‫عوام کي انصاف ڏياريندڙ ايماندار پوليس آفيسر‬

‫حاجي غلم شبير ڪليار‬
‫پرويز ڪليار‬
‫سنڌ ڌرتيَء اهڙين املهه ماڻڪ شخصيتن کي جنم ڏنو آهي‪ ،‬جن هميشه‬
‫عپپوام کپپي انصپپاف ڏيپپاريو آهپپي‪ .‬اهڙيپپن شخصپپيتن ۾ ايمانپپدار پپپوليس‬
‫آفيسر حاجي غلم شبير ڪليار مرحوم جو نپپالو بپپه آهپپي‪ .‬حپپاجي غلم‬
‫شبير ڪليپپار‪ ،‬ضپپلع نوشپپهرو فيپپروز جپپي هپڪ ننڍڙي ڳوٺ‪ ،‬ٻنڊي اٽپپل‬
‫شاهه ۾ ‪1926‬ع ۾ جنم ورتو‪ .‬ڪراچيَء مان بي اي ۽ ايل ايپپل بپپي جپپي‬
‫ڊگري حاصل ڪيائين‪ .‬ڪراچيَء جي ڪاليج ۾‪ ،‬شاگرديَء واري وقت بپپه‬
‫سرگرم ڪردار ادا ڪيائين‪.‬‬
‫حاجي غلم شبير ڪليار پنهنجي نوڪريَء جپپي شپپروعات فپپوڊ کپپاتي ۾‬
‫اسٽنٽ فپپوڊ ڪنٽرولپپر سپپان ڪئي‪ .‬جنهپپن بعپپد پپپاڻ پپپي ايپپس آئي دادو‬
‫ضلعي ۾ ٿيو‪ .‬ان کان پوِء هو پروموشن ملڻ تي سپپکر ۾ پراسيڪيوشپپن‬
‫انسپيڪٽر ٿيو‪ .‬جنهن بعد حيدرآباد ۾ اينٽي ڪرپشپپن ۾ پپپي ڊي ايپپس پپپي‬
‫ٿيو‪ .‬ان کان پوِء کيس پروموشن ڏئي ايڊيشنل ايس پي حيدرآباد مقپپرر‬
‫ڪيو ويو‪ .‬سپپندس پپپوليس کپپاتي ۾ بهپپترين عپپوامي خپپدمتن کپپي مڃتپپا‬
‫ڏيندي کيس ‪1973‬ع ۾ ايس ايس پي سانگهڙ مقپپرر ڪيپپو ويپپو‪ .‬ڪجهپپه‬
‫عرصو سانگهڙ ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين‪ .‬پپپوِء کيپپس ايپپس ايپپس پپپي‬
‫حيدرآباد مقرر ڪيو ويو‪ .‬ايس ايس پي حاجي غلم شبير ڪليار‪ ،‬عپپوام‬
‫سان هر وقت قانون مطابق انصاف ڪيو‪ .‬جنهن ڪري عپپوام‪ ،‬مرحپپوم‬
‫ايس ايس پي حاجي غلم شبير ڪليار کي سپپچي پپپوليس آفيسپپر جپپو‬
‫لقب ڏئي ڇڏيو‪.‬‬
‫مرحوم ايس ايس پي حاجي غلم شبير ڪليار ڪيسپپن جپپي معپپاملي ۾‬
‫ڪنهن به وڏيري جي سفارش نه ٻڌنپپدو هپپو‪ .‬جنهنڪڪڪري غريپپب مپپاڻهن‬
‫کي ڪيسن ۾ جلد انصاف ملي ويندو هو‪ .‬سندس اهڙين بهترين خدمتن‬
‫عيوض‪ ،‬وقپپت جپپي حڪمرانپپن‪ ،‬کيپپس اي آئي جپپي اسپيشپپل ڪراچپپي‬
‫مقپپرر ڪيپپو‪ .‬ان عهپپدي تپپي بپپه ايمانپپداريَء سپپان عپپوام جپپي خپپدمت‬
‫ڪيائين‪ .‬حاجي غلم شپبير ڪليپار اي آئي جپي جپي عهپدي تپي ترقپي‬
‫ڪڪڪري پهتپپو‪ .‬ان عهپپدي تپپي بپپه ايمانپپداريَء سپپان پنهنجپپون خپپدمتون‬
‫سرانجام ڏيندو رهيو‪ .‬حپپاجي غلم شپپبير ڪليپپار جپپي اه پڙي سپپچائي ۽‬
‫ايمانداري واري جذبي کي ڏسي ڪيترا ئي ماڻهو پنهنجا فيصپپل ڪرائڻ‬

‫جي لِء کيس امين مقرر ڪندا هئا ۽ سپپندس ايمانپپداريَء وارو فيصپپلو‬
‫قبول ڪري وٺندا هئا‪ .‬هن وقت حاجي غلم شبير ڪليار جسماني طور‬
‫اسان وٽ موجود نه آهي پپپر سپپندس ڪيپپل خپپدمتون اڄ بپه سپپونهري‬
‫اکرن سان تاريخ ۾ لکيپپل آهپپن‪ .‬موجپپوده وقپپت ۾ بپپه جيڪڏهپپن پپپوليس‬
‫آفيسر حاجي غلم شبير ڪليار وانگر ايمانداريَء سان پنهنجا فرض ادا‬
‫ڪن ته ماڻهن جا مسئل حل ٿي وڃن‪ .‬هپپر مپپاڻهوَء کپپي انصپپاف ملپپي‬
‫وڃپپي ۽ مپپاڻهو انصپپاف لِء دانهپپون ڪرڻ ۽ احتجپپاج ڪرڻ ڇڏي ڏيپپن‪.‬‬
‫جيڪڏهپپن اڄ جپپا پپپوليس آفيسپپر‪ ،‬حپپاجي غلم شپپبير ڪليپپار جهپپڙي‬
‫ايمانپپداري ۽ سپپچائي ڏيکپپارين تپپه سپپڄي ملپڪ ۾ ڪٿپپي بپپه ڏوهپپه جپپي‬
‫واردات نه ٿيندي‪ .‬هر پاسي امن امان جي صورتحال بهتر هوندي‪ .‬سنڌ‬
‫جي اهڙي ئي امر ايماندار پوليس آفيسر حاجي غلم شبير ڪليپپار کپپي‬
‫سنڌ جي عظيم شاعر حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽپائي جپپي هپن بيپت‬
‫سان ڀيٽا ڏئي رهيا آهن‪.‬‬
‫ماڻهو سڀ نه سهڻا‪ ،‬پکي سڀ نه هنجھ‪،‬‬
‫ڪنهن ڪنهن ماڻهوَء منجهه‪ ،‬اچي بوِء بهار جي‪) .‬شاهه(‬
‫اهڙا ماڻهو امل ماڻڪ هوندا آهن‪ ،‬جن تي ڌرتي به فخپپر ڪنپپدي آهپپي‪.‬‬
‫اسان حاجي غلم شبير ڪليار کي ياد ڪندي‪ ،‬شاهه عبداللطيف ڀٽپپائي‬
‫جون هي سٽون خراج عقيدت طور پيش ڪريون ٿا‪.‬‬
‫اڄ نه اوطاقن ۾ طالب تنوارين‬
‫آديسي اٿي ويا مڙهيو مون مارين‬
‫جي جيَء کي جيارين‪ ،‬سي لهوتي لڏي ويا‪.‬‬
‫اسان ايماندار پوليس آفيسر حاجي غلم شبير ڪليار کي‬
‫ايستائين ياد ڪندا رهنداسين جيستائين هي ڌرتي آباد‬
‫آهي‪.‬‬

‫عبدالستار ايڌي‪ :‬هڪ حقيقي وڏو ماڻهو‬
‫عمران تاجواني‬
‫‪1928‬ع ۾ انڊيا گجرات جي هڪ ميمڻ خاندان ۾ هڪ ڇوڪرو ڄائو جنهپن‬
‫جو نالو عبدالستار رکيو ويو‪ .‬عبدالسپپتار کپپي ننڍپپڻ ۾ ئي‪ ،‬سپپندس مپپاُء‬
‫سيکاريو هو ته؛ ”غريبن جي مدد ڪريو‪ .‬اٻوجهه ۽ لچارن جي ڪم اچو‬
‫۽ انسانيت جي خدمت ڪرڻ کپي‪ “.‬اهو سبق عبدالسپپتار کپپي هميشپپه‬

‫هميشه جي لِء ياد ٿي ويو‪ .‬ورهپپاڱي کپپان اڳ‪ ،‬پهريپپن عبدالسپپتار جپپو‬
‫خانپپدان‪ ،‬انڊيپپا گجپپرات مپپان هجپپرت ڪري پاڪسپپتان ۾ اچپپي وسپپيو‪.‬‬
‫عبدالستار جو تعلق‪ ،‬ميمڻ ڪميونٽي سان هو‪ .‬هپپن ڪميپپونٽيءَ واپپپار ۾‬
‫وڏا ڪمال ڏيکاريا آهن‪ .‬جوانيَء ۾ هپپر مپپاڻهو جپپا ڪجهپپه خپپواب هونپپدا‬
‫آهپپن‪ .‬دولپپت‪ ،‬نپپوڪري‪ ،‬گپپاڏي‪ ،‬عشپپق‪ ،‬محبپپت ۽ ٻيپپا گه ڻا مشپپغل ۽‬
‫خواهشون‪ .‬پر عبدالستار هڪ الپڳ قسپپم جپپو نوجپپوان هپپو‪ ،‬جنهپپن جپپا‬
‫خواب ۽ منزل؛ دولت‪ ،‬گاڏي‪ ،‬دنياوي لذتون نه هيون‪ .‬عبدالستار جنهپپن‬
‫رستي جي چونڊ ڪئي‪ ،‬اهو رستو هو خدمت جو‪ -‬انسانيت جي خپپدمت‬
‫جو؛ اٻوجهه مسڪينن ۽ لچارن جي خپپدمت جپپو‪ .‬وسپپائل جپپي اڻهونپپد‬
‫عبدالستار جي جذبه خدمت جي جنون ۾ ڪا گهٽتائي ڪو نه آندي‪ .‬هپپن‬
‫نيڪ ڪم جي شروعات ڪندي‪ ،‬عبدالسپپتار سپپڀ کپپان پهريپپن سوشپپل‬
‫آرگنائيزيشن سان گڏجي ڪم ڪيو پنهنجي پپپاڻ تپپي يقيپپن ۽ ”اللپپه مپپدد‬
‫ڪندو“ واري ايمان ساڻ عبدالستار سڀ کان پهريپپن‪ ،‬هپڪ ڊسپينسپپري‬
‫قائم ڪئي‪ ،‬جنهن ۾ غريب لچارن جو مفت علج ڪيو ويندو هو‪ .‬ڪجهه‬
‫عرصي کانپوِء‪ ،‬عبدالستار هڪ پراڻي وين خريد ڪئي‪ ،‬جنهپپن جپپو نپپالو‬
‫غريب ماڻهو جي وين رکيو ويو ۽ هو ان ۾ ويهپپي غريپپب بيمپپار مپپاڻهن‬
‫کي اسپتال کان گهر ۽ گهر کان اسپتال پهچائڻ جو ڪم سرانجام ڏينپپدو‬
‫هو‪ .‬ڏسندي ڏسندي عبدالستار جو نالو هر زبان تي اچڻ ل ڳو‪ .‬هپپن بپپي‬
‫مثال ڪم جي شپپروعات جپپو پهريپپون قپپدم عبدالسپپتار پپپاڻ کنيپپو ۽ ان‬
‫ڏينهن کانپوِء عبدالستار ڪڏهن مڙي پويان نه ڏٺو ۽ پاڻهي پاڻهي رسپپتو‬
‫ٺهندو ويو‪.‬‬
‫عبدالستار ايڌي کي ماڻهن چندو ڏيڻ شپپروع ڪيپپو ۽ عبدالسپپتار مپپالي‬
‫طور تي مضبوط ٿيندو رهيو ۽ عبدالستار جي ڊسپينسري تمپپام منظپپم‬
‫نموني سان ڪم شپروع ڪيپو‪ .‬سپڀ کپان پهريپن عبدالسپتار پنهنجپي‬
‫ڊسپينسري ۾ گهربل نرسنگ اسٽاف ۽ ٻيو اسپپٽاف ڀرتپپي ڪيپپو ۽ هپپاڻي‬
‫اها جڳهه هئي جپپتي ان جپپي ملقپپات بلقيپپس سپپان ٿپپي‪ 14 .‬آگسپپٽ‬
‫‪1947‬ع ۾ پاڪستان کي ٻه خوشيون مليون‪ ،‬هڪڙو پاڪستان آزاد ٿيو ۽‬
‫ٻيو بلقيس پيدا ٿي‪ .‬بلقيپپس ايڌي فائونڊيشپپن ۾ تمپپام دل و جپپان سپپان‬
‫ڪڪڪڪم ڪيپپو‪1966 .‬ع ۾ بلقيپپس ۽ عبدالسپپتار جپپي شپپادي ٿپپي وئي‪.‬‬
‫عبدالسپپتار جپپي قپپائم ڪيپپل ويلفيئر‪ ،‬ڏينهپپن رات ڪم ڪنپپدي رهپپي ۽‬
‫آهستي آهستي عبدالستار جي قائم ڪيل ويلفيئر‪ ،‬هڪ شپپهر کپپان ٻئي‬
‫شهر‪ ،‬ٽئين شهر ۽ پوِء سڄي ملڪ ۾ ڦهلجڻ لڳي‪ .‬ائين عبدالسپپتار ايڌي‬

‫سڄي ملڪ ۾ سڃاتو وڃڻ ل ڳو‪1973 .‬ع ۾ ڪراچيپَء انپپدر هپڪ پرا ڻي‬
‫بلڊنگ ڪري پئي‪ .‬ان حپادثي جپي امپدادي ڪمپن جپي لِء‪ ،‬سپڀ کپان‬
‫پهريپپن ايڌي فائونڊيشپپن جپپا رضپپاڪار پهتپپا‪ ،‬جنهپپن جپپي ا ڳواڻي ايڌي‬
‫صاحب پاڻ ڪري رهيا هئا‪ .‬اتان اهو سلسلو باقاعدي شروع ٿپپي ويپپو ۽‬
‫جڏهن به ملڪ جي ڪنهن به شهر ۾ ڪو حادثو يا دهشتگردي ٿئي يا ڪا‬
‫قدرتي آفت سان ڪو به جاني يا مپپالي نقصپپان ٿينپپدو هپپو تپپه ان جپپي‬
‫امدادي ڪم ڪارن لِء سڀ کان پهريپپن ايڌي فائونڊيشپپن جپپا رضپپاڪار‬
‫حرڪت ۾ ايندا هئا ۽ رياست جون ذميواريون ايڌي فائونڊيشن سرانجام‬
‫ڏيڻ لڳي‪.‬‬
‫ايڌي ويلفيئر آرگنائيزيشپپن‪ ،‬اهپپا واحپپد آرگنائيزيشپپن آهپپي‪ ،‬جنهپپن وٽ‬
‫پنهنجي ايئر ايمبولينس به آهي‪ ،‬جنهن جي وسيلي ا ھا دشپپوار جڳهپپن‬
‫تي به پهچي امدادي ڪم سپپرانجام ڏينپپدي آهپپي‪ .‬اڄ ايڌي فائونڊيشپپن‪،‬‬
‫پاڪستان جپپي سپپڀ کپپان وڏي ۽ ڪاميپپاب ويلفيئر آرگنائيزيشپپن طپپور‬
‫سڃاتي وڃي ٿي‪ .‬اهو ئي سبب آهي جو اڄ انھيَء کي ڪروڙيپپن روپيپپا‬
‫چندي جي صورت ۾ ملن ٿا‪ .‬ايڌيَء جي ڪراچيَء ۾ قپپائم ڪيپپل‪ ،‬صپپرف‬
‫‪ 8‬شاخون غريب ۽ لچار ماڻهن جو مفت علج ڪري رهيون آهپپن‪ .‬ان‬
‫کان علوه هڪ اکين جي استپال‪ ،‬هڪ ڪينسر اسپتال‪ ،‬ٻپپه بلپڊ بئنپڪ پپڻ‬
‫ڪراچيَء ۾ ايڌي فائونڊيشن جي زير نگرانيَء ۾ ڪم ڪري رهيون آهپپن‪.‬‬
‫ان کان علوه‪ ،‬ايڌي فائونڊيشن جي نگرانيَء ۾ هڪ ليگل ايڊ ڊپپپارٽمينٽ‬
‫پڻ ڪم ڪري رهيو آهي‪ ،‬جيڪو غريب لچار ماڻهن کپپي مفپپت قپپانوني‬
‫سهولتون مهيا ڪري ٿو ۽ اھو ليگل اي پڊ ڊپپپارٽمينٽ‪ ،‬ڪيپپترن ئي غريپپب‬
‫بيگناهه قيدين کي وڪيلن جي سهولت پڻ ڏئي ٿو‪ ،‬جنهن جپپي نپپتيجي ۾‬
‫ڪيترا ئي بيگناهه قيدي آزاد ٿيو وڃن‪ .‬بلقيس ايڌي پَء جپپي اڳڪڪواڻيَء ۾‬
‫قائم ڪيل ”اپنا گهر“ پڻ‪ ،‬ڪراچيَء جي غريپپب لچپپار مپپاڻهن جپپي لِء‪،‬‬
‫ل تعريپپف‬
‫ڪاڙهي جي ل ُڪ ۾ ٿڌي ڇانو جو احساس ڏياريندڙ‪ ،‬انتهائي قاب ِ‬
‫ل ذڪر آهي‪ .‬هن اپنا گهر ۾ ‪ 20000‬هزار کان وڌيڪ ٻار پلجن پيپپا‪،‬‬
‫۽ قاب ِ‬
‫جپپن جپپي ٽپپن وقتپپن جپپي مپپاني‪ ،‬علپپم ۽ هنپپر جپپي ذميپپداري پ پڻ ايڌي‬
‫فائونڊيشن جي ذمي آهي‪ .‬هڪ ملين کان وڌيڪ غريب ٻارن جي ڊليوري‬
‫پڻ ”اپنا گهر“ ۾ مفت ڪرائي ويندي آهي‪ .‬ڇا اڄ ڪا ماُء عبدالستار جي‬
‫ماُء وانگر‪ ،‬پنهنجي پٽ کپپي نصپپيحت ڪري ٿپپي؟ ڇپپا اڄ ڪو نوجپپوان‬
‫عبدالسپپتار واري رسپپتي جپپي چپپونڊ ڪنپپدو؟ ه پڪ حقيقپپي وڏو مپپاڻهو‪،‬‬

‫عبدالستار پاڪسپپتانين ۾ موجپود وڏن مپاڻهن ۾‪ ،‬سپپڀ کپپان وڏو مپاڻهو‬
‫آهي‪.‬‬

‫ناميارو اديب پروفيسر حميد سنڌي‬
‫پرويز علي ڪليار‬
‫سنڌي ٻوليَء جي نامياري اديب ۽ ڪهاڻيڪار‪ ،‬حميد سپپنڌيءَ جپپو تعلپپق‬
‫ضپپلعي نوشپپهروفيروز سپپان آهپپي‪ .‬حميپپد سپپنڌيَء جپپو پپپورو نپپالو؛‬
‫عبدالحميپپد ميمپپڻ آهپپي‪ .‬پپپاڻ ‪ 12‬آڪٽپپوبر ‪1939‬ع ۾ نوشپپهروفيروز ۾‬
‫اسماعيل ميمپڻ جپپي گهپپر ۾ جنپپم ورتپپو‪ .‬حميپپد سپپنڌي تعليپپم ۾ بپپي اي‬
‫ايڪنپپامڪس )اسپيشپپل سپپبجڪيٽ ايگريڪلچپپر ايڪنپپامڪس(‪ ،‬ايپپم اي‬
‫ايڪنامڪس‪ ،‬ايل ايل بپپي‪ ،‬هپپائر ايجوڪيشپپن ايڊمنسٽريشپپن مانچسپپٽر‬
‫يونيورسٽي )يو ڪي( مپپان ڪئي‪ .‬پپپاڻ شپپاهه عبپپداللطيف يونيورسپپٽي‬
‫خيرپور ميرس جي وائيس چانسلر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام‬
‫ڏنيون‪ .‬اهڙيَء طرح مختلف ادارن ۾‪ ،‬سربراهه طور خدمتون سرانجام‬
‫ڏيڻ سان گڏ‪ ،‬هن وقت پبلڪ اسڪول لطيف آباد ۾ چيئرمين جي حيثيت‬
‫سان خدمتون ڏيئي رهيو آهي‪.‬‬
‫حميد سنڌي‪ ،‬جتي عملي طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهپپن اتپپي ادب‬
‫جي ميدان ۾ به پاڻ ملهايو اٿائين‪ .‬معاشري جي مسئلن کپپي‪ ،‬ڪهپپاڻيَء‬
‫جو روپ ڏئي‪ ،‬عڪس بنپدي ڪئي اٿپس‪ .‬حميپپد سپپنڌيَء کپي ادب جپپي‬
‫ميدان ۾ تمام گهڻو شوق جاڳيو ۽ پاڻ روح رهاڻ رسالو شروع ڪيائين‪.‬‬
‫جيڪو وچ ۾ ڪيترو عرصو بند رھيپپو پپپر وري چپپالو ٿيپپو ۽ اڄ بپپه ن ڪري‬
‫رهيو آهي‪ .‬حميد سنڌي‪ ،‬ادب جي واڌ ويجهه لِء‪ ،‬روح رهپپاڻ جپپي پليپپٽ‬
‫فارم تان‪ ،‬هفتي وار ادبي گڏجاڻي ڪرائي رهيو آهي‪ .‬انهن گڏجاڻين ۾‪،‬‬
‫اديب پنهنجون لکڻيون هر هفتي پيش ڪندا آهن‪ .‬حميد سنڌي ‪ 28‬مئي‬
‫‪1998‬ع تي سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ ۾ چيئرمين جي حيثيت سان خپپدمت‬
‫ڪئي‪ .‬سندس ڪتابن جو تعداد يپپارنهن آهپپي‪ ،‬جي ڪي شپپايع ٿيپپل آهپپن‪.‬‬
‫سپپر‬
‫سر ڪاموڏ‪ ،‬سر ماروي‪ُ ،‬‬
‫سر گهاتو‪ُ ،‬‬
‫سر ليل چنيسر‪ُ ،‬‬
‫انهن ڪتابن ۾ ُ‬
‫سپپر‬
‫سپپر ڪڪڪارائل‪ُ ،‬‬
‫سر ڪوهياري‪ُ ،‬‬
‫سر رام ڪلي‪ُ ،‬‬
‫سر بلول‪ُ ،‬‬
‫ڪاپائتي‪ُ ،‬‬
‫سر سارنگ شامل آهن‪ .‬سندس اهي ڪتاب‪ ،‬سپپنڌ جپپي عظيپپم‬
‫ڀيروي‪ُ ،‬‬
‫سرن تي لکيل آهن‪.‬‬
‫شاعر‪ ،‬شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي ُ‬

‫حميد سنڌيَء هڪ ڪتاب اردوَء ۾ ”سوکھي ڌرتي“ جي نالي سپپان لکيپپو‬
‫آهي‪ .‬جيڪو چونڊ جاپاني فوڪ ادب تي مشتمل آهي‪.‬‬
‫حميد سنڌي ڀارت جي شهر دهليَء ۾‪ ،‬وائيس چانسلرن جي ڪانفرنس‬
‫۾ شپپرڪت ڪئي‪ .‬اهڙي پَء طپپرح حميپپد سپپنڌي ايپپران ۽ يپپو ڪڪڪي ۾ بپپه‬
‫شرڪت ڪري چڪو آهي‪.‬‬
‫حميد سنڌيَء کي مڃتا طور ‪ 23‬مپپارچ ‪1990‬ع ۾ ح ڪومت پاڪسپپتان‪،‬‬
‫تمغه امتياز سان نوازيو ويو‪.‬‬
‫حميد سنڌيَء کي ‪ 28‬آگسٽ ‪1993‬ع ۾‪ ،‬اعزاز فضپپيلت جپپو ايپپوارڊ پ پڻ‬
‫حڪومت پاڪستان طرفان ڏنو ويو‪.‬‬
‫حميد سنڌي اڄ به علم ادب جي ميدان ۾ ڀرپور نموني سان ڪم ڪري‬
‫رهيو آهي‪.‬‬

‫سنڌ جو مزاحمتي شاعر راشد مورائي‬
‫ساجده چنه‬
‫ڪي ماڻهو تاريخ ٿين ٿا ته ڪي وري دانائيَء جپپي ڪڪڪري مهپپراڻ جپپون‬
‫مالهائون ٿين ٿا‪ .‬اها مالها جڏهن سمنڊ جي سپنن جيان سپپدائين سپپمنڊ‬
‫ڪناري جرڪندي ۽ مرڪندي رهي ته ڪيڏي نپپه راحپپت اينپپدي هونپپدي‪.‬‬
‫ايئن ئي ساهتيَء جو سرموڙ شاعر سائين راشد مورائيَء جي ٻهڪندڙ‬
‫آواز ۽ سفيد وارن تي نظر پوندي آهي ته سندس جنم ڀومي جوڻالي ۾‬
‫اسريل گيت جهومي پوندا آهن‪ .‬ساهتي پرڳڻي جپپي هپپن مهپپان قپپوي‬
‫راشد مورائيَء ‪ 5‬مارچ ‪1944‬ع ۾ مورو ڀرسان سنڌوَء جپپي ڪپ تپپي‪،‬‬
‫ڳوٺ جوڻالي ۾ جنم ورتو‪.‬‬
‫پاڻ شاعر‪ ،‬اديب ۽ نقاد به آهي‪ .‬اڄ بپه راشپپد مپورائي ڪيپترا ئي گيپت‬
‫سنڌ جا سرجي پيو‪ .‬هن وقت تائين راشد مورائيَء جون ڇپيل لکڻيون؛‬
‫جنهن ۾ کوڙ ساري شاعري‪ ،‬ڪهاڻيون‪ ،‬مضمون‪ ،‬خاڪا وغيره سنڌ جي‬
‫سڀني رسالن توڙي اخبارن ۾ اڻ ڳڻيا موجود آهپپن‪ 300 .‬جپپي لپڳ ڀپڳ‬
‫سنڌ جي مختلف فنڪارن سندس گيت‪ ،‬غزل ۽ ڪافيون ڳايون آهن‪.‬‬
‫جڏهن ته ڇپيل ڪتابن ۾ ”سنڌڙيَء جو سپپوداُء“‪” ،‬شپپاعري“‪” ،‬مينپپديَء‬
‫سندا کيت“‪” ،‬غزلن جو مجموعو“‪” ،‬سل جو شهر“ موجود آھن‪.‬‬
‫مختلف صنفن تي ڪيل شاعري؛ ديوان راشد‪ ،‬شعل شعل واَء ۾‪ ،‬اڳتي‬
‫تاڻ امنگ جي‪ ،‬پپپاڻيَء جپپو پهپپرو‪ ،‬ڏات جپپي ڏيهپپه ۾‪ ،‬راشپپد جپپي رهپپاڻ‪،‬‬

‫انصاف جو گهنڊ‪ ،‬ڳنڍيون منجهپپه ڳنڍيپپر‪ ،‬سپپنڌي ادب جپپي ارتقپپا‪ ،‬يپپتيم‬
‫جذبا‪ ،‬عشق جو آواز‪ ،‬هو جي ٻول ٻريا شامل آهن‪.‬‬
‫جڏهن ته اڃا به سندس ڪيترو ئي تخليقي مواد‪ ،‬اڻ ڇپيل آهپپي‪ .‬جنهپپن‬
‫۾؛ خط خوشيَء مان کول‪ ،‬تعلقپپي مپپوري جپپا اديپپب‪ ،‬سپپنڌي ادب جپپي‬
‫سونهن‪ ،‬جهڙي آيس جيئن‪ ،‬جهڙيون انمول لکڻيون وٽس موجود آهن‪.‬‬
‫راشد مورائي سنڌ جو يگانو شاعر آھي جنهن پرائمري استاد ٿي ڪري‬
‫علمي‪ ،‬ادبي خدمتون سرانجام ڏنيون آھن‪.‬‬
‫کيس سوين ايوارڊ؛ سنڌي ادبي سنگت‪ ،‬سپپگا‪ ،‬ڳوٺ س پڌار سپپنگت ۽‬
‫ٻين سياسي‪ ،‬سماجي تنظيمن پاران ڏنا ويا آهن‪.‬‬
‫اڄ به سائين راشپپد‪ ،‬ٽپپن پٽپپن ۽ ڇهپپن نيپپاڻين جپپو سپهارو آهپپي‪ .‬کيپپس‬
‫نوجوان پٽ‪ ،‬شاه عنايت جي وڇوڙي جهوري ڇڏيو‪ .‬تنهپپن جپپي بپپاوجود‬
‫مورو ناهي ٿورو ۾‪ ،‬هن مزاحمتي شپپاعر جپپي مهمپپان نپپوازي ۽ ڌرتيپَء‬
‫سان عشق ڏسڻ وٽان آهي‪ .‬ھو اڄ به چوي پيو ته؛‬
‫”مان باغي هان! مان باغي هان!“‬

‫سنڌ جو مهان راڳي ماسٽر چندر‬

‫شاهد چنه‪ /‬نوشهروفيروز‬
‫ساهتي خطي‪ ،‬اهڙن املهه ماڻهن کي جنم ڏنو آهي‪ ،‬جن جپپون يپپادون‬
‫ساري‪ ،‬اڄ به نيڻن مان نير وهي پپپوي ٿپپو‪ .‬ضپپلعي نوشپپهروفيروز جپپي‬
‫قديمي نارنگين واري شهر ٺاروشاهه ۾‪ ،‬سپپنڌ جپپي امپپر را ڳي ماسپپٽر‬
‫چندر جو جنم ٿيو‪ .‬سندس گيت‪ ،‬جادوَء جهڙو آواز ۽ من موهيندڙ مرڪ‪،‬‬
‫ڄڻ ته مهراڻ جي امرت ڌارا جهڙا مٺڙا هيا‪ .‬اڄ ڏينهن تپپائين سپپنڌ تپپوڙي‬
‫هند جو‪ ،‬ڏيهي توڙي پرڏيهي‪ ،‬ڪو بپپه ديپپس واسپپي سپپندس گيتپپن کپپي‬
‫وساري ناهي سگهيو‪.‬‬
‫ماسٽر چندر گوبندمالهي جي شپپهر ٺاروشپپاهه ۾ ‪1907‬ع ۾ جنپپم ورتپپو‪.‬‬
‫جنهن کپپي ننڍڙي ل ڪون ئي اهپڙو تپپه اچپپي عشپپق ل ڳو جپو ”ڳليپَء‬
‫ڳليَء ٿو ڳايان‪ ،‬مپپان تنهنجپپو عاشپپق آهيپپان‪ “.‬چپپوڻ شپپروع ڪيپپائين‪.‬‬
‫واقعي به انهيَء عشق‪ ،‬چندر جي چاهت کي چار چنڊ لڳائي ڇڏيا‪.‬‬
‫جڏهن برصغير ۾ ان وقپپت گرامپپو فپپون جپپي ڪمپنپپي سپپندس راڳ جپپا‬
‫رڪارڊ ڀري‪ ،‬مارڪيٽ ۾ آندا ته جهر جهنگ به چندر جا گيت؛‬
‫”قسمت ڪئي جدائي‪ ،‬ڪنهن تي ميار ناهي“‬
‫يا‬
‫”رٺائي رهن پر هجن حياتي“ گونجڻ لڳا‪.‬‬

‫اهڙو انمول گيت‪ ،‬چندر نه رڳو چيو پر ڌن به پاڻ ٺاهي ۽ ڳايو بپپه پپپاڻ‪.‬‬
‫ان سان چندر جو نانُء‪ ،‬هر ماڻهوَء جي من تي حاڪميت ڪندو رهيپپو‪.‬‬
‫صدي گذرڻ کان پوِء به‪ ،‬چندر جپپو آواز ڳوٺ تپپوڙي ڳليپَء ۾ گپپونجي‬
‫پيو‪ .‬وقت جي بي رحم ورهاڱي‪ ،‬جهڙيَء ريت نارائڻ شپپام جپپي نينهپپن‬
‫کي ٽوڙي وڌو‪ ،‬تيئن چندر به وطن جون لوليپپون ڳائينپپدو ۽ ني ڻن مپپان‬
‫نيپپر هارينپپدو‪ ،‬ڀٽپپائي جپپي ڀپپونِء تپپان اڏامپپي ويپپو‪ .‬جڏهپپن ‪56‬ع ۾ چنپپدر‬
‫پنهنجي جنم ڀومي ٺاروشاهه گهمڻ آيپپو تپپه اڄ بپپه جهپپونڙا اهپپي يپپادون‬
‫ساري ٻڌائين ٿا تپپه؛ چنپپدر پهچپڻ شپپرط ئي پنهنجپپي جنپپم ڀپپوميءَ کپپي‬
‫چمندو ۽ روئيندو رهيو‪ .‬اڄ بپپه چنپپدر جپپي جنپپم ڀپپومي‪ ،‬انهپپي سپپاڳيَء‬
‫حالت ۾ موجود آهي‪ ،‬پر چندر نه آهي‪.‬‬
‫چندر جون يادون ۽ چندر سان عشق نڀائيندڙ‪ ،‬سپپندس منسپپک محپپل ۾‬
‫رهندڙ‪ ،‬حاجي اختر خانزادي جو عشق به آفاقي نظر اچي ٿو‪ .‬ھو چندر‬
‫جي جنم ڏڻ توڙي وڇوڙي واري ڏڻ تي‪ ،‬کيس ڏيئا ٻپپاري يپپاد ڪري ٿپپو‪.‬‬
‫افسوس جو چندر ڌرتي کان جدائي جو گيت؛‬
‫”ڇڏي گهر اباڻا وڃن ٿا وڃن ٿا!“ ڳائيندو هليو ويو‪.‬‬
‫ڀارت جي شهر الهپاس ننگپر ۾‪ ،‬هيپُء مهپان را ڳي‪1984 ،‬ع ۾ وڇپڙي‬
‫ويو‪ .‬سندس راڳ‪ ،‬سندس آواز‪ ،‬سندس گيت‪ ،‬سندس پريپپت‪ ،‬سپپدائين‬
‫سنڌ ۽ سنڌ واسين کي ياد رهندو‪.‬‬

‫پروفيسر منگها رام ملڪاڻي‪ :‬سنڌي ننڍي ناٽڪ جو‬
‫باني!‬
‫شوڪت حسين شورو‬
‫هونئن ته سنڌيَء ۾ پهرئين ناٽڪ لکپڻ جپپو اعپپزاز ميپپرزا قليپپچ بيپپگ کپپي‬
‫حاصل آهي‪ .‬هن سنڌي ٻوليَء ۾ بي شمار نپپاٽڪ ترجمپپو ڪري‪ ،‬سپپنڌي‬
‫ادب کي مال مال ڪيو‪ .‬بعد ۾ جديد ننڍا سنڌي ناٽڪ‪ ،‬جن کي ون ائ ڪٽ‬
‫پلي يا يڪ فصلو ناٽڪ چئجي ٿو‪ ،‬سپپي پروفيسپپر منگهپپا رام مل ڪاڻيَء‬
‫لکيا‪ .‬هن جو جنم ‪ 14‬ڊسپپمبر ‪1896‬ع ۾ حيپپدرآباد سپپنڌ ۾ ٿيپپو‪ .‬سپپندس‬
‫پيُء ا ُڌارام شيوڪرام خدا آبادي عامل زميندار هو‪ .‬سندس پيپپُء ۽ ڏاڏو‬
‫ٻئي روشن خيال شخص هئا‪ .‬منگهارام اسڪولي تعليم گپپورنمينٽ هپپاِء‬
‫اسڪول ۾ ورتي‪ .‬مٿس خاص ڪري ٻن ماسترن جو گهڻو اثر ٿيو‪ .‬ٻنهي‬

‫کي آدرشي استاد ڪري ڪوٺيو اٿس‪ .‬ه پڪ غلم علپپي نانپپا هپپو‪ ،‬جي ڪو‬
‫ٻيون درجو پڙهائيندو هوس ۽ ٻيو وليرام آئلمپپل ٿڌا ڻي هپپو‪ ،‬جنهپپن وٽ‬
‫هو چوٿون ۽ ڇهون درجو پڙهيو هو‪ .‬غلم علي نانا کيس انگريزي ٻولي‬
‫صحيح نموني ڳالهائڻ ۽ لکڻ سيکاري‪ .‬هن تپپي ڪن ٻيپپن وڏيپپن سپپنڌي‬
‫هستين جو به اثر ٿيو هو‪ .‬ساڌو هيرانند ۽ رشي ڏيارام گدومل سپپندس‬
‫ٻن پڦين کي انگريزي ۽ سنسڪرت پڙهپپائڻ لِء گهپپر ۾ اينپپدا هئا‪ .‬ديپپوان‬
‫ڪوڙومل سندس پيُء جو دوست هپپو ۽ گهپپر جپپي ويجهپپو رهنپپدو هپپو‪.‬‬
‫مضمون نگار ۽ لغت نويس پرماننپپد ميپپوارام سپپندس ماسپپات هپپو تپپه‬
‫دوست به هو‪ .‬ڪاڪو ڀيرومل مهرچند سندس نپپاٺي جپپو سپپئوٽ هپپو ۽‬
‫منگهارام کي پيار ڪنپپدو هپپو‪ .‬منگهپپارام پنهنجپپي شپپروعاتي دور جپپون‬
‫لکڻيون ڇپجڻ کان اڳ ميرزا قليچ بيگ کي ڏيکاري راِء وٺندو هو‪.‬‬
‫منگهپپارام جڏهپپن اڃپپا ڇهيپپن درجپپي ۾ هپپو تپپه کيپپس نپپاٽڪن ۾ ڳائڻ ۽‬
‫اداڪاري ڪرڻ جپپو موقعپپو مليپپو‪ .‬هپو بمپبئي يونيورسپٽي پپاران ورتپل‬
‫مئٽپپرڪ جپپي امتحپپان ۾ سپپڄي سپپنڌ انپپدر چوٿپپون نمپپبر آيپپو ۽ پنهنجپپي‬
‫اسڪول ۾ پهريون نمبر بيٺو‪ ،‬جنهن تي کيس ‪ 25‬رپيا انعام مليپپو‪ .‬انهپپن‬
‫پئسن مان هن ‪ 17‬ڪتاب خريپپد ڪري اچپپي پنهنجپپي گهپپر ۾ لئبريپپري‬
‫ٺپپاهڻ جپپي شپپروعات ڪئي‪ .‬منگهپپارام ڪراچيپَء ۾ اچپپي ڊي جپپي سپپنڌ‬
‫ڪاليج ۾ داخل ورتي‪ .‬هو ڪاليپپج ۾ تعليپپم سپپان گ پڏ ڊبيٽنپپگ‪ ،‬راڳ‪ ،‬نپپاٽڪ‪،‬‬
‫ادب ۽ راندين ۾ سرگرميَء سان حصو وٺندو رهيو‪ .‬ڪاليج ناٽڪ منڊليَء‬
‫جو سيڪريٽري به ٿيو‪ .‬هپن کپي مپپرزا قليپپچ بيپپگ جپپي نپاٽڪ ”ني ڪي ۽‬
‫بدي“ ۾ زنانو پارٽ ڪرڻ لِء مليو‪ .‬هو اڃا ڪاليپپج ۾ پڙهپي رهيپو هپپو تپه‬
‫پيُء جي زور ڀرڻ تي کيس شادي ڪر ڻي پئي‪ .‬هپپن ‪1919‬ع ۾ بپپي اي‬
‫جو امتحپپان پپپاس ڪيپپو‪ .‬سپپندس پيپُء وڏي ڄمپپار جپپو ٿپپي چ ڪو هپپو‪.‬‬
‫منگهارام پيُء جو چوڻ مڃي اچي زمينداري سنڀالي‪ .‬ٽنڊي محمد خپپان‬
‫۾ سندن ٻنيون هيون‪ .‬زمينداريَء جو اهو دور چار پنج سال هليو‪ .‬جنهن‬
‫۾ کيس زمينداريَء ۽ هاري جيوت جي آزمپپودن کانسپپواِء‪ ،‬نپپويڪلئيَء ۾‬
‫قدرتي نظارن جي وچ ۾ ادب پڙهڻ ۽ لکڻ لِء به گهڻو وقپپت مليپپو‪ .‬هپپن‬
‫شاهه عبداللطيف ڀٽپپائي ۽ ٽئگپپور جپپي شپپاعريَء کپپي پڙهپڻ ۽ ترجمپپي‬
‫ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو‪ .‬رسالي مپپان ڪجهپپه بيپپت چپپونڊي انگريپپزي‬
‫نظم ۾ ترجمو ڪيائين ۽ اهي کڻي وڃي مرزا قليچ بيگ کپپي نظرثپپانيَء‬
‫ڪرڻ لءِ ڏنائين‪ .‬مرزا صاحب اهو ترجمو پڙهي‪ ،‬کيپپس شاباسپپي ڏنپپي‪.‬‬
‫منگهارام گرديو ٽئگور جي ”گارڊنر“ ڪتاب جو ترجمپپو نظمپپاڻي نپپثر ۾‬

‫ڪيو‪ ،‬جيڪڪڪو ”پريپپت جپپا گيپپت“ نپپالي سپپان ڇپيپپو‪ .‬ان دور ۾ منگهپپارام‬
‫ملڪاڻي نپپاٽڪي دنيپپا ۾ هپڪ ڪل ڪار طپور چم ڪي اٿيپپو هپپو‪1920 .‬ع‬
‫ڌاري‪ ،‬جديد سنڌي ناٽڪ جي وڏي نالي‪ ،‬خانچند درياڻي جيڪو منگهارام‬
‫سان گڏ ڪاليج ۾ پڙهيو هو‪ ،‬تنهن ناٽڪن جپپي ذريعپپي سپپماجي خرابيپپن‬
‫خاص ڪري ڏيتي ليتيَء خلف ناٽڪ لکڻ ۽ اسپٽيج تپي آ ڻڻ شپروع ڪيپا‬
‫هئا‪ .‬هپپن انهپپن موضپپوعن تپپي ‪ 25‬کپپن ڪتپپاب لکيپپا هئا‪ ،‬جپپن مپپان اڌ‬
‫اصلوڪا ۽ اڌ ُالٿو ڪيل هئا‪ .‬انهن مان ڪافي ناٽڪن ۾ منگهارام هيرو جا‬
‫ڪردار ادا ڪيا هئا‪ .‬خانچند ۽ منگهارام‪ ،‬بزرگ اديبن لعلچند امرڏنومپپل‪،‬‬
‫ڄيٺمل پرسرام ۽ هيرانند آڏواڻيَء جي ساٿ ۽ سهڪار سان ‪1923‬ع ۾‬
‫”رابندر ناٿ لٽرري ۽ ڊرئمٽڪ ڪلب“ برپا ڪئي‪ .‬ان جو مهپپورت گرديپپو‬
‫ٽئگور پاڻ پنهنجن هٿن سان حيدرآباد ۾ اچپي ڪيپو‪ .‬منگهپارام مل ڪاڻي‬
‫ان ڏهاڙي کي ڪامياب بنائڻ جي لِء ڏاڍي اتساهه ۽ امنپپگ سپپان مهينپپو‬
‫کپپن محنپپت ڪئي‪ .‬ٽئگپپور جپپي شپپاعري ۽ سپپندس نپپاٽڪ ”چپپترا“ مپپان‬
‫انگريزيَء ۾ هڪ ڏيک سان گپڏ‪ ،‬سپنڌي ٻپوليَء جپو سپواد وٺپائڻ لءِ هپڪ‬
‫مذاقي چهچٽو به شامل ڪيو ويو‪ .‬ائڪيڊمي اسڪول جي جيڪب هال ۾‬
‫گرديو جي سامهون پروگرام پيش ڪيو ويو‪ .‬منگهارام مل ڪاڻيَء جپپي‬
‫چوڻ موجب ٽئگور جهڙي اعل ٰي هستيَء جي اڳيپپان ڪلچپپرل پروگپپرام‬
‫ڏيکارڻ لِء جگر کپنپپدو هپپو‪ .‬پپردو مٿپپي کڳ ڪو تپپه پپپوِء ڇپپا ٿيپپو‪ ،‬ان جپپي‬
‫منگهارام کي ڪا خبر نپپه پئي‪ .‬اسپپم پٺيپپان اسپپم ٿينپپدو رهيپپو ۽ هپپال ۾‬
‫تاڙين جو ڦهڪو پوندو رهيو‪ .‬ٻئي ڏينهن ڄيٺمل پرسرام‪ ،‬منگهپپارام کپپي‬
‫نياپو موڪليو ته گرديو توسان ۽ ٽهلرام آڏواڻيَء سپپان ملپڻ چپپاهي ٿپپو‪.‬‬
‫ٽهلرام ناٽڪ ۾ زنانو پارٽ ڪيو هپو‪ .‬گرديپپو ٽئگپپور ٻنهپپي جپي ڪم جپي‬
‫ساراهه ڪئي ۽ کين پاڻ سپپان گ پڏ ناشپپتو بپپه ڪرايپپو‪ .‬ڪچهپپري ڪنپپدي‬
‫گرديو کين چيو؛ ”اوهان جو سنڌيَء ۾ کلئيندڙ نقل به پسند پيم‪ .‬ٻوليَء‬
‫سمجهڻ کانسواِء بپپه مطلپپب سپپمجهي ويپپس ۽ خپپوب کليپپم‪ “.‬ڄيٺمپپل‬
‫پرسرام ٻڌايس ته؛ ”اهو ٽڪر اسان جي برک ليکڪ مرزا قليچ بيگ جي‬
‫ناٽڪ ”نيڪي ۽ بدي“ مان ورتل هو‪ “.‬ناشتو ختپپم ٿي پڻ کپپان پپپوءِ گرديپپو‬
‫هنن کي ٻانهن کان وٺي ٻپپاهر امپپاڻڻ آيپپو ۽ مپپوڪلڻي ڪنپپدي چيپپائين؛‬
‫”شال ناٽڪ منڊلي وڌي ويجهي‪ ،‬منهنجي آسيس اٿو‪ “.‬گرديو ٽئگور جي‬
‫هٿن سان مهورت ڪيل هيپَء نپپاٽڪ منڊلپپي‪ ،‬سپپنڌ جپپي ادبپپي ۽ ثقپپافتي‬
‫تاريخ ۾ وڏي اهميت رکي ٿي‪ .‬ان ‪ 15‬سالن جپپي عرصپپي ۾ ٽيهپپارو کپپن‬
‫جديد حقيقت نگاريَء وارا ناٽڪ پيش ڪيا‪ .‬منگهارام ملڪاڻي انهن مان‬

