۾ مفيججد‬
‫آهي ‪.‬هن جججون پججاڙون هاضججم مليججن حيججض آور ۽ مججدر بججول‬
‫آهن‪.‬هن جاپن چيلهه جي سور تي ليپ ڪيا وڃن ٿا هن جي‬
‫پاڙ ۾ ٽيو ڪارپينائڊ گنگيٽن‪،‬گينگيٽينججن ِڊسججموڊين ‪.‬انهي جَء کججان‬
‫سواِء ٻيا لتعدا الڪلئيڊ آهن هن جججي هججوائي حصججن م انڊول‬
‫‪3‬الڪلئيڊ منرل۽ انهيجَء ج ھڙا ٻيججا جججز اٿججس‪،‬گينگريججن ۾ ورم‬
‫روڪڻ جي صلحيت آهي ‪.‬‬

‫شاهترو‬
‫شاهترو گڏه گاجرو‪ .‬دونهين ٻوٽي‬
‫عربي ‪:‬ڪزبرةالحمار‬
‫اردو‪ :‬فارسي شاهترو‬
‫هندي‪ :‬پت پاپڙه‬
‫يوناني‪ :‬ففيض‬
‫انگريزي ‪Fumaria‬‬
‫لطيني ‪Fumaria Indica‬‬
‫آڪهه ‪Fumatory‬‬

‫تاريخ‬
‫شججاهتري جججا ڪافي قسججم پرا ڻي زمججاني کججان دوائن ۾‬
‫استعمال ٿيندا اچن‪.‬هي مصفى خون هاضججم۽ مليججن خاصججيت‬
‫ڪري رومين ۽ يونججانين وٽ ه جڪ سججٺي دوا سججمجهي وينججدي‬
‫هئي‪ .‬رومن طبيب پلئني هن جو فوميريا نالو فيججومس مججان‬
‫ڪڍيو آهي جنهن جي معنى آهي دونهن انهيَء کان سواِء هن‬
‫جججو نججالو فججومس هججن جججي بججوِء ڪري بججه رکيججو ويججو آهججي‬
‫هندستان جا طبيب هن کججان آگججاه نججه هئا بعججد ۾ سنس جڪرت‬
‫ڪتابن ۾ شاهتري جو ذڪر ٿيڻ لڳو عربي نججالو بقججره مل جڪ ۽‬
‫فارسي نالو شاهترج فارسي مان ورتل آهن‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي ٻوٽو ‪ 25‬سينٽي ميٽر کان هجڪ ميٽججر تججائين ڊگ ھو ٿئي ٿججو‬
‫هن جا پن ۽ گل ڳاڙهاڻ مائل ٿيندا آهن هي ٻوٽو گھڻو ڪري‬
‫ڪڻڪ چڻن جي پوک ۾ ٿئي ٿو‪.‬شاهترو ايراني وڏو ٿيندو آهججي‬
‫جڏهن ته سنڌ جو وڏو ۽ پکڙيل ٿيندو آهي‪.‬انهيَء حساب سان‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪97‬‬
‫شاهتره جا ٻه قسم ٿين ٿا هڪ اهو جيڪو اسججان وٽ ٿئي ٿججو‬
‫ٻيو ايران وارو‪ .‬مجموئي طور تججي پاڪسججتان م هججن جججا ٽججي‬
‫قسم ٿيندا آهن جي ڪي ننڍي قسججم مججان آهججن هجن ججو ٻوٽجو‬
‫فيبروري جي آخر ۾ اڀري ٿججو مججارچ ۽ اپريججل ۾ هججن کججي گججل‬
‫لڳن ٿا انهيَء کان پوِء ٻج ڪڍي ٻوٽو سڪي وڃي ٿو‪.‬‬
‫پيدائش جو هنڌ پاڪسججتان جججي ڪوه همججاليه صججوبه سججرحد‬
‫‪،‬پنجججاب ‪،‬سججنڌ ۾ ڪثرت سججان ٿئي ٿججو هندسججتان ۾ بججه هججي‬
‫جھجھي مقدار ۾ ٿئي ٿو‬
‫مقدارو خوراڪ‪ 5 :‬کان ‪ 10‬گرام جوشججاندي ۾ ڦ ڪي جججي‬
‫صورت ۾ هڪ گرام ڪافي آهي‬
‫مزاج گرم وخشڪ‬
‫فائدا‬
‫سدا کولي ٿو‪.‬مقوي معده ۽ جگر آهي صججفرا‬
‫جگر طحال جا ُ‬
‫۽ سودا خارج ڪري ٿي رت صججاف ڪڪڪري ٿججو پراڻڪڪن بخججارن‬
‫سوداوي مرضن خارش يرقان ۾ مفيد آهي الٽي اٻڙڪن ۾ بججه‬
‫مفيد آهي اڇن گلن وارو شاهترو پيشاب آور جگر جججو سججدو‬
‫ختم ڪري ٿو ‪ .‬هن جا ٻج به سجاڳيو فجائدو ڪنجدا آهجن ڪن‬
‫سائنسدانن جو چوڻ آهي ته ٻج وڌيڪ فائدو ڪندا آهن‬
‫مزيد معلومات‬
‫حڪيم صفي الدين جو چوڻ آهي تججه تجربججاتن مججان اهججا ڄججاڻ‬
‫ملي آهججي تججه جيججتريون بججه مصججفي خججون اثججر رکجڻ واريججون‬
‫دوائون آهن خججاص ڪري شججاهترو ۽ چرائتججوانهن جججي تججاثير‬
‫جتي رت صاف ڪرڻ آهي اتي ُاهي دوائون جراثيم ڪش بججه‬
‫آهن انهيجَء ڪري اهجڙن مرضججن ۾ ججتي اينٽجي بجائيوٽڪ ججو‬
‫استعمال ضروري هجي هن جه جڙي رت صججاف ڪرڻ واريججن‬
‫دوائن سان تمام سٺا نتيجا نڪتا آهن مشاهدي ۾ آيو آهججي تججه‬
‫هن سان ڪو به نقصان نٿو ٿئي‪.‬‬
‫ڪيميائي جز‬
‫ڪيميائي تجزيجي مجان هجن ۾ هجڪ نيجوميرڪ ايسجڊ ۽ هجڪ ٻيجو‬
‫ججججوهر مؤثرفيجججوميرين دريجججافت ڪيجججو ويجججو آهجججي‪ .‬جديجججد‬
‫سائنسدانن جو چوڻ آهي ته هن جججو ڪاڙهو سورائيسججس ۾‬
‫مفيد آهي ‪.‬هن جو ميٿججانولڪ ايڪسججٽريڪٽ مججائيڪو بيڪٽريججا‬
‫کي روڪي ٿو خاص ڪري سارسينا سب فلي وا ۾ مؤثر آهي‬
‫‪ .‬هن ٻوٽي ۾ ل تعداد آئسو ڪوئينولن الڪلئيڊ هوندا آهن‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪98‬‬
‫روٽو پائن سؤرن‪ ،‬ڪوئن ۽ سججهن ۾ سجڌن مشجڪن ۾ سجڪون‬
‫پيدا ڪري ٿو‪.‬ڪتججن ۾ بيهججو شججي وقججت هججائيڊروڪلورڪ ايس جڊ‬
‫خجارج ڪري ٿجو ايجل ٽيجٽ راهجائيڊرو ڪاپسجٽين ۾ نيجورو ٽجڪ‬
‫فعاليت ڪوئن ۽ سهن ۾ ڏيکاري ٿونارسججيمن‪،‬نججارميوليڊن ايڊل‬
‫ميڊين ۽ پروٽوپائن نائيٽريٽ جيڪي سجوڃ کجي رو ڪي ٿججوان۾‬
‫نارليو ميڊيناالڪلئيڊ۽ پروٽججو پججائن اهججو فنگججل انفيڪشججن کججي‬
‫روڪي ٿو‪.‬‬

‫اطباِء قديم‬

‫ويسقوريدوس‪ :‬هن جو عصارو نظر تيز ڪري ٿو ۽ اکين مان‬
‫لڙڪ جاري ڪري ٿو پنهنجي تيزي ۽ لڙڪ ڳاڙڻ جججي خاصججيت‬
‫جي ڪري هن کي دخان جي نالي سان به سڏيو وڃي ٿو‪.‬‬
‫هن کي سرڪي ۾ پسائي کائڻ سان الٽججي جججي تڪليججف ختججم‬
‫ٿي وڃي ٿي بلغم جي ڪري ٿيندڙ غثيان ۾ فائدو ٿي وڃي ٿججو‬
‫هي معدي ۽ آنڊن ۾ رڪيل فضلت کي ٻاهر خارج ڪري ٿو‬
‫رازي‪ :‬هن جي خيساندي سان مٿو ۽ ڏاڙهججي کججي ڌوئڻ سججان‬
‫جيون ۽ هڏا مري وڃن ٿا ۽ ڪچجرو صجاف ٿجي وڃجي ٿجو ڦجٽ‬
‫ڦروڙين ۽ پراڻي بخار ۾ هن ججو بجدل هجن جججو اڌ حصججو سجنا‬
‫مڪي آهي‬
‫جالينوس ‪ :‬مون کي هڪ اهڙي ماڻهو جججي خججبر آهججي جي ڪو‬
‫هن دوا کي مقوي فم معده ۽ مسهل لِء استعمال ڪرائينججدو‬
‫هو انهيَء لِء پهرين هو هن کي سڪائي رکنجدو هجو پجوِء مجاُء‬
‫العسل تي ٻرڪي دست آڻڻ لِء کارائيندو هو‬

‫مشهور مرڪبات‬

‫حب شاهتره اطريفل شاهتره ۽ عرق شاهتره‬

‫شبرم‬
‫فارسي ‪:‬گاؤڪشڪ‬
‫هي هڪ ٻوٽي آهي جيڪاهٿ کن وڏي هوندي آهججي هججي ٻوٽججو‬
‫نر وانگر هوندو آهي ٻنين ۽ باغن ۾ بججه ٿينججدي آهججي هججن جججي‬
‫مٿان روان هوندا آهن گل جو رنگ نيرو هوندو آهي هججن جججي‬
‫پاڙ ٿلهي ۽ کير سان ڀريل هوندي آهي بهججترين پججاڙ اهججا آهججي‬
‫جيڪا هلڪي ڳاڙهاڻ مائل هجججي هججن جججا سججڀ جججزا زهججريل‬
‫هوندا آهن پر سڀن کان پاڙ وڌيڪ زهريلي هوندي آهي‬
‫مزاج گرم ‪ 3‬خشڪ ‪2‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪99‬‬
‫مضر‪ :‬هي دست آور هئڻ ڪري السر ۽ معدي جي ورم ۽‬
‫آنڊن لِء شديد نقصان ڪار آهي جيئن ته هي نسن کي کولي‬
‫ٿو انهيَء ڪري بواسير ۽ رت خارج ڪرڻ جو رجحان رکڻ‬
‫وارن ماڻهن جو ترت رت جاري ڪري ٿو ‪ .‬ايستائين جو هن‬
‫جو کير ته زهر قاتل آهي‪ 2.‬گرامن سان ماڻهو مري سگھي‬
‫ٿو‪.‬زياده وزن کائڻ سان الٽي اٻڙڪاٿي بيهوشي ٿي ويندي‬
‫آهي ‪.‬هن جو ڳئون تي زهريلو اثر هوندو آهي جيڪا ٿوري‬
‫وزن سان مري ويندي آهي جڏهن ته ٻڪري تي هن جو اثر‬
‫نه ٿيندو آهي ‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هي بلغم ۽ سودا کججي دسججتن جججي ذريعججي خججارج ڪري ٿججي‬
‫خلطن کي پيشاب جي ذريعي به خججارج ڪري ٿججي‪.‬هججن کججي‬
‫استعمال ڪرڻ ۾ احتياط جي ضججرورت آهججي استسججقا ز ڪي‬
‫قولنج ۽ سنڌن جي سور ۾ مفيدآهي هن جججي ضججماد سججان ڏڊ‬
‫کي فججائدو ٿججي وڃججي ٿججو‪.‬هججن جججي وڻ جججي کججل سججت گججرام‬
‫ماُءالعسل سان دست آور آهي ‪.‬هن جو کير ڪوشش ڪري‬
‫اسججتعمال نججه ڪجججي پرا ڻي زمججاني ۾ هججن کججي دسججتن لِء‬
‫استعمال ڪندا هئا‪.‬هججن ۾ رت جججي نججالين کججي ڦججاڙڻ جججي بججه‬
‫خاصيت آهي‬
‫اطباِء قديم‬
‫ويسقوريدوس‬
‫هن جو ٿڙ تمام گھڻو گھنڊي وارو ٿيندو آهي ‪.‬ماڻهو هججن کججي‬
‫قمل قريش چوندا آهن هججن جججا گججل ننڍا‪،‬وا ڱڻائي رنججگ جججا‬
‫ٿيندا آهن‪.‬هن جا ٻج مسور جهڙا ٿينججدا آهججن پججاڙ ٿلهججي ۽ کيججر‬
‫سان ڀريل هوندي آهججي هججن جججي پججاڙ ‪ 9‬گججرام کججارائڻ سججان‬
‫دست ٿين ٿا هن جو ڦل ‪ 12‬گرام کجائڻ سجان دسجت ٿيججن ٿجا‬
‫ڪڏهن هن کي اٽي ۾ ملئي گوريون به ٺاهيندا آهن ‪.‬هن جججي‬
‫‪ 21‬گرام پنن جي کائڻ سان به دست ٿين ٿا‬
‫جالينوس‬
‫ڪجھ ماڻهو هن ٻوٽي کي ٿوهر جي خانججدان مججان سججمجھندا‬
‫آهن اهو انهيَء ڪري ته هن جي پنن ۾ کير هوندو آهي دست‬
‫آور آهي ۽ هن جون ٻيون خاصيتون به ٿوهر جھڙيون آهن‬
‫ابن بيطار‬
‫شبرم ٽي درجي ۾ گرم۽ ٻي درجي ۾ خشڪ آهي زبججان سججان‬
‫ڳنڍيل مري ‪ ،‬ڪاڪڙوتارون کي خشڪ ڪري ٿو قديم طججبيب‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪100‬‬
‫هن کي بطور مسهل اسججتعمال ڪنججدا هئاگججرم مججزاج وارن ۾‬
‫بخار پيدا ڪري ٿو‪.‬شبرم جي کير مان ڪو بججه فججائدو حاصججل‬
‫نٿو ڪري سگھجي آئون انهيَء جي خججوراڪي اسججتعمال کججي‬
‫مناسب نٿو سمجھان‪.‬هن جي مدبر پاڙجو جي مقدار خوراڪ‬
‫ٻه گرام کان ‪ 3‬گرام آهي‪.‬‬

‫شهه ديوي‬
‫اردو ديو گند‬
‫بلوچي منگلي‬
‫پنجابي نيل ڪنٺي‬
‫سنسڪرت ڪيشروها ‪،‬ورش پشپا‬
‫انگريزي‪Yellow barlaria:‬‬
‫لطيني‪Sida Rhomboidea :‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هن جو ٻوٽو اڌ ميٽججر ڊگ ھو هونججدو آهججي‪،‬پججن تلسججي جججي پججن‬
‫وانگرنوڪدار ۽ ڪجھ ٿلها هوندا آهن هن جا گل ڄمججون رنججگ‬
‫ليڪن بعد ۾ انهيَء جو رنگ موسم جي لحاظ سججان بدلجنججدو‬
‫رهندو آهي ‪.‬جڏهن گلن ۾ ٻج اچن ٿا ته تريججل ڳنجڍ وانگججر ٿججي‬
‫وڃن ٿا ‪.‬انهيَء ۾ ٻج بي شمار جيجري وانگجر هونجدا آهجن هجن‬
‫مان ٻج جي منهن مان ڪپهه جي ريشي وانگر بال ڪل سججنها‬
‫ريشا هوندا آهن هن جا ٻه قسم چيا وڃن ٿا ٻنهي جججو ذائقججو‬
‫ڪڙو هوندو آهي‬
‫جاِء پيدائس هي برسات جججي موسجم ۾جججوار مڪئي ٻججاجھر ۽‬
‫ڪمند جي فصل ۾ وارياسين جڳهن ۾ جام ٿئي ٿو‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هي پيشاب جاري ڪنججدڙ ۽ انتهججائي رت صججاف ڪنججدڙ آهججي ‪.‬‬
‫رت صاف ڪندڙ دوائن ۾ هججن جججو رتبججو انتهججائي بهججتر آهججي ‪.‬‬
‫انهيَء کان سواِء مقوي جسم وباه آهي مغلججظ منججي مقججوي‬
‫رحم به آهي ‪.‬پيٽ جي ڪيڙن کي خجارج ڪرڻ ۾ بجه هجن ججو‬
‫اهم ڪردارآهي ‪.‬هي بخار ۾ ڪارآمد آهي تپدق ۾ اڪثر طبيبن‬
‫جو معمول آهي ‪.‬تازو انڊيا ۾ تحقيججق ڪئي وئي آهججي تججه هججي‬
‫ٻوٽي سل ودق ۾ ڪارآمد آهي‬

‫مزيد معلومات‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪101‬‬
‫ڊاڪٽر ڊيسائي جو چوڻ آهي ته شججهديوي افسججنتين ججا فججائدا‬
‫رکي ٿي هي پگھر آڻي بخار ۽ سورن ۾ فائدو ڪري ٿي ‪.‬هججي‬
‫بواسير ۾ به ڪار آمد آهي‪.‬‬
‫ڊاڪٽرانصاري جيڪو دهلي طبيه ڪاليج جو پروفيسججر هججو ۽‬
‫حڪيم نابينا جو ڀاُء هو ان جو چوڻ آهي تججه هججي ٻججوٽي پٿججري‬
‫ٽوڙڻ ۾ انتهائي ڪارآمد آهي‪ .‬اهڙيَء طرح حڪيم علي محمججد‬
‫سلڪ الدرر جو چوڻ آهي تججه شججهديوي جججي گلججن جججو گلقنججد‬
‫ٺاهي ‪ 10‬گرام صبح و شام کائڻ سان ٽججي بججي ۽ تججپ دق لِء‬
‫اڪسير آهي‬
‫مفرد علج‬
‫‪ 1‬هن جي پاڙ ‪7‬گرام ڪاڙهي‪،‬ڇججاڻي پيججارڻ سججان سججنڌن جججو‬
‫سور ڇڏي وڃي ٿو‬
‫‪ 2‬هي ٻوٽي حيض جي دوران يا حيض کججان پججوِء پيججارڻ سججان‬
‫عورت ۾ ٻار پيدا ڪرڻ جي صلحيت وڌي ٿي ‪.‬‬
‫‪ 3‬هي ٻوٽي اندازا ً ‪ 10‬گرام گھوٽي پيارڻ سان هٿن پيرن جي‬
‫سوڄ ۾ مفيد آهي‬
‫‪ 4‬حڪيم چندر ڀان پنهنجي ڪتاب ممتازالطبا ۾ لکججي ٿججو تججه‬
‫شهديوي جا ‪3‬گرام کڻي گھوٽي چند دا ڻا ڪارا مججرچ ملئي‬
‫گھو ٽي پيارڻ سان تپ دق ۾ انتهائي مفيد رهي آهي‬
‫‪5‬ايام حيض کان فارغ ٿيڻ کان پوِء ‪ 3‬گرام شججهديوي گ ھوٽي‬
‫پيارڻ سان عورت پيٽ سان ٿي وڃي ٿي‬
‫‪ 6‬شهديوي جو لوڻ ڪڍي ‪ 250‬ملي گرام صججبح ٻپهججر کججارائڻ‬
‫سان مليريا بخار لِء مفيد آهي‬

‫مجربات‬
‫شاه ديوي ٻوٽي ڪثير مقدار ۾ هٿ ڪري انهي جَء جججو حسججب‬
‫دستور لوڻ ڪڍي سنڀالي رکو‪،‬‬
‫مقدارو خوراڪ ‪ 250‬ملي گرام صبح و شام کارايو‬
‫فائدا بخجارن کجي رو ڪڻ معجدي ۽ جگججر کججي طجاقت ڏيجڻ لِء‬
‫ڪونين جي برابر آهي‪.‬‬

‫شرم ٻوٽي‬
‫اردو لجونتي‬
‫عربي شجرةالحيا‬
‫هندي ڇوئي موئي ‪ ،‬شرميلي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪102‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫بنگالي لجا وتي‪ ،‬لجبٽي‪،‬لجڪ‬
‫گجراتي ‪ :‬شامني‬
‫سنسڪرت انجالي ڪريڪا‪،‬لجالو‬
‫لطيني ‪Mimosa Podica‬‬
‫انگريزي ‪Sensitive Plant ، Humble plant‬‬
‫خاندان ‪Mimosa‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هن جو ٻوٽو هڪ ميٽر کن ڊگھو هونجدو آهجي هجن ججو ٽجاريون‬
‫انتهائي سنهڙيون ٿينديون آهن ۽ پن ٻٻر جججي وڻ وانگججر ٿينججدا‬
‫آهن جيڪي ڇهڻ سان مرجھائجي ويندا آهن وري هججٿ هٽججائڻ‬
‫سان اصلي صورت ۾ اچي وڃن ٿا ‪.‬هن جا گل گلبي رنگ جا‬
‫نهايت خوبصورت هوندا آهن هي ٻن قسمن جي ٿيندي آهججي‬
‫باغيچن۾ گھڻو ڪري لڳائي وينججدي آهججي تقريب جًاهر موسججم ۾‬
‫ٿيندي آهي هن جا ٻج بادامي رنگ جججا منجڱ جججي دا ڻي کججان‬
‫ڪجھ ننڍا ٿيندا آهن‪.‬هن ٻوٽي جي لتعداد ڪتابن ۾ لکيل آهججي‬
‫ته جيڪڏهن هن کي عورت هٿ لڳائي ته هي نججه مرج ھائبي‬
‫پاڻ باغ بهار ٿي ويندي مون انهيَء جو تجربو ڪريو هڪ ٻوٽي‬
‫نرسري مان خريد ڪري عورتن کي هٿ لڳرايججو تججه انهي جَء‬
‫سججان بججه مرج ھائجي وئي انهيجَء ڪري انهيجَء ڳالهه کججي‬
‫فضججول سججمجھڻ گهرجججي حڪيججم ڊاڪٽججر هججري چنججد ملتججاني‬
‫پنهجي لجواب ڪتاب هندستان ڪي جڙي بوٽيججان ۾ لکججي ٿججو‬
‫گھڻو ڪري ڇوڪري ۽ڇوڪري جي ڄمڻ جججي سججڃاڻپ جججي‬
‫لِء پيججٽ سججان مججائي کججي شججرم ٻججوٽي تججي هججٿ لڳرائجججي‬
‫جيڪڏهن ڇوڪرو هوندو ته ٻوٽي مرجهججائجي وينجدي پجر جججي‬
‫نينگري هوندي ته نه مرجھائبي ‪ .‬مون ان جججو تججه تجربججو نججه‬
‫ڪيو ‪ .‬پر اها ڳالهه غير يقيني آهي ذهججن ۾ رک جڻ گھرجججي تججه‬
‫پنسارين کان جي شرم ٻوٽي جا ٻج بنام تخم حيججات ملججن ٿججا‬
‫اهي شرم ٻوٽي جا ٻج نه آهن ‪ ،‬آهي ڪنهن ٻي ٻججوٽي جججا ٻججج‬
‫آهججن انهي جَء ڪري هججن جججا ٻججج اصججلي هججٿ ڪري دوائن ۾‬
‫استعمال ڪجن‪.‬‬
‫مقدار وخوراڪ سججڄو ٻوٽججو ‪ 10‬گججرام جڏهججن تججه رس ‪20‬‬
‫ملي لٽر ۽ ٻج ‪3‬کان پنج گرام‬
‫مزاج سرد تر ‪2‬ڪن طبيبن جو خيال آهي ته هن ججو مججزاج‬
‫سرد خشڪ آهي جيئن ته مون کي هن ٻوٽي تي تجربججن جججو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪103‬‬
‫موقعو نه مليو آهي انهيَء ڪري آئون ان سلسججلي ۾ ڪا بججه‬
‫راِء نٿو ڏيان‪.‬‬

‫فائدا‬
‫محلل ڪاسر رياح ‪،‬مفتح سججدد‪ ،‬مصججفى خججون‪،‬حيججض جججاري‬
‫ڪندڙ‪،‬ناسور ۽ پراڻن زخمن لِء مفيد آهي بواسير نواسججير ۽‬
‫سوداوي بيمارين ۾ هن جا فائدا مشججاهدي ۾ آيججا آهججن‪ .‬جججذام‬
‫فيل پا‪،‬دست ۽ واتان رت اچڻ ۾ به مفيد آهي مقججوي ممسجڪ‬
‫دافع سيلن الرحم آهي انهي جَء کججان سججواِء بججرٿ ڪنٽججرول ۾‬
‫استعمل ڪرائي ويندي آهي پر ان سلسججلي ۾ سججندس فججائدا‬
‫مشڪوڪ آهن‪.‬هي ٻوٽي مهوسين جي پسججنديده ٻججوٽي رهججي‬
‫آهي اهي هن مان پارو قججائم ڪرڻ جججي دعججوى ڪنججدا آهججن‪.‬‬
‫انهيَء کان سواِء هن ٻوٽي مان بهججتر ڪشججته تيججار ٿججي وينججدا‬
‫آهن حڪيم غلم محي الدين پنهنجي ڪتاب راهنماِء عقاقير ۾‬
‫لکي ٿو ته جيئن ته هي ٻوٽي ازحد مصفي خججون ۽ سججرد اثججر‬
‫رکي ٿي ۽ زهرن جو ترياق آهججي انهي جَء ڪري طججاعون جججو‬
‫شافي علج آهي طججاعون ۾ جسججم ۾ بججاه ل ڳي وينججدي آهججي‬
‫صجفرا وڌي وينججدي آهججي رت ۾ سججميت پکڙجججي وينججدي آهججي‬
‫سودا سڙي ويندو آهي جنهن جي ڪري سوداوي بخججار ‪104‬‬
‫درجي تي پهچي ويندو آهي ‪.‬ڪڏهججن تججه ان کججان بججه تيججز ٿججي‬
‫ويندو اهي ‪.‬انهيَء وقت لجونتي کجان بهججتر ڪو بججه علج نججه‬
‫هوندو آهي هن جو ڪاڙهو يجا رس ‪ 3‬گجرام هجر ڪلڪ کججان‬
‫پوِء پيارڻ سان هن موزي مرض مان نجات ملي ويندي آهججي‬
‫هي تمام بهتر نسججخو آهججي جيڪڏهججن طججاعون جججا غججدودوڌي‬
‫وڃن ته انهن تي حرمرو گھوٽي ٻڌجي اڪثر اسان جي ويججدن‬
‫جججو چججوڻ آهججي تججه هندسججتان ۾ هججن ٻججوٽي جججي موجججودگي ۾‬
‫طاعون جوٿيڻ تعجب کان خالي نه آهي طبيبن کججي هججن جججو‬
‫ڪاڙهو يا لوڻ تيار ڪري رکڻ گھرجي اندروني ورمن ۾ جڏهججن‬
‫پيٽ جي اندر بعض غدود يانسون سڄي پونديون آهن‪.‬انهيَء‬
‫لِء به مفيد آهي‬

‫جديد سائنسي معلومات‬
‫هن جاپن اينٽي بائيو ٽڪ اثر رکن ٿا رت صاف ڪن ٿججا دسججت‬
‫پيچش ۽ جديد تحقيق مطابق هيمو فيليا ۾ به هي مفيد رهججي‬
‫ٿي ليڪوريا ۽رحم جججي فزي ڪل خرابيججن ۾ بججه ڪارآمججد آهججي‬
‫هائيڊروسل يعني ورم خصيه مائي ۾ مفيد آهججي غججدودن جججي‬
‫سوڄ ۾ به استعمال ڪئي ويندي آهي هن جو ڪاڙهو دم جججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪104‬‬
‫لِء بججه مفيججد آهججي ‪ .‬جديججد سائنسججدانن هججن مججان هيٺيججان‬
‫ڪيميائي جججز دريججافت ڪيجا آهججن مجائموزن ۽ ترگججورن هجن ۾‬
‫گيلڪ ايسڊ هئڻ ڪري هيمو فيلڪ ڪنڊيشججن ۾ مفيججد آهججي‪.‬هججن‬
‫جي هوائي حصن ۾ سي گلئيڪوسيلف ليوونز هوندو آهي‪.‬‬

‫تجربو‬
‫طب فرشته جو مصنف لکججي ٿججو تججه وٽججس هجڪ مريججض آيججو‬
‫جيڪو روزانو حد کان وڌيڪ آفيم کائيندو هججو انهي جَء کججي رت‬
‫جا دست ٿي پيا ڪافي علج ڪرايائين مگر کيججس ڪٿججان بججه‬
‫فائدو نه ٿيو انهيَء کان پوِء مون هن کي شرم ٻوٽي جججا پججن‬
‫گھوٽي پياريا جنهن سان الحمدالله هو ٺيڪ ٿي ويو‪.‬‬

‫ڪشتو چاندي‬
‫شرم ٻوٽي جي پنجن تولن جججو نغججدو ٺججاهي انهججي جججي وچ ۾‬
‫چاندي جو رپيو ڏئي سوٽي ڪپڙو ويڙهي ٻه ڪلو ڇيڻن جججي‬
‫باه ڏيڻ سان ڪشتو ٿي وڃي ٿو‬
‫ذڪر ڪيو هوسين ته مهوسي هن مان پارو قائم ڪنججدا آهججن‬
‫هت اهڙو نسخو لکجي ٿو جيڪڏهن ڪم ٿي وڃي ٿججه ٻيجڙا ئي‬
‫پار نه ته اهڙا ته اڳي ئي آهيون‬
‫پارو قائم النار‬
‫‪ 25‬گرام ‪ 20‬گرام پججارو ک ڻي شججرم ٻججوٽي جججي رس ۾ ه جڪ‬
‫هفتو کرڙ ڪريو وري پاڻيَء سان ڌوئي وري هفتو کرڙ ڪري‬
‫پاڻي سان ڌوئجي اهڙيَء طرح چار پنج دفعا ڪرڻ سان پارو‬
‫قائم ٿي وڃي ٿو‬
‫فائدا‪ :‬هي ڪشتو مقوي اعضاِء رئيسججه يعنججي دل دمججاغ کججي‬
‫قوت ڏي ٿو ‪.‬انهيَء کان سواِء منيجَء جججا جراثيججم وڌائڻ ۾ بججه‬
‫اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ‪.‬‬

‫شربين گرجين‬
‫يوناني‪ :‬قادرس‬
‫فارسي شربين‬
‫عربي شجرالقطران‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪105‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫لطيني‬
‫انگريزي‬
‫خاندان‬
‫ٻجن جو مزاج معتدل‬
‫مزاج گرم خشڪ‬
‫مضر‪ :‬هن جا ٻج زياده کائڻ سان مٿي جو سور بدن جي‬
‫گرمي ۽ معدي ۾ سور جي شڪايت پيدا ڪري ٿو‬

‫فائدا‬
‫ڏانٺن جي سوراخن ۾ سور هجي ته لڳائڻ سان ختم ٿي‬
‫وڃي ٿو اکين ۾ ٿيندڙ نشانن کي ختم ڪري ٿوحلق تي لڳائڻ‬
‫سان ختم ٿي وڃي ٿو‪،‬حلق تي لڳائڻ سان خناق ۽ ورم‬
‫لوزتين ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو ويسقوريدوس جو چوڻ آهي ته‬
‫هن جو ڦل گرم ٿيندو آهي تقطيرالبول ۽ عضلت جي ڌڪن‬
‫۾ مفيد آهي ڪارن مرچن سان پيهي کائڻ سان خوب ادرار‬
‫ٿئي ٿو هن جي کائڻ ۽ لڳائڻ سان داُءالفيل ۾ فائدو ٿي وڃي‬
‫‪ .‬ٿو‬

‫اقوال طب‬
‫جالينوس‬
‫شربين جي ٻج جو مزاج معتدل هوندو آهي ‪.‬اهو کاڌو به‬
‫وڃي ٿو زياده مقدار ۾ کائڻ سان مٿي جو سور بدن ۾ گرمي‬
‫‪.‬۽ معدي جو سور پيدا ڪري ٿو‬

‫ويسقوريدوس‬

‫زنده جسم تي هن جواثر اڪال هوندو آهي ۽ قاطع اثر آهي‪.‬‬
‫ان جي برخلف مرده جسمن جو محافظ آهي انهيَء ڪري‬
‫اڪثر ماڻهو حيات الموت چوندا آهن نظر کي تيز ڪرڻ لِء‬
‫هن کي سرمن ۾ ملئي استعمال ڪرڻ سان فائدو ٿي وڃي‬
‫‪.‬ٿو‬

‫رازي‬
‫هن کي بدن جي چؤطرف لڳايو لڳائڻ سان ساڙ پيدا ٿيڻ‬
‫جو خطرو ختم وڃي ٿو چاهي سڙڻ جوعمل شروع ٿي چڪو‬
‫‪ .‬هجي‬

‫شٽاڪي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪106‬‬

‫جاپاني نالو شٽاڪي‬
‫چيني نالو زياگو‬
‫‪،‬‬
‫‪chinese‬‬
‫انگريجججججزي ‪black‬‬
‫‪mushroomflower mush room‬‬
‫لطيني ‪Lantinula edodes‬‬
‫خاندان ‪Trihcolomataceae‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫‪Shititake‬‬

‫هي کنڀي جو هڪ قسم جيڪا مشرقي ايشيا ۾ پججوکي وينججدي‬
‫آهي‪.‬ڪافي ملڪن ۾ هن جو استعمال عام آهي ايستائين جججو‬
‫هججاڻ تججه باقججائدي هججن جججي پيڪنججگ ڪري مختلججف مل ڪن ۾‬
‫سپلئي ڪئي ويندي آهي پاڪستان ۾ هي قسججم پوکيججو وڃججي‬
‫ٿو يا نه ان جي خبر نه آهي جيئن ته چيججن هججن کججي سججپلئي‬
‫ڪندو آهي انهيَء ڪري اسان جي سپر جنججرل اسججٽورن تججي‬
‫هي ملي ويندي آهي ‪ .‬انهيَء ڪري هن جو ذڪر ڪري رهيججو‬
‫آهيان لئلپور جي ايگريڪلچرل يونيورسٽي کنججڀين جججي پججوک‬
‫جا باقججائدي سججکيا گ ھر قجائم ڪيججا هئا اهججا خججبر نججه آهججي تججه‬
‫شٽاڪي جي پوک پاڪستان ۾ ڪري سججگھجي ٿججي يججا نججه ان‬
‫جي اڃان خبر پئجي نه سگھي آهي هن کي ڪاري کنججڀي بججه‬
‫چوندا آهن‪.‬بنيادي طورتي هن جو آبائي وطن چين آهي جتي‬
‫‪ 6‬هزار سالن کان ماڻهو کائينجدا اچجن هججن ججي فججائدن کجي‬
‫مدنظر رکندي چين جي طبيبن هن جججي پججوک جججو بنيججاد وڌو‬
‫جڏهن چين ۾ هن جي پوک ٿججي رهججي هئي تججه اهججو زمججانو بججه‬
‫حضرت عيسى کان ‪ 1100‬سوسال اڳ جججو هججو‪.‬اهججو زمججانو‬
‫سنگ بادشاهت جو هو‪ .‬شٽاڪي جي پوک جججي طريقججن جججي‬
‫ڄاڻ ووسان ُڪونگ ڏني‪ .‬هي پنهنجي زندگي گھڻو ڪري و ڻن‬
‫جي ٿڙن ۽ ڪچري تي گذاريندي آهي خاص ڪري هي بلججوط‬
‫جي وڻ چيسٽ نٽ ۽ شٽا جي وڻن جي مرده ٿڙن تي ٿيندي‬
‫آهي انهيجَء وڻ ججي ٿجڙن تجي ٿيجڻ ججي ڪري هجن ججو نجالو‬
‫شٽاڪي رکيو ويججو جي ڪو جاپججان ۾ تمججام گ ھڻو ٿينججدو آهججي ‪،‬‬
‫چينيججن سججڀ کججان پهريججن پججوک جججو طريقججو جاپججانين کججي‬
‫ٻڌايوحضرت عيسى جي ڄمڻ کان ‪ 199‬سججال پهريججن جاپججان‬
‫جي هڪ قبيلي ڪائيسويو پنهنجججي بادشججاه کججي چججوئي پيججش‬
‫ڪئي جيڪو شٽاڪي جو انهي زماني ۾ نالو هوجڏهن تجه چيججن‬
‫۾ هن جو پراڻو نالوڪوڪو۽ هوانگ مو هو جپانين ئي هن جو‬
‫موجوده نالو وضع ڪيو۽ يورپ ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ به هنن جو‬
‫هٿ آهي ‪ 1972،‬تائين امريڪا ۾ شججٽاڪي کنججڀي جججي درآمججد‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪107‬‬
‫تججي پابنججدي هئي ‪ .‬انهيججَء کججان پججوِء هججن جججي درآمججد تججان‬
‫ايگريڪلچرڊپارٽمينٽ پابندي هٽائي ڇڏي‪.‬شٽاڪي جججي درآمججد‬
‫کان پوِء آمرڪا وارن زرمبادله بچائڻ لِء باقائدي پوک شججروع‬
‫ڪئي ايستائين جو ‪ 1986‬کان وٺي ‪ 2000‬تائين شٽاڪي جججو‬
‫پو ک انڊسٽري جي صورت اختيار ڪري ورتي‬

‫مقام پيدائش‬
‫هي قسم گھڻو ڪري چين جاپججان ڪوريججا ۽ ٿججائيلينڊ ۾ پججوکي‬
‫ويندي آهي هن کي اتي طبي کنڀي به چيججو وينججدو آهججي هججن‬
‫وقجججت هجججي کنجججڀي ڪافي مل ڪن ۾ مشجججهور ٿجججي چ ڪي‬
‫آهي‪.‬ايستائين جو روس ته هاڻي باقججائدي هججي کنججڀي برآمججد‬
‫ڪ ڪري زرمبجادله ڪمائينجدو آهجي‪.‬هجاڻي تجه هجي يجورپ ۾ بجه‬
‫ڪافي کاڌي وڃي ٿي ممڪن آهي ته ڪو اهڙو دور اچججي جججو‬
‫هي بين القوامي کنڀي ٿي وڃي ۽ هر ملڪ ۾ آسججاني َء سججان‬
‫ملي وڃي ‪ .‬هن وقت هي ڪافي مهانگي آهي غريججب غربججي‬
‫جي وس جي ڳالهه نه آهي جڏهن وقت آيو ۽ هرمل جڪ ۾ هججن‬
‫جي پوک ٿيڻ لڳي ته سستي ٿي ويندي‬

‫فائدا‬
‫هي قوت مججدافعت وڌائي ٿججو ڪوليسججٽرول گھٽججائڻ وارا مججادا‬
‫هن ۾ هوندا آهن‪ .‬هن ۾ بيڪٽريا کي ناس ڪرڻ ججا ججز هونجدا‬
‫آهن وائرس کي ختم ڪرڻ جي به صلحيت اٿس‪.‬اها نه رڳو‬
‫عججام وائرسججن جججي خلف پججر ايڊز جججي وائرسججن ۾ بججه مفيججد‬
‫آهي‪.‬پليٽليٽ جي چهٽڻ کان روڪي ٿي‪.‬انفلوائنزا جي وائرس‬
‫خلف مقججججججابلي جججججججي صججججججلحيت وڌائي ٿججججججي‪west،‬‬
‫‪ nilencephalitis‬هي اينٽججي ڪينسججر مججادا پيججدا ڪري ٿججي‬
‫انسان ۾ جگر جي ڪينسر جي سيلن تي به اثر اندزٿئي ٿي‬
‫گججذريل ‪ 10‬سججالن جججي تجربججن مججان اهججا خججبر پئي آهججي تججه‬
‫شججٽاڪي ۾ ه جڪ جججوهر جنهججن جونججالو ايريٽججاڊيس آهججي اهججو‬
‫ڪوليسٽرول گھٽائي ٿو هن ۾ ڪمال جي ڳالهه اهججا بججه آهججي‬
‫ته جن جانورن کي ڪوليسٽرول سججان پ ُججر غججذا ڏنججي وئي تججه‬
‫انهن جو ڪوليسٽرول به گھٽجي ويو انهي جَء کججان سججواِء ايججل‬
‫ارگو ٿججائيونين هججي پاورفججل اينٽججي آڪسججيڊينٽ آهججي اهججو بججه‬
‫شججٽاڪي ۾ ڪثير مقججدار ۾ موجججود آهججي انهي جَء ڪري ه جڪ‬
‫ريسجججرچ جي ڪا ‪ 2005‬۾ ظجججاهر ٿجججي امري ڪن ڪيمي ڪل‬
‫سوسجائٽي واشجنگٽن ڊي سجي جججي هجڪ اجلس ۾ ٻڌائي وئي‬
‫اهو آڪسيڊنٽ جز اڳ چوزن جي جگر ۽ڪڻڪ جي گججاه ۾ هججو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪108‬‬
‫امريڪا ۾ ريسرچ دوران اها به خبر پئي ته ايل ارگو ٿججائيونين‬
‫‪ 5‬ملي گرام هڪ آئونجس کنجڀي ۾ هونجدو آهجي جي ڪو چجوزن‬
‫کان ‪ 9‬سيڪڙو مٿي آهي‪.‬جيئن تججه ڪڻڪ جججي گججاه کججان ‪12‬‬
‫سيڪڙو مٿي آهي ‪.‬وڏي ۾ وڏي خوشي جي ڳالهه اها آهي ته‬
‫شٽاڪي جي رڌڻ کان پوِء به ضايع نه ٿيندو آهي‬
‫ڪيميجججائي جزسجججلينيم آئرن‪،‬پروٽيجججن آئرن فجججاس‪،‬وٽجججامن‬
‫سي‪،‬فيٽي ايسڊز ڪاربو هائيڊريٽس شگر‬

‫دستيابي ۽ ترڪيب استعمال‬
‫شٽاڪي ڪافي طريقن سان اسججتعمال ڪئي وڃججي ٿججي ‪.‬اهججا‬
‫سوليوشن ۾ ملئي سئي ذريعي به استعمال ڪري سججگھجي‬
‫ٿو گوريون ڪيپسول به ٺججاهي اسججتعمال ڪري سججگھجي ٿججو‬
‫هن جي پججائوڊر ۾ايڪسججٽريڪٽ مججان شججربت ۽ چججانهن ٺججاهي‬
‫استعمال ڪري سججگهجي ٿججو‪.‬هججن جججي اينٽججي ڪينسججراثر لِء‬
‫زياده مقدار کائڻ جي ضججرورت هونججدي آهججي هججن جججو وضججع‬
‫ڪيل وزن سڪل شٽاڪي جججو ‪ 6‬گججرام کججان ‪ 16‬گججرام آهججي‬
‫جڏهن ته تيزابججي گ ھٽ ۾ گ ھٽ ‪ 90‬گججرام کججائجي جڏهججن تججه‬
‫گورين جي صورت ۾ هن جو وزن ‪ 2‬گججرام ڏينهججن ۾ ٻججن کججان‬
‫چار دفعا آهي‪.‬‬

‫شقاقل موصلي‬
‫سنڌي کيرالي‪،‬‬
‫عربي شقاقل شقيقل فارسي گذر دشتي‬
‫هندي ڌوڌالي‪ ،‬ستالي سوالي‬
‫انگريزي ‪Garden aspargus‬‬
‫لطيني ‪pustiace sacacl linn‬‬
‫خاندان ‪lilliacea‬‬
‫هن جو هندي نالو اڪثر طبي ڪتابن۾ شقاقل ئي لکيججل آهججي‬
‫پر ابن بيطار پنهنجي ڪتاب ۾ هن جو نالو ڌوڌالججي لکيججو آهججي‬
‫مججون بججه اهججو ئي نججالو اختيججار ڪيججو آهججي‪ .‬انهيجَء نججالي جججي‬
‫مناسبت سان انهيَء جو سنڌي نالو مون کيرالي رکيججو آهججي‪.‬‬
‫جنهن جو مقصد آهي ته کير وڌائڻ واري اهڙي طريقي سججان‬
‫ستاول جي معنى ٿي گھڻو اولد پيدا ڪرڻ واري سوالي جي‬
‫معنى آهي آرام ڏيڻ واري ‪ .‬اهي نججال سنسجڪرت جججا بججه ٿججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪109‬‬
‫سججگھن ٿججا انهي جَء ڪري تججه سنس جڪرت ۾ نججال ٻججوٽين جججي‬
‫خاصيت جي ڪري به رکيا ويندا هئا‪.‬‬
‫هي هڪ پاڙ آهي جيڪا پنسارين کان عام جام ملججي ٿججي هججي‬
‫گھڻو ڪري مصججر ۽ ايججران کججان درآمججد ٿينججدي هئي انهي جَء‬
‫ڪري هن جو نالو شقاقل مصري نالو رکيو ويو‪.‬حڪيم صفي‬
‫الججدين پنهنجججي ڪتججاب يونججاني ادويججه مفججرده ۾ لکججي ٿججو تججه‬
‫هندستا ني ڪتاب سججروي آف ڊرگججس ۾ هججن جججو نججالو ايججس‬
‫پيراگس لکيو آهي اهڙيَء طرح هندستان جي درآمدي لسٽ‬
‫۾ جنهن کي ريڊ بڪ چئبو آهجي انهيجَء ۾ بجه اسجپيراگس لکيجل‬
‫آهي حڪيم صفي الدين چوي ٿو ته پاڻ ڇنڊ ڇاڻ ڪري مٿيون‬
‫اصلي نالو ڏنججو آهججي هججاڻ هندسججتان جججي سججرخ ڪتججاب ۾ بججه‬
‫سندس نالو تبديل ڪيو ويو آهي‪.‬حقيقت ۾ انهيَء کججان وڌيججڪ‬
‫غلطي پاڪستان جي معروف سائنسدانن خان عثمججان خججان‬
‫به ڪئي آهي انهيَء پنهنجي هڪ انگريزي ڪتججاب ۾ شججقاقل ۽‬
‫موصلي سفيد کي هڪ سمجھي ذڪر ڪيو آهي ٻنهي جا نججال‬
‫هڪ مضمون ۾ ڏئي اڳتي سفيد موصلي جو ذڪر ڪيججو اٿججس‬
‫هندستان ۾ ته مقامي نال الڳ هئا صججرف انگريججزي نججالن تججي‬
‫اختلف هو هتي ته ٽڀوئي اونڌو ڪيو ويو آهججي جججو شججقاقل ۽‬
‫سفيد موصلي کي هڪ ڪري لکيو ويو آهي ‪.‬مججون کججي خججان‬
‫عثمان جي سائنسي خدماتن جو اعججتراف آهججي پججر جيئن تججه‬
‫پاڻ هڪ بين القوامي نوعيت جو ڪتاب مڪمججل يونججاني علججم‬
‫الدويه تي لکيوآهي جيڪو پاڪستان جي ڪنهن ڪنهن طبيب‬
‫وٽ هوندو نه ته انهيَء جي سرڪيوليشن يججورپ ۽ آمري ڪا ۾‬
‫ڪئي وئي آهي انهيَء ۾ اهڙي غلطي نه هئڻ کپي هججا منهنجججو‬
‫خيال آهي ته مذڪوره سائنسدان کي ڪنهن حڪيم کان مدد‬
‫وٺڻ گھرجي ها ‪ .‬اها ڪا هن لِء ڏکي ڳالهه نججه هئي جججو پججاڻ‬
‫همدرد وارن سان به وابسطه هو‪.‬بهرحال اهججا عججام حڪيمججن‬
‫کججي بججه خججبر آهججي تججه شججقاقل ۽ موصججلي سججفيد ۾ زميججن و‬
‫آسمان جو فرق آهي‬

‫سڃاڻپ‬

‫هن جي پاڙ ۾ ڳنڍيون هونججديون آهججن پنسججارين کججان مليججل‬
‫سڪل پججاڻيَء ۾ وج ھڻ سججان ان مججان لعججاب ن ڪري ٿججوهن ۾‬
‫ٿوري مٺاڻ به هوندي آهي هن ۾ نيججري رنججگ جججو گججل لڳنججدو‬
‫آهي جيڪو بنفشي جي گل کان وڏو هوندو آهي هججن جججو ٻججج‬
‫چڻي جي برابر پر ان کججان ڪارو هونججدو آهججي حڪيججم وافججد‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪110‬‬
‫لکي ٿو ته هن جا پن جلبان جي پنن جھڙا ٿيند آهن هن جون‬
‫پاڙون شاهد آن ڱري جيجترون ٿينجديون آهجن ججن ۾ ڳنڍيجون‬
‫هونديون آهن هر ڳنڊ تي پن ڦٽندا آهن ربيع جي موسم جججي‬
‫آخر ۾ ٽارين ۾ واڱڻائي گل لڳندا آهن گلججن جججي ڪرڻ کججان‬
‫پوِء ان ۾ ڪاري رنگ تي ٻج لڳنججدا آهججن جنهججن ۾ کيججر ج ھڙي‬
‫رطوبت لڳل هوندي آهي جنهن جو ذائقو ڪڙو هونججدو آهجي‬
‫انهيَء ڪري هي ٻوٽو ڇانو وغيره ۾ ئي ٿيندو آهججي ربيججع جججي‬
‫فصلن سان گڏ هن جون پاڙون حاصل ڪيون وينديون آهن‪.‬‬
‫مقداروخوراڪ ‪ 3‬گجرام کجان ‪ 5‬گجرام تجائين مضجر هجن ججي‬
‫استعمال سان بک گھٽ لڳي ٿي‬

‫مستعمل جز پاڙ ۽ پن‬
‫مزاج ‪ :‬جي بججاري ۾ شجڊيد اختلف آهججن حڪيججم نجججم الغنججي‬
‫اهڙن اختلفن جو ذڪر پنهنجي ڪتاب ۾ ڪيو آهججي آئون ڊيگجھ‬
‫کان بجچڻ لِء ذاتي مشاهدو لکان ٿو تججه هجي پهريججن درججي ۾‬
‫گرم تر آهي‬

‫فائدا‬
‫هججي بججدن ۾ تججري پيججدا ڪري ٿججي بججاهه کججي قججوت ڏي ٿججي‬
‫ذڪرسخت ۽ ڊگھو ڪري ٿي بلغم کججي ختججم ڪري ٿججي منججي‬
‫گھاٽو ڪري ٿي ۽ عورت جججو کيججر وڌائي ٿججي هججر قسججم جججي‬
‫جريان ۽ سوزاڪ م مفيد آهي پٺججن معججدي آنڊن ۽ منيجَء جججي‬
‫عضون ۾ حرارت طبعي قا‪.‬ئم ڪري ٿي ‪.‬هي مفرح بججه آهججي‬
‫ماکيَء ۾ ٺاهيل هن جو مربو نقرس سنڌن جو سور ۽ بواسير‬
‫۾ مفيججد آهججي مججدر بججول ۽ حيججض آور آهججي اختنججاق الرحججم‬
‫حشججرات جججي زهججر ۾ کججائڻ سجان معمججولي فججائدي سججان گجڏ‬
‫توانائي پهچائي ٿو ‪.‬هن جي کائڻ سان گججرم مججزاج وارن کججي‬
‫ڪو به نقصان نه ٿيندو آهي‪.‬‬

‫اقوال اطباِء قديم‬
‫يوحنا بن ماسويه‪ :‬جو قول آهي ته هن جو مربو گرم تر آهي‬
‫هن جي رطوبت ادرڪ کان زياده هوندي آهي ۽ ذائقي ۾ مٺججو‬
‫هوندو آهي‬
‫رازي ‪ :‬قوت باه ۾ مفيد آهي انهيَء سلسلي ۾ هن جو بججدل‬
‫هموزن بوزيدان آهي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪111‬‬
‫ابججن وافججد‪ :‬نعججوظ ۽ قججوت پيججدا ڪري ٿوجمججاع ڪرڻ جججي‬
‫خواهش وڌائي ٿو خاص ڪري ماکيَء ۾ مربو ٺاهي اسججتعمال‬
‫ڪرڻ سان هن جا فائدا وڌي وڃن ٿا‪.‬‬
‫منصوري‪ :‬هن جو مربو بيحد گرم آهي انهيَء ڪري معدي ۽‬
‫جگر کي گرم ڪري بک گھٽ لڳائي ٿو پججر هججن کججي لڳيتججو‬
‫کائڻ سان مني وڌي وڃي ٿي‪.‬‬
‫بو علي سينا‪ :‬مس جڪن ملطججف ۽ مرطججب آهججي‪،‬انهي جَء کججان‬
‫سواِء روحاني قوت ۾ اضافو ڪري ٿو‬

‫مربي ٺاهڻ جي ترڪيب‬
‫شقاقل اڌ ڪلو تازي يا سڪل پر پججاڙون ٿلهيججون هجججن انهججن‬
‫کي ٻه ٽججي ڏينهججن پججاڻيَء ۾ پسججائي ڪڍي خش جڪ ڪري وري‬
‫پاڻي ملئي ٿورو ڪاڙهجي جيئن معلوم ٿئي ته پاڙ هججاڻ نججرم‬
‫ٿي وئي آهي ته لهي ٺاري خشڪ ڪري انهيجَء کجان پججوِءکنڊ‬
‫جي گھاٽي چاش۾ رکي ٿورو گججرم ڪري رکجججي بججس مربججو‬
‫تيار آهي اهڙيَء طرح پاڻيَء ۾ ڪاڙهيل شقاقل کججي فججارمي‬
‫ماکي ۾ رکي هلڪو گرم ڪري رکججي ڇڏجججي بججس مربججو تيججار‬
‫آهي‬
‫مقدار وخججوراڪ ‪ 5 :‬کججان سجت گججرام رات جججو يججا صججبح جججو‬
‫نيراني کائجي‬

‫فائدا‬

‫‪ :‬مقوي باه آهي ‪،‬انهيَء کان سواِء اسان جي ڪي مٿجي فجائدا‬
‫لکي آيا آهيون اهي سڀ هن ۾ موجود آهن‬
‫مرڪبات سفوف دارچيني سفوف گونججد ڪتيري وال ‪،‬عججرق‬
‫ماُءاللحم عنبري لبوب اسرار‬

‫شمپستير‬
‫لطيني ‪Sophera griffithi‬‬
‫جھلوان؛ سمپستير‬
‫قلعه سيف الله زاگھره‬
‫ڪوهلو زغيره‬
‫زوب گھوزيره‬
‫شناخت‬
‫هي جھاڙي نما ٻوٽوآهي پن ‪ 10‬کان ويهه ٿيندا اٿس‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪112‬‬
‫فائدا سٿياري ۽ قلت ۾ هججن جججو رس اکيججن جججي سججور ۾ وڌو‬
‫وڃي ٿو جھلوان ۽ ماري ۾ هن جي پاڙ جو ڪاڙهو نيججم گججرم‬
‫مٿي تي وجھڻ سان مٿي جو سور ختم ٿي وڃي ٿججو هربججوئي‬
‫جيججن کججي مججاريو‬
‫هلز ۾ هن جي ٻجن کججي پيهججي تيججل ۾ ملئي ُ‬
‫وڃي ٿو ‪.‬‬

‫شو بندو ‪ ،‬رود راک‬
‫هندي رودر‬
‫سنسڪرت شوبندو‬
‫انگريزي ‪Utrasam bead tree‬‬
‫لطيني ‪Elaeocrpus Ganitrus Roxb‬‬
‫خاندا ‪Elaeoaparceaer‬‬
‫هي وڻ وچولي قسم جو آهي ‪.‬جيڪو بنگال بهججار آسججام جججي‬
‫جھنگلن ۽ نيپال ۾ ٿئي ٿو هن جا پن ٽي انجچ کجان ‪ 9‬انجچ ڊگ ھا‬
‫هوندا آهن هن جا گل اڇا مولسري وانگر ٿيندا آهن هن جججي‬
‫ٻج اندر ‪4‬کان ‪ 5‬داڻا هوندا آهن انهن داڻن کي صججاف ڪري‬
‫تسبيح به ٺاهيندا آهن‬
‫هي مغربججي بنگججال مججديا پرديججش‪،‬اڙيسججا مهاراشججترا ۽ آنججدرا‬
‫پرديش ۽ مغربي گھاٽين م ٿئي ٿو‬