‫ڪيپپترن ۾ اداڪڪڪاري بپپه ڪئي تپپه ڪڪڪن جپپي هپپدايتڪاري بپپه‪ .‬خانچنپپد‬
‫درياڻيءَ جي نپپاٽڪن جه پڙوڪ ”مل پڪ جپپا مپپدبر“‪” ،‬بپپک جپپو ش پڪار“ ۽‬
‫”زماني جي لهر“ ۾ هن يادگار ڪردار ادا ڪيا‪ .‬درياڻيَء جي اصپپلوڪي‬
‫۽ اهپپم نپپاٽڪ ”زمينپپداري ظلپپم“ )‪1928‬ع( ۾ منگهپپارام ه پڪ پيپپر مپپرد‬
‫مظلوم هاريَء‪ ،‬دلمپپراد جپپو ڪردار ڪمپپاليت سپپان ادا ڪيپپو‪ .‬خانچنپپد‬
‫درياڻي‪ ،‬بعد ۾ سنڌ ڇڏي بمبئي ۾ وڃي فلمي دنيا ۾ گهڙيو‪ .‬هپپن پنهنجپپي‬
‫پهرين فلم ”انسان يا شيطان“ )‪ (1933‬۾ منگهارام کي هيرو جو پارٽ‬
‫ڏنو‪ .‬هيروئن جدن ٻائي )نرگس جي ماُء( هئي‪ .‬فلم جو ڊائريڪٽر موتي‬
‫گدواڻي هو‪ .‬خانچند درياڻي جي بمبئي وڃ پڻ سپپبب رابنپپدر نپپاٿ نپپاٽڪ‬
‫منڊلي کي وڏو نقصان رسيو‪ .‬البته منگهارام کي فلمپپي دنيپپا پسپپند نپپه‬
‫آئي‪ ،‬ان ڪري موٽي آيپپو‪ .‬منگهپپارام مل ڪاڻيَء سپپنڌي ننڍي نپپاٽڪ کپپي‬
‫حقيقت نگاري وارو مپپاڊرن ون ائ ڪٽ پلپپي ب ڻايو‪ .‬هپپن ‪ 25‬کپپن نپپاٽڪ‬
‫پ‬
‫جوڙي سنڌي يڪ فصلو ناٽڪ کي سماجي سڌاري جو واهڻ بڻايو‪” .‬پپپا ُ‬
‫ڃ“‪” ،‬بٽئي“ ۽ ”ٽي پارٽي“ اسٽيج تي نهايت مقبول ٿيا هئا‪.‬‬
‫ڪين پ ِ َ‬
‫منگهپارام پنهنجيپن ٻنيپن تپي هپو تپه کيپس ڊي‪-‬جپي‪-‬سپنڌ ڪاليپج جپي‬
‫پرنسپل شهاڻي وٽان نياپو آيو ته ڪراچيَء اچ ته انگريزي فيلپپو ڪري‬
‫رکانِء‪ .‬پيُء سندس مرضي ڏسي‪ ،‬کيس مو ڪل ڏنپپي‪ .‬منگهپپارام کپپي‬
‫هاسپپٽل جپپو وارڊن بپپه ڪري رکيپپو ويپپو‪ .‬ا ڳتي هلپپي ليڪچپپرر ۽ پپپوِء‬
‫پروفيسر ٿيپپو‪ .‬هپپاڻي پروفيسپپر منگهپپارام مل ڪاڻي سپڏجڻ ل ڳو‪ .‬دادا‬
‫جشپپن واسپپواڻي ۽ پروفيسپپر احمپپد علپپي خپپواجه )مشپپهور ليکپپڪ‬
‫خيرالنسپپاُء جعفپپري جپپو والپپد( سپپندس شپپاگرد هئا‪ .‬ورهپپاڱي کپپانپوِء‬
‫پروفيسر ملڪاڻي پنهنجن ٻن پٽن ۽ هڪ ڌيَء سان گ پڏ بمپپبئي لڏي آيپپو‪.‬‬
‫اتي جئه هند ڪاليج ۾ انگريزيَء جو پروفيسر ۽ شعبي جو اڳواڻ مقپپرر‬
‫ٿيو‪ .‬ان وچ ۾ هن جيڪو پهريون ڪتپپاب لکيپپو‪ ،‬سپپو هپپو ”ادبپپي اصپپول“‬
‫جنهن ۾ نثر ۽ نظم جي مختلف صپپنفن جپپا اصپپول سپپمجهايل آهپپن‪ .‬ان‬
‫کانسواءِ هو ادبي تاريخ ۽ تنقيدي ليپپک ۽ ڪتپپابن تپپي تبصپپرا لکپڻ ل ڳو‪.‬‬
‫سندس شاهڪار ڪتاب ”سنڌي نثر جي تاريخ“ آهپپي‪ ،‬جي ڪو ‪1968‬ع ۾‬
‫شايع ٿيو ۽ ان تپپي کيپپس سپپاهتيه ا ڪادمي جپپو انعپپام مليپپو‪” .‬ڀپپارت ۾‬
‫سنڌي ساهت جو مختصر جپپائزو“‪” ،‬ڀپپارت ۾ سپپنڌي سپپاهت جپپي سپپما‬
‫لوچنا“‪” ،‬پڇمپپي يپپاترا“ )سپپفر نپپامو(‪” ،‬سپپاهتڪارن جپپون سپپمرتيون“‬
‫ڪتابن کان سواِء ”جپپوانيَء جپپا جپپذبا ۽ پيريپَء جپپون يپپادون“ سپپندس‬
‫نظماڻي نثر جو مجموعو آهي‪.‬‬

‫پروفيسر ملڪاڻي انڊيا ۾ سنڌي ادب ۽ سنڌيت هلچل ۾ هڪ رهپپبر طپپور‬
‫ڪم ڪيو‪ .‬اها هلچل بمبئي جي ”سنڌي ساهت منڊل“ طرفپپان ‪1949‬ع‬
‫کان شروع ٿپپي هئي‪ .‬پروفيسپپر مل ڪاڻي ‪ 13‬سپپال ان جپپو پريزيڊنپپٽ‬
‫چونڊبو رهيو‪ ،‬جيستائين هو ڪاليپج مپان رٽپائر ڪري پنهنجپي پپٽ وٽ‬
‫ڪلڪتي ۾ وڃي رهيو‪ .‬پروفيسر ملڪڪڪاڻي آخپپري گهڙيپَء تپپائين سپپنڌي‬
‫زبان ۽ ادب جي خدمت ڪندو رهيو‪ .‬هن ‪ 84‬ورهين جي ڄمار ۾ پهريپپن‬
‫ڊسمبر ‪1980‬ع ۾ هن دنيا مان لڏاڻو ڪيو‪.‬‬

‫ڊاڪٽر فهميده حسين‬
‫نامور ليکڪا‪ ،‬اسڪالر ۽ محقق ڊاڪٽر فهميده حسين‪ 5 ،‬جولِء ‪1948‬ع‬
‫تي ٽنڊي ڄام ضلعي حيدرآباد ۾ پنهنجي وقت جي مثپپالي اسپپتاد محمپپد‬
‫يعقوب ميمڻ جي گهر ۾ جنم ورتو‪ .‬پرائمري تعليم حيدرآباد جي مسپپلم‬
‫گرلس اسڪول مان‪ ،‬سيڪنڊري ڪجهپپه عرصپپو ميپپران اس پڪول مپپان‬
‫پڙهي ۽ پوِء ماڊل اسڪول حيدرآباد ۾ داخل ٿي‪ .‬جتان ‪ 1964‬۾ امتيازي‬
‫نمپپبرن سپپان مئٽپپرڪ پپپاس ڪيپپائين‪1968 .‬ع ڌاري‪ ،‬ڊي جپپي سپپائنس‬
‫ڪاليپپج ڪراچيپپَء مپپان بپپي‪ .‬ايپپس سپپي ڪڪڪڪري‪1970 ،‬ع ۾ ايپپم‪ .‬اي‬
‫)انگريپپزي( سپپنڌ يونيورسپپٽيَء مپپان ڪيپپائين ۽ پپپوِء اتپپان ئي ‪1972‬ع ۾‬
‫سنڌي ادب ۾ ايم‪ .‬اي ڪيائين‪ .‬ٻنهي ڊگرين ۾ ٻيو نمپپبر پوزيشپپن حاصپپل‬
‫ڪيائين‪1981 .‬ع ۾ ايل‪ .‬ايل‪ .‬بي ۽ ‪1990‬ع ۾ هندي ٻپپوليَء ۾ ڊپلومپپا بپپه‬
‫ڪيائين‪ .‬ڊاڪٽر صاحبه ”شاهه لطيف جي شاعريَء ۾ عورت جپپو روپ‘‬
‫عنوان هيٺ ‪1992‬ع ۾ پي‪ .‬ايڇ‪ .‬ڊي ڪئي‪ .‬ڊاڪٽر اياز قپپادري )مرحپپوم(‬
‫سندس پي‪ .‬ايڇ‪ .‬ڊي گائيڊ رهيو‪.‬‬
‫ڊاڪٽر فهميده حسين کي ادب ۽ علپپم سپپان چپپاهه ننڍپ پڻ کپپان پنهنجپپي‬
‫خاندان مان ئي حاصل ٿيو‪ .‬سندس والد محمد يعقوب ’نيپپاز‘ نپپه ر ڳو‬
‫سٺو شاعر‪ ،‬پر هڪ عالم شپپخص ۽ ترقپپي پسپپند سپپوچ جپپو مپپالڪ هپپو‪،‬‬
‫جنهن ڪلسيڪي فارسي شاعر حافظ جي شاعري ’ڪلم حافظ‘ جي‬
‫نالي سان ترجمو ڪئي هئي ۽ سنڌي لغت بورڊ ۾ به هڪ عرصپپي تپپائين‬
‫ڪم ڪيو هو‪ .‬کيس عربي‪ ،‬فارسي‪ ،‬سنسڪرت ۽ هنديَء ٻوليَء تي به‬
‫عبور هو‪ .‬ڊاڪٽر صاحبه جو وڏو ڀاُء‪ ،‬سراج ميمپڻ بپپه‪ ،‬سپپنڌي زبپپان جپپو‬
‫وڏو اسڪالر‪ ،‬ڪهاڻيڪار ۽ لسانيات جو ماهر آهپپي‪ .‬سپپندس ٻيپپا ڀپپائر ۽‬
‫ڀينپپرون بپپه سپپنڌي ادب سپپان وابسپپته رهيپپا جپپن ۾ عبپپدالحق عظيپپم‬

‫ڪهاڻيڪار ۽ ايڊيٽپپر ’بپپادل‘‪ ،‬جميلپپه ’تبسپپم‘ ڪهاڻيڪڪڪار ۽ انيپپس ميم پڻ‬
‫شاعر ۽ ايڊيٽر رسالو ’سگهڙين سٿ‘ شامل آهپپن‪ .‬اهپڙي علمپي ادبپپي‬
‫ماحول ۾ سندس پرورش ٿي‪.‬‬
‫ڊاڪٽر فهميده حسين عملي زندگيَء جپپي شپپروعات‪ ،‬ريڊيپپو پاڪسپپتان‬
‫ڪراچيَء تي نيوز ٽرانسليٽر جي نوڪريَء سان ڪئي‪ .‬ان بعپپد ‪1972‬ع‬
‫۾ سنڌ يونيورسٽيَء جي انسپپٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشپپن ۾ ليڪچپپرار مقپپرر‬
‫ٿي‪ .‬ڪجهه وقت اتي پڙهائڻ بعد جڏهن ‪1974‬ع ۾ سندس شادي جناب‬
‫عبدالحسين سرائيَء سان ٿي ته کيس ڪراچيَء وڃي رهڻو پيو‪ ،‬جپپتي‬
‫‪1978‬ع ۾ هوَء سنڌي شعبي‪ ،‬ڪراچپپي يونيورسپپٽيَء ۾ ليڪچپپرار مقپپرر‬
‫ٿي‪ ،‬اتي ترقي ڪندي ‪1988‬ع کان ‪1995‬ع تائين اسسٽنٽ پروفيسپپر؛‬
‫‪1995‬ع کپپان ‪1997‬ع تپپائين پروفيسپپر؛ بعپپد ۾ سپپنڌي شپپعبي جپپي‬
‫چيئرپرسپپن مقپپرر ٿپپي‪ .‬ان بعپپد ڪراچپپي يونيورسپپٽيَء ۾ قپپائم ’شپپاهه‬
‫عبداللطيف ڀٽائي چيئر جي ڊائريڪٽر طور ڏهه سال خدمتون سرانجام‬
‫ڏنائين ۽ لطيفيات جي حوالي سپان جديپپد تقاضپائن مپوجب ڪيپپترا ئي‬
‫ڪتاب ڇپايائين‪ .‬ٽماهي تحقيقي جنرل ’ڪلچي‘ سندس ادارت ۾ جاري‬
‫ٿيو‪ .‬ڪيترن نوجوانن‪ ،‬ريسرچ جي ميدان ۾ سندس رهبريءَ هيپپٺ ايپپم‪.‬‬
‫فل ۽ پي‪ .‬ايڇ‪ .‬ڊي ڪئي آهي‪ .‬ان کان پوِء کيس‪ ،‬سنڌ حڪومت طرفان‬
‫مئي ‪2008‬ع ۾ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيَء جي چيئرپرسن طور مقرر ڪيپپو‬
‫ويو‪ ،‬جتي پڻ هن ڏينهن رات محنت ۽ سپپنڌي ٻپپولي ۽ ادب جپپي خپپدمت‬
‫واري جذبي سان فرض نڀايا آهن‪.‬‬
‫ڊاڪٽر فهميده حسين لکپڻ جپپي شپپروعات ننڍپپڻ کپپان ڪئي‪ .‬ٻپپاراڻيون‬
‫آکپپاڻيون لکيپپائين‪ ،‬پپپوِء ڊي‪ .‬جپپي ڪاليپپج جپپي مخپپزن ۾ لکڻيپپون شپپايع‬
‫ڪرايائين‪ .‬جڏهن ’بادل‘ رسالو شروع ٿيو ته باقاعده ان ۾ لک پڻ لڳڪڪي ۽‬
‫‪1968‬ع کان ‪1972‬ع تائين ان وقت جي انهيَء مشهور ادبپپي رسپپالي‬
‫جي عورتن واري حصپپي جپپي ايڊيٽپپر رهپپي‪ .‬سپپندس افسپپانا‪ ،‬شپپاعري‬
‫)تسنيم يعقوب جي نالي سان( ۽ مضمون‪ ،‬مختلف اخبارن ۽ مخزنپپن ۾‬
‫ڇپجندا رهيا‪ .‬ان بعد ‪ 12‬سپپال روزانپپي ’هلل پاڪسپپتان‘ جپپي عپپورتن‬
‫واري صفحي جي ايڊيٽر رهي‪ .‬ڪجهه عرصو ”سپپوجهرو“ رسپپالي جپپي‬
‫ايڊيٽنگ به ڪيائين‪ .‬نوي جي شروعاتي سالن ۾‪ ،‬روزاني اخبار ’جاڳو’ ۾‬
‫۽ ان کان پپپوِء ڳڪڪچ عرصپپو ’عپپوامي آواز‘ ۾ سپپندس ڪڪڪالم ’منهنجپپون‬
‫سوچون‘ نالي سان ڇپيا‪ .‬شپپاهه عبپپداللطيف ڀٽپپائي چيئر پپپاران شپپايع‬
‫ٿيندڙ تحقيقي جرنل ’ڪلچي‘ جي ڏهن سالن تائين ايڊيٽر رهپي‪ ،‬گڏوگپڏ‬

‫سندس مقال ۽ تحقيقي مضمون به ڇپجندا رهيا‪ .‬هن ڪلچيءَ جپپا لپپڳ‬
‫ڀڳ ‪ 40‬شمارا جاري ڪيا‪ .‬جڏهن ته سنڌي لئنگئيج اٿارٽيَء جي تحقيقي‬
‫جرنپپل ’سپپنڌي ٻپپولي‘ جپپي ادارت سپپان گپپڏ اٿپپارٽيَء جپپي اهپپم رٿپپا‬
‫’انسپائيڪلوپيڊيا سپنڌيانا‘ جپي چيپف ايڊيٽپر طپور ٽيپم جپي رهنمپائي ۽‬
‫نگرانپپي ڪنپپدي رهپپي آهپپي‪ .‬سپپنڌ جپپي هپپن پهريپپن سپپنڌي جپپامع‬
‫انسپپائيڪلوپيڊيا جپپا ٽپپي جلپپد سپپندس نگرانيپپَء ۾ شپپايع ٿيپپا آهپپن‪.‬‬
‫انسائيڪلوپيڊيا کي ساڃاهه ونپپد طبقپپي ۾ گه ڻي پپپذيرائي ملپپي آهپپي‪.‬‬
‫ڊسمبر ‪2010‬ع ۾ انهيَء انسائيڪلوپيڊيا جي ٻن جلدن جو مهپپورت سپپنڌ‬
‫جي وڏي وزير سيد قائم علي شاهه ۽ وقپپتي گپپورنر نثپپار که پڙي هٿپپان‬
‫ٿيپپو‪ .‬سپپن ‪ 1972‬کپپان ‪1979‬ع تپپائين ريڊيپپو پاڪسپپتان ڪراچيپَء تپپان‬
‫’سنڌي اردو بول چال‘ نالي‪ ،‬سنڌي سکيا جو پروگرام ڪيائين‪ .‬ان کپپان‬
‫پوِء ‪2009‬ع کان ريڊيو پاڪستان حيپپدرآباد تپپان ’آئيپپي سپپنڌي سپپيکين‘‬
‫نالي سان پڻ سکيا جو پروگرام ڪيائين‪ .‬ڪجهه عرصو پي ٽپپي وي تپپي‬
‫ادبي ٽاڪ شوز ۽ خواتين جي پروگرامن جي ڪمپيئرنگ به ڪيائين‪.‬‬
‫ڊاڪٽر فهميده حسين جا هن وقت تائين ڪيترا ئي ڪتاب ڇپجپپي چڪڪڪا‬
‫آهن‪ .‬جن جو تفصيل هن ريت آهي‪ (1) :‬هوائن جپپي آڌار )سپپفر نپپامو(‬
‫‪1983‬ع‪ (2) ،‬پير حسام الدين راشپپدي )سپپوانح( ‪1990‬ع‪ (3) ،‬شپپاهه‬
‫لطيف جي شاعريَء ۾ عورت جو روپ )پي‪ .‬ايڇ‪ .‬ڊي ٿيسز( ڀٽ شپپاهه‬
‫ثقافتي مرڪز ‪1993‬ع‪ (4) ،‬ادبپپي تنقيپپد ۽ تاريپپخ )ادبپپي تنقيپپد‪ ،‬فپپن ۽‬
‫تاريخ( ‪1996‬ع‪ (5) ،‬شاهه لطيف ڪي شاعري مين عورت ڪا روپ(‬
‫)اردو( ‪1996‬ع‪ (6) ،‬برصغير جپپي ٻپولين جپو لسپانياتي جپائزو )جپارج‬
‫گريئرسن جي ڪتاب ’‪ ‘Linguistic Survey of India‬جي اٺين جلد‬
‫جو ترجمو( ‪2000‬ع‪ ،‬ٻيو ڇاپو ‪2011‬ع‪Image of Woman in (7) .‬‬
‫‪ ،the Poetry of Shah Latif- 2002‬انگريزي ترجمو ڊاڪٽر امجد‬
‫سپپراج‪ (8) .‬هپپڪ حپپوا ڪئيپپن ڪهپپاڻيون )ڪهپپاڻين جپپو مجموعپپو(‬
‫‪2003‬ع‪ (9) ،‬دنيا جون شاعر عورتپپون )دنيپا جپي شپپاعر عپورتن جپپي‬
‫شاعريَء جو سنڌي ترجمپپو( ‪2006‬ع‪ (10) ،‬شپپاهه عبپپداللطيف ڀٽپپائي‬
‫)زندگي‪ ،‬شاعري ۽ فلسفو‪ :‬اردو( ‪2008‬ع‪.‬‬
‫ترتيب ڏنل ڪتپاب‪Translation of Verses of Shah jo (1) :‬‬
‫‪ (Risalo (2006)، (2‬سنڌ‪ ،‬ماضي‪ ،‬حال ۽ مسپپتقبل )‪2006‬ع(‪(3) ،‬‬
‫‪Sindh- Past, Present & Future 2006، (4) Dictionary of‬‬
‫‪ (Classical Poets of Sindhi (1989)، (5‬مزاحمتي ادب )شريڪ‬

‫ايڊيٽر طور( ‪1998‬ع‪Shah & Sindh (1998)، (7)Poetry (6) ،‬‬
‫‪.(of Women During Last 50 Years in Sindh (1997‬‬
‫ڊاڪٽر فهميده حسين کي سندس علمي ادبي خپپدمتن جپپي اعپپتراف ۾‬
‫ڪيترا ئي اوارڊ ۽ ميڊل مليپپا آهپپن‪ .‬جپپن ۾‪ (1) :‬ح ڪومت سپپنڌ طرفپپان‬
‫تحقيقپپي ڪم تپپي ’جپپوش مليپپح آبپپادي اوارڊ‘ )‪2009‬ع(؛ )‪ (2‬تعليمپپي‬
‫خدمتن تي سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن پاران گولڊ ميڊل )‪2008‬ع(؛‬
‫)‪ (3‬حڪومت پاڪستان طرفان صدارتي اوارڊ ’پرائيڊ آف پرفارمنس‘ )‬
‫‪2004‬ع(؛ )‪ (4‬ا ڪادمي ادبيپپات طرفپپان بهپپترين ڪتپپاب جپپو اوارڊ )‬
‫‪2004‬ع(؛ )‪ (5‬ح ڪومت سپپنڌ طرفپان شپاهه لطيپف بپپابت تحقيقپپي ۽‬
‫اشپپاعتي ڪم جپپي مڃتپپا طپپؤر ’شپپاهه لطيپپف اوارڊ‘ )‪2003‬ع(؛ )‪(6‬‬
‫’سگا‘ طرفان بهترين تحقيق جو اوارڊ )‪1995‬ع(‪ (7) ،‬اڪادمي ادبيات‬
‫پاران سال جي بهترين ڪتاب تي ’هجرا اوارڊ ‪1994) ‘1414‬ع(؛ )‪(8‬‬
‫شاهه لطيف ۽ وومين اسٽڊيز تي بهترين تحقيق جو اوارڊ ) ‪1994‬ع(‪) ،‬‬
‫‪ (9‬سهيوڳ فائونڊيشن‪ ،‬بمبئي طرفان بهترين سنڌي ليکڪ جو ’سهيوڳ‬
‫اوارڊ‘‪1999 (10) ،‬ع کان ‪2000‬ع تائين بهپپترين سپپماجي ڪارڪن ۽‬
‫عورتن جي ترقيَء بابت جاکوڙ تي ’سپپگا اوارڊ‘‪.‬کانسپپواِء کيپپس مڃتپپا‬
‫طور مختلف تنظيمن ۽ ادارن طرفان اوارڊ‪ ،‬شيلڊون ۽ ميڊل ڏنا ويا‪.‬‬
‫ڊاڪٽر فهميده حسين‪ ،‬سنڌ جي ليکڪائن ۾ سپپڀ کپپان وڌي پڪ ۽ مختلپپف‬
‫صنفن ۾ لڳيتو لکندڙ ۽ تحقيقي ڪم ڪندڙ واحپپد عپپورت آهپپي‪ ،‬جنهپپن‬
‫کي مختلف اشاعتي مواد توڙي تحقيقي لکڻين ۽ لغتن جي ايڊيٽنگ جو‬
‫‪ 25‬سالن جو تجربو حاصل آهي‪ .‬هوَء هپڪ ئي وقپپت ليک ڪه‪ ،‬شپپاعره‪،‬‬
‫محقپپق‪ ،‬لسپپانياتي مپپاهر ۽ سپپماجي ڪارڪن بپپه رهپپي آهپپي‪ .‬سپپنڌ‬
‫يونيورسٽيَء جي سينڊيڪيٽ سان گڏ ڪيترن ٻيپپن ادارن جپپي بپپورڊ آف‬
‫گورنرز جي ميمبر پڻ رهي آهي‪.‬‬

‫تاج صحرائي‪ :‬سنڌ جو باڪمال شاعر‬
‫آزاد انور ڪانڌڙو‬
‫ش پڪارپور ۽ دادو‪ ،‬علمپپي ۽ ادبپپي‪ ،‬ثقپپافتي ۽ صپپحافتي‪ ،‬دينپپي ۽ دنپپوي‬
‫تعليم‪ ،‬سماجي ۽ سياسي حوالي سان زرخيپز ضپپلعا رهيپا آهپن‪ .‬ٻن ھي‬
‫ضلعن ۾ جنم وٺندڙ شخصيتن‪ ،‬پنهنجپپن پنهنجپپن شپپعبن ۾ مثپپالي ڪم ۽‬

‫ڪردار ادا ڪري‪ ،‬نه صرف پنهنجو پر پنهنجي جنم ڀوميَء جپپو نپپالو پ پڻ‬
‫روشن ڪيو آهي‪.‬‬
‫سنڌ جپپي ناميپپاري اديپپب ۽ محقپپق‪ ،‬تاريخپپدان ۽ صپپحافي‪ ،‬سپپائين تپپاج‬
‫صحرائيَء جو جنم ته شڪارپور ۾ ‪ 14‬سپپيپٽمبر ‪1901‬ع تپپي نورمحمپپد‬
‫ميمڻ جي گهر ۾ ٿيو پر هن زندگيَء جو وڏو عرصو دادوَء ۾ گپپذاريو‪ .‬پپپاڻ‬
‫صحافتي زندگيَء جي شروعات ‪1948‬ع کان ڪيائين‪ .‬سندس هفتيوار‬
‫اخبار ”آواز“ ان دور ۾ وڏي مقبوليت ماڻي‪ .‬پپپاڻ‪ ،‬ان دور ۾‪ ،‬تعليپپم جپپي‬
‫اڻ هونپپد واري صپپورتحال کپپي ڏسپپندي‪ ،‬تعليمپپي حپپوالي سپپان دادوَء ۾‬
‫مثالي ڪردار ادا ڪيائون ۽ دادوَء ۾ طالب المپپول ٰي هپپاِء اس پڪول قپپائم‬
‫ڪيائون‪ ،‬جيڪو اڄ به قائم دائم آهي‪.‬‬
‫سائين تاج صحرائيَء جي ڇپيل ڪتابن ۾ ”تصپپوير درد ‪1946‬ع“‪” ،‬سپپر‬
‫سارنگ جو مطپپالعو ‪1954‬ع“‪” ،‬سپپنڌو تهپپذيب ‪1989‬ع“‪” ،‬پ ڻي لپپوڪ‬
‫‪1996‬ع“‪” ،‬دادو ضپپلعو جپپاگرافي ۽ تاريپپخ جپپي آئينپپي ۾ )کيرٿپپر جبپپل‪-‬‬
‫گورک چوٽي( ‪1997‬ع“‪” ،”Lake Manchar 1997“،‬نيڻن ننڊ اکوڙ‬
‫‪2000‬ع“ ۽ ٻيا ڪتاب شامل آهن‪ .‬جڏهن ته سپپندس اڻ ڇپيپپل ڪتپپابن ۾‬
‫مرزا غپالب‪ ،‬ڌرتيپَء جپا زخپم ۽ ٻيپا شپامل آهپن‪ .‬اهڙيپَء ريپت شپاهه‬
‫عبداللطيف‪ ،‬قلندر لل شهباز‪ ،‬سچل سرمست‪ ،‬منڇر ڍن پڍ ۽ دادو ضپپلع‬
‫جي آثارن بابت سندس تحقيقپپي مقپپال ۽ مضپپمون ٽڙيپپل پکڙيپپل آهپپن‪.‬‬
‫سائين تاج صحرائي صاحب‪ 28 ،‬آڪٽپپوبر ‪2002‬ع تپپي هپپن فپپاني دنيپپا‬
‫مان لڏاڻو ڪيو‪.‬‬
‫سنڌ جي نامياري محقق‪ ،‬تاريخدان ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ هڪ هنڌ لکيپپو‬
‫آهي؛ ”شاعري هر زبان يا ٻوليَء جي ادب جو بنياد آهي‪ ،‬ڇو ته شپپاعر‬
‫پنهنجي شعر کي ملڪي زبان جي نهايت پيپپارن ۽ انپپوکن محپپاورن جپپو‬
‫جامو پهرائي ٿو“‪.‬‬
‫سائين تاج صحرائي محقق‪ ،‬مورخ ۽ تاريخدان جي حيثيت سپپان‪ ،‬ادبپپي‬
‫دنيا ۾ متعارف ٿيو ۽ مثالي ڪم ڪيائون‪ .‬سندس گهڻو تڻو لڙو تحقيپپق‬
‫ڏانهن رهيو‪ .‬تحقيق ۽ تاريخ سان خاص دلچسپي رکڻ سان گڏ‪ ،‬سپپندس‬
‫شاعراڻه عظمت کان به انڪار نه ٿو ڪري سپپگهجي‪ .‬سپپنڌ جپي ادبپي‬
‫دنيا ۾ نه صرف هڪ محقق جي حيثيت سان پر هڪ شاعر جپپي حپپوالي‬
‫سان به اعل ٰي مقام حاصل ڪيائون‪.‬‬
‫سنڌ جي سدا حيات عالم‪ ،‬دانشور ۽ نقپپاد مولنپپا غلم محمپپد گرامي پَء‬
‫مهراڻ جي شاعر نمپپبر ‪1969‬ع ۾ تپپاج صپپحرائيَء جپپي شپپاعري بپپابت‬

‫لکيو آهي؛ ”تاج صپپاحب نذرالسپپلم‪ ،‬خليپپل جپپبران ۽ ٽيگپپور جپپي ادب‬
‫لطيف کان گهڻو متاثر آهي‪ .‬تاج صپپحرائيَء جپپي شپپاعريءَ ۾ جپپوش ۽‬
‫جذبو موجود آهي‪“.‬‬
‫سائين تاج صحرائي‪ ،‬پنهنجي دور جو باڪمال شاعر هو‪ .‬هن شپپاعريءَ‬
‫جپپي مختلپپف صپپنفن ج ھڙوڪ؛ غپپزل‪ ،‬گيپپت‪ ،‬نظپپم ۽ ربپپاعين تپپي طبپپع‬
‫آزمائي ڪئي‪ .‬سندس شعرن ۾ ٻولي پيپپاري آهپپي‪ .‬نپپوان نپپوان خيپپال ۽‬
‫تجربا ملن ٿا‪ .‬سندس شاعري قديم ۽ جديد رنگ جو خوبصورت سنگم‬
‫آهي‪ .‬سندس شاعريَء ۾ اصلحي ۽ تنقيدي رنگ نمايان آهي‪.‬‬
‫حادثن جي خوف کان غمگين به ٿي تون نوجوان‪،‬‬
‫ياس حرمان سان لڙڻ آ‪ ،‬تنهنجي فطرت نوجوان‪.‬‬
‫سائين تاج صحرائيَء جو‪ ،‬پنهنجي حياتيَء ۾‪ ،‬مشاعرن اندر شعر پڙهپپڻ‬
‫جپپو انپپداز نرالپپو ۽ دل کپپي وڻنپپدڙ هونپپدو هپپو‪ .‬سپپندس انپپداز بيپپان‪،‬‬
‫مشاعري ۽ محفل ۾ ويٺل ماڻهن کي موهيندو هو‪ .‬تاج صپپحرائيءَ جپپي‬
‫شاعري‪ ،‬وطن ۽ ڌرتيَء جپپي پيپار سپان سرشپپار آهپي‪ .‬سپندس شپعر‬
‫دلين ۾ جاِء ولرين ٿا‪.‬‬
‫وري سينگاريو‪ ،‬ايوانن کي آزاديَء جي پروانن‪،‬‬
‫پر معلوم آ دل کي ته‪ ،‬پروانن تي ڇا گذريو‪.‬‬
‫نون قدرن‪ ،‬نون فڪرن ۽ علمي لڙن شعر کي نوان نوان اسپپلوب ڏنپپا‬
‫آهپپن‪ .‬سپپائين تپپاج صپپحرائي پنهنجپپي دور جپپو اهپڙو شپپاعر هپپو جنهپپن‬
‫پنهنجي تخليق کي اعل ٰي مقام تي پهچائي‪ ،‬نه رڳو پنهنجي پاڻ کي امر‬
‫ڪري ڇڏيو پر پنهنجي فن کي به امر ڪري ڇڏيو‪ .‬سپپندس شپپاعريَء ۾‬
‫حقيقت بيانيَء سان گڏ رواني آهي‪ .‬شاعريَء ۾ ماحول ۽ زندگيءَ جپپي‬
‫اهم مسئلن جي ترجماني ڪئي اٿائين‪ .‬سندس بيان ۾ سادگي‪ ،‬سچائي‬
‫۽ نماڻائي به آهي ته قلندرانه بيبپپاڪي بپپه‪ .‬جيڪڪڪا پڙهنپپدڙن کپپي متپپاثر‬
‫ڪري ٿي‪.‬‬
‫اڃا تقدير جو ماتم‪ ،‬اڃا زندان باقي آ‪،‬‬
‫اڃا فطرت نه بدلي آ‪ ،‬اڃا ارمان باقي آ‪،‬‬
‫سفينن سان ٿو ٽڪرائي‪ ،‬اڃا طوفان باقي آ‪،‬‬
‫تو کي فرصت ڪٿي آهي‪ ،‬مون کي مهلت ڪٿي آهي؟‪.‬‬
‫سائين تپپاج صپپحرائي جپپي شپپاعري‪ ،‬فنپپي لحپپاظ کپپان پختگپپي آهپپي ۽‬
‫منجھس جدوجهد ۽ جپپاکوڙ جپپو ڏس يپپا گپپس آهپپي‪ .‬هپپو ه پڪ پراميپپد ۽‬
‫پرجوش شاعر آهي‪.‬‬

‫سحر آئي‪ ،‬اذان آئي‪ ،‬پهاڙن تان صدا آئي‪،‬‬
‫هزارن گرم لڙڪن سان‪ ،‬صبا گل ٿي قضا آئي‪،‬‬
‫حياتيَء جي فضائن مان‪ ،‬اها هر هر ندا آئي‪،‬‬
‫تو کي فرصت ڪٿي آهي‪ ،‬مون کي مهلت ڪٿي آهي؟‪.‬‬
‫سائين تاج صحرائيَء جي ادبي ۽ تحقيقپي‪ ،‬علمپي ۽ شپاعرانه خپدمتن‬
‫کي هميشه ياد رکيو ويندو‪ .‬هو سنڌ جو مثالي ۽ اڻ وسرندڙ ڪردار ھيو‪.‬‬
‫کيس سنڌ ۽ سنڌ واسي ڪڏهن به وساري نه ٿا سگهن‪.‬‬

‫پروفيسر محبوب علي چنه جي شخصيت ۽ عملي‪،‬‬
‫ادبي خدمتون‬
‫علي اصغر اوٺو‬
‫وادي مهراڻ جي هن سون ورني ڌرتيَء تي ڪيترا ئي قپپديم ۽ تپپاريخي‬
‫شهر اڄ به موجود آهن‪ .‬انهن قديم شهرن مان )سيوستان( سيوهڻ بپپه‬
‫هڪ اهم ۽ تاريخي حيثيت رکي ٿو‪ .‬سيوهڻ شهر نه رڳو تپپاريخي شپپهر‬
‫آهي پر ان سان گڏ علم ۽ ادب جو مر ڪز پپڻ رهيپپو آ ھي‪ .‬هيپُء شپپهر‬
‫ادبي ميدان ۾ هڪ خاص مقام رکي ٿو‪.‬‬
‫هن شهر ڪيترا ئي علم ۽ ادب جا گوهر پيدا ڪيپپا آهپپن‪ .‬انهپپن گپپوهرن‬
‫مان مرحوم پروفيسر محبوب علي چنه بپه هپڪ شخصپيت ٿپي گپذريو‬
‫آهي‪.‬‬
‫پروفيسر محبوب علي چنه‪ ،‬پوسٽ ماسٽر محمد صالح چنه جي گهر ۾‬
‫تاريخ ‪ 12‬مارچ ‪1922‬ع بمطابق ‪ 1341‬هجري ۾ جنم ورتو‪ .‬شپپروعاتي‬
‫تعليم پنجين درجي تائين سيوهڻ ۾ پوري ڪيائين‪ .‬مئٽرڪ‪ ،‬حيدرآباد هپپاِء‬
‫اسڪول‪ ،‬هاڻوڪي نور محمد هاِء اسڪول‪ ،‬مان حاصل ڪيائين‪.‬‬
‫‪1939‬ع ۾ مئٽرڪ پاس ڪرڻ کانپوِء‪ ،‬ڊي جي نيشنل حيپپدرآباد ڪاليپپج ۾‪،‬‬
‫ايف واِء اي ۾‪ ،‬داخل ورتائين ۽ هاير سيڪينڊري ڪلس ۾ پپپاس ڪيپپائين‪.‬‬
‫مالي مجبورين جي ڪري‪ ،‬انٽر آرٽپپس کپپانپوِء ڪجهپپه سپپالن لءِ تعليپپم‬
‫جاري ڪري نه سگهيو‪.‬‬
‫‪1944‬ع ۾ بي اي جا ٻه سال ڪراچي ۾ ڊي جپپي سپپنڌ ڪاليپپج ۾ مڪمپپل‬
‫ڪيائين‪.‬‬
‫‪1945‬ع ۾ بي اي جي امتحان ۾‪ ،‬سنڌ مان پهريون نمپپبر آيپپو‪ .‬ان ڪري‬
‫بمبئي يونيورسٽيَء طرفان کين اعزازي ڊڪسان فيلو شپ مليو‪.‬‬

‫سندس ڊبل ايپپم اي ٿيپپل هيپپون‪ .‬هپڪ فارسپپيَء جپپي مضپپمون ۾ ۽ ٻپپي‬
‫سنڌي مضمون ۾‪1947 .‬ع ۾ ايم اي سنڌي‪ ،‬سموري بمبئي پريزيڊنسپپي‬
‫۾ پهرين پوزيشن حاصل ڪئي‪ .‬جنهن جي نتيجي ۾ بمپپبئي يونيورسپپٽيَء‬
‫طرفان کين گولڊ ميڊل مليو‪ .‬ان وقت اهو اعزاز سيوهڻ ته ڇا پر پوري‬
‫سنڌ لِء فخر جو باعث هو‪ .‬سنڌ ڌرتي کپي اهپڙن فپردن تپي اڄ بپه نپاز‬
‫آهي‪.‬‬
‫ملزمت جي شروعات هڪ استاد جپپي حيپپثيت سپپان ڪيپپائين‪ .‬پنهنجپپي‬
‫نپپوڪريَء جپپا فپپرائض ميونسپپپل هپپاِء اسپڪول سپپيوهڻ‪ ،‬سپپنڌ مدرسپپة‬
‫السلم ڪراچي ۽ اين جي وي هپپاِء اس پڪول ڪراچي پَء ۾ ادا ڪيپپائون‪.‬‬
‫پاڻ جڏهن ڪراچيَء ۾ نوڪري جون خدمتون ڏيئي رهيو هو‪ ،‬تنهپپن دور ۾‬
‫کين فوڊ کاتي ۾ ڊپٽي ڪليڪٽر جپپي عهپپدي لِء آڇ ٿپپي پپپر جيئن تپپه پپپاڻ‬
‫درس و تپپدريس‪ ،‬تصپپنيف و تپپاليف سپپان گه ڻي دلچسپپپي رکنپپدا هئا‪،‬‬
‫تنهنڪري ان انتظامي کاتي ڏانهن وڃڻ پسند نه ڪيائون ۽ تعليپپم کپپاتي‬
‫کي وڌيڪ ترجيح ڏنائون‪1948 .‬ع ۾ بي ٽي پاس ڪرڻ کانپوِء‪ ،‬گورنمينٽ‬
‫ڪاليج حيدرآباد ۾ به حيثيت سنڌي ۽ فارسي ليڪچرار طور مقرر ٿيو‪.‬‬
‫اهڙيَء طرح سپنڌ جپي مختلپف ڪاليجن جهپڙوڪ؛ شپاهه عبپداللطيف‬
‫گورنمينٽ ڪاليج ميرپورخاص‪ ،‬گپپورنمينٽ ڪاليپپج جي ڪب آبپپاد‪ ،‬جپپامع‬
‫عربيه ڪاليج حيدرآباد‪ ،‬گورنمينٽ ڪاليج لطيف آباد‪ ،‬سپپچل سرمسپپت‬
‫آرٽپپس ڪاليپپج حيپپدرآباد‪ ،‬ڪجهپپه وقپپت لِء گپپورنمينٽ ڊگپپري ڪاليپپج‬
‫راولپنڊيَء ۾ سيڪينڊ شفٽ وائيس پرنسپال جي حيثپپت سپپان خپپدمتون‬
‫سرانجام ڏنائون‪.‬‬
‫گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن ڪراچي ۽ گورنمينٽ ٽيچرس ٽريننگ‬
‫ڪاليج ڪراچي ۾ پرنسپال رهيو‪.‬‬
‫‪1951‬ع کان سپپروري اسپپلميه ڪاليپج هپال جپا پهريپپان بنيپاد وجهنپپدڙ‬
‫پرنسپپپال هئا‪ .‬چنپپه صپپاحب ‪1953‬ع کپپان ‪1954‬ع تپپائين‪ ،‬هپڪ سپپال ۾‬
‫ڪجهه مهينن لِء‪ ،‬سنڌ يونيورسٽيَء جي سنڌي شعبي جا انچپپارج رهيپپا‪.‬‬
‫جتي ڊاڪٽر غلم علي النا‪ ،‬آپپپا شپپمس عباسپپي‪ ،‬دادي ليلن ۽ نوربپپانو‬
‫جهڙن شاگردن کي پڙهايائون‪ .‬چنه صاحب اسپپلم آبپپاد ۾ نيشپپنل بپپوڪ‬
‫فائونڊيشن جا سيڪريٽري ۽ آخر ۾ نيشنل ڪميشن آف هسٽاريڪل اين پڊ‬
‫ڪلچرل ريسرچ گورنمينٽ آف پاڪستان اسلم آبپپاد ۾ بپپه سپپيڪريٽري‬
‫ٿي رهيا‪ .‬جيئن ته پروفيسر محبوب علي چنه‪ ،‬هڪ وڏو تعليمي ۽ ادبپپي‬
‫ماهر هو‪ ،‬تنھنڪري سندس علمي ۽ ادبپپي مرتپپبي کپپي نظپپر ۾ رکنپپدي‪،‬‬

‫آمريڪي سرڪار کين ‪1961‬ع ۾ خاص دعوت تي آمريڪا گهرايو‪ ،‬جپپتي‬
‫اسپيشلسٽ ورلڊ ٽوئر جپپي حيپپثيت ۾‪ ،‬لپڳ ڀپڳ پنجپن مهينپپن لِء بطپپور‬
‫ميسينجر ٿي رهيو‪.‬‬
‫هن اتي ڪيترن علمي‪ ،‬ادبي ادارن جا دورا ڪيا ۽ اتپپي جپي ڪاليجن ۽‬
‫يونيورسٽين ۾ بحث مباحثا ۽ سيمينار ڪرايا‪ .‬واپسيَء ۾ اتپپان ڪيپپترا ئي‬
‫ناياب ڪتاب آندائون‪.‬‬
‫پروفيسر محبوب علي چنه هڪ محقپپق‪ ،‬عپپالم‪ ،‬اديپپب‪ ،‬شپپاعر‪ ،‬مپپؤرخ‪،‬‬
‫مقرر‪ ،‬تاريخدان ۽ تعليمپپدان طپپور ڪيپپترن ئي ادبپپي تپپاريخي‪ ،‬ثقپپافتي‬
‫سوسائٽين جو ميمبر ۽ سرواڻ رهيو‪ .‬جهڙوڪ؛ بزم شهباز سيوهڻ‪ ،‬بپپزم‬
‫سچل‪ ،‬بزم سروري‪ ،‬انجمپپن فپپروغ ادب هپپال‪ ،‬مپپاهوار فپپردوس‪ ،‬بپپزم‬
‫طالب المول ٰي وغيره‪ .‬انجمن فروغ ادب هپپال ۾ بحيپپثيت نگپپران اعلپ ٰي‪،‬‬
‫پپپاڻ نپپون ۽ سپپيکڙاٽ اديبپپن ۽ ليک ڪن کپپي ادبپپي ۽ ثقپپافتي‪ ،‬سپپماجي‬
‫خدمتن لِء تربيت ڏيندا رهيا‪ .‬جن مان ڪيتراڀئي مايه ناز اديپپب تربيپپت‬
‫وٺي‪ ،‬اڄ سنڌ جي ادبي ۽ ثقافتي سرمايه جو هڪ اهم حصو بنجي چ ڪا‬
‫آهن‪ .‬منجھن ڊاڪٽر سليمان شيخ‪ ،‬الطاف شيخ‪ ،‬انور هالئي‪ ،‬عبدالغفار‬
‫ابڙو‪ ،‬جمال الدين ميراڻي‪ ،‬هدايت الله ميمڻ‪ ،‬يوسف ابڙو‪ ،‬احمپپد علپپي‬
‫قريشي وغيره شامل آھن‪.‬‬
‫سندس ٻه ڪتاب؛ ”اسلمي تاريخ جو مطپپالعو“ ۽ ”ه پڪ شخصپپيت ٻپپه‬
‫پهلو“ گھڻا مشهور آهن‪ .‬اهي ٻئي ڪتاب سندس ئي قائم ڪيپپل اداري‬
‫”اداره صالح سيريز“ ڇپائي پڌرا ڪيا‪.‬‬
‫سپپندس ڪتپپاب‪” ،‬سپپنڌي ادب جپپا مختلپپف رجحانپپات“ سپپنڌي‪ ،‬اردو ۽‬
‫انگريزيَء ۾ لکيل آهي‪ .‬انهيَء کپپان علوه شپپاعريَء بپپابت بپپه سپپندس‬
‫ڪتاب قابل ذڪر آهن‪.‬‬
‫سندس سنڌ جي صوفي بزرگ شاعرن سان بي انتها محبت ۽ عقيپپدت‬
‫هوندي هئي‪ .‬هال جي بزرگ مخدوم نپپوح رح جپپو شپپيدائي هپپو‪ .‬جنهپپن‬
‫جي ڪري مخدوم نوح سرور جي زندگيءَ ۽ سندس همعصرن متعلپپق‬
‫هڪ ڪتاب ”مخدوم نپپوح سپپرور رح جپپا سپپهيوڳي“ لکيپپائين‪ .‬سپپندس‬
‫مقپپالو سپپنڌي ادبپپي بپپورڊ طرفپپان ٽمپپاهي مهپپراڻ رسپپالي ۾ ‪1964‬ع ۾‬
‫سنڌي ادبي بورڊ طرفان چپائي پڌرو ڪيو ويو‪.‬‬
‫کين قلندر شهباز سان به تمام گهڻي عقيپپدت هئي‪ .‬قلنپپدر لل شپپهباز‬
‫جي سپالياني عپپرس جپپي حپپوالي سپان ادبپپي ڪانفرنسپون ڪوٺپائڻ ۽‬
‫سووينئر ڇپائڻ ۾ به سندن ئي وڏو هٿ هونپپدو هپپو‪ .‬حضپپرت قلنپپدر لل‬

‫شهباز جي عرس مباڪ تي ٿيندڙ ادبي ڪانفرنسن جا چنه صاحب خپپود‬
‫ڪنوينر هوندا هئا‪.‬‬
‫سندن ترتيپپب ڏنپپل ڪتپپابن ۾ سپپيوهاڻي بادشپپاهه‪ ،‬ضپپياُءالقلندر‪ ،‬ضپپياُء‬
‫الشهباز‪ ،‬سردار قلندر‪ ،‬سنڌڙيَء جو شهباز‪ ،‬قلندر نپپامو سپپنڌي‪ ،‬قطپپب‬
‫قلندر ۽ گلزار قلندر شامل آهن‪ .‬سروري خانپپدان جپپي بپپزرگ مخپپدوم‬
‫امين محمد عرف پکن ڌڻيَء جو ڪلم” ڪليات امين“ جي نالي سپپان‬
‫ترتيب ڏنائون‪ ،‬جيڪو سنڌي ادبي بورڊ وارن ‪1966‬ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو‪.‬‬
‫مخدوم محمد زمان طالب المول ٰي جپپي سپپنڌي‪ ،‬اردو ۽ فارسپپي بيتپپن‪،‬‬
‫ڪافين ۽ غزلن جو مجموعو ”ڪچڪڪڪول طپپالب المپپول ٰي“ جپپي عنپپوان‬
‫سپپان ترتيپپب ڏنپپائون‪ .‬هيپُء ڪتپپاب سپپندس ئي ڪوششپپن سپپان بپزم‬
‫سروري هال طرفپپان ‪1955‬ع ۾ ڇپپپائي پڌرو ڪيپپو ويپپو‪ .‬ان کپپان علوه‬
‫راضي فقير جي خيالن جو مرقع‪ ،‬ڪنز قادري جپپي نپپالي سپپان ترتيپپب‬
‫ڏنائون‪ .‬جيڪو اڻ ڇپيل آهي‪.‬‬
‫آثپپار قپپديمه ڏان ھن بپپه سپپندن گه ڻو ئي لڙو رهيپپو‪ .‬پپپاڻ مڪليپءَ جپپي‬
‫قبرستان تي تحقيق ڪري رهيا هئا‪ .‬مڪلي ٽڪريَء جپپي حپپوالي سپپان‬
‫سندن هڪ تحقيقي ڪتاب ”مڪلي ٽڪريءَ جو سير“ جي عنوان سپپان‬
‫لکيل آهي‪.‬‬
‫پاڻ شاعري ۾ خاص ڪري مرثيه ۽ نعت تي لکيائون‪ .‬نعپپت شپپريف جپپو‬
‫هڪ مثال هيٺ پيش ڪجي ٿو‪:‬‬
‫محبوب سندِء ميخانه ۾ مئي خوار گهڻا مستانه گهڻا‬
‫مئي باقي جي خمخانه مان لبريز ٿيا پيمانه گهڻا‬
‫خلوص ۽ محبت‪ ،‬نهٺائي ۽ نماڻائي‪ ،‬سچائي ۽ نيڪ نيتي‪ ،‬خوش خلقي ۽‬
‫انسان دوستي‪ ،‬سپپندن مپزاج ۽ فطپپرت جپپون خوبيپپون ۽ خصوصپپيتون‬
‫هيون‪.‬‬
‫پروفيسر محبوب علي چنه‪ ،‬سعودي عپپرب ۾ حپپج ڪرڻ کپپانپوِء اوچتپپو‬
‫بيمار ٿي پيا ۽ اتي تاريخ ‪ 24‬نومپپبر تپپي وفپپات ڪري ويپپا‪ .‬م ڪي جپپي‬
‫مشهور قبرستان‪ ،‬جنت المعل ٰي ۾ مدفن آهن‪.‬‬

‫علمه غلم مصطف ٰي قاسمي‬
‫قريشي حامد علي خانائي‬

‫سنڌ جي سر زمين‪ ،‬هر دؤر ۽ هر زماني ۾ اهڙين تواريخ ساز شخصيتن‬
‫۽ بزرگن‪ ،‬وطن دوست ۽ انسان ذات جپپو دل ۾ درد رکنپپدڙن کپپي جنپپم‬
‫پئي ڏنپپو آهپپي‪ ،‬جپپن جپپي علمپپي‪ ،‬ادبپپي‪ ،‬دينپپي ۽ پرخلپپوص سياسپپي‬
‫ڪارنامن سبب ڀاڳن ڀريَء سنڌ جو هميش په ڳاٽ اوچپپو رهيپپو آهپپي‪.‬‬
‫خاص طرح‪ ،‬گذريل ويهين عيسوي صديَء اهڙين مخصپپوص شخصپپيتن‬
‫۽ هستين کي پيدا ڪيو‪ ،‬جپپن پنهنجپپي پرخلپپوص جدوجهپپد ۽ ڪوششپپن‬
‫سان نه صرف سپپنڌ جپپي تهپپذيب ۽ تمپپدن کپپي قپپائم ۽ سپپلمت رکپڻ ۾‬
‫پنهنجي حياتيَء جي هڪ گهڙي به اجائي نه گنوائي‪ ،‬پر سنڌ جي تهذيب‬
‫۽ ارتقا کي دنيا جي ٻين سڌريل‪ ،‬مـپهذب ۽ متمدن ملڪڪڪن جپپي درجپپي‬
‫تائين رسائڻ ۾ ڪنهن به قسپپم جپپي ڪا ڪوتپپاهي نپپه ڪئي ۽ سپپنڌ کپپي‬
‫سموريَء دنيا سان گپڏ برصپپغير ۾ پپڻ وڏي عپپزت ۽ وقعپپت جپپي نگپپاهه‬
‫سان ڏسڻ جي لئق بڻايو‪.‬‬
‫ويهين صپپدي عيسپپوي نپپه صپپرف سپپنڌ لِء‪ ،‬بلپڪ پپپوري دنيپپا ۾ پنهنجپپي‬
‫انفپپرادي ۽ انپپوکي حيپپثيت جپپي حامپپل رهپپي‪ .‬هپپن صپپديءَ ۾ پراڻيپپون‬
‫رسمون ۽ رواج‪ ،‬قدر‪ ،‬ماڻ ۽ ماپا تبديل ٿيا‪ .‬هڪ نئيپپن راهپپه طپپرف وک‬
‫وڌائڻ جي شروعات ٿي‪ ،‬جنهن کي جديد ترقي پَء وارو دؤر تصپپور ڪيپپو‬
‫ويو‪ .‬هن صديَء ۾ دنيا ۾ ڪيترائي وڏا وڏا انقلب ۽ حادثا رونما ٿيپپا‪ .‬دنيپپا‬
‫جي تخت تي ڪيتريون ئي نيون نيون حڪومتپپون وجپپود ۾ آيپپون ۽ ٻيپپن‬
‫قومن انهيَء ڏس ۾ جدوجهپپد جپپي شپپروعات ڪئي‪ .‬اهپپا ويهيپپن صپپدي‬
‫عيسوي هئي‪ ،‬جنهن ۾ دنيا اندر ٻه وڏيون عظيم ۽ تباهه ڪـپپن جنگيپون‬
‫لڳيون‪ ،‬جن انسانذات کي تباهه ۽ برباد ڪري ڇڏيو ۽ ڪيترن سـپپپندر ۽‬
‫وسندڙ شهرن ۽ بستين جي نشانن کي مٽپپائڻ ۾ ڪابه ڪسپپر بپپاقي نپپه‬
‫ڇڏي‪ .‬هن صپپديَء ۾ تبپپاهه ڪارين ۽ انسپپانذات جپپي بپپي دريپپغ خپپون ۽‬
‫خرابيَء سان گڏ‪ ،‬علم ادب جي دنيا ۾ پڻ نظرياتي ۽ فڪري پءَ طپپرح وڏا‬
‫انقلب‪ ،‬اصول‪ ،‬قاعدا ۽ قانون وضع ٿيا ۽ ان ۾ ڪافي انقلبي ۽ ف ڪري‬
‫تبديليون رونما ٿيون‪ .‬سپپائنس جپپي علپپم پنهنجپپي ترقيپَء جپپو معپپراج‬
‫حاصل ڪيو‪ .‬نوان هنر ۽ ڪيتريون عجيب وَ غريب قسم جون ايجپپادون‬
‫۽ تجربا عمل ۾ آيا‪ ،‬جن انسانذات جي زندگيَء جپپي هپپر پهلپپوءَ تپپي وڏو‬
‫اثر وڌو ۽ انساني زندگي ان کان تمام گهڻو متاثر ٿپپي‪ .‬هپپن کپپان اڳ ۾‪،‬‬
‫ادب ۾ “ادب بپپرائي ادب” جپپو نظريپپو رائج هپپو‪ ،‬پپپر پپپوِء “ادب بپپرائي‬
‫زندگيءَ” وارو نظريو عمل ۾ آيو‪.‬‬

‫تواريخ ۽ سياسي لحپپاظ کپپان اهپپو ويهيپپن صپپديَء وارو زمپپانو‪ ،‬انگريپپز‬
‫سامراج جي غلميَء وارو زمانو هو ۽ اهي برصغير تي پپپوريَء طپپاقت‬
‫سان قپپابض هئا‪ .‬مٿپپي بيپپان ڪيپپل انهپپن حپپالتن‪ ،‬جديپپد نظريپپن‪ ،‬لڙن‪،‬‬
‫فڪرن ۽ اصولن جو برصغير جي ٻين علئقن وانگر سنڌ تي بپپه نمايپپان‬
‫اثپپر غپپالب رهيپپو‪ .‬سپپنڌ انپپدر‪ ،‬خپپاص طپپرح عپپالمن‪ ،‬اديبپپن‪ ،‬شپپاعرن‪،‬‬
‫سياستدانن‪ ،‬قانوندانن ۽ مذهبي شخصيتن ان ڏس ۾ پاڻ گهڻو موکيپپو ۽‬
‫ان جا اڻ مٽجندڙ نشان اڄ به سنڌ جپپي تواريپپخ ۾ ملپپن ٿپپا‪ .‬اهپپي سپپنڌ ۾‬
‫عالمگير ۽ همه گير تحريڪن جا باني مباني هئا ۽ سندن ف ڪر انگيپپز ۽‬
‫انقلبي تحريرن ۽ انقلبي اصولن جو سنڌ تپپي وڏو اثپپر پيپپو ۽ سپپنڌ کپپي‬
‫انهن مڙني حالتن مان گذرڻو پيو‪.‬‬
‫علمه غلم مصطف ٰي قاسمي صاحب انهيَء ئي ويهين صدي عيسويَء‬
‫جي نهايت ئي بلند مرتبي وارن جيد عپپالمن‪ ،‬اديبپپن ۽ دانشپپورن مپپان‬
‫هڪ آهي‪ ،‬جنهن تي سنڌ جي سرزمين جو ايندڙ نسپپل بجپپا طپپور فخپپر‬
‫ڪندو‪ .‬علمه صاحب جو وجود سنڌ لِء هن قحپپط الرجپپال واري دؤر ۾‬
‫وڏي غنيمپپت آهپپي‪ .‬علمپپه قاسپپمي صپپاحب بلنپپد مرتپپبي وارو عپپالم‪،‬‬
‫تفسير ۽ حديث‪ ،‬فقه ۽ ادب‪ ،‬صرف ۽ نحو‪ ،‬معاني ۽ منطپپق‪ ،‬اصپپول ۽‬
‫فپپروغ‪ ،‬تواريپپخ ۽ لغپپت جپپي ميپپدان ۾ پنهنجپپي دؤر جپپي وڏن عپپالمن ۽‬
‫فاضپپلن ۾ بپپي مثپپل ۽ بپپي نظيپپر آهپپي‪ .‬پپپاڻ سپپنڌيَء سپپان گ پڏ عربپپي‪،‬‬
‫فارسي‪ ،‬اردو ۽ انگريزي زبانن تي ڪافي عبور رکندڙ آهپپي‪ .‬بهرحپپال‪،‬‬
‫پاڻ هر لحاظ کان جامع علوم آهي‪ .‬پاڻ ڪيترين ئي عربپپي‪ ،‬فارسپپي ۽‬
‫سنڌي بيش بها ۽ بلند پايه تصنيفن ۽ تاليفن جو صاحب آهي‪ .‬پپپاڻ علپپم‬
‫ادب جي هر شعبي ۾ وڏي مهارت رکي ٿو‪ .‬انهيَء چوڻ ۾ڪوبه وڌاءُ نپپه‬
‫آهي ته پاڻ ظاهري علپپم ادب ۽ سپپنڌ جپپي تواريپپخ سپپان گپڏ‪ ،‬اسپپلمي‬
‫علمن ۽ فنن جي زنده جاويد انسائيڪلو پيڊيا آهي‪.‬‬
‫علمه قاسمي صاحب نهايت ئي شگفته مزاج‪ ،‬خليق‪ ،‬شفيق‪ ،‬مرنجپان‬
‫مرنج‪ ،‬عابد‪ ،‬زاهد ۽ صاف گو شخصيت جو مالڪ آهي‪ .‬علوم شريعت ۽‬
‫طريقت‪ ،‬تفسير ۽ حديث‪ ،‬تاريخ ۽ ادب جو ڪوبه منجهيل مسئلو هجپپي‬
‫ته پاڻ ان جي هر موضوع تي بي تڪلف ۽ آسانيَء سان عالمپپانه انپپداز‬
‫۾ گفتگو ڪندو آهي‪ ،‬جيڪا ٻڌندڙ جي ذهن نشين ٿي ويندي آهي‪ .‬ڪنهن‬
‫به دقيق مسئلي جي اسرار ۽ رموز جي سڀني جزن کي اهڙي انپپداز ۾‬
‫بيان ڪندو آهي‪ ،‬جو ٻڌندڙ کي سجهڻ ۾ بلڪل آساني ٿيندي آهي‪.‬‬

‫علمه غلم مصطف ٰي قاسمي صاحب جو تعلپپق‪ ،‬اتپپر سپپنڌ جپپي ضپپلعي‬
‫لڙڪاڻي جي پوئتي پيل تعلقي ميپپرو خپپان سپپان آهپپي‪ .‬سپپندس جنپپم‬
‫پنهنجي اباڻي ڳوٺ “رئيپپس ڀنڀپپو خپپان” ۾ سپپن ‪1335‬هپپه‪1916 /‬ع ۾‬
‫ٿيو‪ .‬سندس والد بزرگوار جو نالو حافظ محمود خان هو‪ .‬پاڻ سنڌ جپپي‬
‫قديم ۽ مشهور قبيلي “چانڊيي” سان تعلپپق رکپپي ٿپپو‪ .‬علمپپه قاسپپمي‬
‫صاحب مروج ابتدائي سنڌي ۽ فارسپپي تعليپپم پنهنجپپي ابپپاڻي ڳوٺ ۾‬
‫حاصل ڪئي‪ .‬ان کان پوِء‪ ،‬سپپنڌ جپپي وڏن جيپپد ۽ مشپپهور عپپالمن جپپي‬
‫مدرسن ۾ ديني علمن ۾ تحصيل ڪيائين ۽ پاڻ مڪمل طرح هڪ عپپالم ۽‬
‫فاضل بڻيو‪ .‬سنڌ ۾‪ ،‬علمي فراغت حاصل ڪرڻ کان پوِء‪ ،‬برصپپغير جپپي‬
‫مشهور دارالعلوم ديوبند ويپپو‪ ،‬جتپان ٽپن سپپالن جپي عرصپي ۾ سپڀني‬
‫ديني خواه دنيوي علمن ۾ جامع فارغ التحصيل ٿيو‪ .‬ان زماني ۾ ديوبنپپد‬
‫جو مدرسو نه صرف ديني علمن جو مر ڪز هپپو‪ ،‬پپپر سياسپپي ف ڪر ۽‬
‫آزاديَء جي جدوجهد جو پڻ هڪ مکيه مرڪز هو‪ .‬اهڙيپَء طپرح‪ ،‬علمپه‬
‫موصوف فاضل ديوبند‪ ،‬مولوي فاضل ۽ فاضل طب وغيره ۾ به علمپپي‬
‫لياقت جو مالڪ بڻيو‪.‬‬
‫علمه قاسمي صپاحب جپي والپد بزرگپوار‪ ،‬حپافظ محمپود )المتپوفي‪:‬‬
‫‪1338‬هپپه‪1919 /‬ع( مولنپپا غلم صپپديق شپپهدادڪوٽيَء‪ ،‬جپپو پنهنجپپي‬
‫زماني جو وڏو َولپپي ڪامپپل‪ ،‬حپپال ۽ قپپال جپپو صپپاحب هپپو ۽ طريقپپت ۾‬
‫“قادري” طريقي جو مشائخ هو‪ ،‬جي هٿ تي “قادري” طريقي ۾ بيعت‬
‫ڪئي ۽ خلفت جو خرقو حاصل ڪيائين‪ .‬جيئن ته قاسپپمي صپپاحب جپپو‬
‫خانداني طرح طريقت جو سلسلو “قادري” هو‪ ،‬ان ڪري پپپاڻ ديوبنپپد ۾‬
‫شاگرديَء جي زماني دوران مولنا حسين احمد مدنيَء کان “قپپادري”‬
‫طريقت ۾ بيعت ڪري‪ ،‬ظاهري خواه باطني فيض ڪيائين‪.‬‬
‫علمپپه قاسپپمي صپپاحب دارالعلپپوم ديوبنپپد ۾‪ ،‬ڪيپپترن ئي وڏن ناميپپارن‬
‫عالمن کان فيض حاصل ڪيو‪ ،‬جهپڙوڪ‪ :‬حضپپرت مولنپپا محمپپد ابراهيپپم‬
‫بلياوي‪ ،‬شيخ السلم مولنا حسين احمد مپپدني‪ ،‬مولنپپا اصپپغر حسپپين ۽‬
‫مولنا اعزاز علي‪ .‬اهي سڀئي عالم پنهنجي وقپپت جپپا بلنپپد پپپايه عپپالم ۽‬
‫درويش صفت انسان هئا‪ .‬انهن مڙني بزرگن جو علمه قاسمي صپپاحب‬
‫تي نهايت ئي گهڻو اثر غالب پيو‪.‬‬
‫علمه قاسمي صاحب ديوبند ۾ تعليم پرائڻ واري عرصي دوران دهليپپءَ‬
‫جي مشهور اوريئنٽل ڪاليپپج ۾ داخل ورتپپي ۽ ان ئي وقپپت علپپم طپپب ۾‬
‫تعليم حاصل ڪرڻ لِء دهليَء ۾مولنا حڪيم جميل الپپدين نگينپپويَء جپپي‬

‫مشهور طبي مدرسي “مدرسه طبيه” ۾ داخل ٿي وڏيَء امتيازي حيثيت‬
‫۾ مهارت حاصل ڪري‪ ،‬علم طب ۾ “حڪيم الحڪماُء” جي سند حاصل‬
‫ڪئي‪ .‬اهڙيَء طرح‪ ،‬علمه قاسمي صاحب هندستان ۾ ٽپپن ورهيپپن جپپي‬
‫عرصي ۾ مختلف علمن ۾ تعليم پپپرائڻ کپپان پپپوِء‪ ،‬پنهنجپپي وطپپن سپپنڌ ۾‬
‫موٽي آيو‪ .‬سنڌ واپس اچڻ کان پوِء‪ ،‬ڪجهه عرصپپو پيپپر جهنڊي ۾ مولنپپا‬
‫عبيدالله سنڌيَء وٽ قرآن مجيد ۽ فلسفي جو درس ورتائين‪ .‬پاڻ شاهه‬
‫ولي الله جي فلسفي جو تمام وڏو ڄاڻو ۽ ماهر آهي‪.‬‬
‫علمپپه غلم مصپپطف ٰي قاسپپمي صپپاحب سپپنڌ ۾ درس ۽ تپپدريس جپپو‬
‫سلسپپلو اختيپپار ڪيپپو‪ .‬پپپاڻ سپپنڌ ۾‪ ،‬ان دؤر جپپي وڏن ۽ مشپپهور دينپپي‬
‫مدرسن‪ ،‬جهڙوڪ‪“ :‬مدرسه درالسعادت”‪“ ،‬بيت الحڪمپپت ‪ ،‬پيربخپپش‬
‫ڀٽو‪“ ،‬مدرسه قاسم العلوم‪ ،‬گهوٽڪي” ۽ “مدرسه مظهپپر العلپپوم کڏه‪،‬‬
‫ڪراچي” وغيره ۾ مپدرس ۽ شپيخ الحپديث جپي حيپثيت ۾ درس ڏينپدو‬
‫رهيو‪ .‬پاڻ جنهن به مدرسي ۾ رهيو‪ ،‬اتي سندس حلقه درس ۾ هميش په‬
‫طالبن جي تمام وڏي جماعت حاضر رهندي هئي‪ .‬اهڙيَء طرح‪ ،‬علمپپه‬
‫صاحب پنهنجي علمي فيض ۽ برڪت سان عالمن ۽ فاضپپلن جپپي ه پڪ‬
‫ب‬
‫وڏي‪ ،‬جماعت کي علم ۽ فيض جي آخپپري حپپد تپپائين پهچپپائي‪ ،‬صپپاح ِ‬
‫ڪمال بڻايو‪ .‬پاڻ اٽڪل سٺ ورهين تپپائين پنهنجپپن شپپاگردن کپپي علپپم‬
‫جي زيور سان سينگاريندو رهيو آهي‪.‬‬
‫پروفيسر غلم مصطف ٰي شاهه هڪ وڏو مردم شناس ۽ علم جپپو پپپارکو‬
‫انسان هو‪ .‬هن علمه صپپاحب جپپي علميپپت ۽ ذهپپانت کپپان متپپاثر ٿپپي‪،‬‬
‫‪1953‬ع ۾ کيس سنڌ مسلم ڪاليج‪ ،‬ڪراچيَء ۾ اسلمي ديني علمن جو‬
‫ليڪچرار مقرر ڪرايو‪ ،‬جتي پڻ علمه صاحب پنهنجي علميت جا ڪافي‬
‫جپپوهر ڏيکاريپپا‪ .‬سپپيد غلم مصپپطف ٰي شپپاهه صپپاحب جڏهپپن سپپنڌ‬
‫يونيورسٽيَء جو وائيس چانسيلر ٿي آيو ته علمه صاحب کپپي سپپندس‬
‫علمي‪ ،‬ادبي ۽ ديني خدمتن جي عيوض اعزازي پروفيسر جپپو منصپپب‬
‫عطا ڪيائين ۽ کيس مختلف شعبن ۾ پي ايڇ‪ .‬ڊيَء جو رهبر ۽ رهنما پ پڻ‬
‫مقرر ڪيو ويو‪ .‬علمه صاحب پپپاڻ مڪمپپل طپپرح ه پڪ وڏي اداري جپپي‬
‫حيثيت رکي ٿو‪ .‬سندس رهپپبريَء ۽ رهنمپپائيَء هيپپٺ مختلپپف شپپعبن ۾‬
‫الڳ الڳ موضوعن تي ڪيترائي شاگرد پي ايڇ‪ .‬ڊي جپپي ڊگپپري حاصپپل‬
‫ڪري چڪا آهن‪ .‬سنڌ مسلم ڪاليج‪ ،‬ڪراچيَء ۾ شپپاهه ولپپي اللپپه جپپي‬
‫فلسفي تي پاڻ نهايت مدلل انداز ۾ تقرير ڪندو هو‪ .‬انهيَء ئي عرصپپي‬
‫۾ سندس تصحيح ڪيل ڪتاب “المتانته” شايع ٿيو هپپو‪ .‬علمپپه صپپاحب‪،‬‬

‫فلسفي اسلم شاهه ولي الله جي ڪتاب “حجتپپه اللپپه البپپالغته” کپپان‬
‫ڏاڍو متاثر رهيو آهي ۽ ان جي شرح مولنا عبيدالله سنڌيَء کان حاصل‬
‫ڪئي هيائين‪ .‬علم حديث ۾ ’موطا امپپام مپپالڪ‘ کپپي وڏي ترجيپپح ڏينپپدو‬
‫آهي ۽ پاڻ ان کان تمام گهڻو متاثر آهي‪.‬‬
‫علمه قاسمي صاحب ‪1963‬ع ۾ شاهه ولي اللپپه اڪيڊمپپي‪ ،‬حيپپدرآباد ۾‬
‫ڊائريڪٽر مقرر ٿيو‪ .‬انهيَء اڪيڊميَء جو پپپاڻ پهريپپون ڊائريڪٽپپر ۽ بپپاني‬
‫آهي‪ .‬هن اڪيڊميَء ۾ قاسمي صاحب چاليهارو ورهيپه کپن شپاهه ولپي‬
‫الله محدث دهلويَء جپپي فلسپپفي کپپي عپپام ڪرڻ ۾ پپپورا ڪيپپا ۽ ولپپي‬
‫اللهي فلسفي کي سنڌ خپپواه پاڪسپپتان ۾ ڦهلئڻ ۾ وڏي جدوجهپپد ڪئ‬
‫ي‪ .‬ازان سواِء‪ ،‬هن شاهه ولي الله محپپدث دهلپپويَء جپپي ڪيپپترن ئي‬
‫قيمتي ڪتابن کي اڪيڊميَء طرفان ڇپايو ۽ ڪيترن جا سنڌيَء ۾ ترجمپپا‬
‫ڪرايا ۽ ڪيا‪ .‬تازو‪ ،‬سنڌ جپپي اوقپپاف کپپاتي پپپاران علمپپه صپپاحب جپپي‬
‫علمي ۽ ديني خدمتن جي عيوض کين تاحيپپات پينشپپن ڏنپپي وئي آهپپي‪.‬‬
‫اڪيڊميَء جپپي گونپپاگون مصپپروفيتن بپپاوجود‪ ،‬علمپپه صپپاحب اتپپي بپپه‬
‫پنهنجن شاگردن کي ديني علمن جو درس ڏيندا رهيپپا‪ .‬علمپپه قاسپپمي‬
‫صاحب شاهه ولپپي اللپپه اڪيڊمي پَء سپپان گ پڏ سپپنڌ جپپي قپپومي اداري‪،‬‬
‫“سنڌي ادبي بورڊ” جو ٻارهن سالن تائين اعزازي چيئرمپپن ٿپپي رهيپپو‪.‬‬
‫دراصل‪ ،‬اهو دؤر سنڌ لِء تمپپام ڪٺپپن دؤر هپپو‪ .‬سپپرڪاري طپپور سپپنڌي‬
‫ادبي بورڊ کپي ختپم ڪرڻ جپون ڪوششپون جپاري هيپون‪ ،‬پپر علمپه‬
‫صاحب جي همت‪ ،‬جرئت ۽ بيباڪيَء سبب سنڌي ادبي بورڊ سپپرڪاري‬
‫عتاب کان بچي ويو ۽ سندس قيادت ۾ سنڌي ادبي بورڊ پنهنجي ڪتپپابن‬
‫جو اشاعتي پروگرام برابر قائم رکيو‪.‬‬
‫علمه صاحب جيئن ته سنڌ جي مشهور ۽ قديم “چانڊيي” قپپبيلي مپپان‬
‫آهي ۽ خانداني لحاظ کان سندس ٻولي بلوچڪي‪ /‬ٻروچڪي آهپپي‪ ،‬پپپر‬
‫سنڌ ۾ گهڻي زماني کان رهپڻ ڪري‪ ،‬سپپندس سپپڄو قپپبيلو بلپپوچڪي‪/‬‬
‫ٻروچڪي سان توڙي سرائڪيَء کان پري رهيپپو آهپپي‪ .‬پپپاڻ هپپن دنيپپا ۾‬
‫ڄمڻ سان ئي پنهنجي مٺڙي امڙ جيجل جي گپپود ۾ سپپنڌي ٻپپوليَء جپپي‬
‫لولي ٻڌائون ۽ ان ئي مٺڙي زبان کي پنهنجي سعادت سمجهيائون‪ .‬ان‬
‫لحاظ کان علمه صاحب کي سنڌي زبان سپپان جنپپون جپپي حپپد تپپائين‬
‫پيار ۽ انس آهي‪ .‬سنڌي زبان جي باري ۾‪ ،‬گه ڻو وقپپت اڳ ملتپپان جپپي‬
‫هڪ علمي مجلس ۾‪ ،‬پنهنجي صدارتي تقريپپر ۾ هي پُء رايپپو پيپپش ڪيپپو‬
‫هئائين ته‪:‬‬

‫“درياء سنڌ سان گڏ جيترا به علئقا آهن‪ ،‬انهن ۾ ڳالهپپائي وينپپدڙ قپپديم‬
‫زبان سنڌي آهي‪ .‬جيڪو خطو اڄ پاڪستان سڏيو وڃپپي ٿپپو‪ ،‬اهپپو قپپديم‬
‫دؤر ۾ سمورو سنڌ جي نالي سان سڏيو ويندو هو‪ .‬مطلب ته انهن مان‬
‫گهڻين زبانن ۾ محض لهجي جو اختلف آهي‪ .‬ڪن علئقن تپپي هنپپديءَ‬
‫جو تپپه وري ڪٿپپي عربيپَء جپپو اثپپر پئجپپي ويپپو آهپپي‪ .‬جيڪڏهپپن اڄ بپپه‬
‫ڪوشش ڪئي وڃي ته پنجابي‪ ،‬سنڌي‪ ،‬سرائڪي‪ ،‬پوٺوهپپاري ۽ هنپپدڪو‬
‫سڀ زبانون هڪ ٿپپي سپپگهن ٿيپپون‪ .‬بلپپوچي‪ ،‬دراوڙي يپپا پشپپتو وغيپپره‬
‫زبانن جي اهميت به پنهنجيَء جاِء تي آهي‪ .‬ڪنهن به علئقي جي زبان‬
‫سان بي انصافي ٿيڻ نه گهرجي‪”.‬‬
‫علمه صاحب جي مٿئين تقريري اقتبپپاس مپپان اهپپو تپپاثر ملپپي ٿپپو تپپه‬
‫کيس سنڌي زبان سان ڪيتري قدر پيار ۽ انس آهپي‪ ،‬۽ سپاڳئي وقپت‬
‫سنڌي زبان جي قدامت ۽ حيثيت تي به پپپاڻ واضپپح نمپپوني ۾ ڄپپاڻ ڏنپپي‬
‫اٿائين‪ .‬سنڌي زبان سان بي انتها محبپپت جپپي بپپاوجود‪ ،‬پاڪسپپتان جپپي‬
‫ٻين زبانن لِء به کيس وڏي عزت ۽ عقيدت آهي‪.‬‬
‫علمپپه صپپاحب‪ ،‬پاڪسپپتان ۾ رائج اردو زبپپان متعلپپق‪ ،‬انهي پَء سپپاڳئي‬
‫موقعي تي پنهنجن خيالن جو اظهار ڪندي فرمائي ٿو ته‪:‬‬
‫“اردو جو مقام پنهنجي جاِء تي مسلم آهي‪ .‬اها وڏي زبان آهپپي‪ .‬سپپڀ‬
‫ئي ان جي حيثيت کي مڃين ٿپپا ۽ اسپپان جپپو گه ڻو دينپپي سپپرمايو پپڻ‬
‫اردوَء ۾ آهي‪ .‬اردوَء جا مخالف تمپپام گهپپٽ آهپپن‪ ،‬پپپر اردوَء جپپي نپپالي‬
‫سان ناجائز فائدو وٺڻ مناسب نه آهي‪ .‬انهيَء سان افتراق پيدا ٿئي ٿو‪،‬‬
‫جهڙيَء طرح مشرقي پاڪستان ۾ ٿيو‪”.‬‬
‫ان کان پوِء‪ ،‬انهيَء ساڳئي تقرير ۾‪ ،‬علمپپه صپپاحب سپپنڌي زبپپان جپپي‬
‫باري ۾ هڪ اهم نقطو پيش ڪندي‪ ،‬حديث جي حپپوالي سپپان چپپوي ٿپپو‬
‫ته‪:‬‬
‫“جيتري قدر سنڌي زبان جو تعلپپق آهپپي تپپه منهنجپپي خيپپال ۾ گهڻيپپون‬
‫زبپپانون‪ ،‬جهپڙوڪ‪ :‬پنجپپابي‪ ،‬هنپپدڪو وغيپپره کپپي ان ۾ شپپامل سپپمجهي‬
‫سگهجي ٿو‪ .‬مسند احمپد بپن حنبپپل رضپپه ۾ هپڪ روايپپت اچپپي ٿپپي تپه‬
‫حضور صلي الله عليه وسلم جن جي ڪنپپن مبپپارڪن تپپائين بپپه سپپنڌي‬
‫زبان پهتي هئي‪ ،‬جا ان جي قدامت جو هڪ اهم واضح دليل آهي‪”.‬‬
‫علمه قاسپمي صپاحب سپنڌي زبپان ۽ ادب جپي بپاري ۾‪ ،‬پنهنجپي دؤر‬
‫متعلق ويچار ونڊيندي چوي ٿو ته‪:‬‬

‫“منهنجي ابتدائي زندگيَء جي دؤر ۾‪ ،‬سنڌ اندر اردوَء جو ايپپترو وهنپپوار‬
‫ڪونه هو ۽ سنڌي ادب ان زماني ۾ وڏي عروج تپپي هپپو‪ ،‬جنهپپن ۾ اڪڪڪثر‬
‫هندو وڌيڪ اڳرا هئا‪”.‬‬
‫علمه صاحب ان زماني ۾ ل ڙڪاڻي ۾ وطن جي آزاديَء واري تحري پڪ‬
‫جو صدر هو‪ .‬ان وقت وٽس جيڪي سنڌي اخبارون اينديون رهنپپديون‬
‫هيون‪ ،‬تن جپپي مطپپالعي مپپان سپپنڌي ادب جپپو چڱي پَء ريپپت اڀيپپاس‬
‫ڪيائين‪ .‬علمه صاحب جو رايو آهي ته‪:‬‬
‫“ان زماني جو سنڌي ادب‪ ،‬صوفي تحريڪ جو ه پڪ بهپپترين مثپپال چئي‬
‫سگهجي ٿو‪ .‬ان کان پوِء‪ ،‬وقت گذرندي سپپنڌي ادب ۾ قپپوميت ۽ وطپپن‬
‫جي آزاديَء جي تحريڪ ۽ محبت جو عنصر سڀ کان وڌيڪ غالب رهيو‬
‫۽ ادب تي وقت جي حالتن مطابق ڪجهه اشتراڪيت جو به اثپپر رهيپپو‬
‫آهي‪ .‬هن وقت سنڌي ادب مڙني پاڪستاني زبانن جي ادب کان وڌيپپڪ‬
‫عروج تي آهي‪”.‬‬
‫علمه غلم مصطف ٰي قاسمي صاحب ادب‪ ،‬ديني ۽ مپپذهبي‪ ،‬درس ۽‬
‫تدريس جي خدمتن سان گ ڏ‪ ،‬مل ڪي سياسپپت ۾ بپپه ڪافي سپپرگرم‬
‫رهيو آهي‪ .‬پا ڻ “دارالفيض” ڪپـپور سپپليمان جپپي مدرسپپي ۾ پ ڙه پڻ‬
‫دوران عملي طرح سياست ۾ قدم رکيائين‪ .‬ان کپپان ا ڳ ج ڏهپپن اڃپپا‬
‫نن ڍيَء عمر جو هو‪ ،‬ته ميروخان جي مشهور مدرسي ۾ ئي سياسپپت‬
‫کان واقف ٿيو‪ .‬هيُء ِاهو زمپپانو هپپو‪ ،‬ج ڏهپپن تر ڪيپَء جپپي مسپپلمان‬
‫خلفت کي ش ڪست آئي هئي‪ .‬انهيَء ڪري‪ ،‬برصغير جي مسلمانن‬
‫۾ انگريز سامراج خلف نفرت پيدا ٿي ۽ سنڌ ۾ ترڪ خلفت کي قائم‬
‫رک ڻ ل ءِ “خلفت تحري ڪ” شروع ٿي‪ .‬هر طپپرف کپپان انگريپپزن جپپي‬
‫خلف ه ڪ و ڏو طوفپپان برپپپا ٿپپي ويپپو‪ .‬سپپن ڌ جپپي مسپپلمانن پنهنجپپن‬
‫سياسي خيالن‪ ،‬جذبن ۽ امنگن کي انگريز سر ڪار جي ڪنپپن تپپائين‬
‫پهچائ ڻ ل ِء تر ڪيَء جي مسلمان خليفي‪ ،‬سلطان وحيپپد الپپدين جپپي‬
‫نالي سن ڌي زبان ۾ “الوحيد” اخبار جاري ڪئي‪ .‬دراصپپل ‪“ ،‬الوحيپپد”‬
‫سن ڌ جي مسلمانن جو آواز هئي‪ ،‬جنهن نه صرف خلفت تحري ڪ کي‬
‫ڪامياب بنائڻ ل ِء نمايان ڪردار ادا ڪيو‪ ،‬پر سپپنڌ جپپي بمپپبئيءَ کپپان‬
‫جدائيءَ واري تحري ڪ ۾ به هن اخبار جو و ڏو هٿ هو‪ .‬انهيءَ دؤر جي‬
‫انهن سياسي حالتن جو علمه قاسمي صاحب تي و ڏو اثر پيپپو‪ .‬پپپا ڻ‬
‫شاگرديَء واري زماني ۾ ئي عملي طرح مل ڪي ۽ قومي سياسپپت ۾‬
‫حصو ورتائين ۽ اڄ ڏينهن تائين قوميت جپپو جپپذبو دل ۾ رکنپپدو اچپپي‬