‫فائدا‬
‫هي هڪ غيرمعروف وڻ آهي جيڪو باه جي سڙڻ منهججن جججي‬
‫داغن ‪،‬ارهججن جججي وڌائڻ بججي چينججي گھٻراهججٽ ۽ جسججم جججي‬
‫توانائي وڌائي ٿي ‪.‬هي دماغي بيمارين لِء اڪسججير سججمجھي‬
‫وڃي ٿي ايستائين جو جي ڪي ٻججار اهڙيججن دمججاغي بيمججارين ۾‬
‫مبتل هوندا آهن جن لِء اهو چيو ويندو آهي ته انهن کججي جججن‬
‫اچي ويو آهي‪ .‬اهڙن ٻارن کي گھوٽي پيججارڻ سججان جججن ڀججوت‬
‫جادو ختم ٿجي وڃجي ٿجو ‪.‬اهڙيجَء طجرح عجورتن ججي اختنجاق‬
‫الرحم لِء به مفيد آهي ‪.‬‬

‫جديد تحقيق‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪113‬‬
‫جديد سائنسدانن هنن جا هيٺيان فائدا معلوم ڪيا آهججن هنججن‬
‫کي مرگهي بلجڊ پريشججر زهججرن جججوعلج ننجڊ نججه اچجڻ دمججاغي‬
‫مرضن ۾ مفيد آهي‪.‬هن جو ميوو مٿي جي سججور ۽ مرگهججي ۾‬
‫يَء طرح دم ۾ به ڏئي‬
‫پيهي ‪ 5‬گرام ڏينهن ۾ ٽي دفعا ڏجي اهڙ ِ‬
‫سگھجي ٿو هن جي ٿڙ جي کل شججگر ۾ بججه مفيججد آهججي آيججور‬
‫ويدڪ فارماڪو پيا ۾ هن جي ٻجن کي هاِء بلڊ پريشر ‪،‬ننججڊ نججه‬
‫اچڻ سائيڪو نيوروسس ۽ ٻين دماغي مرضن ۾ استعمال جي‬
‫شفارش ڪئي وئي آهي‬
‫هن جي ميوي ۾ پالميٽڪ ايسڊآئسو پالميٽڪ لنيججوليڪ ايسججڊماِء‬
‫ريسٽڪ ايسڊهن جي پنن ۾ الڪلئيجڊ بججه هونجداآهن رد راڪيجن‬
‫پلججس‪ ،‬ايل ڪارپن ۽ آئسججوايلڪارپن هونججدو آهججي فينججولس‪،‬‬
‫ڪوئريسٽن‪ ،‬گيلڪ ايسڊ ۽ اوليئڪ ايسڊ ‪،‬ٿڙ جو رب شگر جججي‬
‫بيماري ۾ مفيد آهججي هججن جججي فججروٽ جججو ايڪسججٽريڪٽ ننجڊ‬
‫آڻيندڙ هاِء بلڊ پريشر دورن کي رو ڪي ٿججو‪ .‬سججاه جججي نليججن‬
‫کي ويڪرو ڪري ٿو ۽ دل کي قججوي ڪري ٿججو ‪ .‬هججن وڻ جججو‬
‫هڪ ٻيو قسم دماغي بيمارين سان گڏ ٽينشن ۾ به مفيد آهي‬

‫ڪيميائي تجزيو‬
‫هن جي ٽينن ۾ گيلڪ ايسڊ ۽ گلوڪوز هوندا آهن هن ۾ وٽججامن‬
‫سي ۽ پيڪٽن تمام گھڻي مقدار ۾ هوندو آهي هججن جججي ‪100‬‬
‫گرام ۾ ‪ 100‬کان ‪ 75‬ملي گرام هوندو آهي هجن جججي خشجڪ‬
‫سفوف ۾ وٽامن سي ضايع نه ٿيندو آهي هن جي پججاڙ ۾ کٽججاڻ‬
‫به هوندي آهي‬

‫مفرد علج‬

‫بي چيني ۽ گھٻراهٽ ۾ رودراک جا م ڻڪا جي ڪي سججي ڊي ۾‬
‫ڏيکاريل آهن پسائي پيارڻ سان ڪافي فرق ٿي وڃي ٿو‬
‫باه ۾ سڙڻ ‪ :‬شو بندو پاڻيَء ۾ پيهي سڙيل ج ڳه تججي مججالش‬
‫ڪرڻ سان ڪافي فائدو ٿي وڃي ٿو‬

‫مجربات‬
‫رودراک ناگ بل قسط تج برابججر وزن ک ڻي سججفوف ٺججاهيو ۽‬
‫مينهن جو مکڻ برابر ملئي ننڍن ارهن تي مالش ڪرڻ سججان‬
‫پستان سخت ۽ ٿلها ٿين ٿا ۽ جيڪڏهن سڙيل جڳه تي مالش‬
‫ڪجي ته انهن جا نشان ڀرجي وڃن ٿا‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪114‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫شو ڪران‬
‫فارسي دورس‬
‫انگريزي ‪Spotted Hemlok‬‬
‫لطيني ‪Conium Maculatum‬‬
‫خاندان ‪Umbelliferae‬‬

‫تاريخ‬
‫هيملڪ جو ذڪر هندن نه ڪيو آهي ‪.‬هاڻ اهو تسليم ڪيو ٿججو‬
‫وڃججي تججه هججي اٿينججز جججو مشججهور زهججر آهججي انهي جَء ڪري‬
‫جوسقراط کي انهيَء زهر سان مججاريو ويججو هججو هيملڪ جججو‬
‫هاڻ يونان ۾ جديد نالو سائيڪوٽا آهي بو علجي سجينا هجن کجي‬
‫عرب ۽ ايراني حڪيمن جي حوالي سان شوڪران چججوي ٿججو‬
‫ابن بيطار ۽ حاجي زين ا ‪68‬ع ۾ به هججن کججي شججوگران طججور‬
‫سججڃاڻي ٿججو جڏهججن تججه رومججن ۽ يونججاني سججائيڪوٽا کججي ئي‬
‫ُ‬
‫هيملڪ چون ٿا ‪.‬ابن بيطار جو چوڻ آهي ته هن کي اسججپين ۾‬
‫حفوز چيو وڃي ٿو جڏهن ته حاجي زين جو چوڻ آهي ته هججن‬
‫کي يزد ضلعي ۾ دوراس چيو وڃي ٿو ‪.‬هن جو چوڻ آهججي تججه‬
‫بهترين اهو قسم آهي جيڪو تججافت جججي جبلججن مججان حاصججل‬
‫ڪيووڃي انهيَء کي دراسي تافتي چيو وڃي ٿو ۽ انهيَء جي‬
‫پاڙ کي بيخ تافتي چيو وڃي ٿو ‪.‬حاجي زين جيڪي زهريليججون‬
‫علمتون ٻڌائي ٿو اهي واقعي شوگران جون آهن ‪ ،‬هندستان‬
‫جي بازار ۾ جيڪي ان کي شامي يا جنگلي جيججرو چونججداآهن‬
‫قديم زماني جا ماڻهو هن کان تمام گھڻو واقف هئا اهججو بججه‬
‫چيو وڃي ٿججو تججه ايلسججس جججو پرائسججٽ جي ڪو پا ڪائي جججو‬
‫مجموعو هو اهو هن جورس جسم تي مليندو هو‬
‫عربي ۽ فارسي طبيبن به هن جججون اهججي خاصججيتون لکيججون‬
‫آهن جيڪي يوناني طبيبن لکيون هيون هي ٻوٽو عرب طبيب‬
‫رس کي ڪاڙهي رب ٺججاهي اسججتعمال ڪنججدا هئا‪.‬پروليججم ڊاِء‬
‫موڪ مطابق عربججن جججو اسججتعمال اسججان جججي ايڪسججٽريٽ۽‬
‫ٽنڪچر کان بهتر هو جي ڪي اسججان جججي فارمججاڪو پيججا ۾ درج‬
‫آهي هيئرلي ‪ 1869‬مشهور انگريز نباتات دان چججوي ٿججو تججه‬
‫تازا اڻ پڪل ساوا ڦل هن ٻوٽي جو فعال حصو آهن ٻوٽي جو‬
‫فعال حصو هن جي سڪائڻ سان به ضايع نه ٿيندو آهي جديد‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪115‬‬
‫تحقيق مان اهججا خججبر پئي آهججي تججه جي ڪا فارمججاڪو پيججا ۾ بججه‬
‫موجود آهي هجن ججو ججوهر حر ڪي اعصججابن جججي پڇڙيججن ۾‬
‫استرخا پيدا ڪري ٿو ان کان پوِء دماغ جي حرڪي اعصججابن‬
‫مرڪز ۽ اسپائينل ڪارڊ کي پيراليسس ڪري ٿو هججي انهيججَء‬
‫ڪري موت مار آهي جو ساه جي نلين کي کيرو ڪريججو ڇڏي‬
‫انهيَء کان علوه دورن جي ڪري بججه مججوت ٿججي سججگهي ٿججو‬
‫اکين جي ماڻڪي کي ويڪرو ڪري ٿو هاڻ يورپ ۾ هججن کججي‬
‫خاص ڪري اعصابي چريائي ۾ استعمال ڪيججو وڃججي ٿججو هججاڻ‬
‫اهو ٽيٽينس ۽ جوهر ڪچلي جججي زهججر لِء بججه اسجتعمال ڪيجو‬
‫وڃي ٿو پر ڪا خاص ڪاميابي نصيب نججه ٿججي آهججي مشججرق ۾‬
‫هن کي اعصابي سورن ۾ به استعمال ڪيو وڃججي ٿججو جي ڪي‬
‫خاص ڪري چمڙي ۾ ٿيندا آهججن ميججر محمججد مججومن هججن کججي‬
‫تحفةالمؤمنين ۾ هڪ عجيب نسخو لکيو آهي‪ .‬جنهججن کججي هججو‬
‫امروز دمرن چوي ٿججو ‪ .‬فججائدي ۾ لکججي ٿججو تججه اهججو منججي جججو‬
‫محافظ آهي جيڪو هو شوگران جي پاڙ جو سججفوف ۽ برابججر‬
‫جاڻ خراساني مان ٺاهي ٿو‪ .‬فارماڪو گرافيا دوم ‪124‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي هڪ قسم جو پاورفل زهر آهي هن ٻوٽي جا پججن سججڻڀا ۽‬
‫صاف هوندا آهن‪.‬۽ڪنارا ڪٽيل هوندا آهن جن ۾ تيز ۽ نججاگوار‬
‫بوِء هوندي آهي سوا وانگر گلن جو ڇٽو هوندو اٿججس ‪.‬جججن ۾‬
‫تيز ناگوار بوِء هوندي آهججي‪ .‬جججن ۾ سنهڙاسججنهڙا ٻججج نڪرنججدا‬
‫آهن ‪.‬شوگران جا پن ۽ ٻج جنهن کي نباتججاتي طججور ڦججل چيججو‬
‫وڃي ٿو ‪ .‬هي ٻوٽو برصغير ۾ ٿئي ٿو ‪.‬‬
‫مقداروخوراڪ ‪ :‬هن جا ٻج ڦل ‪ 250‬ملي گرام‬
‫مزاج سرد خشڪ ‪4‬‬
‫مضر زياده مقدار ۾ ڏيڻ سججان دسجت ۽ الٽججي ڪري ٿججو‪.‬هججي‬
‫موت مار زهر آهي مشهور فلسافر ارسطو کججي هججن ٻججوٽي‬
‫جو زهر پياري سججزاِء مججوت ڏنججي وئي هئي هججن جججي ‪6‬گججرام‬
‫کائڻ سان ماڻهو مري وڃي ٿو‬

‫فائدا‬

‫هن جي لپري سور کي ختم ڪري ٿججي هججن کججي مرهججم جججي‬
‫شڪل ۾ خارش مقعد جججي چيججر ڏڪڻي ام الصججبيان کججرٽئي‪،‬‬
‫چريائي ۽ دم ۾ به استعمال ڪيو وڃي ٿو ‪.‬غشاِء مخاطي تججي‬
‫ليپ ڪرڻ سان‪،‬اتي جي اعصابن جي پڇڙين کي سن ڪري‬
‫ٿو دافع تشنج ۽ مقامي مخدر هئڻ ڪري وجججع مفاصججل حججار‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪116‬‬
‫نمله ۽ اکين جي سور ۾ مفيد آهي مجفججف هئڻ ڪري ارهججن‬
‫تي لڳائڻ سان کير خشڪ ڪري ٿججو‪.‬پيشججاني تججي ليججپ ڪرڻ‬
‫سان نڪسير بند ڪري ٿو اکين ۾ وج ھڻ سججان دافججع تشججنج ۽‬
‫مقا مي مسڪن هئڻ ڪري ام الصبيان ڏڪڻي‪،‬اڌرنججگ ۽ کنگجھ‬
‫۾ استعمال ڪئي وڃي ٿي‪.‬‬

‫جديد سائنسي معلومات‬

‫منوم‪،‬کرٽيي ‪،‬پيٽ جي سور‪،‬جوهر ڪچلو يا ڪچلي جي زهججر‬
‫جو ترياق آهي‪،‬هن جججو مججدر ٽنڪچججر هججو ميججو پيٿ جڪ ۾ ڪچججي‬
‫موتيي کي ختم ڪرڻ لِء استعمال ڪيو وڃي ٿججو هججن وڻ جججا‬
‫سڀئي جز الڪلئيڊن سان ڀرپور آهن‪،‬هن جي مجموئي حصن‬
‫۾ الڪلئيڊ ‪ 1.77‬سيڪڙو هوندا آهن۽ گھٽ ۾ گھٽ ٿجڙ ۾ هونججدا‬
‫آهن گاما ڪونيسن‪،‬پنن ۾ خاص ڪري هوندو آهججي جڏهججن تججه‬
‫اين ميٿائيلو ڪوئن گ ھڻو ڪري ميجوي ۾ گ ھڻو هونجدو آهجي‬
‫انهيَء کان سجواِء فلجوون گلجو ڪو سجائڊ ڊائيوسجمن‪،‬ڪلجورو‬
‫جينڪ ايسڊ پنن مان ڪڍيو ويو آهججي‪.‬هججن جججي پ ڪل فججروٽ ۾‬
‫ڪوميرين هوندو آهي جيڪو اڪليل الملجڪ ۾ بججه هونججدو آهججي‬
‫برگاپٽن‪،‬زينٿو ٽاڪسن به هوندو آهي‪.‬تجرباتي طججور تججي اهججو‬
‫معلوم ٿيو آهي ته هن جو اثر ٽيٽراجينڪ جھڙو آهي ‪.‬هججن جججو‬
‫ڦل ‪10‬گرام به نقصجان ڪارآهي پجن ‪30‬گجرام نقصجان ڪار‬
‫هوندا آهن‬

‫طبيب‬

‫ويسججقوريدوس جججو چججوڻ آهججي تججه هججن جججي کججائڻ سججان‬
‫بدحواسي ٿي وڃي ٿي اکيون ڦرڻ لڳن ٿيججون ايسججتائين جججو‬
‫مريض کي ڪجھ به نظر نه ايندو آهي‪.‬هڏڪويون ٿيججن ٿيججون ۽‬
‫طبيعت ۾ انتشار پيدا ٿي وڃي ٿو هٿ پير ٿڌا ٿي وڃن ٿا هججن‬
‫جي ڪري تشنجي دورا پوڻ شروع ٿي وڃن ٿا ‪.‬‬

‫شيرخست‬
‫عربي شيرخست ‪،‬من عسل الهوا‪،‬عسل السماوى‬
‫فارسي شير خسڪ‬
‫هندي هرللو‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪117‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫انگريزي ‪Manna‬‬
‫تاريخ‬
‫عربيَء جو نالو شيرخست ڏسڻ ۾ اچججي ٿججو تججه فارسججي مجان‬
‫ورتل آهي ڪن ماڻهو جو خيال آهي ته خراسججان م کججؤنرکي‬
‫خشت چيو وڃي ٿو‪.‬جنهن وڻ مججان هججي حاصججل ٿئي ٿججو ‪ .‬ان‬
‫علئقي ۾ جتان هي حاصل ٿئي ٿو انهيَء کي ڪثير چيو وڃججي‬
‫ٿو جيڪو بعد ۾ شيرخست ٿي ويو ٻيو نالو من عججبراني لغججت‬
‫آهي جنهن جي لفظججي معنججى آهججي غججذا ڏيجڻ وارو ‪،‬تججوريت ۽‬
‫قرآن ۾ من جي نالي سان هن جو ذڪر موجججود آهججي انهيجَء‬
‫ڪري لطيني ۾ هن کي منا ۽ انگريزي ۾ مينا چيججو وڃججي ٿجو ‪.‬‬
‫قرآن شريف ۾ من و سلوى جو جيڪو ذڪر آهي تججه مججاڻهن‬
‫کي خدا جي طرفججان جي ڪو کججاڌو ملنججدو هججو ان مججان مججراد‬
‫شيرخست آهي قديم طبيب شير خست کجان چڱيجَء طجرح‬
‫واقف هئا تنهن ڪري حڪيم ويسججقوريدوس ايلجو ميلجي ججي‬
‫نالي سان هن جو ذڪر ڪيو آهي هن کي مسهل صفرا لکيججو‬
‫آهي جالينوس هن جو ذڪر نه ڪيو آهي سڀ کان پهرين هن‬
‫جو استعمال اطالوين ڪيو اڪثر جڳهن تججي هججن کججي بطججور‬
‫غذا کائيندا هئا اڄ به سسججلي ۾ هججن جججو ا سججتعمال جججاري‬
‫آهي‬

‫جاِء پيدا ئش‬
‫سسلي شام ايران جنوبي فرانس ۽ هندستان ۾ گرميجن ججي‬
‫موسم ۾ جولئي ۽ آگسٽ ۾ هن کي حاصل ڪيو وڃي ٿو‪.‬‬

‫اصليت ۽ سڃاڻپ‬
‫هي هڪ قسم جو کؤنر آهي جيڪو جدا جدا وڻن مان حاصل‬
‫ٿئي ٿو‪.‬سسلي جي جنهن وڻ مان هي کؤنر نڪري ٿو انهيججءَ‬
‫کججي انگريججزي ۾ مينججا ايججش چونججدا آهججن لطينججي ۾ ‪Fraxy‬‬
‫‪ naxornus‬چوندا آهن هي وڻ ‪4.5‬ميٽر کان ‪ 7.5‬ميٽججر ڊگ ھا‬
‫هونججدا آهججن چججؤ طججرف ٽججاريون هونججديون آهججن پججن آمهججون‬
‫سامهون پن ڪارائي نما ٽي ٽي يا چجار ججي تعجداد ۾ بيضجوي‬
‫شڪل تي هوندا آهن شير خست جا مختلف وڻ شام ۽ ايران‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪118‬‬
‫۾ جنهججن وڻ مججان حاصججل ٿئي ٿججو انهججن کججي ‪Tamarax‬‬
‫‪Indica‬چيو وڃي ٿو ايران ۾ هڪ ٻئي وڻ مان بججه شيرخسججت‬
‫حاصل ڪيو وڃي ٿو‪.‬اهو ‪ Astragalus‬ججو هجڪ قسجم آهجي‬
‫ڪردستان ۾ بلوط خانججدان جججي وڻڪڪن مججان بججه شججير خسججت‬
‫نڪرنججدو آهججي هندسججتان مججان بججانس جججي قسججمن مججان بججه‬
‫شيرخست حاصل ڪيو وڃي ٿو ‪.‬اها ڳالهه نججوٽ ڪرڻ جججي‬
‫آهي ته هن وقت هي گھڻو ڪري نقلي ملي ٿججو دوائن ۾ هججن‬
‫جو هن وقت اسججتعمال انتهججائي گ ھٽ ٿجي ويجو آهجي يججا ايئن‬
‫کڻي چئججي تجه هجن ججو اسجتعمال نجه هئڻ ججي برابجر آهجي‬
‫بهترين شير خسججت‪ 13،‬سججينٽي ميٽججر ڊگ ھو ‪ 2.5‬ملججي ميٽججر‬
‫ويڪرو ٽڪرن۾ هوندو آهي‪.‬رنججگ معمججولي هيڊاڻ مججائل ڀججرڻ ۽‬
‫ٽٽڻ سان هن ۾ قلم نظر ايندا ذائقو ڪججھ قججدر وڻنججدڙ ۽ مٺججو‬
‫قديم طبيبن جو چوڻ آهي ته جنهن جا داڻا وڏا ۽ سفيد هججن‬
‫۽ ذائقي ۾ مٺو وات ۾ وجھڻ سان يڪدم ڳري وڃي زبان کججي‬
‫ٿڌو ۽ ۽ سرد ڪري ڇڏي‪،‬جيئن ته مٿي ذڪرڪري آيو آهيان ته‬
‫هي نقلي به عام آهي ٿورو اڳ اهجو نقلجي هونجدو هجو جي ڪو‬
‫وڻن مان ئي حاصل ڪيو ويندو هو پججر ادويججاتي لحججاظ سججان‬
‫معياري وڻن مان نه حاصل ڪيو ويندو هججو پججر هججن زمججاني ۾‬
‫نقلي جي اها حد آهي جو کنڊ ۽ ميدي مان ٺاهيو ٿو وڃي‪. .‬‬
‫اصججلي شيرخسججت ۽ نقلججي جججي سججڃاڻپ هججن طججرح ڪري‬
‫سگھجي ٿي اصلي زبان کي ٿڌو ڪندو آهي جڏهن ته نقلججي ۾‬
‫اها خاصيت نه هوندي آهي اصلي زبان تي لڳائڻ سان ڳرڻ‬
‫شروع ٿي ويندو آهي جڏهن ته نقلججي زبججان تججي ل ڳائڻ سجان‬
‫جلدي نه ڳرندو ‪ ،‬اصلي پاڻيَء ۾ جلدي ڳري وينججدو هٿججن ۾‬
‫ٿوري دير رکڻ سان جلدي نرم ٿي وڃي ٿو‬
‫طبيعت ‪ :‬اڪثر طبيبن جو انهيَء ڳالهه تي اتفججاق آهججي تججه‬
‫شير خست پهرين درجي ۾ گرم تر آهي‬
‫مضر‪ :‬مني ڇڊي ڪري ٿو سرعت انزال ۽ پيٽ ۾ گيججس پيججدا‬
‫ڪري ٿو منهنجي خيال ۾ هن مان اهڙا ڪي خاص نقصان نججه‬
‫ٿيندا آهن ‪ .‬مون ڪافي استعمال ڪرايو بي ضرر آهي انهيَء‬
‫ڪري به قديم زماني ۾ بطور غججذا بججه اسججتعمال ڪيججو وينججدو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪119‬‬
‫هو‪.‬هي ٻن سالن کان پوِء خراب ٿي وڃججي ٿججو انهي جَء ڪري‬
‫هن کي ان کان پوِء استعمال نه ڪرڻ گهرجي ٻججي صججورت ۾‬
‫هي وڌيڪ نقصان ڪري سگهي ٿو‬
‫مقدارو خوراڪ ‪ :‬هن جو دوائي مقصدن لِء وزن ‪ 20‬گرام‬
‫کان ‪ 50‬گرام ڪافي آهي ڪي طبيب ته ‪ 70‬گججرام تججائين بججه‬
‫استعمال ڪرائيندا آهن‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هي ملين طبيعت آهي بقول قججديم طججبيبن جججي تججه هججي ٽئي‬
‫اخلط خارج ڪري ٿو ‪ .‬اها ڳالهه مڃڻ جججي نججه آهججي انهي جءَ‬
‫ڪري ته جججي ٽئي خلججط خججارج ڪنججدو تججه بججاقي جسججم ۾ ڇججا‬
‫رهندو مقوي جگر آهي معدي ۽ پيٽ جججي چمجڙي جججي ورم ۾‬
‫مفيد آهي دل ۽ معدي جي حرارت کي روڪي ٿو ڇاتي ‪،‬ريه‪،‬‬
‫سورن ۾ مفيد آهي بخار ۽ ڏندن جي سور ۾ مفيد آهججي‪.‬ا ڪثر‬
‫ڪتابن ۾ هن جو مزاج ته گرم لکيل آهي پر وري نزلي زڪام‬
‫۾مفيد لکڻ سان گڏ قلب ۽ جگر جي حرارت ختججم ڪڪڪرڻ وارو‬
‫به هن کي لکيو ويو آهججي انهي جَء ڪري‪ ،‬اهججا ڳالهه عجيججب‬
‫لڳي ٿي ‪.‬گرم دوا حرارت ڪيئن ختم ڪري سگھي ٿججي ‪،‬پججر‬
‫وري صابر جي تحقيق مطججابق گججرم تججر دوائون جسججم مججان‬
‫صفرا خارج ڪن ٿيون انهيَء ڪري اها ڳالهه هضم ٿيڻ جججي‬
‫آهي پر مروجه طبي اصولن مطابق اها ڳالهه مڃجڻ ج ھڙي‬
‫نه آهي ‪.‬‬

‫جديد تحقيق‬
‫هن ۾ هڪ قسم جو اهڙو بجه ججوهر آهجي جنهجن کجي مينجائٽ‬
‫چوندا آهن هن جون سفيد ۽ ننڍيججون قلمججو ن هونججديون آهججن‬
‫هي گرم الڪوحل ۾ حل ٿي وڃي ٿججو پنجججوڻي سججرد پججاڻي ۾‬
‫حل ٿي وڃي ٿو ان کان گھٽ پاڻي ۾ حل نججه ٿينججدو هججن جججو‬
‫تناسب ‪ 08‬سيڪڙو آهي هن ۾ انگوري کن جڊ کججؤنر ۽ ٻيججا ڪج جھ‬
‫سخت مادا هوندا آهن‬
‫جديد تحقيق‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪120‬‬
‫۾ هن مان هڪ جوهر ڪڍيو ويو آهي جنهن کي مينائٽ چوندا‬
‫آهججي هججن جججون سججفيد ۽ بججي بججو قلمججون ٿينججديو آهججي گججرم‬
‫الڪوحل ۾ هي مڪمل حل ٿججي وڃججي ٿججو انهي جَء کججان سججواِء‬
‫پنجوڻي سرد پاڻيَء کان سججواِء حججل نججه ٿينججدو آهججي ‪.‬انهيجَء‬
‫کان سواَء انگوري کنڊ کونئرکان علوه معمولي فرڪٽججوز بججه‬
‫هوندو اٿس‪.‬‬

‫مجربات‬
‫جوَ ‪ 250‬ملي لٽر روغجن بجادام ‪7‬‬
‫شير خست‪ 50،‬گرام ‪،‬آش َ‬
‫گرام رات جو سمهڻ مهل پي ڇڏجي‬
‫فائدا ‪ :‬گرم بخارن ۽ صفراوي بيمارين ۾ مفيد آهي‬

‫شيرخست جو پساوڙو‬
‫آلو بخارا ‪ 11‬عدد گدامري ‪ 40‬گرام ‪،‬سنا ‪ 20‬گرام گلب جججا‬
‫گل ‪ 20‬گرام عرق گلب ‪ 250‬ملي لٽررات جو پسائي صججبح‬
‫جو ڇاڻي پي ڇڏجي‬
‫فائدا هي صفرا جو مسهل آهي‬

‫شيهو‬
‫فارسي اسرب‬
‫عربي رصاص السوس‬
‫هندي‪ :‬انڪ‪ ،‬سيسه ‪،‬سڪم‬
‫شيشو‬
‫شش‪ِ ،‬‬
‫تلگو ِ‬
‫سنس جڪرت‪ :‬سججيس‪،‬سيس جڪ‪،‬سججورتاري‪،‬ارگ‪ ،‬ليججک‬
‫ڌاتومل‬
‫انگريزي ‪Lead‬‬
‫لطيني ‪plum bum‬‬
‫ڪيميائي نمبر ‪82‬‬

‫هي ڌات خالص حالت ۾ گ ھڻو ڪري نججه ملنججدي آهججي بججاقي‬
‫گنڌڪ سان گجڏ ليجڊ سجلفائد ججي شجڪل ۾ انهيجَء کجان سجواءِ‬
‫جست چاندي۽ ٽامي ۾ موجججود هونججدو آهججي جتججان الجڳ ڪيججو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪121‬‬
‫وينججدو آهججي انهيَءکججان پججوِء انهيججَء مججان شججيهي کججي الججڳ‬
‫ڪيوويندو آهي ‪.‬هي ڌات قديم زماني کان ماڻهن کي معلوم‬
‫هئي جديد ترڪي جي آثججارن مججان معلججوم ٿيججو آهججي تججه اتججي‬
‫حضرت عيسى کان به ‪ 6400‬سال اڳ شيهو استعمال ڪيججو‬
‫ويندو هوقديم پٿر واري زماني ۾ شيهو سججم الفججار ۽ سججرمي‬
‫سان گڏ استعمال ڪيوويندو هو ‪ .‬انهيَء ڪري هندستان چين‬
‫کان وٺي يونانين رومين ۽ عربن هن جو تفصججيل سججان ذ ڪر‬
‫ڪيو آهي قججديم فلسججفر شججيهي کججي مرڪڪڪب سججمجھندا هئا‬
‫انهن جو خيال هو ته شيهو گنڌڪ ۽ پاري مان ٺهججي ٿججو جي ڪو‬
‫نظريو غلط هو ‪.‬جالينوس جو چوڻ آهي ته هن ۾ جججوهر آبججي‬
‫زيججاده هونججدو انهيججَء ڪري جلججدي پگھرجججي ٿججو‪.‬هججي ڌات‬
‫معمولي سفيد رنگ تي نيراڻ مائل هوندي آهججي هججي پججاڻيَء‬
‫کان ٻارهوڻي وزندار هوندي آهي هي هل ڪي ڌڪ ه ڻڻ سجان‬
‫پتروٿي وڃي ٿي ‪.‬شيهو گھڻو ڪري آسٽريليا چيججن‪ ،‬آمري ڪا‪،‬‬
‫پيججرو‪،‬ڪينيڊا ميڪسججيڪو‪،‬سججويڊن مورا ڪو‪،‬سججائوٿ آفري ڪا۽‬
‫نارٿ ڪوريا ۾ به موجود آهي‪.‬‬
‫مضر‪ :‬اها ڳالهه شڪ شبهي کججان بججال‬
‫مزاج سردخشڪ‬
‫تر آهي ته شيهو خوردني طور تي هرحال ۾ نقصان ڪار آهي‬
‫ايستائين جو شيهي جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ به ترت بيمججار‬
‫ٿي ويندا آهن سنڌور به شيهي جو مرڪب آهججي انهي جَء کججان‬
‫سواِء ٻيا ل تعدا شيهي جا مر ڪب آهججن سججڀني جججو نقصججاده‬
‫هجڻ ثابت آهي ايستائين جو ‪ 1980‬جي ڏهججاڪي ۾ آمري ڪا ۾‬
‫باقائدي رنگ سازي ۾ شيهي جو اسججتعمال ممنججوع قججرار ڏنججو‬
‫ويو ان جو سبب اهو هو ته گهر ۾ رنگ ڪرڻ سان ٻججارن کججي‬
‫ڪافي نقصججان ٿججي رهيججو هججو ٻججارن جججي مقججابلي ۾ وڏن کججي‬
‫نقصان دير سان ٿئي ٿو هن جي استعمال سان حمججل ضججايع‬
‫ٿي سگھي ٿو‪،‬دماغي فالج کيراڻ ۽ چريائي تائين نوبت پهچي‬
‫ٿي ‪.‬۽ ڪڏهن زياده زهر جمع ٿيڻ جي ڪري مجاڻهو مجري بجه‬
‫سگھي ٿو جڏهن شيهي جو زهججر جسججم ۾ ڪم ڪرڻ شججروع‬
‫ڪندو آهي ته وات ۾ پاڻي محسججوس ٿي جڻ شججروع ٿججي وينججدو‬
‫آهي اڃ لڳندي آهججي الٽججي ٿينججدي آهججي پيججٽ ۾ سججخت سججور‬
‫ٿيندو آهي قبض ٿيندي آهي ٽورو سليٽي ۽ ڪاري رنگ جو ٿي‬
‫ويندو آهي ٿڌو پگھر اچڻ شروع ٿي ويندو آهي چمججڙي جججو ن‬
‫بيماريون به شروع ٿي وينديون آهن‪.‬عجيب ڳالهه اهجا آهجي‬
‫ته شيهي جي ڪارخاني ۾ڪم ڪندڙ ماڻهن کججي ڪينسججر ٿي جڻ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪122‬‬
‫جا به امڪان هوندا آهن ‪ ،‬پر اطبججاِء قججديم شجيهي کججي ڌا ڻن‬
‫جي پاڻيَء سان گهي ڪينسجر تجي ليجپ ڪرائينجدا هئا جنهجن‬
‫سان تمام سٺو فائدو ٿيندو هو‪.‬بهرحال اهججي نقصججان شججيهي‬
‫سان ضرورت کججان زيجاده هججٿ چرانججد ڪري ٿينججدا آهججن پججر‬
‫جيڪڏهججن ضججرورت آهججر گ ھٽ مقججدار ۾ ٻيججن شججين سججان‬
‫استعمال ڪيو وڃي ته نقصان نه ٿيندو پر انهيَء ۾ ڪابه شڪ‬
‫شبهي جي گنجائش نه آهي ته هن جو ضججرورت کججان زيججاده‬
‫استعمال بهرحال نقصان ڪار ئي آهي‬

‫فائدا‬

‫شيهي جامرڪبات مثل ً سرمو ڪارو به شججيهي جججو اور آهججي‬
‫جيڪو اکين جي بيماري ۾ گھڻو استعمال ٿيندو آهي ۽ ڪافي‬
‫اهڙا سرما آهن جيڪي خالص شيهي مان ٺاهيا وڃن ٿا شيهو‬
‫قابض آهي هن کي روغن گججل ۾ گهججي مل جڻ سججان سججوزش ۾‬
‫فائدو ٿي وڃي ٿو ساون ڌاڻن جججي پنججن جججي پججاڻي ۾ شججيهو‬
‫گهي ڪينسر جي ڦٽن تي لڳائڻ سان فائدو ٿي وڃي ٿو گرم‬
‫ورمن ۽ گرمي جي سورن ۾ مفيد آهي ‪ .‬انهيَء سلسلي ۾ بو‬
‫علي سينا ۽ گيلني جو چوڻ آهي ته شيهي جو باقائدي کججرڙ‬
‫۽ دستانو ٺهرائي انهيجَء ۾ روغججن گججل وجھڪڪي ايسججتائين کججرڙ‬
‫ڪريو جو ڪارو ٿي وڃي انهيَء کججان پججوِء مقعججد ۽ ٻيججن گججرم‬
‫ورمن تي لڳائڻ سان ترت فججائدو ٿججي وڃججي ٿججو‪.‬انهي جَء کججي‬
‫بواسير جي موڪن تي ل ڳائڻ سجان رت اچجڻ بنجد ٿجي وڃجي‬
‫ٿو‪.‬بهرحال شيهي جي کرڙ ۾ تيار ٿيل تيل نه ڇٽندڙ زخم جججن‬
‫۾ باه تمام گھڻي هجي منهن تي ليپ ڪڪڪرڻ سججان فججائدو ٿججي‬
‫وڃي ٿو‪.‬اڪثر ماڻهن جي راِء آهججي تججه ‪ 7‬گججرام شججيهي جججي‬
‫پٽي کي چيلهه ۾ ٻڌڻ سان احتلم جي تڪليف ۾ ڪافي فججائدو‬
‫ٿي وڃي ٿو آيور ويدڪ ۽ طب يوناني ۾ هن جو ڪشججتو ٺججاهي‬
‫استعمال ڪرايججو وينججدو آهججي ‪.‬اڪ جججي ڪاٺيَء سججان ٺاهيججل‬
‫شيهي جوڪشجتو سلسجل البجول بجارد م انتهجائي مفيجد آهجي‬
‫ايستائين جو روز ‪ 50‬دفعا پيشاب ايندل هوندو ته اهو هفججتي‬
‫جي اندر صحيح ٿي ويندو‪.‬مخزن اڪسير واري به شيهي جججو‬
‫هڪ اهڙو ڪشتو لکيو آهي جنهن سان جسم مججان ڪٿججان بججه‬
‫رت ايندل هجي ته بند ٿي وڃي حڪيججم اجمججل خججان جججي‬
‫دواِء ڪڙهائي والي به شيهي جو ڪشتو آهي انهيججَء ۾ ڪابه‬
‫شجڪ شججبهي جججي گنجججائش نججه آهججي تججه شججيهي جججا ڪشججتا‬
‫پنهنجي جڳهه تي انتهائي فائديمند آهن‪.‬مختلف ڪتابن ۾ هن‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪123‬‬
‫جا ڪافي ڪشتا آهن جن جا مجموئي طور تي هي فائداآهن‬
‫هندي طب ۾ مقوي باه ڪشته به ٺاهيا وڃججن ٿججا هنججدي ۾ هججن‬
‫جي ڪشتي کي تاڪ پشم چوندا آهن جنهن جي معنججى آهججي‬
‫هاٿيَء جي طجاقت وارو‪ ،‬ويجد طجب ۾ هجن ججي ڪشجتي کجي‬
‫بخارن ۾ به استعمال ڪيو ويندو آهي سل ۽ دق ۾ به هججن جججو‬
‫ڪشتو حڪيم استعمال ڪندا آهن منهنجججي خيججال ۾ ان ۾ هججن‬
‫جو فائدو مشجڪوڪ آهججي بججاقي رت بنججد ڪرڻ لِء اسججتعمال‬
‫ڪري سگھجي ٿو باقي پرميل ۾ ٻنهي طبن ۾ هن جو ڪشججتو‬
‫ڪثرت سان استعمال ڪيو وڃي ٿو اڪثر قسم جي سرمن ۾‬
‫بججه واپرايججو وڃججي ٿوعججورتن جججي بيمججارين ۾ تججه اڪسججيرآهي‬
‫ڪثرت حيض کان وٺي ورم رحججم ۽ ٻججار ٿيجڻ جججي صججلحيت ۾‬
‫اضافو ڪرڻ لِء واپرايو وڃي ٿو‬

‫شيهي جا ڪيميائي فائدا‬
‫حڪيم جميل لکي ٿو ته هي بجاه ۾ جلجدي پگھرججي وڃجي ٿجو‬
‫پاڻي۽ تيزاب جو هن تي ڪو به اثر نه ٿيندو آهججي گ ھڻي بججاه‬
‫ڏيڻ سان هن جو رنگ ڳاڙهو ٿي ويندو آهي سون کان سواءِ‬
‫ٻين ڌاتن کي باه تي هن سان گڏ گرم ڪرڻ سان انهججن جججون‬
‫خاصيتون ختم ڪري ڇڏي ٿو هن جججي اهججا خاصججيت آهججي تججه‬
‫جيڪي به ڌاتون پججاڻ ۾ مليججل هجججن انهججن سججان شججيهو ملئي‬
‫چرخ ڏجي ته صرف اعلججى ڌاتجون رهجن ٿيجون بججاقي پنهنججي‬
‫اصليت ڇڏيو وڃن هي چانججدي کججي رن ڱي ٿججو سججون ۾ ملئڻ‬
‫سان انهيَء کي ڦوٽڪ ۽ خراب ڪري ڇڏي ٿوپاري کججي اڏامجڻ‬
‫کان روڪي ٿو هن جي داٻو ۾ پارو نه اڏامندوجيڪڏهن هن جو‬
‫عمده ڪشتو تيار ٿئي ته ٽامي کي رنڱي ٿو‬
‫ڪشتو شيهونمبر ‪2‬‬
‫هي ڪشتو قرابادين لطيفي جلد ٽي جي صججفحي نمججبر ‪239‬‬
‫تي موجود آهي اتان کان من وعن هت لکيو وڃي ٿو‬
‫شيهي جو ٻورو ‪ 40‬گرام‬
‫ايريال جو پاڻي ‪ 250‬گرام‬
‫ٻير جون ڪاٺيون ضرورت آهر‬
‫شيهي جي ٻوري کي ايريال جي پاڻي ۾ سورنهن ڪلڪ کججرڙ‬
‫ڪري ٽڪيون ٺججاهي خشجڪ ڪجججن انهيجَء کججان پججوِء ڪڙاهججي‬
‫کڻي انهيَء تي ٽڪيون رکجن ان جي مٿججان مٽيجَء جججو پيججالو‬
‫ڏجي پاسن کان اٽي سان بند ڪڪڪري ڇڏجججي هيججٺ ‪ 16‬ڪلڪ‬
‫هلڪي باه ٻاري کولي ڏسجي جيڪڏهن ٽڪيون ڳاڙهيون ٿججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪124‬‬
‫ويون هجن ته صحيح آهي نه ته ٻيهر باه ڏجي ايسججتائين جججو‬
‫ٽڪيون ڳاڙهيون ٿي وڃن انهيَء کان پججوِء ڪڍي کججرڙ ڪري‬
‫رکجن‬
‫فائدا پيٽ جي ڪيڙن خارج ڪرڻ ۾مفيد آهي‬
‫مقداروخوراڪ ‪125‬ملي گرام کان ‪250‬ملي تائين گلقنججد ۾‬
‫ملئي کارائجي‬
‫نوٽ ‪ :‬شيهي جي ڪشتي کي مختلف ترڪيبن سان ڪافي‬
‫مريضن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو رت بند ڪرڻ لِء ڪهججڙو بججه‬
‫نسججخو اسججتعمال ڪري سججگھجي ٿججو هججن جججو ه جڪ خججاص‬
‫فائدواهو به آهي ته هن جي کائڻ سان رحم س جڪڙجي وڃججي‬
‫ٿو ويم کان پوِء رحم جججي سججوڄ ۾ ‪5‬کججان سججت وزن کججارائي‬
‫سگھجن ٿا رحم هيٺ لهي اچي ته اهڙيَء حالت۾ صبح وشام‬
‫ڪشتو کارائڻ سان رحم اصلي حالت م اچي وڃي ٿو‪.‬‬

‫شولنگي‬

‫سنسڪرت ‪ُ :‬لنگنر ‪ ،‬بهو پترا‪،‬پندولي‬

‫هندي شولنگي ‪،‬ايشولنگي‬
‫بنگالي‪ :‬شولنگي‬
‫لطيني‪Bryonia lacinusa:‬‬

‫هي هڪ ول آهي جي ڪا جبلججن ۾ پيججدا ٿئي ٿججي ڦججل هيڊا سججبز‬
‫رنگ جا ٿيندا آهن جيڪي پچڻ کان پوِء ڳاڙها ٿججي وينججدا آهجن‬
‫ڦل جي مٿان هڪ سفيد نقش هوندو آهي هن جو ڦل آڏيججري‬
‫جي ڦل وانگر ٿيندو آهججي ايسججتائين جججو ان جججي ڏسجڻ سججان‬
‫آڏيري جي ڦل جو گمان ٿيندو آهي هجن ججي ڦجل کجي ٽوڙيجو‬
‫وڃي ته ٻه يا ٽي ٻج نڪرندا آهجن جي ڪي زنجاني عضجو جهجڙا‬
‫ٿيندا آهن لثاني لغت جي مصنف جو چوڻ آهي تججه هججن تججي‬
‫شو جي لنگ جا نشجان هونجدا آهجن ‪.‬اهجوئي سجبب آهجي ججو‬
‫ويدن هن کي شڪل جي نسبت سان اولد جي پيدا ٿيڻ جي‬
‫لِء استعمال شروع ڪيو جيڪو بقول سندس ته ڪامياب ٿيو‬
‫۽ ڪافي ماڻهن کي هن جي استعمال سججان اولد ٿججي چڪڪڪو‬
‫آهي‪.‬‬

‫مرض اٺهرا‬
‫هن جا ٻج تازا هٿ ڪري جن عورتن جا ٻار ضايع ٿيندا هجججن‬
‫ته انهن کي روزانو نيراني ٻه ٻج کارائڻ سججان نججه صججرف ٻججار‬
‫ضايع نه ٿيندو پر ٻار نرينو پيدا ٿيندو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪125‬‬
‫جن عورتن کي اولد نه ٿيندو هجي ته اهي حيض کججان فججارغ‬
‫ٿيڻ کان پوِءهن جا ٽي ٻج صبح جو نيرانجي معججون مجوچرس‬
‫سان کائين اهي صرف ڏه ڏينهن کارائجن‪.‬انشاَءالله اولد ٿي‬
‫ويندو ‪.‬جيڪڏهن پهرين مهيني نه ٿئي ته ٻي مهينججي کججارائجي‬
‫چند مهينن ۾ اولد ٿي ويندو‪.‬ياد رهي ته جڏهن عورتن ۾ زنججانه‬
‫نقص هجن ته اهي درست ڪجن نه ته ٻججي صججورت ۾ فججائدي‬
‫جا امڪان معدوم رهندا‬

‫حب سرهندي‬
‫هي نسخو اسان جي تر جي مشهور سرهندي بججزرگ جنججاب‬
‫آغا عبدالله جان جو آهي جيڪو امجام ربجاني الجف ثجاني ججي‬
‫خاندان مان بزرگ آهي جنهن طب تي ڪافي ڪتججاب عربججي‬
‫فارسي ۾ لکيا سندس انهن ڪتابن مججان بججرگ سججبز فارسججي‬
‫راقم الحروف کي هٿ چڙهيو آهي جيڪو نم جي فججائدن تججي‬
‫آهي پڙهڻ سان ئي سندس علمي ملڪي جي خججبر پججوي ٿججي‬
‫ته پاڻ نه صرف علم الديان تي دسترس رکنججدا هئا پججر علججم‬
‫البدان تي بججه مل ڪو حاصججل هججون سججندس انهيجَء فارسججي‬
‫ڪتاب جو ترجمو راقم الحروف ڪري رهيججو آهججي انشججاَءالله‬
‫منهنجي ڪتاب نم جي فائدن سان گڏ شايع ڪيججو وينججدو هججن‬
‫وقت شولنگي جي مناسبت سان سندس هڪ مجرب نسججخو‬
‫لکي رهيو آهيان ‪.‬ياد رکڻ گهرجي ته سائين تمام ٿججورا نسججخا‬
‫لکيا آهن پر هرهڪ مجرب نسخو آهي‪.‬‬
‫ڪڪروندو ‪ 50‬گرام شولنگي ‪ 50‬گرام‬
‫ترڪيب تياري ڪٽي ڇاڻي ‪ 300‬ملي گرام جيتريون گوريججون‬
‫ٺاهي‬
‫مقدارو خوراڪ ۽ واپرائڻ جي واٽ‬
‫هججڪ گججوري صججبح هججڪ گججوري رات جججو ‪ 3‬مهينججن تججائين‬
‫واپرائجي‪.‬‬
‫فائدا جنهن عورت کي اولد نه ٿيندو هجي ته اولد ٿي ويندو‬

‫شهدانج‬
‫عربي بزالقنب‬
‫فارسي تخم ڀنگ‬
‫اردو شهدانه‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪126‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫انگريزي ‪Cannabais Seeds‬‬
‫سڃاڻپ تخم شهدانج تججي ڪافي بحججث هليججو آهججي بهرحججال‬
‫ڪافي طبيب ان ڳالهه تي متفق آهن تججه هججي ڀنججگ جججو ٻججج‬
‫آهي هي ننڍاداڻا جيڪ رنگ ۾ ٻرٽ جھڙا پر ان کان ڪافي وڏا‬
‫هوندا آهن هي لسا ترڪڻا هوندا آهن رنججگ ۾ خججاڪي هونججدا‬
‫آهن هن جو ذائقو معمولي ڪڙو هوندو آهي هي گھڻو ڪري‬
‫نشو نججه ڪنججدا آهججن جيڪڏهججن زيججاده مقججدار ۾ کججاڌا وڃججن تججه‬
‫خشخاش وانگر هلڪو نشو ڪندا آهن ‪.‬‬
‫مزاج گرم خشڪ مضر‬
‫مقدار و خوراڪ‪ :‬هڪ کان ٻه گرام‬
‫نوٽ ‪ :‬اسان جلداول ۾ ڀنگ جو ذڪر ڪري آيا آهيون اتي ڀنگ‬
‫جي ٻج جو ضمنًاذڪر ٿيو هججو پججر هججتي شججهدانج جججي عنججوان‬
‫سان الڳ تفصيل لکيو ويو آهي جيئن طججبيبن کججي سججمجھڻ ۾‬
‫آساني ٿئي ته شهدانج آخر ڪهڙي بل آهي‬

‫فائدا‬
‫هي عام حڪيم گهٽ واپرائيندا آهن پر ڪي اهجڙا بججه طججبيب‬
‫آهن جن وٽ پنهنجا مخصوص نسخا آهن اهي هن جججو تمججام‬
‫گ ھڻو اسججتعمال ڪنججداآهن جيئن ڊاڪٽججر حڪيججم نصججير احمججد‬
‫طارق لکيو آهي ته هو سفوف مغلظ ۽ سفوف سرعت بند ۾‬
‫استعمال ڪندو آهي پر حيجرت ججي ڳالهه اهجا آهجي تجه تجه‬
‫سنڌي دائيون ڀنگ جو ٻج عورتن کي اولد ٿيڻ لِء کارائينديون‬
‫آهن اهي ڪيستائين ڪامياب رهججن ٿيججون سججا خججدا کججي خججبر‬
‫آهي باقي ڪافي طبيبن جا اولد جي سلسلي جانسججخا آهججن‬
‫جن جو اهم جز تخم شجهدانج ئي هونجدو آهجي هجي جريجان ۾‬
‫مفيد آهي انهيَء کان سججواِء احتلم ۾ هججن جججو اسججتعمال بججه‬
‫مفيد هونججدو آهججي هججي پيشججاب آور هئڻ جججي بججاوجود گ ھڻي‬
‫پيشاب ۾ مفيد آهي اها ڳالهه سمجھ ۾ اچڻ جي نججه آهججي پججر‬
‫تجربي کان پوِء ئي اندازو ٿيندو ته واقعي هي گھڻن پيشججابن‬
‫۾ مفيد آهي هي امساڪ پيدا ڪري ٿو انهي جَء ڪڪڪري سججرعت‬
‫انزال ۾ مفيد آهي‪.‬‬

‫سفوف مغلظ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪127‬‬
‫تج ‪5‬تججول‪،‬تالمکججانو ‪5‬تججول بيججج بنججد ‪ 5‬تججول‪،‬ڪنجڙو ‪5‬تججول‪،‬تخججم‬
‫سروالي ‪5‬تول‪،‬شهدانج يعني تخم ڀنگ ‪ 5‬تول ڪشته قلعي ٻه‬
‫تول‪،‬‬
‫سڀني کي سنهو پيهي رکو‪.‬هڪ گرام کان ‪ 2‬گرام ڏينهن ۾ ٽي‬
‫دفعا ڏيندا‬

‫فائدا‬
‫هي سڀني اعصابي تڪليفن۾مفيد آهججي خججاص ڪري جريججان‬
‫ليڪوريا سرعت انزال شگر‪،‬پيشاب گھڻو اچجڻ دسججت منيجَء‬
‫کي گھاٽو ڪري ٿو‪.‬‬

‫شنشوب‬
‫بلوچي نالو شن شوب گواري دومو‪،‬يرڪ‬
‫پشتو نالو‪ :‬شوشوئي گواري دراني‬
‫چيني‪ :‬فين ياهو هوا‬
‫لطينجججي نجججالو ‪Pevoskia‬‬
‫‪abroyenoides‬‬
‫آڪهه ‪Lamiace‬‬

‫‪Bioss‬‬

‫هي ٻوٽو خوشبودار ٿئي ٿو جيڪو هڪ ميٽر کن ڊگ ھو ٿئي ٿججو‬
‫هن جو ٿڙ پکڙيل ۽ وارن وارو ٿئي ٿو‪.‬هن جا پن ونڊيل ٿين ٿججا‬
‫انهن جي شڪل مستطيل نما ٿينججدي آهججي ‪ 4‬کججان ‪ 7‬سججينٽي‬
‫ميٽر ڊگھا گل تقريبا ً هڪ سججينٽي ميٽججر ڊگ ھا ٿيججن ٿججا ‪.‬بنفشججي‬
‫جهڙا نيرا گل ٿيندا آهن جيڪي ٻه ملي ميٽر ڊگھابيضوي گھرا‬
‫ڀوري رنگ جا ٿيندا آهن‬

‫پيدائش جو هنڌ‬
‫هي بلوچستان ۾ عام جججام ٿئي ٿججو انهيجَء کجان سجواِء ايججران‬
‫ترڪمانيه ‪ ،‬افغانستان‪ ،‬روس ‪،‬ڪشمير ۽ تبت ۾ به ٿئي ٿو ‪،‬‬

‫فائدا‬
‫گججل پججاڻي ۾ پسججائي بخججار جججي مريضججن کججي ٿڌي ڪرڻ لءِ‬
‫استعمال ڪيو ويندو آهي ‪.‬ايران جا مججاڻهو گ ھڻو ڪري هججن‬
‫جي پاڙن کي گ ھوٽي پجاڻي‪ ،‬ميجڻ يجا تيجل ملئي ليجپ ٺجاهي‬
‫ليشمياسس تي ليپ ڪنججدا آهججن هججن جججو ورم ۾ مفيججد هج جڻ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪128‬‬
‫سان گ جڏ ‪،‬اينٽججي اسججپازمول ۽ سججائنوٽڪ اثججر مشججاهدي ۾ آيججو‬
‫آهي ‪.‬‬

‫جديد تجربا‬
‫ايران ۾ هن تي سائنسي انداز ۾ تحقيق ڪئي وئي تججه هججي وا‬
‫قعي ليشمياسس جي بيماري ۾ مفيد آهي ‪ .‬انهيَء ڪري هن‬
‫جي اينٽي مائيڪروبائل خصوصيت تي تجربا ڪيا ويججا جي ڪي‬
‫ڪامياب رهيا هن جي تيل ۾ به اينٽي بيڪٽريججل افججاديت آهججي‬
‫خججاص ڪري ‪candida albican‬۽ گججرام هاڪ ڪاري بيڪٽريججا‬
‫خلف مؤثر آهي خاص ڪري اسججٽائيفلو ڪوڪس ۾ ڪارآمججد‬
‫آهي مجموئي طور تي سائنسي ريسرچ جججو لججب لبججاب اهججو‬
‫آهي ته هن جو تيل ليشمياسس ۽ خججاص ڪري ‪S.aureus‬۾‬
‫انتهائي مفيد آهي‪.‬‬

‫شولر ٻوٽي‬
‫مقامي نالو‪ :‬ڪرٿرا‪،‬کرگنا‪،‬لڦرا پاپرا‪،‬ڪالي جري‬
‫انگريزي‬
‫لطيني ‪Salvia moocroftiana‬‬
‫خاندان ‪Labiatae‬‬

‫هي ٻارهي سر سبز ٻوٽججو هونججدو آهججي ‪ .9‬ميٽججر تججائين ٿينججدو‬
‫آهي هي پاڙ کان ئي پکڙندڙپنن جي ڊيگ جھ ‪10‬کججان ‪ 24‬ملججي‬
‫ميٽر جڏهن ته سججندس وي ڪر ‪ 4‬کججان ‪ 8‬سججينٽي ميٽججر ٿينججدي‬
‫آهي ‪.‬هن کي اپريل ۽ جون ۾ گل لڳندا آهن هججي افغانسججتان‬
‫پاڪستان ڪشمير نيپال ايسٽ انڊيا ۾ ڪثرت سان ٿيندو آهي‬
‫ڪشمير جي لداخ علئقي ۾ عام جام ڏٺو وڃي ٿو‪.‬پاڪستان ۾‬
‫هي ڪالي جڙي جي نالي سان مشججهور آهججي هججي هماليججائي‬
‫زون جي چججترال ‪،‬لججوور جهلججم ڪوئٽه ۽ سججليمان رينججج ۾ بججه‬
‫ڪافي ٿئي ٿي هن جا گل نر ماده ٿيندا آهن جيڪي هوا جججي‬
‫زريعي بارآور ٿين ٿا هن جججا ٻججج ۽ پججاڙدوائن ۾ اسججتعمال ڪيججا‬
‫وڃن ٿا‪.‬‬
‫گرم تر ‪ 2‬مضر ‪ :‬زياده مقدار ۾ کائڻ سان الٽي‬
‫مزاج‬
‫اٻڙڪو ٿي سگهي ٿو‬
‫مقدارو خوراڪ‪ 5 :‬کان ‪ 10‬گرام تائين‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪129‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫فائدا هن جون پاڙون ٿ جڌ ۽ کنگ جھ لِء اسججتعمال ڪيججون وڃججن‬
‫ٿيون‪.‬هن جا ٻج الٽي آڻيندڙ‪،‬هي پيچش ۾ استعمال ڪيو وڃي‬
‫ٿو انهيَء کان سججواِء بواسججير قولنججج يعنججي پيججٽ جججي سججور۾‬
‫اندروني يا بيروني استعمال ڪئي وڃي ٿي‪.‬جلجدي بيمجارين ۾‬
‫ملي ۽ زخمن تي به لڳائي وڃي ٿي‬