‫ٿو‪ .‬پا ڻ خلفت تحري ڪ جي سرگرم ر ڪن‪ ،‬پير تراب علي شاهه کپپان‬
‫به گه ڻو متاثر ٿيو‪ .‬پير تراب علي شاهه پنهنجي وقت جو و ڏو عالم‪،‬‬
‫اديپپب ۽ و ڏي سياسپپي بصپپيرت جپپو مپپال ڪ هپپو‪ .‬هپپن جپپي صپپحبت ۽‬
‫سياسي اف ڪار جو قاسمي صاحب تپپي و ڏو اثپپر پيپپو‪ .‬سپپن ڌ ۾ مسپپلم‬
‫ليگ جي وجود ۾ اچ ڻ کان ا ڳ ۾‪ ،‬ج ڏهن مولنا صاحب ‪ 19 -18‬ورهيه‬
‫جي عمپپر جپپو نوجپپوان هپپو‪ ،‬تپپه ان وقپپت وطپپن جپپي آزادي پءَ واري‬
‫تحري پڪ جپپي جپپذبي هيپپٺ ڪانگريس ۾ شپپموليت اختيپپار ڪيپپائين ۽‬
‫تعلقي قمبر جو پريزي ڊنپپٽ چون ڊيپپو ويپپو‪ .‬ان وقپپت ل ڙڪا ڻي ضپپلعي‬
‫جي ڪانگريس جپپو پريزي ڊنپپٽ ‪ ،‬مشپپهور سپپماجي ڪار ڪن ڪا ڪو‬
‫ڪوڏومل هو‪ .‬ل ڙڪاڻي جو مشهور شاعر‪ ،‬هوندراج “دکايل” پنهنجپپا‬
‫آزاديَء جا قومي گيت ٺاهي‪ ،‬سياسي جلسن ۾ سـپپپريلي آواز سپپان‬
‫پ ڙهندو هو ۽ اه ڙيَء طرح سان هو قومي آزاديَء جي تحري پڪ ۾ روح‬
‫ڦو ڪيندو هو‪ .‬ا ڳتي هلي‪ ،‬علمه صاحب ل ڙڪا ڻي ضلعي ڪانگريس‬
‫پارٽيَء جو وائيس پريزي ڊنٽ منتخب ٿيو‪.‬‬
‫مولنا قاسمي صاحب وٽ ڪانگريس سپپان ل ڳاپي ۽ پپپارٽيَء جپپي‬
‫معپپزز عهپپدي تپپي هئ ڻ ڪري‪ ،‬سپپن ڌ جپپون ا ڪثر مشپپهور اخبپپارون‬
‫اينديون هيون‪ .‬هفپپتيوار اخبپپار “طوفپپان ميپپل” ۽ “الوحيپپد” اخبپپار ۾‬
‫سندس مضمون ۽ ليک غلم مصطف ٰي بلپپوچ جپپي نپپالي سپپان پونپپدا‬
‫هئا‪ .‬اه ڙيَء طرح‪ ،‬پا ڻ جوانيَء ۾ آزادي پَء جپپي وي ڙهپپه ۾ ڀرپپپور حصپپو‬
‫ورتائين‪ .‬علمپپه صپپاحب ڪانگريس کپپان سپپواِء ‪“ ،‬جميعپپت العلمپپاء‬
‫هند” جي سن ڌ واريَء شاخ جو سرگرم ر ڪن هو‪ .‬ان وقت “جميعت‬
‫العلماء هند” جا ا ڪثر مسلمان عالم ڪانگريس سان ل ڳاپيل هئا‪.‬‬
‫جڏهن سنڌ جي ماڻهن بمبئيَء کان علحدگيَء جي تحريڪ هلئي‪ ،‬ته ان‬
‫۾ به علمه صاحب پنهنجپپو نمايپپان ڪڪڪردار ادا ڪيپپو‪ .‬انهيپَء سلسپپلي ۾‬
‫اڳتي هلي جڏهن “سنڌ آزاد” پارٽي جو وجود عمل ۾ آيپپو‪ ،‬تپپه پپپاڻ سپپنڌ‬
‫جي الڳ ٿيڻ تائين ان ۾ برابر حصو وٺندو رهيو‪ .‬انهيَء عرصي ۾ جڏهپپن‬
‫فلسطين ۾ عربن جي مٿپپان مصپپيبتون آيپپون‪ ،‬تپپه سپپنڌ جپپي مسپپلمانن‬
‫سخت رد عمل ظاهر ڪيو ۽ عربن جپپي مپپالي خپپواه اخلقپپي مپپدد لِء‬
‫سنڌ ۾ “فلسطين امداد ڪاميٽي” وجپپود ۾ آئي‪ .‬هپپن ڪاميٽيءَ ۾ مولنپپا‬
‫صاحب حصو ورتو ۽ “قنبر” شهر جو انهيَء ڪاميٽيَء لِء نپپاظم مقپپرر‬
‫ٿيو‪1939 .‬ع ۾ مولنپپا عبيپپدالله سپپنڌي جڏهپپن پنهنجپپي جلوطني پَء جپپو‬
‫عرصو پورو ڪري سنڌ پهتو ۽ هـپن ان وقت “جمنا نربدا ‪ -‬سپپنڌ سپپاگر‬

‫پارٽي” ٺاهي ته مولنا قاسمي صاحب بپپه ان ۾ شپپرڪت ڪئي ۽ وطپپن‬
‫جي آزاديَء لِء جدوجهد ۾ ڪافي سرگرم رهيو‪.‬‬
‫علمه قاسمي صاحب درس ۽ تدريس جي مشغلي سپپان گ پڏ‪ ،‬ڪيپپترن‬
‫ادارن جي انتظامي مصروفيتن جپي بپاوجود‪ ،‬تصپنيف ۽ تپاليف جپو وڏو‬
‫ڪم ڪيو آهي‪ .‬پاڻ ڪيترن ئي ڪتابن جو مرتب‪ ،‬مؤلف‪ ،‬مصنف ۽ ناشپپر‬
‫رهيو آهي‪ .‬علمه صاحب پنهنجي سموريَء حياتيَء ۾ جي ڪي بپه ڪتپاب‬
‫تصنيف ۽ تاليف ڪيا آهن‪ ،‬اهي پنهنجي فن جي لحپپاظ کپپان بلنپپد مقپپام‬
‫رکن ٿا‪ .‬پاڻ هميشه اجائي مذهبي بحث مباحثي کان پپپري رهيپپو آهپپي ۽‬
‫پنهنجي اعل ٰي دماغ ۽ قلم کي صرف علم ادب‪ ،‬تفسير‪ ،‬تواريپخ‪ ،‬سپوانح‬
‫نگاري ۽ علم لغت تائين محدود رکيو آهي‪.‬‬
‫پاڻ ڪيترن ڪتابن جپپو مؤلپپف ۽ مصپپنف آهپپي‪ ،‬جپپن جپپو وچپپور سپپندس‬
‫سوانح نگارن وقت به وقت پنهنجن مضمونن ۾ پئي ڏنو آهي‪ .‬اهي ڪتاب‬
‫پنهنجي جاِء تي وڏا قيمتي ۽ علم جپپا ڀنڊار آهپپن‪ ،‬جپپن تپپي وڏي تحقيپپق ۽‬
‫ڪم جي ضرورت آهي‪.‬‬
‫ان کان سواِء‪ ،‬علمه قاسمي صاحب صحافت ۾ به وڏو مقام رکي ٿپپو‪.‬‬
‫شپپاهه ولپپي اللپپه اڪيڊمپپي‪ ،‬حيپپدرآباد جپپو ڊائريڪٽپپر مقپپرر ٿي پڻ بعپپد‪،‬‬
‫اڪيڊميپپَء طرفپپان ٽمپپاهي سپپنڌي رسپپالو “الرحيپپم” ۽ اردو رسپپالو‬
‫“الولي” جاري ڪيائين‪ .‬بعد ۾ اهي ٻئي رسال ماهوار ٿي نڪرنپپدا رهيپپا‪.‬‬
‫انهن رسالن ذريعي مولنا صاحب سپپنڌ جپپي دينپپي ادب ۽ سپپنڌي قپپوم‬
‫جي وڏي خدمت سرانجام ڏنپپي آهپپي‪ .‬اهپپو سپپندس تبحپپر علميپَء جپپو‬
‫لزوال مثال آهي‪ .‬علمه صاحب انهن رسالن جي ذريعپپي شپپاهه ولپپي‬
‫الله جي فڪر ۽ نظريي کي سنڌ ۾ عام ڪرڻ ۽ ان کپپي سپپمجهڻ ۾ اهپپم‬
‫ڪڪڪردار ادا ڪيپپو آهپپي‪ ،‬۽ سپپاڳئي وقپپت دينپپي ادب‪ ،‬تواريپپخ‪ ،‬تهپپذيبي‪،‬‬
‫تمدني ۽ سياسي مسئلن کي عام ڪرڻ ۾ اڻ ٿ پڪ ڪوشپپش ورتپپي ‪.‬پپپاڻ‬
‫هڪ سڌارڪ ۽ مصلح جي حيثيت ۾ سنڌ جي عوام لِء وسان ڪين گهٽايو‬
‫آهي‪ .‬ان مان سندس سنڌي زبان سان محبت ۽ حب الوطنيَء جو بپپي‬
‫مثپپال ثبپپوت ملپپي ٿپپو‪ .‬خپپاص طپپرح‪“ ،‬الرحيپپم” )سپپنڌي( رسپپالي جپپا‬
‫ايڊيٽوريل نوٽ‪ ،‬جيڪي پاڻ “عرض حال” جي عنوان سان لکيپپا اٿپپائين‪،‬‬
‫پڙهڻ ۽ دل سان هنڊائڻ لئق آهن‪ .‬علمه صاحب‪ ،‬انهن ڪالمن ۾ وقپپت‬
‫جي سياسي حالتن‪ ،‬جابر حپپاڪمن ۽ سپپنڌ سپپان ٿينپپدڙ ناانصپپافين تپپان‬
‫پردو کنيو آهي‪ .‬ان مان اهپو بخپوبي واضپح ٿئي ٿپو تپه علمپه صپاحب‬
‫صحافت جي فن ۾ به ڪافي دسترس رکندڙ آهي‪.‬‬

‫علمپپه قاسپپمي صپپاحب کپپي سپپنڌ جپپي صپپوفين جپپي سپپرتاج‪ ،‬شپپاهه‬
‫عبداللطيف ڀٽائيَء جي ڪلم سان به وڏي رغبت رهي آهي‪ .‬پاڻ علمي‬
‫۽ ادبي محفلن ۾ شاهه صاحب جي ڪيترن مڻيادار بيتن کي مپپوقعي ۽‬
‫مهل مطابق پيش ڪندو رهندو آهي‪ .‬شاهه صاحب تي ڪيترائي قيمتي‬
‫مقال ۽ مضمون لکيا اٿائين‪“ .‬شاهه جپپي رسپالي” کپي مرتپب ڪرڻ ۽‬
‫لفظن جي معن ٰي ۽ شرح لکڻ جو به کين شپپرف حاصپپل آهپپي‪ .‬اهڙي پَء‬
‫طرح علمه قاسمي صاحب جي شخصيت هڪ “همه گير علميت” جپپو‬
‫درجو رکي ٿي‪ .‬سندس شخصيت ۽ وجود مسعود هن دؤر ۾ وڏي نعمت‬
‫آهي ۽ پاڻ ويهين صديَء جي پوري تواريخ جو اهم عالم آهي‪(1).‬‬
‫*‬
‫هيُء مقالو علمه غلم مصطف ٰي قاسمي صپپاحب جپپي حيپپاتيَء ۾ ئي لکيپپو‬
‫)‪(1‬‬
‫ويو هو‪ ،‬جو عزيزم تاج جپويي جپي مرتپب ڪيپل ڪتپاب “عپالمن جپو آفتپاب” )‬
‫‪2002‬ع( ۾ شايع ٿيو‪ .‬افسوس! جو علمه قاسپپمي صپپاحب ‪ -15‬شپپوال الم ڪرم‬
‫‪1324‬هه‪ -19 /‬ڊسمبر ‪2003‬ع تي هن فاني جهان مان لڏاڻو ڪري ويپپو‪).‬ق‪ .‬ح‪.‬‬
‫خ‪(.‬‬

‫ايڇ‪ .‬ايم‪ .‬خوجا‬
‫قريشي حامد علي خانائي‬
‫سپپنڌ جپپو مشپپهور تعليمپپي مپپاهر‪ ،‬قپپومي خپپدمتگار ۽ حضپپرت شپپاهه‬
‫عبداللطيف ڀٽائي رحه جو شيدائي‪ ،‬ايپپڇ‪.‬ايپپم‪.‬خوجپپا)حپپاجي خپپان مهپپر‬
‫علي خوجا( تاريخ ‪ -9‬جمادي الثپپاني ‪1420‬هپپه‪ -20 /‬سپپيپٽمبر ‪1999‬ع‬
‫تي سومر ڏينهن منجهند جو ٻين بجي ‪ 92‬ورهين جي ڄمار ۾‪ ،‬سنڌ جي‬
‫تواريخي شهر حيدرآباد ۾‪ ،‬هن فاني جهان مان رحلت ڪري ويو‪.‬‬
‫خوجا صاحب سنڌ جو هڪ ساده دل‪ ،‬اصلح پسپپند‪ ،‬غريبپپن ۽ مسپڪينن‬
‫جو همدرد ۽ هڏ ڏوکي ۽ انقلبي طبع جو مالڪ هو‪ .‬هن پنهنجي سموري‬
‫زندگي سنڌي قوم جي تعليمي خدمت ۽ علم جي شپپمع جپپي روشپپني‬
‫ڦهلئڻ ۾ پوري ڪئي‪ .‬دراصل‪،‬خوجا صاحب جي تعليمي ۽ علمي حيپپثيت‬
‫هڪ امرِ جا ودان آهي‪ .‬سنڌ جي مرڪزي شپهر نوابشپاهه ۾‪ ،‬جيسپتائين‬
‫سپپندس قپپائم ڪيپپل “ايپپڇ‪ .‬ايپپم‪.‬خوجپپا گپپورنمينٽ پراونشپپلئيزڊ هپپاءِ‬

‫اسڪول” ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم آهن‪ ،‬تيسپپتائين سپپندس يپپاد هميشپپه‬
‫قائم ۽ دائم رهندي!‬
‫مرحوم خوجا صاحب‪ ،‬ضپلعي بپدين جپي مشپهور تپواريخي شپهر‪ ،‬ٽنڊي‬
‫باگي جي هڪ وچولي طبقي جي “خوجا” قپپبيلي ۾‪ -8 ،‬آڪٽپپوبر ‪1907‬ع‬
‫تي پيدا ٿيو‪ .‬سندس والد بزرگوار‪ ،‬مهپپر علپپي خوجپپا وچپپولي قسپپم جپپو‬
‫واپاري ۽ اعل ٰي درجي جو حڪيم هو‪ .‬خوجا صاحب کي پنهنجي والد جپپي‬
‫صحيح تربيت ۽ خود پنهنجن صلحيتن ۽ ذهانت کيپپس زنپپدگيءَ جپپي هپپر‬
‫راهه ۾ هڪ ڪامياب انسان بڻايو‪.‬‬
‫خوجا صاحب ابتدائي تعليم پنهنجي اباڻي ڳوٺ‪ ،‬ٽنڊي بپپاگي ۾ حاصپپل‬
‫ڪري‪ ،‬ثانوي تعليم پرائڻ لِء هتان جي ئي “لرنيپپس اي‪.‬وي‪ .‬اسپڪول”‬
‫۾ داخل ٿيو‪ .‬هيُء اسڪول‪ ،‬دراصل سپپنڌ جپپي مشپپهور اديپپب ۽ شپپاعر‪،‬‬
‫ماستر محمد صديق “مسافر”)‪ (1‬جي سعي ۽ ڪوشش سان وجپپود‬
‫۾ آيو هو‪ .‬سنڌ جو مشهور قومي رهنما‪ ،‬مير غلم محمد خان ٽالپر هپپن‬
‫درسگاهه جو سرپرست هو‪ .‬مير صاحب‪ ،‬ه پڪ ني پڪ سپپيرت ۽ درويپپش‬
‫صفت انسان هو‪ .‬کيس هميشه لڙ جي غريب ۽ اٻوجهه مسلمانن کي‬
‫تعليم ۾ پوئتي پيل ڏسي‪ ،‬دل ۾ هڪ وڏو درد پيدا ٿيندو هپپو‪ .‬ميپپر صپپاحب‬
‫پاڻ پنهنجي هڙان وڙان پئسا خرچ ڪري‪ ،‬ان تعليمي درسگاهه جو پپپايو‬
‫رکيو‪ .‬خوجا صاحب انهيَء مذڪور مدرسپي مپان تعليپم حاصپل ڪنپدڙ‬
‫اوائلي شاگردن مپپان ه پڪ هپپو‪ .‬خوجپپا صپپاحب تپپي پنهنجپپي مهربپپان ۽‬
‫شفيق ُاستاد‪ ،‬محمد صديق “مسافر” ۽ مير غلم محمد خان ٽالپر جي‬
‫تعليم جي ڏس ۾ ڪيل ڪوششن ۽ جدوجهد جو وڏو اثر ٿيو‪ .‬ٽنڊي بپپاگي‬
‫جي مدرسي مان پنج درجپا انگريپزي پپاس ڪرڻ کپان پپوِء‪ ،‬پپاڻ سپن‬
‫‪1928‬ع ۾ حيدرآباد جي گورنمينٽ هاِء اسڪول )موجوده نـپپپور محمپپد‬
‫هاِء اسڪول( مان نهايت ئي ڪاميابيَء سان مئٽرڪ جپپو امتحپپان پپپاس‬
‫ڪيائين‪ .‬ان بعد‪ ،‬حيدرآباد جي ڊي‪.‬جي‪ .‬نيشنل ڪاليج ۽ ڪراچيپپءَ جپپي‬
‫ڊي‪ .‬جي‪ .‬سنڌ ڪاليج مان اعل پ ٰي تعليپپم حاصپپل ڪڪڪري‪ ،‬سپپن ‪1932‬ع ۾‬
‫بي‪ .‬اي‪ .‬جي ڊگري امتيازي حيثيت سان حاصل ڪيائين‪.‬‬
‫خوجا صاحب پنهنجي تعليم جي راهه ۾ ورتل ڪوششن ۽ محنتپپن مپپان‬
‫اهو ثابت ڪيو ته اورچپپائي ‪ ،‬مسپپتقل مزاجپپي ۽ علمپپي صپپلحيتن جپپي‬
‫بدولت‪ ،‬انسان هڪ ڪامل ۽ ڪامياب آدرشي انسان بڻجي سگهي ٿپپو‪.‬‬
‫تعليم جي مشغلي کان فارغ ٿيڻ کان پپپوِء‪ ،‬پپپاڻ پنهنجيپَء طپپبيعت جپپي‬
‫ميلن ۽ رجحان سپپبب درس ۽ تپپدريس جپپو مشپپغلو اختيپپار ڪيپپائين‪ ،‬۽‬

‫فطرتي طرح هڪ معلم جي حيثيت ۾ قوم جو معمار ٿي تعليپپم کپپاتي ۾‬
‫گهڙيو‪ .‬پاڻ پهريائين ‪ -17‬آگسٽ ‪1932‬ع تپپي گپپورنمينٽ هپپاءِ اس پڪول‬
‫لڙڪاڻي ۾ استاد مقرر ٿيپپو‪ .‬ان کپپان پپپوءِ‪ ،‬ڪجهپپه وقپپت مدرسپه هپپاِء‬
‫اسڪول ميرپورخاص ۽ مدرسه هاِء اسڪول نوشپپهري فيپپروز ۾ ُاسپپتاد‬
‫ٿي رهيو‪ .‬سن ‪1935 -36‬ع ۾ بمبئي يونيورسٽيَء مان بي‪ .‬ٽپپي‪) .‬بپپي‪.‬‬
‫ايڊ( جو امتحان پاس ڪيائين‪ .‬خوجا صاحب انهيپپَء عرصپپي دوران پپپاڻ‬
‫کي هڪ نهايت ڪامياب ُاستاد ۽ اعل ٰي منتظم ثابت ڪيو‪.‬‬
‫نواب شاهه جو شهر‪ ،‬سنڌ جي مرڪزي شپپهرن مپپان ه پڪ آهپپي‪ .‬سپپن‬
‫‪1912‬ع ۾ نواب شاهه کپپي حيپدرآباد ضپپلعي کپپان جپپدا ڪري‪“ ،‬نپواب‬
‫شاهه” جي نالي سان هڪ نئون ضلعو ٺاهيو ويو ۽ “نواب شاهه” شهر‬
‫کي ان جو صدر مقام بڻايو ويپپو‪ .‬سپپن ‪1919‬ع ۾ نپپواب شپپاهه شپپهر ۾‬
‫ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ )ڊسٽرڪٽ ڪائونسل( جي طرفان ه پڪ “ائنگلپپو‬
‫ورنيڪيولر اسڪول”)‪ (.A.V‬قائم ڪيو ويپپو‪ ،‬جنهپپن ۾ هنپپدو ۽ مسپپلمان‬
‫ٻئي گڏجي تعليپپم حاصپپل ڪنپپدا هئا‪ .‬سپپن ‪1933‬ع ۾ ڊسپپٽرڪٽ لو ڪل‬
‫بورڊ هن اسڪول کي “اي‪ .‬وي‪ .‬اسڪول” مان “مڊل اسپڪول” ب ڻايو‪.‬‬
‫ان وقت‪ ،‬هن اسڪول جو هيڊ ماسپپتر‪ ،‬مرحپپوم عبدالسپپتار تـپپپنيو هپپو‪.‬‬
‫اس پڪول ۾ هنپپدو ۽ مسپپلمان اسپپتاد مقپپرر ٿيپپل هئا‪ .‬سپپنڌ جپپو نپپامور‬
‫سياستدان‪ ،‬هپپاري رهنمپپا ۽ وڪيپپل‪ ،‬قاضپپي فيپپض محمپپد )‪ (1‬پپڻ هپپن‬
‫اس پڪول ۾ سپپائنس ٽيچپپر هپپو‪.‬ان وقپپت‪ ،‬ڊسپپٽرڪٽ لو ڪل بپپورڊ جپپو‬
‫عأ‌ا‪ [‌1‬هو‪.‬‬
‫خ ‌‬
‫پريزيڊنٽ‪ ،‬مرزا فرخ بيگ)‪‌ ] (2‬‬
‫اهو زمانو‪ ،‬سنڌ ۾ سياسي ڪشمڪش جو دؤر هپپو‪ .‬وطپپن جپپي آزاديپَء‬
‫جون تحريڪون پنهنجيَء جدوجهد ۾ ُرڌل هيپپون‪ .‬خپپاص طپپور تپپي سپپنڌ‬
‫جي مسلمانن ۾”سنڌ جي بمبئيَء کان علحپپدگيَء واري تحري پڪ” تمپپام‬
‫زور تي هئي‪ .‬ان ڪري‪ ،‬سپپنڌ ۾ هنپپدو ‪ -‬مسپپلم ڇڪتپپاڻ ويپپتر وڌي ويئي‬
‫هئي‪ .‬سن ‪1933‬ع ۾ نواب شاهه ۾ ڪن ناخوشگوار واقعن سبب هندن‬
‫۽ مسلمانن ۾ ڪافي حد تائين نااتفاقي پيدا ٿي پيئي‪ .‬هڪ هنپپدو ُاسپپتاد‪،‬‬
‫جو ڪٽر هندو آريه سماج تحريڪ جو ُرڪن هپپو‪ُ ،‬ان حضپپور نپپبي ڪريپپم‬
‫صلي الله عليه وسلم جن جي شان مبارڪ ۾ گسپپتاخي ڪئي‪ .‬هنپپدن ۽‬
‫مسلمانن جي انهيَء باهمي رساڪشيَء نهايت ئي سنگين ُروپ اختيار‬
‫ڪيو‪ .‬مسلمان شاگردن ۽ ُاستادن اسڪول جو بائيڪاٽ ڪيو‪ .‬ان وقپپت‬
‫ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ‪ ،‬نواب شاهه اندر هندو ميمبرن جپپو ڪافي اثپپر‬
‫هو‪ ،‬۽ ساڳئي وقت منجهن پنهنجيَء قوم لِء جذبو ۽ اتفاق هو‪.‬‬

‫نواب شاهه جي مسلمانن لِء اهو دؤر تمام نازڪ هو‪ .‬مسپپلم قپپوم انپپدر‬
‫اڃا ايتري بيداري ۽ سياسي شعور پيدا ڪونه ٿيپو هپو‪ ،‬۽ نپه وري سپندن‬
‫تعليم سان ڪو ايترو چاهه هو‪ .‬خود ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ اندر ٻه گروپ‬
‫هئا‪ ،‬جن مان هڪ اسڪول جپپي فپپائدي ۾ هپپو‪ ،‬تپپه ٻيپپو مخپپالفت ۾‪ .‬انهپپن‬
‫حالتن جي باوجود‪ ،‬ڪن ذي فهم ۽ سپپمجهدار مسپپلمان ميمپپبرن‪ ،‬نپپواب‬
‫شاهه شهر جي هن تعليمي اداري کي تباهه ۽ برباد ٿيڻ نه ٿپپي گـپپپهريو‪.‬‬
‫شايد قدرت کي به اهو ئي منظور هو‪ ،‬ته خوجا صپپاحب جه پڙي بپپاهمت‬
‫هستي نواب شاهه جي شهرين کي نصيب ٿئي!‬
‫هيُء سن ‪1936‬ع جو زمانو هو‪ .‬ان وقت ڊسٽرڪٽ لوڪل بپپورڊ جپپو‬
‫پريزيڊنٽ‪ ،‬پير قربان علي نوشهري فيروز )‪ (1‬وارو هپپو‪.‬مسپپٽر جپپي‪.‬‬
‫ايم‪ .‬شيخ )سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جو سابق چيئرميپپن( ان وقپپت‬
‫نواب شاهه ۾ “َوٽن ۽ ماپـن” جو انسپيڪٽر هو‪ .‬نواب شاهه جپپي هپپن‬
‫واحپپد مسپپلم تعليمپپي اداري کپپي ه پڪ نوجپپوان‪ ،‬برجـپپپستي‪ ،‬قابپپل ۽‬
‫بُردبار هيڊ ماستر جي اشد ضرورت هئي‪ .‬مسٽر جپپي‪.‬ايپپم‪.‬شپپيخ‪ ،‬پيپپر‬
‫قربان علي صاحب کي مشورو ڏيندي چيو ته سندس نظر ۾ هڪ اهڙو‬
‫هوشيار‪ ،‬محنتي ۽ جفاڪش شپپخص آهپپي‪ ،‬جي ڪو هپپن اس پڪول جپپي‬
‫ب‬
‫بگڙيپپل حپپالت کپپي سـپ پڌاري سپپگهي ٿپپو‪ .‬شپپيخ صپپاحب جپپو انتخپپا ُ‬
‫مرحوم خوجا صاحب هو‪.‬‬
‫پير قربان علي صاحب‪ ،‬بنا ڪنهن وقت وڃائڻ جپپي خوجپپا صپاحب کپپي‬
‫“مڊل اسڪول” جي هيپڊ ماسپپتريَء جپپي آڇ ڪئي‪ ،‬جپپا هـپپپن خوشپپيَء‬
‫سان قبول ڪئي‪ .‬خوجا صپپاحب جپپي پيپپارن دوسپپتن مپپان ڊاڪٽپپر غلم‬
‫حسين جعفريَء‪ (1) ،‬عثمان علي انصاريَء )‪ (2‬۽ ٻيپپن ڪيپپترن کيپپس‬
‫لوڪل بورڊ جي نوڪري ڪرڻ کان منع ڪئي‪ ،‬پر پاڻ پنهنجي ارادي تپپي‬
‫َاٽل رهيو‪ .‬دراصل‪ ،‬هيُء اهپپو زمپانو هپو‪ ،‬جپپو ڪوبه مپاڻهو ڊسپپٽرڪٽ‬
‫لوڪل بورڊ ۾ نوڪري ڪرڻ لِء تيار نه هو‪ .‬خاص ڪري‪ ،‬سنڌ جپپا تعليپپم‬
‫يافته مسلم نوجوان سرڪاري ملزمت کي وڌيڪ ترجيح ڏيندا هئا‪.‬‬
‫خوجا صاحب جنهن وقت هپن اسپڪول جپي اچپي واڳ سپپنڀالي‪ ،‬تپپه ُان‬
‫وقت ان جي حالت نهايت خراب هئي‪ .‬اسڪول جي اخلقي خواه مپپالي‬
‫حالت پڻ انتهائي تشويشناڪ حد تائين هئي‪ ،‬۽ سپپاڳئي وقپپت اس پڪول ۾‬
‫جيڪو تدريسي عملو هو‪ ،‬تنهن جي علمي قابليت ۽ لياقت تمام هيٺپاهين‬
‫درجپپي تپپي وڃپپي پهپپتي هئي‪ .‬خوجپپا صپپاحب اهڙيپپن سپپڀني مش پڪل ۽‬
‫تڪليفن وارين حالتن کي‪ ،‬جن جو بظاهر خود ڪوبه حپل سپمجهه ۾ نپه‬

‫ٿي آيو‪ ،‬نهايت ئي همپپت‪ ،‬بـپپپردباريَء ۽ خپپوش اسپپلوبيَء سپپان مـپپپنهن‬
‫ڏيئي‪ ،‬هن درسگاهه کي انهيَء تباهيَء جي ڪـپن مان ٻاهر ڪڍي ورتپپو ۽‬
‫ف اول جپپي تعليمپپي ادرن مپان ب ڻائي‬
‫اڳتي هلي ُان کي سپپنڌ جپپي صپ ِ‬
‫ڇڏيو‪.‬‬
‫هوڏانهن نواب شاهه شهر جي هندو طبقپپي هپڪ جـپپپدا اسپڪول قپپائم‬
‫ڪيو‪ .‬هنن اهو سـمجهيو ٿي ته مسپپلمانن ۾ اتحپپاد جپپو فـپپقدان آهپپي ۽‬
‫تعليم کان به عاري آهن‪ ،‬ان ڪري اهو اسڪول جلد ئي پاڻمرادو ختپپم‬
‫ٿي وينپپدو‪ .‬لي ڪن‪ ،‬خوجپپا صپپاحب جپپي ا ڳواڻيَء ۾ هپپن اسپڪول جپپو‬
‫منتشر انتظام ۽ ضابطو بحال ٿي ويو‪ .‬هندن سپپن ‪1939‬ع ۾ ان وقپپت‬
‫جي نواب شاهه ضلعي جي ڪليڪٽر‪ ،‬ايڇ‪ .‬ايم‪ِ .‬ولس کي خپپوش ڪرڻ‬
‫جي ارادي سان سندس نالي ۾ “ِولس هاِء اسڪول” قائم ڪيو‪ .‬آگسٽ‬
‫‪1939‬ع ۾ باقاعدي هن اسڪول جي تعمير جو ڪم شروع ٿيپپو‪ .‬انهي پءَ‬
‫اسڪول جي تعمير جو ڪم اڃا هلندڙ هو‪ ،‬ته ملڪ جو ورهاڱو ٿي ويپپو‬
‫۽ اها عمارت اڌ ۾ رهجي ويئي‪ .‬آزاديپَء کپپان پپپوِء‪ ،‬خوجپپا صپپاحب جپپي‬
‫ڪوشش سان اهو اسڪول پڻ ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ کي مليو‪ ،‬جنهن ۾‬
‫مرڪزي اسڪول جي برانچ بڻي ۽ اڄ تپپائين اهپپا “خوجپپا گپپارڊن” جپپي‬
‫نالي سان قائم آهي‪.‬‬
‫سپپن ‪1939 - 40‬ع ۾ هپپن اسپڪول کپپي “مڊل اسپڪول” مپپان “هپپاِء‬
‫اسڪول” بڻايو ويو‪ .‬خوجا صاحب جي ڪوشش سان ڊسٽرڪٽ لوڪل‬
‫بورڊ عاليشان عمارت تعمير ڪرائي ۽ باقاعدي “هاِء اسڪول” شپپروع‬
‫ٿي ويو‪ .‬اهڙيَء طرح‪ ،‬اسڪول جپپي صپپاف سـپپپٿري مپپاحول ۽ بهپپترين‬
‫انتظام کان متاثر ٿي‪ ،‬شپپاگردن جپپو تعپپداد وڌڻ ل ڳو ۽ سپپڄو اسپڪول‬
‫ن‬
‫ن ۽ مـپپپ ُ‬
‫شاگردن سان ڀرپور نظر اچڻ لڳو‪ .‬خوجا صاحب پنهنجو تـپپپ ُ‬
‫تعليپپم جپپي طپپرف وابسپپته ڪري ڇڏيپپو‪ .‬سپپندس دلپپي لڙو هميشپپه‬
‫اسڪول جي ترقيَء ۽ واڌاري طپپرف مپپائل رهيپپو‪ .‬هپپن پنهنجپپي اڻٿ پڪ‬
‫ڪوشش سان “ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ هاِء اسڪول” کي سنڌ جي هڪ‬
‫اعل پ ٰي ۽ مثپپالي درسپپگاهه ب ڻايو‪ .‬اس پڪول جپپو انتطپپام‪ُ ،‬اسپپتادن جپپو‬
‫انتخاب‪ ،‬شاگردن جي علمي ۽ تعليمي مسپپئلن ۽ انهپپن جپپي دشپپوارين‬
‫کي حل ڪرڻ جي طرف تپپوجهه‪ ،‬غريپپب ۽ نپپادار شپپاگردن جپپي امپپداد‬
‫وغيره جو معقول بندوبست ڪيائين‪ .‬اسڪول اندر هر ڪنهن قسم جي‬
‫تعليمي ۽ تفريحي مشپپاغل جپپو پپڻ بهپپترين انتظپپام ڪيپپائين‪ .‬ان وقپپت‬
‫“سنڌ يونيورسٽيَء” جو اڃا وجود ڪونه هو‪ .‬هن اس پڪول جپپو “بمپپبئي‬

‫يونيورسٽيَء”سپپان الحپپا ٰق هپپو‪ ،‬جنهپپن جپپو تعليمپپي معيپپار نپپه صپپرف‬
‫برصغير هند و پاڪ بلڪ بيروني دنيا جپپي تعليمپپي مپپاحول ۾ عپپزت جپپي‬
‫نگاهه سان ڏٺو ويندو هو‪ .‬خوجا صاحب جي خاص توجهه سبب مئٽپپرڪ‬
‫جي امتحان جا نهايت ئي شاندار نتيجا نڪرڻ لڳا‪.‬‬
‫اهڙيَء طرح سان “ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ هاِء اسڪول‪ ،‬نپپواب شپپاهه”‬
‫جي تعليمي ماحول ۽ علمي معيار کان متپپاثر ٿپپي‪ ،‬سپپنڌ جپپي ُدور دراز‬
‫علئقن جا شاگرد مقناطيسي ڪشش وانگر ڇڪجي ‪ ،‬هپپن اسپپڪول ۾‬
‫تعليم پرائڻ جي ارادي سان اچڻ لڳا‪ .‬جيئن ته ان وقت شپپاگردن جپپي‬
‫رهائش جو ڪوبه خاطر خواه بندوبست ڪونه هپپو‪ ،‬تنهن ڪري ڪيپپترن‬
‫ئي اهڙن ٻاهرين شاگردن کپپي مپپايوس ٿپپي واپپپس موٽ ڻو پونپپدو هپپو‪.‬‬
‫انهيَء ڪري ‪ ،‬خوجا صاحب شاگردن جي رهائش وغيره جپپي تڪليفپپن‬
‫طرف پڻ خاص توجهه ڏنو‪ .‬جيئن ته ٻاهرين شپپاگردن جپپي رهپپائش لِء‬
‫“هاسٽل” جو هئڻ تمام ضروري هو‪ ،‬ان ڪري پپپاڻ “بورڊنپپگ هپپائوس”‬
‫جپپي تعميپپر ڪرڻ جپپي لِء عملپپي طپپرح جدوجهپپد ڪيپپائين ۽ آخر ڪار‬
‫پنهنجي اخلص‪ ،‬محبت‪ ،‬محنت ۽ صداقت سپپان ان تعميپپري ڪم ۾ بپپه‬
‫ڪاميابي حاصل ڪيائين‪.‬‬
‫انهيَء سلسلي ۾‪ ،‬خوجا صاحب نواب شاهه ضلعي جي سرنديَء وارن‬
‫ب ثپپروت مپپاڻهن جپپي درن تپپي وڃپپي‪،‬‬
‫زمينپپدارن‪ ،‬جپپاگيردارن ۽ صپپاح ِ‬
‫هاسٽل جي تعمير ۽ غريب ۽ نادار شاگردن جي رهپپائش ۽ کپپاڌ خپپوراڪ‬
‫وغيره لِء چنپپدا ورتپپائين‪ .‬خوجپپا صپپاحب جپپي سپپچائيَء‪ ،‬ايمانپپداريَء ۽‬
‫تعليمي چاهه ۽ صداقت کپپان متپپاثر ٿپپي‪ ،‬شپپهدادپور تعلقپپي )ان وقپپت‬
‫نواب شاهه ضپپلعي ۾ هپپو( جپپي هپڪ زمينپپدار‪ ،‬ڄپپام جپپان محمپپد خپپان‬
‫ٻيرانيءَ واري “هاسٽل” جي تعمير لِء پنجاهه هزار روپيه روڪ ڏنپپا‪ ،‬ان‬
‫کان سواِء‪ ،‬ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ ۽ سنڌ گورنمينٽ پ پڻ انهي پَء تعميپپري‬
‫سلسلي ۾ ڪافي مالي امداد ڪئي‪ .‬سن ‪1945‬ع ۾ انهيپَء هاسپپٽل جپو‬
‫سنگ بنياد رکيو ويو‪ .‬ان وقت سنڌ جپپو ڪمشپپنر‪ ،‬مسپپٽر ڪـپلـپپپي هپپو‪.‬‬
‫اهڙيَء طرح‪“ ،‬ڄام جان محمد خان هاسٽل” جي نپپالي سپپان بورڊنپپگ‬
‫هائوس جپپي اڏاوت جپو ڪم شپروع ڪيپو ويپو‪ .‬هاسپپٽل جپو ڪم اڃپا‬
‫ابتدائي مرحلن ۾ ئي هپپو‪ ،‬تپپه ملپڪ جپپو ورهپپاڱو ٿيپپو ۽ ٻپپه خودمختيپپار‬
‫حڪومتون – “پاڪستان” ۽ “هندستان” جي نالي وجپپود ۾ آيپپون‪ .‬مل پڪ‬
‫جي ورهاڱي سبب وري ڪيتريون ئي مشڪلتون درپيش آيون‪ ،‬ليڪن‬
‫خوجا صاحب پنهنجيَء همت ۽ اورچائيَء سان انهن نازڪ مرحلن کپپي‬

‫مـپنهن ڏنو ۽ آخرڪار “هاسپپٽل” کپپي پپايه تڪميپپل تپي پهچپايو‪ .‬انهيپءَ‬
‫هاسٽل جا ٻه طبقا هئا ۽ منجهس شاگردن جپپي آرام ۽ آرائش جپپو هپپر‬
‫طرح بندوبست ڪيو ويو‪ .‬سموري هاسٽل جديد نموني تي آراسته ٿيل‬
‫هئي‪ .‬هاسٽل جي اوڀرندي طرف هڪ وڏو هال هو‪ ،‬جنهن کپپي “مولنپپا‬
‫محمد علي جوهر” جي نپپالي سپپان منسپپوب ڪيپپو ويپپو‪ .‬هاسپپٽل جپپي‬
‫اولهندي ڪـپنڊ تي لڳو لڳ شاگردن لِء نماز ۽ دينپپي تعليپپم جپپي درس‬
‫وغيره لِء هڪ عاليشان مسپپجد شپپريف تعميپپر ڪرائي ويئي‪ .‬هاسپپٽل‬
‫جي اڳيان شاگردن جي تفريح لِء هڪ سهڻو ۽ وڻنپپدڙ سرسپپبز پپپارڪ‬
‫جوڙايو ويو‪ .‬انهيَء “ڄام جان محمد خان هاسٽل” کي “ڪڪڪڪامن بلڪ”‬
‫بپپه ڪري چونپپدا هئا‪ .‬ان هاسپپٽل جپپي ڀرسپپان اوڀرنپپدي طپپرف کپپان‬
‫زميندارن ۽ جاگيردارن جي ٻپپارن لِء هپڪ الپڳ هاسپپٽل تعميپپر ڪرائي‬
‫ويئي‪ .‬اها هاسٽل پڻ ٻن طبقن تپپي ٺهيپل هئي‪ ،‬جپا “شپهباز بلڪ” جپي‬
‫نپالي سپان سپڏبي هئي‪ .‬شپپاگردن جپي جسپپماني قپپوت وڌائڻ لءِ هپڪ‬
‫“جمنزم هال” ٺهرايو ويو‪ ،‬جتي شاگرد صبح ۽ شام جو اچي جسپپماني‬
‫ورزش ڪندا هئا‪ .‬هن وقت اهي سڀئي جپپايون “پيپلپپز ميڊي ڪل ڪاليپپج‬
‫فار گرلس‪ ،‬نواب شاهه” جي حوالي آهن‪ ،‬جن انهيَء خوبصورت پارڪ‬
‫کي تباهه ڪري‪ ،‬ان هنڌ هڪ ٻيو رهائشي بلڪ ٺهرايو آهي‪.‬‬
‫انهن مٿين مڙني تعميرات کان وڌيڪ خوجا صاحب جو عظيم ڪارنپپامو‬
‫اهو آهي‪ ،‬جو هپپن آڊيٽپپوريم تعميپپر ڪرايپپو‪ ،‬جنهپپن کپپي “لطيپپف هپپال”‬
‫ڪري سڏيو وڃي ٿو‪ .‬هن هال جي تعمير تي اٽڪل ڏيڍ لک روپيپپه خپپرچ‬
‫ڪيو ويو‪“ .‬لطيف هال”‪ .‬نواب شاهه جي تواريخ ۾ سدائين امر رهنپپدو‪.‬‬
‫هن هال سان نواب شاهه شهر ۽ اسڪول جون ڪيتريون ئي سماجي‪،‬‬
‫سياسپپي ۽ علمپپي يپپادگيريون وابسپپته آهپپن‪ .‬سپپن ‪1954‬ع ۾ اڃپپا”ون‬
‫يونٽ” جو ڪارو راڪاس نمودار ڪونه ٿيو هو‪ .‬ان وقپپت سپپنڌ سپپرڪار‬
‫جي وزير تعليم‪ ،‬سيد غلم حيدر شپپاهه )سپپنڌ جپپي سپپابق وزيپپر اعلپ ٰي‬
‫سيد مظفر حسين شاهه جي والد( نپپواب شپپاهه ۾ ڪاليپپج قپپائم ڪرڻ‬
‫جي منظپپوري ڏنپپي‪ .‬پهرئيپپن سپپيپٽمبر ‪1954‬ع تپپي ڪاليپپج جپپو افتتپپاح‬
‫ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ هاِء اسڪول جي “ِولس برانچ” ۾ ڪيو ويو‪ .‬سپپيد‬
‫غلم حيدر شاهه پنهنجي افتتاحي تقرير ۾ فرمايو ته ‪“ ،‬آُء هيُء ڪاليپپج‬
‫پنهنجي پياري ُاستاد جناب ايڇ‪ .‬ايم‪ .‬خوجا کي تحفپپي طپپور ڏيئي رهيپپو‬
‫آهيان‪ ”.‬ان وقت اهو ڪاليج عارضي طور “لطيپپف هپپال” ۾ قپپائم ڪيپپو‬

‫ويو هو‪ .‬هن وقت اهپپو “لطيپپف هپپال” بپپه “پيپلپپز ميڊي ڪل ڪاليپپج فپپار‬
‫گرلس‪ ،‬نواب شاهه” جي حوالي آهي‪.‬‬
‫قيام پاڪستان کان پوِء‪ ،‬نواب شاهه شهر جا اڪثر هنپپدو ۽ سـپ پک لڏي‬
‫پلڻي‪ ،‬پنهنجو اصل ديس ڇڏي‪ ،‬ڀارت هليا ويا‪ .‬نواب شاهه ۾ هڪ سـپکَ‬
‫زميندار جو بـپٺو)سـپُرن جپپو کـپپپورو( هپپو‪ .‬ان وقپپت نپپوب شپپاهه جپپي‬
‫ڪليڪٽر‪ ،‬مسعود احمد خان اهو بـپپپٺو خوجپپا صپپاحب کپپي الٽ ڪڪڪري‬
‫ڏنو‪ .‬ان کان پوِء‪ ،‬اسڪول جي مالي حالت ڪافي سـپ پڌري‪ .‬مٿپپي بيپپان‬
‫ڪيل عمارتن جي تعميرات جي اخراجات جو باُر کـپوري جي پيپپدائش‬
‫تي هو‪ .‬ان کـپوري جي سـپُرن جي وڪري مان جيڪا به آمدني ٿينپپدي‬
‫هئي‪ ،‬تنهن کي خوجا صاحب نهايت ئي ايمانداريَء ۽ ديانتپپداريَء سپپان‬
‫اسڪول جي فلح ۽ بهبود تي خرچ ڪيو‪.‬‬
‫هاسٽل جي ٻنهي بلڪن جي سامهون “هپپائوس ماسپپٽر” جپپو ڪوارٽر‬
‫تعمير ڪرايو ويو‪ .‬استادن جي رهائش لءِ “لطيپپف هپپال” جپپي پوئتپپان‬
‫هڪ پـپر فضا ۽ سـپڪون وري ماحول ۾ تيرهن ڪوارٽر تعمير ڪرايا ويا‬
‫ته جيئن ُاستاد رهائش واري مسئلي کان آزاد ٿي‪ ،‬سواِء ڪنهن فڪر ۽‬
‫خيال جي ‪ ،‬نهايت ئي اطمينان سان قوم جي نونهالن جي خدمت بجاِء‬
‫آڻي سگهن! افسوس سان اهو چوڻو پپپوي ٿپپو تپپه “ميڊي ڪل ڪاليپپج”‬
‫ٽ ڪري‬
‫جي انتظاميه انهن ڪوارٽرن کي بپه نپه بخشپيو ۽ ڊاهيپَء پـپپ ُ‬
‫ڇڏيو!‬
‫اسڪول جي برانچ‪ِ“ ،‬ولس هاِء اسڪول” جو مٿي ذڪر ٿپپي آيپپو آهپپي‪.‬‬
‫خوجا صاحب ان هنڌ هڪ سهڻو ۽ وڻندڙ نظاريدار بپپاغ رکپپايو‪ ،‬جپپو هپپن‬
‫وقت به “خوجا گارڊن” جي نالي سان سپڏبو اچپپي ٿپپو‪ .‬خوجپپا صپپاحب‬
‫ن ئي نرالپپو‬
‫جڏهن اسڪول جو هيڊ ماستر هو‪ ،‬تڏهن انهيَء باغ جپپو شپپا ُ‬
‫هو‪ .‬نواب شاهه جي شهرين لِء ان وقت صپرف اهپو ئي واحپد تفريپح‬
‫گاهه هو‪ .‬انهيَء باغ کپپي ڏسپڻ سپپان سپپچ پپپچ تپپه لهپپور جپپي مشپپهور‬
‫“شاليمار باغ” جو تصور اکين اڳيان تري ايندو هو‪ .‬جيتوڻيڪ اهپپو بپپاغ‬
‫ن بپاقي نپه رهيپپو‬
‫اڄ به قائم آهي‪ ،‬پر منجهس اها اڳ واري رونق ۽ شا ُ‬
‫آهي‪.‬‬
‫انهيپَء بپپاغ جپپي ڀرسپپان “ِولپپس هپپاِء اسپڪول” واريپَء عمپپارت جپپي‬
‫اوڀرندي ڇيڙي تي هڪ عاليشان “لئبريپپري هپپال” هپپو‪ ،‬جنهپپن ۾ اٽ ڪل‬
‫ڏهه هزار کن ناياب ۽ نادر ڪتاب موجود هئا‪ .‬سچ پپچ تپه هپن اسپڪول‬
‫جو ڏيک ۽ ڏيا هڪ “يونيورسٽيَء” واري هئي‪.‬‬