‫جديد سائنسي معلومات‬
‫هن ۾ ڳوڙهين کي ختم ڪرڻ جججي صججلحيت آهججي هججن مججان‬
‫نڪتل ڪيميجائي جزاينٽججي فنگججل ۽ اينٽججي فيججدنٽ آهجن‪.‬تججاجي‬
‫يعني ڪارونري ڊزيز‪،‬دل جو سور ۽ مائيو ڪارڊل انفارڪشن‬
‫۾ استعمال ڪياوڃن ٿا ساڳيو استعمال چين ۾ بججه آهججي‪.‬هججن‬
‫جججي ڪيميججائي جججزن ۾ نن جڊ آ ڻڻ ۽ ٽرنڪلئيججزر خاصججيتون پ جڻ‬
‫موجود آهن هي اعصابي خلججل جججي ڪري ننجڊ نججه اچجڻ ۾ بججه‬
‫مفيد آهي‪.‬هن ٻوٽي جا مختلف قسم پججوري دنيججا ۾ اسججتعمال‬
‫ڪيا وڃن ٿا هن ٻوٽي جو موجوده قسم جنهن جواسين ذڪر‬
‫ڪري رهياآهيون اهو پاڪستان جي انهن علئقن ۾ ورم زائده‬
‫ائور ۾ هن جو ڪاڙهو استعمال ڪيو وڃي ٿو‪.‬جڏهن ته هن جا‬
‫گل گلي جي سور لِء استعمال ڪيججا وڃججن ٿججا‪.‬هججن جججا پججن ۽‬
‫پاڙون نندڪارني الٽي ۽ بلغم خارج ڪرڻ لِء استعمال ڪنججدو‬
‫هو انهيَء کان سواِء ساڳئي سائنسدان هن کي بواسير ۾ به‬
‫استعمال ڪيو هو‪.‬هن جا پججن نججاروا ۽ گنججي ورم لِء بججه مفيججد‬
‫آهن هن جي لپري ڳڙ ۽ ڦٽ ڦروڙيججن جججي لِء بججه اسججتعمال‬
‫ڪئي وڃي ٿي‪.‬پاڪستان ۾ هن جا ٻج قولنج ۽ پيچش ۾ به ڏنججا‬
‫وڃن ٿا‪.‬‬

‫شراگو‬
‫بلوچي نالو شراگو ‪ ،‬هرن توتي‬
‫لطيني نالو ‪Andarachne aspra‬‬
‫خاندان‪Euphorbiaceae :‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪130‬‬
‫هي ٻوٽو بلوچستان ۽ سنڌجي جابلو علئقن ۾ عام جا ٿئي ٿججو‬
‫هجججن ججججا پاڪسجججتان ۾ چجججار قسجججم آهجججي ‪.‬پهريجججون ‪A. 1‬‬
‫‪cordifolia. 2 A.rountendifolia, 3 A.teleploides,‬‬
‫‪ 4 A. aspera‬هنجججن چئنجججي قسجججمن مجججان قسجججم ‪ 2‬۽‬
‫چاربلوچستان ۽ سنڌ جي ٻهراڙي جي علئقن ۾ ٿين ٿا جڏهججن‬
‫ته چوٿون قسم جنهن جو هججت ذ ڪر ڪري رهيججاآهيون اهججو‬
‫صرف ڪراچي ۾ ٿئي ٿو ‪.‬اهو ساڳيو قسم جنهن جججو اسججين‬
‫هجت ذ ڪر ڪري رهيجا آهيججون هندسجتان عجرب ۽ ٻيجن گججرم‬
‫علئقن ۾ به ٿئي ٿو‪.‬جڏهن ته قسم ٽيججون پهريججون پاڪسججتان‬
‫جي اترين علئقن جي جبلن م پيدا ٿئي ٿو‪.‬هي خججاص ڪري‬
‫اتي ٿيندو آهي جتي وڻن جي ڇانو هجي سججنڌ ۽ بلوچسججتان ۾‬
‫هي جابلوپٿرن واري زمين ۾ٿيندو آهي‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هججن جججو رب ليبججارٽري ۾ الڪوحججل ۾ حججل ڪري جججانورن ۾‬
‫استعمال ڪرائي پوِء انسانن تي به تجربو ڪيججو ويججو تججه هججن‬
‫ساه جي نالين کججي ڪشججادو ڪيججو ۽ بلجڊ پريشججر گھٽججائي ٿججو‪.‬‬
‫انهيَء کان سواِء هسٽامن کي به گھٽججائي ٿججو‪.‬انهي جَء حججوالي‬
‫سان الرجي ۾ مفيد آهي‪.‬پيٽ جي سججور ۾ بججه سججندس فججائدا‬
‫مشاهدي ۾ آيا‪.‬سائنسدانن جو چوڻ اهي ته اسٽيفلو ڪوڪس‬
‫آريس سالمونيلِء ٽاِء فاِء ِء‪a.b.c‬تي هجن ججو مجوت مجار اثجر‬
‫آهي ساڳي جڳهه تي پيچش جا جراثيم بججه هججن جججي رب ۾‬
‫ناس ٿي وڃن ٿا‪.‬ڪوئن تي تجربن مان اها به خبر پئي ته هن‬
‫جا ڪي به اگرا اثر نه آهن‪.‬‬

‫شاگوشاڪ )بلوچي(‬
‫منگا‬
‫سنڌي‪ُ :‬‬
‫عربي ظفار ‪،‬صلله‬
‫لطيني‪glossomema varians :‬‬
‫خاندان ‪asclepediaceae‬‬

‫سڃاڻپ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪131‬‬
‫هججي ‪ 6‬کججان ‪ 20‬سججينٽي ميٽججر ڊگ ھو ٿئي ٿججو هججن ۾ ٽججاريون‬
‫هونديون آهن ‪ 1.8‬کججان ‪ .5‬سججينٽي ميٽججر وي ڪرا ۽ ‪ 2.5‬کججان‬
‫‪ 7.5‬سينٽي ميٽر ڊگھا پن ٿيندا آهن‪.‬هن ۾ گججل ڊسججمبر ۾ ل ڳڻ‬
‫شروع ٿي ويندا آهن سنڌ ۽ بلوچسججتان جججي جججابلو علئقججن ۾‬
‫عام جام آهي ‪.‬اسان جڏهن ننڍا هوندا هئاسين ته منگھن جججو‬
‫ٻڌندا هئاسين شاه سائين به منگھن جو ذڪر ڪيججو آهججي‪.‬هججي‬
‫وقت موسم ۾ گوادر ۾ انتهائي سستا ملندا آهن‪.‬‬

‫فائدا‬
‫شاگوشاڪ يعني منگا تمام گھڻا کججاڌا وڃججن ٿججا ايسججتائين جججو‬
‫گججوادر ۾ موسججم ۾ انتهججائي سسججتا ‪ 10‬کججان ‪ 20‬رپيججا ڪلججو‬
‫وڪامندا آهن‪.‬حيران ڪن ڳالهه اها آهي تججه هججن جججي طججبي‬
‫فائدن جي خبر تاحال نه پئجي سگھي آهي جيئن ته هي ڦججل‬
‫وارو ميوو آهي انهيَء ڪري هن ۾ غججذائي جججز ضججرور هونججدا‬
‫انهيَء ڪر هن جو ذڪر ڪري رهيو آهيان ته جيئن آئنده ڪو‬
‫طبيب منگن جي باري ۾ لکي تججه اهججو اضججافا ڪري هججن جججا‬
‫طبي فائدا لکي ‪.‬‬

‫شاماهور‬
‫بلوچي نالو شاماهور ‪،‬خضدار ۾ نال به چيو ويندو آهي‪.‬‬
‫لطيني نالو‪launae remotifolia:‬‬

‫فائدا‬
‫هي ڇاتيَء جي خرابي لِء مفيد آهي‪.‬خاص ڪري بلغم ۾ رت‬
‫اچڻ لِء مفيججد آهججي هججي ٿجڌ ۽انججدروني ورم ۽ ڌڪن لِء مفيججد‬
‫آهي‪.‬‬

‫ترڪيب استعمال‬
‫‪100‬گرام ٻوٽي ٻن گلس پاڻيَء ۾ ٽهڪائي ڇاڻي انهيَء مان‬
‫اڌ گلس پاڻي ۾ ‪ 20‬گرام مصري ملئي صبح وشام پيارجي‬

‫سانڊو‬
‫عربي حرما‬
‫فارسي آفتاب پرست‬
‫پشتو‪ :‬شلبده‬
‫انگريزي ‪Chamelon‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪132‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫خاندان ‪chamelonidae‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي هڪ مشهور جانور آهي جنهن کان ننڍو وڏو چڱيَء طججرح‬
‫واقف آهي ‪.‬آفريقا کنڊ ۾ هن جججا ‪ 80‬کججن قسججم آهججن جي ڪي‬
‫ميڊيٽيرين علئقي ۾ آهن‪.‬هي چچي جي خاندان جو هڪ جانور‬
‫آهي ‪،‬گ ھڻو ڪري جيجت کائينجدو آهجي پجر هجي چچيجَء ججي‬
‫مقابلي ۾ وڏي ۽ ڍگهي زبان رکندڙ جانور آهي هججن جججي عججام‬
‫قسم کي جڏهن ڏسبو ته رنگ بدلئيندو رهندو آهي حقيقجت ۾‬
‫هن جي جلد جو رنگ نه بدلبو آهي پر دماغي ۽ جذباتي عمل‬
‫جي ڪري هن جي چمڙي مان مخصوص شججعاع خججارج ٿينججدا‬
‫آهن جيڪي ساوا خاڪي ۽ ڳاڙها نظراچن ٿا هن ۾ وڏا سججانڊا‬
‫به ٿيندا آهن جيڪي جھرڪيون وغيره يا ان کان بججه وڏا پکججي‬
‫کائي سگھن ٿا هن وقت اسان جنهن سانڊي جو ذ ڪر ڪري‬
‫رهيا آهيون اهججو ئي آهجي جي ڪو ا ڪثر گ ھرن ۽ ٻنجي ٻجارن ۾‬
‫وڻن تي نظر ايندو آهي ‪ .‬اسان وٽ اها ڳالهه مشهور آهججي‬
‫ته حضرت ابراهيججم کججي نمججرود جڏهججن بججاه ۾ اڇليججو تججه هججن‬
‫جانور ڦوڪون ڏنيون ته جيئن باه تيجز ٿئي انهيجَء ڪري هجن‬
‫کي مارڻ ثواب جو ڪم سججمجھيو وينججدو آهججي‪ .‬يججاد رهججي تججه‬
‫سانڊي کي نانگ شوق سان کائينججدو آهججي جڏهججن تججه سججانڊي‬
‫جي مرغوب غذائن ۾ سو پيري ۽ ڀٽون شامل آهن‬
‫طبيعت ‪ :‬گرم خشڪ ‪ 3‬پر حڪيم نجم الغني هن جججو مججزاج‬
‫گرم خشڪ چوٿين درججي ۾ ٻڌايجو آهجي منهنججي خيجال ۾ اول‬
‫مزاج صحيح آهي مضر‬
‫مقدار وخوراڪ ‪ :‬هي جانور حرام آهي انهي جَء ڪري کججائڻ‬
‫جججو تججه سججوال پيججدا نٿججو ٿئي بججاقي هججن کججي سججاڙي دوائون‬
‫ٺاهيون وڃن ٿيون‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هي گھڻو ڪري مرهمن ۾ استعمال ڪيوويندو آهي يا چمججڙي‬
‫جي بيمارين ۾ لڳائڻ لِء تيل وغيره ٺاهيا وڃن ٿججا اسججان جججي‬
‫تر جو مشهور طججبيب حڪيججم عبججدالعلي سججانڊي کججي سججاڙي‬
‫انهيَء رک کي خدر جي بيماري ۾ استعمال ڪندو هججو جنهججن‬
‫جو نالو هن ڪشته خدر رکيو هو ‪.‬ڇنڀڙين جا وار اکيججڙي هججن‬
‫جججو رت ل ڳائڻ سججان اتججي وار وري نججه ٿينججدا انهي جَء ڪري‬
‫موريسر اکيجن ججي بيمجاري ۾ مفيجد آهجي انهيجَء کجي اردو ۾‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪133‬‬
‫پڙبال چوندا آهن‪.‬هن جي پتي مان ٺاهيل سرمون اکيججن جججي‬
‫ڦلي ۽ ڄاري ۾ مفيد آهي اڪثر طبيبن جو چوڻ آهججي تججه هججن‬
‫جي چربي ۽ جسم جي رطوبت لڳائڻ سان وار اڀري اچن ٿا‬
‫‪ ،‬هي فائدا حڪيم نجم الغنجي اطبجاِء قجديم ججي ڪتجابن تجان‬
‫نقل ڪيا آهن منهنجي خيججال ۾ اهججو فججائدو گنججج ۾ مم ڪن نججه‬
‫آهي باقي جيڪڏهن وار ڇڻي رهيججا هجججن اتججي هججن جججو ڪو‬
‫مرڪب ٺاهي تجربو ڪري سگھجي ٿو‪.‬ڌتوري جا ڏينججا ‪ 4‬عججدد‬
‫هٿ ڪري سنڍ ‪6‬گرام سانڊو ‪ 3‬عدد ‪ 25‬ملججي لٽججر تججرن جججي‬
‫تيل ۾ ساڙي مالش ڪرڻ سان سنڌن جي سور ۾ تمججام گ ھڻو‬
‫فائدو ٿي وڃي ٿو ‪ ،‬سانڊي کي جھلي مٿي کان وٺي پڇ تائين‬
‫وچان چيرو ڏئي جيڪو رت يا رطوبت نڪري اها پان جي پججن‬
‫تي لڳائي مٿان گنڌڪ پيٺل ٻرڪي آلت تي لڳائڻ سان قججوت‬
‫باه وڌي وڃي ٿي وڏو سانڊو هٿ ڪري ان کي ‪ 125‬ملي لٽر‬
‫تيل ۾ ڪاڙهي ساڙي ڇاڻي رکجي ان کان پوِء نه صرف عام‬
‫ڏڊ ۾ مفيد آهي پر ڇتي ڏڊ ۾ به ڪارآمد آهي جنهججن کججي طججبي‬
‫زبان ۾ اڪوته چيو وڃي ٿو ‪.‬‬

‫هڪ عجيب نسخو‬
‫ڄرون سڪل‪ ،‬سانپا سڪل هرهڪ ‪ 6‬گجرام پهريجن انهججن کججي‬
‫ڪچي ناريل ۾ ‪ 7‬ڏينهن وجھو ان کان پوِء اتان ڪڍي هڪ عججدد‬
‫سانڊو هٿ ڪري ‪ 60‬ملي لٽرتيل ۾ ساڙيو ان کان پوِء مٿيون‬
‫ناريل واريون شيون وجھي کرڙ ڪري مرهم ٺاهي رکو‬
‫ترڪيب استعمال ‪3‬گرام کن کڻي عضججو تناسججل تججي مججالش‬
‫ڪري ليپ ڪريو‬

‫فائدا‬
‫صاحب نسخي جي مطابق هن سان عضو مثل گڏه جي ٿججي‬
‫ويندو خير اهو ته نسورو ڪوڙ آهي پر ڪججھ نجه ڪججھ فجائدو‬
‫ضرور ٿيندو‬

‫مجربات‬
‫ڪشته خدر‬
‫حڪيم عبدالعلي جو نسخو جيڪو پاڻ به مججون سججان ذ ڪر‬
‫ڪيو هو پر ان جي باقائدي ترڪيب اسان جي دوست حڪيم‬
‫ڪريم بخش سندس ننڍي ڀاُء ٻڌائي جيڪا حاضر خدمت آهججي‬
‫جيتوڻيڪ مون کي تجربي جو موقعو نه مليو آهي پر منهنجججا‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪134‬‬
‫ٻنهي سان انتهائي گھرالڳاپا آهن انهيَء ڪري سندن ڳالهه‬
‫جو يقين اٿم ته واقعي هي نسخو مفيد هوندو‬
‫نسخو مبارڪ هن ريت اهي‬
‫ڪجھ سانڊا هٿ ڪري مججاري انهججن کججي گججل حڪمججت ڪڪڪري‬
‫ايتري باه ڏيو جو هو سڙي وڃن انهيِء کججان پججوِء لججوٽي مججان‬
‫ڪڍي کججرڙ ڪڪڪري سججنڀالي رکججو ‪ 250‬ملججي گججرام صججبح جججو‬
‫ناشتي کان پوِء مکڻ سان کارائجي‬
‫فائدا ‪ :‬هي مرض خدر لِء انتهائي مفيد آهججي ڪنهججن عضججوي‬
‫جي کيري ٿيڻ کي خدر چئبو آهي هي گھٽ خججرچ۽ ه جڪ ڏکججي‬
‫تڪليف لِء آهي انهيَء ڪري انهيَء جججو تجربججي ڪرڻ ۾ ڪو‬
‫حرج نه آهي‬

‫سمنڊ گجي‬
‫عربي زبدالبحر‬
‫سنڌي سمنڊ ڦيڻ‬
‫انگريزي ‪Cuttle fish‬‬
‫حيججججواني نججججالو ‪of sepia‬‬
‫‪officinalis‬‬
‫خاندان ‪Seppia officinilis‬‬

‫‪shel‬‬

‫‪Internal‬‬

‫هي هڪ سمنڊ جي مڇي جو مٿيون تهه جيڪو مڇي جي مرڻ‬
‫کان پوِء گوشت ڳرڻ جي صورت ۾ سمنڊ جي پججاڻي ۾ ترنججدا‬
‫نظر اچن ٿا هن مان اها مراد نه آهي ته ڪو هججر جڳهججه تججي‬
‫هي مڇي هوندي آهي‪ .‬هن جا به پنهنجججا آسججتانه آهججن‪ .‬انهججن‬
‫علئقججن ۾ هججي عججام جججام ملججي ٿججو ڪراچججي جججي سججامونڊي‬
‫علئقي ۾ به هي مڇي ٿئي ٿي ‪،‬هي ‪5‬سينٽي ميٽر کن وي ڪرا‬
‫۽‪15‬کان ‪ 25‬سينٽي ميٽججر ڊگ ھا ٽ ڪرا آهججن جي ڪي پنسججارين‬
‫کان سمنڊ ڦيڻ يا سمنڊ جي گجي جي نالي سان ملن ٿا هججي‬
‫سخت ڍال وانگر هوندو آهججي جي ڪو بيضججوي شجڪل تججي تججه‬
‫ڪڏهن ڪنڊون ڀڳل ملنججدو آهججي ‪ .‬هججي جججانور جڏهججن جيئرو‬
‫هوندو آهي ته وزن ساڍا ‪ 10‬ڪلو تائين ٿي ويندو آهي ‪.‬هججن ۾‬
‫ڪيلشججم ڪ ڪاربو نيججٽ ‪ ،‬سججلفيٽ ۽ فاسججفورس هونججدو آهججي‪.‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪135‬‬
‫يورپ ۾ ته هن جوباقائدي شڪار ڪيججو وينججدو آهججي ايسججتائين‬
‫جو هوٽلن ۾ به هن جون ڊشون تيار ڪيجون وڃججن ٿيججون‪ .‬هجن‬
‫کي سامونڊي سانڊو به چيو وڃي ٿو اهو انهيءَ ڪري چونججدا‬
‫آهن ته سانڊي وانگر هي پنهنجو رنگ ترت تبديل ڪري ويندو‬
‫آهي ‪ .‬نيٽ ۾ هڪ تصوير موجود آهي ان ۾ ته سامونڊي زميججن‬
‫جي خاڪي نشججانن وانگججر پنهنجججو رنججگ تبججديل ڪيججل آهيججس‬
‫جنهن مان واقعي سندس دشمن کيس سڃاڻي نه سججگھندا‪.‬‬
‫هن جي رت جو رنگ سائو بليو مائل هوندو آهي اهججو انهي جَء‬
‫ڪري آهي ته هن جي غذا ۾ٽامون زياده هونججدو آهججي انهي جَء‬
‫کان سواِء پروٽين هيمو سائينين جيڪا آڪسيجن آڻڻ جو ڪم‬
‫ڪري ٿي ‪،‬هن ۾ عجيب ڳالهه اها آهي ته هن کي ٽي دليججون‬
‫ٿينديون آهن جن مان ٻه دليون ته هرهڪ ڪلي لِء مخصوص‬
‫آهي جڏهن ٽي دل پوري جسم کي رت سپلئي ڪنججدي آهججي‬
‫هن جي دل تمام تيز رفتاريَء سان ڪم ڪري ٿي اهو انهيَء‬
‫ڪري ته هيموسائينن تمام گھٽ آڪسيجن کڻي اچي ٿوتججازو‬
‫تحقيق ٿي آهي ته هن جي هڪ قسم ۾ تمام خراب قسم جو‬
‫زهر هوندو آهي‪.‬اها تحقيق آسٽريليا جي وڪٽوريا شججهر جججي‬
‫ميوزم ۾ مارڪ نارمن ڪئي‪ .‬هن جا گ ھٽ ۾ گ ھٽ ‪120‬قسججم‬
‫آهن جيڪي پنجن خاندانن ۾ تقسيم ڪيا ويا آهن‬
‫مزاج‪ :‬گججرم خش جڪ ‪ 3‬مضججر‪ :‬جيئن تججه اسججان وٽ جيئري‬
‫جانور جو استعمال نه آهي سمنڊ ڦيڻ جي لڳيججتي اسججتعمال‬
‫سان اڳرا اثر ٿي سگھن ٿججا تڏهججن بججه دمججاغي بيمججارين جججي‬
‫مريضن کي هي خوردني نه واپرئجججي‪ .‬تمججام طججبي ڪتججابن ۾‬
‫هن کي زهريلو لکيو ويو آهي پر ڪنهن به طبيب اهججا ڳالهه‬
‫نه لکججي تججه آخججر زهريلججو ڇججو آهججي ‪.‬مججون باقججائدي هججن جججو‬
‫خوردني استعمال ڪرايو آهي مناسب مقدار ۾ کججارائڻ سججان‬
‫اڄ ڏينهن تائين ڪو به نقصان نه ٿيو آهي‬
‫مقججدار خججوراڪ ‪:‬گ ھڻو ڪري هججي ل ڳائڻ جججي دوائن ۾‬
‫استعمال ٿيندو آهي پججر جججي خججوراڪي اسججتعمال ڪجججي تججه‬
‫‪ 500‬ملي گرام تائين کارائي سگھجي ٿو‬

‫فائدا‬
‫هن کي قديم طبيب گھڻوڪري اکين جي بيماري ۾ استعمال‬
‫ڪندا هئا سو بجه اڪيلجو اسجتعمال نجه ٿينجدو آهجي ڪنهجن نجه‬
‫ڪنهن ٻين شين سان ملئي عرق گلب ۾ کرڙ ڪري ان کججان‬
‫پ ٰو اکين ۾ وڌ و ويندو آهي ‪ .‬ڏندن کي صاف ڪرڻ جي منجنججن‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪136‬‬
‫۾ به هن جو ڪافي اسججتعمال آهججي انهيجَء ڪڪڪري ڏنججدن جججي‬
‫بيماريِء ۾ به هن کي مفيد قرار ڏئي سگھجي ٿججوانهيَء کججان‬
‫سواِء هندستان جا طبيب يا دايون ڪنوارن جججي رنججگ نکججارڻ‬
‫کججان علوه منهججن جججي داغ ڌٻججن مججوهيڙن تججي بججه اسججتعمال‬
‫ڪنديون آهن‪ .‬گھٽ مقدار ۾ کارائڻ سان الٽي اٻڙڪي ۾ مفيججد‬
‫آهي‪.‬هن جي ليپ سان منهججن جججا ڪاراداغ ‪ ،‬ڇججائون‪،‬بهججق ۽‬
‫نمش کي فجائدو ٿجي وڃجي ٿجو‪.‬ورمجن کجي تحليجل ڪري ٿجو‬
‫استسقا م به مفيد آهي ميڻ ۽ گل روغن ۾ ملئي لڳائڻ سان‬
‫ڦٽ ڦڙوڙين ۽ خارش ۾ مفيد آهي ‪.‬ويججدن جججو چججوڻ آهججي تججه‬
‫هن جي استعمال سان مني خشڪ ٿججي وڃججي ٿججي صججفراوي‬
‫بيمارين ۾ مفيد آهي ماکي ۾ سججمنڊ ڦي جڻ ل ڳائي انهي جَء مججان‬
‫وٽ ٺاهي ناسور ۾ رکڻ سججان فججائدو ٿججي وڃججي ٿججو‪ .‬ويججد ورم‬
‫الرحم ۽ سيلن الرحم ۾ هريڙن جي ٻج جو مغز برابججر سججمنڊ‬
‫ڦيڻ سان ملئي ‪ 5‬گرام جون پوٽليون ٺاهي رحم ۾ رکڻ سان‬
‫ڪافي فائدو ٿي وڃي ٿو‪ .‬سمنڊ ڦيڻ ڪن جي سور ۽ صججاف‬
‫ڪرڻ لِء هن کي استعمال ڪندا آهن جيئن ذڪر ڪيو اٿم تججه‬
‫مججون هججي خججوردني ڪافي اسججتعمال ڪرائي آهججي انهي جَء‬
‫تجربن دوران مون کي خبر پئي ته سمنڊ ڦيڻ پيشججاب آور بججه‬
‫آهي‪ .‬هي منهنجي ذاتي تحقيق آهي‬

‫تجربات‬
‫اسان جي قريبي دوست حڪيم محمد اسماعيل مرحوم کي‬
‫پٿججري ٿججي پئي ‪ .‬ديسججي دوائون کائينججدو رهنججدو هججو پٿريججون‬
‫نڪرنديون به رهنديون هيون پر ّآخر ڪار هڪ کجججي جججي ٻججج‬
‫جيتري پٿري مثاني ۾ رهي جيڪا پيشاب روڪي ڇڏينججدي هئي‬
‫نيٺ هڪ ڏينهن حڪيمن جي محفل ۾ چيائين تججه منهنجججو ڪو‬
‫بندوبست ڪريو هاڻ بيزار ٿي پيو آهيججان انهججن حڪيمججن مججان‬
‫هڪ حڪيم چيس ته مٺي سوڍا ۽ سمنڊ ڦيڻ برابر ڪٽي ڇاڻي‬
‫وڏا ڪيپسول ڀري ٻه صبح ٻجه شجام کجائي ‪ .‬ي ڪدم دوا ٺجاهي‬
‫همراه کي کارائي وئي ٽن ڏينهن کججان پججوِء پيشججاب تيججز اچجڻ‬
‫لڳو رات جو اها پٿري پيشاب جي پريشر ڪري مثججاني مججان‬
‫آلت جي وچ ۾ اچي ڦاسي پئي ‪ .‬همراه جو رڙيون نيٺ کيس‬
‫هڪ اسپتال ۾ داخل ڪري آلت کي معمولي چيججرو ڏئي پٿججري‬
‫ڪڍي وئي جيڪا کجيَء جي ٻج جيتري هئي‬

‫ڪيميائي جز‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪137‬‬
‫هن ۾ جھجي مقدار ۾ ڪيلشيم ڪاربونيٽ هوندو آهي ‪80.85‬‬
‫سججيڪڙو هونججدو آهججي‪.‬انهي جَء کججا سججواِء فاسججفيٽ‪ ،‬سججلفيٽ۽‬
‫سليڪا هوندا آهن‬

‫مرڪبات‬
‫سججنون مجلجججي ‪،‬ڪحججل روشجججني‪،‬مصججفي رحجججم ‪،‬معجججون‬
‫سورنجان‪،‬معجون شيربرگد وال‬

‫سپ سچي‬
‫عربي صدف صادق‬
‫صدف مرواريدي‬
‫هندي موتي سپ‬
‫سنسڪرت مڪتا شڪتي‬

‫انگريججزي‪ Pearl Oyster:‬هججن جججو سنس جڪرت نججالو مڪتججا‬
‫شڪتي جو مخفف آهي شڪتي معنى سپ مڪتا جي معنججى‬
‫آهي موتي مقصد ٿيو ته مججوتين جججي سججپ سجندس فارسججي‬
‫نالو به انهيَء مناسبت سان رکيو ويو آهي سپ جا ته ڪافي‬
‫قسم آهن پر موتين جي سپ کي واضع ڪرڻ لِء فارسججي ۾‬
‫صدف صادق نالو رکيو ويو آهي ‪.‬هن جو انگريزي نججالو مججد ر‬
‫آف پرل معنى موتين جي ماُء‪،‬انهيَء جو به اهو مقصد وڃججي‬
‫بيهي ٿو ته مججوتين واري سججپ ‪ .‬سججپ سججچي جججو اسججتعمال‬
‫هندستان جججي قججديم ويججدن وٽ گ ھٽ رهيججو آهججي جيتججوڻيڪ‬
‫‪،‬موتين جي استعمال جو ثبوت ملي ٿو پر صدف صادق جججي‬
‫استعمال جو ثبوت نه آهي ‪.‬باقي رس آچاريه هن جي دوائي‬
‫استعمال جو ذڪر ڪيو آهي انهيَء جي باوجود سججپ سججچي‬
‫جو استعمال گھٽ رهيو آهي ‪.‬بهرحال وقت سان گڏ ويدن به‬
‫ڪجھ مرڪبن ۾ سججپ سججچي جججو اسججتعمال ڪيججو آهججي انهججن‬
‫مرهمن مان ڀسم پروال پنج امرت‪،‬پٽ پڪو وشم جور آنتججڪ‬
‫لوه ‪ ،‬طب يوناني ۾ به موتين جواستعمال تججه رهيججو آهججي پججر‬
‫سپ سچي جو باقائدي استعمال برصغير جججي طججبيبن ڪيججو‬
‫آهي‪.‬‬
‫سادي سپ ته اسان کي دريججا يججا واهججن ۽ڍنڍن مججان آسججانيَء‬
‫سان ملي وڃي ٿي پر صدف صادق صرف سمنڊ جججي اهجڙن‬
‫علئقن مان ملي ٿي جتان موتي ڪڍيا وڃن اڪثر جڳهن تي‬
‫ايئن به ٿيندو آهي ته جڏهن صدف مججري وينججدو آهججي تججه بججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪138‬‬
‫جان ٿي ويندو آهي انهيَء ڪري هججو بججي حر ڪت ٿججي وينججدو‬
‫آهي انهيَء کان پوِء سمنڊ جون لهرون هن کي لوڙهي ک ڻي‬
‫اينديون آهن پوِء اڪثر ماڻهن کي سمنڊ جي ڪپ تججي سججپ‬
‫سچي ملي ويندي آهي ‪.‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي سمنڊ جي هڪ جاندار جنهن کي موتا چيو وڃي ٿو ان جو‬
‫خول آهي‪.‬جيڪي هڏ وانگر سخت هوندو آهي ‪.‬هن جججي انججدر‬
‫موتي ٻن ڦاڪن وانگر پاڻ ۾ جڙيل هونججدا آهججن جي ڪي موتيججا‬
‫جي مججوت کجان پججوِء الجڳ ٿججي وينججدا آهججن سجادي سجپ جججي‬
‫مقابلي ۾ هن جي مٿان ٻاهران هڪ الڳ کل وانگر ه جڪ شججئي‬
‫سخت کردري خاڪي يا زردي مائل ڪاري کل هوندي‬
‫آهي جنهن کي کل جججو ڪچججرو چئي سجگھجي ٿججو اهججو ل ڳل‬
‫هونججدو آهججي هججي انججدران سججفيد چمڪنججدل هونججدي آهججي ‪.‬‬
‫مارڪيٽ ۾ صدف صادق جي نالي سان وڏا ٿالين وانگر سپ‬
‫ملن ٿا ‪ .‬پر ڪٿي ڪٿي سفيد ٽڪرا صاف ملن ٿا اهججي گ ھڻو‬
‫ڪري سادي سپن مان نجه ٺاهيججل هونججدا آهججن انهي جَء ڪڪڪري‬
‫اهي خريد نه ڪجن‪.‬‬
‫مضر‪ :‬سرد مزاجن کي احتياط سان‬
‫مزاج سرد خشڪ‬
‫واپرائڻ گھرجي‬
‫مقدار وخوراڪ‪ :‬ڪشتي جججي صججورت ۾ ‪ 250‬ملججي گججرام‬
‫مک جڻ سججان کججارائجي۽ صججليه جججي صججورت ۾ بججه ايججترو وزن‬
‫ڪافي آهي پر وزني ماڻهو ‪ 500‬ملي گججرام کجان هجڪ گجرام‬
‫تائين کائي سگھن ٿا‬

‫فائدا‬
‫جڏهن اسان مٿي اها ڳالهه واضع ڪري آيا آهيججون تججه سججپ‬
‫سچي موتين جي برابر آهي ته موتين وارا ساڳي فائدا هججن‬
‫۾ موجود آهن پر اسان جا طبيب سپ سچي گھڻو ڪري دل‬
‫دماغ جي طاقت سان گڏ رت بند ڪرڻ ۾ بججه اسججتعمال ڪنججدا‬
‫آهن‪ .‬اهڙيَء طرح جريان ۽ سيلن الرحم لِء به هي ه جڪ ٽ جڪ‬
‫دوا سمجھي وڃي ٿي ‪ .‬اکين جي بيمارين ۾بججه هججن جججو اهججم‬
‫ڪردار آهي هن جوخوردني استعال بججه اکيججن جججي لِء مفيججد‬
‫آهججي حڪيججم حضججرات اکيججن جججي سججرمن ۾بججه سججپ سججچي‬
‫وجھندا آهن عورتن جي ڪثرت حيض ۾ ٻيججن دوائن سججان گ جڏ‬
‫سپ سچي جو ڪشتو ضرور ڏجي انهيَء ڪري تججه عججورتن ۾‬
‫ڪيلشم جي کوٽ هوندي آهي ۽ هججي انهججي کججوٽ کججي ختججم‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪139‬‬
‫ڪري ٿو ‪.‬هن جو ڪشتو خاص ڪري دل جي دم لِء انتهججائي‬
‫مفيد آهي انهيَء ڪري اهڙي دم ۾ جي ڪو صججرف هل جڻ سججان‬
‫ٿئي ۽ ويهڻ يا آرام ڪرڻ سان ختم ٿي وڃجي اهجڙي دم ۾ هججن‬
‫جا فائدا مسججلم آهججن‪.‬دل جججو سججور يعنججي اينجائنججا ۾ بججه ٻيججن‬
‫دوائن سججان هججي ضججرور اسججتعمال ڪجججي انهيجَء ڪري تججه‬
‫اهڙيَء صورت ۾ دل کي تمام گھٽ نقصججان پهچنججدو ‪.‬عججورتن‬
‫جي دل جي ڌڙڪي ۾ ته هن جو ڪو ثاني نه آهججي‪.‬بججدن گججرم‬
‫رهندو هجي هٿ پير سڙندا هجن ته سپ سچي کارائڻ سججان‬
‫ڪافي فائدو ٿي ويندو آهي ‪.‬هي مليريا بخار کن سواِء اڪڪڪڪثر‬
‫بخارن ۾ مفيد آهي تڏهن به مدي جي بخار ۽ تپ دق ۾هن کي‬
‫وسارڻ نه گھرجي‪ .‬انهيَءڪري برصغير جي طبيبن وٽ مدي‬
‫جي بخار جي داڻن کا ظاهر ڪرڻ لَء مججوتي کارائينججدا آهججن‬
‫هاڻ جيڪڏهن اهو ثابت ٿي ويو آهي ته موتي ۽ صججدف صجاف‬
‫هڪ شئي آهن ته مدي جججي بخججار ۾ هججن جججو اسججتعمال بغيججر‬
‫سوچ ويچار جي ڪجي‪.‬ويدن جو چوڻ آهي ته شججراب ڀنججگ ۽‬
‫چرس جي استعمال ججي ڪري ججي دمجاغ تججي اثججر ٿئي تجه‬
‫سپ سچي جي کارائڻ سان فائدو ٿي وڃي ٿججو‪ .‬آئون طويججل‬
‫تحقيق کان پوِء انهيَء نتيجي تي پڳو آهيان ته صدف معججدي‬
‫جي تيزاب ۾ اڪسير آهججي ‪.‬لطيفججي دواخججاني ۾ اڪسيرالسججر‬
‫دوا ۾ سپ سچي جو ڪشتو شامل ڪيوويندو آهي‪ .‬جيڪڏهججن‬
‫السر يا پيٽ ۾تيزابيت جججي ڪري سججور هجججي تججه ان لِء بججه‬
‫مفيد آهي‪ .‬سڀ کان اهم هن جو فائدو اهو آهي ته اهجي ٻجار‬
‫جن ۾ ڊاڪٽرچون ته ڪيلشججم جججي کججوٽ آهججي ۽ ڪنگ ھي جججا‬
‫مريض هجن ته انهن کي کارائڻ سان ٻار تازا توانا ٿججي وڃججن‬
‫ٿا‪ .‬سپ سادي ۾ اسان ذڪر ڪري آيججا آهيججون تججه اهججا عظججم‬
‫غده قداميه ۾ مفيجد آهجي اهڙيجَء طججرح ڪي طججبيب صجدف‬
‫مرواريد کي به انهيَء مقصد لِء استعمال ڪندا آهن‬

‫سائنسي تحقيق‬
‫اهو بعث جديد سائنس کان واقف طججبيبن ۽ قججدامت پرسججت‬
‫طبيبن ۾ رهيو آهي ته سپ سچي موتين جي برابر آهي يججانه‬
‫انهيَء جو سادو جواب اهو آهي ته حقيقججت ۾ مججوتين ۽ سججپ‬
‫سچي جي ساخت ۾ ڪو به فرق نه آهي جڏهن به صدف جججو‬
‫معمولي ٽڪڙو موتيي جانور جي جسم ۾ داخل ٿيندو آهي تججه‬
‫اهو هن کي تڪليف ڏينججدو رهنججدو آهججي قججدرت جججي طرفججان‬
‫انهيَء تڪليف کي ختم ڪرڻ لِء موتيو ان جججي مٿججان صججدف‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪140‬‬
‫واري رطوبت چاڙهيندو رهندو آهي ته جيئن لسو يا گول ٿججي‬
‫وڃي ۽ کيس تڪليف نه ڏي ايئن موتي تيار ٿي وينججدو آهججي ‪.‬‬
‫جيڪڏهن اها ڳالهه تسججليم ڪئي وڃججي تججه پججوِء اهججو چو ڻو‬
‫پوندو ته موتيي ۾ شايد قدرتي ئي اه جڙي ڪيفيججت رکججي وئي‬
‫آهي جو اڪثر صججدف جججا ننڍڙا ٽ ڪڙا ان جججي جسججم ۾ داخججل‬
‫ٿيندا رهن ٿا جنهن جي ڪري موتين ٺهڻ جو اهو حيرت انگيز‬
‫عمل جاري وساري رهندو آهي‪.‬جديد سائنسي لحججاظ سججان‬
‫اهو به چيو وڃي ٿو ته مروجه طريق سان ڪشججتو يججا صججليو‬
‫ٺاهڻ سان صدف جسججم ۾ ايججترو جججذب نٿججو ٿئي انهيَء ڪري‬
‫فائدو گھٽ ٿيندو آهججي ‪ .‬انهيجَء جديججد سائنسجدانن جججو چجوڻ‬
‫آهي ته صدف کي سنهوپيهي ليمججون جججي رس ۾ حججل ڪري‬
‫ڪاڙهي تي سجڪائي کرڙڪڪڪري رکجڻ سججان انسججاني جسججم ۾‬
‫جذب ٿيڻ جي صلحيت وڌي وڃي ٿججي انهي جَء طريقججي سججان‬
‫فائدو به بهتر ٿي وڃي ٿو‬

‫سپ سچي کي صاف ڪرڻ‬
‫منهنجي خيال ۾ سپ جي مٿان فالتو کججل لهججي گججرم پججاڻي‬
‫ٽهڪائي صاف ڪري استعمال ڪري سجگھجي ٿجوپر پجوِء بجه‬
‫ڪئين حڪيم سرڪي ۾ پسائي گرم ڪري مدبر ڪندا آهن تججه‬
‫ڪي ٽانڊن تي گرم ڪري عرق گلب ۾ ٽوٻا ڏيندا آهن‪.‬‬

‫سپ سچي جو خاڪو‬
‫جيڪي فائدا اسين مٿي لکججي آيججا آهيججون اهججي فججائدا حاصججل‬
‫ڪرڻ لِء سپ سچي کي گرم ڪڪڪري عججرق گلب ۾ وسججائجي‬
‫انهيَء کان پوِء اهڙيَء طججرح ‪ 7‬ٽوٻججا ڏجججن ‪،‬انهي جَء کججان پججوِء‬
‫ڪٽي پائوڊر ڪري عرق گلب ۾ هڪ ڏينهن کرڙ ڪري رکجججي‪.‬‬
‫بس هي اهڙو نسججخوآهي جنهججن جججي اسججتعمال سججان سججپ‬
‫سچي وارا سڀ فائدا حاصل ڪري سگھجن ٿا‬
‫مقدار وخوراڪ ‪ 250‬ملي گرام کان ‪ 500‬ملي گرام تائين‪.‬‬
‫جيئن ته مٿي ذڪر ڪري آيا آهيون ته کٽاڻ ۾ موتي يا صججدف‬
‫کرڙ ڪري رکڻ سان بهتر فائدو ڪري ٿو انهيَء ڪري طبيب‬
‫حضرات کي گذارش آهي ته جيڪڏهن اهي چاهين ته ليمججون‬
‫جي پاڻي ۾ کرڙڪري سڪائي استعمال ڪن جججي ليمججون نججه‬
‫ملي ته سرڪي ۾ کرڙ ڪري استعمال ڪن‬

‫ڪشته صدف قدامي‬
‫جيئن ته سپ ساده ۾ لکيو اٿئون ته هججي ورم غججده قججداميه ۾‬
‫مفيد آهي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪141‬‬
‫پر صدف صادق بججه انهي جَء ۾ مفيججد آهججي صججدف صججادق جججو‬
‫ڪشتو هن ريت ٺاهجي صدف صادق ‪ 60‬گججرام ٻججورو ڪري‬
‫انهيَء کججي ‪ 120‬ملججي لٽجر ڪانئل پيججرون ججي پجاڻي ۾ کججرڙ‬
‫ڪري گل حڪمت ڪري اڌ مڻ ڇيڻن جي باه ڏجي‬
‫مقداروخوراڪ ‪ 2‬گرام صبح و شام ڏجي‬
‫فائدا‪ :‬هي نه صرف غده قججداميه جججي عظججم ۽ ورم ۾ مفيججد‬
‫آهي پر جيڪڏهن غجده قجداميه ججي ڪينسجر ججي ڪري رت‬
‫اچي ته انهيَء رت کي عارضي طور تي بند ڪري ٿو‪.‬‬

‫سپ سادي‬
‫فارسي‬
‫عربي صدف‬
‫هندي جل شڪتي ‪،‬واري شڪتي‬
‫سنسڪرت کردر شڪتيڪا‬
‫اردو سيپ‬

‫گوش ماهي‬

‫انگريزي‪common oyster shell :‬‬

‫تاريخ‬
‫پراڻي زماني ۾ سپ جو دوائن ۾ استعمال نه هئڻ جي برابججر‬
‫رهيو آهي ايستائين جو ويدن جا ڪتاب سپ جي فائدن کججان‬
‫محروم آهن پر بعد ۾ هن جو استعمال ڪيججو ويججو هججن وقججت‬
‫آيور ويدڪ دواخانه شڪتي ڀسم جي نالي سان باقائدي سپ‬
‫جو ڪشتو ٺاهيندا آهن ‪ .‬منهنجي خيال ۾ قديم طبيبن وٽ بججه‬
‫جي استعمال جو ڪو گھڻو ثبوت نٿو ملججي تڏهججن بججه پرا ڻي‬
‫زماني ۾ هن جو گھريلو استعمال رهيو آهي ‪.‬‬
‫هي دريائي واري ۾ ٿي جڻ ڪري سنس جڪرت ۾ واري ش جڪتي ۽‬
‫پاڻي ۾ ٿيڻ جي ڪري جل شجڪتي چيججو وڃججي ٿججو ‪.‬فارسججي ۾‬
‫هن کي گوش ماهي انهيَء ڪري چيججووڃي ٿججو تججه هججن جججي‬
‫شڪل ڪن جھڙي ٿئي ٿي ۽ پاڻي جو جانور هئڻ ڪري ماهي‬
‫چيو ويو آهي‬
‫دوائن ۾ سپ گھڻو ڪري ٻججن قسججمن جججي اسججتعمال ٿينججدي‬
‫آهي هونئن ته هن جا لتعداد قسم آهن ‪.‬صججدف سججادي مججان‬
‫اسان جو اهو مقصد آهي ته اسان وٽ دريا گوني يا پيڃججاري‬
‫ٻين واهن مان هٿ ايندي آهي ‪ .‬هي پججاڻيَء جججي جججانور جججو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪142‬‬
‫کوپو آهي هي صاف پاڻي جي ڪيچڙ۽ واري ۾ نظر اچججي ٿججي‬
‫انهيَء وقت هن جو رنگ معمولي سبز نظر ايندو آهي جڏهن‬
‫هي خشڪي تي آندو ويندو آهي ۽ هن جججو مججوت ٿئي ٿججو تججه‬
‫سپ ٻن حصن ۾ تقسيم ٿي ويندو آهي انهيَء کان پوءِ واهججن‬
‫يادريائن جو پاڻي لهندو آهي ته اتي چمڪندو نظر ايندو آهي‬
‫هي سنهڙي هوندي آهي ۽ سپ سچي جججي مقججابلي ۾ نججرم ۽‬
‫جلدي ٽٽي ويندي آهي هن جو اندريون حصو معمولي سججفيد‬
‫خاڪي مائل چم ڪدار هونجدو آهجي ۽ ججانچي ڏسجڻ سجان ان‬
‫۾هلڪي نيري جھلڪ نظر ايندي آهججي ٻججاهران سججنهي هلڪڪڪي‬
‫ڪاراڻ مائل کل هوندي اٿس‬
‫هن کي استعمال ڪرڻ کان اڳ صاف ڪيو ويندو آهججي گ ھڻو‬
‫ڪري ويد هن کي ڪنهن کٽي پاڻي ۾ مثل ً ليمون جي پججاڻي ۾‬
‫پسائي ڇڏيندا آهن ‪ 24‬ڪل ڪن کججان پججوِء انهيَءاڌ ڪلڪ کججن‬
‫پاڻيَء ۾ ڪاڙهي لهي صاف ڪري ٻاهرين کل لهججي سجادي‬
‫پاڻيَء سان ڌوئي استعمال ڪرايو ويندو آهججي‪ .‬پججر جيڪڏهججن‬
‫جلدي هجي تججه صججرف ٻججاهرين کججل چججاقو سججان کرچججي بججه‬
‫استعمال ڪري سگھجي ٿي ‪.‬منهنجججو خيججال آهججي تججه اسججان‬
‫وٽ جڏهن سججپ پهچججي ٿججي تججه ڪافي سجڪل هونججدي آهججي‬
‫انهيَء تان صججرف مٽججي صججاف ڪري بججاه ڏجججي اهججو ڪافي‬
‫آهي ‪ .‬پر جيڪڏهن ڪو محنت ڪري ٿو ته صاف ڪرڻ وڌيججڪ‬
‫بهتر آهي ‪.‬‬

‫فائدا‬
‫انهيَء ۾ ته ڪنهن شڪ شبهي جي ڳالهه نه آهي ته هججن جججا‬
‫فائدا سپ سچي جي مقججابلي ۾ تمججام گ ھٽ آهججن انهي جَء لِء‬
‫ڪويراج جگن ناٿ پنهنجي لثاني ڪتاب آيور ڪشججته جججات ۾‬
‫لکي ٿو ته ڪٿي را جا ڀڄ ڪٿي گنگا تيلي‪ .‬بهرحال ان زمججاني‬
‫۾ حڪيم صاحب جي اها راَء ڪنهن حد تججائين تججه صججحيح هئي‬
‫پجر بعججد ۾ سجپ سجادي تججي تحقيججق دوران خجبر پئي تجه هججي‬
‫عظججم پيراسججٽيٽ غججدود جججي لِء لجججواب آهججي جنهججن کججي‬
‫اڄڪلهه عوامي زبان ۾ غدود جي بيماري چيو وڃي ٿو‪.‬انهيَء‬
‫کان پوِء قرشججي دواخججاني وارن تججه باقاعججدي صججدف سججادي‬
‫مان هڪ پيٽنٽ دواٺاهي آهي جنهن جو ذڪر اڳيان اچجڻ وارو‬
‫آهي‪.‬هن وقت هي معمولي پيٽ جوسور جيڪوالسر يججا پيججٽ‬
‫جي ورم ڪري هجججي ان ۾ فججائدو ڪري ٿججو بججک ل ڳائي ٿججو‬
‫ڪافي ڏينهن استعمال ڪڪڪرڻ سججان بججدن ۾ قججوت پهچججائي ٿججو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪143‬‬
‫اختناق الرحم ۽ بدن ۾ سميت کي ختم ڪري ٿو انهيَء کججان‬
‫سواِء رت بند ڪرڻ ۽ پراڻن دسججتن ۾ بججه هججن جججو اسججتعمال‬
‫ٿورو گھڻو مفيد رهيو آهي معدي جي تيزابيت لِء به هججن جججا‬
‫فائدا مشاهدي ۾آياآهن ‪.‬ڪنهن به عضجوي مجان رت اچجي تجه‬
‫ان لِء نه صججرف مفيججد آهججي پرجسججم ۾ ڪيلشججم جججي کججوٽ‬
‫ڪري مستقل فائدو ڪري ٿي انهيَء ڪڪڪري عججورتن جججي لِء‬
‫انتهائي اهم دوا آهي ڪثرت حيض ۾ ٻين دوائن سان هن جججو‬
‫اسججتعمال مسججتقل فججائدي لِء راه همججوار ڪري ٿوحيججواني‬
‫ڪيلشم هئڻ ڪري ٻارن جي نشو نما ۾ اهم ڪردار ادا ڪڪڪري‬
‫ٿو‪.‬‬

‫مجربات‬
‫ڪافي پراڻي ڳالهه آهي ته قرشي وارن هڪ سالنامو ڪڍيججو‬
‫هو جيڪو ڪرائون سائز تي سو کن صفحن جو هججو انهي جَء ۾‬
‫پهريون دفعو ڪنهن حڪيم جي طرفان شايع ٿيججو تججه سججادي‬
‫سپين کي سڌو سنئون باه ۾ ساڙي ٻججه گججرام صججبح ٻججه گججرام‬
‫شام جو ڪنهن مناسب ورم روڪڻ واري عجرق سجان کجارائڻ‬
‫سان ورم غده قداميه ۾ انتهائي فائدو ڪري ٿججو انهيجَء کجان‬
‫پوِء قرشي دواخاني وارن باقاعدي انهيَء نسخي تي تحقيججق‬
‫ڪئي مطب قرشي ۾ ڪڪڪافي مريضججن تججي تجربججن کججان پججوِء‬
‫جڏهن انهيَء نسججخي جججي فججائدن جججي تصججديق ٿججي تججه هنججن‬
‫باقائدي پراسٽينال جي نالي سان هڪ دوا تيار ڪري مشججتهر‬
‫ڪئي آهي جيڪا هن وقت به مٿئيججن نججالي سججان اوهججان کججي‬
‫ملندي‬

‫سهو‬
‫ارنب بحري‬
‫يوناني؛ لعثروس‪،‬عر ساوس‬
‫فارسي اردو خرگوش‬
‫پشتو سويا‬
‫انگريزي ‪Rabbit‬‬
‫لطيني ‪Lagoos cherausion‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪144‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫خاندان‬
‫سهي جا سنڌ ۾ ٽي قسم آهن جن جو هيٺ ذڪر ڪجي ٿو‬

‫گھرو سهو‬
‫هن سهي جا ڪن سندس مٿي جي ڊيگھ جيترا ٿيججن ٿججا گ ھرو‬
‫سهو گھڻو ڪري اڇي يا مڪس رنگ جا ٿين ٿا هي ٻر کججوٽي‬
‫رهندوآهي اهو ٻر چڱي خاصججي ايراضججي تججي پکڙيججل هونججدو‬
‫آهي هي سهو گھڻو ڪري پججالتو آهجي ۽ گ ھرن ۾ پجاليو وينججدو‬
‫آهي ۽آسانيَء سان هري مري ويندو آهججي ڏاڍو ڊڄ ڻو هونججدو‬
‫آهي ٿورئي خطري وقت جلدي پنهنجي ٻججرن ۾ وڃججي لڪنججدو‬
‫آهي سندس کججاڌو گ ھڻو ڪري گججاه ۽ ٻيججن قسججمن جججا ٻوٽججا‬
‫هوندو آهي هن قسم جي سهي جي مججادي کججي اٺ کججان ‪10‬‬
‫ٿڻ ٿيندا آهن‪.‬اها سال ۾ چار دفعا ٻچا ڄڻيندي آهي هر دفعججي‬
‫پنج کان اٺ ٻچا ڏيندي آهي جيڪا ڇهن مهينن جي عمر ۾ پاڻ‬
‫ٻچا ڏيڻ شروع ڪري ڏيندي آهي‪.‬‬

‫جھنگلي سهو‬
‫انگريزي نالو ‪Sind hare‬‬
‫حيواني نالو ‪Lups dayanus‬‬

‫هن قسم جي سهي جا ڪن ۽ پويججون ٽنگججون ڪافي وڏيججون‬
‫ٿين ٿيون سندس پوين پيرن تي گھاٽا وار ٿيندا آهججن سججندس‬
‫پير هلڻ مهل آواز نه ڪندا آهن ‪.‬هي ٻر نه کوٽيندو آهي گاه ۽‬
‫ٻوڙن ۾ اندر رهندو آهي جھنگلججي سججهو ڏينهججن ۾ گججاه ۾ لڪيججو‬
‫ويٺو هوندو آهي ‪.‬۽ رات جو ٻاهر نڪرندو آهي هججي ڊوڙڻ جججو‬
‫تمام تيز هوندو آهي انهيَء ڪري هججي پنهنجججن دشججمن کججان‬
‫ڀڄي ويندو آهي جھنگلي سهي جي مادي کي ‪ 6‬ٿڻ ٿيندا آهججن‬
‫اها بهار يا اونهججار جججي موسجم ۾ هجڪ يججا ٻججه ڦججر ڏينججدي آهججي‬
‫سندس حمل جو وقت هڪ مهينو آهي ۽ ٻچا ڇهن مهينن جي‬
‫عمر ۾ جوان ٿي وينججدا آهججن ڄمجڻ وقججت هججن جججي ٻچججن جججو‬
‫اکيون کليل هونديون آهن ۽ جسم تي وار هوندا اٿن جھنگلي‬
‫سهو سنڌ جججي ميججداني علئقججن ۾ خججاص ڪري لڙ ۾ ڪثرت‬
‫سان شڪار ڪيو وڃي ٿو‬

‫افغاني سهو‬
‫‪ Afhan Hare‬حيواني نالو ‪Lepus craspedotis‬‬
‫هي سهو مٿان ڀوري ناسي رنگ جو ٿيندو آهي باقي سججندس‬
‫جسم جا هيٺيان حصاپاڻيَء کان سواِء اڇي رنجگ ججا ٿيججن ٿججا‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪145‬‬
‫سندس ڇاتي هلڪي ناسي رنگ جي ٿئي ٿي هن جي پڇ جي‬
‫مٿان هڪ ويڪرو ڪارو پٽو ٿيندو آهي افغاني سهو اٽ ڪل ‪46‬‬
‫سينٽي ميٽر ڊگھو ٿئي ٿو سندس ُپڇ جي ڊيگھ اٽڪل ‪ 9‬سينٽي‬
‫ميٽر هوندي آهي هن سججهي جججو وزن ‪ 7‬ڪلججو تججائين ٿئي ٿججي‬
‫افغاني سهو عادتن ۾ جھنگلججي سججهي ج ھڙو ٿينججدو آهججي هججي‬
‫سهو سنڌ ۾ تمام گھٽ ٿئي ٿو شايد وزني هئڻ ڪري هججن جججو‬
‫شڪار گھڻو ڪيو ويو هجي‪ ،‬تڏهن به هن وقججت کيججر ٿججر جججي‬
‫علئقي مڪران ۾ ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندو آهي‪.‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي هڪ مشهور جانور آهي‪ .‬جيڪو ٻن قسمن جججو آهججي ه جڪ‬
‫جهنگلي هڪ پالتو سنڌ ۾ جهنگلي سهي جو ته باقائدي شجڪار‬
‫ڪيو ويندو آهي ‪.‬جهنگلي ٻچا ٻوڙهن ۾ ئي ڏينججدو آهججي ک جڏ نججه‬
‫کوٽيندو آهي هن جو رنگ ڪاراڻ مائل خاڪي رنججگ تججي ٿينججدا‬
‫آهي ‪.‬گھريلو زمينن ۾ کڏون هڻندو آهي هي حلل جانور آهججي‬
‫ان هوندي به ڪافي ماڻهو هن جو گوشت کائڻ کان لنوائيندا‬
‫آهججن‪ .‬سججبب اهججو ٻڌائينججدا آهججن تججه هججن کججي حيججض اينججدو‬
‫آهي‪.‬انهيَء ڪري هي مڪروه آهي بهرحال اسان جو مقصججد‬
‫طبي حوالي سججان آهججي فقهججي مسججئل علمججاِء ديججن ئي حججل‬
‫ڪري سگھن ٿا‬
‫مزاج گرم خشڪ مضر رازي جججو چججوڻ آهججي تججه غيججر طبعججي‬
‫سودا پيداڪري ٿو انهيَء ڪري ڪارو ۽ بدبودار گوشججت پيججدا‬
‫ڪري ٿو ‪.‬انهيَء سان گڏ رت کي گھاٽو ڪري ٿو‪.‬‬
‫مقدارو خوراڪ‪ :‬ضرورت آهر هڪ پاُءکان مٿي نه کائجي‪.‬‬
‫فائدا ‪ :‬هن جو مغز ڀڃي کائڻ سان ڏڪڻي جي بيماري ختججم‬
‫ٿي وڃي ٿي هن جو مغز ساڙي سرڪي ۾ ملئي کججائڻ سججان‬
‫چرند وار ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو ابججن بيطججار جججو چججوڻ آهججي تججه‬
‫بعض ماڻهن جو تجربو آهي ته عورت حيججض کججان فججارغ ٿججي‬
‫ٽي ڏينهن هن جو پنير مايو کائي ته ان کي حمل نه ٿينججدو ان‬
‫جي مقابلي ۾ جي سنڍ عورت حيض کان پوِء پنيججر مججائي جججو‬
‫حمول ڪري ته حامله ٿي وڃي ٿي رحم ۽ پيججٽ مججان جججاري‬
‫رطوبتون رڪجي وڃن ٿيججون سججرڪي سججان گجڏ کججائڻ ڪري‬
‫مرگهي ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو ‪ .‬تازي ذبح ڪيل سججهي جججو کيججر‬
‫لڳائڻ سان چهري جا داغ ڌٻا ۽ موهيڙن ۾ فائدو ٿي وڃي ٿججو‪.‬‬
‫سهي جو گوشت ڀڃي کائڻ سان خدر يعني عضوي جو سججن‬
‫ٿيڻ درست ٿي وڃي ٿو ٻوڙ ٺاهي کائڻ سان آنڊن جججي زخمججن‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪146‬‬
‫۾ فائدو ٿي وڃي ٿو‪.‬سهي کي ساڙي کارائڻ سان پٿري ٽوڙي‬
‫رائو خارج ڪري ٿو ڪن طبيبن جججو چججوڻ آهججي تججه هججن جججو‬
‫گوشت کارائڻ سان هنڌ ۾ مٽڻ جي تڪليف ختم ٿي وڃي ٿي ‪.‬‬

‫اطباِء قديم‬

‫ويسقوريدوس مرگهي ۾ استعمال ڪرائيندو هو ‪.‬‬
‫غافقي‪ :‬جو چوڻ آهي ته هو هنڌ ۾ مٽڻ وارن کي لڳيتو سهي‬
‫جو گوشت کارائيندو هوته فائدو ٿي ويندوهو‪.‬‬
‫شريف ادريسي‪ :‬هنڌ ۾ مٽڻ جي عججادت ۾ شججراب سججان گجڏ‬
‫پولڙيون کائڻ سان فائدو ٿي وڃي ٿو‬
‫حڪيم محمد يوسف‪ :‬اسان جي علئقي ۾ هن جي تججازي‬
‫رت کي دم جا مريض گ ھڻو ڪري پيئنججداآهن ا ڪثر مججاڻهن‬
‫کي سٺو فائدو ٿي ويندو آهي‪ .‬ڪن ماڻهن کي فائدو نه ٿيندو‬
‫آهي ته وري ڪن کي نقصان به ٿيندو آهجي ‪ .‬مجمججوئي طجور‬
‫تي هن کي دم ۾ مفيد قرار ڏئي سگھجي ٿو‪.‬‬
‫حڪيم علي محمد موريجو هججي دوسججت بججه خانججداني حڪيججم‬
‫آهي سندس چاچو هڪ مشهور حڪيم جنهن جا نسخا حڪيججم‬
‫يوسف حسن راولپنڊي وارو به استعمال ڪندو هو ‪ .‬سججندس‬
‫چججوڻ آهججي تججه جھنگلججي سججهي جججي کججل ک ڻي لججوٽي ۾‬
‫وجهي‪.‬هلڪي باه تي رکي ايترو ساڙجي جو ڀججوري رنججگ جججو‬
‫ٿي وڃي ‪.‬انهيَء کان پوِءڪڍي ڪٽي ڇاڻي رکجي انهيَء مان‬
‫‪ 500‬ملي گرام صبح وشام کارائجي ته نري لهڻ يعني هرنيججا‬
‫۾ مفيدآهي‪.‬‬

‫سهو‬
‫ماهنامه لقمان جو ايڊيٽر پيججر عبججدالرحيم جليججل لکججي ٿججو تججه‬
‫منهنجججي هنججدو دوسججتن مججان ڊاڪٽججر جگججت سججنگهه صججاحب‬
‫بانسل خاص دوستن مان هو پاڻ مججونکي ه جڪ خججوراڪ ۾ ٽججي‬
‫بججي جججا جراثيججم ختججم ڪرڻ جججو نسججخو ٻڌايججو ۽ چيججائين تججه‬
‫سندس تجربي ۾ آيل نسخو آهي انهيُء سان گڏ اها تاڪيد به‬
‫ڪيائين ته جتي افاده جليل ۾ سل ۽ دق جو باب اچي ته هججن‬
‫نسخي کي بل دريججغ درج ڪجججو سججندس ئي لفظججن ۾ نسججخو‬
‫پيش ڪري رهيو آهيججان زنججدگي ڪجهججه ڏينهججن آهججي انهي جَء‬
‫ڪري ڪري پنهنجججي دوسججت جججي لِء هججي نسججخو ڇڏيججو پيججو‬
‫وڃان‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪147‬‬
‫تپ دق جا جراثيم محض هڪ خوراڪ سان ختم‬
‫جھنگلي سهو هٿ ڪري هڪ صاف سٿري ٿالهي ۾ ذبح ڪري‬
‫ان جو جيڪو به رت نڪري ته گرم کير ۾ وجھي مريججض کججي‬
‫پياريو انهيَء کان پوِء ڪو هل ڪو مسججهل ڏيججو ۽ مريججض جججي‬
‫ڪاڪوس کي کڏي ۾ دفن ڪري ڇڏيندا‬
‫انهيَء کان پوَء جيڪا دوا مناسب سمجھو سا کارايو‬
‫نوٽ ‪ :‬هڪ وزن ۾ جراثيم جو ختم ٿيڻ ناممڪنات مججان آهججي ‪.‬‬
‫ان هوندي به ٽي بي ۾ ڏيڻ سان ڪو نقصان نه ٿيندو ‪ .‬ٽي بي‬
‫۾ سهڪ ختم ٿيڻ جا امڪ ڪان ٿجي سجگھن ٿجا‪.‬منهنججي خيجال ۾‬
‫تجربو ڪرڻ ۾ ڪو نقصان نه آهي‬

‫سوئر‬
‫سنڌي نر کي سوئر مادي کي ڀونڊڻ‬
‫عربي خنزير‬
‫فارسي اردو‪،‬خنزير‬
‫انگريزي ‪Pig‬‬
‫لطيني ‪Sus domestica‬‬
‫خاندان ‪Suidae‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي اهو جانور آهي جنهن لِء قججرآن شجريف ۾ بجه ح ڪم آيججل‬
‫آهي ته هن جو استعمال ڪهڙي به حوالي سججان حججرام آهججي‬
‫منهنجي خيال ۾ هي جانور ٻيججن مججذهبن ۾ بججه حججرام آهججي پججر‬
‫عيسائي هن جو گوشججت زيججاده اسججتعمال ڪن ٿججا ان ڪري‬
‫سمجھيو وڃي ٿو ته عيسائيت ۾ جائز آهي منهنجي خيال ۾ ته‬
‫عيسائي مذهب ۾ حرام آهي باقي هن وقت جججي يججورپ وارا‬
‫اسججتعمال ڪن ٿججا تججه ان جججو اهججو مقصججد تججه نججه آهججي تججه‬
‫عيسائين وٽ هن جو اسججتعمال جججائز آهججي‪.‬هججن کججي ٻ ڪري‬
‫وانگر نه صرف چار ٽنگون آهن پر ٻڪري وانگججر کججر چيريججل‬
‫اٿس ‪.‬اڪثر ماڻهو چوندا آهن ته جنهن چوپججائي مججال جججا ک ُججر‬
‫چيريل هجن ته اهو جائز آهي پر هن جا کر چيريججل هئڻ جججي‬
‫باوجود هن جو استعمال حرام آهي‪.‬هن جي مادي وڙهڻ جي‬
‫باوجود ڪو نقصان نه پهچائي سگھندي آهي پر نر کي ٻه ڏند‬
‫ٿيندا آهن‪ .‬جيڪي ڪات جوڪم ڏينججدا آهججن‪ .‬جيڪڏهججن ڪنهججن‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪148‬‬
‫ماڻهن کي لڳندا ته اها جاِء چيري ڇڏينججدو آهججي‪.‬هججي جججانور‬
‫سنڌ ۾ ته هونئي جام ٿيندو آهي پر سخت جان هئڻ ڪري هججر‬
‫موسم ۽ هرملڪ ۾ رهي سگھي ٿو سنڌ ۾ ته سوئر جو شججڪار‬
‫مشهور آهي ‪.‬تازو اسان جي تر جي بااثر زمينججدار سججيد گججل‬
‫محمد شاه سوئر جي ش جڪار تججي تججه باقججائدي ڪتججاب شججايع‬
‫ڪيو آهي جنهن جي مهورت مخدوم امين محمد فهيم ڪئي‬

‫استعمال بابت راِء‬
‫هن جو استعمال مسلمانن کي تجه ڪهجڙي بجه صجورت ۾ نجه‬
‫ڪرڻ گھرجي انهيَء ڪري ته جنهن شئي کي خججدا ۽ ان جججي‬
‫رسول حرام قرار ڏنو هجي ان مججان فججائدي جججي اميججد رک جڻ‬
‫فضول آهي‪.‬‬
‫مزاج‪ :‬گرم خشڪ‬
‫مقدارو خوراڪ‪ :‬يججورپ وارا هججن جججو گوشججت اڌ پججاُء کججن‬
‫کائيندا آهن جڏهن ته سججنڌ جججا هنججدو ڪلججو تججائين کججائي وينججدا‬
‫آهن‪.‬‬

‫فائدا‬
‫سدا پيدا ڪري ٿو بدن کي ٿلهو ڪري‬
‫هن جو گوشت بدن ۾ ُ‬
‫ٿو ‪.‬غليظ خلط ۽ لذج پيدا ڪري ٿو عقل کي خراب ڪري ٿججو‬
‫هن جو گوشت لڳيتو کائڻ سان بدن ٿلهججو ٿججي وڃججي ٿججوهن‬
‫جو رت ارهن تي مالش ڪرڻ سان ان ۾ سججختي پيججدا ڪري‬
‫ٿو ارهن جي ورم ۾ کير کي تحليججل ڪري ٿججو جججالينوس جججو‬
‫چوڻ آهي ته سوئر جي چرٻي موميائي يججا لججوڻ سججان ل ڳائڻ‬
‫ٻوڙاڻ ۾ مفيد آهي هن جي کير بابت اها راِء آهي ته اهو بهججتر‬
‫آهي‪ ،‬ٽججي بججي لِء گڏه جججي کيججر برابججر آهججي ۽ دمججاغ کججي بججه‬
‫طاقت ڏي ٿو اڪثر ڊاڪٽر ان فائدي سان متفق آهن‬

‫جديد معلومات‬
‫ڊاڪٽر فوت جو چوڻ آهي ته سوئر جو گوشت نه صرف ديججر‬
‫هضم آهي پر صحت لِء به نقصان ڪار آهججي هججن جججو چججوڻ‬
‫آهي ته هن جي جسم ۾ خوردبيني ڪيڙا تمام گھڻا ٿيندا آهججن‬
‫جن تي گرمي سردي جو ڪو به اثر نه پوندو آهي هججي اهججڙا‬
‫سخت جان آهن جو ٽهڪندڙ پاڻي ۾ جي گوشت رڌو وڃي ته‬
‫به ان ۾ هي نٿا مرن‪.‬جيڪو ماڻهو اهججو گوشججت کججائي ٿججو تججه‬
‫اهي ان جي جسم ۾ پکڙي وڃن ٿا هڪ ڊاڪٽججر مڊغاس جڪرجي‬
‫ٻن جزيرن جو تقابلي مطالعوڪيو ته جنهن جزيري ۾ مججاڻهو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪149‬‬
‫سوئر جو گوشت استعمال نه ڪندا هئا انهن ۾ ڪوڙه جو هڪ‬
‫مريض به نه هو جڏهن ته ٻي جزيججري جججا مججاڻهو سججوئر جججو‬
‫گوشت استعمال ڪندا هئا انهججن ۾ جججذام جججي مريضججن جججي‬
‫ڪثرت هئي‬
‫قول‬
‫طبيبن جو قول آهي ته دير هضم غليجظ لجزج پيجدا ڪري ٿجو‬
‫مٿي جو سور به ڪري سگھي ٿو داُء الفيل جججي تڪليججف بججه‬
‫ٿي سگهي ٿججي‪.‬عقججل زائل ڪري ٿججو غيججرت ختججم ڪري ٿججو‬
‫گھڻي استعمال سان نامردي ٿئي ٿي‬
‫يورپ جي ماڻهن جو چوڻ آهي تجه هجن ججو کيجر بجدن کجي‬
‫طاقت ڏي ٿو ٽي بي ۾ به نفعو ڏيندڙ آهججي ۽ مقججوي دمججاغ بججه‬
‫آهي حڪيم نجم الغني ان جي حمايت ڪئي آهي‬
‫حڪيم نجم الغني جو قول آهي ته سوئر جو گو شت چمڙي‬
‫جون بيماريون پيدا ڪري ٿو ‪.‬‬

‫جديد تحقيقات‬
‫حڪيم عبدالرشيد جيڪو هڪ مججاهر طججبيب هججو جي ڪو گ ھڻو‬
‫ڪ ڪري ٻجوٽين مجان لجوڻ ڪڍي ان سجان علج ڪنجدو هجو پجاڻ‬
‫سندن هڪ مضمون جيڪو هن ڪينسر تي لکيو هو‪ .‬جو چججوڻ‬
‫آهي ته کيس هڪ ڪواليفائڊ ڊاڪٽر جيڪو برطانيه ۾ ڊاڪٽر هو‬
‫ان ٻڌايو ته سججوئر جججو گوشججت ڪينسججر تججي ٻڌڻ سجان فججائدو‬
‫ڪري ٿو‪ .‬مرحوم جو خيال هو ته ان سان فائدو ٿججي سججگھي‬
‫ٿو ان ڪري ته کيس اها ڳالهه اڳ ڪنهججن طججبيب ٻڌائي هئي‬
‫۽ اهو به چيو هو ته ان سان مريضججن کججي ڪ ڪافي فججائدو ٿججي‬
‫ويندو آهي ‪ .‬بهرحال اسان وٽ ان جو اسججتعمال مم ڪن نججه‬
‫آهي هڪ ته اسلمي رڪاوٽ ٻي نمبر تي سوئر جي گو شت‬
‫جي دستيابي به مانع آهي انهي جَء ڪري يججورپ ۾ تججه ان جججو‬
‫تجربو ڪري سگھجي ٿججو بججاقي اسججان وٽ مم ڪن نججه آهججي‬
‫باقي اسان وٽ هندو شڪاري يا جيڪي قومون سججوئر کججائن‬
‫ٿيون انهن جا ڪي مريججض هجججن تججه انهججن تججي تجربججوڪري‬
‫سگھجي ٿو‪.‬‬

‫شڪر تيغال‬
‫انگريزي‪Hemi ptere:‬‬
‫‪Kingd Animal‬‬
‫‪om:‬‬
‫‪ia‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪150‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫‪Phylu Arthro‬‬
‫‪m:‬‬
‫‪poda‬‬
‫‪Class: Insecta‬‬

‫هي مک وانگر جانور آهي ‪.‬هي پنهنجججي لعججاب سججان ريشججم‬
‫جي ڪيڙي وانگر پنهنجو گھر ٺاهي ٿججو جڏهججن اهججو گهججر تججازو‬
‫هوندو آهي مٺو هوندو آهي جڏهن اهوگھر پراڻو ٿي وڃي ٿججو‬
‫ته انهيَء جي مٺاڻ گھٽجي وڃي ٿججي ‪ .‬هججي جيتججن جججي ه جڪ‬
‫مخصوص خاندان جو فرد آهي جنهن جال جڳ ڀ جڳ اسججي هججزار‬
‫قسم آهن انگريزي ۾ سندس نالو ‪ Hemi‬جي معنى آهججي اڌ‬
‫جڏهن تجه ‪ Ptera‬ججي معنجى ٿينجدي کنجڀ دراصجل اهجو نجالو‬
‫يوناني زبان جو آهي جيڪو انگريزي زبان جو حصججو ٿججي ويججو‬
‫آهي‪.‬هنن جيتن جي سائز هڪ ملي ميٽر کان ‪ 15‬سينٽي ميٽر‬
‫هوندي آهي ‪.‬‬
‫مزاج گرمي سردي ۾ معتدل آهي‬
‫مقدارو خوراڪ هڪ کان ‪ 3‬گرام‬
‫مضر ‪ :‬زياده مقدار ۾غشي ۽ غنودگي پيدا ڪري سگھي ٿو‬

‫فائدا‬
‫مغري ۽ ملين آهججي سججيني ۽ سججاه جججي نججالي جججي خججراش ۾‬
‫مفيجد آهجي ‪.‬مجري جججي خشجڪي ختججم ڪري ٿججو مجري ججي‬
‫سوزش ۽ خشجڪ کنگجھ ختججم ڪري ٿججو جيڪڏهججن آواز ويهججي‬
‫رهي ته ان ۾ چوسائڻ سان ڪافي فائدو ڪري ٿججو ‪.‬معججدي ۽‬
‫گلي جي خشڪي لِء هن کي استعمال ڪري سگھجي ٿو‬
‫مجربات‬
‫مججور جججا پججر سجڙيل‪6،‬گججرام گاؤزبججان جججا پججن سجڙيل ‪6‬گججرام‬
‫ڪاڙاسججنگي صججاف ‪10‬گججرام ش جڪر تيغججال صججاف ‪ 10‬گججرام‬
‫خالص ماکي ‪ 100‬گرام ملئي رکو‪.‬هن مرڪب مان ‪ 2‬گججرام‬
‫ڏينهن ۾ ‪ 6‬دفعا چٽايوانشاَءالله ‪ 10‬ڏينهججن شججديد کرٽيججو ختججم‬
‫ٿي ويندو‬

‫مرڪبات‬
‫حب سرفه ‪ ،‬هي کنگھ جي اڪثر قسمن ۾ مفيد آهي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪151‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫سنگ سر ماهي‬
‫عربي ‪ :‬حجرالحوت‪ ،‬حجرالسمڪ‬
‫انگريزي‪Salicate of lime,otolith :‬‬
‫سڃاڻپ هي پٿر وانگر سخت دا ڻا آهججن جي ڪي هجڪ خججاص‬
‫قسم جي مڇي مان نڪرندا آهن‪.‬جنهن کي هندي ۾ پٿججر چٽججا‬
‫چوندا آهن‪ .‬هنن مڇين جا ڏند انسانن وانگر هونججدا آهججن هججن‬
‫جججو رنججگ اڇججو خجاڪي هونججدو آهججي جي ڪا چمڪنججدڙ هونججدي‬
‫آهي ‪.‬هڪ ٻي قسم جي مڇي هوندي آهي‪.‬جنهججن کججي هنججدي‬
‫۾سنول چوندا آهن هي ٽججن ڪنڊن وارو سججخت جسججم هونججدو‬
‫آهي‪.‬جيڪو چن مان ٺهيل هوندو آهي‬
‫مزاج گرم خشڪ مضر ڪو خاص نه آهي‬
‫مقدارو خوراڪ هڪ گرام‬

‫فائدا‬
‫هي پٿري ٽوڙڻ ۽ سوزاڪ ۾ اسججتعمال ڪئي وينججدي آهججي هججي‬
‫پيشججاب آور طججور بججه اسججتعمال ڪئي وينججدي آهججي‪.‬مثججاني ۽‬
‫گردي جي بيمارين ۾ هن جواستعمال ڪيو وڃي ٿو پيشججاب ۾‬
‫پٿري ۽ چرٻي جي ڪري جي رڪاوٽون هججن تجه انهيجَء کجي‬
‫تحليل ڪري ٿو ٻججارن جججي پاڻيججاٺي زخمججن ۾ اسججتعمال ڪئي‬
‫ويندي آهي ڏڊ ملي ۽ جلدي تڪليفن ۾ بججه هججن جججو اسججتعمال‬
‫رهيو آهي ٻارن جججي نمونيججا جججي عارضججي اردو ۾ جنهججن کججي‬
‫پسلي چلنا چوندا آهن‪.‬ان ۾ مفيد آهي اڃ اجھائي ٿو‪.‬‬

‫ڪشتو سنگ سرماهي‬

‫سنگ سرماهي ‪ 100‬گرام موريَء جو پاڻي ‪ 300‬ملي لٽر‬
‫ڇيڻا ‪ 20‬ڪلو‬

‫ترڪيب تياري‬
‫سججنگ سججر مججاهي ڪٽججي ڇججاڻي مججوري جججي پججاڻي ۾ کججرڙ‬
‫ڪريو‪.‬پوِء ‪ 10 10‬گرام جون ٽڪيججون ٺججاهي س جڪايو ڪنهججن‬
‫ٺڪر جي ٿانو ۾ رکي گل حڪمت ڪري کجڏ ۾ ‪ 20‬ڪلججو ڇي ڻن‬
‫جججي بججاه ڏيججو‪.‬سججفيد ڪشججتو نڪرنججدوپيهي ڇججاڻي شيشججي ۾‬
‫محفوظ رکو‪.‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪152‬‬
‫فائدا ‪ :‬گردي ۽ مثاني جون پٿريون خارج ڪري ٿو‪.‬‬
‫مقدارو خوراڪ ۽ واپرائڻ جي واٽ‬
‫هي ڪشتو ‪ 60‬ملي گرام جوارش زرعوني عنججبري ۾ وج ھي‬
‫کائو مٿان شربت بزوري معتدل پيئندا‪.‬‬

‫مرڪبات‬

‫معجون سنگ سر مججاهي‪ .‬دواِء ضججيق النفججس‪،‬ڪشججته سججنگ‬
‫سر ماهي‪،‬سفوف اينٽي يورڪ ايسڊ لطيفي‬

‫شينهن‬
‫يوناني نالو البون‬
‫عربي اسد‬
‫اردو شير‬
‫هندي باگھ واگھ‬
‫انگريزي ‪lion‬‬
‫لطيني‪Penthera leo:‬‬
‫خاندان ‪Felidae‬‬

‫سڃاڻپ‬
‫منهنجي خيال ۾ شينهن جي سڃاڻپ جي ضججرورت نججه آهججي‬
‫انهيَء ڪري ته هن کي جانورن جو سججردار مڃيججو وڃججي ٿججو‪.‬‬
‫هر ماڻهو وٽ اهو جملو زبان تي آهي ته هجي شجينهن شججير‬
‫خدا جو آهي‪ .‬پراڻي زماني ۾ شينهن جي چربججي کججل وغيججره‬
‫دوائي مقصدن لِء اسججتعمال ٿينججدي هئي پججر وقجت سجان گجڏ‬
‫شينهن جي ناياب ٿيڻ ڪري هاڻ شينهن جي چربي ملججڻ هججڪ‬
‫خواب مثل آهي تازو راڻي باغ جو شينهن مججري ويججو هججو تججه‬
‫انتظاميه موقعي جو فججائدو وٺنججدي اخبججار ۾ اشججتهارڏياريو تججه‬
‫شينهن جي چربي جا شجوقين را ڻي بججاغ مججان چربججي خريجد‬
‫ڪري سگھن ٿا‪.‬انهيَء کن پوِء اتي ايججتري رش ٿججي جججو ‪500‬‬
‫کان هزار رپين تائين ‪ 10‬گرام ڪچي چربججي جججو و ڪرو ٿيججو‬
‫جيڪا پگهارڻ کان پوِء ‪ 3‬گرام مس نڪتي هوندي‪.‬اسان جججي‬
‫هڪ دوست آنججدي هئي انهيجَء آسججري تججي تججه مردانججه قججوت‬
‫وڌائيندي بهرحال انهيَء مان اهڙو ڪو به فائدو نه ٿيو همججراه‬
‫جا پئسا ضايع ٿي ويا‪.‬جيئن ته اسان وٽ پنسججار اسججٽور آهججي‬
‫دڪانن تان جيڪا به پيڪ ٿيل چرٻي ملي ٿي اها نقلي هوندي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪153‬‬
‫آهججي جي ڪا ه جڪ سججو کججان ‪ 200‬سججو رپيججن تججائين و ڪامي‬
‫ٿي‪.‬منهنجي هن ڊيگھ ڪرڻ جو اهوئي مقصججد آهججي تججه اسججان‬
‫جا اٻوجھ دوست جيئن ڌوکي ۾ نه اچججن انهججي ڪري تججه هججاڻ‬
‫شينهن جو نسل ناياب ٿي چڪو آهي پوري دنيا ۾ شينهن جي‬
‫شڪار تي پابندي آهي ‪.‬پر اڃان به چين جججا مججاڻهو حججد کججان‬
‫وڌيڪ قيمت ڏئي شڪار ڪرائيندا آهن جيڪو شڪار هندستان‬
‫۾ ڪيو وڃي ٿججو ۽ اتججان سججرحد کججان پججاس ڪڪڪرائڻ بججه آسججان‬
‫آهججي‪.‬جيئن اطبججاِء قججديم جججانورن کججي بججه علج معججالجي ۾‬
‫اسججتعمال ڪنججدا هئا انهي جَء ڪري شججينهن جججي فججائدن جججو‬
‫علمتي ذ ڪر ڪيجون ٿجا تجه جيئن اسجان کجي خجبر هججي تجه‬
‫ڪنهن زماني ۾ شينهن جا جزا به دوائن ۾ استعمال ٿينداهئا ‪.‬‬

‫مزاج‪:‬‬
‫مقداروخوراڪ ‪ :‬هن جي ڪابه شئي کاڌي نه وينججدي آهججي‬
‫گرم خشڪ‬

‫انهيَء ڪري انجو ذڪر ڪرڻ جي گنجائش نه آهي هونئن بججه‬
‫هن جو گوشت حرام آهي‬

‫فائدا‬
‫شينهن جججي چرٻججي روغججن اٽنگججن سججان ملئي‪.‬عضججوي جججي‬
‫سججوراخ ۾ وج ھڻ سججان جمججاع تججي پججوري قججدرت حاصججل ٿئي‬
‫ٿي‪.‬ويسقوريدوس جو چوڻ آهججي تججه بعججض طججبيبن جججو چججوڻ‬
‫آهي ته هن جي وارن واري حصي جي چمجڙي جججو ٽ ڪر ٻججار‬
‫کي گلي ۾ لٽڪائڻ سان مرگھي جو دورو نه پوندو اهججو فججائدو‬
‫صرف ننڍ ٻارن کي ٿئي ٿو وڏن کي نه ٿيندو آهي شينهن جي‬
‫کل تي ويهڻ سان بواسير ۽ نقرس جججي مريضججن کججي فججائدو‬
‫ٿي وڃي ٿو ابن زهر جو چوڻ آهي ته شينهن جججو اوبججارو پي جڻ‬
‫سان شراب جي عادت ختم ٿي وڃي ٿي‪.‬ثابت بججن قججره جججو‬
‫چوڻ آهي ته ڪک چيلهه حالبين آنورن قضيب ۽ مقعد تي هن‬
‫جي چربي مالش ڪرڻ سان قوت باه وڌي ٿي‬
‫ڪهاوتون‬
‫اهو به چيو وڃي ٿو ته حمل واري عورت کي شينهن نقصان‬
‫نه پهچائيندو آهي چاهي اها عورت کيججس تنججگ ڪري نججه ئي‬
‫انجو نوٽيس وٺندو آهي‪.‬اهو به مشججهورآهي تججه سججفيد ڪڪڙ‬
‫جي آواز کان شينهن ڀڄندو آهي شججينهن جججي چربججي سججڄي‬
‫جسم تي لڳائڻ سان ڦاڙيندڙ جانور ڀڄي وينججدا آهججن‪.‬اهڙيجَء‬
‫طججرح هججن جججو پتججو ل ڳائڻ سججان بججه جججانور ويج ھو نججه اينججدا‬
‫آهن‪.‬بهرحال اهي سڀ ڏند ڪٿائون آهن انهن تججي اعتبججار نٿججو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪154‬‬
‫ڪري سگھجي بججاقي هجڪ ڳڪڪالهه تجربججي جججوڳي آهججي اهججا‬
‫تصديق شده ڳالهه آهججي تججه شججينهن پنهنجججي جججوِء ۾ ڍڪي‬
‫ٻڪري يا هرڻي جو نالو نه وٺندو آهي اهججا قججدرتي طججور تججي‬
‫هن ۾ صججلحيت آهججي تججه جيئن جججانورن جججي کججوٽ نججه ٿئي ‪.‬‬
‫انهيَء ڪري ممڪن آهن ته حامله عورت کي به انهيَء بنيججاد‬
‫تي نقصان نججه رسججائي پججر اها ڳالهه اهجڙي آهججي جنهججن جججو‬
‫تجربو به نٿو ڪري سگھجي‪.‬‬

‫سرمون سفيد‬
‫اردو سفيد سرمه هندي سرمه‬
‫فارسي ‪ :‬سرمه سفيد‬
‫انگريزي ‪Calcite‬‬

‫تاريخ‬
‫سرمي سفيد جو استعمال بطور دوا يونججاني طججبيبن وٽ نججه‬
‫هو ايستائين جو اطباِء عرب به سرمي سفيد جججي اسججتعمال‬
‫کججان واقججف نججه هئا‪.‬اهڙي جَء طججرح قججديم آيورويججدڪ وارا بججه‬
‫سرمي سفيد جي استعمال کان واقف نه هئا ‪ .‬لي ڪن وقججت‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪155‬‬
‫سججان گجڏ شججايد جديججد سائنسججدانن جججي ڄججاڻ کججان پججوِء هججي‬
‫استعمال ٿيڻ ل ڳو هجججي ‪ .‬بهرحججال اهججا پنهنجججي جڳهججه تججي‬
‫حقيقت آهي ته سرمي سفيد جو اسججتعمال حڪيمججن وٽ ئي‬
‫زيججاده هونججدو آهججي ويججدڪ وارن ديکججاديکي ۾ سججرمي جججو‬
‫استعمال ڪيو آهي‬

‫سڃاڻپ‬
‫بازار ۾ جيڪو سرمون سفيد ملجي ٿجو اهجي سجفيد چم ڪدار‬
‫ٽڪر آهن هي ڪيلشم ۽ ڪاربان جججو مر ڪب آهججي جيڪڏهججن‬
‫سرمي سججفيد جججو ڪيميججائي تجزيججو ڪيججو وڃججي تججه هججي بججه‬
‫ڪيلشم ڪاربو نيٽ ثابت ٿينججدو‪.‬حقيقججت ۾ هججي سججنگ مرمججر‬
‫جوئي قسم آهي ‪.‬صحيح حقيقت اها آهي ته هي سرمون نججه‬
‫آهي ‪ .‬انهيَء ڪري منهنجو خيال آهي ته هاڻ طبيبن کي هججي‬
‫گ ھٽ ۾ گ ھٽ سججرمي ۾ اسججتعمال نججه ڪرڻ گهرجججي انهيجَء‬
‫ڪڪڪري تججه هججي ڪه جڙي بججه لحججاظ سججان سججرمون نججه آهججي‬
‫پرسرمي وارا فائدا به نه اٿس‪.‬‬
‫مزاج سرد خشڪ مضر‪ :‬ڪو خاص نه آهي انهيججَء هونججدي‬
‫بججه جنهججن ۾ ڪيلشججم جججي زيججادتي هجججي تججه اهججو خججوردني‬
‫استعمال نه ڪري‬

‫فائدا‬

‫جڏهن رت پٽڙو ٿي وڃي ته معمولي ڌڪ سججان بججه رت وهججي‬
‫ٿو جيڪو بند نه ٿيندو آهي هن جججي اسججتعمال سججان‪،‬بواسججير‬
‫ڪثرت حيض نڪسير واتان رت اچڻ رت جي الٽججي ‪،‬پيشججاب‬
‫۽ ڪاڪوس ۾ رت اچڻ ۾ مفيد آهججي‪.‬گھڻڪڪو ڪڪڪري طججبيب هججن‬
‫کي پيشاب جي ساڙي ۽ پرميل ۾ استعمال ڪندا آهن انهيججَء‬
‫کان سواِء ٻار جججي نججه ٿيجڻ يعنججي بججرٿ ڪنٽججرول لِء سجرمي‬
‫سفيد جو ڪشججتو خرمهججره سججان گجڏ اسججتعمال ڪيججو وينججدو‬
‫آهي‪.‬‬
‫هججن جججو رت کججي گ ھاٽو ڪرڻ ۽ ڌڪ سججان وه جڻ واري رت ۾‬
‫فائدو ڪرڻ حيرت انگيز به ٿي سگھي ٿو اهو انهيَء ڪري ته‬
‫هيمو فليا هڪ خطرناڪ بيماري آهي ان جو ڪو بججه علج نججه‬
‫آهي انهيَء ۾ رت ايترو ته پٽڙو هوندو آهي جو جتي بججه ٿججورو‬
‫ڌڪ لڳو طهر ڪرائي وئي ڏانٺ ڪڍائي وئي تجه اهججو رت بنجد‬
‫نجججه ٿينجججدو اهجججو ايمرجنسجججي ڪيجججس تسجججليم ڪيجججو وينجججدو‬
‫آهي‪.‬جيڪڏهن واقعي هي پٽڙي رت کي گھاٽو ڪري رت بنججد‬
‫ڪري ٿو ته هن کي هيمو فيليا مرض ۾ آزمائڻ ضروري آهي ‪.‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪156‬‬
‫جيڪڏهن ان ۾ فائدو ڪري ته اسان هڪ اهججم دوا مججارڪيٽ ۾‬
‫آڻي سگھون ٿا ‪.‬‬

‫مجربات‬
‫ڪشته سرمه سفيد ورتل قرابادين لطيفي جلد سوم صفحو‬
‫نمبر ‪ 245‬سرمو سفيد اڌ ڪلو کٽو ڌونئرو في باه ‪ 250‬ملججي‬
‫گرام پهرين سرمي سفيد کي ڪٽي ڇاڻي پاءُ ڌونئري ۾ کججرڙ‬
‫ڪري ٽڪيون ٺاهي چلهججه ۾ گججل حڪمججت ڪڪڪري گجپججٽ جججي‬
‫باهه ڏيو اهڙيَء طرح ڪل ٽي باهيون ڏيو انهيَء کان پوِء کرڙ‬
‫ڪري رکو ‪.‬‬

‫مقدار وخوراڪ ۽ واپرائڻ جي واٽ‬

‫‪ 500‬ملي گرام کان هڪ گرام تائين ڏينهن ۾ ٽي دفعا شججربت‬
‫انجبار سان ڏجي فائدا جيڪي مٿي لکيا ويا آهن‪ .‬انهن سجڀني‬
‫۾ استعمال ڪرائي سگھجي ٿو‪.‬‬

‫اڪسير هيمو فيليا‬
‫جيئن ته مٿي ذڪر ڪري آيو آهيان ته هي هڪ لعلج مججرض‬
‫آهي‪ .‬جنهن جو اڃان تائين ڪو هڪ ٽڪ علج دريججافت نججه ٿيججو‬
‫آهي ‪ .‬جديد طب وارن جو چوڻ آهي ته تلي ڪڍائڻ کججان پججوِء‬
‫هن مرض مان جان ڇٽي سگھي ٿي مون ڪافي مريضن تي‬
‫تجربا ڪيا جن مان هڪ ڇوڪري همدرد جي دوا زورشڪي ۽‬
‫کاڄن کارائڻ سان صحيح ٿي ويججو ‪.‬هججتي سججرمي سججفيد جججي‬
‫حوالي سان هڪ نسخو لکجي ٿو انشاَء الله هن سان ڪافي‬
‫فائدو ٿي ويندونسخو مبارڪ هن ريت آهي‬
‫ڪشتو سرمو سفيد ‪ 50‬گرام ٻٻر ججا گجل صجاف ‪ 100‬گجرام‬
‫ڪٽي ڇاڻي رکو ٻججه گججرام صججبح ٻپهججر ۽ شججام پججاڻي َء سججان‬
‫کارائجي انشاَء اللجه هيمجو فيليججا ۾ بجه سجٺو فجائدو ڪنجدو گجڏ‬
‫جيڪڏهن اهڙي مريض کي روز اڌ پاُء کاڄا کارائيندا ته فججائدو‬
‫يقيني ٿي ويندو ‪.‬‬

‫سرموعجيب‬
‫ابت ڪنڊڙي جو لوڻ ‪ 10‬گرام سفيد سرمون گرام ليمي جججو‬
‫پاڻي ‪ 50‬ملي لٽر‬
‫ترڪيب تياري‪ :‬سرمون سفيد ڪٽي ڇاڻي لوڻ سان ملئي‬
‫ليمي جي پاڻي سان کرڙ ڪري خشڪ ڪيو‪،‬‬
‫واپججرائڻ جججي واٽ‪ :‬رات جججو ڪانيَء سججان ل ڳايو ڦلججي لِء‬
‫صرف ان اک ۾ وجھوجنهن ۾ ڦلو هجي‪.‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪157‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫فائدا‪ :‬ڦلو ڄارو۽ موريسر لِء مفيد آهي‪.‬‬

‫سنگ بصري‬
‫عربي حجرالڪحل‬
‫توتيا ڪرماني‬
‫فارسي سنگ سرما‬
‫هندي کپريا سنسڪرت ‪ :‬سڪم‬
‫انگريزي ‪Zink ore‬‬

‫ماهيت‬
‫خاڪي رنگ جو بي ڊول ڪاراڻ مائل ٽڪرا هوندا آهججن جڏهججن‬
‫ته شيهي جست جي کاڻن ۾ ڌاتن کي الڳ ڪيو ويندو آهي ته‬
‫انهن بٺين تي دونهه نڪرڻ وارين چمنين تججي ڄمججي ڳنڊا ٿججي‬
‫ويندو آهي اتان ڪڍي وڪرو ڪيا ويندا آهن‬
‫مزاج سرد ‪ 1‬خشڪ ‪ 2‬مضر‪ :‬جيئن ته ذڪر ڪري آيا آهيون‬
‫ته هي الٽي آڻيندڙ آهي انهيَء سان گڏ هي سججدا پيججدا ڪري‬
‫سگھي ٿو ان حوالي سان دل جي بيمار مريضن لِء انتهججائي‬
‫نقصانده آهي‬
‫مقداروخوراڪ ‪ 200‬ملي گرام کان ‪ 500‬ملي گرام تائين‬

‫فائدا‬
‫سججنگ بصججري کججي ڌوئي سججرمن ۽شججيافن ۾ مليججو وينججدو‬
‫آهي‪.‬اکين جي زخم کججي خش جڪ ڪنججدو آهججي قججابض۽ مقججوي‬
‫معده هوندو آهي انهيَء ڪري مالتي بسججنت ۾ سججنگ بصججري‬
‫استعمال ڪيو ويندوآهي‪ .‬مرهمن ۾ به هن جواستعمال ٿينججدو‬
‫آهي هاڻ انهيَء مقصد لِء استعمال نه ڪيو وينججدو آهججي ايلججو‬
‫پيٿڪ ۾ به هن جو استعمال رهيو آهي انهن جو چججوڻ آهججي تججه‬
‫زياده مقدار ۾ هي هڪ خراشدار زهرآهي جنهن سججان شججديد‬
‫الٽي ۽ پيٽ جو سور ٿئي ٿوگھٽ مقدار۾ هي مقججوي اعصججاب‬
‫آهي ۽ تشنج کي به ختم ڪري ٿججو‪.‬پرا ڻي پيچججش ۾ بججه هججي‬
‫اڪيلو ڏئي سگھجي ٿودافع تشنج جي جي حوالي سججان هججي‬
‫ٽيٽينس اختناق الرحججم ‪ ،‬مرگهججي ۾ بججه اسججتعمال ڪيججو وينججدو‬
‫آهي اک نڪ نهائين جي زخمن ۾ به هي ڪارائتو آهي پٺن جي‬
‫ڳڙن ۾ جيڪي ڪينسر جازخم نظر اچن انهن ۾ هججي انتهججائي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪158‬‬
‫مفيد آهي‪.‬بغل تي لڳائڻ سان ان جي بد بوِء ختججم ڪري ٿججو‬
‫طب يوناني ۾ هن جو خججوردني اسججتعمال نججه هئڻ جججي برابججر‬
‫آهي باقي ويد ۽ ڊاڪٽر هن کججي خججورني اسججتعمال ڪنججدا هئا‬
‫هاڻ ڊاڪٽرن به هن جججو خججوردني اسججتعمال بنججد ڪري ڇڏيججو‬
‫آهي‪.‬ويد هن کي خورني طور تي يرقان ‪،‬ڪوڙه جريان سل‪،‬‬
‫پراڻن تپن بواسير ۽ رت بند ڪرڻ لِء استعمال ڪنداآهن‬

‫مرڪبات‬
‫شياف دانه فرنگ‪ ،‬ڪحل مقوي بصر‬
‫سوجي کار‬
‫فارسي اشخار‬
‫عربي نطرون‬
‫سنڌي هڏ ڳنڍ‬
‫بنگله ساجي کار ‪،‬ساج مائي‬
‫سنسڪرت سورچڪا‬

‫سڃاڻپ‬

‫سوڊيم جو ٻيو نالو نيٽرم آهي جيڪو عربي ٻولي جي نطرون‬
‫مججان نڪتججو آهججي سججوجي حقيقججت ۾ ميججري ڪاربونيٽ آف‬
‫سوڊيم آهجي پجر لوٽجا سجوجي صجاف ڪاربونيٽ آف سجوڊيم‬
‫آهي‪.‬هي گھڻو ڪري لوڻياٺجين ٻوٽين کججي سججاڙي کججار ٺججاهي‬
‫ويندي آهي ‪.‬ڪاري رنگ واريَء کي روڙا کار چيو ويندو آهججي‬
‫جيڪا صاف نه هوندي آهي جيڪڏهن انهيَء کججي صججاف ڪيججو‬
‫وڃي ته هڏ ڳنڍ وانگر صاف ٿي ويندي پنسججارين کججان سججفيد‬
‫کار جي مقابلي ۾ هڏ ڳنڍ جي نالي سان آسانيَء سججان ملججي‬
‫ويندي آهي‪.‬پنسارين وٽ گھڻو ڪري جانورن جو علج ڀاڳيججا‬
‫مال جي هڏ ڀڄڻ ۾ ليپ ڪرڻ لِء وٺندا آهن سندن چججوڻ آهججي‬
‫ته ان سان هڏ جڙي وڃي ٿو ‪.‬‬
‫مزاج گرم خشڪ درجه ‪ 3‬مضر ‪ :‬ضرورت کججان زيججاده کججائڻ‬
‫سان الٽيون بي چينججي ايسججتائين جججو مججاڻهو بججي هججوش ٿججي‬
‫سگھي ٿو ڪمزور ماڻهو بي هوشي کان پوِء مري به سگھن‬
‫ٿاانهيَء کان سواِء وات ڪاڪڙي ۽ نڙيَء ۾ خراش پيدا ڪري‬
‫ٿو‬
‫مصلح‪ :‬جيڪڏهن سوجي جو نقصجان ظجاهر ٿيججن تججه گيهججه ۽‬
‫کير پيارجي ته نقصانن کان بچي سگھجي ٿججو اهججي ٻئي هججن‬
‫جا مصلح آهن‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪159‬‬
‫مقداروخوراڪ‪ 250 :‬ملي گرام کان ‪ 400‬ملي گرام تائين‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هي هڪ شديد اڪال ۽ جالي آهي گھڻي مقججدار ۾ هججي آنڊن ۽‬
‫معدي کي زخمي ڪري ٿججي ‪ .‬پججر گ ھٽ مقججدار ۽ ٻيججن دوائن‬
‫سان ملئي ڏيڻ سان معدي جي تيزابيت ختججم ڪري زخمججن‬
‫کي خشڪ ڪرڻ ۾ مدد ڏي ٿي بک لڳائيندڙ ۽ تلي جججي ورم ۾‬
‫هن جا فائدا مسلم آهن تلي جي بيمارين ۾ اڪثر حڪيجم هججن‬
‫کي استعمال ڪندا آهن هسن تي ليپ ڪرڻ سان انهججن کججي‬
‫ڪيرائي ٿو بواسير جي موڪن تي لڳائڻ سان بججه فججائدو ٿئي‬
‫ٿو پر اتججي هججي سججاڙو پيججدا ڪري ٿججي انهيجَء ڪري ڪنهججن‬
‫بدرقي سان استعمال ڪجي چٽي ڇائون خارش وغيره ۾ بججه‬
‫هي ليپ ڪئي وڃي ٿججي کنگهججه ۽ دم ۾ ڪارآمججد آهججي خججاص‬
‫ڪري اهڙي حالت ۾ جڏهن بلغم ساه جي نالين ۾ ڦاٿل هجججي‬
‫۽ نڪرڻ جو نالو نه وٺندو هجي ته هن جي کارائڻ سججان بلغججم‬
‫پٽڙو ٿي ساه جي نالين مان آسانيَء سان خارج ٿي آرام جي‬
‫ڪيفيت پيدا ڪري ٿو‬

‫مرڪبات‬

‫حب اشخار ‪ ،‬لطيفي پٿري ٽوڙ‬

‫سنگ يهود‬
‫عربي ‪ :‬حجراليهود‪ ،‬حجر زيتون‬
‫سرياني سنگ يهودان‬
‫استورن ‪،‬‬
‫سنڌي‪ :‬يهودي پٿر‬
‫سنسڪرت‪ :‬اشم ڀد‪،‬بدر اشم‬
‫هندي بير پٿر‬
‫انگريزي ‪Fossil Encrinite‬‬

‫ويدن جي معلومات مطابق هي هڪ غير مل ڪي شججئي آهججي‬
‫انهيَء ڪري هنججدي طججب جججي ڪتججابن ۾ هججن جججو ذ ڪر نٿججو‬
‫ملي‪.‬ٻڌايل سنسڪرت جا ٻئي نال ويد يججادو جججي تر ڪم جججي‬
‫آچاريه پنهنجي لکيل ڪتاب رس امرتم ۾ ڏنا آهن اشم ڀد جججو‬
‫مطلب آهي پٿري کي ٽوڙڻ وارو۽ بدراشم جججي معنججى آهججي‬
‫ٻير جي شڪل جو مطلب تججه هججن هججن جججا ٻئي نججال سججندس‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪160‬‬
‫خاصيتن جي ڪري رکيجا جيئن تجه هججي صججوفي ٻيججرن جهجڙو‬
‫ٿيندو آهي انهيَء ڪري هن کي ٻير پٿر چيو وڃججي ٿججو حجججر ۽‬
‫سنگ پٿر کي چونداآهن‪،‬جيئن تججه هججي يهججودين جججي علئقججي‬
‫مان هٿ ايندو هو ان ڪري هن جججو نججالو ان مناسججبت سججان‬
‫رکيو ويو آهي زيتججون جهجڙو ٿئي ٿججو ان ڪري هججن جججو نججالو‬
‫حجرالزيتججون بججه رکيججو ويججو آهججي انگريججزي نججالو فوسججل بججه‬
‫انهيَءڪري رکيو ويوآهي ته جيڪا شئي زمين ۾ ڍڪيججل ملججي‬
‫جنهن جي بناوٽ ۾ ڪافي ڪيميائي تبديليون اچي ويون هجن‬
‫جنهن مان اهو معلوم ٿئي ته هي ڪروڙين سال پهرين وڻ يا‬
‫ڪنهن جانور جو حصو هئا انهيَء ڪري سائنسدانن جججي اهججا‬
‫راِء آهي ته سنگ يهود به پراني زماني ۾ هڪ قسم جججي ننڍن‬
‫وانڪرينائٽ چئي سگھجي ٿو انهن جججي‬
‫جانورن جنهن جو نال ِ‬
‫جسم جو آثار آهي ‪.‬‬

‫اصليت‬
‫هڪ پٿر آهي جيڪو بيضوي شڪل تي وچان ٿلهجو هجڪ پاسجي‬
‫سنهو هوندو هي هڪ فوسل پٿججر آهجي جي ڪو حيججواني مججادي‬
‫مان پٿر ۾ تبديل ٿيو آهي‪.‬هججي صججوفي ٻيججرن جهجڙو پججر ڪججھ‬
‫ڊگھو ۽ بيضوي شڪل جو ٿيندو آهي گھڻو ڪري هججن جججا ٻئي‬
‫پاسا تکا ۽ نوڪ دار هوندا اهن پر ڪي اهڙا به پٿر هوندا آهججن‬
‫جن جو هڪ پاسو لسججو هونججدو آهججي تججه ٻيججو پاسججو معمججولي‬
‫نوڪدار ٿيندو آهي هن ۾ ڊيگھ ۽ ويڪر ۾ اڀريل ليڪا هوندا آهن‬
‫هي ٻاهران ميٽوڙي رنگ تي هوندو آهججي ‪.‬ڌڪ ه ڻڻ سججان زرا‬
‫زرا ٿي ويندو آهي اندريون حصججو چم ڪدار معمججولي سججبزي‬
‫سان خاڪي رنگ جو هوندو آهي بججي ذائقججه نججرم پٿججر وانگججر‬
‫هوندو آهي َ‬
‫گهڻ سان جلدي گھسجي وينججدو آهججي هججي چججن ۽‬
‫ريت جو مرڪب هوندو آهي‬

‫جاِء پيدائش‬

‫هي لبنان بيروت جي جبلن ‪ ،‬مڪي۽ مديني ۾ ٿئي ٿو‬
‫ڪنهن زماني ۾ وڏا سٺا داڻا پنسارين کان ملندا هئا هاڻي بي‬
‫ڊول ٽٽل داڻ ڪا ججام ملجن ٿجا جيڪڏهجن انهجن کجي ٽجوڙڻ سجان‬
‫اندران لسا چمڪيل ٽڪر ملن تججه ‪.‬اهججي بججه اسججتعمال ڪري‬
‫سگھجن ٿاهن کججي يهججودي پٿججر ڇججو چيججو وڃججي ٿججو؟ ان جججي‬
‫مڪمل ڄاڻ ته نه آهججي البتججه نججالي مججان اهججو انججدازو ل ڳائي‬
‫سگھجي ٿو ته پرا ڻي زمجاني ۾ اهجو پٿجر شجايد يهجودين ججي‬
‫علئقي مان ملندو هو يا يهودي هن جو واپار ڪندا هئا‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪161‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مزاج گرم خشڪ‬
‫مضر جگر معدي کي نقصان ڪري ٿو اهو اسان جججي طججبي‬
‫ڪتابن ۾ لکيل آهي مون ڪافي مريضن تي استعمال ڪرايججو‬
‫آهي ‪ .‬پر مون کي ڪڏهن به مريضن اهڙي ڪا ش جڪايت نججه‬
‫ڪئي ته کين ڪو نقصان ٿيو هجي نه ئي جگر لِء نقصججان ده‬
‫ٿي سگھي ٿو ان ڪري تججه هججي پيشججاب آور آهججي ‪ .‬اهججو روز‬
‫مره جو مشاهدو آهي ته جيڪي دوائون پيشججاب خججارج ڪن‬
‫ٿيون ُاهي مقوي جگر هونديون آهن بهرحججال اهججو مشججاهدي‬
‫تي منحصر آهي طبيبن کي مشاهدي مججان ئي معلججوم ٿينججدو‬
‫ته سنگ يهود جگر ۾ مضر آهي يا مفيد‪.‬‬
‫مقدارو خوراڪ ‪ :‬هڪ گرام کان ‪ 1.5‬گرام‬
‫فائدا‬
‫هججي گ ھڻو ڪري پٿججري ٽججوڙڻ لِء اسججتعمال ڪيججو وڃججي ٿججو‬
‫جالينوس جو چوڻ آهي ته هججي گججردي جججي پٿججري ڳاري ٿججو‬
‫البته مثاني جي پٿري ۾ هن جو ڪو به فائدو نه آهججي مروجججه‬
‫ڪتابن ۾ هن جا فائدا صرف پٿري ٽوڙڻ وارا لکيججا ويججاآهن پججر‬
‫راقججم الحججروف هججن مججان ڪافي ٻيججا فججائدا بججه حاصججل ڪيججا‬
‫آهن‪.‬جيڪڏهن سنڌن جو سور يورڪ ايسڊ ڪري هجي تجه هجن‬
‫جي کارائڻ سان ڪافي فائدو ٿئي ٿو اهڙيَء طرح هي مثاني‬
‫يا گججردي م انجمججاد خججون کججي رو ڪي ٿججو پيشججاب جيڪڏهججن‬
‫تيزابي هجي ته ان کي الڪلئن ڪرڻ ۾ کججارائي سججگهجي ٿججو‬
‫هي پيشاب تڪليف سان اچڻ ۾ به انتهائي مفيد آهي‪.‬‬
‫ويدن مطابق هن جججي اسججتعمال ڪرڻ سججان پٿججري پيججدا نججه‬
‫ٿيندي آهي پيشاب جاري ڪري ٿو ۽ پيشاب جي ڏکيائي ۾ بججه‬
‫مفيدآهي جيڪڏهن هن جي چڻي جي برابر داڻي کي روهججي‬
‫تي گهي پاڻي سان پيتو وڃي ته گججردي ۽ مثججاني جججي پٿججري‬
‫نڪري وڃي ٿي ‪،‬پيشاب جي ر ڪاوٽ ختججم ٿججي وڃججي ٿججي ۽‬
‫مقعد مان رت اچڻ ۾ به مفيد آهججي‪2.‬گججرام پيهججي ‪ 200‬ملججي‬
‫لٽر پاڻي ۾ گرم ڪري ‪4‬گرام ڪڙن بادامن جججي تيججل ۾ ملئي‬
‫پيڻ سان پٿجري ٽٽجي وڃجي ٿجي جيڪڏهجن مثجاني ۾ رت ڄمجي‬
‫وڃي ته ان کي به تحليل ڪري ٿو انهيَء معججاملي ۾ سججندس‬
‫فائدا يقيني آهن ‪.‬هن جو اڌگرام کارائڻ سان ه جڏ ج جڙي وڃججي‬
‫ٿو ۽ سور ۾ به مفيد آهي حڪيم نجم الغني جو چوڻ آهججي تججه‬
‫ته نانا صاحب هڪ پاُء حجراليهود کي ٽي پاُء موري جي پاڻي‬
‫پيهججي خشجڪ ڪري گججل حڪمججت ڪري بججاه ڏينججدو هججو ايئن‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪162‬‬
‫ڪشتو ٿي وڃي ٿو اهڙيون ٽي باهيون ڏجن ‪ .‬انهيَء جججو ه جڪ‬
‫گرام کن ٻه گرام کارائڻ سان فائدو ٿي وڃي ٿو ‪.‬‬
‫مجربات‬
‫هت آئون سنگ يهود جججو معججروف نسججخو قرابججادين لطيفججي‬
‫جلد اول تان ڏئي رهيو آهيان ‪ .‬منهنجا جيڪي ذاتججي مشججاهدا‬
‫هئا اهي سڀ قارئين جي آڏو ڏئي رهيو آهيان ‪.‬‬
‫حجراليهود ‪100‬گرام‬
‫موري جو پاڻي ‪ 300‬ملي لٽر‬
‫جوکار ‪25‬گرام‬
‫ڇيڻا ‪ 15‬ڪلو‬
‫ترڪيب تياري حجراليهججود کجي ڏڏر ڪري مججوريَء جججو پججاڻي‬
‫‪ 200‬ملي لٽر شامل ڪري گججل حڪمججت ڪري ڏهججن ڇي ڻن‬
‫جي باه ڏجي سرد ٿيڻ کان پججوِء لجوٽي مجان حجراليهججود ڪڍي‬
‫موري جو پاڻي جوکار ملئي کرڙ ڪريو جڏهججن پججاڻي خشجڪ‬
‫ٿي وڃي ته ‪ ،10‬ج ‪ 10‬گرام جون ٽڪيون ٺججاهيو‪ ،‬وري لججوٽي ۾‬
‫گل حڪمت ڪري ‪ 5‬ڪلو ڇيڻن جججي بججاه ڏيججو ٺججرڻ کججان پججوِء‬
‫لوٽي مان ڪڍي کرڙ ڪري رکو‪.‬‬