‫اسڪول جي مکيه ۽ مرڪزي برانپپچ جپپي اولهنپپدي طپپرف کپپان خوجپپا‬
‫صاحب جي رهائش لِء هڪ بنگلو هو‪ ،‬جو اڄ تائين قائم آهي‪ .‬افسوس‬
‫آهي‪ ،‬جو خوجا صاحب جي وڃڻ کان پوِء‪ ،‬سندس ٻئي جاِء نشپپين جپپي‬
‫غلط پاليسيَء جي ڪري‪ ،‬اهو بنگلو اسڪول کان کسيو ويو‪ .‬هن وقپپت‬
‫خوجا صاحب اسان وٽ نه آهپپي‪ .‬سپپندس انهي پَء رهپپائش گپپاهه واري‬
‫بنگلي کي “يادگار” قرار ڏيئي‪ ،‬اتي ه پڪ عاليشپپان ميپپوزيم ۽ لئبريپپري‬
‫قائم ڪئي وڃي ته جيئن سنڌ جو اينپپدڙ نسپپل کيپپس يپپاد ڪري ۽ اهپپو‬
‫اندازو ڪري سگهن ته سنڌ ڌرتيَء اهڙا ماڻهو به پيدا ڪيا‪ ،‬جپپن پنهنجپپو‬
‫ن سنڌي قوم لِء وقف ڪيو هو! )‪(1‬‬
‫ن ۽ َڌ ُ‬
‫ن‪ ،‬مـپ ُ‬
‫تـپ ُ‬
‫خوجا صاحب نواب شاهه شهر ۾ زناني تعليم جي فروغ لءِ به ڏاڍو پپپاڻ‬
‫پتوڙيو‪ .‬شهر ۾ ڇوڪرين جو هپپاِء اسپڪول ۽ ڊگپري ڪاليپج سپندس ئي‬
‫محنت جو نتيجو آهپپن‪ .‬انهپپن ٻنهپپي ادارن مپپان اڄ بپپه سپپوين نيپپاڻيون‬
‫تعليم جي اعل ٰي زيور سان سينگارجي‪ ،‬عملپپي زنپپدگيَء ۾ ه پڪ بهپپترين‬
‫عورت جو ڪردار ادا ڪري رهيون آهن‪“ .‬اپوا” )‪ (APWA‬نواب شاهه‬
‫جي پاران “اپوا” ڪنڊر گارڊن اسڪول” پڻ سندس ئي قائم ڪيل آهي‪.‬‬
‫پاڻ انهيَء اسڪول جو زندگيَء جي آخرين گهڙين تائين سيڪريٽري ٿي‬
‫رهيو‪.‬‬
‫پاڪستان جي سابق صدر‪ ،‬محمد ايوب خان جي دؤرِ حڪومت ۾ خوجا‬
‫صاحب کي سندس علمي ۽ تعليمي ميدان ۾ ڪيل خپپدمتن جپپي ڏس ۾‪،‬‬
‫ميونسپل ڪاميٽي‪ ،‬نواب شاهه جو اعپپزازي ميمپپبر منتخپپب ڪيپپو ويپپو‪.‬‬
‫انهيَء عرصي دوران پاڻ ميونسپل ڪاميٽيَء جي مالياتي ڪاميٽيءَ جو‬
‫ميمبر پڻ ٿي رهيو‪ ،‬خوجا صاحب جي سعي ۽ ڪوشش سپپان موجپپوده‬
‫گورنمينٽ ميونسپل هاِء اسڪول‪ ،‬نواب شاهه جي عمارت جپپي اڏاوت‬
‫ٿي‪.‬‬
‫پاڪسان جي وجپپود ۾ اچپڻ کپان پپوِء‪ ،‬خوجپپا صپاحب نپپواب شپاهه جپي‬
‫آفيسرز ڪلب‪ ،‬يعني “حامد علي ڪلب” جو سيڪريٽري ۽ منتظم پڻ ٿي‬
‫رهيو‪ .‬اها ڪلب نواب شاهه ضلعي جي پهرئين ڪليڪٽر‪ ،‬حامد علي خان‬
‫جي نالي سان قائم ٿيل آهي‪ .‬خوجا صاحب‪ ،‬ڪلب جي واڌاري ۽ ترقيپءَ‬
‫لِء پڻ ڏاڍي جاکوڙ ڪئي‪.‬‬
‫خوجا صاحب جي تعليمي ۽ انتظامي صپپلحيتن ۽ خپپدمتن جپپي مپپدنظر‬
‫سن ‪1958‬ع ۾ آمريڪا جي حڪومت کيس ٻن مهينن لِء خپپاص دعپپوت‬
‫ڏيئي گهرايپپو‪ .‬آمريڪڪڪا سپپرڪار کيپپس اتپپان جپپي وڏن تعليمپپي ادارن ۽‬

‫يونيورسٽين جو سپپير ڪرايپپو‪ .‬هپپن نپپه صپپرف اتپپان جپپا تعليمپپي ادارا ۽‬
‫درسگاهون ڏٺيون‪ ،‬پر اتي جي ڪيترن ئي سماجي ادارن جو پپڻ معپپائنو‬
‫ڪيو‪ .‬اهڙيَء طرح‪ ،‬کيس اتان جي برک عالمن ۽ تعليمي مپپاهرن سپپان‬
‫تبادله خيالت ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪيو ويو‪ .‬خوجا صاحب اتپپان جپپي‬
‫ڪيترن ئي ادارن ۾ عالمانه تقريرون ڪيون ۽ اتان پنهنجي سپپنڌي قپپوم‪،‬‬
‫ملڪ ۽ اداري جي فلح ۽ بهبود لِء ڪافي ڪجهه حاصل ڪيو‪.‬‬
‫خوجا صاحب سن ‪1972‬ع ۾ رٽائر ڪرڻ کان پوِء‪ ،‬بپپورڊ آف انٽپرميڊيئٽ‬
‫ائنڊ سيڪنڊري ايڊيوڪيشن‪ ،‬حيدرآباد جو چيئرمن مقپپرر ٿيپپو‪ .‬پپپاڻ سپپت‬
‫سال سانده انهيَء عهدي تي فائز رهيپپو‪ .‬ان عرصپپي دوران سپپنڌ جپپي‬
‫تعليم جي ڏس ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنائين‪.‬‬
‫خوجا صاحب هڪ اعل ٰي شخصيت جو مالڪ هو‪ .‬پاڻ طپپبيعت جپپو نهپپايت‬
‫ئي سادو هو‪ .‬اجائي تصنع‪ ،‬نمائش ۽ بيجا شهرت کان پپپري رهنپپدو هپپو‪.‬‬
‫بلڪل خاموشيَء ۽ دل جي لگن سان پنهنجي تعليمي اداري خپپواه ٻيپپن‬
‫ڪيترن درسگاهن جو بنياد وڌائين ۽ انهن کي ڪاميابيَء سپپان هليپپائين‪.‬‬
‫پاڻ هڪ مثالي استاد جي حيثيت ۾ شاگردن ۽ استادن جپي وڏي خپپدمت‬
‫ڪيپپائين‪ .‬نپپازڪ کپپان نپپازڪ مرحلپپن تپپي بپپه نهپپايت خپپوش اسپپلوبيَء ۽‬
‫وضپپعداريَء سپپان مسپپئلن کپپي نپپبيري ڇڏينپپدو هپپو‪ .‬پنهنجپپي منظپپم ۽‬
‫سليقي واريَء رعبدار ۽ هر دلعزيز شخصيت جي ڪري‪ ،‬شاگرد تپپوڙي‬
‫ُاستاد کيس هميشه پنهنجي مربي پَء وانگپپر سپپمجهندا هئا‪ .‬پپپاڻ پنهنجپپي‬
‫سپموري زنپدگي مـپپجرد ٿپي گپذاريائين ۽ پنهنجپي تپن ۽ مپن جپو لڙو‬
‫صپپرف پنهنجپپي قپپائم ڪيپپل اس پڪول جپپي ترقي پَء ۽ واڌاري ۾ پـپپپوري‬
‫ڪيائين‪.‬‬
‫خوجا صاحب‪ ،‬سنڌ جي عظيم شاعر‪ ،‬حضرت شاهه عبپپداللطيف ڀٽپپائي‬
‫رحمته الله عليه جو وڏو شيدائي هو‪ .‬پاڻ تعليمي ۽ سپپماجي سپپرگرمين‬
‫سپپان گپڏ علپپم ۽ ادب جپپو بپپه ڪم ڪيپپائين‪ .‬وقپپت بپپوقت ٿينپپدڙ ادبپپي‬
‫ڪانفرنسن ۾ پاڻ هميشه شريڪ ٿيندو هو‪ .‬فيلڊ مارشل محمد ايوب خان‬
‫جي دؤر ۾ نئين تعليمي پاليسيَء تحپپت‪ ،‬ح ڪومت طرفپپان انٽرميڊيئيپپٽ‬
‫ڪلسن لِء نصاب طور تيار ڪرايل تواريخ جو ڪتاب کيس ترجمپپي لءِ‬
‫مليو‪ ،‬جنهن کي پاڻ تمام سهڻي‪ ،‬سپلوڻي ۽ عپپام فهپم سپنڌي ٻپپوليَء ۾‬
‫ترجمو ڪيائين ‪ .‬اهو ڪتاب “اسلمي تاريپپخ يعنپپي برصپپغير پپپاڪ و هنپپد‬
‫جي مسلمانن جي تاريخ” جي نالي سان سن ‪1962‬ع ۾ شايع ٿيپپو‪ ،‬جپپو‬
‫ڊيمي سائيز ۾ ‪ 712‬صفحن تي مشتمل آهي‪ .‬انگريپپزي زبپپان ۾ سپپندس‬

‫هڪ ڪتابڙو “‪ “ Secondary Education‬جي نالي سان پڻ شايل‬
‫ٿيل آهي‪.‬‬
‫خوجا صاحب تعليمي‪ ،‬تدريسپپي‪ ،‬علمپپي‪ ،‬ادبپپي ۽ سپپماجي سپپرگرمين‬
‫سپپان گپپڏ‪ ،‬موسپپيقيَء سپپان بپپه دلچسپپپي رکنپپدو هپپو‪ .‬خپپاص ڪري‬
‫ڪلسپپيڪي گپپائڪي کيپپس ڏاڍي پسپپند هئي‪ .‬سپپن ‪1954 -55‬ع ڌاري‬
‫برصغير هند و پاڪ جو مشهور گويو‪ ،‬استاد بڙي غلم علي خان‪ ،‬قاضي‬
‫ميان فيض محمد جي دعوت تي نواب شاهه آيپپو هپپو‪ .‬قاضپپي صپپاحب‬
‫انهيَء محفل جو انتظام خوجا صاحب جي اسڪول واري بنگلي ۾ ڪيو‬
‫هو‪ .‬راقم به پنهنجي والد‪ ،‬حڪيم قاضي ميان محمد يعقپپوب قريشپپيَء‬
‫سان گڏ محفل ۾ حاضر هو‪ .‬مون زندگيَء ۾ پهريپپون دفعپپو ڪلسپپيڪي‬
‫راڳ ٻـپڌو ۽ حـپ ُ‬
‫ظ حاصل ڪيو‪.‬‬
‫خوجا صاحب هڪ اعل ٰي آدرشي انسان هو‪ .‬وٽس رنگ‪ ،‬نسل‪ ،‬ذات پات‬
‫۽ مذهب وغيره جو ڪوبه سـپنڌو ڪونه هو‪ .‬سندس اڳيان سڀ انسان‬
‫هڪ جهڙا هئا‪ .‬سندس نظريو “انسانيت” هو‪ .‬هن وٽ هندو‪ ،‬مسپپلمان‪،‬‬
‫عيسائي ۽ َاڇـپوت وغيره جو ڪوبه امتياز نه هپپو‪ .‬وٽپپس پيپپار ۽ محبپپت‬
‫جو عنصر هو‪ .‬سندس مخالف به سندس شخصپپيت کپپان متپپاثر هونپپدا‬
‫هئا‪ .‬سندس اصول هو “خدمت ۽ قربپپاني”‪ ،‬جنهپپن تپپي سپپاريَء ڄمپپار‬
‫عمل ڪيائين‪ .‬برصغير جپپي ورهپپاڱي کپپان اڳ وٽپپس اسپڪول ۾ هنپپدو‬
‫استاد به هئا‪ ،‬جهڙوڪ‪ :‬مسٽر جيوت رام‪ ،‬مسٽر هاسارام ڀاٽيه ۽ مسپپٽر‬
‫منگهن داس‪ .‬اهي ٽئي نهايت قابل‪ ،‬هوشپپيار‪ ،‬ايمانپپدار ۽ مانائتپپا اسپپتاد‬
‫هئا‪ .‬افسوس جو سن ‪1948‬ع ڌاري اهي استاد ڪن مجبپپورين سپپبب‬
‫اسڪول ڇڏي هندستان هليا ويا‪.‬‬
‫خوجا صاحب تعليم کاتي ۾ جيتوڻيڪ هڪ اعل ٰي ۽ بلند مقام جي حيپپثيت‬
‫جو مالڪ هو‪ ،‬پر ان هونپپدي بپپه منجهپپس سپپادگي‪ ،‬نهٺپپائي‪ ،‬نما ڻائي ۽‬
‫نمرتا سمايل هئي‪ .‬پاڻ نهايت ئي خوش خلق‪ ،‬همدرد‪ ،‬هپڏ ڏوکپپي‪ ،‬قپپوم‬
‫جو خادم ۽ بلند ڪردار جو صپپاحب هپپو‪ .‬سپپندس شخصپپيت نهپپايت ئي‬
‫پـپپرڪشش ۽ اثپپر انگيپپز هئي‪ .‬سپپنڌ جپپي وڏن تعليمپپي مپپاهرن‪ ،‬قابپپل‬
‫ُاستادن ۽ بپپرک سياسپپتدانن سپپان سپپندس بهپپترين تعلقپپات قپپائم هئا‪.‬‬
‫خوجا صاحب کي انهيَء بلند مقام تي پهچپپائڻ ۾ خپپاص طپپرح سپپان ان‬
‫وقت ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ نواب شاهه جي پريزيڊنپپٽ‪ ،‬خانبهپپادر غلم‬
‫رسول خان جتپپوئيَء)‪ (1‬جپپو وڏو هپپٿ هپپو‪ .‬خانبهپپادر جتپپوئيَء‪ ،‬خوجپپا‬
‫صاحب کي اسڪول جي انتظامي ڪمن ۾ بااختيار بڻايو ‪ .‬خوجا صاحب‬

‫جا جتوئي خاندان سان زندگيَء جي آخرين گهڙين تائين تعلقپپات قپپائم‬
‫رهيا‪.‬‬
‫هپپن اس پڪول مپپان سپپنڌ جپپا وڏا عپپالم‪ ،‬اديپپب‪ ،‬شپپاعر‪ ،‬وڪيپپل‪ ،‬جپپج‪،‬‬
‫سياستدان‪ ،‬قومي رهنما‪ ،‬انجنيئر ۽ ڊاڪٽر پيدا ٿيپا‪ ،‬جپپن جپپي ڪارنپامن‬
‫سان سنڌ جي تواريخ جا باب ڀريل آهن‪ .‬خوجا صاحب جي خدمتن جي‬
‫يادگار کي قائم رکڻ ل”‪ ،‬سپپنڌ سپپرڪار هپپن اس پڪول کپپي سپپندس ئي‬
‫نالي‪ ،‬يعني‪“ :‬ايڇ‪ .‬ايم‪ .‬خوجا گورنمينٽ پراونشلئيزڊ هاِء اسڪول” جپپو‬
‫باقاعدي سرڪاري اعلن ڪيو‪.‬‬
‫خوجپپا صپپاحب جپپي اهپپا دلپپي تمنپپا هونپپدي هئي‪ ،‬تپپه سپپندس آخريپپن‬
‫آرامگاهه به سندس ئي برپا ڪيل اسڪول جي حد ۾ ٿئي‪ .‬انهيَء لحاظ‬
‫کان پاڻ پنهنجي حياتيَء ۾ ئي “ڄام جان محمد خان هاسٽل” جي اولهه‬
‫۾ قائم ڪيل مسجد جي ڀرسان پنهنجي مزار جو نشان ٺهرايپو هئائيپن‪.‬‬
‫پپپر اسپپان سپپنڌ وارا هميشپپه بپپي قپپدريءَ جپپو مظپپاهرو ڪنپپدا آهيپپون‪.‬‬
‫سپپندس حيپپاتيَء ۾ ئي “پيپلپپز ميڊي ڪل ڪاليپپج فپپار گرلپپس” جپپي هپڪ‬
‫پرنسيپال صاحب اهو مزار جو نشان ڊهرائي ڇڏيپپو‪ .‬ان کپپان پپپوءِ‪ ،‬پپپاڻ‬
‫دل شڪسپته ٿپي پيپپو ۽ سپپندس ئي وصپيت مپوجب کيپس حيپدرآباد ۾‬
‫پنهنجي خانداني قبرستان ۾ دفن ڪرايو ويو‪.‬‬
‫نواب شاهه شهر جي عوام کي خوجا صاحب جي شخصيت تي جيپپترو‬
‫ناز ڪرڻ گهرجي‪ ،‬ته اهو جـپڳائي ٿو‪ .‬نواب شپپاهه شهرواسپپي ڪڏهپپن‬
‫به هن تعليمي مرد مجاهد جي احسانن جو باُر لهي نٿپپا سپپگهن‪ .‬سپپچ‬
‫پچ ته خوجا صاحب انيڪ خوبين ۽ خاصپپيتن جپپو جپپامع هپپو‪ .‬رب ڪريپپم‬
‫کيس مرهي ۽ سندس پوين‪ ،‬عزيزن‪ ،‬پرستارن ۽ غمزده شپاگردن کپي‬
‫صبر جميل جي توفيق عطا فرمائي‪ .‬آمين! ساڳئي وقت‪ ،‬سنڌي قپپوم‬
‫۽ خاص ڪري نواب شاهه جي عوام کي اها همپپت ۽ قپپوت عطپپا ٿئي‪،‬‬
‫جو خوجا صاحب جي قائم ڪيل علم جي شمع کي ُاجهامڻ جپپي بجپپاءِ‬
‫روشن رکن‪ ،‬جو مرحوم جي زندگيَء جو نصب العين هو‪ .‬اهڙن املهپپه‬
‫ماڻڪن لِء حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائيَء فرمايو آهي‪:‬‬
‫ن اوطاقن ۾‪،‬‬
‫ن وَ ُ‬
‫ڃ‪ ،‬جان آهي ِ‬
‫تان ڪـي َوٽـ ِ‬
‫ڃ‪،‬‬
‫سامي سفر هليا‪ ،‬رائو چـتائي ُر ُ‬
‫ڃ‪ ،‬سي ڪـرم ِ مـلندِء ڪاپڙي‪.‬‬
‫ن ُاهـ ُ‬
‫اهڙو جـپ ِ‬

‫*‬
‫ن!‬
‫جـه‬
‫ن لـپ ِڏئو‪ ،‬ته تون پڻ لـ ِڏج سو َ‬
‫صرافـ ِ‬
‫گيندءِ گ ُڏونَء سين‪.‬‬
‫قدر لـهندِء ڪونه‪ ،‬نيئي ڏ‬

‫*‬

‫)ماهوار”نئين زندگي” ڪراچي سنڌ‪،‬آگسٽ ‪1962‬ع‬
‫ سـپنواريل ۽ وڌايل(‬‫)‪ (1‬محمد صديق “مسافر” )‪1879‬ع ‪1961 -‬ع( سنڌي زبان جو هڪ وڏو اديب‬
‫۽ شاعر ٿي گذريو آهي‪ ،‬هن ڪيترائي علمي‪ ،‬ادبي ۽ درسپپي ڪتپپاب لکيپا آهپپن‪.‬‬
‫سندس شاعريَء جو مجموعو “ڪليات مسافر” جي نالي سان شايع ٿيل آهي‪.‬‬
‫)‪ (1‬قاضي ميان فيض محمد‪“ ،‬ساهتي” پرڳڻي جي قپپديم شپپهر ‪”،‬هپپالڻيَء”‬
‫جي مشهور صديقي خاندان جپپو چشپپم ۽ چپپراغ هپپو‪ .‬سپپندس پپڙ ڏاڏو‪ ،‬قاضپپي‬
‫ميان محمد صادق‪ ،‬ٽالپرن جي صاحبيَء ۾ هالڻي شهر جو قاضپي هپو‪ .‬قاضپي‬
‫فيض محمد ‪ -23‬نومپپبر ‪1908‬ع تپپي هپپالڻيءَ ۾ ڄپپائو‪ .‬سپپندس والپپد جپپو نپپالو‬
‫قاضي ميان نبي بخش هو‪ .‬ابتدائي تعليم هالڻيَء ۾ پرائڻ کان پوِء‪ ،‬ثانوي تعليم‬
‫خيرپورميرس ۽ نوشهري فيپپروز هپپاِء اسپڪولن مپپان ورتپپائين‪ .‬سپپن ‪1929‬ع ۾‬
‫مئٽرڪ پاس ڪيائين‪1935 .‬ع ۾ بي‪.‬ايس‪.‬سي‪ .‬ڪيائين‪1940 .‬ع ۾ ايپپل‪.‬ايپپل‪.‬بپپي‬
‫جو امتحان پاس ڪري‪ ،‬نواب شاهه ۾ وڪالت جي شروعات ڪيپپائين‪ .‬سياسپپي‬
‫زندگيَء جي ابتدا سن ‪1919‬ع ۾ خلفت تحريڪ ۽ ڪانگريس هلچل واري وقت‬
‫کان ڪيائين‪1928 .‬ع ۾ “سائمن ڪميشپپن” جپپي خلف “سپپائمن گپپو بئڪ” جپپا‬
‫نعپپرا هنيپپائين‪1933 .‬ع ۾ خاڪسپپار تحريپپڪ ۽ ‪1943‬ع ۾ مسپپلم ليپپگ ۾ بهپپرو‬
‫ورتائين‪1948 .‬ع کان هاري ڪاميٽيَء ۾ شامل ٿيو ۽ ‪1951‬ع ۾ هاري ڪاميٽيءَ‬
‫جو صدر مقرر ٿيو‪ .‬شيخ مجيب الرحمان جپپي دؤر ۾ عپپوامي ليپپگ پپپارٽيَء جپپو‬
‫نائب صدر هو‪ .‬وڪالت ۽ سياست سان وابسته رهپڻ جپپي بپپاوجود‪ ،‬علپپم ۽ ادب‬
‫جي سرگرمين ۾ حصو ورتائين‪ .‬پاڻ سنڌيَء ۾ ڪيترائي نپپاول‪ ،‬مضپپمون‪ ،‬۽ شپپعر‬
‫لکيپپائين‪ -25 .‬ذوالحپپج ‪1402‬هپپه‪ -13 /‬آڪٽپپوبر ‪1982‬ع تپپي رحلپپت ڪيپپائين‪.‬‬
‫)جي‪.‬ايم‪.‬سيد‪“ :‬جنب گذايم جن سين” ‪ -‬جلد ٻيو‪ ،‬ص ‪ 114‬کان ‪199‬‬
‫)‪ (2‬مرزا فرخ بيگ‪ ،‬شمس العلماء مرزا قليچ بيپپگ جپپي وڏي ڀپپاُء‪ ،‬مپپرزا صپپادق‬
‫علي بيگ )‪1845‬ع کان ‪1912‬ع( جو وڏو فرزند هو‪ .‬مرزا فرخ بيگ بئريسٽر هو‪.‬‬

‫پاڻ هڪ خاص وضع قطع جو صاحب هو‪ .‬نواب شاهه جي ڀرسان سپپندس آبپپائي‬
‫زمينداري هئي‪ .‬شروع ۾ پپپاڻ و ڪالت ڪنپپدو هپو‪ ،‬پپر پپپوِء اهپا ڇڏي‪ ،‬زمينپپداريءَ‬
‫طرف توجه ڏنائين‪ .‬نواب شاهه ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ جو پهريون پريزيڊنٽ هپو‪.‬‬
‫پاڻ انهيءَ عهدي تي ‪ -1‬مپارچ ‪1923‬ع کپان ‪ -28‬فيپبروري ‪1933‬ع تپائين فپائز‬
‫رهيو‪ .‬ڊسٽرڪٽ لوڪل بپورڊ جپي موجپوده شپاندار عمپارت سپندس تعميراتپي‬
‫مذاق جو مظهر آهي‪ .‬نواب شاهه جي زمينداري ڪوآپريٽو بئنڪ جو چيئرمپپن بپپه‬
‫ٿي رهيو‪ .‬وڏيَء عمر ۾ هيُء جهان ڇڏيائين ۽ حيدرآباد ۾ اباڻي قبرستان ۾ مدفون‬
‫ٿيو‪.‬‬
‫)‪ (1‬پير قربان علي‪ ،‬سنڌ جو هڪ نامور قانوندان ۽ وڏيَء سياسپپي بصپپيرت جپپو‬
‫مالڪ هو‪ .‬پاڻ “ساهتي” پرڳڻي جي مشهور تواريخي شهر “نوشهري فيپپروز”‬
‫جو ويٺل هو‪ .‬پير صاحب بمبئي يونيورسٽيَء مان بي‪ .‬اي ‪ .‬پپپاس ڪئي هئي‪ .‬ان‬
‫سان گڏ ايل‪ .‬ايل‪ .‬بي جو امتحان به پاس ڪيو هئائين‪ .‬تعليم جي مشپپغلي کپپان‬
‫فارغ ٿيڻ کان پوِء‪ ،‬پنهنجي عملي زندگيَء جو آغپپاز نوشپپهري فيپپروز ۾ و ڪالت‬
‫سان ڪيائين‪ .‬پاڻ خانداني طرح زميندار هو ۽ سياسي طرح وڏيَء سوچ ۽ فڪر‬
‫وارو هو‪1928 .‬ع ۾ نواب شاهه ڊسٽرڪٽ لوڪل بپپورد جپپي اليڪشپپن ۾ ميمپپبر‬
‫چونڊجي آيو‪ .‬پاڻ نواب شاهه ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ جو ٻپپه دفعپپا پريزيڊنپپٽ ٿپپي‬
‫رهيو‪ .‬پهريون دفعو ‪ -1‬آڪٽوبر ‪1933‬ع کان ‪ -28‬فيپپبروري ‪1937‬ع تپپائين ۽ ان‬
‫بعد ‪ -1‬نومبر ‪1940‬ع کان ‪ -31‬ڊسمبر ‪1944‬ع تائين ٻيهر پريزيڊنٽ ٿپپي رهيپپو‪.‬‬
‫اهڙيَء طرح‪ ،‬پير صاحب جي نواب شاهه ضلعي ۾ ڪيل خدمتن جي اعتراف ۾‪،‬‬
‫نپپواب شپپاهه ڊسپپٽرڪٽ لو ڪل بپپورڊ آفيپپس ۾ قپپائم ميٽنپپگ هپپال کپپي ڏانهپپس‬
‫منسوب ڪري‪ .‬ان جو نالو “پير قربان علي هال” نالو رکيو ويو‪1953 .‬ع ۾ پپپاڻ‬
‫سپپنڌ ليجسپپليٽو اسپپيمبليَء جپپو ميمپپبر منتخپپب ٿيپپو‪ ،‬۽ اهڙي پَء طپپرح پپپاڻ سپپنڌ‬
‫اسيمبليَء جپپو ڊپٽپپي اسپپپيڪر مقپپرر ٿيپپو‪ .‬ون يپپونٽ جپپي قپپائم ٿيپڻ کپپان پپپوِء‪،‬‬
‫‪1955‬ع ۾ مغربي پاڪستان اسيمبليَء جو به ميمبر پڻ چونڊجي آيو‪-12 .‬ڊسمبر‬
‫‪1968‬ع تي وفات ڪيائين‪ .‬کيس ٻه فرزند ٿيا‪ :‬هڪ پير خالد قربان ۽ ٻيو طپپارق‬
‫قربان‪.‬‬
‫)‪(1‬ڊاڪٽر غلم حسين جعفري‪ ،‬سنڌ جي تعليم کاتي جو هپڪ برجسپپتو ۽ اعلپ ٰي‬
‫انتظامي صلحيتن وارو آفيسر ٿي گذريو آهي‪ .‬ڊاڪٽر صپپاحب تعليپپم جپپي ڏس ۾‬
‫وڏيون خدمتون سرانجام ڏنيون آهن‪ .‬هن تعليمي ميپپدان ۾ وڏا اڻ مٽجنپپدڙ نشپپان‬
‫ڇڏيا آهن‪ .‬ڊاڪٽر غلم حسين جعفري سن ‪1905‬ع ۾ دادو ضلعي جي “ڀان سپپيد‬
‫آباد” ۾ ڄائو‪ .‬ابتدائي سنڌيَء جي تعليم پنهنجي ڳوٺ “ڀان” ۾ ورتپپائين‪1924 .‬ع‬
‫۾ ناز هاِء اسڪول‪ ،‬خيرپور ميرس مان مئٽرڪ پاس ڪيپپائين‪1928 .‬ع ۾ بپپي‪ .‬اي‪.‬‬
‫جو امتحان امتيپپازي حيپپثيت سپپان پپپاس ڪري‪ ،‬تعليپپم کپپاتي ۾ ملزمپپت اختيپپار‬
‫ڪيائين‪ .‬مدرسه هاِء اسڪول ميرپورخاص ۽ لڙڪاڻي جو هيڊ ماستر ٿپپي رهيپپو‪.‬‬
‫انهيَء دوران علي ڳڙهه يونيورسٽيَء مان ايم‪ .‬اي‪ .‬۽ ايپپل‪ .‬ايپپل‪ .‬بپپي‪ .‬ڪيپپائين‪،‬‬
‫‪1947‬ع ۾ آمريڪا ۾ ڪولمبيا يونيورسٽيَء ۾ داخل ٿيو‪ ،‬جتپپان ايپپم‪ .‬اي پڊ ۽ ڪارنيپپل‬

‫يونيورسٽيَء مان پي ايڇ‪.‬ڊي جي سند ورتائين‪ .‬سن ‪1951‬ع ڌاري نپپواب شپپاهه‬
‫ضلعي جو ڊپٽي ايڊيوڪيشپپنل انسپپپيڪٽر ٿپپي آيپپو ۽ پپپوِء جلپپد ئي ٽريننپپگ ڪاليپپج‬
‫فارمين‪ ،‬حيدرآباد سنڌ جو پرنسيپال مقپرر ٿيپو‪ .‬ون يپونٽ جپي قيپام کپان پپوِء‪،‬‬
‫‪1955‬ع ۾ لهور ۾ مغربي پاڪستان جو اسسٽنٽ ڊي‪ .‬پي‪.‬آِء‪ .‬ٿيو‪ ،‬جتپپان ‪1959‬ع‬
‫۾ حيدرآباد ريجن جو تعليم کاتي جو ڊائريڪٽر ٿي آيو‪ .‬پاڻ زندگيَء جو وڏو عرصو‬
‫تعليم جي خدمت ڪندي‪1960 ،‬ع ۾ پينشن تي لٿو‪ .‬پينشن تي لهڻ کان پوِء‪ ،‬بورڊ‬
‫آف انٽرميڊيئيٽ ائنڊ سيڪنڊري ايڊيوڪيشن‪ ،‬حيدرآباد سنڌ جي قيپپام ِ عمپپل ۾ اچ پڻ‬
‫کان پوِء‪ ،‬ان جو پهريون چيئرمن مقرر ٿيپپو‪1973 .‬ع ۾ پبلپڪ اسپڪول‪ ،‬حيپپدرآباد‬
‫سنڌ جو پرنسيپال ٿيو‪ -29 .‬جون ‪1977‬ع تي رحلت ڪيائين‪.‬‬
‫)‪ (2‬عثمان علي انصاري هڪ وڏو تعليمي ماهر‪ ،‬عالم‪ ،‬اديب‪ ،‬محقق ۽ حضپپرت‬
‫شاهه عبپپداللطيف ڀٽپپائيَء جپپو وڏو عاشپپق هپپو‪ .‬پپپاڻ ‪ -21‬آڪٽپپوبر ‪1901‬ع تپپي‬
‫شڪارپور ۾ ڄائو‪ .‬ابتدائي تعليم شپڪارپور ۾ حاصپل ڪيپائين‪1918 .‬ع ۾ مئٽپرڪ‬
‫پاس ڪيائين‪1923 .‬ع ۾ بمبئي يونيورسپپٽيَء مپپان بپپي‪ .‬اي ‪ .‬جپپو امتحپپان پپپاس‬
‫ڪرڻ کان پپپوِء انگلين پڊ روانپپو ٿپپي ويپپو‪ ،‬جتپپان ‪1925‬ع ۾ ايپپم‪ .‬اي‪ .‬۽ صپپحافت ۾‬
‫ڊپلوما ڪيائين‪1925 .‬ع ۾ مدرسپپه هپپاِء اسپڪول ميرپورخپپاص جپپو هيپڊ ماسپپتر‬
‫مقرر ٿيو‪ .‬ٻن سپپالن جپپي عرصپپي کپپان پپپوِء‪1927 ،‬ع ۾ مدرسپپه هپپاِء اسپڪول‬
‫نوشهري فيروز جو پرنسيپال ٿيو‪1940 .‬ع ۾ ڪراچيَء ۾ ايڊيوڪيشنل انسپپيڪٽر‬
‫جي عهدي تي فائز ٿيو‪1951 .‬ع کان ‪1957‬ع تائين سنڌ جپپي تعليپپم کپپاتي جپپو‬
‫ڊي‪ .‬پي‪ .‬آِء‪ .‬ٿپپي رهيپو ۽ انهيپَء عهپپدي تپان پينشپپن تپپي لٿپو‪ .‬انصپپاري صپاحب‬
‫تعليمي ۽ انتظاميه مشغولين جي باوجود‪ ،‬سنڌي علم ۽ ادب سپپان بپپه لڳاپيپپل‬
‫رهيو‪ .‬حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي رح سان سندس جنون جپپي حپپد تپپائين‬
‫عشق هو‪ .‬پاڻ “شاهه جو رسالو” بپپه ايڊٽ ڪيپپو هئائيپپن‪ ،‬جپپو ‪1997‬ع ۾ شپپاهه‬
‫عبداللطيف ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز طرفان شايع ٿيو‪ .‬پاڻ سنڌي ادبي بورڊ جو‬
‫اعزازي سيڪريٽري ۽ رسپپالي “مهپپراڻ” جپپي ابتپپدائي دؤر ۾‪ ،‬ان جپپو مئنيجنپپگ‬
‫ايڊيٽر به ٿي رهيو‪ .‬هن افسانا به لکيا‪ .‬سندس افسانن جو مجموعو “پنج” جپپي‬
‫نالي سان شايع ٿيل آهي‪“ .‬سچل سرمست جو سپنڌي ڪلم” سپندس بهپترين‬
‫تاليف آهي‪ -2 .‬سيپٽمبر ‪1962‬ع تي ڪراچيَء ۾ وفات ڪيائين‪.‬‬
‫)‪ (1‬سن ‪2003‬ع ۾ نوابشاهه ضپپلعي جپپي علپپم پپپرور ڊسپپٽرڪٽ ڪوآرڊينيشپپن‬
‫آفيسر‪ ،‬محترم عبدالقادر منگي صاحب انهي پءَ رهائشپپي بنگلپپي کپپي تپپواريخي‬
‫ورثو قرار ڏيئي‪ ،‬ان کي “ايڇ‪ .‬ايم‪ .‬خوجا ميموريل لئبريري” جو درجو ڏنو‪.‬‬
‫)‪ (1‬خانبهپپادر غلم رسپپول خپپان جتپپوئي‪ ،‬پاڪسپپتان جپپي مشپپهور ۽ معپپروف‬
‫سياستدان‪ ،‬رئيس غلم مصطف ٰي خان جتپپوئيَء جپپو والپپد هپپو‪ .‬پپپاڻ ‪ -1‬جنپپوري‬
‫‪1945‬ع کان ‪ -31‬ڊسمبر ‪1952‬ع تائين ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ نواب شپاهه جپپو‬
‫پريزيڊنٽ ٿي رهيو‪.‬‬

‫عبدالرزاق عبدالسلم ميم ڻ )‪(1‬‬
‫قريشي حامد علي خانائي‬

‫عبدالرزاق بن عبدالسلم ميم پڻ )‪ ،(2‬پ “سپپاهتي” پر ڳڻي جپپي قپپديم‬
‫تواريخي شهر‪ ،‬نوشهري فيروز جي بلند مرتبي جپپي عپپالمن‪ ،‬فاضپپلن‪،‬‬
‫اديبن‪ ،‬شاعرن ۽ تعليمي ماهرن مان هڪ ٿي گذريو آهي‪ .‬پاڻ نوشپپهري‬
‫فيپپروز جپپي مشپپهور “صابـپپپوگرن” جپپي محلپپي )‪ (3‬جپپو رهنپپدڙ هپپو‪.‬‬
‫سندس زندگيَء ۽ علمي ۽ ادبي ڪارنامن جي باري ۾‪ ،‬هن وقت تپپائين‬
‫سنڌ جي ڪنهن به مؤرخ ۽ تذڪري نگپپار ڪوبه احپپوال بيپپان نپپه ڪيپپو‬
‫آهي‪ .‬ازان سواِء‪ ،‬سنڌي زبان ۽ ادب جي تواريخ مـپرتب ڪندڙن پڻ هن‬
‫علمي شخصيت کي پنهنجپپن تپپواريخن ۾ بل ڪل نظرانپپداز ڪري ڇڏيپپو‬
‫آهي‪ .‬ايتري قدر‪ ،‬جو اسان جو نئون نسل‪ ،‬هن بي مثل عپپالم‪ ،‬اديپپب ۽‬
‫شاعر جي علمي ڪارنامن کان پوريَء طرح سان ڪنهن بپپه صپپورت ۾‬
‫واقف نه آهي‪ .‬عبپپدالرزاق عبدالسپپلم جپپو مشپپهور نپپاول “جهپپان آرا”‬
‫ورهين کان ٻارهين )انٽر( ڪلس تي سپپنڌي مضپپمون جپپي سلسپپلي ۾‪،‬‬
‫نصاب طور پڙهايو وڃي ٿو‪ .‬ليڪن‪ ،‬مصنف جي متعلق‪ ،‬شاگردن خپپواه‬
‫عام پڙهندڙن کي هن بلندپايي جي نثرنگار ۽ شاعر جپپي بپپاري ۾ ڪابه‬
‫مفصل ڄاڻ حاصل نه آهي‪ .‬عبپپدالرزاق عبدالسپپلم جپپي بپپاري ۾ تمپپام‬
‫گهڻي ڳول ۽ جستجوَء کان پوِء‪ ،‬سندس متعلق جيڪي ڪجهپپه احپپوال‬
‫دستياب ٿي سگهيو آهي‪ ،‬ان جي بيناد تي سندس حياتيَء جو احپپوال ۽‬
‫سندس علمي‪ ،‬ادبي ۽ تعليمي ڪارنامن کي مرتب ڪري‪ ،‬هپپتي پيپپش‬
‫ڪجي ٿو‪.‬‬
‫عبدالرزاق عبدالسلم‪ ،‬نوشهري فيپپروز جپپي مشپپهور علمپپي خانپپدان‪،‬‬
‫“خطيب” گهراڻي جو چشم ۽ چراغ هو‪ .‬قديم دؤر ۾‪ ،‬نوشپپهري فيپپروز‬
‫جي “ميمڻ” قوم مان هيُء گهراڻو وڏي پَء عپپزت ۽ احپپترام جپپي نظپپر‬
‫سان ڏٺو ويندو هو‪ .‬سندس والد بزرگوار جو نالو ميپپان عبدالسپپلم بپن‬
‫حافظ محمپپد اسپپماعيل )‪ (1‬هپپو‪ .‬عبپپدالرزاق جپپو جنپپم ‪ -15‬سپپيپٽمبر‬
‫‪1898‬ع تي نوشهري فيروز ۾ ٿيو‪ (1) .‬جيئن ته عبدالرزاق جي ابتدائي‬
‫تعليم جي باري ۾ اڃا تائين ڪوبه مفصل احوال ملي نپپه سپپگهيو آهپپي‪،‬‬

‫ته پاڻ پنهنجي ابتپپدائي تعليپپم وقپپت جپپي ڪهپڙن نپپامور ُاسپپتادن وٽپپان‬
‫حاصل ڪيائين‪ .‬ان هوندي به سندس خانداني روايتن مان ايترو واضپپح‬
‫ٿئي ٿو ته هپپن پنهنجپپي ابتپپدائي تعليپپم پنهنجپپي ابپپاڻي شپپهر نوشپپهري‬
‫فيروز ۾ ئي حاصل ڪئي‪ .‬جيئن ته سندس والد ميان عبدالسلم ميم پڻ‪،‬‬
‫سنڌي پرائمري اسڪول نوشهري فيروز جو هيڊماستر هو‪ ،‬جنهپپن مپپان‬
‫انهيَء گمان کي تقويت ملپپي ٿپپي تپپه هـپپپن ضپپرور پنهنجپپي والپپد جپپي‬
‫زيرنگرانيَء نوشهري فيروز جي پرائمري اسڪول ۾ پرائمپپري سپپنڌيءَ‬
‫جي تعليم حاصل ڪئي هوندي‪ .‬سندس خانپپداني روايتپپن مپپان اهپپو بپپه‬
‫معلوم ٿئي ٿو ته عبدالرزاق پنهنجپپي ڀپپائرن وانگپپر فارسپپي زبپپان جپپي‬
‫تعليم پڻ پنهنجي شهر جي “قاضين جپپي محلپپي” واري مدرسپپي مپپان‬
‫حاصل ڪئي هئي‪ .‬انهيَء لحاظ سان هڪ اندازي مپپوجب هپپن ‪1905‬ع‬
‫ڌاري ابتدائي پرائمري تعليم جي منزل طيِء ڪئي هوندي!‬
‫ابتدائي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوِء‪ ،‬پاڻ ثپپانوي تعليپپم جپپا ڪجهپپه درجپپا‬
‫“مدرسپپه هپپاِء اسپپڪول‪ ،‬نوشپپهري فيپپروز” )‪ (1‬۾ پڙهيپپو‪ .‬جيئن تپپه‬
‫نوشهري فيروز ۾ قائم ڪيپپل “مدرسپه هپپاِء اسپڪول” ان وقپپت تپپائين‬
‫تعليمي لحاظ کان اڃا “هاِء اسڪول” جي سطح تائين ڪونه پهتو هپپو‪،‬‬
‫ان ڪري عبدالرزاق جي والد کيس “سنڌ مدرسته السلم‪ ،‬ڪراچيَء”‬
‫۾ داخل ڪرايو‪ ،‬جتپپان هپپن ‪1916‬ع ڌاري مئٽپپرڪ جپپو امتحپپان “بمپپبئي‬
‫يونيورسٽيَء” مان پاس ڪيو‪ .‬انهيَء متعلق‪ ،‬عبدالرزاق پنهنجي ڪتپپاب‬
‫“گـپئٽي‪ :‬هڪ جرمن شپپاعر ۽ ڊرامپپا نپپويس” جپپي “تمهيپپد” ۾ ه پڪ هن پڌ‬
‫ڄاڻائي ٿو‪:‬‬
‫“اتفاقا ً رات خواب ۾ پنهنجو پيارو ُاستاد‪ ،‬مرحپپوم مسپپٽر ٽپپامس هئري‬
‫وائينس‪ (1)،‬ايم‪.‬اي‪ ،.‬سابق پرنسيپال سنڌ مدرسه جو ڏٺم‪(2)”،‬‬
‫عبدالرزاق ميمڻ‪ ،‬انهيَء مٿئين عبارت ۾ سپپنڌ مدرسپپي جپپي پرنسپپيپال‬
‫ٽي‪ .‬ايڇ‪ .‬وائينس جو نالو ڄاڻايو آهي‪ ،‬جو سندس ُاسپپتاد هپپو‪ .‬ان مپپان‬
‫اسان جي گمان جي تائيد ٿئي ٿي ته عبپپدالرزاق سپپنڌي پرائمپپري چپپار‬
‫درجا پاس ڪرڻ کان پوِء‪ ،‬ثانوي تعليم جا چپپار درجپپا کپپن مدرس په هپپاِء‬
‫اسڪول‪ ،‬نوشهري فيروز ۾ پڙهيو ۽ ان بعد پنجين درجي انگريزيءَ کان‬
‫مئٽرڪ تپپائين سپپنڌ مدرسپته السپپلم‪ ،‬ڪراچيپَء ۾ تعليپپم حاصپپل ڪئي‪.‬‬
‫ليڪن‪ ،‬انهيَء تعليمي عرصي جو پورو ۽ صحيح احوال ڪونه ٿپپو ملپپي‪.‬‬
‫انهيَء ڏس ۾‪ ،‬سندس تعليم کاتي ۾ ملزمت جي شپپروعات جپپي سپپن‪،‬‬
‫يعني ‪1922‬ع جو ذڪر ملي ٿو‪ ،‬جڏهن هـپن ايم‪ .‬اي‪ .‬پپپاس ڪئي هئي‪.‬‬