‫فائدا‬
‫گردي مثاني جي پٿري کي خارج ڪري ٿو‬
‫وڌيڪ معلومات۽ ڄاڻ‬
‫حجراليهود قديم زماني کان طججب يونججاني ۾ اسججتعمال ٿينججدو‬
‫اچي جالينوس اڄ کان ٻه هزار سال پهرين ئي چئي ڇڏيججوته‬
‫مثاني جي پٿري ۾ ڪار گر نه آهجي البتجه گجردي ججي پٿجري ۾‬
‫مفيد آهي ڪشتي حجراليهود جا ٻيا به انيجڪ فججائدا آهججن جججن‬
‫کان هرهڪ طبيب واقف نه آهي جيڪڏهن مثاني ۾ رت ڄمججي‬
‫وڃي ته هن ڪشتي جا ٽي وزن کارائڻ سان خون تحليل ٿججي‬
‫خارج ٿي وڃي ٿو ‪.‬۽ جيڪڏهججن ڪنهججن مججاڻهو جججي هڏي ٽٽججي‬
‫وڃي ته ‪ 500‬ملي گرام کان هڪ گرام تائين کارائڻ سان هججڏ‬
‫ڳنڍ جي وڃي ٿو ۽ سور ۾ فائدو ڪري ٿو هن جو سنهو پيٺججل‬
‫سفوف ‪ 375‬ملي گرام ‪ 500‬ملي گرام تججائين کججارائڻ سججان‬
‫الٽي بند ٿي وڃي ٿي اڄ کان ‪ 6‬ست سال پهرين هڪ دوست‬
‫ٽنڊو محمد خان جي معروف طبيب حڪيم اللججه بخججش شججاه‬
‫جيڪواسان وٽ بخشڻ شاه جي نججالي سججان مشججهور هججو ان‬
‫وٽ علج لِء ويو‪.‬جنهن کي سنڌن ۾ سور هو ‪.‬حڪيم صججاحب‬
‫همراه کي صرف چار شيون لکي ڏنيون جنهججن ۾ سججنگ سججر‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪163‬‬
‫ماهي ‪ ،‬حجراليهود ‪،‬لکيل هونسخو پٿري جو ٿججي معلججوم ٿيججو‬
‫سو همراه کي حڪيمن چيو ته اهو سنڌن جي سججور ۾ فججائدو‬
‫نه ڪندو انهيَء ڪري مججون وٽ مشججوري لِء آيججو مججون چيججو‬
‫مانس ته جي يججورڪ ايسجڊ ججي ڪري هونجدو تججه فجائدو ٿجي‬
‫ويندو همراه چيو ته واقعي رپورٽن مطابق يججورڪ ايسجڊ جججي‬
‫زيادتي آهي بهرحال جڏهن رت ۾ يورڪ ايسڊ يا ٻيا ڪي ايسڊ‬
‫پيشاب ۾ خارج ٿيندا هجن ته حجراليهود کارائڻ سان هن جي‬
‫الڪلئين اثججر ڪري ايسجڊ ختججم ٿججي وڃججن ٿججا ۽ پيشججاب کججي‬
‫ايسڊڪ مان الڪلئين ڪريو ڇڏي ‪ .‬جنهججن کججي هججر هججر پٿججري‬
‫ٿيندي هجي يا اپريشن کان پوِء ٻيهر ٿي وڃي ته اهڙو مججاڻهو‬
‫سال ۾ هڪ مهينو هي دوا ضرور واپرائي ‪.‬بهرحال ان ۾ ڪابه‬
‫شڪ شبهي جي گنجائش نه آهي ته يورڪ ايس جڊ يججا ٻيججا ڪي‬
‫اهڙا مادا جيڪي گردو خارج ڪندو آهججي ۽ اهججي ڄمججي پونججدا‬
‫آهن انهن جي ڄمڻ کي روڪي ٿوجيئن ته هن جوکاري عمججل‬
‫آهي ‪.‬انهيَء ڪري پيشاب جيڪڏهن تيزابي هجججي تججه ان کججي‬
‫الڪلي ڪري ٿو‪.‬‬

‫مقدارو خجوراڪ ‪ 125‬ملججي گججرام کججان ‪ 225‬ملججي گججرام‬
‫تائين ڏاڙهون جي شربت سان کارائيندا‪.‬‬

‫مرڪبات‬

‫معجون حجراليهود ‪ ،‬معجون سنگ سر ماهي ‪،‬ڪشججته سججنگ‬
‫يهود ‪،‬سفوف اينٽي يورڪ ايسڊ‬

‫سنگجراحت‬
‫عربي حجر عربي‬
‫لطيني ‪Hydrated Magnessium‬‬
‫انگريزي ‪Talac, stealtite,Soap nut‬‬

‫تاريخ‬
‫ڏکڻ ايران جي پراڻي شهر تپ يحى جيڪڪڪو پراڻڪڪي زمججاني ۾‬
‫واپاري مرڪز ۽ باقائدي حضرت عيسجى کجان هزاريجن سجال‬
‫پهرين سنگجراحت سپلئي ڪندو هو هججن جججو ٻيججو اسججتعمال‬
‫نوسوس جي بادشاه جي محل جي دريافت ۾ هڪ ميججز ملججي‬
‫جيڪا سنگجراحت جي ٺهيل هئي هندستان ۾ به قديم زمججاني‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪164‬‬
‫کان استعمال ٿيندو اچي هوئي شال بادشاهت جججي زمججاني ۾‬
‫ڪئين مقبرا سنگجراحت مان ٺاهيا ويا هئا‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي سفيد رنگ جو لسو پٿر آهي جنهن کججي هججٿ لهجڻ سججان‬
‫صججابڻ وانگججر هججٿ ترڪنججدو آهججي انهي جَء ڪري انگريزي جَء ۾‬
‫سندس نالو سوپ سججٽون آهججي‪.‬هججي بججي ترتيججب ڳنڍا هونججدا‬
‫آهن جيڪي ڌڪ سان ٽٽي ويندا آهن خججالص ورقججن وانگججر اڌو‬
‫اڌ ٿيندو آهي ‪.‬‬
‫مزاج سرد خشڪ ‪ ،‬هن جي وڏي مقدار ۾ڪو به نقصان نججه‬
‫آهي البته پٿري پيدا ڪري ٿو ‪.‬‬
‫مقدارو خوراڪ ‪ 500 :‬ملي گرام کان ٻه گرام تائين‬

‫فائدا‬
‫هججي تيزابيججت لِء بهججترين آهججي انهي جَء ڪري السججر ۾ ا ڪثر‬
‫نسخن ۾ شامل ڪيو وڃججي ٿججو‪.‬هججي معمججولي مليججن بججه آهججي‬
‫طبيبن وٽ هججن جججو گ ھڻو ت ڻو اسججتعمال رت بنججد ڪرڻ لءِ‬
‫هوندو آهي معدي ۽ آنڊن ۾ هجي هجائيڊرو ڪلجورڪ ايسجڊ سجان‬
‫ڪيمججائي عمججل ڪنججدو آهججي جنهججن جججي ڪڪڪڪري نسججخي ۾‬
‫سججنگجراحت هججائيڊريٽيڊ سججليڪان ڊاِء آڪسججائيڊ ۾ تبججديل ٿججي‬
‫ويندو آهي ‪.‬انهيَء سان گڏ جيلججي نمججا ه جڪ مججادو تيججار ڪنججدو‬
‫آهي جيڪو السر جي زخمن کي ڍڪيندو آهي انججدروني طججور‬
‫رت بنججد ڪرڻ کججان علوه ‪،‬پيچججش دسججت ڪثرت حيججض ۽‬
‫ليڪوريا مقامي طور تي آتشڪ السجر لِء مفيججد آهججي ‪.‬جسجم‬
‫جي اندروني عضون جججي رطججوبتن کججي خش جڪ مهججارن جججي‬
‫سوڄ ۽ ڏنجدن کججي صجاف ڪرڻ لِء منجنججن ۾ اسججتعمال ڪيججو‬
‫وڃي ٿو ‪.‬‬

‫جديد معلومات‬

‫هن ۾ ميگنيشم حد کان وڌيجڪ هونجدو آهججي بنيججادي طجور تججي‬
‫تالڪ مان ٺهيل آهي انهيجَء سججان گ جڏ ڪلججو رائيججٽ ‪،‬ايججم فججي‬
‫بولز‪ ،‬اينٿو فائيليٽ‪،‬فيرس ڪاربونيٽ به هوندا اٿس‪.‬‬

‫مرڪبات‬

‫سججنون پوسججت مغيلن‪ ،‬قججرص اصججفر‪،‬قججرص اصججفر‪،‬قججرص‬
‫حابس‪ ،‬قرص تيفوسيه‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪165‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫سنگ ستاره‬
‫هندي سور نانگي‬
‫سنسڪرت ‪ :‬سورناکي‬
‫انگريزي ‪Chrysoparse‬‬
‫هججي ه جڪ قيمججتي پٿججر آهججي جيئن تججه هججي پهريججن مالججديپ ۽‬
‫برطانيه مان دريافت ٿيو مججاڻهن هججن پٿججر کججي ڪا خججاص‬
‫اهميت نه ڏني‪.‬ڪافي ڏينهن کان پوِء هي پٿججر مهنگججو و ڪامڻ‬
‫لڳو انهيَء کان پوِء ان جي اهميججت وڌڻ ل ڳي ٻڌايججل مل ڪن‬
‫کان سواِء هندستان ۽ آئرلينڊ مان به هي پٿر ڪڍيو ويججو آهججي‬
‫برازيل ۽ روس ۾ به هي تازو دريافت ٿيو آهي پججر سججڀ کججان‬
‫بهتر سنگ ستاره بهتر هوندو آهي ‪.‬‬

‫قسم‬
‫رنگن جي لحاظ کان سنگ ستاره جا ڪجھ قسم آهن جيڪي‬
‫ڳاڙها ‪،‬زردي مائل ساوا ۽ ساواڻ مائل زردڀورو نيرو ۽‬
‫گهرو سبز‬
‫مزاج گرم ‪ 1‬خشڪ ‪2‬‬
‫مضر‪ :‬جيئن ته هن جو استعمال گھٽ رهيو آهي انهيَء‬
‫ڪري هن جي مضر اثرات جي خبر نه پئجي سگھي آهي‪.‬‬

‫طبي خواص‬
‫طبي لحاظ سان هي تمام گھٽ استعمال ڪيججو وينججدو آهججي‬
‫هڪ ته هي مهانگو آهي ٻيججو هججت ملججي بججه گ ھٽ ٿججو اهججوئي‬
‫سبب آهي جو هن جو ڪشتو به اسان کي نه ملندو‪،‬هجڪ ٻيججو‬
‫اهو به سبب آهي ته هن جا فائدا عام پٿرن جھڙا آهججن انهججن‬
‫کان بهتر نه آهن ‪.‬پائيوريا جي مرض ۾ هججن جججو سججفوف ٿيججل‬
‫پائوڊر لڳائڻ سان فائدو ٿي وڃي ٿو‪.‬هججن جججو ڪشججتو ناسججور‬
‫تي لڳائڻ سان جلججدي آرام ٿيججو وڃججي‪.‬هججن جججو سججرمون بججه‬
‫ٺاهي اکين ۾ وڌو وڃي ٿو ‪.‬هي بلغمي مرضن ۾ مفيد آهي‬

‫سنگ يشب‬
‫عربي يشب‬
‫فارسي سنگ يشم ‪ ،‬سنگ پشم‪،‬‬
‫هندي اردو سنگ يشب‬
‫سنسڪرت ويم اشم‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪166‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫تاريخ‬
‫سنگ يشب جججو برصججغير جججي طججب ۾ دوائن ۾ اسججتعمال نججه‬
‫رهيو آهي طب يوناني جي ڪتججابن ۾ سججنگ يشججب جججو گ ھڻو‬
‫استعمال رهيو آهي اهو شايد انهيَء ڪري تجه زمجانه قجديم ۾‬
‫سنگ يشب ايجران مجان گ ھڻو نڪرنجدو هجو طجب عربجي ججا‬
‫مشهور طبيب به در اصجل ايرانججي هئا جججن ڪتجاب عربيجَء ۾‬
‫لکيججا انهي جَء ڪري طججب عربججي چيججو وڃججي ٿججو‪.‬هججن وقججت‬
‫هندستان جا ويد به سنگ يشب استعمال ڪندا آهن پر انهججن‬
‫جو ايترو استعمال نه آهي جيججترو يونججاني طججبيب ڪنججدا آهججن‬
‫هي پٿر اڳ ته ايران مججان اينججدو هججو انهيجَء کججان پججوِء انڊيججا ۾‬
‫ڪشمير جي علئقي لداخ مان به ڪافي نڪرندو آهي هججاڻي‬
‫پاڪستان مان به سنگ يشب نڪري ٿو‬

‫سڃاڻپ‬
‫سنگ يشب انتهجائي سجخت پٿججر آهججي هججي گ ھڻو ڪري نججه‬
‫گھسندو آهي عام سادن پٿجرن کججان هججي سجخت آهجي بجاقي‬
‫سماق کان سخت نه آهي طبيبن وٽ سماق جا کرڙ مشهور‬
‫آهن هندسججتان ۾ سججنگ يشججب جججا کججرڙ بججه ٺاهيججا وينججدا آهججن‬
‫جيڪي گھسندا نه آهن پر انتهائي مهنگا هوندا آهن پاڪستان‬
‫۾ جيڪو سجنگ يشججب ملججي ٿججو اهججو ايججترو سججخت نججه هونججدو‬
‫ممڪن آهي ته هندستان جججو پٿججر سججختيَء ۾ پاڪسججتان جججي‬
‫سنگ يشب کان سخت هجججي عججام طججورتي هججي پٿججر هل ڪو‬
‫سائوزهر مهري کان به رنججگ هل ڪو هونججدو اٿججس زهرمهججرو‬
‫ٿججوري ڌڪ سججان ڀ ُججري وينججدو آهججي جڏهججن تججه سججنگ يشججب‬
‫آسانيَء سان نه ُڀرندو آهي‪.‬بججاقي هججن جارنججگ زيتججوني‪،‬هيڊاڻ‬
‫مائل سائو سبزي مائل سفيدرنگ جو ٿيندو آهي زيتوني رنگ‬
‫جو يشب سڀ کان بهتر سمجھيو ويندو آهي ويد جڳن نججاٿ‬
‫لکي ٿو ته هاڻ ايججران مجان هججي پٿججر نٿجو اچججي انهيجَء ڪري‬
‫مقامي استعمال ڪيو وڃي ٿو جيڪو سنگ پشججب جججي نججالي‬
‫سان مشهور آهي اهو سنگ يشب جي مشابه هوندو آهججي ۽‬
‫ايترو سخت به نه هوندو‪.‬بس اصلي ۽ نقلي سنگ يشب جججي‬
‫اها سڃاڻپ آهي ته اصلي کي جيڪڏهن ڌڪ هڻندا ته ي ڪدم‬
‫نه ٽٽندو پر نقلي زهر مهري وانگر جلدي ٽٽي ويندو‬
‫مقدارو خوراڪ هن جي ڪشتي جو وزن ‪ 250‬گججرام آهججي‬
‫جڏهن ته صليو ‪ 500‬ملي گرام تائين ڏئي سگھجي ٿو‪.‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪167‬‬
‫مضر ‪ :‬هن جي استعمال سان اڃججان تججائين ڪو بججه نقصججان‬
‫رڪارڊ نه ٿيو آهي‬

‫فائدا‬
‫پٿرن جي دنيا جاعاشق ته هن جججا ڪافي فججائدا ٻڌائن ٿججا پججر‬
‫اسان هت طبي لحاظ سان فائدا لکجي رهيجا آهيجون ‪ .‬اسجان‬
‫وٽ هي گھڻو ڪري دل جي تڪليفن ۾ اسججتعمال ٿينججدو آهججي‬
‫مشهور مرڪبن ۾ هي داخل ڪيوويندو آهي هججي ل جڳ ڀ جڳ دل‬
‫جي بيمارين جائي مرڪب آهجن مثل ً خميجره ابريشججم حڪيججم‬
‫ارشد وال ‪،‬جواهر مهرو وغيره هن جو صليو يا ڪشتو گ ھڻو‬
‫ڪري دل جي بيمارين مان دل جي ڌڙڪي‪ ،‬اختلج القلب‪،‬دل‬
‫جو ويهجڻ جنهجن کججي اڄڪلهججه لجو بلجڊ پريشجر چئي سججگھجي‬
‫ٿججو‪،‬اعصججابي قججوت وڌائڻ جججي لِء بججه هججي اسججتعمال ڪري‬
‫سگھجي ٿو انهيَء ڪري دمججاغي ڪمججزوري ۽ نزلججي ز ڪام ۾‬
‫ڏئي سگھجي ٿو‪ .‬اندروني زخم پيچش‪ ،‬پيشاب جججي سججوزش‬
‫۾ به هن جا فائدا مشاهدي ۾ آيا ‪.‬بججدن مججان خججارج ٿينججدڙ رت‬
‫بند ٿججي وڃججي ٿججو هججي سججيلن الرحججم ۾ بججه اسججتعمال ڪري‬
‫سگھجي ٿومعدي جي سوزش راقم الحروف هن کي سججنڌن‬
‫جي سور لِء به استعمال ڪرايججو آهججي ان ۾ بججه هججن جافججائدا‬
‫مشاهدي ۾ آيا آهن انهيَء ۾ڦٽڪي به شامل ڪئي ويندي آهي‬
‫جنهن جو ذڪر آخر ۾اچڻ وارو آهي‪ .‬انهيجَء کججان سججواِء ڪي‬
‫ماڻهو ٻارن کي بيمارين کان بچڻ جي لِء گلي ۾ وجھندا آهججن‬
‫پر جيئن ته انهن جي ڪابه سائنسي توضججيع نججه آهججي انهي جِء‬
‫ڪري اهي طلسمي فائدوا نه لکي رهيا آهيون‪.‬‬

‫صليه سنگ يشب‬
‫هن کي استعمال لئق بنائڻ لِء سججنگ يشججب جججا ٽ ڪڙا ک ڻي‬
‫باه تي گرم ڪري عرق گلب ۾ گھٽ ۾ گھٽ ڏه ٽوٻججا ڏيججارجن‬
‫جيڪي محنت نه ڪري سگھن ته اهي ‪ 5‬ٽوٻا ڏيارين ‪ .‬انهي جَء‬
‫کان پوِء حما م دستي ۾ ڪٽي ڇاڻي عرق گلب ۾ ايترو کجرڙ‬
‫ڪجي جو هٿ تي ملجي تججه رڙڪ نججه هجيججس هججاڻ هججن کججي‬
‫سنڀالي رکجي اسان جيڪي فائدا لکي آيا آهيون اهججي سججڀ‬
‫هن ڪشتي ۾ موجود آهن‬
‫مقدارو خوراڪ ‪ 250‬ملي گرام کان هڪ گرام تججائين مريججض‬
‫جي مطابق مکڻ يا گلقند ۾ وجھي کارائجي‬

‫مجربات‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪168‬‬
‫جيئن ته ذڪر ڪري آيا آهيون ته منهنجي تحقيق اها آهي تججه‬
‫هي سنڌن جججي سججور ۾ بججه مفيججد آهججي ‪ .‬سججنڌن جججي سججور ۾‬
‫جيڪو بخار ٿيندو آهي ان ۾ به اڪسير آهي‪.‬نسخو مبارڪ هججن‬
‫ريت آهي‬
‫سنگ يشب سفوف ٿيججل ‪ 50‬گججرام ‪ ،‬ڦٽ ڪي ڦليججل ‪ 50‬گججرام‬
‫ٻنهي کي کرڙ ڪري سنڀالي رکو‪،‬‬
‫مقدارو خوراڪ‪ :‬صبح جو ناشتي کججان ٻججه ڪلڪ پوِءپججاڻيءِ‬
‫سان کارائجي‪.‬‬

‫فائدا‬
‫سنڌن جي سور ۽ان ڪري ٿيندڙ بخار ۾ مفيد آهي حمى وجججع‬
‫مفاصل هڪ باقائدي مرض آهي ان۾ به هي اسججتعمال ڪري‬
‫تجربججا ڪري سججگھجن ٿججا يججاد رکجڻ گھرجججي تججه حمج ٖى وجججع‬
‫مفاصل ۾ دل کي شديد نقصججان پهچنججدو آهججي ايسججتائين جججو‬
‫والججن ۾ بججه نقججص ٿججي سججگھي ٿوسججنگ يشججب جيئن دل جججي‬
‫طاقت جي اهم دوا آهي انهيَء ڪري حمججى وجججع مفاصججل ۾‬
‫کارائڻ سان دل کي نقصان به نه ٿيندو‬

‫سنگراسخ‬
‫هن لِء گھڻو ڪري اهو چيو وڃي ٿو ته هي معججدني وکججر پججر‬
‫اصل ۾ هي ٽامي ۽ گنڌڪ هيٺان مٿان ڏئي باه ڏني ويندي آهي‬
‫جنهن ۾ ٽامون پيسڪ ٿي وينججدو آهججي گ ھڻو ڪري مججارڪيٽ‬
‫مان ڪاري رنگ تي ملندو آهي پر ڪيميا گرن جو چججوڻ آهججي‬
‫ته سرخي مائل گلبي بهترين هوندو آهي ‪.‬‬
‫مزاج گرم ‪ 3‬خشڪ ‪3‬‬
‫مضر آنڊي ۾ ورم پيدا ڪرڻ سان گڏ الٽي ڪري ٿو‬
‫مقدارو خوراڪ حڪيم نجججم الغنججي ‪ 800‬ملججي گججرام لکيججو‬
‫آهي منهنجي خيال ۾ اهو وزن نقصان ڪار ٿي سگھي ٿو کائڻ‬
‫لِء ‪ 100‬ملي گرام کان مٿي نه ڏجي‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هججي انتهججائي قججابض ۽ تمججام گ ھڻي خشجڪي پيججدا ڪري ٿججو‬
‫ملطف آهي ڳڙن ۽ زخمججن کججي گنججد کججان صججاف ڪري ٿججو‬
‫خراب زخمن لِء هڪ ٽڪ آهي اکين ۾ وجھڻ سججان ڄججارو ختججم‬
‫ٿي وڃي ٿو‪.‬هن کي پيهي اکين۾ وڌيل گوشت تي لڳائڻ سان‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪169‬‬
‫ان کي ڳاري ڇڏي ٿوهن کججي الٽججي آ ڻڻ جججي مقصججد لِء بججه‬
‫استعمال ڪيو ويندو آهي‪.‬‬
‫حڪيم علي گيلني شهنشاه اڪبر جو ذاتججي معالججج هججن کججي‬
‫خضاب ۾ استعمال ڪندو هو اهڙيَء طججرح حڪيججم مججومن بججه‬
‫ذاتي طور هن مججان خضجاب ٺاهينجدو هجو هجاڻ ايججترا ٿجه بهججتر‬
‫خضاب اچي وياآهن جو هاڻ انهن جي ضججرورت ئي نججه رهججي‬
‫آهي انهيَء ڪري انهن جو نسخو لکڻ فضول ٿيندو‪.‬‬

‫سنگراسخ ٺاهڻ جي ترڪيب‬

‫گھڻو ڪري ٽامي جي هيٺان مٿان گنڌڪ ڏئي ‪10‬ڪلو جي باه‬
‫ڏيڻ سان سنگ راسخ ٺهي ويندو آهي‪ .‬پر اڄڪلهه ٺهيل ٺڪيل‬
‫ملي ٿو جيڪو ڪاري رنججگ جججو هونججدو جنهججن کججي مهوسججي‬
‫پسند نه ڪندا آهن اهي چوندا آهن ته ٽامي کان هل ڪو رنججگ‬
‫هئڻ کپججي منهنجججي خيججال ۾ اهججا ڳالهه فضججول آهججي ڪاراڻ‬
‫ضرور ايندي آهي نه ته ٽامو پيسڪ نه ٿيندو‬

‫مجربات‬
‫شياف احمر‬

‫شججادنج ڌوتججل ‪ 18‬گججرام ٻٻججر جججو کججؤنر ‪ 18‬گججرام زنگججار ‪7‬‬
‫گرام ‪،‬سنگراسججخ ‪ 7‬گججرام ڦٽ ڪي ڦليججل ‪ 7‬گججرام آفيججم ‪500‬‬
‫ملي گرام ايريو ‪500‬ملججي گججرام زعفججران ‪ 500‬ملججي گججرام‬
‫ڪني مر ‪ 500‬ملي گرام‬
‫سڀئي دوائون ڪٽي ڇججاڻي کججرڙ ڪري پججاڻي ۾ جججون جيججترا‬
‫شياف ٺاهيو‬
‫فائدا‪ :‬سلق سبل‪ ،‬۽ بياض چشم ۾ مفيد آهي‪.‬‬

‫سهاڳو‬
‫عربي بورق فارسي تنڪار‬
‫هندي سهاڳو‬
‫بنگالي سهاڳو‬
‫سنڌي ڪنگڻ کار‬
‫مرهٽي ٽنگڻ کار‬
‫سنسڪرت سڀاگيه ٽنگڻ کشار ‪ ،‬ڌاتوتراوڪ‬
‫انگريزي ‪borax‬‬
‫لطيني ‪Sodium bi borate‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪170‬‬
‫سون ۽ چاندي کجي ڳارڻ لِءسججهاڳو سجڀن کججان بهجتر آهجي‬
‫انهيَء ڪري سنسڪرت ۾ هن کي ڌاتو ڌراوڪ يعني ڌاتن کججي‬
‫ڳارڻ وارو ‪،‬نجالو رکيجو ويجو آهجي سنسجڪرت ججي سجوڀاڪيا‬
‫نالي ۾ تبديليون ٿيندي سهاڳو ٿي ويو هن ججو انگريجزي نجالو‬
‫بوريخ عربي نالي بورق مان ورتل آهي‬

‫تاريخ‬

‫ويدن وٽ هن جو قديم زماني ۾ استعمال نه رهيوآهي انهيءَ‬
‫ڪري سندن قديم ڪتابن مثال طور چرڪ سججنگتا ۾ بججه ذڪڪڪر‬
‫نه آهي ان کان ڪافي پوِء جي ڪتابن سشرت سججنگتا ۾ هججن‬
‫جو معمولي ذڪر ملي ٿو رس شاسترن ۾ هن جي استعمال‬
‫جججو ذ ڪر هججاڻ ڪافي ڪيججو وينججدو آهججي ‪.‬تنهججن ڪري هججاڻ‬
‫آيورويدڪ فارمجاڪو پيجا ۾ ل تعجدا مرڪبجن ۾ هجن کجي شجامل‬
‫ڪيججو وڃججي ٿججو طججب يونججاني ۾ تججه هججي ڪڪڪافي زمججاني کججان‬
‫مستعمل آهي ايلو پيٿڪ ۾ به هن کي واپرايو وڃي ٿو هن جججو‬
‫سفوف بورڪ پائوڊر مشججهور آهججي جي ڪو مرهمججن ۾ ڪثرت‬
‫سان استعمال ڪيو وڃي ٿو‪.‬‬

‫سڃاڻپ‬

‫هي سفيد رنگ جا ڦڏا ٽ ڪرا هونججدا آهججن جي ڪي بعججد ۾ ڀ ُججري‬
‫پججائوڊرجي شججڪل بججه اختيارڪنججدا آهججن هججن جججي ڪيفيججت‬
‫معمولي کاراڻ مائل هوندي آهي باه تي رکڻ سان چن وانگر‬
‫ڦلي ويندو آهي جيڪو سفيد پائوڊر جي شڪل ۾ هونججدو آهججي‬
‫باه تي رکڻ سان ڦٽڪي وانگر پاڻي ٿججي ڳرنججدو آهججي ٿججوري‬
‫دير رکڻ سان پاڻي خشجڪ ٿججي وينججدو آهججي هججاڻ انهيجَء کججي‬
‫طججبي زبججان ۾ سججهاڳو بريججان چونججدا هججي ويهججوڻي پججاڻي ۽‬
‫هموزن گلسرين ۾ حل ٿي ويندو آهي پر هي الڪوحججل ۾ حججل‬
‫نه ٿيندو آهي هي ٻن قسمن جو هوندو آهي هڪ معدني ۽ ٻيو‬
‫مصججنوعي جيئن تججه هججي مشججيني دور آهججي ڪارخججانن ۾ بججه‬
‫استعمال ڪيو وڃي ٿو‪ .‬۽ ٻيا ڪئين مر ڪب هججن مججان ٺجججاهيا‬
‫وڃن ٿا انهيَء ڪري هاڻ هي مصنوئي ملي ٿو ‪،‬انهيَء ڪري‬
‫هندو پاڪ ۾ ڍنڍن جي ڪپن تي سهاڳو موجو هوندو آهي اتججي‬
‫ماڻهو مصنوئي ٺاهينجدا آهجن هجي ڪيلشجم بجوريٽ ۽ سجوڊيم‬
‫ڪاربونيٽ کي ملئي ڪاڙهي ٺاهيو وڃي ٿوهي ڪچججو۽ ڦليججل‬
‫ٻنهي قسمن کي کائڻ جي مقصد لِء استعمال ڪيو وڃي ٿو‪.‬‬

‫فائدا‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪171‬‬
‫هي هاضم ۽ بجدن ججي حجرارت وڌائي ٿججو هل ڪو مليجن آهجي‬
‫کنگھ ۽ دم جي دوائن ۾ ڪثرت سان استعمال ڪيو وڃججي ٿججو‬
‫حيض جاري ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿججو انهيجَء ڪري ا ڪثر مججدر‬
‫حيض نسججخن ۾ هججن کججي شججامل ڪيججو وينججدو آهججي مختلججف‬
‫قسمن جي زخمن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهجي انهيجَء ڪري‬
‫مارڪيٽ ۾ جيڪي به سفيد رنگ جا مرهم آهن انهن ۾ خججاص‬
‫جز سهاڳو يا بورڪ ايسڊ هوندو آهي پججر ڄمجڻ ۾ تڪليججف ٿئي‬
‫ته سهاڳو کارائڻ سان ويججم ۾ آسججاني ٿججي وينججدي آهججي وات‬
‫جيڪڏهن ڦلرجي پوي يا وات اٿي پوي ته گلسرين سججان گججڏ‬
‫سهاڳو ملئي لڳائڻ سان وات جا زخم درست ٿي وڃججن ٿججا‬
‫گلي جي سوزش يا زخمن ۾ بججه هججي مناسججب بججدرقي سججان‬
‫ملئي گرڙا ڪرڻ سان گلي جو سور زخم درسججت ٿججي وڃججن‬
‫ٿا‪.‬تاثير ۾ کاري هئڻ ڪري هي ڦڦڙن ۾ ڦاٿل بلغججم کججي خججارج‬
‫ڪڪڪرڻ ۾ اهججم ڪڪڪردار ادا ڪڪڪري ٿججو نمونيججا خشججڪ کنگججھ يججا‬
‫انفلوائنزا۾ به ڏيڻ سان هن جا فائدا مشاهدي ۾ آيا آهن ٻججارن‬
‫جي بيمارين ۾ سهاڳي جو اهم ڪردار آهي ٻارن جي دسججتن‬
‫۽ بدهضمي ۾ هن کي استعمال ڪرايو وڃي ٿججو خججاص ڪ ڪري‬
‫ڏنجدن نڪ ڪرڻ جججي زمجاني ۾ گھريلجو عورتجون سجهاڳو بريججان‬
‫کارائينديون آهن ماکيَء ۾ ملئي هن کججي چٽججائڻ سججان الٽججي‬
‫اٻڙڪا بند ٿي ويندا آهن‬

‫مجربات‬
‫آيور ويدڪ ۾ حمل کي روڪڻ جا بججه ڪافي نسججخا آهججن هججت‬
‫اهڙو هڪ نسخو لکيوڃي ٿو جيڪو انتهائي مفيد آهي هن تي‬
‫ڀروسو ڪري سگھجي ٿو انهيَء کان سواِء اهڙيججون عورتججون‬
‫جيڪي چون تججه کيججن مججاهواري صججحيح نٿججي اچججي انهججن جججو‬
‫حيض جاري ٿي نارمل حالت ۾ اچي وڃي ٿو‬
‫نسخو مبارڪ هن ريت آهي‬
‫پپريون ‪ 50‬گرام ‪،‬واوڙنگ ‪ 50‬گرام سهاڳو ‪ 50‬گرام سڀني‬
‫کي ڪٽي ڇاڻي سفوف ٺجاهي رکجي‪.‬‬

‫ترڪيب استعمال ‪:‬‬

‫ٻار نه ٿيڻ جي لِءحيض کججان چججار ڏينهججن اڳ ٽججي گججرام هججي‬
‫سفوف صبح و شام نيم گرم کير يججا پججاڻي سججان اسججتعمال‬
‫ڪريو انهيَء کان پوِء حيض جي ٽن ڏينهن دوران به هججن کججي‬
‫استعمال ڪجي اهڙي جَء طججرح هرمهينججي هفتججو کججن هججي دوا‬
‫استعمال ڪرڻ سان ٻار نه ٿيندو پر جيڪڏهن ٻار ٿججي بججه ويججو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪172‬‬
‫هوندو تججه انهيجَء کججي خججارج ڪري ڇڏينججدو ‪ .‬بججاقي اهڙيججون‬
‫عورتون جججن کججي صججحيح حيججض نججه اينججدو هجججي ۽ شجڪايت‬
‫ڪنديون هجن ته صرف ٽڪولڳي بند ٿي وڃي ٿجو انهجن کجي‬
‫هي نسججخو حيججض کججان اڳ هجڪ هفتججو اسججتعمال ڪرائجججي ۽‬
‫حيض جاري ٿيڻ ۾ به ٽي ڏينهن استعمال ڪرائجججي پججر حيججض‬
‫جي جاري ڪرڻ جي مقصد جي لِء في خججوراڪ ۾ دال چينججي‬
‫ضرور شامل ڪجي‪.‬‬

‫حب داد‬
‫سهاڳو ‪ 25‬گرام‪،‬گنڌڪ آملججه سججار ‪ 25‬گججرام‪،‬نيلججو توتيججو ‪25‬‬
‫گرام ‪،‬پارو ‪ 25‬گرام ليمي جو پاڻي ‪ 40‬ملي لٽر‬
‫ڪٽي ڇاڻي چڻي جيتريون گوريون ٺاهي رکو‬
‫ترڪيججب اسججتعمال‪ :‬بججوقت ضججرورت پججاڻيَء ۾ گهججي ڏڊ تججي‬
‫لڳائيندا‪.‬‬

‫سون‬
‫عربي نالو ذهب‬
‫فارسي نالوطل ‪،‬زر‬
‫اردو ‪ :‬سونا‬
‫هندي سونا ڪنجن گجراتي سونو‬
‫انگريزي ‪ :‬گولڊ‬
‫لطيني ‪Arum:‬‬

‫نالن جي معاملي ۾ سون تي مهوسين پنهنجا به نال رکيا آهن‬
‫مثل ً شمس جيئن شمسي نظام۾ سج سردار آهي ڌاتن ۾ هي‬
‫سردار آهي انهيَء ڪري سندس نالو شمس رکيو ويججو آهججي‬
‫هي رنگ ۾ چمڪندڙ ۽ هيڊي رنگ جو آهججي انهيجَء ڪري هججن‬
‫جو نالو خورشيد ۽ آفتاب به رکيو ويو آهي‪.‬سرخي مججائل هئڻ‬
‫ڪري هن کي احمر به چيو وڃي ٿو‪.‬چمڪدار هئڻ ڪڪڪري نيججر‬
‫به چيو وڃي ٿو‪.‬‬

‫تاريخ‬
‫سججون جججو علججم انسججان کججي قججديم زمججاني کججان وٺججي آهججي‬
‫هندستان ۾ رگ ويد ۾ به سججون جججو ذ ڪر آهججي لي ڪن دوائي‬
‫مقصدن لِء ان زماني ۾ استعمال نججه ٿينججدو هججو‪.‬انهي جَء کججان‬
‫ڪ ڪافي پجوِء هنجدن ججي ويجدڪ ڪتجابن مجان چجرڪ سجنگھتا ۽‬
‫سشججرت سججنگتا ۾ هججن جججو انتهججائي سججنهو سججفوف ٺججاهي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪173‬‬
‫استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي‪ .‬هججي ڌاتججن کججي دوائي‬
‫مقصجججدن لِء اسجججتعمال ڪرڻ ججججو بال ڪل ابتجججدائي دور‬
‫هو‪،‬ڪاشيب سنگھتا ۾ سون کي گهي ماکيَء گيهه ۾ استعمال‬
‫ڪرڻ جججي ترڪيججب ٻڌايججل آهججي انهيجَء کجان پججوِء ويججدن جججي‬
‫مشهور ڪتججاب رس وڌيججا ۾ هججن جججي ڪشججتي جججو ترڪيبججون‬
‫لکيون ويون جن مان ماڻهن کي تمام گھڻو فائدو ٿيو‪.‬انهيجءَ‬
‫کججان پججوِء طججب اسججلمي ۾ هججن جواسججتعمال شججروع ٿيججو‪.‬پججر‬
‫حڪمت ۾گھڻو تڻو سون جا ورق اسججتعمال ٿي جڻ ل ڳا ‪ .‬طججب‬
‫جڏهججن برصججغير پ ڳي تججه ويججدن جججي ديکججا ديکججي ۾ شججريف‬
‫خاندان ۾ سون جي ڪشتي جو رواج ٿيو جيڪو حڪيم اجمججل‬
‫خان جي زمججاني ۾ عججروج تججي پ ڳو ۽ هندسججتاني دواخججاني ۽‬
‫همدرد انڊيا۾ ۾ به سجون جججو ڪشججتو ٺهجڻ ل ڳو ايسججتائين جججو‬
‫حڪيم نابينا سون ۽ سججون جججي ورقججن جججو خججوب اسججتعمال‬
‫ڪيو‪.‬‬

‫ملڻ جو هنڌ‬
‫قارئين کي اها خبر هئڻ کپي ته سون ڪڏهن به خالص حالت‬
‫۾ نه ملندو آهي گھڻو ڪري هي ٻين ڌاتن چاندي ٽججامي سججان‬
‫مليل هوندو آهي‪.‬سون هڪ ته جبلن جججي تهججه ۾ هونججدو آهججي‬
‫۽ٻيو دريائن جي واري۾ هونججدو آهججي ‪ .‬سججڄي دنيامججان نڪڪڪرڻ‬
‫وارو سون ‪ 85‬سججيڪڙو صجرف چئن مل ڪن مجان ن ڪري ٿجو‬
‫افريقا روس ڪينيڊا‪،‬۽ امريڪا آهي سڀ کان زياده سون ڏکجڻ‬
‫آفري ڪا مججان ن ڪري ٿججو انهي جَء کججان پججوِء ٽججن مل ڪن مججان‬
‫بالترتيب نڪري ٿو‪ .‬آسٽريليا‪.‬گهانا رڊيشيافلپائن ۽ جپججان مججان‬
‫به ڪافي مقدار ۾ ملي ٿوهندستان مان به سون نڪري ٿو پر‬
‫اهججو دنيججا مججان نڪرنججدڙ سججون جججو صججرف ‪ 3.5‬سججيڪڙو‬
‫هوندوآهي‪.‬هندستان جي في ٽججن ريججت مججان صججرف ‪ 5‬گججرام‬
‫سون نڪرندو آهي لداخ جي سججنڌو نججدي جججي وه ڪري ۾ بججه‬
‫سون هوندو آهي جيڪو آزاد ڪشمير کان ٿيندو‪ ،‬موجود دريججا‬
‫۾ اچي ٿججو پججر ان ۾ سججون جججا زرات تمججام گھڪڪٽ هونججدا آهججن‬
‫اهوئي سبب آهي جو پاڪستان ۾ درياِء سججنڌ جججي ريججٽ مججان‬
‫سون ڪڍڻ جي ابتدا نه ڪئي وئي آهي‪.‬‬

‫سون جون خوبيون‪:‬‬
‫ڌاتججن ۾ ڪنهججن زمججاني ۾ تججه سجون کججي سججڀ کجان بهججتر ڌات‬
‫چيوويندو هو پر پلٽينججم جججي دريججافت کججان پججوِء پلٽينججم جججي‬
‫قيمت زياده هئڻ ڪري انهيجَء جججي اهميججت سججون کججان وڌي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪174‬‬
‫آهي پر جيئن ته برصغير ۾ اڃججان پلٽينججم جججي اسججتعمال جججو‬
‫رواج نه ٿيو آهي جنهن کي سفيد سون ئي چيو ويندو آهججي ‪.‬‬
‫ان ڪري اسان وٽ اڃان تائين سون جي اهائي اهميت آهي‬
‫باقي يورپ ۾ هاڻ سفيد سون به پاتو وڃججي ٿججو ان ڪري اتججي‬
‫ڪجھ فرق آيو هونجدوهي هيڊي رنجگ تجي ڳاڙهجاڻ مجائل هجڪ‬
‫ڌات آهي جيڪا پاري۾وجھڻ سان ان ۾ ٻڏي وڃي ٿي‪.‬هي نججرم‬
‫۽ لچڪدار آهي ‪.‬هي سڀني ڌاتن کجان وڌيجڪ پکجڙڻ واري آهجي‬
‫انهيَء ڪري هن مان انتهججائي سججنها ورق ٺججاهي سججگھجن ٿججا‬
‫جيڪڏهن اسان ٻه لک پنجاه هزار ورق هڪ ٻججي مٿججان رکججون‬
‫ته صرف هڪ انچ ٿلهو تهه ٺهندو ‪.‬سون مججان انتهججائي سججنهي‬
‫تار به ٺاهي سگھجي ٿي ‪،‬هڪ گججرام سججون مججان ‪ 3.22‬ڪلججو‬
‫ميٽر تار ٺهي سگھي ٿي هن ڌات تي سردي گرمي جو ڪوبه‬
‫اثر نه پوندو آهي نه ئي هن کي ڪٽ لڳندو آهي زميججن جججي‬
‫اندر به هن کي ڪٽ نه لڳندو هن کي ڪيترا دفعا به تيججزاب‬
‫۾ سوڌ ڪئي وڃي ته هن جو مقدار گھٽ نه ٿيندو آهي نه ئي‬
‫هن تي ڪنهن تيزاب جواثر ٿيندو آهي هي هڪ حصججو شججوري‬
‫جو تيزاب ۽ٻه حصا لوڻ جي تيججزاب ۾ حججل ٿججي وينججدو آهججي ‪.‬‬
‫حڪيم اجمل خان جو مشهور نسخو مججاُء الججذهب بججه انهي جَء‬
‫ترڪيب سان محلول ڪري ٺججاهيو وينججدو هججو جي ڪو حڪيججم‬
‫اجمل خان نه صرف پنهنجي مريضن تي استعمال ڪندو هججو‬
‫پر هندستاني دواخاني ۾ به ٺاهيو ويندو هو‪.‬هججي خججالص پججاڻي‬
‫کان ‪ 19.3‬حصا وڌيڪ ڳرو آهي هي ‪ 1063‬سججينٽي گريجڊ پججد‬
‫تي ڳري ويندو آهي هججي ‪ 2530‬پججد تججي ٽه ڪڻ لڳنججدو آهججي‬
‫انهيَء وقت هن جوشعلوسبز هوندو آهي هي تمام نججرم ڌات‬
‫آهي جيڪڏهن هن کي پٿر تي پاڻيَء سان گھيو وڃي ته هججي‬
‫ڳرندو رهندو‬
‫سون خالص حالت ۾ ايترو ته نرم هوندو آهججي جججو هججن مججان‬
‫زيور ٺاهڻ ممڪن نه هوندو آهي انهيَء ڪري ح ڪومت ججي‬
‫طرفان ‪ 24‬ڪريٽ جو سون خالص مڃيو ويندوآهي‪ .‬هججاڻ ان‬
‫۾ توهان جيترو ڦيٽ ملئيندا ته ان جو معيار گھٽجي ويندو‬

‫اهم ڳالهه ۽ راِء‬
‫قديم زماني کان وٺي ماڻهو سون کي مرڪب مڃينججدا آهججن‬
‫انهيَء ڪري قديم زماني کن وٺي هيستائين هڪ اهڙو گروپ‬
‫سرگرم عمل آهي جيڪوسججون ٺججاهڻ جججي چ ڪر ۾ پنهنجيججون‬
‫ملڪيتون تباه ڪري چڪا آهيججن پججر اهججي اڃججان تججائين سججون‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪175‬‬
‫ٺاهي نه سگھيا آهن ايسججتائين جججو صججاحب ثججروت ۽ صججاحب‬
‫حيثيت ماڻهو به ان مرض ۾ مبتل آهن پوري دنيا ۾ اهو شججغل‬
‫جاري آهي هونئن تججه پججوري پاڪسججتان ۾ هججي مججرض موجججود‬
‫آهي پر پنجاب جي سرائيڪي علئقي ۾ سڀ کان وڌي جڪ هججي‬
‫مرض آهي ان کان پوِء سنڌ هن جوڳڙهه آهججي‪ .‬آئون صججرف‬
‫ٽنڊو محمد خان ضلعي جو ذ ڪر ڪنججدس اتججي بججه ‪ 500‬کججان‬
‫وڌيڪ اهڙا ڪيمياگر ڌن دولت ضايع ڪري رهيا آهن پججر اڃججان‬
‫تائين سون نه ٺهي سگھيو آهججي انهججن ۾ ا ڪثريت اه جڙن بججي‬
‫وقوفن جي به آهي جو جيڪڏهججن ڪو مججاڻهو تجربججا ڪنججدي‬
‫ڪنگال ٿي پنڻ شروع ڪيو ته چوندا ته ابا هي ڪاميججاب ٿججي‬
‫ويو آهي هاڻ پنڻ جججو ڍنججگ ڪيججو آهيججس‪ .‬سججنڌ ۾ هجڪ مشججهور‬
‫سائنسدان‪ ،‬ڊئريڪٽرجنرل ايگريڪلچر به انهيِء ڪرت ۾ رڌل‬
‫رهي ٿو اهڙيَء طرح انجنيئر ۽ ايم بي بي ايس ڊاڪٽر جيڪي‬
‫‪ 18‬گريڊ ۾ ڪم ڪري رهيا آهن اهي به قججائل آهججن تججه سججون‬
‫ٺهي سججگھي ٿججو ‪ .‬اسجان جججي دوسججت پروفيسججر عبججدالخالق‬
‫سهرياڻي بلوچ سان هڪ ڪچهري ۾ ڳالهه ٿي پاڻ هڪ اهججڙي‬
‫ڳالهه ٻڌائي جو ان سلسلي ۾ بهتر راِء ٿي سگھي ٿي سندن‬
‫چوڻ آهي ته ڀل جيڪڏهن اصلي سون نٿو ٺهي تججه اسججان اهججا‬
‫ڪوشججش ڪريججون تججه سججون جججي خاصججيتن واري ه جڪ ڌات‬
‫ٺاهيون جنهن ۾ سون واريون خاصيتون هجن پججر ان کججي ٻيججو‬
‫نالوڏئي مارڪيٽ ۾ آڻجي ۽ سندس واتان خبر پئي تججه يججورپ‬
‫۾ به هن وقت مهوسي موجود آهن سندس انهن سان رابطو‬
‫به رهي ٿو‪ .‬بهرحال منهنجو ‪ 35‬سالن کان انهن ماڻهن سان‬
‫واسطو آهي انهن ۾ جيڪڏهن ڪنهن امير کي ٺرڪ جو شججوق‬
‫ٿيو ته مهوسين جا وارا نيارا ٿي ويندا آهججن ٽنڊو محمججدخان ۾‬
‫اه جڙا مججاڻهو ڪافي هئا ه جڪ جججو تججه روز ‪5‬هججزار کججن خججرچ‬
‫هوندوهو پر سون نه ٺهيو ‪ .‬پرا ڻي زمججاني جججي ڪيميججاگرن‬
‫جو اهو فائدو ٿيو جو جابر بن حيان شوري جججو تيججزاب ايجججاد‬
‫ڪيو ايئن مصنوعي شنگرف تيار ڪيججائين انهججن ئي تجربججاتن‬
‫جي ڪري اليڪيمي ان کان پوِء ڪيمسٽري جججي نججالي سججان‬
‫سائنس جي هڪ شاخ جو وجود عمل ۾ آيججو‪.‬اڄڪلهججه مي ڊڪل‬
‫سائنس جو سڄو دارومدا انهججن ڪيمججاگرن جججي محنتججن جججو‬
‫نتيجو آهي طبقات الطبا ۾ لکيل آهي حڪيم رازي هڪ دفعججو‬
‫چيني ماڻهن کي جھجھي مقدار ۾ سججون و ڪرو ڪيججو جي ڪو‬
‫چين پهچڻ کان پو سال جي اندر ڪارو ٿي ويو‪ .‬هو ٻي سججفر‬
‫۾ اهو واپس کڻي آيا بادشاه کججي دانهججن ڏنججائون جنهججن رازي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪176‬‬
‫جي مٿي تي اهو سون هڻا يو جنهن کججان انڌو ٿججي ويججو‪ .‬هججي‬
‫روايت درست معلوم نٿي ٿئي انهيَء ڪري تججه ڪتججابن ۾ اهججا‬
‫ڳالهه به مشججهور آهججي تججه رازي مججوتيي پججاڻي جججي ڪڪڪري‬
‫نابين ٿيو هو‪ ،‬بهرحال انهيَء ڳالهه مان اها ڳالهه ثججابت ٿئي‬
‫ٿي تججه ان زمججاني ۾ بججه نقلججي سججون ٺهنججدو هججو ‪.‬آخججر ۾ آئون‬
‫پنهنجي راِء ڏيندس ته اصلي سون جو ٺهڻ ناممڪن آهي ‪.‬‬
‫مزاج‪ :‬گرم خشڪ‬
‫مقداروخوراڪ ‪ 30‬ملي گرام کان ‪ 60‬ملي گرام تائين‬

‫فائدا‬
‫مقوي بدن مفرح قلججب و دمججاغ آهججي‪ .‬طججب يونججاني يججا آيججور‬
‫ويدڪ ۾ پرا ڻي زماني کان وٺي ٽي بي ۾ استعمال ڪندا اچن‬
‫دل دماغ سان گڏ جگر ۽ گردن کي به فائدو ڏي ٿو بججدن کججي‬
‫ٿلهو ۽ طاقتور ڪري ٿو رت وڌائڻ ۾ به سججندس اهججم ڪر دار‬
‫آهي ‪ ،‬ڪثرت جمججاع ۽ مشججت زنججي جججي نقصججانن کججي مفيججد‬
‫آهي‪.‬مني کي گھاٽي ڪرڻ سان گڏ گھڻي پيدا ڪري ٿو انهيَء‬
‫ڪري اڪثر طبيب اولد نه ٿيڻ جي ڪڪڪري مني جَء جججا جراثيججم‬
‫وڌائڻ لِء سون جججو ڪشججتو اسججتعمال ڪرائينججدا آهججن ڪافي‬
‫ڏينهن کارائڻ سان نا مرد کي به مججرد ڪريججو ڇڏي سججل ۽ دق‬
‫جي سڀ کان بهتر دواتسليم ڪئي وئي آهي هن ۾ سل ۽ دق‬
‫جا جراثيم ختم ڪرڻ ججي اعلجى صجلحيت موججود آهجي دل‬
‫جي پهريججن درجججي ۾ ئي هججن جججا فججائدا مشججاهدي ۾ آيججا آهججن‬
‫ڪڏهن ايئن به ٿيندو آهي ته هن جججي اسججتعمال سججان جسججم‬
‫ڳرو ٿي ويندو آهي اهڙيَء صورت ۾ هن جججو اسججتعمال تججرڪ‬
‫ڪ ڪرڻ گھرجججي ڪججھ ڏينهججن کجان پججوِء وري اسججتعمال ڪ ڪري‬
‫سگھجي ٿو ‪.‬ڦڦڙن جي ٽي بي ۾ جڏهن خشڪ کنگھ هجججي تججه‬
‫آنڊن جي دق ۾ سوڄ هجي ۽ خنازير جون ڳوڙهيون هجن تججه‬
‫شروع ۾ هن جاشفائي اثرات هوندا آهن‪ .‬پراڻي کنگهججه ۽ دم‬
‫۾ سججون فججائدو ڏيکججاري ٿججو دل جججي ڌڙڪڪڪي ۾ بججه هججن کججي‬
‫اسججتعمال ڪري سججگھجي ٿججو هججن دور جججي بيمججاري لججو بلجڊ‬
‫پريشر ۾ ڏئي سگھجي ٿو ان سان بلڊ پريشر وڌي نارمجل ٿجي‬
‫وڃي ٿو ‪.‬پيري ويسججر يججا دمججاغي ڪم ڪرڻ سججان جيڪڏهججن‬
‫تڪليف ٿئي ته هن جي استعمال سان فائدو ٿي وڃي ٿو‪.‬هي‬
‫نزلجي ز ڪام ججي لِء تجه بهجتر هونجدو ئي آهجي پجر خجاموش‬
‫چريائي جنهن ۾ بلڊ پريشججر گ ھٽ هجججي تججه ان ۾ سججٺو فججائدو‬
‫ڏيکاري ٿو ‪.‬سنگرهني يا طبي زبان ۾ پراڻا دسججت انهججن تججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪177‬‬
‫هن جو ڪم تحقيق شده آهي جن مججاڻهن کججي ا ڪثر سججالن‬
‫کان دست هجججن ٿججوري بججدپرهيزي سججان دسججت شججروع ٿججي‬
‫وڃن‪ .‬ته هن جو مرڪب مالتي بسنت کارائڻ سان دست بند‬
‫ٿي وڃن ٿا هندسججتان جججي حڪيمججن سججون جججي ڪشججتي جججا‬
‫تجربا ذيابيطس تي ڪيا آهن انهيَء ۾ به دهلي جججي حڪيمججن‬
‫جو چوڻ آهي ته مفيد آهي ‪ ،‬ممڪن آهي ته ڪي حڪيججم اهججو‬
‫فائدو حاصل ڪندا هجن پر مون کي اڃان ڪو اهڙو حڪيم يا‬
‫ماڻهو نه مليو آهي جيڪو چججوي تججه هججن ذيججابيطس ۾ ڪشججتو‬
‫سججون اسججتعمال ڪري فججائدا حاصججل ڪيججا آهججن‪.‬بهرحججال‬
‫مجموعي طور تججي هججن ججا فجائدا ڪافي آهججن پجر هججاڻ هجن‬
‫جواستعمال‪،‬مم ڪن نججه رهيججو آهججي ايسججتائين جججو هججاڻ عججام‬
‫حڪيم تجه سجون خريججد ڪري ڪشججتو ٺجاهي بجه نٿجو سججگھي‬
‫‪.‬همدردوارن جو مرڪب سون جو ڪشججتو بججه هجڪ گججرام اٺ‬
‫هزار جو ٿي ويو آهي‬