‫ان لحاظ کان اهو چئي سگهجي ٿو ته هـپن ‪1917‬ع ڌاري مئٽپپرڪ جپپو‬
‫امتحان امتيازي حيثيت سان پاس ڪيو هوندو! مئٽرڪ پاس ڪرڻ کپپان‬
‫پوِء‪ ،‬اٽڪل ڇهن ستن سالن واري عرصي جي باري ۾‪ ،‬سپپندس متعلپپق‬
‫ڪوبه واضح احوال ڪونه ٿو ملي‪.‬‬
‫انهيَء عرصي ۾‪ ،‬عبدالرزاق ميمڻ ضرور وڌيڪ اعل ٰي تعليم حاصل ڪرڻ‬
‫جي سلسلي ۾ جدوجهد ۾ مشغول رهيو هوندو‪ ،‬ڇاڪاڻ ته سندس تعلق‬
‫علمپپي گهرا ڻي سپپان هپپو ۽ ائيپپن خاموشپپيَء ۾ وقپپت ڪونه گنوايپپو‬
‫هوندائين! انهيَء لِء وري به سندس ڪتاب “گـئٽي” جي تمهيد طپپرف‬
‫رجوع ڪرڻ سان اسان کي هڪ ٻيو اشارو ملي ٿپپو‪ ،‬تپپه هـپپپن بپپي‪ .‬اي‪.‬‬
‫تائين اعل ٰي تعليم سنڌ جي مشپپهور درسپپگاهه‪ ،‬ڊي‪ .‬جپپي‪ .‬سپپنڌ ڪاليپپج‪،‬‬
‫ڪراچيَء مان حاصل ڪئي‪ .‬ان بابت پاڻ چوي ٿو‪:‬‬
‫“آخر ۾ مان پنهنجي مـپشفق ۽ مـپربي ُاستاد‪ ،‬پروفيسر گربخشپپاڻي )‬
‫‪ (1‬صاحب ايم‪ .‬اي‪ ،.‬پي ايڇ‪.‬ڊي‪ .‬جو از حد مشڪور ۽ ممنپپون آهيپپان‪،‬‬
‫جنهن صاحب نوازش فرمائي هپپن ڪتپپاب جپپي بپپاري ۾ گپپوهر فشپپاني‬
‫ڪئي آهي‪(3) ”.‬‬
‫عبدالرزاق ميمڻ جي پنهنجي انهيَء بيان مان اهو صاف ظپپاهر ٿئي ٿپپو‬
‫ته سنڌ جو مشهور عالم‪ ،‬اديب‪ ،‬محقپپق ۽ حضپپرت شپپاهه عبپپداللطيف‬
‫ڀٽائي رحه جو پارکو‪ ،‬ڊاڪٽپپر هوتچنپپد مولچنپپد گربخشپپاڻي پپڻ سپپندس‬
‫مـپربي استاد هو‪ .‬عبدالرزاق‪ ،‬بي‪.‬اي‪ .‬پپاس ڪرڻ کپان پپوِء‪ ،‬انگريپزي‬
‫ادب ۾ ايم‪.‬اي‪ .‬جو امتحان پاس ڪيو‪ .‬پاڻ ايل‪.‬ايپپل‪.‬بپپي جپپو امتحپپان بپپه‬
‫پاس ڪيو هئائين‪.‬‬
‫عبدالرزاق جي متعلق‪ ،‬سندس زندگيَء” تعليم جي سلسپپلي ۾‪ ،‬اسپپان‬
‫کي فقط ايتري ئي معلومات دستياب ٿي سگهي آهي‪ ،‬جنهن جپپي آڌار‬
‫تي سندس احوا ُ‬
‫ل مرتب ڪيو ويو آهي‪ .‬عبدالزاق ميم پڻ پنهنجپپي دؤر ۾‬
‫انگريزي‪ ،‬فارسي ۽ سنڌي ٻولين جپپو وڏو عپپالم ۽ فاضپپل هپپو‪ ،‬۽ ويهيپپن‬
‫صدي عيسويَء جي وڏن برک سنڌي عالمن ۾ بلند مقام رکندڙ هو‪.‬‬
‫جيئن ته عبدالرزاق ميمپڻ جپپي خانپپدان جپپو لڙو درس ۽ تپپدريس جپپي‬
‫طرف هو‪ ،‬انهيَء ڪري هـپن پڻ تعليم کاتي ۾ ملزمت ڪرڻ کپپي وڌي پڪ‬
‫ترجيح ڏني ۽ تعليم کاتي ۾ هڪ ُاستاد جي حيثيت ۾ داخل ٿيو‪ .‬جيتپپوڻيڪ‬
‫پاڻ قانون جي ڊگري به رکندڙ هو ۽ ُان زماني ۾ وڪالت جي پيشي کي‬
‫وڏي اهميت ڏني ويندي هئي‪ ،‬لي ڪن هـپپپن و ڪالت جپپي بپپدران تعليپپم‬
‫کاتي کي وڌيڪ اهميت ڏني ۽ انهيَء ميپپدان ۾ پپپاڻ کپپي هپپر لحپپاظ کپپان‬

‫ڪامياب ثابت ڪيائين‪ .‬البت‪ ،‬اهو معلوم ٿي نه سگهيو آهي ته پاڻ سڀ‬
‫کپپان پهريپپائين ڪٿپپي ۽ ڪه پڙي تعليمپپي اداري ۾ ُاسپپتاد جپپي حيپپثيت ۾‬
‫ملزمت جي شروعات ڪيائين‪ ،‬۽ ڪهڙيءَ طرح درجي بدرجي ترقيپپءَ‬
‫جون منزلون طيِء ڪيائين‪.‬‬
‫انهيَء سلسلي ۾ پروفيسر ڊاڪٽر عطا محمد “حامي” لکي ٿو‪:‬‬
‫“سن ‪1923‬ع ۾ عبدالرزاق عبدالسلم‪ ،‬ناز هاِء اسپپڪول )‪ (1‬خيرپپپور‬
‫ميرس جو پرنسيپال مقرر ٿيو‪(4) ”.‬‬
‫پروفيسر “حامي” صاحب جي انهيَء مٿئين بيان مپپان اهپپو ظپپاهر ٿئي‬
‫ٿو ته سندس ذهانت‪ ،‬علمي قابليت ۽ انتظامي مهارت کان متپپاثر ٿپپي‪،‬‬
‫خيرپور رياست جي واليَء‪ ،‬مير علي نپواز خپپان “نپپاز” کيپپس نپاز هپاِء‬
‫اسڪول‪ ،‬خيرپور ميرس جو پرنسيپال مقپرر ڪيپو هپو‪ .‬ان سلسپلي ۾‪،‬‬
‫اسان جپپي راِء آهپپي تپپه عبپپدالرزاق شپپروع ۾‪ ،‬يعنپپي ‪1922‬ع ۾ ضپپرور‬
‫ڪنهن هاِء اسڪول ۾ ُاستاد مقرر ٿيو هوندو‪ ،‬جتي سندس غير معمولي‬
‫قابليت‪ ،‬تعليمپي مهپپارت ۽ انتظپپامي صپپلحيتن کپان متپپاثر ٿپپي‪ ،‬کيپس‬
‫رياست خيرپور جي هن وڏي اهم تعليمپپي اداري جپپو پرنسپپيپال مقپپرر‬
‫ڪيو ويو‪.‬‬
‫ناز هاِء اس پڪول‪ ،‬خيرپپپور ميپپرس ۾ پپپاڻ ڪيپپترو وقپپت پرنسپپيپال جپپي‬
‫عهدي تي فائز رهيو ۽ ُاتي ڪيتري قدر پاڻ کپپي ه پڪ ڪاميپپاب تعليمپپي‬
‫ماهر ۽ اعل ٰي منتظم ثابت ڪيائين‪ ،‬ان جي متعلق به ڪا واضح حقيقت‬
‫ڪانه ٿي ملي‪ .‬ليڪن‪ ،‬سندس ڪتپپاب “گـپپپئٽي” جپپي تمهيپپد مپپان اهپپو‬
‫ظاهر ٿئي ٿو تپپه پپپاڻ جڏهپپن اهپپو مپپذڪور ڪتپپاب تصپپنيف ڪري سپپن‬
‫‪1929‬ع ۾ شايع ڪرايائين‪ ،‬ته ُان وقت به پاڻ خيرپپپور ميپپرس جپپي نپپاز‬
‫هاِء اسڪول جو پرنسيپال هو‪ .‬اهڙيَء طپپرح‪ ،‬سپپندس ه پڪ ٻيپپو ڪتپپاب‬
‫“جهان آرا” ناول جي صورت ۾ ‪1931‬ع ۾ شپپايع ٿيپپو ۽ انهيپَء سپپاڳئي‬
‫سال ‪1931‬ع ۾ سندس ٽيون ڪتاب “گلزار نظم” پپڻ ڇپجپپي پڌرو ٿيپپو‪،‬‬
‫ته پاڻ انهيَء ساڳئي عهدي تي خيرپورميرس ۾ نظر اچي ٿپپو‪ .‬ان کپپان‬
‫پوِء‪ ،‬سن ‪1934‬ع ۾ سندس چوٿون ڪتاب “مٺڙا ٻول” ڇپجڻ وقپپت بپپه‬
‫ميمڻ صاحب خيرپور ۾ ئي ناز هاِء اسڪول جو پرنسيپال هو‪.‬‬
‫ازان سپپواِء‪ ،‬مفپپتي محمپپد رحيپپم سپڪندري‪ ،‬خطيپپب مسپپجد درگپپاهه‬
‫شپپريف‪ ،‬پيپپر جپپو ڳوٺ‪ ،‬پنهنجپپي ه پڪ مضپپمون ۾ انهي پَء ڳالهه جپپو‬
‫انڪشاف ڪندي لکي ٿو‪:‬‬

‫“حضرت پيپپر سپپائين ’ڪڪڪوٽ ڌڻڪڪي‘ پنهنجپپي لئق ۽ فپپائق نينگپپر‪ ،‬پيپپر‬
‫سائين صبغت الله شاهه جي تعليم جو انتظام ڪيو‪ .‬قپرآن پپاڪ‪ ،‬دينپي‬
‫تعليپپم‪ ،‬فارسپپي ۽ سپپنڌي ٻپپولي پڙهپپائڻ لِء مرحپپوم حپپافظ خپپدابخش‬
‫سپپومرو )منگرجپپي جپپو(‪ ،‬مولپپوي امپپام بخپپش مهيسپپر ۽ عبپپدالرزاق‬
‫صاحب ميمڻ )پرنسيپال خيرپور ڪاليج()‪ (1‬کي مقرر ڪيو‪(5) ”.‬‬
‫مفتي محمد رحيم سڪندريَء جي انهيَء مٿئين عبپارت مپان اهپو ظپاهر‬
‫ٿئي ٿو ته پير سائين سيد صبغت الله شاهه )ثاني( کپپي انگريپپزي ٻپپوليءَ‬
‫تي مهارت حاصل ڪرڻ لِء عبدالرزاق ميمپڻ کپپي سپپندس اتپپاليق ڪري‬
‫رکيو ويو هو‪ .‬ساڳئي وقت‪ ،‬اهو به معلوم ٿئي ٿو ته پاڻ ان وقت خيرپور‬
‫۾ پرنسيپال جي عهدي تي فائز هو‪.‬‬
‫انهن مٿين شاهدين مان اهو واضح ٿئي ٿو تپپه عبپپدالرزاق ميم پڻ‪ ،‬سپپن‬
‫‪1923‬ع کان ‪1935‬ع تپائين “نپاز هپاِء اسپڪول”‪ ،‬خيرپپور جپو لڳيتپو‬
‫پرنسيپال ٿي رهيپو‪ .‬انهيپَء عرصپپي دوران سپندس تعليمپپي مهپپارت ۽‬
‫بهترين انتظامي ڪارڪردگيَء کي ڏسي‪ ،‬رياست جي واليپپَء‪1937 ،‬ع‬
‫۾ کيس ترقي ڏيئي‪ ،‬رياست جي اندر وڌيڪ جديپپد انگريپپزي تعليپپم جپپي‬
‫ڦهلَء ۽ بهترين تعليمي نظام قائم رکڻ لِء‪ ،‬ڊائريڪٽر پبلڪ انسٽرڪشپپن‬
‫)ڊي‪.‬پي‪.‬آِء‪ (.‬جي منصب تي فائز ڪيپپو‪ .‬پروفيسپپر ڊاڪٽپپر عطپپا محمپپد‬
‫“حامي” جو قول آهي‪:‬‬
‫“عبپپپدالرزاق‪ ،‬خيرپپپپور رياسپپپت جپپپو ڊائريڪٽپپپر پبلپپپڪ انسٽرڪشپپپن‬
‫)ڊي‪.‬پي‪.‬آِء‪ (.‬به ٿي رهيو‪(6) ”.‬‬
‫پاڻ ڊي‪ .‬پي آِء‪ .‬جي عهدي تپپي ڪيپپترو وقپپت رهيپپو‪ ،‬ان بپپاري ۾ بپپه ڪا‬
‫صحيح معلومات ڪانه ٿي ملي‪ .‬پر جيئن ته عبدالرزاق ميمڻ ‪1941‬ع ۾‬
‫وفپپات ڪئي‪ ،‬تنهن ڪري اسپپان جپپو گمپپان آهپپي تپپه پپپاڻ ان وقپپت بپپه‬
‫ڊي‪.‬پي‪.‬آِء‪ .‬جي عهدي تي فائز هو ۽ ان دوران ئي رحلت ڪيائين‪.‬‬
‫عبدالرزاق ميمڻ جي باري ۾ وڌيڪ جاکوڙ ڪندي اهو معلوم ٿئي ٿو‪ ،‬تپپه‬
‫هن برصغير هند و پاڪ جي وڏين تعليمي ڪانفرنس ۾ رياسپپت خيرپپپور‬
‫جي نمائندگي ڪئي‪ ،‬۽ انهن موقعن تي هن پنهنجپپي اعل پ ٰي صپپلحيتن ۽‬
‫تعليم جي ترقيَء لِء وڏيَء مهارت ۽ قابليت جو مظاهرو ڪيو‪ .‬ان ڏس‬
‫۾ پروفيسر ڊاڪٽر عطا محمد “حامي” جو قول آهي‪:‬‬
‫“سن ‪1924‬ع ۾ عبدالرزاق جڏهن ناز هاِء اسڪول جپپو پرنسپپيپال هپپو‪،‬‬
‫ته ان وقت دهليَء ۾ آل انڊيا مسلم ايڊيوڪيشنل ڪانفرنس )‪ (1‬منعقد‬
‫ڪئي ويئي هئي‪ .‬خيرپور جي واليپَء‪ ،‬ميپپر علپپي نپپواز خپپان “نپپاز” )‪(2‬‬

‫طرفان ُان ڪانفرنس ۾ کيس رياست جي نمائندگي ڪرڻ لءِ موڪليپپو‬
‫هو‪ .‬پاڻ جڏهپپن ان ڪانفرنس کپپان مپپوٽي آيپپو‪ ،‬تڏهپپن ان جپپي مڪمپپل‬
‫رپورٽ مير صاحب کي پيش ڪئي هئائين‪(7) ”.‬‬
‫پروفيسر ڊاڪٽپپر عطپپا محمپپد “حپپامي” پنهنجپپي انهي پَء مٿئيپپن بيپپان ۾‬
‫مذڪور ڪانفرنس جي منعقد ٿيڻ جو هن پڌ “دهلپپي” لکيپپو آهپپي‪ ،‬جي ڪو‬
‫درسپپت نپپه آهپپي‪ .‬دراصپپل‪ ،‬اهپپا ڪانفرنس‬
‫تواريپپخ جپپي لحپپاظ کپپان ُ‬
‫“بمبئيَء” ۾ ٿپي هئي ۽ اهپو ڪانفرنس جپپو ‪ 37‬هپپون اجلس هپو‪ ،‬جپپو‬
‫آنريبل سرابراهيم رحمت الله بمبئيَء واري )‪ (3‬جي صدارت ۾ ٿيو هو‪.‬‬
‫)‪(8‬‬
‫عبدالرزاق ميمڻ تعليم سان گڏ علپپم ۽ ادب سپپان بپپه گهپپري دلچسپپپي‬
‫رکندڙ هو‪ .‬سندس مشهور ناول “جهان آرا” جو اڀيپپاس ڪنپپدي معلپپوم‬
‫ٿئي ٿو ته پاڻ جڏهن ناز هاِء اسڪول خيرپور ميرس جو پرنسپپيپال هپپو‪،‬‬
‫ته ان وقت اسڪول مان هڪ علمي ۽ ادبي مخزن جاري ڪئي هئائيپن‪.‬‬
‫اها مخزن هڪ اعل ٰي درجي جي علمي ۽ ادبي مخپپزن هئي‪ ،‬جپپا علمپپي‪،‬‬
‫ادبي ۽ تواريخي مضمونن‪ ،‬افسانن ۽ شعرن جو مـپرقع هئي‪ .‬عبدالرزاق‬
‫پاڻ به ان مخپپزن ۾ پنهنجپا معلومپاتي ۽ تپواريخي مضپمون‪ ،‬ڪهپپاڻيون ۽‬
‫شعر ڏيندو هو‪ .‬نثر نويسيَء سان گڏ پاڻ شعر گوئيَء جي مذاق به رکندڙ‬
‫هو ۽ پنهنجي شعر ۾ “رفعت” تخلص استعمال ڪندو هو‪.‬‬
‫خيرپور جو شهر‪“ ،‬رياست خيرپور” جي راڄڌاني هو‪ .‬خيرپپپور رياسپپت‬
‫جا ٽالپر حڪمران پڻ پنهنجي وڏن جي روايت مطابق‪ ،‬علم ادب ۽ شعر‬
‫و شپپاعريَء جپپو ذوق ۽ شپپوق رکنپپدا هئا‪ .‬خيرپپپور رياسپپت جپپي ٽپپالپر‬
‫حاڪمن جپپي علمپپي ۽ ادبپپي ذوق ۽ ڪارنپپامن جپپي متعلپپق‪ ،‬پروفيسپپر‬
‫ڊاڪٽر عطامحمد “حامي” صپپاحب پنهنجپپي پپپي ايپپڇ‪.‬ڊي جپپي مقپپالي ۾‬
‫تفصيل سان روشني وڌي آهي‪ .‬خيرپور رياسپپت جپپي ٽپپالپر حڪمرانپپن‬
‫جي درٻار ۾ هميشه وقت جا نامور عالم‪ ،‬اديب ۽ شپپاعر موجپپود رهنپپدا‬
‫هئا‪ .‬مير صاحب انهن جا وڏا قدردان هئا‪ .‬روايت آهي ته هن ئي شهر ۾‬
‫اڪثر شاعرن جون محفلون ۽ مجلسون منعقپد ٿينپديون هيپون‪ ،‬جپپن ۾‬
‫نامور شاعر اچي شريڪ ٿينپپدا هئا ۽ داد وصپپول ڪنپپدا هئا‪ .‬عبپپدالرزاق‬
‫“رفعت” پڻ انهن مشاعرن ۾ وڏيَء دلچسپيَء سپپان شپريڪ ٿينپدو هپو‪.‬‬
‫ان کان سواِء‪ ،‬سنڌ مسلم ادبي سوسائٽي‪ ،‬حيپپدرآباد جپپي مشپپاعرن ۽‬
‫علمي مجلسن ۽ ڪانفرنسن ۾ به اچي حصو وٺندو هپپو‪ .‬پپپاڻ ميپپر علپپي‬
‫نواز خان “ناز” جي خاص صپپحبتين ۽ مجلپپس ڪنپپدڙن مپپان ه پڪ هپپو‪.‬‬

‫پروفيسر ڊاڪٽر عطا محمد “حاميَء”‪“ ،‬ڪليات ناز” ۾ هڪ هنپپڌ انهيپپَء‬
‫ڳالهه ڏانهن اشارو ڪيو آهي‪(9) .‬‬
‫عبپپدالرزاق ميم پڻ جپپي علمپپي ۽ ادبپپي نپپثري ڪتپپابن ۽ شپپاعريَء جپپي‬
‫مجموعن جي مطالعي کان پوِء‪ ،‬اهو چئي سگهجي ٿو تپه پپپاڻ هپڪ وڏو‬
‫ذهانت جو صاحب‪ ،‬بهترين انسان ۽ بلند درجي جو عالم هو‪ .‬پاڻ فطرتا ً‬
‫ڪريم النفس‪ ،‬نيڪ‪ ،‬خليق ۽ دوست نواز هو‪ .‬ساڳئي وقت پپپاڻ قپپومي‬
‫غيرت جو جذبو رکندڙ هو‪ .‬سندس ناول “جهان آرا” جي ديبپپاچي مپپان‬
‫ظاهر ٿئي ٿو ته پاڻ مذهبي ڪٽرپڻي کان آزاد هو‪ .‬پپپاڻ محبپپت ۽ ايڪتپپا‬
‫جو حامي هو‪“ .‬هندو‪ -‬مسلم” اتحاد جو پڻ قائل هو‪.‬‬
‫عبدالرزاق ميمڻ جڏهن خيرپور رياست جو ڊي‪ .‬پي‪ .‬آِء‪ .‬هو‪ ،‬ته ان وقت‬
‫پاڻ ذيابطيس جي موذي مپپرض ۾ مبتل ٿپپي پيپپو‪ .‬کيپپس علج لِء سپپول‬
‫اسپتال سکر ۾ داخل ڪيو ويو‪ ،‬ليڪن سندس حياتيَء جو ما ُڻ ڀرجي آيو‬
‫۽ ‪ 43‬ورهين جي ننڍي ڄمار ۾ ‪ -31‬ڊسمبر ‪1941‬ع تي هن فاني جهپپان‬
‫مان رحلت ڪيائين‪ .‬کيس سندس ابپپاڻي شپپهر‪ ،‬نوشپپهري فيپپروز جپپي‬
‫قپپديم قبرسپپتان‪“ ،‬ميپپان عپپدر سپپلطان” ۾ دفپپن ڪيپپو ويپپو‪ .‬مرحپپوم‬
‫عبدالرزاق کي جيڪڏهن اڃا حياتي وفا ڪري ها‪ ،‬ته پاڻ سپپنڌي زبپپان ۽‬
‫ادب جي دامن ۾ ُاهي سهڻا ۽ دلڪش گـپ َ‬
‫ل نڇاور ڪري ها‪ ،‬جي اڃا به‬
‫وڌيڪ سڳنڌ ۽ سـپرهاڻ ڏين ها!‬
‫عبدالرزاق ميمڻ)‪ ،(1‬ڳڙهي ياسين جپپي ميپپان عبپپدالعزيز سپپمي جپپي‬
‫نياڻيَء سان شادي ڪئي‪ .‬سندس انهي پَء گهرواري پَء ‪ 75‬ورهيپپن جپپي‬
‫عمر ۾ ‪1974‬ع ۾ رحلت ڪئي ۽ خيرپپپور ۾ ئي مپپدفون ٿپپي‪ .‬عبپپدالرزاق‬
‫کي ظفرالحق نالي صرف هڪ فرزند ٿيو‪ .‬ظفپپر الحپپق ‪1929‬ع ۾ تولپپد‬
‫ٿيو‪ .‬پرائمري تعليم پرائڻ کان پپپوِء نپپاز هپپاِء اسپڪول مپپان مئٽپپرڪ جپپو‬
‫امتحان پاس ڪيائين‪ .‬ان وقت سندس والپپد‪ ،‬عبپپدالرزاق ميم پڻ وفپپات‬
‫ڪري ويو هو‪ .‬خيرپور رياست جي واليَء‪ ،‬ميمڻ صاحب جي گهرواريَء‬
‫لِء معقول پينشن مقرر ڪئي ۽ سندس فرزند ظفرالحپپق لءِ اس پڪالر‬
‫شپ منظور ڪري‪ ،‬کيس اعل ٰي تعليپپم لِء علپپي ڳڙهپپه يونيورسپپٽيَء ۾‬
‫موڪليو‪ ،‬جتان هـپن بپپي‪.‬اي‪ .‬جپپي ڊگپپري حاصپپل ڪئي‪ .‬تعليپپم حاصپپل‬
‫ڪرڻ کان پوِء‪ ،‬پاڻ شروع ۾ ڪجهه وقت لِء ان ڪم ٽي ڪس آفيسپپر ٿپپي‬
‫رهيو‪1952 .‬ع ۾ پوليس کاتي ۾ ڊي‪.‬ايپپس‪.‬پپپي مقپپرر ٿيپپو‪ ،‬جتپپان ترقپپي‬
‫ڪندي ‪1978‬ع ۾ ڊي‪.‬آِء‪.‬جي جي عهدي تي فائز ٿيپپو ۽ اتپپان ئي پينشپپن‬
‫ورتائين‪ -9 .‬جنوري ‪1994‬ع تي ‪ 65‬ورهين جي عمر ۾ لڏاڻو ڪيپپائين”‬

‫ڪراچيَء ۾ مدفون ٿيو‪ .‬ظفرالحق ٻه شاديون ڪيون‪ ،‬جپپن مپپان کيپپس‬
‫ٽن پپـپٽن ۽ هڪ نياڻيَء جو اولد ٿيپپو‪ .‬هپپتي سپپندس اولد جپپو مختصپپر‬
‫ذڪر ڪجي ٿو‪:‬‬
‫‪ .1‬اڪرام الله‪ :‬هن جي ولدت ‪1947‬ع ۾ خيرپورميرس ۾ ٿي‪ .‬نپپاز هپپاءِ‬
‫اسپپڪول مپپان مئٽپپرڪ جپپو امتحپپان پپپاس ڪيپپائين‪ .‬ممتپپاز ڪاليپپج‪،‬‬
‫خيرپپپورميرس مپپان انٽپپر ڪيپپائين‪1970 .‬ع ۾ پپپوليس کپپاتي ۾ ملزمپپت‬
‫اختيار ڪيائين‪ .‬پاڻ هن وقپپت سپپانگهڙ ضپپلعي ۾ “چ پڪ ‪ 41‬ورڪشپپاپ”‬
‫ٿاڻي جو ايس‪.‬ايڇ‪.‬او‪ .‬آهي‪.‬‬
‫‪ .2‬جاويد ظفر‪ :‬پاڪستان ايئر فورس ۾ گروپ ڪئپٽن جپپي عهپپدي تپپي‬
‫پشاور ۾ آهي‪.‬‬
‫‪ -3‬وقار ظفر‪ :‬هيُء زميندار آهي ۽ زمينداريَء جو ڪم سنڀاليندو آهي‪.‬‬
‫‪ .4‬نياڻي‪ :‬لڙڪاڻي جي مشهور جپپاگيردار‪ ،‬مرحپپوم پيپپر بخپپش ڀـپپپٽي‬
‫جي گهرواري آهي‪.‬‬
‫تصنيفات‬
‫عبدالرزاق ميمڻ پنهنجپي ملزمپت جپي مصپروفيتن ۽ درس و تپدريس‬
‫جي مشغلي سان گڏ‪ ،‬تصنيف ۽ تاليف جو به ڪافي ڪم ڪيپپو آهپپي ‪.‬‬
‫پپپاڻ اٽ ڪل ويهپپن ورهيپپن تپپائين سپپنڌي زبپپان ۽ ادب لِء لکنپپدو رهيپپو‪.‬‬
‫بهرحال‪ ،‬هن جيڪي ڪتپپاب تصپپنيف ۽ تپپاليف ڪيپپا آهپپن‪ ،‬تپپن مپپان هپپر‬
‫ڪتاب پنهنجيَء جاِء تي علمي ۽ ادبپپي لحپپاظ کپپان هپڪ بهپپترين املهپپه‬
‫ماڻڪ آهي‪ .‬هتي سندس انهن لکيل ڪتابن ۽ شاعريَء جو علمي لحاظ‬
‫کان جائزو وٺون ٿا‪:‬‬
‫گـپئٽي‪:‬‬
‫عبدالرزاق ميمڻ جي ادبي ڪارنامن تي روشني وجهڻ وقت اهو معلوم‬
‫ٿئي ٿو ته سندس سڀ کان پهرئين تصنيف “گـپئٽي‪ :‬هڪ جرمن شپپاعر‬
‫۽ ڊرامانويس” آهي‪ .‬گـپئٽي‪ ،‬هڪ مشهور جرمن دانشور‪ ،‬شاعر ۽ نپپاٽڪ‬
‫نپپويس ٿپپي گپپذريو آهپپي‪ .‬هـپپپو او ڻويهين عيسپپوي صپپديَء جپپي مکيپپه‬
‫شاعرن مان هڪ برک شاعر جي حيپپثيت ۾ ڄپپاتو ۽ سـپپپڃاتو وڃپپي ٿپپو‪.‬‬
‫شعرگوئيَء ۾ تمام لثاني هو ۽ ناٽڪ به پنهنجيَء جاِء تي بي نظير اٿس‪.‬‬
‫کيس سنڌ جي علمي طبقي ۽ عام پڙهندڙن سان روشناس ڪرائڻ لِء‪،‬‬
‫عبدالرزاق هيُء ڪتاب لکيو هو‪ .‬هن ڪتاب جپپي اهميپپت جپپي بپپاري ۾‪،‬‬
‫سنڌ جو مشهور عالم ۽ محقق‪ ،‬ڊاڪٽر گربخشپپاڻي انهيپَء ڪتپپاب جپپي‬
‫“مهاڳ” ۾ لکي ٿو‪:‬‬

‫“سنڌي ساهتيه جي لکڻ ۽ پڙهپڻ جپو شپوق اڄ البپت ا ڳي کپان وڌيپڪ‬
‫آهي‪ ،‬پر اڃا دل گـپهري ترقي نه ٿي آهي‪ .‬انهيَء جو ه پڪ سپپبب هي پُء‬
‫آهي‪ ،‬جو سنڌ ۾ خاص ساهتيه جي سـپڌاري ۽ واڌاري جي مدنظر سپپان‬
‫ورلو ڪو ڪتاب لکيو وڃي ٿو‪ .‬ڪتاب ڇپجن به گهڻيئي ٿپپا‪ ،‬مگپپر ا ڪثر‬
‫اهڙا‪ ،‬جن مان نه هپـپوند نه شـپڪر‪ .‬تنهنڪري جڏهين ڪو اهپڙو ڪتپپاب‬
‫ڇپجي‪ ،‬جنهن مان هڪ پاسي نوجپپوانن کپپي دمپپاغي ۽ اخلقپپي ترغيپپب‬
‫ملي‪ ،‬تڏهين اسپپان جپپو عيپپن فپپرض آهپپي تپپه اهپڙي ڪتپپاب جپپي قپپدر‬
‫شناسي ڪري‪ ،‬مصنف جي همت افزائي ڪريون‪(10)”.‬‬
‫ڊاڪٽر گربخشاڻيَء جي انهيَء مٿئين عبارت مپپان ُان دؤر جپپي سپپنڌي‬
‫ادب جي عڪاسي ٿئي ٿي‪ ،‬۽ ساڳيَء طرح ان ڪتاب جي ضپپرورت ۽‬
‫اهميت جو به پتو پوي ٿو‪ .‬عبدالرزاق پنهنجي هن ڪتاب ۾‪ ،‬گـپئٽي جپپي‬
‫نظپپم ۽ نپپاٽڪ جپپون خوبيپپون ۽ خپپاميون نهپپايت ئي ناقپپدانه انپپداز ۾‪،‬‬
‫سنجيدگيَء ۽ صاف گوئيَء سان عام فهم سنڌي عبارت ۾ بيپپان ڪيپپون‬
‫آهن ۽ اهو ثابت ڪيو اٿس ته هيُء جڳ مشپپهور عالـپپپم وڏي پپپايي جپپو‬
‫بپـلند درجي وارو انسپپان‪ ،‬شپپاعر ۽ نپپاٽڪ نپپويس هپپو‪ .‬هپپن ڪتپپاب جپپو‬
‫ڳپـپوڙهو اڀياس ڪندي اهو به واضح ٿئي ٿو ته علم تنقيد‪ ،‬خاص طرح‬
‫سان شعر ۽ شاعريَء جي پرکڻ لِء ڪي خاص ُاصول‪ ،‬ماڻ ۽ ماپا آهن‪،‬‬
‫جن جي بنياد تپپي انهيپَء قسپپم جپپي ڪتپپاب کپپي پرکپپي سپپگهجي ٿپپو‪.‬‬
‫مصنف‪ ،‬انهن سڀني ڳالهين ۽ اصپپولن کپپي مپپدنظر رکپپي‪،‬گـپپپئٽي کپپي‬
‫ُاجاگر ڪرڻ جي عالمانه انداز ۾ ڪوشش ڪئي آهپپي‪ .‬هپپن ڪتپپاب جپپي‬
‫ورق گرداني ڪرڻ سان عبدالرزاق جي علمي بصيرت‪ ،‬وسيع مطالعي‬
‫۽ سنڌي ۽ انگريزي ٻولين تي پپـپورو پپـپپورو عبپپور هئڻ جپپي ڄپپاڻ پپپوي‬
‫ٿي‪ .‬هيُء ڪتپپاب ڪرائون سپپائيز ۾ ‪ 107‬صپپفحن تپپي مشپپتمل آهپپي ۽‬
‫نومبر ‪1929‬ع ۾ ڀارت پرنٽنگ پريس‪ ،‬ڪراچيَء ۾ ڇپيو‪.‬‬
‫جهان آرا‪:‬‬
‫عبدالرزاق ميمڻ جو لکيل ناول “جهان آرا”‪ ،‬سنڌي زبان ۽ ادب جو هڪ‬
‫شاهڪار آهي‪ .‬هيُء ناول‪ ،‬سنڌي ٻوليَء جي اصولڪن نپپاولن مپپان هپڪ‬
‫آهي‪ ،‬۽ زبان ۽ پلٽ جي لحاظ کان مڪمل ۽ فني لحپپاط کپپان پخـپپپتي‬
‫پلٽ وارو ناول آهي‪ .‬ان دؤر ۾ جيڪي اصلوڪا ۽ طبعزاد ناوِ َ‬
‫ل‪ ،‬آڱريپپن‬
‫تي ڳڻن جيترا لکيا ويا هئا‪ ،‬تن ۾ “جهان آرا” هڪ چڱو مقام رکي ٿپپو‪.‬‬
‫ان دؤر ۾ اڪثر ڪري ناوِ َ‬
‫ل‪ ،‬انگريزي ۽ ٻين ٻولين تان ترجمو ڪيا وينپپدا‬
‫هئا‪ .‬مصنف‪ ،‬هيُء ناول لکي‪ ،‬سنڌي زبان ۾ طبعزاد ناول لکڻ جو مثپپال‬

‫پيش ڪيو‪ .‬هن ناول جو مرڪزي خيال‪ ،‬ناول نگار جي لکيپپت مطپپابق‪،‬‬
‫عورت جي وفائي ۽ مرد جي بي وفائي ڄا ڻايو ويپو آهپي‪ .‬لي ڪن‪ ،‬پپاڻ‬
‫انهيَء مرڪزي خيال کي ناول اندر ايترو ُاجاگر ڪري نه سگهيو آهپپي‪.‬‬
‫هيُء ناول سڀ کان پهريپپائين ‪1931‬ع ۾ ڇپيپپو‪ .‬تپپازو ‪2005‬ع ۾ سپپنڌي‬
‫ادبي بورڊ جي طرفان هن ڪتاب جو پندرهون ايڊيشپپن پڌرو ٿيپپو آهپپي‪.‬‬
‫هيُء ناول ورهين کپپان وٺپپي ٻپپارهين ڪلس جپپي سپپنڌي نصپپاب طپپور‬
‫رکيل آهي‪ .‬هن ناول جي باري ۾‪ ،‬سپپنڌي ادبپپي بپپورڊ جپپو سپپيڪريٽري‪،‬‬
‫محترم انعام الله شيخ تازي ڇاپي ۾ پنهنجي راِء ڏيندي لکي ٿو‪:‬‬
‫“ممڪن آهي ته پنهنجي موضوع ۽ اسپپلوب جپپي حپپوالي سپپان ’جهپپان‬
‫آرا‘ بعد جي ڪيترن سنڌي ناولن سان ڀيٽي نه سپپگهجي‪ ،‬پپپر ان ۾ ڪو‬
‫شڪ ناهي ته ادب ڏانهپپن ابتپپدائي لڙو پيپپدا ڪرڻ ۾ هپپن نپپاول بيشپپمار‬
‫پڙهندڙن ۾ ُاتساهه پيدا ڪيو آهي‪(1)”.‬‬
‫خانزاده سميع الوري پنهنجي ڪتاب “تزئيپپن سپپاهتي” ۾ لکپپي ٿپپو تپپه‪،‬‬
‫“عبدالرزاق ٻه ناول لکيا هئا‪ ،‬جن مان هڪ جو نپپالو ’نورجهپپان‘ هپپو‪)”.‬‬
‫‪ (12‬خانزادي صاحب پنهنجي انهيَء بيان ۾ غلطي ڪئي آهي‪ .‬دراصل‪،‬‬
‫“نورجهان” ناول عبدالرزاق جو نه‪ ،‬بلڪ ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ جپپو لکيپپل‬
‫آهي‪ .‬ساڳئي وقت‪ ،‬ميمڻ صاحب صرف هڪ ناول “جهپپان آرا” سپپنڌي‬
‫زبان ۾ لکيو هو‪.‬‬
‫گلزار نظم‪:‬‬
‫عبپپدالرزاق ميمپڻ شپپعر ۽ شپپاعريَء سپپان ذوق رکنپپدي‪ ،‬هپپن ڪتپپاب ۾‬
‫سنڌي زبان جي قپپديم صپپوفي شپپاعرن ۽ ان دؤر جپپي جديپپد همعصپپر‬
‫شاعرن جي ڪلم جپپو انتخپپاب ڏنپپو آهپپي‪ .‬دراصپپل‪ ،‬ان دؤر ۾ سپپنڌ جپپو‬
‫پرڳڻو‪ ،‬بمبئي پريزيڊنسيَء سان لڳاپيل هو ۽ سنڌ جي ثانوي ۽ اعلپپ ٰي‬
‫ثانوي تعليم جپپي امتحپپانن جپپو سلسپپلو پپڻ بمپپبئي يونيورسپپٽيءَ سپپان‬
‫واسطو رکندو هو‪ .‬هيُء ڪتاب مئٽريڪيوليشن امتحان جي نصاب طور‬
‫منظور ٿيپپل هپپو‪ .‬هپپن ڪتپپاب جپپو پهريپپون ڇپپاپو ‪1931‬ع ۾ ۽ ٻيپپو ڇپپاپو‬
‫‪1932‬ع ۾ پڌرو ٿيپپو‪ .‬هپپن ڪتپپاب جپپو ٻيپپو ڇپپاپو‪ ،‬ڪرائون سپپائيز ۾ ‪96‬‬
‫صپپفحن تپپي مشپپتمل آهپپي ۽ ايڊيوڪيشپپنل پبلشپپنگ ڪمپنپپي‪ ،‬ڪراچپپي‬
‫طرفان شايع ٿيو‪.‬‬
‫مؤلف‪ ،‬هن ڪتاب ۾ سنڌ جي مشهور قديم شاعرن ۽ پنهنجپپي همعصپپر‬
‫شپپاعرن سپپميت ڪل ‪ 28‬شپپاعرن جپپو چپپونڊ ڪلم ڏنپپو آهپپي‪ .‬هپپن‬
‫مجموعي ۾ جن شاعرن جو ڪلم درج آهي‪ُ ،‬اهپپي هپپي آهپپن‪ :‬حضپپرت‬

‫شاهه عبداللطيف ڀٽائي‪ ،‬سچل سرمست‪ ،‬ڀائي چئراِء “سامي”‪ ،‬فقيپپر‬
‫قادر بخش “بيدل”‪ ،‬فقير محمپپد محسپپن “بي ڪس”‪ ،‬پيپپر علپپي گپپوهر‬
‫شاهه “اصغر” راشدي‪ ،‬خليفو گل محمپپد “گپپل” هپپالئي‪ ،‬حمپپل فقيپپر‬
‫لغاري‪ ،‬صوفي دلپترام “دلپت”‪ ،‬حپپافظ حپپاجي”حامپپد” ٽک پڙائي‪ ،‬سپپيد‬
‫فاضل شاهه “فاضل”‪ ،‬مير عبدالحسين خان “سانگي”‪ ،‬ديپپوان ليلرام‬
‫وطڻمپپل “خپپاڪي”‪ ،‬رئيپپس شپپمس الپپدين “بلبپپل”‪ ،‬مپپرزا قليپپچ بيپپگ‬
‫“قليچ”‪ ،‬پير ڪمال الدين”ڪمال” فقير‪ ،‬مير علي نواز “علوي”‪ ،‬ڊاڪٽر‬
‫مرزا مدد علي “مدد”‪ ،‬فقير هدايت الله “نجفي” ‪ ،‬مير علي نواز خان‬
‫“ناز”‪ ،‬خانبهادر محمد صديق ميمڻ “صديق”‪ ،‬محمد هاشم “مخلپپص”‪،‬‬
‫ڪشنچند “بيپپوس”‪ ،‬ديپپوان صپپوڀراج نرملپپداس “فپپاني”‪ ،‬محمپپد خپپان‬
‫“غني”‪ ،‬نواز علي “نياز” جعفري‪ ،‬محمد بخش “واصف” ۽ عبپپدالرزاق‬
‫“رفعت”‪.‬‬
‫اهڙيَء طرح‪ ،‬هن ڪتاب ۾ جپـپملي هڪ هپپزار شپپعر ڏنپپل آهپپن‪ .‬ڪتپپاب‬
‫جي مپـپنڍ ۾ مؤلف “مهاڳ” لکيو آهي‪ ،‬جنهن ۾ هـپن “گلزار نظم” کپپي‬
‫مرتب ڪرڻ جي باري ۾ وضاحت سپان روشپني وڌي آهپپي‪ .‬عبپدالرزاق‬
‫هن ڪتاب کي پنهنجپپي ُاسپپتاد ۽ ڊي‪.‬جپپي‪.‬سپپنڌ ڪاليپپج‪ ،‬ڪراچي پَء جپپي‬
‫پرنسيپال‪ ،‬صاحب سنگ چندا سنگ شهاڻيَء )‪ (1‬ڏانهن منسپپوب ڪيپپو‬
‫آهي‪ .‬هن ڪتاب جي وڏي خوبي اها آهي ته مؤلف هن مجموعي ۾ جن‬
‫شاعرن جو چونڊ ڪلم ڏنو آهپپي‪ ،‬تپپن مپپان هپپر شپپاعر جپپي ڪلم جپپي‬
‫مپـپنڍ ۾‪ ،‬ان جي حياتيَء جپپو مختصپپر خپپاڪو ۽ سپپندس شپپاعريَء جپپي‬
‫خوبين متعلق ڄاڻ پپڻ ڏنپپي ويئي آهپپي‪ ،‬جنهپپن ڪري هپپن ڪتپپاب جپپي‬
‫اهميت ۽ افاديت ۾ اضافو ٿيو آهپپي ‪ .‬هي پُء ڪتپپاب نپپه صپپرف ان دؤر ۾‬
‫مئٽرڪ جي شاگردن لِء ڪارآمد هو‪ ،‬پر اڄ به سنڌ جي عام پڙهنپپدڙن ۽‬
‫علم دوست ماڻهن لِء نهايت ئي مفيد آهي‪(1).‬‬
‫مـٺڙا ٻول‪:‬‬
‫عبدالرزاق ميمڻ ‪“ ،‬گلزار نظم” کپپان پپپوِء‪ ،‬چپپونڊ سپپنڌي شپپاعرن جپپي‬
‫ڪلم جو ٻيو انتخاب‪“ ،‬مٺپڙا ٻپپول” جپپي نپپالي سپپان ڪتپپابي صپپورت ۾‬
‫مرتب ڪيو‪ .‬هيُء ڪتاب ‪1934‬ع ۾ چندن )اليڪٽرڪ( پرنٽنپپگ ور ڪس‪،‬‬
‫حيدرآباد سنڌ ۾ ڇپيپپو‪ .‬هيپُء ڪتپپاب ڪرائون سپپائيز ۾ ‪ 64‬صپپفحن تپپي‬
‫ڦهليل آهي ۽ منجهس هڪ هزار شعر آيل آهن‪ .‬مؤلف‪ ،‬هن ڪتپپاب جپپو‬
‫انتساب‪ ،‬سنڌ جي مشهور عالم‪ ،‬اديب ۽ شاعر‪ ،‬شپپمس العلمپپاء مپپرزا‬
‫قليچ بيگ ڏانهپپن ڪيپپو آهپپي‪ .‬پپپاڻ انتسپپاب ڪنپپدي‪ ،‬مپپرزا صپپاحب کپپي‬

‫“ُاستاد ِ زمان” ۽ “ملپڪ الشپپعراء” ڪري سپڏي ٿپپو‪ .‬مپپرزا قليپپچ بيپپگ‪،‬‬
‫عبدالرزاق جو وڏو معاصر هو ۽ جديد شپپاعريَء جپپي ڏس ۾‪ ،‬پپپاڻ مپپرزا‬
‫صاحب کان ڪافي متاثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو‪ .‬اهو ئي ڪارڻ آهي‪ ،‬جو کيپپس‬
‫ُاستاد شاعر ڪري لکيو اٿائين‪.‬‬
‫عبدالرزاق ‪ ،‬هن ڪتاب جي “مهاڳ” ۾‪ ،‬عالمانه انداز ۾ وضاحت ڪنپپدي‬
‫لکي ٿو‪:‬‬
‫“مـپٺـپي شيِء سدائين وڻندڙ ٿيندي آهي ۽ انهي پَء مپپان ننڍا تپپوڻي وڏا‬
‫عجيب حظ ۽ لطف حاصل ڪندا آهپپن‪ .‬مگپپر اهپپو مپپزو ۽ سپپواد بل ڪل‬
‫ٿورو وقت هلندو آهي‪ .‬پر اهڙي شيِء‪ ،‬جنهپپن جپپو ميٺپپاج زايپپل نپپه ٿپپي‬
‫سگهي ۽ جنهنجو لطف ۽ حظ هميشه ِانسان جي دل ۽ دماغ کپپي تپپر ۽‬
‫تازو ڪري‪ ،‬اسان کي ملي سگهي ته ڪهڙو نه چڱو‪.‬‬
‫دنيا ۾ جيڪي به ڌڻيَء سڳوري پيدا ڪيپپو آهپپي‪ ،‬گپپل ۽ ٻوٽپپا‪ ،‬وڻ ۽ ٽ پڻ‪،‬‬
‫پکي ۽ پکڻ‪ ،‬ساوڪ ۽ سبزي‪ ،‬ميوا ۽ مليدا‪ ،‬پسون ۽ حيوان‪ ،‬مال ۽ ملڪ‪،‬‬
‫دولت ۽ عزت‪ ،‬اولد ۽ اطفال سڀ پنهنجي مخلوق جي ُاتپپم‪ ،‬اشپپرف ۽‬
‫اعل ٰي فرد‪ ،‬يعني‪ِ :‬انسان واسطي راحت ۽ عيش جو سامان ڪيو اٿس‪.‬‬
‫پر ُانهن سڀني جي ڪري ِانسان تي ڪي جوابداريون بپپه آهپپن‪ ،‬جي ڪي‬
‫وقت نا وقت کيس عيش ۽ راحت جي عيوض رنج ۽ ملل پهچائين ٿيون‪.‬‬
‫ڪڏهين ته سپندس حپالت اهپڙي غپپم ۽ انڪسپاريَء جپي ٿيپپو پپوي‪ ،‬جپو‬
‫سندس بيقراريَء ۽ آه ۽ زاريَء تي جيڪو به ماتم ڪجي‪ ،‬سو ٿورو آهي‪،‬‬
‫ڇاڪاڻ ته سندس دل جي دونهي کي دٻائڻ ۽ سندس سيني جي سپپوز ۽‬
‫آتش کي وسائڻ جي هر ڪا ممڪن ڪوشش بيڪار ٿيو پوي‪.‬‬
‫اهڙيَء حالت ۾ فقط هڪ ئي چيپپز آهپپي‪ ،‬جپپا سپپندس دسپپتگيري ڪري‬
‫سگهي ٿي ۽ سندس رنج کي راحت سان مبدل به ڪري سپپگهي ٿپپي‪،‬‬
‫اگرچه ُاها شيِء به ڪنهن جي ته دل جي دونهي ۽ سيني جي سوز جو‬
‫ئي نتيجوآهي‪ .‬اها شيِء آهي شعر‪ ،‬جپپو ويچپپاري مصپپيبت جپپي مپپاريي‬
‫شاعر جي جذبي ۽ ُامنگ‪ ،‬فڪر ۽ فپپراق جپپو ڦپـپپ ُ‬
‫ل آهپپي‪ .‬مگپپر انهيپَء‬
‫حپالت ۾ هپن پنهنجپي چاشپني دار چپپن سپان جي ڪي بپه چيپو آهپي ۽‬
‫پنهنجي زبان جپي شپيرينيَء سپان جي ڪي بپه ٻوليپو آهپي ۽ قلپم جپي‬
‫سياهيءَ سان جيڪي به لکيو آهي‪ُ ،‬اهو اهڙو ته مـپٺو ۽ اٽل مـپٺو آهي‪،‬‬
‫جو دنيا جي هستيَء تپپائين زواليپپت کپپي نپپه پهچپپي سپپگهندو‪ .‬ويچپپاري‬
‫شاعر ڪهڙي به اضطراب جي حالت ۾ پنهنجا ٻول ٻوليپپا هـپپپجن‪ ،‬مگپپر‬
‫انهن ئي ته هن کي آخرين تسڪين ۽ تسلي بخشي آهي‪ .‬سندس مٺپپڙا‬

‫ٻول ماکيَء کان مپـپٺا ۽ آب حيات کان وڌيڪ پايدار آهن‪ .‬هـپپو ويچپپاري‬
‫ِانسان جا عزت ۽ ذلت‪ ،‬راحت ۽ رنج ۽ ُاميد ۽ نااميديَء جي عميق بحر‬
‫۾ ٻيڙي به آهن ته سڙهه به‪ ،‬۽ ساحل به ۽ اميد ۽ آسرو به‪.‬‬
‫انهيَء ڪري اهڙي ميٺاج واري چيز کي ’مٺ پڙا ٻپپول‘ ڪوٺيپپا ويپپا آهپپن ۽‬
‫سنڌ جي شاعرن جي اهڙن مٺڙن ٻپولن جپپي چپپونڊ ڪئي ويئي آهپي‪)”.‬‬
‫‪(13‬‬
‫اهوئي سپپبب آهپپي جپپو هپپن مجمپپوعي ۾ جپپن شپپاعرن جپپي ڪلم جپپو‬
‫انتخاب ڏنو ويو آهي‪ ،‬تن کي جڏهن جهونگارجي ٿو ته انهن جو اهڙو تپپه‬
‫مٺاڻ چپن کي لڳي ٿو‪ ،‬جو اهو وسرڻ جهڙو نه آهپپي‪ .‬هپپن مجمپپوعي ۾‬
‫هيٺين سترهن شاعرن جپو چپپونڊ ڪلم ڏنپپو ويپپو آهپپي‪ :‬حضپپرت شپپاهه‬
‫عبداللطيف ڀٽائي‪ ،‬سچل سرمست‪ ،‬ڀائي چئنراِء “سامي”‪ ،‬خليفپپو گپپل‬
‫محمپپد “گپپل” هپپالئي”‪ ،‬صپپوفي دلپپپترام “دلپپپت”‪ ،‬فقيپپر قپپادربخش‬
‫“بيدل”‪ ،‬فقير محمپپد محسپپن “بي ڪس”‪ ،‬روحپپل فقيپپر ڪنڊڙيپءَ وارو‪،‬‬
‫حپپافظ حپپاجي “حامپپد” ٽک پڙائي‪ ،‬سپپيد فاضپپل شپپاهه “فاضپپل”‪ ،‬ميپپر‬
‫عبدالحسين خان “سپپانگي”‪ ،‬ديپپوان ليلرام وطڻمپپل “خپپاڪي”‪ ،‬مپپرزا‬
‫قليچ بيگ‪ ،‬محمد بخش “واصف”‪ ،‬ديوان صوڀراج نرملپپداس “فپپاني”‪،‬‬
‫نواز علي “نياز” جعفري ۽ عبدالرزاق “رفعت”‪ .‬مؤلپپف‪ ،‬هپپن ڪتپپاب ۾‬
‫پڻ “گلزار نظم” وانگر هر شاعر جي ڪلم اڳيان ان جي زندگيءَ جپپو‬
‫مختصر احوال ۽ سندس شاعريَء جي خوبين متعلپپق ڄپپاڻ ڏنپپي آهپپي‪.‬‬
‫هيُء ڪتاب سنڌي شپپاعريَء جپپو هپڪ عمپپدو انتخپپاب آهپپي ۽ ان مپپان‬
‫عبدالرزاق “رفعت” جي شاعريَء جي ذوق ۽ سندس دلپپي ل ڳاءُ جپپو‬
‫ڀليَء ڀت پتو پوي ٿو‪.‬‬
‫انهن مٿي بيان ڪيل ڪتپپابن کپپان علوه‪ ،‬عبپپدالرزاق ڪيپپترائي نصپپابي‬
‫ڪتاب پڻ تصپپنيف ۽ تپپاليف ڪيپپا هئا‪ ،‬جپپن مپپان سـپپپردست هيٺيپپن ٻپپن‬
‫ڪتابن جو احوال ملي ٿو‪:‬‬
‫نئين جاگرافي سنڌ )خيرپور اسٽيٽ(‪:‬‬
‫هي پُء ڪتپپاب ڪرائون سپپائيز ۾ ‪ 56‬صپپفحن تپپي ڦهليپپل آهپپي ۽ سپپن‬
‫‪1939‬ع ۾ ديوي پرنٽنگ پريس‪ ،‬شڪارپور سنڌ مان شايع ٿيو‪.‬‬
‫نئين جاگرافي هندستان‪:‬‬
‫هيُء ڪتپپاب ڪرائون سپپائيز ۾ ‪ 60‬صپپفحن تپپي مشپپتمل آهپپي ۽ سپپن‬
‫‪1940‬ع ۾‪ ،‬ميول سنگهه پرسواڻيَء‪ ،‬شڪارپور سنڌ مان پڌرو ڪيو‪.‬‬
‫سنڌي ٻولي ۽ عبارت جو جائزو‪:‬‬

‫عبدالرزاق ميمڻ جو تعلق‪ ،‬جيئن ته سنڌ جپپي “سپپاهتي” پر ڳڻي جپپي‬
‫قديم شهر “نوشهري فيروز” سان هو‪ ،‬ان ڪري هـپن پنهنجپپي سپپنڌي‬
‫نثر نويسيَء ۾ گه ڻي ڀپپاڱي “سپپاهتي”پر ڳڻي وارو لهجپپو اسپپتعمال‬
‫ڪيو آهي‪ .‬ساڳئي وقت‪ ،‬ملزمت جي لحاظ کان سندس گهڻڪڪو وقپپت‬
‫خيرپور رياست ۾ گذريو‪ .‬انهيَء ڪري‪“ ،‬سپپاهتي” واري سپپنڌي لهجپپي‬
‫تي “خيرپوري” لهجي جو به اثر غالب نظر اچي ٿو‪ .‬سندس ٻپپن نپپثري‬
‫ڪتابن‪ ،‬جهڙوڪ‪“ :‬گـپئٽي” ۽ “جهان آرا” جو جڏهن بپپاريڪ بيني پءَ سپپان‬
‫اڀياس ڪجي ٿو ته اهو معلوم ٿئي ٿو‪ ،‬ته هـپن ُاهي “ساهتي” پر ڳڻي‬
‫وارا محاورا‪ ،‬اصطلح‪ ،‬تشبيهون ۽ ترڪيبون استعمال ڪيون آهن‪ ،‬جي‬
‫اڪثر ان طرف مروج آهپپن‪ .‬انهپپن مپپذڪور ٻنهپپي ڪتپپابن کپپي تصپپنيف‬
‫ڪئي اٽڪل مـپني صديَء جو عرصو گذري چـپڪو آهپپي ۽ ُاهپپو عرصپپو‬
‫ڪڪڪو ٿپپورو نپپه آهپپي‪ .‬انهي پَء دوران سپپنڌي زبپپان‪ ،‬خپپاص طپپرح سپپان‬
‫“ساهتي” پرڳڻي واري لهجي ۾ پڻ ڪيتريون ئي نيون تبديليون ۽ نپپواڻ‬
‫۽ واڌارا رونما ٿي چڪا آهن‪ .‬هونئن به ٻوليَء جي ماهرن جو چوڻ آهي‬
‫ته علمي‪ ،‬ادبي ۽ مهپذب ٻوليپون ويهپن ورهيپن کپان پپوِء‪ ،‬پپاڻ ۾ نيپون‬
‫تبپپديليون ۽ نپپوان رجحپپان‪ ،‬نپپوان اصپپطلح ۽ نيپپون ترڪيبپپون جپپذب‬
‫ڪنديون آهن‪ .‬انهن ٻنهي ڪتابن ۾ پ پڻ ان دؤر جپپي “سپپاهتي” پر ڳڻي‬
‫اندر جيڪي لفظ‪ ،‬محاورا‪ ،‬پهاڪا ۽ چوڻيون مروج هيون‪ ،‬تن کي نهايت‬
‫سهڻي انداز ۾ ۽ سليقي سان استعمال ڪيو ويو آهي‪ .‬اگرچه هن وقت‬
‫ڪيترائي لفظ‪ ،‬محاورا ۽ اصطلح متروڪ ٿي استعمال ۾ ڪونه ٿا اچپپن‬
‫۽ انهن جي جاِء تپپي ٻيپپا ڪيپپترائي نپپوان لفپپظ ۽ اصپپطلح رواج ۾ آهپپن‪.‬‬
‫عبدالرزاق جا اهي استعمال ڪيل لفظ ۽ محاورا‪ ،‬سنڌي زبان ۽ لـپپپغت‬
‫جو هڪ وڏو ورثو آهن‪ .‬صرفي ۽ نحوي بناوتن جو به جڏهپپن غپپور سپپان‬
‫جائزو ورتو وڃي ٿپپو تپپه ان ڏس ۾ بپپه”سپپاهتيَء” جپپي طپپرف جي ڪي‬
‫صرفي ۽ نحوي اصپپول‪ ،‬قاعپپدا ۽ لوازمپپات آهپپن‪ ،‬تپپن کپپي گه ڻي قپپدر‬
‫استعمال ۾ آندو ويو آهي‪.‬‬
‫عبدالرزاق ميمڻ جي انهن ٻنهي نپپثري ڪتپپابن جپپي مطپپالعي مپپان اهپپا‬
‫ڳالهه به صاف طرح سان نظر اچي ٿي ته سندس نپپثري عبپپارت تپپي‬
‫عربي‪ ،‬فارسي ۽ انگريزي زبانن جو به وڏو اثر آهي‪ .‬هن پنهنجي نپپثري‬
‫عبارت ۾ عربي‪ ،‬فارسپپي ۽ انگريپپزي زبپپانن جپپا لفپ َ‬
‫ظ ا ڪثر جپپاين تپپي‬
‫ڪڪڪثرت سپپان اسپپتعمال ڪيپپا آهپپن‪ .‬عبپپدالرزاق خپپود پنهنجپپي انهي پَء‬
‫ڪوتاهيَء جو ذڪر‪ ،‬پنهنجي ڪتاب”گـپئٽي” ۾ هن طرح سان ڪري ٿو‪:‬‬

‫“مون کي پڪ آهي ته ضرور ڪي صاحب اها تنبيه ڪندا ته هن ڪتاب ۾‬
‫گهڻا انگريزي لفظ ڪم آندل آهپپن‪ ،‬۽ عربپپي ۽ فارسپپي لفظپپن جپپو پپڻ‬
‫گهڻو تعداد ڪم آندو ويو آهي‪ .‬منهنجو ادب سپپان هيپُء چپپوڻ آهپپي تپپه‬
‫انگريزي زبان‪ ،‬جا هينئر حڪومت جي زبان آهي‪ ،‬انهيَء جا ڪي لفپپ َ‬
‫ظ‬
‫جي هن ڪتاب ۾ حڪمراني ڪن ٿا‪،‬انهن جي عيوض مون کپپي پنهنجپپي‬
‫زبان ۾ وڌيڪ موزون لفظ نه سـپجها ۽ منهنجو اهو به ادب سان عپپرض‬
‫آهي ته جي اهي لفظ مروج نه آهن ته جيڪڏهن ڪو اسان وٽ سپپنڌي‬
‫زبان ۾ انهن جو هم لفظ موجود نه آهي‪ ،‬ته انهن جي عيوض انگريپپزي‬
‫لفظن جو استعمال غير موزون نه ٿيندو‪(14)”.‬‬
‫مٿئين عبارت ۾ اگرچه عبدالرزاق خود پنهنجي انهيَء مذڪور ڪوتاهيَء‬
‫جو اعتراف ڪندي ان ڳالهه جي صفائي پيپپش ڪرڻ جپپي سلسپپلي ۾‬
‫دليل ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي‪ ،‬پر هتي ايترو چوڻ بيجاِء نه ٿيندو تپپه‬
‫سنڌي زبان ايتري ته وسيع ۽ ڪشادي آهي‪ ،‬جو ُان ۾ ٻين ڌاريپپن ٻپپولين‬
‫جا هزارين لفظ ملن ٿا ۽ ساڳئي وقت انهن جا هم معن ٰي نعپپم البپپدل‬
‫پڻ موجود آهن‪ .‬ان ڪري اسان عبدالرزاق جي انهيَء مٿئين بيان سان‬
‫سـپهمت نه آهيون‪ ،‬۽ نه وري سندس پيش ڪيل صفائيَء سپپان متفپپق‬
‫آهيون‪ .‬بهرحال‪ ،‬انهيَء ڪوتاهيَء جپپي بپپاوجود عبپپدالرزاق جپپون اهپپي‬
‫ٻئي نثري تصنيفون پنهنجيپَء جپپاِء تپپي سپپنڌي نپپثري ادب جپپو هپڪ وڏو‬
‫شاهڪار آهن‪.‬‬
‫عبدالرزاق “رفعت” جي شاعري‪:‬‬
‫عبدالرزاق ميمڻ سنڌي زبان ۾ شعر ۽ شاعري به ڪئي آهي‪ ،‬جنهن جو‬
‫مٿي مختصر ذڪر ڪري آيا آهيون‪ .‬پاڻ پنهنجي شعر ۾ “رفعت” تخلپپص‬
‫استعمال ڪندو هو‪ .‬سندس شپپعر‪ ،‬ان دؤر جپپي ڪيپپترن ئي سپپنڌ جپپي‬
‫مختلف رسالن ۽ مخزنن ۾ ٽڙيل پکڙيل آهي‪ ،‬۽ ان کي هن وقپپت تپپائين‬
‫ڪنهن به مرتب نه ڪيو آهي‪ .‬سندس ڇپيل ڪتابن‪ ،‬جهڙوڪ‪ :‬جهان آرا‪،‬‬
‫گلزار نظم ۽ مٺڙا ٻول ۾ سندس غزل‪ ،‬نظم‪ ،‬فرد ۽ قطعا وغيره ڪافي‬
‫انداز ۾ ملن ٿا‪ ،‬جن کي سپپامهون رکپپي اهپپو چئي سپپگهجي ٿپپو تپه پپپاڻ‬
‫سنڌي شاعريَء ۾ وڏو مقام رکندو هو‪ .‬جديد شاعريَء جي هر صپپنف ۾‬
‫کيس چڱو ملڪو حاصل هو‪ .‬سپپندس شپپاعريَء کپپي ڏسپپي اهپپو چئي‬
‫سگهجي ٿو‪ ،‬ته ُان تي فارسيَء جو وڏو اثر غالب هو‪ .‬جيتوڻيڪ سندس‬
‫ڪلم ُان وقت جي شاعرن جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو آهي‪ ،‬ليڪڪڪن اهپپو هپپر‬
‫لحپپاظ کپپان پنهنجپپي دؤر جپپي بهپپترين شپپاعرن ۾ وڏو درجپپو رکپپي ٿپپو‪.‬‬

‫ممڪن آهي ته “رفعت” ڪو مجموعو يا ديوان مرتب ڪيو هجپپي‪ ،‬جپپو‬
‫زمپپاني جپپي سپپتم ظريفيپپَء جپپو شپپڪار ٿپپي ويپپو هجپپي! بهرحپپال‪،‬‬
‫عبدالرزاق “رفعت” جو هٿ اکر لکيپپل هپڪ “بيپپاض” قلمپپي صپپورت ۾‬
‫سندس لئق پوٽي‪ ،‬اڪرام الله ميمڻ کان ميسر ٿيپپو آهپپي‪ ،‬جنهپپن ۾ پپڻ‬
‫سندس ٿورو ڪلم ملي ٿو‪ .‬اسان هتي سندس شعر جو ڪجهه انتخاب‬
‫پڙهندڙن جي ملحظي لِء ڏيون ٿا‪.‬‬

‫*‬

‫غزل‬
‫ڇا نـپڌر جي قتل جي ‪ ،‬پـپريـپن خبر ڪائي نه هـپي؟‬
‫ل آرائي نه هـپي‪.‬‬
‫دلربا وٽ اڄ رقيبو! محف ِ‬
‫رات رانول قـپرب مان قاصد مـپڪو هو قتل لئي‪،‬‬
‫ڇا مگر اهڙو نياپو عزت افزائي نه هـپي؟‬
‫خون جو ڪاسو کڻي‪ ،‬سو پـپرتوانن وٽ ويو‪،‬‬
‫هاِء جو ُات دوستو! اڄ باده پيمائي نه هـپي‪.‬‬
‫عشق وارن اصل کان هو نينهن جو ناتو ٻڌو‪،‬‬
‫هو مـپقدر ۾ مقرر‪ ،‬ڪنهنجي خود رائي نه هـپي‪.‬‬
‫دلبرِ ديدار لئي‪ ،‬آهـپون ڪيم اڌ رات جو‪،‬‬
‫درد منهنجي جي شمع کي ڪا شناسائي نه هـپي‪.‬‬
‫ت بد کان زماني ۾ مگر مون کي نصيب‪،‬‬
‫قسم ِ‬
‫آستان ‪ -‬يار جي هرگز جبين سائي نه هـپي‪.‬‬
‫چشم ‪ -‬نرگس گلبدن تنهنجي ڪيو مخمور جو‪،‬‬
‫تنهن نشي کان مون بچڻ جي ڪابه يارائي نه هـپي‪.‬‬
‫خال جي داڻي وڌو هو‪ ،‬زلف جي جو دام ۾‪،‬‬
‫مون گرفتار ‪ -‬بل‪ ،‬مـپرلي وڄارائي نه هـپي‪.‬‬
‫ضعف اهڙو هو ڪيو حيران پريشان جان ‪ -‬من‪،‬‬
‫جو اچڻ تنهنجي پسڻ لئي ڪا توانائي نه هـپي‪.‬‬
‫غم الم تنهنجي پرين مون کي ڪيو بيمار پر‪،‬‬
‫بدنصيبيَء کان سندم تو وٽ مسيحائي نه هـپي‪.‬‬

‫دم هنيو تنهنجي محبت جو سڄڻ مون بوالهوس‪،‬‬
‫سا سڄي ديوانگي هـپي‪ ،‬ڪابه دانائي نه هـپي‪.‬‬
‫ماه ‪ -‬ڪنعان لئي عزيزا منتظر ۽ دربدر‪،‬‬
‫مست و ليعقل فقط تنهنجي زليخائي نه هـپي‪.‬‬
‫عاشق و معشوق ٿا گڏجي ٿين رسوا ذليل‪،‬‬
‫قيس جي ُرسوائي ڇا‪ ،‬ليل ٰي جي رسوائي نه هـپي؟‬
‫ڇو حسينن لئي جهڄڻ جي ٿا ملمت مون ڪيو؟‬
‫ڇا جهڄڻ جهوري سندم‪ ،‬ڪج تنهائي نه هـپي‪.‬‬
‫سو ِڏسي ظاهر ظهور انجام ڌوٻڻ “رفعتا”‪،‬‬
‫رات ساري وٽ پنهل صبر و شڪيبائي نه هـپي‪(15).‬‬

‫*‬
‫شل نه منهنجو ڪو لڪائي درد ‪ -‬دل‪،‬‬
‫ڀل وري ويتر وڌائي درد ‪ -‬دل‪.‬‬
‫دل سندو اسباب ڪيڏو ٿا ڏسو‪،‬‬
‫قافلو سارو لـپٽائي درد ‪ -‬دل‪.‬‬
‫هر گهڙي ڌوٻڻ جي جهوري ڇا هئي؟‬
‫هوت جو هر دم سمائي درد ‪ -‬دل‪.‬‬
‫ڏي ڪناري تان ٽپو ميهر مـپٺا!‬
‫سـپيَر ۾ سهڻي گنوائي درد ‪ -‬دل‪.‬‬
‫کيت جي ميلپ لئي هر صبح و شام‪.‬‬

‫مارئيَء کي ٿو نـپوائي درد ‪ -‬دل‪.‬‬
‫زندگيَء جـپي جي ڪـنجي ڪا تـون لهين‪،‬‬
‫ڪانه ڪم ايندِء‪ ،‬سـوائي درد ‪ -‬دل‪.‬‬
‫ڪير منهنجي درد جو ٿيندو طبيب‪،‬‬
‫ويڄ جون وايون وڃائي درد ‪ -‬دل‪.‬‬
‫جي ٻـڏي ڪو بحر‪ -‬غم جي موج ۾‪،‬‬
‫تنهن ٻپـڏ کي ٿو بچائي درد ‪ -‬دل‬
‫درد ‪ -‬دل لئي “رفعتا” ٻـپڌ تون ڪمر‪،‬‬
‫ٿو مـپئل دل کي جيائي درد ‪ -‬دل‪(16).‬‬

‫*‬
‫خموشيَء ۾ لڪل آهن‪ ،‬هزارين خواهشون دل جون‪،‬‬
‫غريبن جي مٿي تـپربت‪ ،‬سدائين گـپل ِڏيو آهي‪،‬‬
‫هزارين حسرتون آهن‪ ،‬دل ‪ -‬بيتاب جي اندر‪،‬‬
‫نٿو ڪپـپڇجي‪ ،‬مگر ڏاڍو‪ ،‬صبر جو هـپل پيو آهي‪.‬‬
‫ت خواهش جو‪ ،‬ويو خـپس ٿي ادا هاري!‬
‫سڄو ئي کي ُ‬
‫هينئر تو جهار جهرڪيَء جو‪ ،‬اجايو غـپل وڌو آهي‪.‬‬
‫ي رڳي واِري‪ ،‬۽ برباديَء سندو ڪلر‪،‬‬
‫جتي آه ُ‬
‫اتي “رفعت” ڪڏهن سبزي‪ ،‬نه ٻوٽو گـپ ُ‬
‫ل ٿيو آهي‪(17).‬‬
‫*‬

‫حوال‬

‫)‪ (1‬ميمڻ محمد صديق‪ ،‬خانبهادر‪“ :‬سالنه رپورٽ سنڌ مسلم ادبپپي سوسپپائٽي حيپپدرآباد‪ ،‬سپپال‬
‫‪1931 -32‬ع ۽ ادبي تحفو”‪ ،‬مسلم ادبي اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس‪ ،‬حيدرآباد سنڌ‪ ،‬ص ‪76‬‬
‫)‪ (2‬ميمڻ عبدالرزاق‪“ :‬گـپئٽي‪ :‬هڪ جرمن شاعر ۽ ڊرامانويس”‪ ،‬ڀارت پرنٽنپپگ پريپپس‪ ،‬ڪراچپپي‬
‫سنڌ‪1929 ،‬ع‪ ،‬ص ‪5‬‬
‫)‪ (3‬ايضا ً‬
‫)‪“ (4‬حامي” عطامحمد‪ ،‬ڊاڪٽر‪“ :‬وکريل موتي”‪ ،‬سنڌڙي ڪتابي سلسلو‪ ،‬رتوديرو سپپنڌ‪1983 ،‬ع‪،‬‬
‫ص ‪67‬‬

‫)‪ (5‬سڪندري محمد رحيم‪ ،‬مفتي‪“ :‬پير سائين سپپيد صپپبغت اللپپه شپپاهه)ثپپاني( جپپي سپپيرت”‪،‬‬
‫)مضمون(‪ ،‬ڏسو‪“ :‬امام انقلب‪ :‬سورهيه سائين”‪ ،‬بزم راشپپد‪ ،‬جپپامعه راشپپديه‪ ،‬پيپپر جپپو ڳوٺ‬
‫سنڌ‪ ،‬ص ‪56‬‬
‫)‪ (6‬ڏسو حوالو نمبر )‪(4‬‬
‫)‪“ (7‬حامي” عطامحمد‪ ،‬ڊاڪٽپپر‪“ :‬خيرپپپور جپپي ميپپرن جپپو ادب‪ ،‬سياسپپت ۽ ثقپپافت ۾ حصپپو”‪،‬‬
‫انسٽيٽيوٽ آف سنڌالجي‪ ،‬ڄام شورو سنڌ‪1994 ،‬ع‪ ،‬ص ‪186‬‬
‫)‪ (8‬سيد الطاف علي بريلوي‪“ :‬آل پاڪستان ايڊيوڪيشنل ڪانفرنس ڪـپي صپپد سپپاله تپپاريخي‬
‫ڊائري”)اردو(‪ ،‬مطبوعات آل پاڪستان ايڊيوڪيشنل ڪانفرنس‪ ،‬ڪراچي‪ ،‬ص ‪7‬‬
‫)‪“ (9‬حامي” عطا محمد‪ ،‬ڊاڪٽر‪”:‬ڪـپليات ناز”‪ ،‬سنڌي ادبي بورڊ‪ ،‬ڄام شورو سنڌ‪1988 ،‬ع‪ ،‬ص‬
‫‪14‬‬
‫)‪ (10‬ڏسو حوالو نمبر )‪ ،(2‬ص ‪1‬‬
‫)‪ (11‬ميمڻ عبدالرزاق ‪“ :‬جهان آرا”)ناول(‪ ،‬سنڌي ادبي بورڊ‪ ،‬ڄپپام شپپورو سپپنڌ‪ ،‬ڇپاپو پنپپدرهون‬
‫‪2005‬ع‪ ،‬ڏسو “ڇپائيندڙ پاران”‬
‫)‪ (12‬خپپپانزاده سپپپميع الپپپوري‪“ :‬تزئيپپپن سپپپاهتي”)اردو(‪،‬خپپپانزاده سپپپميع الپپپوري اڪيڊمپپپي‪،‬‬
‫نوشهروفيروز سنڌ‪1994 ،‬ع‪ ،‬ص ‪54‬‬
‫)‪ (13‬ميمڻ عبدالرزاق‪“ :‬مٺڙا ٻول”‪ ،‬چندن)اليڪٽرڪ( پرنٽنگ ور ڪس‪ ،‬حيپپدرآباد سپپنڌ‪1934 ،‬ع‪،‬‬
‫ڏسو‪“ :‬مهاڳ”‬
‫)‪ (14‬ڏسو‪ :‬حوالو نمبر)‪،(2‬ص ‪ 2‬۽ ‪3‬‬
‫)‪ (15‬ميمڻ عبدالرزاق‪“ :‬گلزار نظم”‪ ،‬ايڊيوڪيشپپنل پبلشپپنگ ڪمپنپپي‪ ،‬ڪراچپپي سپپنڌ‪ ،‬ڇپپاپو ٻيپپو‬
‫‪1932‬ع‪ ،‬ص ‪ 91‬کان ‪93‬‬
‫)‪ (16‬ڏسو حوالو نمبر )‪ ،(13‬ص ‪64‬‬
‫)‪ (17‬ڏسو حوالو نمبر )‪ ،(11‬ص ‪) 38‬اڻ ڇپيل(‬

‫)‪ (1‬راقم جڏهن سن ‪1985‬ع ۾ “ساهتي پرڳڻي جا قديم علمي مر ڪز” جپپي‬
‫عنپپوان تحپپت پپپي ايپپڇ‪.‬ڊي جپپو مقپپالو تيپپار پئي ڪيپپو‪ ،‬تپپه ان وقپپت عبپپدالرزاق‬
‫عبدالسلم جي احپپوال بغيپپر “نوشپپهري فيپپروز” جپپو علمپپي مر ڪز ا َڻ پپپورو ۽‬
‫ٻپـپسو پئي لڳو‪ .‬ان وقپپت کپپان وٺپپي سپپندس حيپپاتيَء جپپي احپپوال سپپان گپڏ‪،‬‬
‫سندس علمي‪ ،‬ادبي ۽ تعليمي ڪارنامن جي باري ۾ احوال ڪـپٺو ڪندو رهيس‪.‬‬
‫انهيپپَء ڏس ۾‪ ،‬عزيپپزم بشپپير احمپپد هيسپپباڻي صپپاحب پ پڻ پنهنجپپي ملزمپپتي‬
‫مشغولين جي باوجود کوجنا ۽ تلش جاري رکندي‪ ،‬ميان عبدالرزاق جپپي پپپوٽي‬
‫تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيپپو‪ ،‬جنهپپن وڏي فراخپپدليَء سپان گهربپپل‬
‫مواد فراهم ڪيو ۽ سندس خانداني شجري مرتب ڪرڻ ۾ مدد ڪئي‪.‬‬
‫)‪ (2‬ميان عبدالسلم ميمڻ‪ ،‬نوشهري فيروز جي نامياري عالم ۽ حڪيم‪ ،‬حپپافط‬
‫محمد اسماعيل ميمڻ جو ٽيون نمبر فرزند هو‪”،‬سنڌ ۾ لوڪل بپورڊ ۽ ميونسپپل‬
‫اسڪولن جي ڊائريڪٽري” )مطبوعه‪1917 :‬ع‪ ،‬ص ‪ )78‬مطابق‪ ،‬سپپندس جنپپم‬
‫‪ -15‬مئي ‪1875‬ع تي نوشهري فيروز ۾ ٿيو‪ .‬پپپاڻ ان زمپپاني جپپي تعليمپپي رواج‬
‫موجب سنڌي ورنيڪيولر )فائينپل‪ /‬ڪاميٽي( جپو امتحپپان پپاس ڪيپل هپو ۽ ان‬
‫سان گڏ عربي ۽ فارسيَء جو به وڏو عالم هو‪ .‬سپپنڌي فائينپپل پپپاس ڪرڻ کپپان‬
‫پوِء‪ ،‬لوڪل بورڊ جي تعليم کاتي ۾ استاد جي حيثيت ۾ ملزمت اختيپپار ڪيپپائين‪.‬‬

‫ٽريننگ ڪاليج فپارمين‪ ،‬حيپدرآباد سپنڌ مپان ٽريننپگ جپو ٽيپون سپال ‪1896‬ع ۾‬
‫وڏيَء امتيازي حيثيت سپپان پپپاس ڪيپپائين‪ .‬پپپاڻ مپپوري ۽ نوشپپهري فيپپروز جپي‬
‫سنڌي پرائمري اسڪولن جو هيڊماستر ٿي رهيو‪ .‬ان کان پوِء‪ ،‬ترقي ڪندي آخر‬
‫۾ ڊپٽپپي انسپپپيڪٽر آف اس پڪولس جپپي عهپپدي تپپي پهتپپو‪ ،‬جتپپان ‪1930‬ع ۾ ‪55‬‬
‫ورهين جي عمر ۾ پينشن تي لٿو‪ .‬عبدالسلم ‪1936‬ع‪1937 -‬ع ڌاري هن فپپاني‬
‫جهان مان رحلت ڪئي‪ .‬پاڻ نوشهري فيروز جي قپپديم قبرسپپتان‪“ ،‬ميپپان عپپدر‬
‫سلطان” ۾ مدفون آهي‪ .‬کيس ٻه فرزند ٿيا‪ ،‬هڪ ميپپان عبپپدالرزاق ۽ ٻيپپو ميپپان‬
‫عبدالفتاح‪ ،‬جن مان عبدالفتاح لولد فوت ٿيو‪ .‬ميان عبدالسلم جو هڪ ڪتپپاب‪،‬‬
‫“سنڌ جي مختصر تاريخ” )ڳالهين ۾( شپپايع ٿيپپل آهپپي‪ .‬هپپن انهيپَء ڪتپپاب جپپو‬
‫مسودو اڃا لکي تيار مس ڪيو هو‪ ،‬ته پاڻ رحلت ڪري ويو‪ .‬ميپپان عبپپدالرزاق‬
‫جو قول آهي ته انهيَء ڪتاب جي مـپپپسودي تپپي سپپندس اسپپتدعا تپپي علمپپه‬
‫ڊاڪٽر دائودپوٽي صاحب نظرثاني ڪئي هئي‪ .‬ڪڪڪرائون سپپائيز ۾‪ 112 ،‬صپپفحن‬
‫تي ڦهليل اهو ڪتاب ‪1937‬ع ۾ ڪپور برادرس‪ ،‬ڪراچي سنڌ طرفان شايع ٿيو‪.‬‬
‫)‪ (3‬نوشهروفيروز ايامن کان وٺي صنعت ۽ حرفت ۾ وڏي عروج تپپي پئي رهيپپو‬
‫آهي‪ .‬قديم زماني ۾‪ ،‬هن شهر ۾ “صابڻ سازيءَ” جو هپـپنر تمام عروج تي هو ۽‬
‫هتي تمام عمدي قسم جو “صابڻ” تيار ڪيو ويندو هو‪ .‬انهيَء نسبت سان هتي‬
‫خاص “صابـپو گرن” جو هڪ محلو آباد هو‪ ،‬جتي صابڻ ٺپپاهڻ جپپا ڪارخانپپا قپپائم‬
‫هئا‪ .‬انگريزن جي پوئين دؤر ۾‪“ ،‬صابـپوگرن” پنهنجو اهو پراڻو اباڻو ڌنڌو ڇڏي‪،‬‬
‫درزڪو ڪم اختيار ڪيو ۽ ان ۾ وڏي مهارت حاصل ڪئي‪.‬‬
‫)‪ (1‬حافظ محمد اسماعيل ميم پڻ ‪ ،‬نوشپپهري فيپپروز جپپو ويٺپپل هپپو‪ .‬نوشپپهري‬
‫فيروز ۾ هيُء خاندان قديم زماني کان وٺي “خطيب” گهراڻي جي نپپالي سپپان‬
‫سڏيو ويندو هو‪ .‬هن خاندان مان پنهنجي وقت جا وڏا عالم‪ ،‬حافظ ۽ خطيب ٿي‬
‫گذريا آهن‪ .‬حافظ محمد اسماعيل عربي‪ ،‬فارسپپي ۽ سپپنڌي ٻپپولين تپپي ڪامپپل‬
‫عبور رکندر هو‪ .‬قرآن شريف‪ ،‬تفسير ۽ حديث تي پڻ سندس وسيع نظپپر هئي‪.‬‬
‫پنهنجي محلي جي مسجد ۾ قائم ڪيل مدرسي ۾ ديني علمپپن سپپان گپڏ‪ ،‬قپپرآن‬
‫پاڪ جي حفظ ڪرڻ جو درس پڻ ڏيندو هو‪ .‬حافظ صاحب پنهنجي وقت جو هڪ‬
‫وڏو لثاني حڪيم هو‪ .‬حافط محمد اسماعيل جي وفات جپي تاريپخ جپو ڪوبه‬
‫پتو ڪونه ٿو پوي‪.‬‬
‫)‪ (1‬نوشهروفيروز‪ ،‬قديم زماني کان وٺپپي “سپپاهتي” پر ڳڻي جپپو هپڪ اهپپم ۽‬
‫مکيه مرڪزي شهر رهندو پئي آيو آهي‪ .‬انگريزن جي سنڌ فتح ڪرڻ کپپان پپپوِء‪،‬‬
‫ورهين تائين هتي انگريزي تعليم پرائڻ لِء ڪنهن به قسم جپپو ڪو خپپاطرخواه‬
‫بندوبست ٿيپل ڪونه هپو‪ .‬سپاهتي پر ڳڻي جپا هنپدو شپاگرد تعليپم پپرائڻ لِء‬
‫حيدرآباد ويندا هئا‪ .‬مسلمانن جي ٻپپارن کپپي هنپپدن جپپي قپپائم ڪيپپل انگريپپزي‬
‫اس پڪولن ۾ ا ڪثر گهپپٽ داخل ملنپپدي هئي‪ .‬انهي پَء ڪري‪ ،‬مسپپلمانن جپپا ٻپپار‬
‫انگريزي تعليم حاصل ڪرڻ لِء ٿرپارڪر ضپپلعي ۾ “پٿپپوري مدرسپپي” يپپا “سپپنڌ‬
‫مدرسپته السلم” ڪراچيَء ويندا هئا‪ .‬اهڙين حالتن کپپان متپپاثر ٿپپي‪”،‬درٻيلپپي”‬