‫سوڊيم‬
‫جوآزادانه وجود ممڪن نه آهي بججاقي انسججاني جسججم ۾ هججي‬
‫آزاد هوندو آهي هي چانديَء جي رنگ جججي ڌات آهججي جي ڪا‬
‫گھڻو ڪري مرڪب حالت ۾ ملندي آهي هججن جججو سججڀ کججان‬
‫اهم ذريعو لججوڻ آهججي بنيججادي طججور ٿججي لججوڻ انسججان هزاريججن‬
‫سالن کا ن کائيندو اچي ‪.‬حقيقت ۾ لجوڻ ججو ذ ڪر اسجان لم‬
‫جي پٽي ۾ ڪنداسين هججت اسججان سججوڊيم جججي حججوالي سججان‬
‫ذڪر ڪنداسين ‪ .‬هي عنصر انسان ۾ چڱي خاصججي مقججدار ۾‬
‫هوندو آهي تڏهن ‪ 65‬ڪلججو وزنججي مججاڻهو جججي جسججم ۾ ‪256‬‬
‫ڪلو گرام هوندو آهي هن جو اڌ مقدار سيلن جججي چججؤطرف‬
‫موجود پاڻياٺ ۾ هوندو آهي سوڊيم هڪ نقرئي سفيد تيزيججَء‬
‫سان رد عمل پيدا ڪرڻ وارو ڌاتي عنصر آهي هي هڪ نرم ۽‬
‫جلدي حل ٿيڻ وارو معججدني جججز آهججي زنججدگيَء جججي لِء هججي‬
‫انتهائي ضروري آهي هن کي سو ِڊم ڪلورائيڊ جي صورت ۾‬
‫خوراڪ جو حصو بنايو وڃي ٿو‬
‫سوڊيم سججڄو غججذائي نججالي ۾ هضججم ٿججي وينججدو آهججي الٽيججن ۽‬
‫دستن جي صورت م هن جججو گ ھڻو مقججدار ضججايع ٿججي وڃججي‬
‫ٿو ‪.‬بدن ۾ جذب ٿيڻ وارو زياده سوڊيم گھڻو ڪري گردن جي‬
‫ذريعي خارج ٿي وڃي ٿو جڏهن ته هي پگھر ۽ ڪاڪوس جججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪178‬‬
‫ذريعي به خارج ٿيندو رهندو آهي جسم ۾ سججوڊيم جججو تججوازن‬
‫ايلڊو اسٽيرون هارمون وچٿرو رکي ٿججو هججي هججارمون ايڊرنججل‬
‫غدود مان خارج ٿيندو آهي جڏهن تججه سججوڊيم جججي ضججرورت‬
‫وڌندي آهي ته ايلڊو اسٽيرون جو اخراج بججه وڌي وينججدو آهججي‬
‫جيڪو گردي ۾ ايندڙ سوڊيم کي ٻيهر جذب ڪري وٺنججدو آهججي‬
‫چمڙي زياده پگھر جي ڪري جھج ھو سججوڊيم خججارج ڪنججدي‬
‫آهي هي پگھر سخت محنت يا گرم ماحول جي ڪري اينججدو‬
‫آهي انهيَء ڪري گرمي جي موسججم زيججاده پگ ھر خججارج ٿيجڻ‬
‫جي صورت ۾ لوڻ جو زياده اسجتعمال ڪرڻ ضجروري هونجدو‬
‫آهي‬

‫فائدا‬
‫جسم جي خلين ۾ هن جو زياده مقدار هوندو آهججي هججي ٻيججن‬
‫اليڪٽرو لئيٽ خجاص ڪري پوٽاشجيم سجان ملجي ڪري ٻجن‬
‫خلين جي وچ ۾ به هن جججو اهججم ڪردار هونججدو آهججي انهي جَء‬
‫سيال جي ڪم کي باقائدي ڪري ڇڏينججدو آهججي هججي تيججزاب‬
‫جججي تججوازن اعصججابي لهججرن جججي ترسججيل ۽ اعصججابن کججي‬
‫پرسڪون رکڻ جو ڪم ڪري ٿو جسم ۾ گلو ڪوز کججي جججذب‬
‫ڪرڻ ۾ به هن جي ضرورت هونجدي آهجي ‪.‬ٻيجن غجذائي ججزن‬
‫کي خلين جي حصن تججائين ک ڻي وڃ جڻ ۾ هججن جججو وڏو حصججو‬
‫هوندو آهي ‪.‬‬

‫کوٽ جو علمتون‬
‫سوڊيم جي کججوٽ جججي ڪري تمججام گ ھڻو پگ ھر ٿينججدو آهججي‬
‫پيشاب آڻينججدڙ دوائن جججي لڳيتججو اسججتعمال سججان ۽ پرا ڻن‬
‫دستن جو مريضن ۾ به سو ِڊيم جي کوٽ ّنظر ايندي آهي هن‬
‫جي کپت جي ڪري اٻ ڙڪا اعصججابن جججي ڪمججزوري گرمججي‬
‫ذهني بي حسي پيدا ٿي سگھي ٿي‬
‫ملڻ جا ذريعا‬
‫سوڊيم جيئن ته ذڪر ڪري آيجا آهيجون تجه هجن ججو آزادانجه‬
‫استعمال ممڪن نه آهي اهججو انهيجَء ڪري تججه آزاد حججالت ۾‬
‫هن کي ترت باه ل ڳي وينججدي آهججي ‪.‬انهيجَء ڪري هججن جججو‬
‫دوائي مقصد جي اسججتعمال لِء گ ھڻو ڪري کججاڌي جججو لججوڻ‬
‫استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو جسم ۾ ٽٽي آزادانه حيججثيت ۾‬
‫جسم جي ضرورت پوري ڪندو آهي ‪ .‬انهيَء کانسججواِء کججاڌي‬
‫جججي شججين ۾ هججن جججو ڪافي مقججدار هونججدو آهججي انججاج ۾‬
‫مڪئي ‪،‬ڪڻڪ جو اٽو چانور ٻرٽ ‪،‬گوار‪ ،‬ٻاجھر جوار۾ بججه هججن‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪179‬‬
‫جو معقول مقدار موجججود هونججدو آهججي دالججن ۾ چ ڻا ‪،‬مسججور‬
‫‪،‬منڱ‪ ،‬دال منڱ ۾ به هن جو چڱو خاصو مقججدار هونججدو آهججي‬
‫مڇي جَء ۾ ڏنججڀرو سججينڱاري ‪ .‬گوشججت ۾ ڳئون جججو گوشججت ۽‬
‫ٻڪري جي گوشت ۾ به سوڊيم جو چڱو خاصو مقدار هونججدو‬
‫آهي ڀاڄين ۾ ته سوڊيم جو ضرورت کان زياده مقدار هونججدو‬
‫آهي خاص ڪري ڪنول ‪،‬مريڙو ننڍو وڏو ميٿي جججا پججن مججوري‬
‫‪.‬پالڪ گو بي ٽماٽا ولجاڻ ۽ گول ڪدو ۾ هن جججو چ ڱو خاصججو‬
‫مقدار هوندو آهي ‪.‬اهڙيَء طرح کير ۾ سوڊيم جو مقدار تمام‬
‫گھڻو هونججدو آهججي جي ڪو جسججم جججي ضججرورتن لِء بججه اهججم‬
‫هوندو آهي انهيَء ڪري کير پيئنججدڙ مجاڻهن کججي سجوڊم جججي‬
‫کوٽ نه ٿيندي آهي‬

‫سوڊيم جا نقصان‬
‫سوڊيم جو ضرورت کان زياده مقدار انتهائي نقصانده به ٿي‬
‫سگھي ٿو جڏهن جسم ۾ سوڊيم وڌي ويندو آهججي تججه جسججم ۾‬
‫پاڻي جمع ٿيڻ شججروع ٿججي وينججدو آهججي ‪.‬۽ هججاِء بلججد پريشججر ۽‬
‫السر جي شڪايت ٿي ويندي آهي انهيَء ڪري مججاهرن جججي‬
‫راِء آهي ته خوراڪ ۾ لوڻ جو مقدار گھٽ رکيو وڃي ته جيئن‬
‫سوڊيم جي ممڪنه نقصان کان بچي سگھجي‪.‬‬

‫شنگرف‬
‫عربي شنجرف‪،‬فارسي‪ :‬شنگرف‬
‫اردو‪ :‬شنگرف هندي هنگل‬
‫سنسڪرت هنس پا‪ ،‬چيججن پشججٽ‪،‬رتججن راگ ڪاري‪,‬‬
‫مليڇ‬
‫گجراتي هنگلو‬

‫انگريزي ‪cinnabar‬‬
‫سائنسي نالو ‪Red sulphide of mercrry‬‬
‫هن جو سنسڪرت نالو مليڇ يونانين جي نسبت ڪري آهججي‬
‫جڏهججن پرا ڻي زمججاني ۾ يونججاني شججنگرف ک ڻي اينججدا هئا ان‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪180‬‬
‫زماني کان مستعمل آهي‪ .‬انهيجءَ کججان پججوِء چينججي شججنگرف‬
‫هندستان کڻي اچي وڪڻندا هئا انهي جَء ڪري هججن جججو نججالو‬
‫چين پشٽ رکيو ويو ‪.‬چيني چمڙي جي خرزينن ۾ ک ڻي اينججدا‬
‫هئا انهيَء ڪري سندس نالو چرمار گندها به رکيو ويو‪،‬‬

‫تاريخ‬
‫ويدن جي پراڻن ڪتابن ۾ پاري جججي اسججتعمال جججو تججه ذ ڪر‬
‫آهي پر شنگرف جوذڪر نه ملندوهندستانين کججي پججاري جججي‬
‫خبر ته حضرت عيسى کان صرف ه جڪ سججال اڳ پئي جڏهججن‬
‫ته شنگرف کان هو گھڻو اڳ واقف هئا حضرت عيسى کججان‬
‫‪ 500‬سال پهرين چانڪيه جي ڪتاب ارٿ شاستر ۾ شنگرف‬
‫جو ذڪر آهي پر اهو صرف جنگي مقصدن جي لِء لکيو ويججو‬
‫هو جڏهن تججه دوائي مقصججدن جججي لِء ڪافي پججوِء اسججتعمال‬
‫ڪيو ويو ‪ .‬ويدن کي اها به خججبر نججه هئي تججه ڪڪڪو شججنگرف ۾‬
‫پارو موجود آهي‪.‬ايستائين جججو شججنگرف جججو دوائي مقصججدن‬
‫لِء ڏهين صدي عيسوي ۾ به نه هو‪.‬پرا ڻي زمججاني کججان وٺججي‬
‫هندستاني يونان ۽ چين جو شنگرف استعمال ڪندا آيججا نيججٺ‬
‫اهو دور به آيو جو هت شنگرف جي اڻاٺ ٿججي نيججٺ مقججامي‬
‫ماڻهن ڪيميججائي طريقججي سججان پججاري ۽گنڌڪ مججان شججنگرف‬
‫ٺاهڻ شروع ڪيو جيڪو ايترو ته مقبول ويو ججو هجاڻي پجوري‬
‫برصغير ۾ هندستان جو شنگرف ئي استعمال ڪيو وڃججي ٿججو‬
‫شنگرف ٺاهڻ جي ترڪيب ڀاؤ مشر جي ڪتاب ڀاؤپر ڪاش ۾‬
‫ملي ٿي جي ڪو سججورهين صججدي ۾ لکيججو ويججو هججو اسججان وٽ‬
‫اهوئي مصججنوعي شججنگرف آهججي جڏهججن تججه يججورپ ۾ معججدني‬
‫شنگرف تمام گھڻو نڪري ٿو جنهن مان هو پارو ڪڍندا آهججن‬
‫جڏهن ته اسججان وٽ مصججنوعي شججنگرف پججاري کججان مهججانگو‬
‫هوندو آهي انهي جَء جججو اهججو سججبب آهججي تججه هججت ٺججاهڻ جججي‬
‫مزدوري ۽ محنت جي ڪري مهجانگو ٿججي وڃججي ٿججو ‪ .‬پرا ڻي‬
‫زماني ۾ يوناني حڪيم بججه دوائن ۾ شججنگرف جججو تمججام گ ھٽ‬
‫استعمال ڪنججدا هئا انهي جَء کججان پوِءاسججلمي طججبيبن وٽ بججه‬
‫باقائدي شنگرف جججو بطججوردوا اسججتعمال نججه رهيججو حججالنڪه‬
‫جابر بن حيان ڪيمائي تجربن جي ذريعي مصنوعي شنگرف‬
‫ايجاد ڪري چڪو هو‪.‬ان به هججن کججي دوا طججور اسججتعمال نججه‬
‫ڪيو هو ‪.‬‬

‫نڪرڻ جو هنڌ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪181‬‬
‫اسپين مان هي ڪڍيو ويندو آهججي اتججي المججاڏن جججون کججاڻون‬
‫انتهائي مشهور آهن جتان دنيا جو بهججترين شججنگرف نڪرنججدو‬
‫آهي جنهن ۾ ‪ 65‬کججان ‪ 85‬سججيڪڙو پججارو هونججدو آهججي‪.‬اٽلججي ۾‬
‫شنگرف جون کاڻون آهن چين ۾يوان شان چنگ جو کججاڻون‬
‫مشهور آهججن چيججن وارا گ ھڻو ڪري پيٺججل شججنگرف ٺاهينججدا‬
‫آهن‪.‬رنگ ۽ سجاخت ججي حسجاب سجان شجنگرف ججا ڪافي‬
‫قسم آهن هت انهججن جججو تفصججيلي ذ ڪر ڪرڻ طججوالت جججو‬
‫باعث ٿيندو ‪.‬پراڻي پاڪستان ۾ مشرقي پاڪستان جي شججهر‬
‫مرشد آباد ۾ به شنگرف ٺهندو هو هندستان ۾ ڪل ڪتي ۾ هججن‬
‫جي وڏي منڊي آهي جتان پوري برصغير ۾ موڪليو وڃي ٿو‪.‬‬
‫مزاج گرم خشڪ ‪ 3‬مضر‪ :‬جيئن ته هي هڪ زهريلو مرڪب‬
‫آهي انهيَء ڪري ويدن وٽ شده ڪرڻ جي ترڪيججب هونججدي‬
‫آهي ته ان کان پوِء هي نقصان نه ڪنجدو پجر آئون ان ڳالهه‬
‫سان متفق نه آهيان چوندا آهن تججه زهججر وري بججه زهججر آهججي‬
‫انهيَء ڪري زياده مقدار ۾ کائڻ سان نظر گھٽجي سگھي ٿي‬
‫ٿڪاوٽ چڪر بي هوشي ٿي سگھي ٿي ‪ .‬پراڻا ويد ته مرڳو‬
‫چوندا آهن تججه شججنگرف بججذات خججود پججاري جججو ڪشججتو آهججي‬
‫‪.‬انهيَء ڪري هن کي ڪشتي ڪرڻ ججي ضجرورت نجه آهجي ‪.‬‬
‫اها ڳالهه حقيقت تي مبني ڏسجي ٿي انهيَء ڪري ته اسان‬
‫وٽ شنگرف ڪچو جام استعمال ڪيو وڃي ٿو‪.‬‬
‫مقداروخورڪ ‪ :‬هن جو بنيادي طور تي مقججدار خججوراڪ ‪60‬‬
‫کان ‪ 120‬ملي گرام هئڻ گھرجي ڪشتي ڪرڻ کججان پججوِء ان‬
‫ڪشتي جي ترڪيب تي منحصر آهي ‪.‬اهو وزن بججه ‪ 15‬ملججي‬
‫گرام کان ‪ 60‬ملي گرام ٿي سگھي ٿو ٻي هڪ ترڪيب سججان‬
‫شنگرف ‪ 3‬گرام تائين کائي سگھجي ٿو ان جو ذ ڪر اڳيججان‬
‫ايندو‬

‫شنگرف جا فائدا‬
‫ويدن وٽ شنگرف هاضمو وڌائيندر۽ بک لڳائي ٿججو نئون رت‬
‫پيججدا ڪري ٿججو اعصججابن کججي قججوت ڏي ٿججو عججام جسججماني‬
‫ڪمزوري ختم ڪري جسم ۾ چستي پيدا ڪڪڪري ٿججو‪ .‬هججو هججن‬
‫کي اعلى مقوي باه تسليم ڪن ٿا بلغمي کنگججھ ۽ دم ۾ مفيججد‬
‫آهي سردي جي موسم ۾ استعمال ڪرڻ سججان وڌيجڪ فججائدو‬
‫محسوس ٿئي ٿوويدن جو شنگرف لِء اهو به چججوڻ آهججي تججه‬
‫هي سڀني خلطن ۾ مفيد آهي منهنجي خيال ۾ هي سوداوي ۽‬
‫بلغمي خلط ۾ ته مفيد ٿي سگھي ٿو باقي صججفراوي مججزاج ۾‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪182‬‬
‫نقصان ڪندو ‪ ،‬حڪيم غلم جيلني امرتسري جي هڪ ڪتاب‬
‫۾ شنگرف جو اهڙو ڪشتوآهي جنهن لِء لکيل هو ته يرقان ۾‬
‫مفيد آهي طبي اصول تحججت جيڪڏهججن هججي سججڀني خلطججن ۾‬
‫مفيد آهي ته پوِء هن جو مزاج مقرر ڪرڻ فضول ٿينججدو پججوِء‬
‫چئبو تي هي فائدو بالخاصه ڪري ٿو بهرحال هججي هجڪ ڊگ ھو‬
‫بحججث آهججي جي ڪو ٻججي ڪنهججن هنججڌ تججي ڪنداسججين ‪ .‬بخججار‬
‫سائي‪،‬سنڌن جو سور دست ‪ ،‬سنگرهني‪،‬۾ بججه ڪارآمججد آهججي‬
‫فالج لقوي ۾ به مفيد آهي ويدن جا گھڻا شنگرف جا مرڪب‬
‫جيڪي دم ۽ کنگھ ۾ مفيد آهن انهن ۾ به اهم جز شنگرف جو‬
‫هوندو آهي بهرحال انهي جَء ۾ ش جڪ شججبهي جججي گنجججائش نججه‬
‫آهي ته شنگرف هڪ اهم دوا آهي جنهن سان سڄو دواخججانو‬
‫هلئي سگھجي ٿو ‪.‬جيئن ته ڪشه جات ويدن جي ايجاد آهي‬
‫انهيَء ڪري مون جيڪي فائدا لکيا آهن اهي سڀ ويدن جي‬
‫ڪتابن تان ورتل آهن باقي جيئن تججه اڳ بججه ذڪ ڪر ڪ ڪري آيججو‬
‫آهيان ته شنگرف جو طبيبن وٽ گھٽ اسججتعمال رهيججو آهججي‬
‫پر جڏهن کان طب هندستان ۾ پڳي ۽ هتي جي جججڙي ٻججوٽين‬
‫کي پاڻ ۾ ضم ڪيائين ايئن ڪشته جات به طب ۾ شججامل ٿججي‬
‫ويا حالنڪه هن وقت به لکنئو جي جھوائي ٽججولي جججا طججبيب‬
‫جيڪي حڪيم اجمل خججان جججي برابججري جججا طججبيب هئا اهججي‬
‫ڪشججته جججات جججي اسججتعمال جججي خلف هئا اهججي صججرف‬
‫ڪاڙهن مان ئي مڪمل علج ڪندا آهن‪.‬انهيَء ڪڪڪري طججب ۾‬
‫به شنگرف جو استعمال ويدن جي ديکا ديکي ٿيو اسان وٽ‬
‫هن وقت شنگرف جو گھڻو تڻو استعمال قوت باه ۽ فالججج ۾‬
‫ٿيندو آهي قرشي دواخاني وارن جا حب پيچش به شججنگرف‬
‫مان ٺهيل آهن‪.‬‬

‫ذاتي تجربا‬
‫آئون شنگرف ڪافي وقت کان استعمال ڪرائيندواچان مون‬
‫ڪڏهن به شنگرف مججدبر نججه ڪيججو آهججي الحمججدلله جنهججن بججه‬
‫مقصد لِء ٺاهيوسين ته فائدو ڪيائين نقصان ڪڏهن به نه ٿيو‬
‫باقي جي ڄٽاڻي انداز سان کارائبو ته پوِء شججنگرف تججه ڇججا‬
‫پر ماني بججه نقصججان ڪري سججگھي ٿججي‪.‬جيئن تججه مججون وٽ‬
‫پنساراسٽور آهي جنهن ڪري ڪافي تججر جججا مججاڻهو نسججخا‬
‫ک ڻي اينجدا آهجن مشججورو بججه وٺنجدا آهججن ان سلسجلي ۾ هجڪ‬
‫حڪيم چيو ته هن کي هڪ نسخو مليو آهي ته شنگرف هججڪ‬
‫تولو ۽ڪارا مرچ ٻه تول کڻي اٺ ڪلڪ کرڙ ڪري شججنگرف‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪183‬‬
‫جي چمڪ ختم ڪجي انهيَء کان پوِء ‪ 250‬ملي گرام نيرانججي‬
‫مکڻ ۾ کارائڻ سان معدي جججي جلججن ختججم ٿججي وڃججي ٿججي پججر‬
‫ڊڄان ٿو تجه متجان شجنگرف ڪچجو نقصجان ڪ ڪري مجون چيجو‬
‫مانس ته مولئي خير آهي وڃي استعمال ڪرائي خدا چ ڱو‬
‫ڪندو ‪ ،‬همراه ان وقت ئي شنگرف ورتججو ۽دوا تيججار ڪيججائين‬
‫مهيني کان پوِء خبر ٻڌايائين ته واقعي سيني جججي جلججن ختججم‬
‫ٿي وڃي ٿي ‪ .‬انهيَء کان پوِء راقججم الحججروف بججه تيججار ڪيججو‪.‬‬
‫آئون سيرن جي مقدار ۾ ٺاهي چڪو آهيان هن ۾ ه جڪ ڪمججال‬
‫جي ڳالهه اها آهي تججه جججن بججه مججاڻهن کججي کٽججاڻ يججا مٺججاڻ ‪،‬‬
‫گوشت کائڻ سان سينوسڙي ته هن جا ‪ 10‬وزن کارائڻ سان‬
‫بيماري مڪمل ختم ٿي وڃي ٿي نه تججه هجانو ججي سجاڙي لِء‬
‫ماڻهو سجدائين پيجا ڦڪيجون کائينجدا آهجن يجا انگريجزي سجفيد‬
‫شربت ميوڪين يا مائي لينٽا تي پيا گذرڪندا آهن‪.‬اسججان وٽ‬
‫لطيفي تبخير جججي نججالي سججان ڦ ڪي آهججي جي ڪا السججرجي‬
‫سيني جي جلن ۾ به مفيججد آهججي پججر جيڪڏهججن مهينججوڇڏي تججه‬
‫تڪليف ٻيهججر ٿججي وينججدي جڏهججن تججه شججنگرف جججي دوا سججان‬
‫سججيني جججي جلججن مڪمججل ختججم ٿججي وڃججي ٿججي وڌيجڪ جڏهججن‬
‫تحقيقي نظر ڊوڙايم ته خبر پئي تججه سججيني جججي جلججن گ ھڻو‬
‫ڪري معدي جي ورم ۾ ٿيندي آهي ايلو پيٿ جڪ ۾ الٽراسججائونڊ ۾‬
‫جيڪا رپججورٽ لکنججدا آهججن تجه ‪ Gastritis‬اهجوئي ورم معجده‬
‫آهي اوهان وٽ جيڪو به مريض اها رپورٽ کڻي اچي ته پڪ‬
‫سمجھو ته معدي جي ورم جو مريض آهجي ‪.‬انهيجَء کججي ٻججي‬
‫ڪڪڪابه دوا نججه ڏيججو انشججاَءالله انهي جَء هڪڪڪڙي سججفوف سججان‬
‫مستقل فائدو ٿي ويندو جيڪو انگريزي يا يوناني داوئن سان‬
‫به نه ٿيندو آهي‪.‬‬
‫ڪافي سالن جي ڳالهه آهي طبي رسالن ۾ اهو بحجث ڇڙيجو‬
‫ته هڪ اهڙي ٻوٽي جا ٻج جي ڪي شججنگرف سججان برابججر کججرڙ‬
‫ڪري ‪ 6‬گرام تائين شنگرف ڪچو کائڻ سان ڪو بججه نقصججان‬
‫نٿو ٿئي انهيَء ٻوٽي جججو نججالو پنجججابي ۾ راڙي آهججي اهججو وزن‬
‫هڪ دفعو کججارائڻ سججان جريججان احتلم ۾ فججائدو ٿيجڻ سججان گجڏ‬
‫قوت باه به وڌائي ٿو ‪.‬انهيَء کان پوِء انهيَء ٻوٽي جججي تلش‬
‫جاري رهي رسالن ۾ اپيلون ڪيون ويون ته اها ڪهڙي ٻججوٽي‬
‫آهي ‪.‬راقم الحروف تحقيق ڪري ٻڌايججو تججه اهججا مٽججري آهججي‬
‫جيڪا اسان وٽ مٽرن جي فصججلن ۾ گنججدگاه سججمجھي وڃججي‬
‫ٿي ‪ ،‬انهيَء سان گڏ مون جديد قديم ڪتابن جججي مججدد سججان‬
‫ماهنام اسرا حڪمت ۾ راڙي _رواڙي _ مٽري جي نالي سان‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪184‬‬
‫هڪ مضمون شايع ڪرايو هو‪.‬تحقيق دوران اهججا بججه خججبر پئي‬
‫ته ان جججو ذ ڪر حڪيججم عبججدالعزيز ڪامججل مرحججوم ‪ ،‬مفتججاح‬
‫الخزائن۽ حڪيم شمس الدين جي ڪتاب مردانه طاقت ۾ به‬
‫ان جو ذڪر آهي‪.‬انهي جَء تحقيججق دوران اهججا بججه خججبر پئي تججه‬
‫جيڪڏهن جانور هن کي لڳيتو کائن ته انهن کججي اڌرنججگ ٿججي‬
‫وڃي ٿو انسانن ۾ به سندس ساڳيا نقصان آهن پر شججنگرف‬
‫سان گڏ کائڻ ۾ مٽري ڪو بججه نقصجان نججه ڪنججدي انهيجَء کججان‬
‫سواِء حڪيم صابر ملتججاني جججي نظريججه مفججرد اعضججا جججوهڪ‬
‫نسخو جنهن ۾ شنگرف اهم جز آهي به مون وٽ تمام گ ھڻو‬
‫اسججتعمال ٿينججدو آهججي‪ ،‬انهيججَء کججي آئون صججرف ان وقججت‬
‫استعمال ڪندو آهيان جنهن وقت ڪو مريض شڪايت ڪري‬
‫ته هن کي ڳاڙهو پيشاب اچي رهيوآهي ته انهيجَء کججي ڏيجڻ‬
‫سان نه صرف ڳاڙهو پيشججاب ختججم ٿججي وڃججي ٿججو پججر ٻيججون‬
‫موجود تمام تڪليفون ختم ٿي وڃن ٿيون هي نسخو انتهججائي‬
‫سستو ۽ ل تعداد بيمارين ۾ مفيد آهي ‪.‬ڪافي دوست جي ڪي‬
‫ان نسخي کان واقف آهن اهي ٻئي نسخا گھرندا رهندا آهججن‬
‫انهن کي چوندو آهيان مطالعو ڪريو اوهججان کججي اهججي سججڀ‬
‫نسخا ملي ويندا پر افسججوس جججو اسججان جججا دوسججت طججبيب‬
‫محنت ڪرڻ بدران ر ڳو تجري تجي بهشججت واري ڳالهه تجي‬
‫بضد آهن اڄ انهن دوستن ۽ عام وخاص جي فججائدي لِء لکججي‬
‫رهيو آهيان انهيَء اميد سان ته دوسججت طججبيب نسججخن جججي‬
‫تلش سان گڏ طبي ڪتابن جو مطالعو ڪن ته جيئن بهججترين‬
‫نسججخن جججي اسججتعمال جججو کيججن ڏانججو اچججي جيڪڏهججن لهججن‬
‫چاڙهن کان واقف نه هوندا تججه بهججتر نسججخن مججان بججه فججائدو‬
‫حاصل ڪري نه سگھندا‬

‫اڪسير تيزابيت‬
‫هججي نسججخو لطيفججي دواخججاني جججي اهججم دوائن ۾ شججمار ٿئي‬
‫ٿو‪.‬جيڪو ڳاڙهي دوا جي نالي سان اڪثر مريضن ۾ مشججهور‬
‫آهي‪.‬‬
‫شنگرف ‪ 50‬گرام ڪارا مرچ ‪ 100‬گرام‬
‫ترڪيب تياري پهرين شنگرف کجرڙ ۾ وج ھي ٻجه ٽجي ڪلڪ‬
‫کرڙ ڪري چمڪ ختم ڪجججي انهي جَء کججان پججوِء ڪارن مريججن‬
‫جوسنهو سفوف ڪري ٿورو ٿورو ملئيندا اچجو‪.‬ايسجتائين ججو‬
‫مريون پيسجي وڃن انهيجَء کججان پججوِء ادرڪ جججو پججاڻي ڪڍي‬
‫کڻائجي انهيَء کان پوَء خشڪ ڪري رکجي اڪسير تيار آهي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪185‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مقداروخوراڪ ‪ 250‬ملي گرا )ٻه رتيون( صبح جججو نيرانججي‬
‫مجکڻ ۾ وجھي کارائجي ياد رهي ته مکڻ سان ئي بهججتر فججائدو‬
‫ٿيندو ڀلي مريض کي مکڻ سان سيني ۾ جلن ٿيندي هجي‬

‫وڌيڪ معلومات‬
‫اسان جي تر ۾ نظاماڻي اڪثر حڪمت ڪندا رهندا آهن اهي‬
‫گھڻو ڪري مستند طبيب نجه هونججدا آهججن پجر ابجي ڏاڏي کجان‬
‫سندن اهو ڪم هوندو آهي زمينججدار هئڻ ڪري گ ھڻو ڪري‬
‫اهڙا حڪيم پيسا نه وٺندا آهن ڪو ڪو ڪاروباري طججبيب ٿججي‬
‫ويندو آهي‪.‬انهن مججان هجڪ مججاڻهو اڌرنججگ جججي دوا ڏينججدو هججو‬
‫جنهن سان ڪافي ماڻهن کججي فججائدو ٿينججدو هججو‪.‬انهي جَء جججي‬
‫وفات کان پوِء سندس ڀاُء ساڳيو نسخو ٺاهي هلئيندو آهججي‬
‫پر جيئن ته موجججوده همججراه پهريججن کججان وڌيجڪ سججمجھ وارو‬
‫آهي انهي ڪري هي ڪشتو ٻاره سنگو به گ جڏ ڏينججدو آهججي اڄ‬
‫ڪلهججه ڏهججن ڏينهججن جججي دوا جججا شججايد ‪ 300‬رپيججا وصججول‬
‫ڪنججدوآهي ‪ ،‬حڪيججم عبججدالعلي نظامججاڻي جيڪ ڪو اسججان جججي‬
‫علئقي جو مشهور طبيب هو ان ه جڪ ڪچهججري ۾اهججو نسججخو‬
‫مون کي ٻڌايوجيڪو مٿي لکي آيوآهيان ‪ ،‬جڏهن ته اسان جججو‬
‫تيزابيت وارو نسخو صرف ٻن شججين مججان ٺهنججدو آهججي ادرڪ‬
‫جي ڪري فالج ۾ ڪم ڏي ٿو ته تيزابيت ۾ اڃان به وڌيڪ ڪم‬
‫ڪري ٿو انهيَء ڪري انگريزي مثل تججه ٽججو ان ون يعنججي ٻججن‬
‫کي هڪ ڪرڻ ‪ ،‬انهيَء کان پوِء سججاڳيو حڪيججم دواخججاني تججي‬
‫آيو پڇڻ کان بهججتر سججمجھيم تججه نسججخو بيججان ڪري تصججديق‬
‫ڪريان همراه ٻڌايو ته واقعي اهو نسخو آهي جيڪو سججندس‬
‫ڀاُء رئيس عبدالعلي کي ٻڌايو هججو‪ .‬سججندس انهيجَء فراخججدلي‬
‫کجججي ڏسجججندي مجججون کيجججس پنهنججججو تيزابيجججت وارو تجربجججو‬
‫ٻڌايو‪.‬سندس نالو انهيَء ڪري نه کنيو اٿججم تججه جيئن سججندس‬
‫ڪاروبار تي اثر نه پوي‬

‫اڪسير فالج‬
‫اسان جي تر ۾ حڪيم محمد آچر جي نالي سججان طججبيب هججو‬
‫جيڪو نه صرف والد صججاحب پججر اسججان جججي پججوري بججرادري‬
‫سان اٿ ويهه هيس پاڻ حجام ڪي ڪم سان گڏ حڪمت بججه‬
‫ڪندو هو ‪ .‬مون کي چڱيَء طرح يججاد آهججي تججه مرحججوم وٽ‬
‫والد سججان گجڏ ويٺججو هججوس تججه پوسججٽ واري هجڪ وڏو لفججافو‬
‫حڪيم صاحب جي حوالي ڪيو جڏهن کوليائين خوشيَء مججان‬
‫اٿي بيهي رهيو ۽ سندس حجام ڪي ڪم جججي شججاگرد کججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪186‬‬
‫چيجججائين تجججه وڃ ‪ 5‬ڪلجججو مٺجججائي وٺجججي اچ ‪ ،‬خجججبر پئي تجججه‬
‫رجسٽريشن سرٽيفڪيٽ هو پهريون دفعججو جڏهججن طججب کججي‬
‫تسليم ڪيو ويو ته طبيبن کان انٽرويو وٺي انهن کي مسججتند‬
‫حڪيم جو سر ٽيفڪيٽ ڏنو ويوپاڻ بنيادي طججور تججي مهوسججي‬
‫هو ان ڪري وٽس مهوسين جي لوڌ اينججدي هئي ‪.‬ٽنڊو محمججد‬
‫خان ۾ هڪ مريض چيجو تجه آچجر حڪيجم وٽ اڌرنجگ ججو بهجتر‬
‫نسخو هو سندس هڪ دوست جو علج ڪيو هئائيججن جنهنکججي‬
‫ڳاڙهي رنگ جو سفوف ڏنائين انهيَء مان ثابت ٿيججو تججه اهججو‬
‫شنگرف جو ڪشتو هوندو حسن اتفججاق آهججي تججه هجڪ ڏينهججن‬
‫آئون حڪيم محمد صالح لکو جي ڪتاب بججاب الحڪمججت جججو‬
‫مطالعو ڪري رهيو هيس ته اتي لکي صاحب لکيججو تججه هججي‬
‫اڌرنگ جو نسخو آهي جي ڪو حڪيججم محمججد آچرمججاتلي واري‬
‫جو آهي اسان اتان کان من وعن نقل ڪري رهيا آهيون‪.‬‬
‫طبيب محمد آچر حجام ماتليَء واري هن طرح بيان ڪيو تججه‬
‫منهنجي هي شنگرف ڪيترا ڀيرا آزمايل آهي ۽ خرچ به ٿججورو‬
‫۽ ٺاهڻ ۾ به آسان ۽ ڪيترين ئي بيمارين تي ڪاميججابي حاصججل‬
‫ڪئي آهي تنهن ڪري هجي نسجخو ڪ ڪم خججرچ بالنشجين ججي‬
‫لئق آهي‬
‫نسخو شنگرف ‪ 12‬گرام ‪،‬پپريون ‪ 30‬گرام پپرين کي ڪٽججي‬
‫سججنهو ڪري ڪوريَء دانگججي تججي رکججي وچ ۾ شججنگرف ڏئي‬
‫دانگيَء کي هلڪي بجاه ڏججي جڏهجن پپريجن کجي بجاه ل ڳي ۽‬
‫پاسن کان دونهه نڪرڻ شروع ٿئي ان وقججت ي ڪدم دانگي جَء‬
‫چلهه تان لهي هيٺ رکجي پپرين جججي ٺججري وڃ جڻ کججان پججوِء‬
‫شنگرف ڪڍي کجرڙ ڪري شيشجيَء ۾ وج ھي رکججي انهيجَء‬
‫مان صبح و شام مريض کججي ڏجججي ‪ .‬هججي دوا فالججج ۽ لقججوي‬
‫وارن جي لِء تمججام بهججتر آهججي پيئڻ جججي بججدران مججاکيَء وارو‬
‫پججاڻي شججوري وارو ۽ ڪانول جججو عججرق يججا ڪانول جججي‬
‫جوشاندي وغيره سان ڏجججي هجڪ وسججريل ڳالهه مجون کجي‬
‫ترت ياد اچي وئي اها هي آهي ته شججنگرف کججي پپريججن جججي‬
‫خاڪ مان ڪڍي ان ۾ سنڍ ٽي گرام‪،‬لونگ ڪارا مججرچ دالچينججي‬
‫هرهڪ ٽججي گججرام کججرڙ ڪري رکجججن پججوِء ان مججان وزن هجڪ‬
‫ماسو ماکيَء سان صبح وشججام کججارائجي تججه انشججاَءالله هجڪ‬
‫هفتي جي اندربالڪل آرام اچي ويندوکاڌي ۽ هوا ججي ضجرور‬
‫پرهيز ڪرڻ گھرجي ‪ ،.‬حڪيم صاحب چيو ته مون هڪ اڌرنججگ‬
‫واري مريض جو علج ڪيو‪،‬جنهن جو پاسو به ٻين پججي ورايججو‬
‫هن کي دوا ڏني خدا جي فضججل سججان اٺججن ڏينهججن ۾ لججٺ تججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪187‬‬
‫پاڻيهي هلڻ لڳو ۽ چند ڏينهن جي استعمال سان بالڪل ٺيججڪ‬
‫ٿي ويو‪ .‬منهنجي خيال ۾ اهو اهجوئي مريججض آهجي جنهججن ججو‬
‫مون سان همراه ذڪر ڪيو هو انهيَء حسججاب سججان اهججوئي‬
‫نسخو ٿي سگھي ٿو‬

‫ڪشتو شنگرف‬
‫اسان جيڪڏهن اردو ڪتابن تي نظر وجھنداسين تججه لتعججداد‬
‫شنگرف جا نسخا ملندا پڙهڻ واري جو دماغ خراب ٿي ويندو‬
‫ته پهرين ڪهڙو نسخو ٺاهي انهي ڪري هت آئون اهو نسخو‬
‫لکي رهيو آهيان جيڪو آسان ۽ هرماڻهو ٺاهيندو آهي پرا ڻي‬
‫ترڪيب سان گھڻن ماڻهن کان نسخو سڙي خراب ٿي ويندو‬
‫آهي يا شنگرف صحيح تيار نه ٿيندو آهي‬

‫پراڻي ترڪيب‬
‫شنگرف اڌ پاُء ‪،‬ڀلوان پاُء‪ ،‬مالڪنگڻي پاُء لوه جي ڪڙاهي‬
‫پهرين مالڪنگڻي اڌوڇججائي انهججي جججي مٿججان ڀلوان وڇججائجن‬
‫انهيَء مٿان شججنگرف رکججي وري ڀلوان رکجججن انهيجَء مٿججان‬
‫وري مالڪنگڻي ڏئي مضججبوط زور ڏئي بججاه تججي رکججو انهي جَء‬
‫کان پوِء اڌ پاُء مججاکي ۽اڌ پججاُء گيهججه مٿججان لهجججي ۽ هيججٺ ٻججه‬
‫ڪلڪ کن هلڪي باه ڏجي جو مٿي باه نه لڳڪڪي ٻججن ڪلڪڪڪن‬
‫کان پوِء مٿي هٿ سان باه لڳائي جڏهن شيون س جڙي وڃججن‬
‫ته لهي ٺاري شنگرف ڪڍي ادرڪ جي پججاڻيَء ۾ کججرڙ ڪري‬
‫رکجي‬

‫جديد ترڪيب‬
‫ساڳئي نسخي کي ڪنهن مٽيَء جي پسججايل لججوٽي ۾ انهي جءَ‬
‫ترتيب سان وجھي ٻه دفعا گججل حڪمججت ڪري ڏهججن سججيرن‬
‫ڇيڻن جي باه ڏجي ته ڪشتو تيججار ٿينججدو جيڪڏهججن شججنگرف‬
‫ڪچو محسوس ٿئي ته ٻيهر باه ڏجي انهي جَء کججان پججوِء لججوٽي‬
‫ججي ٿڌي ٿيجڻ کجان پجوِء ادرڪ جججي پججاڻيَء سجان کججرڙ ڪري‬
‫رکجي‬
‫مقدارو خوراڪ ‪125‬ملي گرام کان ‪ 250‬ملي گرام تائين‬
‫فائدا ‪ :‬هن ڪشتي ۾ اهي سڀ فائدا آهن جن جو ذڪر ڪري‬
‫آيا آهيون‪.‬‬

‫سي وٽامن‬
‫‪Ascrbic acid‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪188‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫تاريخ‬
‫ڊاڪٽر سيد اسلم پنهنجججي هجڪ مضججمون ۾ سججي وٽججامن جججي‬
‫تاريخ لکي آهي اسان اتان سندن ٿورن سان اها تاريججخ لکججي‬
‫رهيا آهيون ‪.‬هڪ جهاز هلئيندڙ جون ٽنگون سڄيل هيججون هججو‬
‫ويچارو هلي گھمي نه سگھندو هو انهيَء جهاز جججي سججربراه‬
‫اسقربوط جي انهيَء مريض کي وچڙندڙ بيماري سججمجھندي‬
‫وڌيڪ ماڻهن کي بيماريَء کان بچڻ لِء مريض کي اوقيججانوس‬
‫جي ويران جذيري تي لهي ويا ‪،‬انهيَء ڪري تجه مريجض تجه‬
‫مرڻو آهي ‪ .‬انهيَء ڪري ٻين کي بچائڻ ضروري هو هججن بججي‬
‫سهارا مريض ويچاري کي بک مٽائڻ لِء جزيري جي تازي گاه‬
‫کي پنهنجي غذا جو ذريعو بنايو حيرت ۽ خوشي جججي ڳالهه‬
‫ان لِء اها هئي تججه هججو ٿججورن ڏينهججن ۾ هلجڻ گھمجڻ ج ھڙو ٿججي‬
‫ويوآخر ڪار ان جذيري مان گذرندڙ ه جڪ جهججازران هججن کججي‬
‫لندن وٺي آيو سندس قديم دوست کيججس ڏسججي حيججران ٿججي‬
‫ويا جنهن کججي مججرده سججمجهي هججو ڇڏي ويججا اهججو انهججن جججي‬
‫سامهون هججو انهيجَء جهججازران جججي ڪهججاڻي جنهججن جججانورن‬
‫وانگر گاه کائي زنده رهيو ‪،‬اسجڪاٽ لينجڊ ججي ججراح ڊا ڪٽ‬
‫جيمس لن جي لِء دلچسپي جو سبب هو‪.‬هججن جججو مشججاهدو‬
‫هو ته سجڪروي ۾ مبتل ٿججي هزاريججن جهججاز هلئينججدڙ هرسججال‬
‫جان وڃائن ٿا ‪.‬جراح جو اهو سوال هو ته گججاه ۾ اهججا ڪه جڙي‬
‫شئي آهي جو جهازران کي زنده رکيو اهججا جهججازي غججذا ۾ نججه‬
‫آهي غذا ۽ اسججقربوط جججو پججاڻ ۾ ڪهجڙو تعلججق آهججي ‪ 20‬مئي‬
‫‪1747‬بحري جهاز سالسبري جا ‪ 12‬مريض جهججاز جججي شججفا‬
‫خاني ۾داخل ڪيا ويا اهي سججڀئي ه جڪ ج ھڙي تڪليججف ۾ مبتل‬
‫هئا ‪.‬سڀني جون مهارون سڙيل هيون جسجم تجي نيجرا نشجان‬
‫هئا سڀئي ٿڪل ۽ انتهائي ڪمزور هئا‬
‫اهي سڀئي اسپتال جي ورانڊي ۾ ستل هئا‪.‬انهن کي عام غججذا‬
‫کان سواِء مختلف مريضن کي جدا جدا غذائي شيون ڏنيججون‬
‫ويون ‪ .‬جنهن ۾ سمنڊ جو پاڻي سرڪو ٿوم جو پاڻي اهر جي‬
‫ڀاڄي جي آش ليمي ججو پجاڻي نجارنگي ۽ ٻجه ليمجون ڏنجا ويجا‬
‫آخري ميون کي انهن تمام سٺي نموني سان کاڌو جيججترو بججه‬
‫مليو ته هفتو کن دل کججولي کائينججدا رهيججا ‪ .‬سججڀ کججان زيججاده‬
‫فائدو انهيَء مان ٿيو سڀئي هفتي جي اندر ايترا ٺيڪ ٿججي ويججا‬
‫جو ٻين مريضن جي تيمارداري ڪرڻ لڳا ‪ .‬هي حوالججو جيمججز‬
‫لن ‪ 1747‬اسقربوط جي روداد ۽ علج تجان ورتجو ويجو آهجي‪.‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪189‬‬
‫ڇا انهن مريضن کي ان خوراڪ مان فائدو ٿيو انهيجَء زمججاني‬
‫جا ڊاڪٽر انهيَءڳالهه کي مڃڻ لِء تيار نه هئاانهيَء ڪري ته‬
‫انهن کي عرق ليمون مان ڪو به فائدو نه ٿيو هو پججر انهيججَء‬
‫پاسي ڪنهن جو به ڌيان نه ويو ته عرق ليمون کججي ڪاڙهي‬
‫ٺاهيوويو هو ‪ ،‬جنهن جي ڪري ڪا مؤثر شئي ضايع ٿججي وئي‬
‫هئي‬
‫سججي وٽججامن جججي تاريججخ بججه عجيججب آهججي ارڙهيججن صججدي ۾‬
‫برطانيه جي بحري سرجن جيمز لينڊ تجربن مان ثججابت ڪيججو‬
‫تججه سججنگتري ۽ ليمججون جه جڙن کٽججن ڦلججن جججي رس ۾ مججرض‬
‫سڪروي ختم ڪرڻ جججي صججلحيت آهججي مججرض س جڪروي ۾‬
‫مهارن ۽ جسم جي ٻين حصن مججان بغيججر ڪنهججن سججبب جججي‬
‫رت وهڻ شروع ٿججي وينججدو آهججي هججي مججرض مهججاڻن ۾ تمججام‬
‫گھڻو هوندو آهي اهو انهيَء ڪري ته انهن کي طويجل بحجري‬
‫سفر جي دوران لوڻ مڇي گوشججت ۽ مججاني تججي گججذر ڪر ڻو‬
‫پوندو آهي ۽ هو تازي غذا کان محروم هوندا آهججن ‪ 1928‬ع ۾‬
‫سي وٽامن دريافت ٿيو انهيَء سال هججاپڪن جججي ليبججارٽري ۾‬
‫تحقيق دوران سي وٽامن کي ڀاڄين ۽ ميون مان الججڳ ڪيججو‬
‫ويججو اهججا تحقيججق سججينٽ جئريججاجي ڪئي هئي پججر انهيججَء‬
‫سائنسدان هن جو ڪو نالو وضع نه ڪيو هو انهيَء کججان پججوِء‬
‫‪ 1932‬۾ هاپڪن جي ڪجھ شاگردن ليمون جي رس مان هن‬
‫کي الڳ ڪيو ۽ سندس نالو سينٽ جائيارجي ايسڊ رکيو ڪجھ‬
‫مهينن کان پججوِء برمنگ ھم جججي سائنسججدانن ايس جڪارب جججي‬
‫ڪيميائي ساخت دريافت ڪئي ‪،‬انهيَء جي تشڪيل مصنوئي‬
‫انداز ۾ ڪئي ‪ 1938،‬ع کججان پججوِء ايسجڪارب ايسجڊ جججو نججالو‬
‫وٽامن سي جي نالي سان حڪومت سجرڪاري طجور تسجليم‬
‫ڪيو ‪.‬‬

‫خاصيتون‬
‫هي شفاف قلمي صورت ۾ هوندو آهي ۽ آسانيَء سان پاڻي‬
‫۾ جذب ٿي وڃي ٿو هي وٽامن گرمي ۽ عمججل تڪسججيد کججان‬
‫علوه سڪائڻ ۽ ذخيري ڪرڻ تي به آسانيَء سججان ضججايع ٿججي‬
‫وڃي ٿي معمولي قسم جي کار به هن کججي آسججانيَء سججان‬
‫تباه ڪريو ڇڏي کٽن ڦلججن ۽ ڀججاڄين مججان حاصججل ٿينججدل سججي‬
‫وٽامن گرميَء ۾ مٺن ڦلججن ججي مقجابلي ۾ تمججام گ ھڻو ضجايع‬
‫ٿيندا آهن هي وٽامن ڪن ڀاڄين ۾ تججه ٿججوري ديججر گججرم ڪرڻ‬
‫سان ئي ضايع ٿي وڃي ٿو‪.‬هي ننڍن آنڊن جي مٿئين حصججي ۾‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪190‬‬
‫جذب ٿي رت ۾ شامل ٿئي ٿو مختلف بافتن ۾ ايسڪارب جججو‬
‫مقدار مختلف هونججدو آهججي هججي وٽججامن گججردن کججان پيشججاب‬
‫ذريعي خارج ٿي وڃي ٿو ‪.‬جيڪڏهن جسم ۾ موجود نه هوندي‬
‫ته هن جو اخراج به نه ٿيندو آهي انسان کي روز هججن جججو ‪3‬‬
‫ملي گرام گھرجي ‪،‬پر جيڪڏهن ان کان زيججاده انسججان کججائي‬
‫ته اهو پيشاب ۽ ڪاڪوس جي ذريعي خارج ٿي وڃي ٿو‬
‫مزاج ‪ :‬هن جو مزاج طب يونجاني ججي حسجاب سجان سجرد‬
‫خشڪ آهي ‪.‬‬
‫مضر‪:‬هن جي استعمال سان گھڻو ڪري نقصججان نججه ٿينججدو‬
‫آهي تڏهن به هججر شججئي جججي زيججادتي نقصججانده هونججدي آهججي‬
‫انهيَء ڪري جيڪڏهن هججن جججو ضججرورت کججان زيججاده مقججدار‬
‫استعمال ڪيو ويو تججه دسججت پيشججاب جججي ڪثرت ‪،‬گججردن ۾‬
‫پٿريون ‪،‬جلد تججي ڳاڙهججا نشججان ن ڪري اينججدا آهججن جيڪڏهججن‬
‫اهڙيون علمتون پيدا ٿين ته مقدار گھٽائي ڇڏجي‬

‫فائدا‬
‫سججي وٽججامن جججو سججڀ کججان اهججم فججائدو اهججو آهججي تججه هججي‬
‫ڪوليجن پروٽين ٺاهي ٿي جيڪڪڪا خليججن کججي پججاڻ ۾ ملئي ٿججي‬
‫جيڪڏهن جسم ۾ اها پروٽين نه ٺهي ته زخم دير سججان ڇٽنججدا‬
‫آهججن ‪ .‬هججن وٽججامن سججان جسججم ۾ لججوه جججي جججذب ٿيجڻ جججي‬
‫صلحيت وڌي وڃي ٿي هي بهترين صحت لِء تمججام ضججروري‬
‫آهي ‪.‬بدن ۾ هن جي موجودگي صحت مند جلججد سججهڻو رنججگ‬
‫مهرن ۽ ڏندن کي صحت مند رکي ٿي هي وٽامن هڏيججن جججي‬
‫استحڪام لِء به ضروري آهي ايڊرنججل غججدود ۽ ٿججائيرائڊ غججدود‬
‫جي درست ڪارڪردگي جي لِء به ضروري آهي هي صجحت‬
‫کي بحال ڪرڻ لِء بججه انتهججائي ضججروري آهججي هججي انسججان ۾‬
‫ذهني ۽ جسماني دٻاُء جي مقابلي ڪرڻ جي صججلحيت وڌائي‬
‫ٿي هي ماحول جي آلودگي جججي خججراب اثججرن کججي بججه ختججم‬
‫ڪري ٿي هن سان ڌڪ جا نشان ۽ زخم جلد درست ٿي وڃن‬
‫ٿا انهيَء سلسججلي ۾ هججن کججي ه جڪ ڪرشججماتي دوا سججمجهيو‬
‫وڃي ٿو مانع ڪينسر ۽ اينٽجي بجائيوٽڪ دوائن ججو نعجم البجدل‬
‫تسليم ڪئي وڃي ٿي هن کي ذيججابيطس ۽ الرجججي دل جججون‬
‫بيماريون ۽ دماغ جي بيمججارين ۽ شججراب نوشججي جججي عججادت‬
‫۽منشيات جي عادي ماڻهن لِء به مفيججد سججمجھيو ويججو آهججي‬
‫هن کي نقرس معدي جي زخمن ننڍي آنڊي جي زخمججن بججدن‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪191‬‬
‫جججو س جڙڻ گججردن ٽججوڙ بخججار ۽ سججنڌن جججي بخججار ۾ هججن جججي‬
‫استعمال کي مفيد خيال ڪيو وڃي ٿو‬

‫کوٽ جي ڪري ٿيندل بيماريون‬
‫هن جي کوٽ جي ڪري مهارون نرم ۽ اسپنجي ٿي وينديون‬
‫آهن جن ۾ گند به ڀرجي ويندو آهي ۽ انهن مججان رت بججه وهجڻ‬
‫شروع ٿي ويندو آهي هن جي کوٽ جي ڪري وقت کججان اڳ‬
‫پيري جون علمتون ظجاهر ٿجي وينجديون آهجن ٿجائيرائيڊ گلينجڊ‬
‫جي ڪارڪردگي به خراب ٿججي وينججدي آهججي بججدن ۾ هرقسججم‬
‫جي انفيڪشن جي مدافعت جي ڪمزور ٿي وڃي ٿججي دوائن‬
‫جا مضر اثر ترت ٿيڻ لڳندا آهن ٿ ڪاوٽ بججک نججه ل ڳڻ جججون‬
‫علمتون ظاهر ٿيڻ شروع ٿي وينديون آهججن هججن وٽججامن جججي‬
‫کوٽ جيڪڏهن طويل عرصجو رهجي تجه مجرض سجڪروي ٿجي‬
‫ويندو آهي‬
‫سي وٽامن حاصل ڪرڻ جو طريقو‬
‫هي گھڻو ڪري کٽن ڦلجن ۽ ڀجاڄين مجان حاصجل ڪيجو وينجدو‬
‫آهي ميججون مججان آنججورن‪،‬زيتججون‪ ،‬ننڍاليمججون وڏو ليمججون مالٽججا‬
‫سنگترا‪،‬پپيتو حيواني شين ۾ هن جججو مقججدار معمججولي هونججدو‬
‫آهي پر هاڻ پريشان ٿيڻ جي ڪابه ضرورت نه آهجي‪ .‬هججاڻ تجه‬
‫باقائدي ڪمپني جي طرفان ٺهيل ٺڪيل سي وٽامن دستياب‬
‫آهي ‪ .‬اهوئي خريد ڪري استعمال ڪري سگھجي ٿو پججر اهججا‬
‫ڳالهه ته سڀ سائنسدان مڃين ٿا ته جيڪڏهن اوهان غذائن‬
‫مان وٽامن حاصل ڪري سگھو ٿا ته پوِء سججينٿيٽڪ کججائڻ جججي‬
‫ضرورت نه آهي‪.‬‬
‫سي وٽامن جو بيمارين ۾ استعمال‬

‫نزلو زڪام‬
‫ڊاڪٽجر لينجس پالنجگ هجي سائنسجدان نوبجل انعجام يجافته هجو‬
‫‪.‬انهيَء جو چوڻ هو ته هن جو روزانو ڪافي مقدار اسججتعمال‬
‫ڪرڻ سان نزلي زڪام ۾ ڪڪڪافي فججائدو ٿئي ٿججو‪ .‬ڊاڪٽججر سججيد‬
‫اسلم جو چوڻ آهي ته سي وٽججامن جججو نزلججي ز ڪام ۾ مفيججد‬
‫هجڻ جي ڪا سائنسججي تحقيججق نججه آهججي خججود لينججس پالنججگ‬
‫مطابق به هي مرض جي شدت ختم ڪرڻ ۾ ڪار گر نه آهجي‬
‫ايستائين جو ڪن ماڻهن کي ته مرڳو ڪوبه فائدو نججه ٿينججدو‬
‫آهي ‪.‬راقم الحروف کي هڪ دفعججو شججديد ز ڪام ٿيججو ڪافي‬
‫علج جي باوجود فائدو نه ٿيو ايستائين جو مهينو گججذري ويججو‬
‫۽ بيزار ٿي پيس نيٺ هڪ دوست سان گڏ سي ايججم ايججڇ ۾ اي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪192‬‬
‫اين ٽي جي ماهر کي ڏيکجاريم جنهجن صجرف سجي وٽجامن ۽‬
‫انسيڊال لکي ڏني ۽ چيائين ته اگر جيججب اجججازت دي تججو ايجڪ‬
‫نيزل اسپري لکون ‪،‬اسان حامي ڀججري اڄ کججان ‪ 25‬سججال اڳ‬
‫به ‪ 250‬رپين جو هڪ نيزل اسپري لکي ڏنائين ‪ ،‬ٽججن ڏينهججن ۾‬
‫ڪافي فائدو ٿي ويو‪.‬بعد جي تجربن مججان ثججابت ٿيججو تججه اهججو‬
‫نيزل اسپري ڪارٽيسون جو هيو صرف ان مان فججائدو ٿينججدو‬
‫هو ‪ .‬آئون بججه شجروع ۾ سجي وٽجامن کائينججدو آهيججان منهنجججي‬
‫تجربي مطابق پاڻيَء واري زڪام کي گ ھاٽو ڪري ڇڏي ٿججو‬
‫ايئن نڪ جي ساڙي ۾ به فرق پوي ٿو پر نزلي ز ڪام ۾ مفيججد‬
‫نه آهي‬

‫شريانين جو سخت ٿيڻ‬
‫تجربن دوران اها به خبر پئي آهي ته جججن بانججدرن کججي سججي‬
‫وٽامن کارايو ويو ته جن کي گھٽ مقدار ۾ ڏنو ويو ته انهججن ۾‬
‫ڪوليسٽرول جو مقدار انهن باندرن کان ڏهوڻو هو جججن کججي‬
‫ضججرورت جيججترو ڏنججو وينججدوهو‪.‬معمججول کججان زيججاده پنجججاهڻو‬
‫مقدار باندرن ۽ سهن کي ڏنو ويو ته انهن جي شججريانن جججي‬
‫شديد سختي ختم ٿي وئي‪.‬صفراوي تيزابن جي تشڪيل وڌي‬
‫وئي ۽ ڪوليسٽرول جو اخراج وڌي ويو شريانين جي سججختي‬
‫۽ هاِء بلڊ پريشر نارمل ٿي ويو ‪.‬هججن ريسججرچ تججي غججور ڪ ڪرڻ‬
‫کپي انهيَء ڪري ته همدرد مطب ۾ اسي سالن کان هاِء بلججڊ‬
‫پريشر ۽ شريانين جي سختي جي لِء پنج آلججو بخججارا روزانججو‬
‫پسائي کارائڻ سان بلجڊ پريشججر نارمججل ٿججي وڃججي ٿججو ‪ .‬انهججي‬
‫ڪ ڪري منهنجججي خيججال ۾ بلجڊ پريشججر ۽ دل جججي مريضججن کججي‬
‫روزانو سي وٽامن کارائڻ گھرجي‬

‫ڪينسر‬
‫اڪثر قسم جا ڪينسر انسان تي شديد قسم جججي پريشججاني‬
‫پيدا ڪن ٿا اهو انهيَء ڪري ته جتي زندگي موت جو سججوال‬
‫هجي تجه اتججي پريشجاني قججدرتي عمجل آهججي ڪافي ڪينسجر‬
‫جامريض خاص ڪري ليو ڪيميا‪،‬جي مريججض ٻججارن ۾ جسججم ۾‬
‫رهڙن ۽ مهارن مان گند وهڻ جي ڪري ڪينسججر ججا ام ڪان‬
‫وڌي ويندا آهن اهجڙن مريضججن کججي چججا رهججزار کججان ‪ 6‬هججزار‬
‫يونٽ روزانو ڏيڻ سان ڪينسر جي واڌ کي ڪاپاري ڌڪ ل ڳي‬
‫ٿو ۽ ڪن مريضن جي ڪينسر جججا زخججم ڇٽجڻ بججه شججروع ٿججي‬
‫ويندا آهن ‪.‬‬

‫گردي جي سوزش‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪193‬‬
‫گردي جي ڪهڙي به بيماري ۾ مريض سي وٽامن جججي کججوٽ‬
‫جو مريض ٿي سگھي ٿو انهيَء ڪري تججه مججرض جججو دٻججاُء ۽‬
‫دوائن جججو اسججتعمال گججردي جججي مريججض کججي گ ھڻو ڪري‬
‫پيشججاب آور دوائون ڏنيججو وينججديون آهججن جنهججن جججي ڪري‬
‫ضرورت کان زياده وٽامن سي خارج ٿي وينججدو آهججي انهي جءَ‬
‫ڪري به کوٽ ٿي سگھي ٿي ‪.‬انهججي ڪڪڪري اه جڙن مريضججن ۾‬
‫گردي جي شريانين جي ڦججاٽڻ جججا ام ڪان وڌي وينججدا آهججن ۽‬
‫پيشاب م رت اچڻ شروع ٿي ويندو آهججي اه جڙن مججاڻهن کججي‬
‫‪ 100‬کججان ‪ 10000‬هججزار ملججي گججرام وٽججامن سججي کججارائي‬
‫سگھجي ٿو پر ياد رهي ته زياده مقدار ڊاڪٽر جي مشججووري‬
‫سان ئي استعمال ڪرائي سگھجي ٿو‬

‫گل ڪوما يعني اکين جو ڪارو پاڻي‬

‫قديم طب ۾ ڪاري پاڻيَء جوا يججترو تفصججيل سججان ذ ڪر نججه‬
‫آهي جديد سائنسدانن ئي هن مججرض کججي باقججائدي متعججارف‬
‫ڪرايو آهي اڃ ڏينهن تائين هن جو ڪو باقائدي علج نه آهججي‬
‫آپريشن ئي مناسجب علج تسجليم ڪيجو وڃجي ٿجو اسجان ججو‬
‫قريبي دوست سائين موسى به انهيَء مججرض کججان پريشججان‬
‫آهي ‪ .‬پاڻ جديد سائنسي ميڊيڪل لٽريچر تمام گ ھڻو پڙهنججدو‬
‫آهي انهيَء ڪري هڪ ڏينهن ه جڪ ڪتججاب ک ڻي آيججو ان ۾ اهججو‬
‫لکيل هو ته وٽامن سي ‪ 7‬گججرام روز کججائڻ سججان هججن مججرض‬
‫مان جان ڇڏائي سگھجي ٿي ‪.‬پر گجڏ اهجو بجه خدشجو ڏيکجاريو‬
‫ويو ته ‪ ،‬هن جي گھڻي استعمال سان دست بجه ٿجي سجگھن‬
‫ٿا اسان جو دوست هن وقت ڪافي مقدار ۾ کائي رهيو آهي‬
‫هاڻ ڏسڻو اهو آهي ته واقعي فائدو ٿئي ٿو يانه ‪.‬‬

‫مني جي اصلح يعني مني جي جراثيمن جي اصلح‬

‫ڪافي ڏينهن جي ڳالهه آهي ته هڪ مريض پنهنجي مني جي‬
‫ٽيسٽ کڻي آيو جنهن ۾ هر ڳالهه درسججت هئي پججر ايگيججوٽي‬
‫ليشن زياده هئي اهججا ٽيسججٽ بقججائي يججو نيورسججٽي جججي هئي‬
‫جڏهججن تججه حيججدرآباد ۾ آغججا خججان جججي ليبججارٽين سججوڌو ايگيججو‬
‫ٽيليشن جو ذڪر نه هوندو آهي ‪.‬اهو مقامي ٽيسٽن مطججابق‬
‫ته نارمل هئي پر بقائي جي ٽيسٽ مطججابق اگيوٽيليشججن جججو‬
‫ريشو زياده هو ان ڪري اولد کان محروم هججو ‪.‬مججون جڏهججن‬
‫اها رپورٽ پڙهججي تججه مججون کججي ه جڪ تحقيججق يججاد آئي جي ڪا‬
‫همجدرد ميڊي ڪس ۾ ڇپجي هئي‪.‬تجه منيجَء ۾ جڏهجن ٽجامي ججو‬
‫مقدار وڌي ويندو آهي ته جراثيم ٻاهران هڪ حفججاظتي غلف‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪194‬‬
‫چڙهيل هوندو آهي ‪ .‬اهو ڪمزور ٿي ويندو آهججي انهيجَء کججان‬
‫پوِءجراثيم پاڻ ۾ڳنڍجي ويندا آهن‪ .‬جنهن کان پججوِء هججو ڇ ڳن‬
‫جي صورت ۾ ٿي ويندا آهجن ‪ .‬انهيجَء ڪري پجوِء هجو عجورت‬
‫جي بيدي ۾ داخل نجه ٿججي سجگھنداآهن‪.‬مجون ان شجخص کجي‬
‫يقين ڌياريو ته ڪا ڳالهه نه آهي هن کي مون ٻي ڏينهن اچڻ‬
‫لِء چيجججو مجججون رات ججججو ڪوشجججش ڪري اهجججو مضجججمون‬
‫ڳولهيوٻيهر مطالعو ڪيو خبر پئي ته صرف وٽامن سي کائڻ‬
‫سان جراثيم عليحده ٿي ويندا مون کيجس وٽجامن سجي ‪500‬‬
‫ملي گرام جون گوريون کائڻ لِء چيو ۽ گڏوگڏ ٽماٽن کائڻ جججو‬
‫مشورو ڏنو انهيَء تحقيق جو هت ترجمون پيش ڪري رهيججا‬
‫آهيون‪.‬ماهرن طويل عرصي کججان پججوِء اهججا تحقيججق ڪئي تججه‬
‫مني جي جراثيمن جي مٿججان ه جڪ پروٽيججن جججي تهججه هونججدي‬
‫آهي‪ .‬انهيَء ڪري جراثيم پاڻ ۾ ڳنڍبا نه آهن ‪.‬مني جَء ۾ ٽججامي‬
‫جي گھڻائي جي ڪري اها حفاظتي تهه ڪمججزور ٿججي وينججدي‬
‫آهي ‪.‬جنهن ججي ڪري پججاڻ ۾ ڳنڍججي وينجدا آهججن محققيجن‬
‫اهڙي تڪليف ۾ مبتل ماڻهن جي منيَء ۾ وٽججامن جججي سججطح‬
‫جي به چڪاس ڪئي جنهن مان اندازو ٿيو ته اهڙن مريضن ۾‬
‫وٽامن سي جي کوٽ آهي جيڪا سراسر ٻه ملي گججرام کججان‬
‫بججه گ ھٽ هئي مججاهرين اه جڙن مججاڻهن کججي هججڪ مهينججو ‪12‬‬
‫ڪلڪن ۾ هڪ دفعو ‪ 500‬ملي گرام وٽامن سي کججارايو ‪.‬ه جڪ‬
‫هفتو کائڻ سان انهن جي رت ۾ وٽامن جي سججطح ‪ 1.3‬ملججي‬
‫گرام ٿي وئي انهجن ججي منيجَء ۾ بجه وٽجامن ججي وڌڻ ڪري‬
‫منيَء جي ڇڳن ۾ ‪ 14‬سيڪڙو گھٽتائي آئي ‪.‬جي ڪونقص ٽججن‬
‫هفتن کان پوِء صرف ‪ 11‬سيڪڙو وڃي رهيو‪.‬انهيَء کان پججوِء‬
‫وري اها سطح نارمل ٿي وئي يعني ڇ ڳا ختججم ٿججي ويججا‪.‬هججن‬
‫تجزيي مان اهو ثابت ٿئي ته ٿو اهڙن ماڻهن لِء اهو ضروري‬
‫آهي ته حياتين سي جھجھي مقدار ۾ کائين تجربات مججان اهججا‬
‫به خبر پئي ته صرف ٽي ڏينهججن هجڪ هججزار ملججي گججرام کججائڻ‬
‫سان ڇڳا ختم ٿي وڃن ٿججا مني جَء جججي جراثيمججن ۾ ٻججار پيججدا‬
‫ڪ ڪرڻ جججي صججلحيت وڌي وڃججي ٿججي پججر انهيجَء لِء اهججو بججه‬
‫ضروري آهي ته زال جججي بيججدي جججو اخججراج بججه بروقججت ٿئي‬
‫ماهرن اهو بججه مشججاهدو ڪيججو تججه وٽججامن سجي رت ۽ منججي ۾‬
‫ٽامي جي سطح نارمل رکڻ کان سواِء جست جي سطح کي‬
‫به نارمل ڪريو ڇڏي خصين جججي بهججتر ڪارڪردگي جججي لِء‬
‫معدني لوڻ به تمام بهتر هوندا آهن انهي جَء ڪري مني جَء جججا‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪195‬‬
‫جراثيججم چججوڪس ۽ توانججا رهنججدا آهججن انهججن ۾ حر ڪت جججي‬
‫صلحيت وڌي وڃي ٿي‬

‫سفيدو‬
‫فارسي‪ :‬سفيداب ‪.‬سفيده ارزير‬
‫عربي اسفيداج‪،‬‬
‫يوناني ‪ :‬سيلقوسيدو فس‬
‫سرياني زرقون‬
‫انگريزي ‪white lead‬سائنسي نجالو ‪carbonate‬‬
‫‪of lead‬‬
‫هن وقت سائنسي لحاظ سان اهو تسليم ڪيو وڃججي ٿججو تججه‬
‫هن کي باقائدي يججورپ وارن ٺججاهيوجيڪو بال ڪل غلججط آهججي‬
‫آهججي ‪.‬انهججي ڪري بججه تججه يونججاني بججه هججن کججان واقججف هئا‬
‫ويسقوريدوس پنهنجي ڪتاب الحشائش ۾ سندس ٺاهن جججي‬
‫ترڪيب لکي آهي جالينوس به پنهنجي ڪناش ۾ هن جو ذڪر‬
‫ڪيو آهي ‪ .‬عربي دور ۾ ته هن جا باقائدي ڪارخانججا هئا اهججي‬
‫موجوده سائنسي انداز جا ته نه هئا پر گ ھر ۾ مججزدورن کججان‬
‫ٺهرايو ويندو هو ‪ .‬ايسججتائين جججو ويسججقوريدوس تججه باقججائدي‬
‫سفيدي ٺاهڻ جي ترڪيب به لکجي هئي تجه يونجان ججي شجهر‬
‫اڀنق ۾ سفيدو ڪيئن ٺاهيو ويندو هو‬

‫سڃاڻپ‬
‫هي سفيد رنگ ججو سجفوف آهجي جي ڪو شجيهي مجان ٺججاهيو‬
‫وڃي ٿو‪.‬گھڻا تججه قلعججي مججان بججه ٺاهينججدا آهججن پججر حقيقججت ۾‬
‫سفيدو ڪاشغري شيهي جي سفيدي کججي ئي چيججو وڃججي ٿججو‬
‫‪.‬جديد ڪيميائي ڪارخانن ۾ شيهي کججي ڪيميججائي عمججل مججان‬
‫گذاري ڪاربو نيججٽ آف ليجڊ ٺججاهيو وڃججي ٿججو ‪.‬جي ڪو سججفيدو‬
‫ڪاشغري جي نالي سان مشهور آهي ‪.‬‬
‫مزاج‪ :‬سرد خشڪ ‪3‬‬
‫مقدار وخوراڪ‪ :‬خوردني استعمال گھٽ آهي‬
‫مضر‪ :‬ويسقوريدوس جو تجربججو آهججي تججه سججفيدو جيڪڏهججن‬
‫خوردني کارايو وڃججي تججه تججارون زبججان ۽ مهججارون سججفيد ٿججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪196‬‬
‫وڃن ٿيون هڏڪويون شروع ٿي وڃن ٿيججون گ جڏ کنگجھ بججه ٿججي‬
‫ويندي آهي زبان ۾ خشڪي ۽ دماغ ۾ ٿڌاڻ پيدا ٿي ويندي آهججي‬
‫پگھر تمام گھڻو ايندو آهي گهري ننڊ طاري ٿي ويندي آهي ‪.‬‬

‫فائدا‬
‫هي گھڻو ڪري کائڻ جي دوائن ۾ ڪم نججه اينججدو آهججي‪.‬گ ھڻو‬
‫ڪري هي مرهمن ٺاهڻ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي هي تمججام‬
‫بهتر خشڪي پيدا ڪندڙ ۽ مسڪن آهي ‪.‬انهيَء ڪري زخمججن‬
‫۽ بواسير ۾ هن جواستعمال ڪيو وڃججي ٿججو جيڪڏهججن مقعججد ۾‬
‫چير اچي وڃن ته بيدي جي سفيدي ملئي لڳائڻ سان فائدو‬
‫ٿي وڃي ٿو تر ۽ خشڪ خارش ۾ نافع آهي اکين جي بيمججارين‬
‫م ڍڀ سرمو ٺاهڻ لِء اسججتعمال ڪيججو وينججدو آهججي جڏهججن تججه‬
‫اکين جي بيماري ۾ اک جي سور لِء مفيدآهي اکين جي اٿڻ ۾‬
‫به هن جافائدا مسلم آهن خراب گوشت تي ٻرڪڻ سججان ان‬
‫کي درست ڪري ٿو روغن گل ۾ ملئي هن جو حمججول ڪرڻ‬
‫سان مانع حمل ‪،‬۽ قاتل سيلن الرحم ۽ حيض کي بند ڪري‬
‫ٿو سفيدي ٺاهڻ جون ڪافي ترڪيبون پنهنجي ڪتاب ۾ لکيون‬
‫آهن انهن جو هت ذڪرڪرڻ فصول ٿيندو انهيَء ڪري ته هاڻ‬
‫ڪارخانن ۾ ٺهي رهيو آهي اهوٺججاهڻ ۾ مهنگججو ۽ ترڪيججب جججي‬
‫لحاظ سان به بهتر هوندو آهي‬

‫اقوال اطبا‬
‫شيهي کي پاڻي يا سرڪي ۾ حل ڪري جيڪو سججفيدو ٺججاهيو‬
‫وڃججي ٿججو انهيجَء جججا بججه اهججي ئي خججواص آهججن جي ڪي ٻيججن‬
‫ترڪيبن سان ٺاهيا وڃن ٿا پر هججي گ ھڻوتيز نججه هونججدو آهججي‬
‫انهيَء ڪري ان سان اک ۾ تڪليف به نجه ٿينجدي آهجي نجه ئي‬
‫ورمن کي تحليل ڪندو آهي هي مغججري ۽ سججرد هونججدو آهججي‬
‫پنهنجي تاثير جي لحاظ کان زنگار جو ضد هوندي آهي‬
‫مسيح‪ :‬سفيدو ٻي درجي ۾ سرد آهي‬
‫ارسطاطاليس‪ :‬سور جي ڪري جانورن جي اکين کي ڄاري‬
‫۾ مفيد آهي اکين جي ڳڙ ۾ ٻين ان جھڙين دوائن سججان ملئڻ‬
‫ڪري نفعو ٿي وڃي ٿوجراح هن کي مرهمججن ۾ ملئي فججائدو‬
‫حاصججل ڪنججدا آهججن خججراب گوشججت ختججم ڪري زخمججن کججي‬
‫درست ڪري ٿو‪،‬سجڙيل چمجڙي تججي تيججل سججان ملئي ل ڳائڻ‬
‫سان نه صرف زخم درست ڪري ٿو پر زخم ڇٽ جڻ کججان پججوِء‬
‫سفيد داغ ڪرڻ نه ڏيندو آهي‬

‫تجربتين‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪197‬‬
‫هن کي مٺي پاڻي سان چڱي طرح ڌوئي عرق گلب ۾ ڪجھ‬
‫ڏينهن پسائي ڪاڙهي ۾ لڳيتو رکججي اڪيلججو اک اٿ جڻ ۾ لڳڪڪائڻ‬
‫سان فائدو ٿي وڃي ٿو عورت جي کير يا بيدي جي سججفيدي‬
‫۾ حل ڪري اک ۾ وجھڻ سان اکيجن ججي زخمجن کجي ڇٽجائڻ ۾‬
‫انتهائي مفيد آهي‬
‫مجربات‬
‫ذرور مقعد‬
‫سفيدو ڪاشغري ‪ 10‬گرام ڏاڙهون جا گججل ‪ 10‬گججرام ڦٽ ڪي‬
‫‪ 10‬گرام ماوا ‪10‬گرام سرمون ‪ 10‬گرام ڪٽي ڇاڻي سججنهو‬
‫کرڙ ڪري حفاظت سان رکو‬
‫فائدا پڇي مقعد‪،‬۽ رحم جي نڪرڻ ۾ مفيد آهي‪.‬‬

‫ست لوبان‬
‫لوبان کان ته هر ماڻهو واقف آهي پر ست لوبان به حڪيمن‬
‫وٽ تمام گھڻو مستعمل آهي ‪ .‬پنسار اسٽورن تي جيڪڏهججن‬
‫ست لوبان گھربو ته سوڊيم بنزويججٽ ملنججدو حقيقججت ۾ طججبي‬
‫ست لوبان جو اهو بدل نه آهي جيڪي فائدا هٿ سان ٺهيججل‬
‫لوبان جاآهن اهي سججوڊيم بنزويججٽ ۾ نججه آهججن ‪ .‬خججان عثمججان‬
‫غني انڊوسائينڪ ميڊيسن ۾ سجججي کججار‪ ،‬سججوڊيم ڪاربونيٽ ۽‬
‫سوڊيم بنزويٽ کي هڪ ئي ڳالهه لکججي آهججي ايسججتائين جججو‬
‫اهو به لکيو اٿس ته سجي کار شربتن کي محفوظ ڪرڻ لِء‬
‫استعمال ڪبو آهي‪.‬انهيَء مان اندازو لڳائي سگھجي ٿججو تججه‬
‫خان عثمان غني ست لوبان يعني سوڊيم بنزويٽ کي سججوڊم‬
‫ڪاربونيٽ جي برابر سمجھي هڪ ئي جڳه تي ساڳيا فججائدا‬
‫لکيا ‪ .‬جيڪو سراسر غلط آهي ‪.‬‬

‫ست لوبان ٺاهڻ جي ترڪيب‬

‫ٻه مٽي جا پيال خريد ڪري انهن کي سيمنٽ تي گهي سندن‬
‫چپ لسا ڪريو انهيَء کان پوِء ڏسو ته انهن جججي ملئڻ سجان‬
‫جيڪڏهن ٻئي پچي وڃن ته صحيح آهي پر جي سوراخ هجججي‬
‫ته وري گھي ٻنهي پيالن کي ملئجي‪ .‬هاڻ ‪ 250‬گججرام لوبججان‬
‫جا سنهڙا ٽڪر ڪري هڪ پيالي ۾ پکي جڙي رکجججن انهي جَء کججان‬
‫پوِء مٿان پيالو ڏئي ٻنهي جا چپ بند ڪري ‪ ،‬پيججالن کججي گججل‬
‫حڪمت ڪري سڪائجي انهيَء کان پوِء سگري ۾ هلڪي بججاه‬
‫ٻاري ان تي رکجي مٿئين پيالي تي ڪپڙو آلججو ڪري رکجججي‪.‬‬
‫ٽي ڪلڪ کن هلڪي باه تي رکوانهيَء کجان پججوِء هيججٺ لهججي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪198‬‬
‫رکو جڏهن ٺري وڃي ته آهستي آهستي پيالن کي جدا ڪريو‬
‫جيئن مٽي اندر نه وڃي انهيَء کان پوِء مٿئيججن پيججالي ۾ ل ڳل‬
‫جوهر لهي سنڀالي رکو‪ .‬هي ئي ست لوبان آهي‬

‫فائدا‬
‫هي جوهر بدن جي سستي ۽ پگھر اچڻ ۾ مفيد آهي سججرديءَ‬
‫جي موسم ۾ سججرد مججزاج وارن کججي ه جڪ گججرام پججان ۾ رکججي‬
‫کارائيندا انهيَء سان گڏ جيڪڏهن هٿن پيججرن جججي پگ ھر جججي‬
‫تڪليف هجي ته پيرن يا هٿ تي ملي به سگھو ٿا گرم مججزاج‬
‫وارن کي کائڻ نه گھرجي باقي پگھر جي زيادتي ۾ گرم مزاج‬
‫وارا مالش ڪري سگھن ٿا هي آلت تي به مالش ڪرڻ سان‬
‫طل جو ڪم ڪنججدو آهججي گ ھڻن طلئن کججان هججي مفيججدآهي‬
‫‪.‬پراڻي کنگھ ۾ انتهائي مفيد آهي‪ .‬ٻار جيڪي هنڌ ۾ مٽندا آهججن‬
‫انهن کي به هججي سججت کججارائي سججگھجي ٿججو جڏهججن پيشججاب‬
‫کاري ٿي وڃي ته ان کي ايسيڊڪ ڪرڻ لِء‪ 10‬ڏينهججن کججارائڻ‬
‫سان مطلوبه فائدو حاصل ٿي وڃي ٿوهي محرڪ ۽ بلغم کي‬
‫اعتدال تجي آ ڻي ٿجوهن ججي کجارائڻ سجان پيشجاب ۾ تيزابجي‬
‫ڪيفيت وڌي وڃي ٿججي انهي جَء ڪڪڪري پهريججن پيشججاب ٽيسججٽ‬
‫ڪرائجي جيڪڏهن پيشاب ايسيڊڪ هججي تججه سجت لوبججان نجه‬
‫کارائجي نه ته نقصان جو انديشو آهي ‪.‬مثاني جي ڪمزوري‬
‫کان جيڪڏهن پيشاب گھٽ اچي ته هن جججي اسججتعمال سججان‬
‫فائدو ٿي وڃي ٿو پيشابي عضون جي جھلي جو محرڪ آهججي‬
‫رطوبتون پيدا ڪري خشڪي ختم ڪري ٿو‪.‬‬

‫سنڌور‬
‫هي گھڻو ڪري کائڻ جي دوائن ۾ ڪم نججه اينججدو آهججي‪ .‬هججي‬
‫مرهمجن ٺجاهڻ ۾ اسجتعمال ڪيجو وينجدو آهجي هجي تمجام بهجتر‬
‫خشڪي پيدا ڪنجدڙ ۽ مسجڪن آهججي ‪.‬انهيجَء ڪري زخمججن ۽‬
‫بواسير ۾ هن جواستعمال ڪيو وڃي ٿو جيڪڏهن مقعد ۾ چير‬
‫اچي وڃن ته بيدي جي سفيد ي ملئي لڳائڻ سان فائدو ٿي‬
‫وڃي ٿو تر ۽ خشڪ خارش ۾ نافع آهي اکين جججي بيمججارين م‬
‫ڍڀ سرمو ٺاهڻ لِء استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن تججه اکيججن‬
‫جي بيماري ۾ اک جي سور لِء مفيد آهي اکين جي اٿججڻ ۾ بججه‬
‫هن جافائدا مسلم آهن خراب گوشت تي ٻرڪڻ سان ان کي‬
‫درست ڪري ٿو روغن گل ۾ ملئي هن جو حمول ڪرڻ سان‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪199‬‬
‫مانع حمل ‪،‬۽ قاتل سيلن الرحم ۽ حيججض کججي بنججد ڪري ٿججو‬
‫سفيدو ٺاهڻ جون ڪافي ترڪيبججون پنهنجججي ڪتججاب ۾ لکيججون‬
‫آهن انهن جو هت ذڪرڪرڻ فصول ٿيندو انهيَء ڪري ته هاڻ‬
‫ڪارخانن ۾ ٺهي رهيو آهي اهوٺججاهڻ ۾ مهنگججو ۽ ترڪيججب جججي‬
‫لحاظ سان به بهتر هوندو آهي‬

‫اقوال اطباِء قديم‬

‫ارسطاطاليس جو چججوڻ آهججي تججه اسججرنج کججي ٻيججن مرهججن ۾‬
‫ملئي استعمال ڪرڻ سان زخمن کي ترت درست ڪري ٿججو‬
‫جڏهن روغن زيتون يا ٻين خوشججبودار تيلججن ۾ ملئي هججن کججي‬
‫استعمال ڪيو وڃي ته هي مرهم ڳڙن لِء انتهائي بهتر ثابت‬
‫ٿيندو آهي ‪.‬اسرنج خشڪي پيدا ڪري ٿو زخمن جي گند کججي‬
‫صاف ڪري ٿو ايستائين جو اهي زخم درست نه ٿين ته هججي‬
‫چهٽو پيو هوندو آهي ‪ .‬هن کي چرٻي يججا ڪن جڙي جججي پججاڻي ۾‬
‫ڪاڙهي مرهم کان هلڪو گھاٽو ڪري حقني ڪرڻ سججان آنڊن‬
‫جا زخم ڇٽائڻ ۾ انتهائي مفيد آهي‬
‫تجربتين ‪ :‬ڪن ماڻهن جوا هو به خيال آهي ته هي ٻي درجي‬
‫۾ سرد خشڪ آهي‬

‫شراب‬
‫شراب زمانه قديم کان استعمال ٿيندو اچي ‪.‬شراب جي‬
‫بابت يقين سان ته نٿو چئي سگھجي باقي اهو مشهور آهي‬
‫ته ايرن جو بادشاه انگورن جو شوقين هو‪.‬اهو انگور کائي‬
‫باقي انگور هڪ مٽيَء جي ٿانو ۾اجھليا ويندا هئا ‪ .‬ڪافي‬
‫ڏينهن گزري ويا ايستائين جو انهيَء مان ڌپ اچڻ لڳي‬
‫‪.‬انهيَء بادشاه جي راڻي ڪنهن مريض ۾ مبتل ٿي علج جي‬
‫باوجود هو صحتياب نه ٿي آخرڪار زندگي کان بيزار ٿي‬
‫سوچيائين ته ڇو نه اهو گندو پاڻي پيان ڀلي موت اچي وڃي‬
‫‪.‬ڪافي ڏينهن جي ڪري ان پاڻي ۾ خمير اچي چڪو هو‬
‫‪.‬جيئن ئي راڻي اهو پاڻي پيتو ته ڪجھ وقت کان پوِء عجيب‬
‫ڪيفيت ٿيڻ لڳس وري ٻيو دفعو اهو پاڻي پيتائين ته وري به‬
‫اها عجيب ڪيفيت ۽ سرور محسوس ٿيس انهي َء کان پوِء‬
‫طبيعت به ڪجھ بهتر ٿيس‪ .‬انهيَء جو ذڪر بادشاه سان‬
‫ڪيائين ‪.‬هن انهيَء جو تجربو ڪيو ته واقعي هن ۾ لطف و‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪200‬‬
‫سرور هو انهيَء کان پوِء بادشاه به صاف ڪرائي پيتو ‪.‬‬
‫انهيَء کان پوِء باقائدي انهيَء ترڪيب سان شراب ٺاهيو‬
‫ويو‪ .‬انهيَء باري ۾ ڪي شماريات نه آهن پر اهو واقعو چار‬
‫هزار سالن کان به اڳ جو ٻڌايو وڃي ٿو‪ .‬بهرحال انهيءَ کان‬
‫پوِء شراب ٺاهڻ جا نت نوان تجربا ٿيندي ٿيندي اسلم کان‬
‫ڪجھ سال اڳ اتي به باقائدي شراب نه صرف ٺاهيو ويندو‬
‫هو پر ڪثرت سان پيتو به ويندو هو‪.‬اسلم جي شروعاتي‬
‫دور ۾ ته شراب جائز هو پر پوِء اوچتو شراب کي حرام‬
‫قرار ڏنو ويو ‪.‬انهيَء کان پوِء اسلمي حڪومت ۾ شراب تي‬
‫پابندي لڳو رهي پر جلدئي وري به شراب خوري شروع ٿي‬
‫‪.‬عباسين جي دور ۾ يوناني علومن جي شروعات ٿي طب‬
‫يوناني ۾ شراب جو بطور دوا تمام گھڻو استعمال ٿيندو‬
‫ايستائين جو بغداد جي عروج واري زماني ۾ نه صرف طبيب‬
‫مريضن کي استعمال جو مشورو ڏيندا هئا پر عام و خاص به‬
‫ڪثرت سان شراب واپرئيندو هو ‪.‬ايستائين جو ڪافي‬
‫مشهور اسلمي طبيب جيتوڻيڪ اهي علم دين ۽ قرآن جا‬
‫ياد حافظ هئا پر شراب جا وڏا شوقين هونداهئا‪.‬انهن مان‬
‫حافظ شيرازي بوعلي سينا عمر خيام سرفهرست آهن‪.‬‬
‫اسلمي دنيا ۾ شراب ڪثرت سان ٺهڻ لڳو جنهن جوگھڻو‬
‫حصو طبيبن جي استعمال ۾ به رهندو هو ‪.‬عالمن جي‬
‫ون مان جيڪو بغير‬
‫اعتراض تي هڪ نئون تصور اڀريو ته َ‬
‫ج َ‬
‫ڪشيد ڪيل شراب ٺاهيو وڃي اهو خمر جي زمري ۾ نٿو‬
‫اچي ۽ اهو استعمال ڪرڻ به جائزآهي انهيَء کي هن وقت‬
‫بيئر چيو ويندو آهي‪ .‬برصغير ۾شراب جو واهپو رهيو آهي‪.‬‬
‫هتي پراڻي زماني ۾ ڳڙ۽ ٻٻر جي ڇوڏن ۽نوشادر ٺيڪري‬
‫سان ٺاهيو ويندو آهي ‪.‬اسان وٽ هڪ ويد ايندو آهي ان جو‬
‫چوڻ آهي ته هو پنهنجي لِء ذاتي طور شراب ٺاهيندو آهي‬
‫اهوجيڪڏهن ڪو ساقي پي وڃي ته ان کي يورپ جو شراب‬
‫به مزو نه ڏيندو‪ .‬بهرحال شراب جي ترڪيبن مان جديد دور‬
‫۾ باقائدي هڪ انڊسٽري وجود ۾ اچي وئي آهي هن وقت دنيا‬
‫جو ڪو به ملڪ اهڙو ڪو ورلي هوندو اهو شراب نه ٺاهينيدو‬
‫هوندو پر ان ملڪ جا ماڻهو شراب ضرور واپرئيندا‬
‫آهن‪.‬جديد دور ۾ شراب جا ڪافي قسم وجود ۾ اچي چڪا‬
‫آهن هن وقت شراب جي گتن تان بيئر ملندو آهي جيڪو‬
‫ون جي جڳهه تي‬
‫مري پاڪستان ۾ تيار ٿئي ٿو‪.‬اهو هاڻ َ‬
‫ج َ‬
‫نشاستي مان ٺاهيو ويندو آهي‪ .‬بيئر ۾ خالص شراب صرف‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪201‬‬
‫‪ 3‬کان ‪ 8‬سيڪڙو هوندو آهي ‪ .‬ٻي قسم کي وائن به چيو‬
‫ويندو آهي هن کي گھڻو ڪري ميوي جي مٺاڻ مان ٺاهيو‬
‫ويندو آهي هن ۾ الڪوحل ‪ 10‬کان ‪ 20‬سيڪڙو هوندي آهي ‪.‬‬
‫وسڪي هن کي بٽاٽن يا مختلف اناجن مان ٺاهيو ويندو‬
‫آهي‪.‬هن ۾ ‪ 50‬سيڪڙو الڪوحل هوندي آهي برانڊي هن کي‬
‫سفيد وائن چيو ويندو آهي هن۾ ‪ 56‬سيڪڙو الڪوحل هوندي‬
‫آهي رم هي ڪمند جي رس يا شيري مان ٺاهيوويندو آهي‬
‫هن ۾ الڪوحل ‪ 40‬سيڪڙوهوندي آهي ‪ .‬عام طور تي جن‬
‫ون ۽ ُاهر مان ٺاهيو ويندو‬
‫جي نالي سان مشهور شراب َ‬
‫ج َ‬
‫آهي‪.‬هن ۾ به الڪوحل جو ‪ 40‬سيڪڙو هوندو آهي‪ .‬بهرحال‬
‫انگريزن جي اچڻ کان پوِء اسان وٽ برانڊي جي شراب کي‬
‫وڏي مشهوري ملي ايستائين جو ٻارن جي ڇاتي جھلجي پئي‬
‫يا نمونيا ٿي وئي ته وڏن ماڻهن جي گھر تي وٺ وٺان‬
‫هوندي هئي ته ڪو ٻٽي چمچا هٿ ڪري ٻار کي پيارجي‬
‫جيئن هو نمونيا کان بچي سگھي‪.‬هت ڳالهه ڪندو هلن ته‬
‫جيتوڻيڪ يوناني طب ۾ اسان جي مسلمان طبيبن شراب‬
‫کي ايترو ته استعمال ڪرايو آهي جو اهو هڪ گھريلو شئي‬
‫شمار ڪئي وئي هجي‪.‬هت آئون وڌيڪ ته تبصرو نٿو ڪري‬
‫سگھان البته ايترو ضرور چوندس ته ان زماني ۾ علج لِء‬
‫شايد طبيبن کي شديد ضرورت هئي هن زماني۾ يوناني‬
‫طب به ايتري ترقي ڪئي آهي جو هاڻ اسان کي به هرو ڀرو‬
‫شراب استعمال ڪرائڻ جي ضرورت محسوس نه ٿيندي‬
‫آهي جيئن ته شراب کي اسان جي نبي ۽ خدا حرام قرار‬
‫ڏنو آهي انهيَء ڪري جيترو ٿي سگھي ته اسين ان کان‬
‫بچون‪ .‬ته بهتر ٿيندو‪.‬‬
‫مزاج گرم خشڪ منهنجي خيال ۾ شراب جو ٿوري استعمال‬
‫سان ڪافي فائدا محسوس ٿين ٿا انهيَء ڪري هن جو مزاج‬
‫گرم تر هئڻ گھرجي‬
‫مضر ‪ :‬منهنجي خيال ۾ هن جا خاص نقصان لکڻ ئي بي‬
‫وقوفي ٿيندي جيئن ته هاڻ اها مسلمه حقيقت ٿي چڪي‬
‫آهي ته شراب ڪهڙي به صورت ۾ا نسان ذات جي حق ۾ نه‬
‫آهي انهيَء ڪري هن جو ڪهڙي به صورت ۾ استعمال نه‬
‫ڪجي‬

‫فائدا‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪202‬‬
‫گھٽ مقدار ۾ شراب پيڻ سان بدني صحت جو محافط آهي‬
‫بدن کي طاقتور ۽ ٿلهو ڪري ٿو‪.‬اخلق کي بهتر ۽ ذهانت‬
‫پيدا ڪري ٿوشراب رت جي فساد کي درست ڪرڻ سان گڏ‬
‫خراب خيالت وسواس ماليخوليا ۽ چريائي کي ختم ڪري ٿو‬
‫دماغ دل ۽ معدي کي طاقتور ڪري ٿو هاضم آهي بک‬
‫لڳائي ٿو‪ .‬بدن مان خراب رطوبتن کي پگھر ۽ پيشاب جي‬
‫ذريعي خارج ڪري ٿو بخار ۾ جڏهن مريض تمام گھڻو‬
‫پريشان هجي ۽ ننڊ نه اچي ته شراب پيڻ سان ننڊ اچي وڃي‬
‫ٿي بدن مان زياده رت نڪري يا شديد ڌڪ لڳي ته شراب‬
‫پيارڻ سان ڪافي آرام محسوس ٿئي ٿو ‪ 70‬ملي لٽر شراب‬
‫صوف جي رس ياگوشت جي شوروي سان ڏجي ته غشي ۾‬
‫فائدو ٿي وڃي ٿو‬
‫جديد سائنسي معلومات‬
‫‪60‬ملي لٽر وسڪي پيڻ سان هيٺين مرضن ۾ فائدو ٿي‬
‫وڃي ٿو‪.‬‬
‫اهڙا مريض جيڪي پراڻين بيمارين ۾ ڪمزور ٿي چڪا هجن‬
‫اهڙا شهري جيڪي ڪاروبار ۾ مصروف هجن ۽ انهن جو‬
‫هاضمو خراب هجي ته اهڙن ماڻهن کي فائدو ٿي وڃي‬
‫ٿو‪.‬انهيَء کان سواِء بدهضمي ۽ پيٽ جو سور هجي حمل ۾‬
‫جيڪڏهن اٻڙڪا ۽ الٽيون هجن ته فائدو ٿي وڃي ٿو ڪمزوري‬
‫يا انتهائي غشي ۾ جڏهن هٿ پير سرد ٿي ويا هجن ته هن‬
‫جي هڪ ئي خوراڪ سان مريض هوش ۾ اچي وڃي ٿو دست‬
‫يا هيضي جي حالت ۾ برانڊي جي هڪ ئي خوراڪ فائدو ڪري‬
‫ٿي شراب ۾ دل کي حرڪت ڏيڻ جي خاصيت آهي انهيَء‬
‫ڪري دل لِء انتهائي مفيد خاص ڪري اهڙيَء صورت ۾‬
‫جڏهن دل وڏي ٿي چڪي هجي اعصابي بيمارين ۾ شراب کي‬
‫تمام احتياط سان استعمال ڪرائجي انهيَء ڪري ته بعض‬
‫اعصابي بيمارين ۾ شراب نقصان ڪري سگھي ٿو‪ .‬باقي‬
‫اختناق الرحم اعصابي سور ۽ ننڊ نه اچڻ ۾ سندس فائدا‬
‫مسلم آهن پگھر آڻڻ لِء به شراب استعمال ڪري سگھجي‬
‫ٿو انهيَء سان نزلي زڪام ۾ فائدو ٿي وڃي ٿو‪ .‬ٻارن جي‬
‫نمونيا ۾ به شراب خاص ڪري برانڊي پياري ويندي آهي ‪.‬‬
‫انهيَء کان سواِء طب يوناني جي بعض دوائن جي ترڪيب ۾‬
‫شراب استعمال ٿيندو آهي اسان به هڪ سنکيي جو نسخو‬
‫ٺاهيندا هئاسين جنهن سان ڪافي اڪسيري فائدا منسوب‬
‫آهن ۽ واقعي فائديمند آهي اسان صرف هڪ دفعو شراب ۾‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪203‬‬
‫ٺاهيوسين ان کان پوِءٽوه جي رس ۾ ٺاهيندا آهيون اهو‬
‫نسخو اصل ۾ شراب برانڊي۾ ئي ٺاهڻو آهي جيئن ته برانڊي‬
‫شراب انتهائي مهنگو آهي انهيَء ڪري اسان اهو نسخو ٽوه‬
‫۾ ٺاهڻ شروع ڪيو انهيَء جو نسخو اسان هن مضمون جي‬
‫آخر ۾ ڏينداسين‪.‬‬

‫شلغم‬
‫انگريزي ‪Beet root‬‬
‫لطيني ‪Brassicarapa linn‬‬
‫خاندان ‪chenopodaceae‬‬
‫هندي شلجم‬
‫ويدڪ طب پالنڪي‬
‫هي هڪ نئين ڀاڄي جو فصل آهي جيڪو تازو پاڪستان ۾‬
‫متعارف ڪرايو ويو آهي‪.‬هن جو اصل وطن يا ڀونوچ وارا‬
‫علئقا آهن يونانين ۽ رومين کي هن فصل جي پراڻي زماني‬
‫کان ڄاڻ هئي‪ .‬جديد ماهر نباتات جو خيال آهي ته هن جوا‬
‫صلي وطن روم يا يونان آهي انهيَء کان پوِء هن جو فصل‬
‫پوري دنيا ۾ پکڙجي ويو ‪ .‬اهو نظريو سنڌجي ماهر زراعت‬
‫ڊاڪٽر شمس الدين تنيي جو آهي جڏهن ته ڊاڪٽر خالد‬
‫غزنوي پنهنجي ڪتاب ۾ لکيو آهي ته هن جو اصلي وطن‬
‫افريڪا آهي ‪ 1548‬ع ۾ هن جي پوک يورپ ۾ ڪئي وئي‬
‫يورپ ۾ هي ايترو ته تيزي سان پکڙيو جو خيال ٿيڻ لڳو ته‬
‫هي ڪو يورپ جو فصل آهي يورپ ۾ هي بٽاٽن کان پوِء ٻي‬
‫نمبر تي مشهور هو ‪ .‬چقندر جو تعلق پالڪ يعني ساڳ جي‬
‫خاندان سان آهي پر ساڳ طور هن جا پن گھٽ کاڌا وڃن ٿا‬
‫جڏهن ته هن جي پاڙ ئي بطور غذا استعمال ڪئي وڃي ٿي‬
‫هن جي پاڙ گول هوندي آهي جنهنجو رنگ سفيد واڱڻائي‬
‫هوندو آهي هن جو هڪ قسم صفا سفيد به هوندو‬
‫آهي‪.‬يورپ ۾ هن جا ڪافي قسم هوندا آهن هن مان کنڊ به‬
‫ٺاهي ويندي آهي‪ .‬پاڪستان جي سرحد صوبي ۾ گوگڙو مان‬
‫کنڊ ڪڍڻ جو ڪارخانو به موجود آهي آئر لينڊ جي سامونڊي‬
‫علئقن ۾ هن کي هن جي رس وارين خاصيتن جي ڪري‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪204‬‬
‫پوکيو ويندو آهي هن جي پنن جي وچ ۾ سڄيل نسون‬
‫هونديون آهن جنهن کي ماڻهو ڄانڀي جي ساڳ وانگر رڌي‬
‫کائيندا آهن جڏهن اهو مشهور آهي ته پالڪ جو ساڳ کائڻ‬
‫سان پيشاب ۾ ساڙو ۽ پٿري پيدا ٿيندي آهي‪ .‬جڏهن ته‬
‫شلغم جي پنن جي ڀاڄي ٺاهي کائڻ سان ڪابه تڪليف نه‬
‫ٿيندي آهي ‪.‬هي ربيع جو فصل آهي هن کي پڻ ٿڌي موسم‬
‫جي ضرورت هوندي آهي انهيَء ڪري يورپ ۾ هن جو فصل‬
‫ڪامياب ويو‪.‬سيپٽمر کان نومبر تائين هي فصل پوکي‬
‫سگھجي ٿو هن جو فصل ٻن ميهنن ۾ تيار ٿي وڃي ٿو‪.‬۽ في‬
‫ايڪڙپيدا وار ‪ 150‬کان ٻه مڻ لهندو آهي‪.‬‬
‫مزاج گرم تر ‪ 2‬شلغم جا ٻج ٽي درجي ۾ گرم ۽ پهرين درجي‬
‫۾ تر آهي‪.‬‬
‫فائدا‬
‫هي نظر وڌائي ٿو‪.‬پيشاب جي ساڙي لِء مفيدآهي‪ .‬شلغم‬
‫بدن کي طاقت ڏي ٿو‪.‬پيشاب آور آهي‪.‬قبض کنگهه پٿري‬
‫نظر جي ڪمزوري سنڌن جي سور ۾ هڪ مفيد غذا‬
‫آهي‪.‬سردي جي ڪري ڦاٽنڊڙ هٿن کي هن جي پاڻي سان‬
‫ڌوئڻ سان فائدو ٿي وڃي ٿو‪.‬ڳاڙهي رنگ جي شلغم جو‬
‫رس رت جي گھٽتائي جو سڀ کان بهتر علج آهي هن جو‬
‫رس انسان جي خون جي نالين ۾ ترت جذب ٿي ويندو‬
‫آهي ‪.‬لوه جو چڱو خاصو مقدار هئڻ ڪري رت جي نالين‬
‫کي چست ڪري ٿو ۽ انهن کي ٻيهر ڪم ڪرڻ جي لئق‬
‫بنائي ٿو انهيَء کان سواِء هن جي استعمال سان جسم ۾‬
‫آڪسيجن جي کوٽ ختم ٿي وڃي ٿي شلغم ڪيلشم جو‬
‫خزانو آهي هي هاِء بلڊ پريشر نسن جي تنگي دل جا مرض‬
‫۽ شريانين جي خرابي لِء مفيد آهي انهيَء کان سواِء جگر‬
‫گردن جون اڪثر بيماريون هن جي استعمال سان درست‬
‫ٿي وڃن ٿيون سائي سنڌن جو سور چيلهه جو سور قبض ۽‬
‫مهيني جي بيقائدگي ۾ مفيد آهي جديد تجربات مان اهو‬
‫ثابت ٿيو آهي ته هي ڳوڙهين ۾ به مفيد آهي‪.‬هن جي سڪل‬
‫پاڙ جو ڪاڙهو قبضي ۽ بواسير ۾ انتهائي مفيد آهي‪.‬ڪاري‬
‫شلغم ۾ قبض پيدا ڪرڻ هاضمي کي خراب ڪرڻ جي قوت‬
‫هن ۾ زياده آهي‪.‬باه ۾ سڙيل جاِء تي هن جو رس لڳائڻ سان‬
‫فائدو ٿي وڃي ٿو چقندر جي پاڻي کي ماکي سان پيتو وڃي‬
‫ته وڌيل تلي کي گھٽ ڪري ٿو‪.‬۽ جگر ۾ پيدا ٿيندڙ رڪاوٽن‬
‫کي ختم ڪري ٿوڊاڪٽر خالد غزنوي پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪205‬‬
‫ته سندس ذاتي تجربو آهي ته ماکي سائي جو بهترين علج‬
‫آهي طب جديد ۾ سائي جي علج ۾ گلوڪوز ڏنو وڃي‬
‫ٿو‪.‬انهيَء ڪري فني نقطه نگاه سان ماکي ۽ چقندر جو‬
‫پاڻي نه صرف يرقان ۾ مفيد آهي پر صفراوي نالين جون‬
‫پٿريون يا ٻين سبب ڪري پيدا ٿيندڙ رڪاوٽن لِء مفيد آهي‪.‬‬
‫حڪيم مفتي فضل الرحمان لکيو آهي ته چقندر جا‬
‫ٽڪڙاکڻي پاڻيَء ۾ ڪاڙهي انهيَء پاڻي سان نقرس سنڌن‬
‫جو سور کي ڌوئڻ سان سور ۽ ورم ختم ٿي وڃي ٿو‬

‫جديد تحقيق‬
‫هن جا پن رهڙن ۽ زخمن لِء استعمال ڪيا وڃن ٿا تلي ۽‬
‫جگر جي بيماري ۾ به استعمال ڪيو وڃي ٿو هن جي پاڙ ۽‬
‫ٻج مخرج بلغم آهن‪.‬هن جا ٻج ۽ پن پيشاب آور ۽ ورم روڪ‬
‫آهن هن جي ٻجن جو تيل سور ختم ڪندڙ آهي‪.‬جديد‬
‫سائنسي تحقيق ۾ اهو ثابت ٿيو آهي ته هن جي پاڙ پنن ۾‬
‫غذائيت آهي جيڪي وٽامن ۽ نمڪيات جو اهم ذريعو آهن هن‬
‫جي ٻوٽي ۾ بيٽان هلڪو پيشاب آور۽ مدر حيض آهي تازو‬
‫ڪوئن تي تحقيق ڪئي وئي ته انهيَء ۾ پينڪرياز جا بيٽا سيل‬
‫ٺهڻ شروع ٿي ويا وڌ ۾ وڌ شگر جي گھٽتائي ‪ 42‬ڏينهن ۾‬
‫ٿي ‪.‬شلغم جگر جي بيمارين ۾ ٻين دوائن سان گڏ امدادي‬
‫دوا طور استعمال ڪري سگھجي ٿو‪.‬ايستائين جو شلغم‬
‫فيٽي لور ۾ به مفيد آهي‪.‬‬