‫شهر جي زميندار ۽ قومي درد رکندڙ‪ ،‬سيد الهه آندي شاهه مسلمانن لِء جديد‬
‫انگريپپزي تعليپپم سپپان گ پڏ‪ ،‬دينپپي ۽ مپپذهبي تعليپپم جپپي ڏس ۾ سپپن ‪1902‬ع ۾‬
‫نوشهري فيروز ۾ “مدرسه هاِء اسڪول” جو بنياد وڌو‪ .‬هن مدرسي ۾ شپپروع ۾‬
‫ڇهين درجي انگريزيَء تائين تعليم ڏني ويندي هئي‪“ .‬ساهتيَء” جپپي سپپرنديَء‬
‫وارن هن مدرسي جي وڏيَء فراخدليَء سان مالي مددڪئي هئي‪.‬‬
‫سن ‪1909‬ع ۾ هپپن مدرسپپي کپپي “محمپپدن ائسوسيئيشپپن” کپپان آزاد ڪري‪،‬‬
‫سندس انتظام لوڪل بورڊ نوابشاهه جي حوالي ڪيو ويو‪ .‬ان کان پپپوِء ا ڳتي‬
‫هلي‪ ،‬مدرسي کي “هاِء اسڪول” جي سطح تي آندو ويو ۽ ‪1918‬ع تائين ان ۾‬
‫مئٽرڪ تائين تعليم ڏيڻ جو انتظام ڪيو ويو‪ .‬ان کپپان اڳ ۾ لو ڪل بپپورد ‪1904‬ع‬
‫ڌاري شاگردن جي رهڻ لِء هڪ عاليشان بورڊنگ هپپائوس تعميپپر ڪڪڪرائي هئي‪.‬‬
‫علمه ڊاڪٽر دائودپوٽو صاحب پڻ ‪1917‬ع ۾ لڙڪاڻي مان پنپپج درجپپا انگريپپزي‬
‫پاس ڪري‪ ،‬ڇهپپون درجپپو پڙهپڻ لِء نوشپپهري فيپپروز آيپپو هپپو‪ .‬علمپپه صپپاحب‪،‬‬
‫“پنهنجي مختصر آتپپم ڪهپپاڻيَء” ۾ انهيپَء ڳالهه جپپو ذ ڪر ڪيپپو آهپپي‪).‬وڌيپڪ‬
‫تفصيل لِء ڏسو راقم جو مقالو‪”،‬مدرسه هاِء اسڪول نوشپپهروفيروز ‪ -‬تواريپپخ‬
‫جي روشنيَء ۾”‪ ،‬ماهوار “الرحيپپم” حيپپدرآباد سپپنڌ‪ ،‬مئي ‪ -‬جپپون ‪1987‬ع‪ ،‬ص‬
‫‪ 14‬کان ‪(22‬‬
‫)‪ (1‬آنجهاني ٽي‪.‬ايڇ‪.‬وائينپپس سپپن ‪1903‬ع کپپان ‪1922‬ع تپپائين سپپنڌ مدرس پته‬
‫السلم‪ ،‬ڪراچيَء جو پرنسيپال ٿپي رهيپو‪ .‬انهيپَء دور کپي سپنڌ مدرسپي جپو‬
‫سونهري دور ڪري سڏيو وڃي ٿو‪ .‬وائينس صاحب‪ ،‬مدرسي جو پرنسپپيپال ٿپپي‬
‫اچڻ کان اڳ ۾‪ ،‬علي ڳڙهه جي ايم‪.‬اي‪.‬او ڪاليپپج ۾ پروفيسپپر هپپو‪ ،‬جپپتي کيپپس‬
‫چڱي موچاري پگهار ملندي هئي‪ .‬ليڪن‪ ،‬هن سنڌي مسلم قوم سان محبپپت ۽‬
‫پيار خاطر اهو سڀ ڪجهه ڇڏي‪ ،‬هتي اچڻ قبول ڪيو‪ .‬هن پنهنجي ايامڪاريَء ۾‬
‫مدرسي اندر نه صرف تدريسي لحاظ کان ان جپپي معيپپار کپپي بلنپپد ڪيپپو‪ ،‬پپپر‬
‫غيرتدريسي سرگرمين کي پڻ زور وٺايو‪ .‬پاڻ ويهه ورهيپپه لڳيتپپو مدرسپپي جپپو‬
‫پرنسيپال ٿي رهيو‪ .‬آگسٽ ‪1922‬ع ۾ لنڊن ۾ وفات ڪيائين‪.‬‬
‫)‪ (1‬سنڌ جپپو مشپپهور عپپالم‪ ،‬اديپپب ۽ محقپپق‪ ،‬سپپنڌي زبپپان جپپو مپپاهر ۽ شپپاهه‬
‫عبداللطيف ڀٽائيَء جي رسالي جو شارح‪ ،‬ڊاڪٽر هوتچند مـپولچند گربخشپپاڻي‬
‫‪ -8‬مارچ ‪1884‬ع تي حيدرآباد سنڌ ۾ ڄائو‪ ،‬پرائمپپري ۽ ثپپانوي تعليپپم نهپپايت ئي‬
‫امتيازي حيثيت سپان حاصپپل ڪيپائين‪ .‬ڊي‪.‬جپي‪) .‬ڏيپپارام ڄيٺمپپل( سپنڌ ڪاليپپج‪،‬‬
‫ڪراچي پَء مپپان ‪1905‬ع ۾ بپپي‪ .‬اي‪ .‬۽ والسپپن ڪاليپپج‪ ،‬بمپپبئيَء مپپان ‪1907‬ع ۾‬
‫ايم‪.‬اي‪ .‬جا امتحان پاس ڪيائين‪ .‬تعليم جي مشغلي مان فارغ ٿيڻ کان پوِء‪ ،‬پاڻ‬
‫ساڳئي ڪاليج ۾ انگريزي ۽ فارسيَء جو ُاستاد مقرر ٿيپپو‪1908 .‬ع ۾ ڊي‪ .‬جپپي‪.‬‬
‫سنڌ ڪاليج‪ ،‬ڪراچيَء ۾ پروفيسر جي حيثيت ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين ۽ آخر ۾‬
‫ترقي ڪندي ڪاليج جو پرنسپال مقپپرر ٿيپپو‪1928 .‬ع ۾ لنڊن يونيورسپپٽيَء مپپان‬
‫“انگريزي شاعريَء ۾ تصوف” جي موضوع تپپي مقپپالو لکپپي‪ ،‬پپپي ايپپڇ‪.‬ڊي جپپي‬
‫ڊگري ورتائين‪ .‬ڊاڪٽر صاحب ‪ -11‬فيبروري ‪1947‬ع تي وفات ڪئي‪.‬‬

‫ڊاڪٽر گربخشاڻيَء پنهنجي شروعاتي زنپپدگي‪ ،‬سپپنڌي ادب ۽ زبپپان جپپي‬
‫ڄاڻوَء جي حيثيت ۾ شروع ڪئي‪ .‬کيس سنڌي زبپپان ۽ ادب سپپان جـپپپنون جپپي‬
‫حد تائين عشق هپپو‪ .‬پپپاڻ هپڪ وڏو بلنپپد پپپايي جپپو عپپالم ۽ اديپپب هپپو‪ .‬جيتپپوڻيڪ‬
‫سندس تصنيفات ۽ تاليفات جو انداز ٿورو آهي‪ ،‬پر پاڻ سنڌي ادب جي تواريخ ۾‬
‫هميشه جاودان ۽ امر رهندو‪ .‬سندس تصنيفات هڪ سـپنـپپپد جپپي حيپپثيت رکپپن‬
‫ٿيون‪ ،‬۽ اهي سنڌ جو تمام اهپم سپرمايو آهپن‪ .‬سپندس تصپنيفات ۾ شپاهه جپو‬
‫رسالو )ٽي جلد(‪ ،‬لنواريَء جا لل )سوانح( ۽ نورجهان )ناول( شامل آهن‪.‬‬
‫)‪ (1‬مير فيض محمد خان بن مير علي مپپراد خپپان )‪ -7‬اپريپپل ‪1894‬ع کپان ‪-5‬‬
‫مارچ ‪1907‬ع( جي حڪومت جي زماني ۾‪ ،‬سندس نامور وزير‪ ،‬سپپردار محمپپد‬
‫يعقوب خان سن ‪1904‬ع ۾ “انگلپپش مڊل اس پڪول” جپپي نپپالي سپپان خيرپپپور‬
‫ميرس ۾ هڪ اسڪول قائم ڪيپپو‪ .‬ڊاڪٽپپر حپپبيب اللپپه صپپديقي صپپاحب پنهنجپپي‬
‫انگريپپزي ڪتپپاب”‪) ”Education in Sindh: Past & Present‬ص ‪(165‬پ ۾‬
‫سردار محمد ابراهيم کي ان اسڪول جو باني ڪري لکيو آهي‪ ،‬جو بلڪل غلط‬
‫آهي‪ .‬دراصل‪ ،‬انهيَء اسڪول جو بنياد وجهندڙ سردار يعقوب خان هو‪ .‬سپپردار‬
‫محمد ابراهيم خان‪ ،‬سردار محمد يعقوب جو ڀاُء هو ۽ مير امام بخش خان بپپن‬
‫مير فيض محمد خان )اول( جي دؤر ۾ شيخ صادق عليَء جي وفپپات کپپان پپپوِء‬
‫مئي ‪1912‬ع تي وزيپپر ٿيپپو‪) .‬مپپرزا قليپپچ بيپپگ‪“ :‬رياسپپت خيرپپپور”‪ ،‬ص ‪(145‬‬
‫انهيَء “انگلش مڊل اسڪول” جو پهريون هيڊماستر نورالدين احمپپد غلم علپپي‬
‫نانا هو‪ .‬ان مڊل اسڪول کي بعد ۾ هاِء اسڪول جي سپپطح تپپي آنپپدو ويپپو ۽ ان‬
‫جو پهريون هيڊماستر عبدالمجيد دريشاڻيَء کي مقرر ڪيو ويو‪ .‬هيُء اسڪول‪،‬‬
‫جڏهن اڃا هاِء اسپڪول ڪونه ٿيپپو هپپو‪ ،‬تپپه سپپن ‪1915‬ع ڌاري ٽريننپپگ ڪاليپپج‬
‫فارمين‪ ،‬خيرپور جي هاسٽل ۾ هلندو هو‪ .‬سپپن ‪1921‬ع ۾ ميپپر علپپي نپپواز خپپان‬
‫“ناز” خيرپور رياست جي تخت تي ويٺو‪ .‬سندس دؤرِ حڪومت ۾‪ ،‬سن ‪1923‬ع‬
‫۾ انهيَء هاِء اسڪول کي “نپپاز هپپاِء اس پڪول” جپپو نپپالو ڏنپپو ويپپو ۽ عبپپدالرزاق‬
‫عبدالسپپلم کپپي ان هپپاِء اس پڪول جپپو پرنسپپيپال مقپپرر ڪيپپو ويپپو‪“ .‬نپپاز هپپاِء‬
‫اسڪول” ان وقت پوليس هيڊڪوارٽر جي فوجداري بلڊنگ ۾ قائم ڪيو ويو هپپو‪.‬‬
‫ان کان پوِء جڏهن الله ڏنو سيال‪ ،‬خيرپور رياست جپپو وزيپپر تعليپپم هپپو ۽ هـپپپن‬
‫“ڪرنل شاهه” هاسٽل تعمير ڪرائي‪ ،‬ته ان وقت هن اسڪول کي ٿوري وقت‬
‫لِء انهيَء عمارت ۾ منتقل ڪيو ويو‪ .‬سن ‪1952‬ع ۾ خيرپور رياست جپي وزيپپر‪،‬‬
‫ممتاز قزلباش موجوده عمارت جي تعمير جو ڪم شپپروع ڪرايپپو ۽ ‪1955‬ع ۾‬
‫انهيَء نئين عمارت ۾ “ناز هاِء اس پڪول” هل پڻ ل ڳو‪ .‬ون يپپونٽ ٺه پڻ کپپان پپپوِء‪،‬‬
‫جڏهن خيرپور رياست جو درجو ختم ڪيو ويو‪ ،‬ته ‪1960‬ع ۾ هڪ پراجيڪٽ تحت‬
‫“ناز هاِء اسڪول” جو نالو بدلئي‪“ ،‬ناز پائلٽ سيڪنڊري اسڪول” رکيپپو ويپپو‪) .‬‬
‫‪ (Siddiqui Habibullah: Education in Sindh- Past & Present‬ناز هاءِ‬

‫اسڪول‪ ،‬خاص ڪري خيرپپپور رياسپپت ۽ اترئيپپن سپپنڌ جپپي علئقپپي ۾‪ ،‬انگريپپزي‬
‫تعليم کي ڦهلئڻ جي سلسلي ۾ وڏو تواريخي ڪردار ادا ڪيو آهي‪.‬‬
‫)‪ (1‬مفتي محمد رحيم سڪندريَء کان سپپهو ٿپپي آهپپي‪ .‬ان زمپپاني ۾ “نپپاز هپپاءِ‬
‫اسڪول”‪ ،‬خيرپورميرس اڃپپا ڪاليپپج ڪونه ٿيپپو هپپو‪ .‬ان وقپپت سپپنڌ ۾ ٽپپن وڏن‬
‫تعليمي ادارن جي سربراهن کي “هيڊماسپپتر” جپپي بپپدران “پرنسپپيپال” س پڏيو‬
‫وينپپدو هپپو‪ ،‬جهپڙوڪ‪ :‬سپپنڌ مدرسپته السپپلم ڪراچپپي‪ ،‬مدرسپته هپپاِء اسپڪول‬
‫نوشهروفيروز ۽ ناز اسڪول خيرپورميرس‪.‬‬
‫)‪ (1‬انهن تعليمي ڪانفرنسن جي پهرئيپپن ڪانفرنس ‪1886‬ع ۾ علپپي ڳڙهپپه ۾‬
‫ٿي‪ ،‬جنهپن جپپو ذ ڪر “محمپپدن اينگلپو اوريئنٽپل ڪانفرنس” جپپي نپالي سپان‬
‫برصغير جي تواريخ ۾ ملي ٿو‪ .‬بعد ۾‪ ،‬اهڙيپپن ڪانفرنسپپن کپپي “آل انڊيپپا مسپپلم‬
‫ايڊيوڪيشنل ڪانفرنس” جو نالو ڏنو ويو‪ .‬پاڪستان جي قيام کان پوِء‪1952 ،‬ع‬
‫۾ ان ڪانفرنس جو پهريون اجلس ڪراچيَء ۾ ٿيو‪) .‬سيد الطاف علي بريلپپوي‪:‬‬
‫“آل پاڪستان ايڊيوڪيشنل ڪانفرنس ڪـپي صد ساله تپپاريخي ڊائري”‪ ،‬صپپه ‪4‬‬
‫کان ‪(7‬‬
‫)‪ (2‬مير علي نواز خان “ناز” جي حڪومت جپپي زمپپاني ۾ ‪ -8‬فيپپبروري ‪1925‬ع‬
‫تي خيرپور ميرس ۾ “آل سنڌ مسلم ايڊيوڪيشنل ڪانفرنس” جو هڪ وڏو اجلس‬
‫ٿيو هو‪ ،‬جنهن ۾ سنڌ جي تعليم جي ترقيَء لِء ڪيتريون ئي ِرٿـپپپون بحپپال ڪيپپون‬
‫ويون هيون‪ .‬انهيَء ڪانفرنس جو سمورو خرچ خيرپور رياست جي طرفپپان ٿيپپو‬
‫هو )“حامي” عطا محمد‪ ،‬ڊاڪٽر‪“ :‬خيرپور جي ميرن جو سنڌي ادب‪ ،‬سياسپپت ۽‬
‫ثقافت ۾ حصو”‪ ،‬ص ‪(186‬‬
‫)‪ (3‬سر ابراهيم رحمت الله‪ ،‬پنهنجي دؤر جو هڪ برک سياستدان ۽ واپاري هو‪.‬‬
‫مئي ‪1862‬ع ۾ بمبئي جي خوجا خاندان ۾ پيدا ٿيو‪ .‬بمپپبئيَء ۾ ئي تعليپپم حاصپپل‬
‫ڪيائين‪ .‬برطانيه سرڪار کيس سماجي ۽ سياسي خدمتن جپپي عيپپوض “سپپر”‬
‫جو خطاب ڏنو‪ .‬برطانيه ۾ پاڪستان جپپو پهريپپون سپپفير‪ ،‬رحمپپت اللپپه ابراهيپپم‬
‫سندس فرزند هو‪ ،‬جو پڻ ابراهيم رحمت الله جي نالي سان س پڏيو وينپپدو هپپو‪.‬‬
‫انهيَء ڪري‪ ،‬انهن ٻنهي نالن ۾ “سر” سان امتياز ڪيو ويندو هو‪ .‬سپپر ابراهيپپم‬
‫رحمت الله ‪1892‬ع کان ‪1918‬ع تائين بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جو ميمبر‬
‫ٿي رهيو ۽ سن ‪1899‬ع ۾ ڪارپوريشن جو صدر به ٿيپپو‪1904 .‬ع ۾ بمپپبئيَء جپپو‬
‫شيرف مقرر ٿيو‪ .‬ويهه ورهيه لڳيتو بمبئي قانون سپپاز جپپو ميمپپبر ٿپپي رهيپپو‪.‬‬
‫‪1913‬ع کان ‪1916‬ع تائين امپريل ليجسليٽو ڪائونسل جو ُرڪن به ٿپپي رهيپپو‪.‬‬
‫‪1923‬ع کان ‪1928‬ع تائين امپرومينٽ ٽرسپٽ جپو ُر ڪن پپڻ رهيپو‪1931 .‬ع ۾‬
‫انڊين ليجسليٽو اسيمبليَء جو ميمبر منتخب ٿيو‪ ،‬۽ ان وقت کپپان وٺپپي آل انڊيپپا‬
‫مسلم ليگ جي پليٽ فارم تان سياسي سرگرمين جي شروعات ڪيپپائين‪ .‬هپپن‬
‫ڊسمبر ‪1915‬ع ۾ نپپاگپور ۾ زوري تعليپپم جپپي حپپق ۾ ه پڪ شپپاندار تقريپپر ڪئي‪.‬‬
‫‪1913‬ع ۾ مٿئين اجلس ۾‪ ،‬جو آگري ۾ ٿيو هو‪ ،‬ان جي پڻ صدارت ڪيائين‪ .‬سپپن‬
‫‪1915‬ع ۽ ‪1916‬ع وارن اجلس جي صپدارت ڪنپپدي‪ ،‬کـپپپليَء طپپرح انگريپزن‬

‫جي خلف‪ ،‬سياسپپي ۽ آئينپپي مسپپئلن تپپي خيپپالن جپپو اظهپپار ڪيپپائين‪ .‬ڊسپپمبر‬
‫‪1924‬ع ۾ بمبئيَء جپي آل انڊيپا مسپلم ايڊيوڪيشپنل ڪانفرنس جپي ‪ 37‬هيپن‬
‫اجلس دوران صپپدارتي خطپپبي ۾ سائنسپپي علپپوم جپپي حپپق ۾ تقريپپر ڪيپپائين‪.‬‬
‫‪1942‬ع ۾ بمپپبئيَء ۾ وفپپات ڪيپپائين‪) .‬سپپيد قاسپپم محمپپود‪ :‬انسپپائيڪلوپيڊيا‬
‫پاڪسپپتانيڪا”‪ -‬اردو‪ ،‬شپپاهڪار بپپوڪ فائونڊيشپپن‪ ،‬ڪراچپپي سپپنڌ‪1998 ،‬ع‪ ،‬ص‬
‫‪(153‬‬
‫)‪ (1‬عبدالرزاق ميمڻ جي خاندان جي شجري لِء ڏسو‪ ،‬ضميمو )‪(6‬‬
‫)‪“ (1‬شهاڻي”‪ ،‬هندن جي نک “بٺيجا” مان آهن‪ .‬ديوان ڀيرومل آڏواڻي لکي ٿو‬
‫ته عام طرح سان هر ڪنهن آڪهه وارا پاڻ کپي پنهنجپي ڪنهپن وڏي ڏاڏي جپي‬
‫نالي پٺيان سڏائيندا آهن‪ ،‬پر “شهاڻين” جي حالت ۾ ائين نپپه آهپپي‪ .‬ميپپرن جپپي‬
‫صاحبيَء ۾ “چانڊڪا” پرڳڻي )لڙڪاڻي( جو گورنر “شاهه بهارو” هو‪ ...،‬جنهن‬
‫جي نالي پٺيان هي پاڻ کي “شهاڻي” سڏائڻ لڳا‪“) .‬سنڌ جي هندن جي تاريخ”‬
‫ جلد پهريپپون‪ ،‬ڇپپاپو ٻيپپو ‪2002‬ع‪ ،‬ص ‪ (210-11‬انهي پَء مٿئيپپن بيپپان ۾ ديپپوان‬‫ڀيرومل غلطي ڪئي آهي‪.‬دراصل‪ ،‬شاهه بهارو ميرن جو نه‪ ،‬پپپر ڪلهپپوڙن جپپي‬
‫دؤر ۾ اتان جو حاڪم ۽ جنرل هو‪.‬‬
‫ديپپوان صپپاحب سپپنگ چنداسپپنگ شپپهاڻي ‪1867‬ع ۾ ڄپپائو‪ .‬هپپن بمپپبئيَء جپپي‬
‫ايلفنسٽن ڪاليج مان انگريپپزي ادب ۾ ايپپم‪.‬اي پپپاس ڪئي‪ .‬پپپاڻ پهريپپون سپپنڌي‬
‫ماڻهو هو‪ ،‬جو ڊي‪ .‬جي‪ .‬سنڌ ڪاليج‪ ،‬ڪراچيَء جو پرنسيپال مقرر ٿيو‪ .‬هن جپپي‬
‫زماني ۾ ڪاليج وڏو اوج حاصل ڪيپپو‪ .‬انجنيئرنپپگ ڪاليپپج ۽ ل ڪاليپپج کوليپپائين‪.‬‬
‫زرعي ڪاليج‪ ،‬ڪمرشل ڪاليج ۽ سنڌ ۾ يونيورسپپٽي قپپائم ڪرڻ جپپي دل ۾ وڏي‬
‫تمنا هئس‪ .‬سنڌي زبپپان جپو وڏو عاشپق هپو‪”.‬چنڊول” ۽ “وهيپو” پکپپي سپندس‬
‫مشهور مضمون آهن‪“ .‬بلو کوکر” ۽ “تارن جپپو اڀيپپاس” نپپاول لکيپپائين‪ .‬بمپپبئي‬
‫يونيورسٽيَء ۾ “سنڌيَء” جو ممتحن هو‪ .‬سندس ئي ڪوششن سپپان ‪1924‬ع ۾‬
‫بمبئي يونيورسٽيَء ۾ بي‪.‬اي جي سطح تائين “سنڌيَء” کي نصاب ۾ آنپدو ويپو‪.‬‬
‫پاڻ بمبئي يونيورسٽيَء ۾ “سينيٽ” جو ميمبر‪ ،‬۽ “سنڌي بپپورڊ آف اسپپٽڊيز” جپپو‬
‫چيئرمن ٿي رهيو‪1927 .‬ع ۾ ‪ 60‬ورهين جي عمر ۾ ڪاليج مپپان رٽپپائر ڪيپپائين‪.‬‬
‫آخر ۾ گئنگرين ٿيس‪ ،‬جنهن ڪري ديهانت ڪري ويپپو‪).‬آڏوا ڻي ڀيرومپپل‪“ :‬سپپنڌ‬
‫جي هندن جي تاريخ “ ‪ -‬جلد ٻيو‪ ،‬گلشن پبليڪيشپپن‪ ،‬حيپپدرآباد سپپنڌ‪ ،‬ڇپپاپو ٻيپپو‬
‫‪2003‬ع‪ ،‬ص ‪ 279‬کان ‪.281‬‬
‫)‪“ (1‬گلزار نظم” جو اصل ڇاپي ڪتاب ‪ ،‬محترم محمپپد علپپي حپپداد‪ ،‬خيرپپپور‬
‫جي ذاتي ڪتبخاني ۾موجود آهي‪ ،‬جتان پروفيسر محمد پنهل ڏهر ُان جپپو فوٽپپو‬
‫اسٽيٽ ڪرائي‪ ،‬اسان کي فراهم ڪيو‪.‬‬

‫سيد الهندو شاهه‬
‫شاهد چنه‬

‫جڏهن برصغير ۾ تعليپم جپي کپوٽ هئي تپه ان وقپت سپنڌ جپي آفنپدي‬
‫خاندان جيان ساهتيَء جي سپوت سپپيد الهنپپدو شپپاهه ‪ 33‬سپپالن جپپي‬
‫ننڍڙي عمپپپر ۾ ‪1883‬ع ڌاري مدرسپپپه هپپپاِء اسپپپڪول نوشپپپهروفيروز‬
‫جوڙايو‪ ،‬انهي مڪتب مان ڪيترا ئي عالم اديب پڙهپپي نڪتپپا‪ .‬علمپپه آءِ‬
‫آِء قاضي کان وٺي ڊاڪٽر دائودپوٽي تائين‪ ،‬کپپوڙ سپپارا سپپنڌ جپپا مپپاڻهو‬
‫جيڪي علمي روشنيَء کان وانجهيل هئا انهن اها علمپپي لٽ اتپپان ئي‬
‫حاصل ڪئي‪ .‬سيد الهندي شاهه جون ڪوششون علمي حپپوالي سپپان‬
‫ساراهڻ جوڳيون هيون‪ .‬ڇو ته برطانوي راڄ دوران‪ ،‬سپپنڌ ۾ تعيلپپم جپپو‬
‫فقدان ۽ اڻهوند انتهائي حد کپپان وڌي پڪ هئي‪ .‬انهپپن حپپالتن کپپي نظپپر ۾‬
‫رکندي‪ ،‬سيد الهندي شاهه سنڌ جي ماڻهن لِء علمي مڪتب کولي وڏو‬
‫ڪارنامو سرانجام ڏنو‪ .‬اهو ئي سبب آھي جو‪ ،‬هن وقت بپه هنپد تپوڙي‬
‫سنڌ ۾‪ ،‬جن به هن مڪتب مان علم جي روشني حاصپپل ڪئي‪ ،‬سپپي اڄ‬
‫به سيد الهندي شاهه کي ياد ڪري سپپندس فضپپيلتن جپپو بيپپان ڪنپپدي‬
‫کيس ساراهين ٿا‪.‬‬
‫حقيقت به اهپپا آهپپي تپپه سپپنڌ جپپي هپپن سپپپوت پپپاران‪ ،‬جيڪڏهپپن هپپي‬
‫مدرسه هاِء اسڪول ‪۱۹‬هين صديَء ۾ نه جپڙي هپپا تپپه ڪيپپترا ئي عپپالم‬
‫اديب‪ ،‬جنم نه وٺن ها‪ .‬افسپپوس جپپو سپپنڌ ح ڪومت کپپان وٺپپي ڪن ھن‬
‫ساڃاهه وند تائين‪ ،‬ڪو به هن کاهوڙي ڪردار جي يپپاد تپپازي ڪرڻ لِء‬
‫تيار نه آهي‪ .‬نه وري ڪڏهن سندس جوڙايل مڪتپپب ڏي‪ ،‬ڪن ھن منهپپن‬
‫ورائي ڏٺو آهي ته ان جي حالت‪ ،‬پاڪستان ٺه پڻ کپپانپوِء ڪه پڙي بڻجپپي‬
‫وئي آهي‪ .‬اهي هاسٽلون‪ ،‬اهپپي ڪلس روم ۽ سپپندس جوڙايپپل انهيپَء‬
‫پارڪ ۽ لئبريريَء جو هن وقت نشان به نظر نٿو اچي‪ .‬ان تبپپاهيءَ تپپي‬
‫ٻيو ڪو ڳوڙها ڳاڙي نه ڳاڙي پپپر درٻيلپپي ۾ ‪ ۱۹‬آڪٽپپوبر ‪۱۹۱۹‬ع تپپي‪،‬‬
‫ھيُء جھان ڇڏيندڙ‪ ،‬سيد الهندي شاهه ضرور لڙڪ لڙيا هوندا‪ .‬ڪيڏي نه‬
‫افسوس جوڳي ڳالهه آهي‪ ،‬جو سندس جوڙايل تاريخي مدرسه هپپاءِ‬
‫اسڪول کي سوا صدي گذري چڪي آهي پر هپپن وقپپت تپپائين ان جپپي‬
‫تاريخي حيثيت کي وڌائڻ لِء ڪهڙي به سرڪار ڪردار ادا ناهي ڪيو‪.‬‬
‫جنهن جي ڪري هن وقت ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته سيد الهندي‬
‫شاهه جي خدمت ۽ وقار کي جيڪڏهن اڳتي وڌائڻو آهي تپپه سپپنڌ جپپي‬
‫ساڃاهه وندن کي ان جي ٻاريل شمع کي روشن ڪرڻو پوندو‪.‬‬
‫اڄ به سيد الهندي شاهه کي سپپنڌ سپپاري ٿپپي‪ .‬ان جپپي مڪتپپب ڏانهپپن‬
‫نهاري ٿي‪ .‬چوي ٿي ته؛ سيد الهندي شاهه جي ٻاريل شمع کي اچو تپپه‬

‫روشن ڪريون‪ .‬افسوس جو سنڌ جي ٻين عظيپپم هسپپتين جيپپان سپپيد‬
‫الهندو شاهه به سنڌ کان وڇڙي ويو‪ .‬سڄي سنڌ توڙي هند‪ ،‬کيس اڄ به‬
‫خراج عقيدت پيش ڪري ٿي‪.‬‬

‫ڪامريڊ تاج محمد ابڙو‬
‫منير چانڊيو‬
‫ڪامريڊ تاج محمد ابپڙو صپپاحب‪ ،‬سپپنڌ جپپو هپڪ محپپب وطپپن ۽ انسپپان‬
‫دوست اديب‪ ،‬سياستدان‪ ،‬صحافي‪ ،‬استاد ۽ سماج سپڌارڪ هپپو‪ .‬جنهپپن‬
‫سنڌ ۾ پورهيت‪ ،‬مظلوم ۽ محڪوم عوام جي حقن لِء ۽ جاگيرداراڻي ۽‬
‫طبقاتي نظام جي ظلم‪ ،‬جبر‪ ،‬ڏاڍ‪ ،‬ڏهڪاَء ۽ ٻين سپپمورين بڇڙايپپن جپپي‬
‫خلف جدوج ھد ڪئي‪ .‬هپپن سپپنڌ ۾ علمپپي‪ ،‬ادبپپي‪ ،‬سياسپپي‪ ،‬سپپماجي ۽‬
‫قومي نئين سجاڳيَء لِء ۽ سماجي انصاف ۽ برابريپَء لِء پنهنجپو پپاڻ‬
‫ارپي ڇڏيو‪.‬‬

‫سنڌي ادبي سنگت جو باني دادا گوبند مالهي‬
‫شاهد چنه‬
‫جتي سنڌ جي عظيم هستين جو ذڪر اچي ٿو اتي ڏات جپپا ڏيئا ٻارينپپدڙ‬
‫گوبند مالهي به هڪ اهپڙي عظيپپم شخصپپيت آهپپي جنهپپن علپپم ۽ ادب‪،‬‬
‫سياست ۽ پورهيت سماج لِء‪ ،‬اه پڙي جدوجهپپد ڪئي جپپو صپپدي گپپذرڻ‬
‫باوجود به سندس نانُء سڀني مورچن تي سپهه سالر جي حيثيت ۾ اڄ‬
‫به موجود آهي‪.‬‬
‫گوبنپپد مپپالهي‪ ،‬سپپاهتي پر ڳڻي جپپي شپپهر ٺپپارو شپپاهه ۾ ‪ 8‬آگسپپٽ‬
‫‪1921‬ع ۾ جنم ورتو‪ .‬هن علمي ادبي حوالي سان ايڏو تپپه مپپان مپپاڻيو‬
‫جو اڄ به ادبي کيتر ۾ نمايان نظر اچي ٿو‪.‬‬
‫هن سنڌي ادبپپي سپپنگت جپپو بنيپاد وڌو ۽ سپنڌي ادب‪ ،‬سياسپت‪ ،‬نپاٽڪ‪،‬‬
‫ڊرامپپا‪ ،‬ڪهپپاڻيون ۽ تنقيپپدي ادب تپپي ‪ 36‬ڪتپپاب لکيپپائين‪ .‬جنهپپن ۾‬
‫”ڳالهيون منهنجي ڳوٺ جون“‪” ،‬شرم ٻوٽي“‪ ،‬ان کان علوه ”سنڌوَء‬
‫ڪناري“ فلم به جوڙيائين پر وقت جپپي بيرحپپم وهڪڪڪري جڏهپپن کيپپس‬
‫ماتر ڀومي کان ڇني ڌار ڪيو ته وطن جي سرحد ڳوڙها ڳاڙيندي پار‬
‫ڪري ڀارت پهتو‪ .‬ان اتي به سنڌ ۽ سنڌي ادب لِء تمام گهڻو جاکوڙيو ۽‬

‫سنڌي ٻوليَء لِء اتان جي ٽه‪-‬مورتي؛ ڪيپپرت‪ ،‬اتپپم ۽ مپپالهي ايپپتري تپپه‬
‫جدوجهد ڪئي جو نتيجي ۾ هندستان اندر سنڌي ٻوليَء کي قومي ٻولي‬
‫جو درجو ڏنو ويپپو‪ .‬مپپالهي جڏهپپن پنهنجپپي مپپاتر ڀپپومي سپپنڌ گهم پڻ لِء‬
‫‪1984‬ع ۾ هتي آيو ته ڪراچيَء جي آرٽ ڪائونسل ۾ سپپگا پپپاران ڏنپپل‬
‫آجياڻي دوران سنڌ جي ڏات ڌڻين سان مخاطب ٿيندي نيڻن مپپان نيپپر‬
‫وهائيندي چيو ھيائين ته؛ ”جنهپپن مپپالهي ‪ 13‬آڪٽپپوبر ‪1946‬ع ۾ سپپنڌي‬
‫ادبي سپپنگت جپپو ننڍڙو ٻوٽپپو پوکيپپو هجپپي ۽ اهپپو ٻوٽپپو جڏهپپن وڏو ٿپپي‬
‫خوشبو جو رس ڦهلئي ۽ ان وقت ان مالهيَء کي ان وڻ کان ڌار ڪيپپو‬
‫وڃپپي‪ ،‬اوهپپان ٻڌايپپو تپپه ان وقپپت ان مپپالهيَء جپپي ڪهپڙي حپپالت ٿپپي‬
‫هوندي؟“‬
‫واقعي به مالهي سنڌي ادب جي حپپوالي سپپان جي ڪو ٻوٽپپو پوکيپپو‪ ،‬ان‬
‫جي خوشبوِء جڏهن ڦهلجڻ لڳي ته کيپپس ڌڪي ڌار ڪيپو ويپو‪ .‬مپپالهي‬
‫ممتا جي هنج ڇڏڻ بعد به الهاس ننگر جي اداس گهٽين ۾ خپپاموش ٿپپي‬
‫نه ويٺو‪ .‬لطيف جي ان سٽ وانگي؛ ”جان جان هئي جيئري‪ ،‬ورچي نپپه‬
‫ويٺي‪“.‬‬
‫واقعي به مالهي پنهنجي زندگيَء جي آخري گهڙين تائين خپپاموش ٿپپي‬
‫نه ويٺو‪.‬‬
‫هن سڄي زندگي سنڌي ادب ۽ پورهيت جدوجهد لِء ڪم ڪيپپو‪ .‬انهيپپَء‬
‫جاکوڙ ۾ ‪ 10‬فيبروري ‪ 90‬واري ڏهاڪي ۾ وڇڙي ويو‪ ،‬جنهن کپپي اڄ بپپه‬
‫دادا گوبند مالهي جي حوالي سان سنڌ توڙي هند ۾ ياد ڪيو وڃپپي ٿپپو ۽‬
‫جيستائين سنڌي ٻوليَء ۽ ان کي چاهيندڙ رهندا‪ ،‬گوبند مالهي جو نپپانُء‬
‫امر رهندو‪.‬‬

‫پيرل قمبر‬
‫رحيم منگي‬
‫پيرل قمبر‪ ،‬في البديہ شاعر هو‪ .‬سندس پورو نالو؛ پير محمد ولد امپپام‬
‫بخش ”عاصي“ سومرو هو‪ .‬غريب گهراڻي سپپان تعلپپق رکنپپدڙ پيپپرل‪،‬‬
‫تعلقي ميروخان جي ڳوٺ ُبٺيَء ۾ ‪ 17‬جولِء ‪1933‬ع تي پيدا ٿيو‪ .‬هپپن‬
‫سنڌي فائنل ڪئي ۽ ‪ 3‬درجا انگريزي پڙهيو‪1954 .‬ع ۾ قمپپبر پرائمپپري‬
‫اسڪول ۾ ماستر ٿيو‪ .‬هن ‪1956‬ع کان شاعريَء جي شپپروعات ڪئي‪.‬‬
‫غپپزل‪ ،‬گيپپت‪ ،‬وايپپون‪ ،‬ڪافيون‪ ،‬مولپپود‪ ،‬نعتپپون‪ ،‬بيپپت‪ ،‬نظپپم‪ ،‬قصپپيده‪،‬‬

‫ڳجهارتون ۽ سهرا پڻ لکيپپائين‪ .‬سپپنڌي فلمپپن ”سپپورٺ“‪” ،‬غيپپرت جپپو‬
‫سوال“‪” ،‬هاري“ ۽ پرائي زمين ۾ گيت پڻ لکيائين‪ ،‬جيڪي مشهور ٿيا‪.‬‬
‫سنڌي‪ ،‬اردو‪ ،‬هندي‪ ،‬سرائڪي ۽ انگريزيءَ ۾شاعري ڪيائين‪ 5 .‬هپپزارن‬
‫کان وڌيڪ شعر لکيا اٿس‪ .‬سپپندس ڪلم ڪيپپترن فن ڪارن ڳايپپا‪ ،‬جپپن‬
‫مان ڪيترا ريڊيو پاڪستان تي نشر ٿيا‪.‬‬
‫‪ 1960‬جي ڏهاڪي ۾ مغربي پاڪستان جي گورنر جنرل موس ٰي خپپان‬
‫ع‬
‫صدر ايوب خان طرفان انعام حاصل ڪيائين‪ .‬کيس برطانيه جي راڻي‬
‫ايلزبيٽ جي پٽ شهزادي چارلس جي تاج پوشپپي تپپي لکيپپل انگريپپزي‬
‫شعر تي راڻي پاران تعريفي سرٽيفڪيٽ‪ ،‬ايران جپپي شهنشپپاهه رضپپا‬
‫شاهه پهلوي جي تاج پوشي جي موقعي تي اردوَء ۾ موڪليل شعر تي‬
‫گولڊ ميڊل مليا‪.‬‬
‫سندس شاعريَء جا ‪ 8‬ڪتاب ڇپيا‪ ،‬جن ۾ سلم ِ محبت‪ ،‬جذبئه دل‪ ،‬بپپاغ‬
‫فپردوس‪ ،‬يادگپار زنپدگي‪ ،‬نگپاهه محبپت ۽ تصپوير صپنم شپامل آهپن‪.‬‬
‫‪1979‬ع ۾ شهدادڪوٽ لڏي ويو‪” .‬پيرل بزم قمپپبر“ پ پڻ پنهنجپپي جيئري‬
‫شهدادڪوٽ ۾ قائم ڪيائين‪ .‬کيس‪ ،‬سندس مڃتپپا ۾‪ ،‬شپپهدادڪوٽ جپپي‬
‫اديبن ۽ سپپڄاڻ فپپردن ‪ 7‬نومپپبر ‪1985‬ع تپپي ‪ 14‬تپپولن جپپو سپپونو تپپاج‬
‫پارايو ۽ ميونسپل شهدادڪوٽ طرفان سندس لِء ماهوار وظيفو مقرر‬
‫ڪيو ويو‪ .‬سندس وفات دل جي دؤري سپپبب ‪ 24‬ڊسپپمبر ‪1994‬ع تپپي‬
‫شهدادڪوٽ ۾ ٿي‪ .‬سندس شپپاگردن ‪1997‬ع ۾ سپپندس شپپاعريَء جپپو‬
‫مجموعو‪ ،‬اگهاڙا پير ٽانڊن تي‪ ،‬سهيڙي ڇپرايو‪.‬‬

‫رستم سنڌ‪ ،‬پهلوان شير ميربحر‬
‫ ذوالفقار خاصخيلي‬‫سنڌ جي قومي ملهه جو سدا حيات پهلوان رستم سپپنڌ شپپير ميربحپپر‪،‬‬
‫‪ 21‬جون ‪1924‬ع ۾ فاريسٽ آفيسر علپپي محمپپد ميربحپپر جپپي گهپپر ۾‬
‫جنم ورتو‪ .‬شروعاتي تعليپپم حاصپپل ڪرڻ کپپانپوِء سپپندس سپپڄو ڌيپپان‬
‫ملهه جي طرف هو‪ .‬شروعاتي دور ۾ ننڍن ملک پڙن ۾ ڪاميپپابي حاصپپل‬
‫ڪڪڪرڻ کپپانپوِء‪ ،‬ان وقپپت ۾ سپپنڌ ليپپول تپپي نئون ديپپرو ضپپلع لڙڪڪڪاڻو ۾‬
‫زبردست ملکڙو ٿيو‪ ،‬جنهن ۾ هن پهلوان پهرئين جوڙ جي مشهور ملهه‬
‫پهلوان اقبال جوڳي‪ ،‬پنڃل مهر ۽ هنڊال مڪرانيَء کپپي شڪسپپت ڏئي‬
‫پنهنجو ڌاڪو ڄمايو ۽ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي ڀاُء‪ ،‬امپپداد علپپي ڀٽپپو‬
‫طرفان رکيل انعام حاصل ڪيو‪.‬‬

‫رستم سنڌ‪ ،‬پهلپپوان شپپير محمپپد ميربحپپر ‪ 32‬سپپالن تپپائين ملهپپه جپپي‬
‫ميدان ۾ ناقابل شڪست رهيو‪ .‬ڪيترن ئي ملڪي ۽ غير ملڪي پهلوانن‬
‫کي شڪست ڏئي ”رستم سنڌ“ جو ٽائٽل حاصپپل ڪيپپائين‪ ،‬جي ڪو آخپپر‬
‫تپپائين سپپندس نپپالي جپپو حصپپو رهيپپو‪1962 .‬ع ۾ هپپال دنگپپل ۾‪ ،‬چي ڪو‬
‫سلويه جي پهلوان ذبيسڪو کي شڪست ڏنپپائين‪ .‬انهي پَء ملک پڙي جپپو‬
‫اهتمام‪ ،‬مخدوم محمد الزمان طالب المول ٰي ڪيو ھو‪.‬‬
‫بعد ۾ نياز اسٽيڊيم حيدرآباد ۾‪ ،‬هندستان جي پهلوان گرنام سپپنگهه کپپي‬
‫شڪسپت ڏنپائين‪ .‬ان کپانپوِء نيشپنل اسپٽيڊيم ڪراچيپَء ۾ انگلينپڊ جپي‬
‫پهلوان آسٽن جيري کپي شڪسپت ڏئي پنهنجپي ملپڪ ۽ قپوم جپو نپالو‬
‫روشن ڪيائين‪.‬‬
‫رياست خيرپور جي والي‪ ،‬مير علي مراد خان ٽالپر‪ ،‬فيض محل ۾ هپپڪ‬
‫ملکپڙو منعقپپد ڪرايپپو‪ ،‬جنهپپن جپپو مهمپپان خپپاص ان وقپپت جپپو صپپدر‬
‫پاڪستان‪ ،‬فيلڊ مارشل محمد ايوب خان هو‪.‬‬
‫ان ملکڙي ۾ پهلوان شير ميربحر‪ ،‬افغانستان جي پهلپپوان قطپپب خپپان‬
‫سميت ٽن پهلوانن کي شڪست ڏئي‪ ،‬ڪاميابي حاصل ڪئي‪ .‬جنهن تي‬
‫ايوب خان کي مجبور ٿي چوڻو پيو ته؛ ”شير واقعي شير آهي‪“.‬‬
‫رستم سنڌ‪ ،‬پهلوان شير محمد ميربحر‪ ،‬سنڌ جي هلندڙ گهمندڙ ثقپپافت‬
‫هئي‪ .‬لڳاتپپار سپپنڌ جپپي مختلپپف حصپپن ۾ ٿينپپدڙ ملک پڙن ۾ ڪاميپپابيون‬
‫حاصل ڪري‪ ،‬ملهه جي ميدان ۾ نوان رڪارڊ قائم ڪيائين‪.‬‬
‫عوامي دور جي حاڪم‪ ،‬شهيد ذوالفقار ڀٽو سندس خدمتن کي مدنظر‬
‫رکنپپدي ‪1974‬ع ۾ کيپپس ملهپپه جپپو قپپومي ڪوچ مقپپرر ڪيپپو هپپو‪ .‬پپپر‬
‫‪1977‬ع ۾ عوامي حڪومتن کي ختم ڪنپپدڙ‪ ،‬ايشپپيا جپپي مپپاڊل ڊڪٽيٽپپر‬
‫جنرل ضياَء الحق‪ ،‬سندس قومي ڪوچ وارو عهپپدو ختپپم ڪري ڇڏيپپو‪،‬‬
‫جيڪو بعد ۾ سنڌ هاِء ڪورٽ ۾ اپيل تي بحال ڪيو ويو‪.‬‬
‫ڪيڏي نه افسوس جي جهڙي ڳالهه آهي ته جنهن ماڻهوَء جپپي سپپڄي‬
‫زندگي قوم جي خدمت ڪندي گذري‪ ،‬ان سان اهو سلوڪ ڪيو ويو جو‬
‫سندس مالي مدد ڪرڻ بجاِء سندس روزگار به ختم ڪيو ويپپو‪ .‬لڳاتپپار‬
‫‪ 9‬مهينن جي علج کانپوِء ‪ 28‬مارچ تي سنڌ جو هي انمول هيرو اسپپان‬
‫