‫شڪائي‬
‫هندي سيتل ساتل‬
‫بنگالي بن ريٺاگجراتي سڪائي‬
‫عربي شوڪت البيضا‬
‫مزاج گرم خشڪ ‪2‬‬
‫سججڃاڻپ‪ :‬هججي ه جڪ ڪنڊن وارو وڻ آهججي جججن جججون ٽججاريون‬
‫ڀوريون ٿينديون آهن‪.‬هن جا پن کٽا هوندا آهن هججن جججي ه جڪ‬
‫ڦرهي ۾ ‪ 8‬کان ‪ 12‬ٻج هوندا آهن هي هندسججتان ۽ پاڪسججتان‬
‫جي جهنگلن ۾ ٿئي ٿي‬
‫فائدا هن جي ڦرهي جگر جي بيمارين ۾ مفيد آهي بواسججير ۾‬
‫به فائدوڏين ٿيون بلغمي بيمارين ۾ بلغم کي پٽجڙو ڪرڻ جججي‬
‫لِء ۽ ساه جي رڪاوٽ ختججم ڪرڻ لِء مسججتعمل آهججي ‪.‬هججي‬
‫ڪارين مرين سان گڏ ڏيڻ سجان قبجض ڪشجا آهجي‪.‬ايگزيمجا ۽‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪206‬‬
‫ڦٽ ڦروڙيجن ۾ هجن ججي بيرونجي اسجتعمال سجان آرام اچجي‬
‫وڃي ٿوڪثرت حيض پراڻا دست رت جي وهجڻ ۾ مفيجد آهجي‬
‫پراڻن بخارن ۾ انتهائي مفيد آهي‬
‫تحقيق‬
‫هي ٻوٽو متضاد بيانن جي ور چڙهيل آهي ‪ .‬مون جيڪي مٿي‬
‫فائدا لکيا آهن سي به اوٽ تي آهن انهن جي ڪا به تصججديق‬
‫نه آهي انهيجَء ڪري تججه هججر مصججنف پنهنجججا نججال لکيججا آهججن‬
‫ايستائين جو طب جي انتهائي معتبر ڪتججابن ۾ بججه ڪا يقينججي‬
‫ڳالهه نظر نه ايندي تعجججب اهجو آهججي تججه ڪنهجن بجه طجبيب‬
‫ذاتي مشاهدو ڪري شڪائي جو بيان نه لکيو آهي اردو جي‬
‫مشهور ڪتابن مثل خزائن الدويه ‪ 2‬تججاج المجربججات ‪3‬لثججاني‬
‫لغات الدويه ‪4‬بيان الدويججه ‪5‬مخججزن الدويججه ترجمججه جججامع‬
‫المفردات ابن بيطار بسججتان المفججردات‪ ،‬اهججي ڪتججاب گ ھڻو‬
‫ڪري اردو ۾ آهن انهن ۾ شڪائي ‪،‬بادآورد۽ ڊامججاهي کججي ه جڪ‬
‫ٻئي ۾ ملئي بيان ڪيو ويو آهي ڪو مصنف بادآورد ۽ شڪائي‬
‫کي هڪ چوي ٿو ڪو وري ڊاماهي ۽ شڪائي کي سججاڳي دوا‬
‫چوي ٿو‪ .‬آئون سرسري ٻڌائيندو هلن ته منهنجو نقطججه نظججر‬
‫اهو آهي ته ٻئي شيون يعني ڊامججاهو۽ش جڪائي ه جڪ ئي ٻججوٽي‬
‫آهججي پججر جيئن تججه ڊامججاهي جججون ر ڳو پاڪسججتان ۾ بججه ‪16‬‬
‫جنسون آهن جن جي شڪل ٿوري گھڻي مختلف آهي‪.‬انهيَء‬
‫ڪڪڪري اهججي ٽئي نججال انهججن جججي مختلججف قسججمن کججي ڏئي‬
‫سگھجن ٿا جيئن ته عربي ڪتابن ۾ صرف شڪائي ۽ بججادآورد‬
‫جو ذ ڪر آهجي‪ .‬انهيجَء ڪري انهجن ٻنهجي کجي سجڃاڻڻ ڪو‬
‫مشڪل نه آهي پر بدقسمتي اها آهي ته نه صرف اسان جججا‬
‫طبيب ڊاماهي جي قسمن کان واقف نججه هئاپججر تعجججب جججي‬
‫ڳالهه اها آهي ته وليم ڊائموڪ جھڪڪڙو سائنسججدان بججه اهججائي‬
‫مقامي ڪتابن واري غلطي دهرائيندي جتي سڀني ٻججوٽين جججا‬
‫لطيني انگريزي نال لکيا اٿس اتي شڪائي جججو نججه انگريججزي‬
‫نه ئي وري ڪو لطيني نججالو لکيججو اٿججس‪ .‬بججاقي بججاد آورد جججا‬
‫لطيني نال لکيا اٿس‪ .‬جتي انهيَء ٻججوٽي جججي شججناخت لکججي‬
‫اٿس اها طبي ڪتججابن جججي بججادآورد سججان بال ڪل نٿججي ملججي‬
‫ليڪن سڀ کان وڌيڪ انڌير پاڪسججتان جججي سائنسججدان ڪيججو‬
‫آهي انهيَء ته انگريزي نالو وليم ڊائيموڪ جيڪو هن بججادآورد‬
‫لِء تجويز ڪيو آهي اهو ڏئي باقي نججال ٽنهججي ٻججوٽين جججا لکيججا‬
‫اٿس معنى ڊاماهو شڪائي ۽ بججادآورد ٽئي نججال هجڪ ٻججوٽي لِء‬
‫لکيااٿس حالنڪه پاڻ سججٺو سائنسججدان آهججي کيججس خججبر هئڻ‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪207‬‬
‫کپي ته ڊاماهي يا شڪائي لِء ‪Fagonia Arbica , fogonia‬‬
‫‪ indica‬استعمال ٿيندو آهي جڏهن ته هي ٻه انگريججزي نججال‬
‫جيڪي وليم ڊائموڪ ڏنا آهججن)‪Amberboaramosa،volut .‬‬
‫‪ (arella divaricata‬خان عثمان غني به اڳيا نال ڏئي وري‬
‫اردو نال ڊاماهو شڪائي ۽ باد آورد لکيججا اٿججس پججر بدقسججمتي‬
‫اها آهي ته انهن انگريزي نالن سججان جي ڪي ٻوٽججا آهججن اهججي‬
‫وڏن پنن سان ۽ انهن ۾ ڪنڊا نه آهن‪.‬جيئن ته اسان جججا جديججد‬
‫يا قديم طبيب ان ڳالهه تجي متفجق آهجن تجه اهجي ٽئي ٻوٽجا‬
‫ڪنڊن سان ليس آهن ۽ پراڻي بخار ۾ مفيد آهن‪.‬انهي جَء مججان‬
‫صججاف ٿئي ٿججو تججه اردو ڪتججابن يججا انگريججزي ڪتججابن ۾ وليججم‬
‫ڊائمججوڪ ‪ ،‬خججان عثمججان غنججي‪،‬سججي پججي کججوري ‪volutarella‬‬
‫‪divaricata‬ٻوٽو بججادآورد ڪري لکيججو آهججي اهججو غلججط آهججي‬
‫انهيَء ڪري ته واليوٽريل ڊاِء وري ڪيٽا ۾ ڪنڊا نججه ٿينججدا آهججن‬
‫فلورا آف مدهيا پرديش جججي صججفحي نمججبر ‪ 244‬تججي مٿئيججن‬
‫ٻوٽي جو ذڪر ڪيو آهي ان لطيني ڪافي نال ڏنا آهن ۽ هججن‬
‫ٻوٽي جي شناخت به لکجي آهجي جي ڪا ڪهجڙي بجه صجورت ۾‬
‫مٿي ذڪر ڪيل ٽن ٻوٽين سان نٿي ٺهڪي باقي برهججم ڏنجڊ ي‬
‫تي شڪ ڪري سگھجي ٿو ته اها ئي باد آورد آهي مججون کججي‬
‫هاڻ اها پڪ ٿي چ ڪي آهججي تججه انگريججزي مصججنفن بججه عربججي‬
‫فارسي ڪتابن ۾ ڪثرت سان ذڪر هئڻ ڪري دٻججڙ دس ڪئي‬
‫آهي نه ته باد آورد جو اهو نججالو نججه لکججن هججا خيججر هججاڻ آئون‬
‫مشهور طبي ڪتابن جا حوال ڏئي قارئين کي صحيح صججورت‬
‫حال کان آگاه ڪندس‪.‬‬
‫منهنجي دلچسپي انهيَء ڪري هن تحقيق ڏانهن ٿي ته پنسار‬
‫اسٽور تي ماڻهو شڪائي ‪،‬بادآورد وٺڻ ايندا هئا‪.‬ڪوشش جي‬
‫باوجود مون کي نه ملي سگھيا حيدر آباد جا پنساري مججاڻهن‬
‫کي ڪڏهن شڪاڪائي ته ڪڏهن ماڻهن کي ڊاماهو ڏئي روانو‬
‫ڪنداآهن ‪ .‬جنهن ڪري نه صرف عججام مججاڻهو پججر طججبيب بججه‬
‫حيران هوندا آهن ته آخر اهججي شججيون ڇججو نٿيججون ملججن‪.‬آئون‬
‫سججڀ کججان پهريججن اردو ڪتججاب خججزائن الدويججه جججو حوالججو‬
‫ڏيندس‪.‬هت اها ڳالهه به واضع ڪندو هلن تججه هججت منهنجججو‬
‫اهججو مقصججد نججه آهججي تججه اردو مصججنف يججا سائنسججدان اهججي‬
‫بيوقججوف يججا اڻ ڄججاڻ هئا علججم الدويججه هجڪ وسججيع علججم آهججي‬
‫غلطيون انسان جو خاصو آهي خود مون کان به علم الدويه‬
‫جي سلسلي ۾ غلطيون ٿيو آهن‪.‬مثل جلججد اول ۾ بججادآورد جججو‬
‫ذڪر ڪري آيو آهيان جيڪو روايتي انججداز جججو هججو‪ .‬اتججي آئون‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪208‬‬
‫پنهنجي اڻ ڄاڻائي جي ڪري صججحيح صججورت حجال پيججش نججه‬
‫ڪري سجگھيس جيئن جيئن مطججالعو ڪنججدو ويججس تججه ڪئيججن‬
‫حقيقتون واضع ٿينديون وڃن جن مان شڪائي ۽ باد آورد بججه‬
‫آهن‪.‬‬
‫خزائن الدويه جلججدٽيون صججفحو نمججبر ‪ 581‬تججي حڪيججم نجججم‬
‫الغني شڪائي جي عنوان سان لکي ٿو ته هي هڪ گاه آهججي‬
‫جيڪو هندستان جي اوڀر ۽ ڏاکڻين علئقن سنڌ پنجاب جھڙن‬
‫ملڪن ۾ پيدا ٿئي ٿو‪ .‬زمين تي پکڙيل خججاردا ڪانڊيري وانگججر‬
‫ٿيندو آهي گل ڪنڊي جي مٿججان لڳنججدو اٿججس شجروع ۾ سجائو‬
‫هوندو آهي ۽ مڪو جي داڻي کان ننڍو هوندو آهي انهيَء کان‬
‫پوِء کلنججدو آهججي‪.‬هججي گججاه پججاڻيَء جججي ڪنججاري اڀرنججدو آهججي‬
‫صاحب تحفه جو چوڻ آهي ته ڊاماهو شڪائي جو مقامي نالو‬
‫آهججي‪.‬شججايد هججي هندسججتان جججي ش جڪائي جججو مقججامي نججالو‬
‫آهي‪.‬ڪي چون ٿا ته ٻئي الڳ آهن صججاحب دسججتورالطبا هججن‬
‫کي باد آورد چوندو آهي‪.‬‬
‫حڪيجم نجججم الغنججي وري بججاد آور ججي عنججوان سجان سجاڳي‬
‫ڪتاب جي صفحي نمبر ‪689‬جلد اول ۾ لکي ٿو ته هي ڪنڊن‬
‫واررو ٻوٽو آهي جنهن بابت ڪن جو خيججال آهججي تججه ڪانڊيرو‬
‫آهي ۽ ڪن جو چوڻ آهي ته ڊاماهو آهي پر اهي قول صججحيح‬
‫نه آهن ڪن جو چوڻ آهي ته بادآورد ۽ شڪائي ساڳي آهن ۽‬
‫شڪائي سندس عربي نالو آهججي ۽ بججاد آورد فارسججي صججحيح‬
‫ڳالهه اها آهي ته باد آورد ۽ شڪائي ٻئي مشابه آهن‪،‬پر الڳ‬
‫الڳ آهن جھنگلن جبلن ۽ واري ۾ ٿئي ٿو‪.‬انطاقي جي تذڪري‬
‫مان معلوم ٿئي ٿو ته هن جا ٻه قسم آهن‪.‬‬
‫لثاني لغججات الدويججه جججي ‪ 160‬صججفحي تججي لکيججل آهججي تججه‬
‫شڪائي يوناني ۾ قولو خوماطوس ‪،‬قولون‪ ،‬اقرانيقي‪،‬عربيَء‬
‫۾ شوڪت البيضا‪،‬شوڪه‪ ،‬فارسججي ۾ چرچججه بعججض جڳڪڪه تججي‬
‫ڪنڪر خورد هندي ۾ ڌماسه شڪائي چوندا آهن‪.‬‬
‫ساڳيو ڪتاب صفحي نمبر ‪117‬تججي لکججي ٿججو تججه هججي ڪنڊن‬
‫وارو ٻوٽو آهي‪.‬۽ ڪانڊيري جي شجڪل تججي هونججدو آهججي‪ .‬ڪي‬
‫هن کي شڪائي ته ڪي وري هججن کججي بججادآورد چونججدا آهججن‬
‫لطيني ۾ هن کي ‪Fagonia Arbica‬چوندا آهن‪.‬‬
‫بيان الدويه رام لڀايه شڪائي جي عنوان سججان لکججي ٿججو تججه‬
‫عربي حافظ الجساد‪ ،‬عربي شوڪت البيضجا عربجي نجالو ٻجه‬
‫دفعا لکيو اٿس لطينججي نججالو ‪Volutraell Divarcata‬لکيججو‬
‫اٿس‪.‬هي ڪنڊن واري ٻوٽي آهي جنهن جا پن ڪي قججدر ٿلهججا‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪209‬‬
‫ٽڪنڊا ۽ بجيارا هوندا آهن ۽ انهن جي آخري نججوڪ ڪنڊن واري‬
‫هوندي آهن ٿڙ ٽن ڪنڊن وارو هوندو آهي لڳ ڀڳ گل بنفشججي‬
‫رنگ جهڙا هوندا آهججن ‪.‬سججاڳيو مصججنف بججادآورد جججي عنججوان‬
‫سان لکي ٿو بادآورد کججي ڦججونڊي‪،‬شوڪةالبيضججه ۽ ‪Fagonia‬‬
‫‪ Arbica‬چيو وڃي ٿوهي هڪ خاردار ٻوٽي آهي ڪي هن کججي‬
‫ڌماسو يا ڪانڊيري جي ويجھو چون ٿا‪.‬پر اهو غلط آهي‪.‬‬
‫تاج المفردات جو مصججنف ش جڪائي جججي عنججوان سججان لکججي‬
‫ٿو‪.‬شڪائي هڪ خاردا ٻوٽو آهي‪.‬هن جو ٿ جڙ ٽڪنڊوآن ڱر برابججر‬
‫ٿلهو هوندو آهي پن ٽڪنڊا بجيارا هوندا آهن۽ انهن جي آخججري‬
‫نوڪ ڪنڊائين هوندي آهي گل بنفشي هيڊاڻ مائل هوندا آهججن‬
‫گھڻو ڪري دريجا ججي ڪنجاري ٿينجدي آهجي‪.‬سجاڳيو مصجنف‬
‫صفحي نمبر ‪ 111‬تي باد آورد جي عنوان ۾ هن جججو لطينججي‬
‫نجججالو ‪ volutrella diveticate‬لکجججي بجججاد آورد سجججان گجججڏ‬
‫‪ fagonia arbica‬لکيججواٿس ٻيججن نججالن ۾ بججاد آورد جججا نججال‬
‫شججوڪته بيضجججه سججنڌي نججالو ڊاماهوهنجججدي ڀجججوونڊي لکيججو‬
‫اٿس‪.‬سڃاڻپ ۾ لکي ٿو ته هي خاردار ٻوٽي آهي جيڪا برهم‬
‫ڏنڊي جو قسم آهي ‪.‬برهم ڏنڊي بيٺل ٻوٽو هوندو آهي‪.‬پججر بججاد‬
‫آور جون ڪافي شاخون هونديون آهن‪.‬ڪي طججبيب جوانسججه‬
‫يا ڊاماهو جي ويجھو چوندا آهن اها ڳالهه غلط آهي هي ٻئي‬
‫الڳ الڳ ٻوٽججا آهججن‪.‬سججاڳي مصججنف صججفحي نمججبر ‪ 366‬تججي‬
‫ڊاماهي جو لطيني نالو ‪ Fagonia arbica‬لکيو آهي‪.‬‬
‫بستان المفردات جو مصنف حڪيم عبالحڪيم ‪ 282‬صججفحي‬
‫تي ڌماسي بابت لکججي ٿججو تججه هججي ڪنڊن وارو گججاه آهججي اٺ‬
‫ڪٽاري جججي مشججابه هونججدو آهججي جنهججن جججا ٻججج پججواڙي جججي‬
‫مشابه هوندا آهن‬
‫ڪتاب المفردات ۾ حڪيم مظفر اعوان ‪ 107‬صفحي تي بججاد‬
‫آورد جي عنوان سان لکي ٿو تججه هججي ڪنڊن وارو ٻوٽججو آهججي‬
‫هي ‪.‬هن جا گل نيرا پنجاب ۾ درياجي ڪناري تي عججام ٿينججدو‬
‫آهي ڪي هن کي جوانسه يا ڌماسه چوندا آهن جي ڪو غلججط‬
‫آهي‪.‬حالنڪه ٻئي ٻوٽا الڳ آهن‪ .‬وري ساڳيو مصنف ڌماسججه‬
‫جججي عنججوان سججان لکججي ٿججو هججت هججن کججي هنججدي بنگلججه ۾‬
‫درالڀاگجراتي ۾ ڌماسو سنڌي ۾ ڊامججاهو انگريججزي ۾ ‪Fagonia‬‬
‫‪ arbica‬چيو وڃي ٿوهي پکڙيججل ڪنڊن واري ٻججوٽي ڪانڊيري‬
‫جي مشابه آهي‪.‬پر پن تمام ننڍو هوندو آهي ڦل داڻي وانگججر‬
‫هن جا گل ڪنڊن جي چوٽي تي لڳن ٿا ڪن هن کي شڪائي‬
‫ته ڪن هن کي بادآورد چيو آهي‪.‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪210‬‬
‫‪ .‬فارما ڪو گرافيا جو مصنف چوي ٿو ته بججوعلي سججينا لکيججو‬
‫آهي ته باد آورد ۽ شڪائي ساڳي ڳالهه آهي مخزن الدويه‬
‫جو مصنف محمد حسن چوي ٿو ته شڪائي جو فارسي نججالو‬
‫چرچه آهي جڏهن ته باد آورد الڳ دوا آهي‪.‬‬
‫هنن سڀني حوالن جي لکڻ جو مقصد اهو آهي ته قارئين کي‬
‫خبر پوي ته هر مصججنف ٽئي عنججوان لکيججا آهججن يعنججي ڊامججاهو‬
‫‪،‬بادآورد‪ ،‬شڪائي پر عنوان سان گڏ اهو به لکيو اٿن ته ڪي‬
‫شڪائي ڊاماهو ته ڪي بادآورد ته وري بادآورد ۾ بججه سججاڳي‬
‫رٽو ته هن کي ڪي شڪائي يا ڊاماهو چون ٿا ‪ .‬اهڙيَء طججرح‬
‫ڊامججاهي سججان بججه سججاڳيو حشججر آهججي‪.‬انهيججَء کججان وڏي‬
‫بدقسمتي اها ته ڪٿان به اهي ٽئي شيون نٿيون ملن صججرف‬
‫ڊاماهو ئي ملي ٿو‪.‬هاڻ آئون آخر ۾ هڪ حوالو ڏيججان ٿججو جنهججن‬
‫کان پوِء انهيَء ۾ شڪ شبهي جي ڪا ڳالهه نججه رهنججدي تججه‬
‫ش جڪائي دراصججل ڊامججاهو ئي آهججي جنهججن جججو لطينججي نججالو‬
‫‪Fogonia Indica‬آهي‪.‬مقصد اهو ٿيججو تجه هججي جي ڪو مجون‬
‫بحث ڪيو آهي اهو سڄو ثابت ڪري ٿو تججه ش جڪائي ڊامججاهو‬
‫آهي جڏهن ته هن کان اڳ ڊاماهي ۾ مون اهو ذ ڪر نججه ڪيججو‬
‫آهي نه ئي باد آورد ۾ اهڙو ذڪرپهرين جلد ۾ ڪيو ويججو انهيجَء‬
‫لِء عرض ڪري آيو آهيان‪.‬ته ايستائين آئون به انهيَء غلطججي‬
‫۾ مبتل هوس جنهن ۾ اسان جا ٻيا اطبا مبتل هئا جڏهن اصججلي‬
‫صورت واضع ٿي ته پنهنجي غلطي جو اعتراف ڪرڻ ۾ شرم‬
‫محسوس نه ڪجي جي اها غلطي ظاهر نه ڪبي ته مم ڪن‬
‫آهي صدين تائين اها غلطي جاري رهي انهيَء ڪري بججه تججه‬
‫مون کان اڳ جججا طججبيب انتهججائي هوشججيار ۽ فججن طججب سجان‬
‫محبت ڪندڙ هئا‪.‬انهن جي جي توجه اوڏانهن نه وئي تججه وري‬
‫يا نصيب‪.‬ڊاماهي جا ‪18‬قسم پاڪستان ۾ موجود آهن جن ججا‬
‫هيٺ نال لکيا وڃن ٿا‪.‬‬
‫‪Fagonia acerosa‬‬
‫‪Fagonia bruguieri‬‬
‫‪Fagonia bruguieri var. bruguieri‬‬
‫‪Fagonia bruguieri var. haplotricha‬‬
‫‪Fagonia bruguieri var. laxa‬‬
‫‪Fagonia bruguieri var. rechingeri‬‬
‫‪Fagonia glutinosa‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪211‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫‪Fagonia indica‬‬

‫‪Fagonia indica var. aucheri‬‬

‫هي سڀ قسم پاڪستان ۾ موجججو آهججن انهججن مججا هجڪ قسججم‬
‫اه جڙو بججه آهججي جنهججن جججا ڪنڊاٿلهججا تججه پججن چهنججب وارا ايئن‬
‫محسوس ٿئي ٿو ته ڄڻ پن جججي آخججر ۾ ڪنڊو آهججي ‪ .‬قججارئين‬
‫انهن سڀني قسمن کي فلورا آف پاڪستان جي ويب سججائٽ‬
‫تي ڏسي سگھي ٿو‪.‬اهوچئي سگھجي ٿو ته انهن جججا مختلججف‬
‫قسم شڪائي ڊاماهو ۽ باد آورد هجن‪ .‬پر اهججو بججه صججحيح نججه‬
‫آهي‪.‬انهيَء ڪر ته متحده عرب امارات جي هڪ ويب سججائٽ‬
‫تججي‪،‬ش جڪائي جججو ذ ڪر آهججي قججارئين جججي معلومججات لِء ان‬
‫مضمون تان معلومات ترجمو ڪري لکي رهيو آهيججان‪ .‬هيججٺ‬
‫انگريزي معلومات من وعن ڪاپي ڪري لکي رهيو آهيان‬
‫‪Scientific Name: Fagonia indica Burm.f.‬‬
‫‪Synonym: F.parviflora Boiss‬‬
‫‪Local Name(s): Shoka`a‬‬
‫‪Arabic Name(s): Shokaa, Shokai, Showika, Aataf, Aaqol,‬‬
‫‪Shokah Baidaa,‬‬
‫‪Janab Shokai‬‬
‫‪Common Name(s): Fagonia‬‬
‫‪Family: Zygophyllaceae‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪212‬‬
‫هي سرسري معلومات عرب علئقي جي آهججي انهي جَء مججان‬
‫اسين اندازو لڳائي سگھون ٿا تججه جنهججن کججي اسجين ڊامججاهو‬
‫چئون ٿا اهو ‪ Fagonia Arabica‬آهي ‪.‬عرب ملڪن۾ انهيَء‬
‫جو نالو شوڪا‪ ،‬شڪائي‪،‬شوڪه بيضه چيووڃي ٿو‪ .‬هاڻ خججود‬
‫موجوده عربن جي شاهدي اها آهي تججه ڊامججاهو ئي ش جڪائي‬
‫آهي تجه پجوِء اسجان پنهنجججي ڪتججابن ۾ خجواه مخجواه ٻججه الجڳ‬
‫ٻوٽيون تسليم ڪندي هرهڪ جو الڳ ذڪر ڪريون اها ڳالهه‬
‫انتهائي نامناسب آهي‪ .‬ساڳي ويب سائٽ جججي ‪PDF‬فججارم ۾‬
‫ڊاماهي جي رنگين تصوير شجڪائي جججي نججالي سججان موجججود‬
‫آهي ‪.‬فائدن ۾ ڪنهن زماني ۾ اخبارن ۾ شايع ٿيو هو ته سچي‬
‫ٻوٽي )ڊامجاهو(بلجڊ ڪينسججر ۾ مفيجد آهجي‪ .‬ان متعلجق بجه هججن‬
‫عرب سائنسدان سهن جي تحقيججق ججو ذ ڪر ڪيججو آهجي تجه‬
‫ڊاماهي سان سهن جي ٽي ايل سي نارمل ٿي وئي‪.‬منهنجججي‬
‫خيال ۾ هاڻ ايتري تفصيل کان پوِء شڪ شبهي جججي گنجججائش‬
‫نه رهي ‪ .‬شڪائي ۽ڊاماهو ساڳي ڳالهه آهن‪.‬انهن ٻنهي کي‬
‫الڳ ٻوٽي چوڻ وارا غلطي تي آهن‪.‬‬

‫سروال‪ ،‬سروار‬
‫بنگالي ‪ :‬شيو بال‬
‫انگريزي‪Ell grass :‬‬
‫لطيني نالو ‪Vallisneria spiralis‬‬
‫چيني نالو ‪mi ci ku cao‬‬

‫سڃاڻپ هي هڪ قسم جو گججاه آهججي جي ڪو وهنججدل پججاڻي ۾‬
‫ٿئي ٿو‪.‬هي موسمي ٻوٽو آهججي‪.‬هججن کججي جججون کججان اڪٽججوبر‬
‫تائين گل لڳن ٿا‪.‬هجي ڏکجڻ يججورپ ۽ مصجر ۾ تمجام گ ھڻو ٿئي‬
‫ٿو‪.‬انهيَء کان سواِء برصغير۾ به هي هرهنڌ ٿئي ٿو پاڪسججتان‬
‫۾ به هي ڏٺو ويو آهي‪.‬‬
‫تاريخ‬
‫آمريڪا جي قديم رهاڪن مان سيري جي قبيلي وار هن گاه‬
‫کي بطور غذا کائيندا هئا جيڪي ميڪسيڪو جي سونورا بندر‬
‫آس پاس ويٺل هئا هو هججن جججي پججاڙن کججي نججه صججرف تججازي‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪213‬‬
‫حالتن ۾ کائيندا هئا پر سڪائي سياري ۾ کائينججدا هئا ايسججتائين‬
‫جو سندن زبان ۾ هن گاه تي شعر به موجود هئا‪.‬‬
‫مزاج‪ :‬سرد تر ‪3‬‬
‫فائدا‬
‫هي بک لڳائي ٿي ٿڌي ۽ مقوي معده‪،‬عورتن جججي بيمججارين ۾‬
‫اڪثر استعمال ٿئي ٿي‪.‬هججن جججو ليججپ رت بنججد ڪري ٿوتججازو‬
‫پيٽ تي رکڻ سان پيٽ جي سور ۾ مفيد آهججي اڃ اج ھائي ٿججو‬
‫پرميل لِء ڪارآمد آهي مواد پخته ڪري ٿو‬
‫ڪيميائي جز‬
‫هن ججي سجڪل پنجن ۾ ‪ 14‬سجيڪڙوڇاري‪11.54،‬ملجي گجرام‬
‫ڪيلشم ‪32.05‬ملي گرام فاسفورس ‪14.1‬ملججي گججرام آئرن‬
‫حياتين اي‪ ،‬ٿايامين ربو فليون‪،‬نياسين‪.‬‬

‫ساپالميٽو‬
‫انگريزي نالو ‪saw palmetto‬‬
‫هي کجي يا تاڙي جي خاندان وارن ٻوٽن سان هن جو تعلججق‬
‫آهي‪.‬حقيقججت ۾ سججاپالميٽو ۽ مججائينر پججالميٽو ٻججه ال جڳ ال جڳ وڻ‬
‫آهن ‪.‬سا پالميٽووڏو جڏهن ته ننڍي کي سيبيل سيروليٽا چوندا‬
‫آهن سيبل سيرو ليٽا جي نججالي سججان هوميججو پيٿجڪ ۾ پٿججري ۽‬
‫پيراسٽيٽ گججدودن جججي وڌڻ جججي صججورت ۾ اسججتعمال ڪرڻ‬
‫سان فائدو ٿي ويندو آهي‪ .‬هوميو پيٿڪ ۾ هججي روز مججره جججي‬
‫دوا آهي ٽنڊو محمد خان جججا ا ڪثر مججاڻهو انهي جَء مقصججد لِء‬
‫استعمال ڪنججدا رهنججدا آهججن‪.‬پاڪسججتان ۾ هججن جججو ننڍو قسججم‬
‫پوکيو ويندو آهي جنهن جي تصديق فلورا آف پاڪستان جججي‬
‫ويب سائٽ مان ٿي آهي ‪.‬آمريڪا جججي رياسججت فلوريججدا جججا‬
‫قديم قبيل هن وڻ ججي ڦجل کجي بطجور غجذا اسجتعمال ڪنجدا‬
‫هئا ‪.‬جيتوڻيڪ يورپ وارا ڦل جي ذائقي کجي پسجند نجه ڪنججدا‬
‫هئا‪.‬ان زماني ۾ قديم قبيلن کي هججن جججي دوائي فججائدن جججي‬
‫خبر نه هئي‪ .‬انگريزي طب ۾ ‪1870‬ع ۾ هن کي شججامل ڪيججو‬
‫ويو‪.‬اليڪٽرڪ طب ۾ باقائدي هن جي تحقيق ڪئي وئي انهججن‬
‫هن کي عظم غده قداميه سان گ جڏ پيشججاب جججي نججالين جججي‬
‫بيمارين ۾ مفيد قججرار ڏنججو‪،‬امري ڪا وارن ‪ 1906‬ع ۾ هججن کججي‬
‫پنهنجي فارمججاڪو پيججا م شججامل ڪيججو‪.‬اهڙيجءَ طججرح هججن جججا‬
‫مرڪبات نيشنل فارمولري ۾ ‪ 1906‬۽ ‪ 1916‬۾ شامل ڪيججو‬
‫ويو‪.‬تازو امريڪا جي مقامي ٻوٽين ۾ هن جو شمار ڪيججو ويججو‬
‫آهي جيڪي صرف ‪ 10‬کن آهن‪.‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪214‬‬
‫سڃاڻپ‬
‫مزاج گرم تر مستعمل جز هن جو ڦججل جي ڪو اورينججج ڪلججر‬
‫تي ‪ 3‬سينٽي ميٽرڊگھو هڪ ٻج وارو ڦل ٿيندو آهي‪.‬‬
‫مضر‪ :‬هن جي استعمال سان الرجي ٿي سگھي ٿججي ‪.‬جنهججن‬
‫کججي رت اينججدڙ هونججدو تججه انهيججَء ۾ اضججافو ڪري سججگهي‬
‫ٿو‪.‬ڪوليسٽرول وڌائڻ وارا جز هئڻ ڪري دل جي مريضججن لءِ‬
‫نقصان ڪار ٿي سگھي ٿو‪.‬حامله عورت هججن جججي اسججتعمال‬
‫کان پرهيز ڪري ته بهتر رهندو‪.‬‬
‫فائدا‬
‫هن جي اسججتعمال سججان پراسججٽيٽ جججي غججدود جججو ٽيسججٽي‬
‫اسٽيرون ايڪشن گھٽ ٿئي ٿو‪.‬انهيجَء ڪري هججي وارن جججي‬
‫ڪرڻ لِء‪،‬خوردني مفيد آهججي خججاص ڪڪڪري مججردن جججي وارن‬
‫ڪرڻ جي لِء ڪارآمد آهي مثاني جي سججوڃ ۽ پراڻڪڪي کنگهججه‬
‫لِء مفيد آهي عورتن جي ارهن کججي وڌائڻ جججي لِء بججه مفيججد‬
‫آهي‪.‬رحم جججي سججوزش لِء بججه هججي ڏئي سججگھجي ٿججو تججازي‬
‫تحقيق مطابق هي ٿائيرائد گلينڊ جي لِء به مفيد آهي ڇاتيَء‬
‫جي بيمارين ۾ دم کنگجھ سججاه جججي نججالين جججي سججوزش ۾ بججه‬
‫مفيججد آهججي‪.‬هججي عججورت تججوڙي مججردن جججي قججوت بججاه وڌائي‬
‫ٿو‪.‬انهيَء کان سواِء ‪ 1939‬۾ بيڪ ٽججوانڊين ڪتجاب ۾ ڇپيججو تجه‬
‫هن جا ڦل سڪل يا ساوا نه صرف پراسججٽيٽ جججي لِء مفيججد‬
‫آهن پر اهي دافع تعفن ننڊ آڻيندڙ آهي‪ .‬ساڳيو ڪتاب ا ڳتي‬
‫هلي لکي ٿو تججه‪،‬هججي دم ۽ سججاه جججي نججالين ۽ ڪاڪڙي جججي‬
‫بيمارين ۾ مفيد آهججي انهيَءکانسججواِء کرٽيججوبرائٽ ڊزيججز۽ کن جڊ‬
‫جي بيماري ۾ مفيد آهي‪.‬‬
‫جديد معلومات‬
‫هن وڻ جي ست جي باري ۾ اهو چيو ويو آهججي تججه هججي بججدن‬
‫کي طاقت ڏيڻ وارن وڻن مان آهي ‪.‬هي سججت قججدرتي طججور‬
‫نقصان کان خالي آهي هججن جججي سججائڊ افيڪٽججس جججي اڃججان‬
‫تائين خبر نه پئي آهي جيتوڻيڪ هي ڪثرت سججان اسججتعمال‬
‫ڪيو وڃي ٿو امريڪا جي ‪ 1905‬واري فارمججاڪو پيججا مطججابق‬
‫هي مثاني جي غدود جي اهنجن کي منهن ڏي ٿو يورپ جججي‬
‫‪ 9‬تحقيقي مرڪزن ۾ڪم ڪرڻ وارن مشهور سائنسدانن اهججا‬
‫راِء ڏني آهي ته سا پالميٽويا سججيبل سججيرالوٽا‪.‬جججا تمججام سججٺا‬
‫نتيجا سامهون آيا آهن‬
‫ڪيميائي جز‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪215‬‬
‫هي مشڪن جججي مرمججت ڪري ٿججو هججي لحمججي تيزابججن تججي‬
‫مشججتمل هونججدو آهججي لرڪ ايس جڊ اولين جڪ ايس جڊ مججاِء ريٽ جڪ‬
‫ايسڊپالميٽڪ ايسڊ فججائيٽو ايسججيرول پججولي سججيڪرائيڊ‪،‬موجججود‬
‫هوندا اٿس‪.‬‬

‫شڪاڪائي‬
‫ويدڪ شتاله شريوالي‬
‫هندي ڪرنجي ڪو جي‬
‫بنگالي بن ريٺاڪانتا ڪاچا‬
‫گجراتي سڪي ڪائي‬
‫تامل‪،‬سڌها طب ‪ :‬سگاڪائي‬
‫انگريزي‬
‫لطيني‪Acacia concina:‬‬
‫خاندان‪Mimosaea :‬‬

‫هي هڪ وڏو وڻ آهي جيڪو ٻٻر جي خاندان مان آهي هن جي‬
‫پلڙن کي شڪاڪائي چيو وڃي ٿو‪.‬‬
‫مقام پيدائش‪ :‬هي پوري برصغير جي گرم علئقن ۾ ٿئي ٿو‪.‬‬
‫مزاج گرم خشڪ‬
‫مضر‪ :‬هي زياده مقدار ۾ کائڻ سان الٽي ۽ اٻڙڪا ڪري ٿو‬

‫فائدا‬
‫هي گھڻو ڪري وارن کججي وڌائڻ جججي لِء مٿججي ۾ وجھنججداآهن‬
‫‪ 15‬گرام شڪاڪائي کي اڌ ڪلو پاڻيَء ۾ ڪاڙهي وارن کججي‬
‫ڌوئڻ سان مٿي جي چانهه ختججم ٿججي وڃججي ٿججي هججي سججائي ۾‬
‫مفيججد آهججي هججن جججون ڦرهيججون بخججارن جججي ڪاڙهي ۾ بججه‬
‫استعمال ڪيون وينديون آهن‪.‬‬
‫جديد سائنسي معلومات‬
‫هي بخار ختم ڪندڙ مخرج بلغم آهي الٽي آڻيندڙ پيشاب آور‬
‫دست روڪ هن جي پنن جو ڪاڙهو مليريا ۾ ڏنو وڃي ٿو‬
‫بيروني طور تي بطور دافع تعفن استعمال ٿئي ٿو هججن مججان‬
‫مرهججم ٺججاهيو وڃججي ٿججو‪.‬جي ڪي جلججدي بيمججارين لِء مفيججد‬
‫آهي‪.‬هن جو ست جذام ۾ استعمال ٿئي ٿو‪.‬هججن جججي ٿجڙ جججي‬
‫ڇوڏي ۾ سيپونين هو ندا آهن جيڪي ليو پي اول الفججا اسججپائنا‬
‫اسٽيرول ليڪٽون ۽ ايسيڊڪ ايس جڊ هونججدو آهججي ش جڪاڪائي ۾‬

‫جلد چوٿون‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫‪216‬‬
‫‪ 20.8‬سيڪڙو سيپونين کنڊ ۽ گلڪوز ارابي نوز رهيمانوز پنججن‬
‫۾ الڪلئيڊ نڪٽين ڪولي ڪوٽامائيڊ ٽرائي ٽرپينججائد سججيپونين ۽‬
‫آگزيلججڪ ايسججد ٽججارٽيرڪ ايسججڊ سججائٽرڪ ايسججڊ سڪسججينڪ‬
‫‪،‬ايسڪاربڪ ايسڊهن جي ڇججوڏي ۾ جي جڙا مججار اثججر آهججي ۽ رت‬
‫روڪ خاصيتون به آهن انهيَء کان سواِءپيٽ جو سور گھٽائي‬
‫ٿو هن جون ڦرهيون صفرا گھٽائڻ سان گڏ‪،‬مسهل به آهن‪.‬‬
‫مجربات شڪاڪائي جا ٻج ‪ 50‬گرام جاؤتري ‪ 10‬گرام ڪٽججي‬
‫ڇاڻي وڏي چڻي جيڏيون گوريون ٺاهي ‪ 2‬کججان پنججج گوريججون‬
‫صبح وشام پاڻيَء سان کائجن‪.‬‬
‫فائدا يرقان لِء انتهائي مفيد آهي‪.‬‬
‫تذڪرةالهند جو مصجنف لکجي ٿجو تجه هجڪ سجال گرمجي ججي‬
‫موسم ۾ تمام گھڻن ماڻهن کجي سجائي ٿجي پئي فقيجر ا ڪثر‬
‫نسخن کان تنگ ٿي پيوساڳي ترڪيب سان ڪافي مريضججن‬
‫کي فائدو ٿي ويو‪.‬‬

‫لطيفي دواخاني جي پيشڪش‬

‫تازو مفرد دوائن جا حججد کججان وڌيجڪ اگهججه وڌڻ جججي ڪري يونججاني‬
‫دوائون ڪافي مهنگيون ٿي چڪيججون آهججن ايسججتائين جججو دواخججانن‬
‫بعض دوائن جا اگھ ٻيڻ ۽ ٽيڻ تي وڌايا آهن‪.‬جنهنجو اهو نتيجو نڪتو‬
‫آهي جو ڪافي مججاڻهن ديسججي علج جججي مهنگججائي جججي شجڪايت‬
‫ڪن ٿا ‪.‬لطيفي دواخاني پاران لطيفي مطب ۾ هلنججدڙ دوائن جججون‬
‫باقائدي گوريون ٺاهي سستي اگھ تي حڪيمن کي مهيججا ڪرڻ جججو‬
‫بندو بست ڪيو ويو آهي ‪ .‬في الحال هيٺيون دوائون دستياب آهن‬

‫حب سبز‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪217‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫هججر گوريججون ڪينسججر جججي پهريججن درجججي ۾ مفيججد هج جڻ سججان گ جڏ‬
‫هيپاٽائيٽس ۾ ‪L.F.T‬درست ڪرڻ ۾ مفيد آهي انهيَء سان گجڏ السجر‬
‫۾ به هن جا فائدا مشاهدي ۾ آيا آهن خاص ڪري السر جججي جديججد‬
‫بيماري جنهن کي هيليڪو بيڪ چيو وڃي ٿو ان ۾ مفيد آهججي‪.‬سججيني‬
‫۽ معدي جي جلن ۾ به مفيد آهي‪.‬رت صاف ڪرڻ لِء بجه مسجتعمل‬
‫آهي انهيَء ڪري ڦٽ ڦرڙين لِء به مفيد آهي‪.‬‬
‫مقدار خوراڪ‪2:‬گوريون صبح ٻججه گوريججون شججام جججو پججاڻيَء سججان‬
‫کارائجي شديد تڪليف ۾‪ 4‬دفعا ڏينهن م ڏئي سگھجي ٿو‬
‫قيمت ‪ 20‬گوريون ‪ 15‬رپيا ‪ 100‬گوريون ‪ 60‬رپيا‬

‫السر روڪ‬
‫هي لطيفي دواخاني جو اهم نسخو آهي جيڪو السججر لِء ڪارآمججد‬
‫آهي چاهي اهو السر معججدي ۾ هجججي يججا ننڍي آنڊي م خججاص ڪري‬
‫عورتن جي سيني ۽ معدي جي جلن هٿن پيرن جي گرماش معدي‬
‫۽ ڪاڪوس م رت اچڻ م به ڪارآمد آهججي سججندس فججائدو آهسججتي‬
‫آهسججي محسججوس ٿئي ٿججو‪ .‬جي ڪو مسججتقل هونججدو آهججي ڪافي‬
‫مريضن جا السر هن دوا سان ختم ٿي چڪا آهججن ‪ .‬هججن جججي اهججم‬
‫جزن ۾ موتي به شامل آهن‬
‫مقججدارو خججوراڪ‪ 2 :‬گوريججون صججبح ٻججه گوريججون ٻنپهججرن جججو ۽ ٻججه‬
‫گوريون رات جو ماني کان اڳ پاڻي سان کارايو‪.‬‬
‫‪ 25‬گوريون ‪20‬رپيا ‪100‬گوريون ‪80‬رپيا‬

‫رت افزا‬
‫هي گوريون ‪ .‬لطيفججي دواخججاني م وڏي اهتمججام سججان تيججار ڪيججون‬
‫وينديون آهن‪ .‬رت وڌائڻ لِء هن کان ڪابه بهتر دوا نه آهججي‪.‬انهي جءَ‬
‫سان گڏ بدن چيلهه جي سور ۽ سنڌان جي سور لِء به مفيججد آهججي‬
‫اعصابن کي قوت ڏيجن لِء هجن کجان بهجتر دوا ملجڻ نجاممڪن آهجي‬
‫ڪنهن مستند حڪيم جي مشوري سان استعمال ڪرائجي‬
‫مقداروخوراڪ هڪ گوري صبح هڪ گوري رات جو مججاني کججان پججوءِ‬
‫ترت کارائڻ گھرجي‬
‫قيمت ‪ 20‬گوريون ‪20‬رپيا ‪ 100‬گوريون ‪ 100‬رپيا‬

‫حب زنجبيل‬

‫هي لطيفي دواخاني جو خاص نسخو آهي جيڪو گلي جي خججراش‬
‫گلي جو سورکنگھ لِء مفيد آهي‬
‫مقداروخوراڪ روزانو هڪ گوري ڏينهججن ۾ چججار دفعججا وات ۾ وج ھي‬
‫کٽمٺي وانگر چوسجي۽ رس ڳڙڪائي ڇڏجي‪.‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪218‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫قيمت ‪ 100‬گوريون ‪ 50‬رپيا‬

‫حب شفاف‬
‫هي گوريون رباعيات يوسفي جو مشهور نسخو آهي جي ڪو اسجي‬
‫سججالن کججان رت صججاف ڪرڻ لِء مسججتعمل آهججن ايسججتائين جججو‬
‫موجوده وبائي خارش جي لِء به مفيد آهي ڦججٽ ڦڙوڙيججن جججي لءِ‬
‫هن نسخي جو ڪو به مثال پيش نٿو ڪري سججگھجي‪.‬انهي جَء کججان‬
‫سواِء آتشڪ م ‪ 15‬ڏينهن کججارائي ه جڪ هفتججو جججوهر منقججى کججارائڻ‬
‫سان آتشڪ جي رپورٽ نيگيٽو ٿي وڃي ٿي‪.‬‬
‫مقدارو خوراڪ ‪ 2‬گوريون صبح ‪ 2‬گوريون شججام جججو پججاڻيَء سججان‬
‫واپرائجن‬
‫شديد تڪليف ۾ ‪ 3‬گوريون صبح وشام کارائي سگھجن ٿيون‪.‬‬
‫قيمت ‪ 25‬گوريون ‪ 20‬رپيا ‪ 100‬گوريون ‪ 60‬رپيا‬

‫حب بواسير‬

‫هي نسخو لطيفي دواخاني ۾ ‪ 30‬سالن کان مستعمل آهيهججن جججي‬
‫استعمال سان بواسير ۾ آهستي آهستي فائدو ٿججي وڃججي ٿججوانهيءِ‬
‫سان گڏ بواسججير۾ ٿينججدڙخارش سججور ۽ مججوڪن جججي سججوزش ۾ بججه‬
‫مفيد آهي ٻه ٽي مهينا کائڻ سان موڪا سسي وڃن ٿا ‪.‬‬
‫قيمت ‪ 25‬گوريون ‪ 20‬رپيا ‪ 100‬گوريون ‪80‬رپيا‬

‫سيلن روڪ‬
‫هي گوريجون ليڪوريجا ججي لِء انتهجائي مفيجد آهجن هجن وقجت اهجا‬
‫شجڪايت عججورتن ۾ عججام جججام آهججي جنهججن لِء مججارڪيٽ ۾ انتهججائي‬
‫مهنگيججون دوائون و ڪرو ڪيججون وڃججن ٿيججون لطيفججي دواخججاني ۾‬
‫مناسب اگھ تي اهي گوريون دستياب آهن هي گوريون نججه صججرف‬
‫سيلن الرحم ۾ مستعمل آهن پر رحم جي ورم لِء به ڪارآمد آهن‬
‫‪ .‬هججن سججان گ جڏ حججب اسججگند اسججتعمال ڪرڻ سججان تججرت فججائدو‬
‫محسوس ٿئي ٿو ‪.‬‬
‫قيمت ‪ 25‬گوريون ‪20‬رپيا ‪ 100‬گوريون ‪ 80‬رپيا‬

‫سفوف قمري‬

‫هي انتهائي زود اثر ۽ مؤثر نسخو آهججي‪.‬جي ڪو عججورتن جججي رحججم‬
‫جي زخمن ڦٽن ڦروڙين سان گڏ رحم مان بجدبو دار رطجوبت ججي‬
‫اخراج لِء مفيد آهي اهڙيَء طرح رحم جي سوڄ گھٽججائڻ ۾ بججه هججن‬
‫جو اهم ڪردار آهي ‪ .‬انهيَء کان سواِء بدن جججا خججراب نججه ڇٽنججدر‬
‫زخم به هن سان درست ٿي وڃن ٿا‪.‬‬
‫نوٽ ‪ :‬قبض جي صورت ۾ ڪابه قبججض ٽوڙينججدڙ دوا ڏي جڻ ضججروري‬
‫آهي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪219‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫مقدارو خوراڪ ‪ :‬صرف هڪ گوري رات جو مکڻ ملئي مججاني جججي‬
‫گراه ۾ رکي کائجي‪.‬مرض جي شڊت م ٻه دفعا به کارائي سگھجي‬
‫ٿو ‪.‬‬
‫قيمت ‪ 100‬گوريون ‪100‬رپيا‬

‫زرنبادي‬

‫هججي نسججخو ڪافي پرا ڻو آهججي هججن جججي اسججتعمال سججان ڦججٽ‬
‫ڦروڙيون ۽ زخم خراب ٿجي وڃججن ڪينسجر ججي زخمجن ججي ڌپ ۾‬
‫استعمال ڪرڻ سان ڌپ ختجم ٿجي وڃججي ٿجي ڪينسججر جججي پهريجن‬
‫درجي ۾ ڏيڻ سان اڪثر ماڻهن کي حيججرت انگيججز فججائدو ٿججي وڃججي‬
‫ٿو‪.‬۽ ڪينسر جي واڌ کي روڪڻ ۾ معاون آهججي‪.‬پرا ڻي پرميججل ۾ بججه‬
‫هي ڪارآمد آهي ‪.‬‬
‫مقدارو خوراڪ هڪ گوري صبح هڪ شام جو پاڻيَء سان‬
‫‪ 100‬گوريون ‪ 80‬رپيا‬

‫حب اسگند لطيفي‬
‫هي قرابادين جو مشججهور نسججخو آهججي جي ڪو لطيفججي دواخججاني ۾‬
‫مناسب تبديلين کان پوِء تيار ڪيو ويو آهججي انهيجَء ڪري سججندس‬
‫فائدا عججام حججب اسججگند کججان زيججاده آهججن سججنڌن پٺججن ۽ بججدن جججي‬
‫سورلِء ڪارآمد هجن سان گڏعججورتن جججي نججرن جججي سججور ورم ۽‬
‫ليڪوريا ۾ به پنهنجو اثر ڏيکارين ٿا‬
‫مقدارو خوراڪ‪ 4 :‬حب صبح جججو يججارات جججو سججمهڻ مهججل پججاڻيءَ‬
‫سان استعمال ڪرائجي‬
‫‪ 100‬گوريون ‪ 80‬رپيا‪.‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪220‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫قرابادين لطيفي‬
‫جديد طرز تي تحرير ڪيل الف بججي وار پٽيجَء سججان‬
‫مرڪبججججججات لکيججججججا ويججججججا آهججججججن ‪.‬جنهججججججن ۾‬
‫اطريفجججل‪.‬اڪسجججير‪،‬ايجججارج‪،‬بجججرود تڪميجججد ‪،‬ٽوٽ ڪا‬
‫‪،‬پرپٽيون‪،‬جلب جوارشون‪،‬جوشججانده حريججره حلججوو‪،‬‬
‫حمول ‪،‬حقنججو‪ ،‬جديججد پججائوڊر‪،‬جججوهر چججورن‪،،‬خميججره‬
‫خيسجججججججججججججججججججججججججانده‪ ،‬دوا‪ ،‬ذرور‪،‬رب‪،‬رس‪،‬روح‬
‫روغجججن‪،‬سجججت‪،‬سجججرما‪،‬سرڪاسجججفوف سجججڪنجبين‬
‫سنون ‪،‬سيال‪ ،‬شربت شموم‪ ،‬شججياف گھوٽججا‪ ،‬صججابڻ‬
‫صليه ضماد طل‪ ،‬عرق‪ ،‬غسول‪ ،‬غازه غرغره‪ ،‬فرزه‬
‫فتيله قطور ڪجججل ڪاڙهججا ڪشججته ڪيپسججول‪،‬لعججوق‬
‫لبوب ‪،‬لججوڻ معجججون مفججرح‪ ،‬يججاقوتيون نججاس‪،‬مرهججم‬
‫مربججه گلقنججد‪ ،‬مشججهور ۽ ڪثيرالفوائد نسججخا‪،‬جديججد‬
‫سائنسي تحقيق مطابق مفردات جي اصلي ۽ نقلي‬
‫جي سڃاڻپ تي به لکيو ويو آهي‪ .‬هرهڪ عنوان تي‬
‫لتعدا نسججخا ڏنججا ويججا آهججي جي ڪي موجججوده يونججاني‬
‫دواخانا ٺاهي رهيا آهن‪ .‬جيئن ته قديم نسخا انتهائي‬
‫مهنگا آهن ‪ .‬انهيَء ڪري موجججوده داخججانن ريسججرچ‬
‫ڪري نيون ترڪيبون لکيون آهن‪ .‬قراباديب لطيفججي‬
‫۾ به انهيَء طرز عمججل جججي پيججروي ڪئي وئي آهججي‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪221‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫انهيَء کان سوا ٻيا اهڙا نسخا لکيا ويججا آهججن جي ڪي‬
‫ٺاهڻ ۾ سسججتا ۽ آسججانيَء سججان ملنججدڙ مفججردات تججي‬
‫مشتمل آهي قرابادين لطيفي جي موجججودگي ۾ ٻججي‬
‫ڪنهن به اردو يا سنڌي ڪتاب ججي اوهججان ضججرورت‬
‫محسوس نه ڪنججدا هرقسججم جججا نسججخا اوهججان کججي‬
‫ڪتاب ۾ ملنججدا ‪ .‬هججي ڪتججاب چئن جلججدن ۾ دسججتياب‬
‫آهي‬
‫قرابجججادين لطيفجججي جلجججد اول ‪ 100‬قرابجججادين‬
‫لطيفي جلد ٻيو ‪100‬‬
‫قرابادين لطيفججي جلججدٽيون ‪ 150‬قرابججدين لطيفججي‬
‫جلد چوٿون ‪200‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬
‫هي ڪتاب انتهائي جفاڪشي سججان ترتيججب ڏنججو ويججو‬
‫آهي‪ .‬جنهن ۾ ڪوشش ڪري پاڪسججتان ۾ مسججتعمل‬
‫اڪثر زبانن ۾ نال ڏنا ويا آهي‪ .‬پهريون دفعو هر ٻوٽي‬
‫جو نباتي‪ ،‬انگريزي نالي سان گڏ ان جو خانججدان بججه‬
‫لکيججو ويججو آهججي‪ .‬اه جڙو مثججال اردو ڪتججابن ۾ بججه نججه‬
‫ملندو‪.‬هي نقججل در نقججل معلومججات تججي مشججتمل نججه‬
‫آهججي لتعججداد سائنسججي ادارن جججي ريسججرچ شججامل‬
‫ڪئي وئي آهي‪.‬باقائدي جديد معلومات جججي عنججوان‬
‫سان ريسرچ جو ذڪر ڪيو ويو آهي جنهن کان اردو‬
‫ڪتاب اڄ تائين وانجھيل آهن ‪.‬لتعدا اهڙين ٻوٽين جو‬
‫ذڪرڪيو ويو جن جججو ذ ڪر اڃججان تججائين ڪنهججن بججه‬
‫اردو ڪتاب ۾ موجود نه آهي‪.‬هي ڪتاب ڏهن جلججدن‬
‫تي مشتمل هوندو‪ .‬جنهججن مججان هيسججتائين ٽججي جلججد‬
‫شايع ٿي چڪا هئا‪ .‬جڏهن ته چوٿون جلد اوهان جججي‬
‫هٿن ۾ آهي‪ .‬انشاَءالله جلد پنجون ۽ ڇهون هن سججال‬
‫۾ ئي شايع ٿي ويندا ‪.‬موجوده جلد سججين جججي رهيججل‬
‫دوائن ۽ شين جي پٽي تي مشتمل آهي‪.‬انهيجَء کججان‬
‫سواِء هن ڪتاب ۾ جن بججه دوائن جججو ذ ڪر ڪيوويججو‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪222‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫آهي اهججي اوهججان نيججٽ تججي ڪتججاب جججي آخججر ۾ ڏنججل‬
‫ايڊريس تي ڏسي سگھو ٿا‪.‬‬
‫علم الدويه لطيفي جلد اول ‪ 150‬علم الويه جلججدو‬
‫ٻيو ‪150‬‬
‫علم الدويه جلججد ٽيججون ‪ 150‬علججم الدويججه جلججد‬
‫چوٿون ‪200‬‬

‫ملڻ جو هنڌ‬
‫لطيفي طبي اڪيڊمي‬
‫لطيفي دواخانو اسٽيشن روڊ ٽنڊو محمججد‬
‫خان‬
‫خوشخبري‬
‫قارئين جي اطلع جي لِء عجرض آهججي تججه لطيفججي دواخججاني‬
‫جي طرفان ويب سائٽز جو بججه انتظججام ڪيججو ويجو آهجي‪ .‬هججن‬
‫وقت ٽنڊو محمد خان تاريجخ ججي آئينجي ۾‪،‬اسجلمي دنيجا‪ .‬ڏات‬
‫اخبار۽ طب جي دنيا نيٽ تي لنچ ڪيا ويا آهن‪.‬جيئن تججه علججم‬
‫الدويه لِء رنگين ڦوٽن جي تقاضا ٿيندي رهندي آهي‪ .‬رنگين‬
‫ڦوٽن تي تمام گھڻو خرچ اچي ٿو انهيَء ڪري مناسججب اهججو‬
‫سمجھيو ويو ته نيٽ تي اهي ڦوٽو ڏنا وڃن ‪ .‬جيئن صرورت‬
‫مند اتان ڏسي سججگھن انهي جَء ڪري هيججٺ طججب جججي ويججب‬
‫سائٽ جي ايڊريس ڏئي رهيو آهيججان اتججان نججه صججرف رنگيججن‬
‫ڦوٽواوهان ڏسي سگھو ٿا پر ٻي جديججد معلومججات بججه اوهيججن‬
‫حاصل ڪري سگھوٿا‪.‬‬

‫‪www.unanitibb.webs.com‬‬
‫‪www.freewebtown.com/desitib‬‬
‫‪b‬‬
‫مٿين ٻنهججي ايڊريسججن تججان ويججب سججائٽون ڏسججي سججگھوٿا‪.‬پججر‬
‫جيڪڏهن اوهان چاهيو ته الڳ الڳ هيٺين ايڊريسن تججان ڏسججي‬
‫سگھو ٿا‬

‫‪www.tandomohdkhan.webs.co‬‬
‫‪m‬‬

‫علم الدويه لطيفي‬

‫‪223‬‬

‫جلد چوٿون‬

‫‪www.dattnews.webs.com‬‬
‫‪www.deenisite.webs.com‬‬
‫مٿيان سڀ پروگرام اوهان نه صرف ڏسي سگھوٿا پر انهن ۾‬
‫اوهين شرڪت به ڪري سگھوٿا‪ .‬انهيَء لِء جيڪڏهججن اوهججان‬
‫ڪابه معلومات اسان کي ڏيندا ته اها اوهان جي نججالي سججان‬
‫شايع ڪئي ويندي‪.‬انهيجَء سلسججلي ۾ اوهججان هيٺئيججن اي ميججل‬
‫ايڊريس تي رابطو ڪري سگھو ٿا‪.‬‬

‫‪hakimmohdyousif@yahoo.c‬‬
‫‪om‬‬
‫لطيفي طبي اڪيڊمي ٽنڊو محمد‬
‫خان‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful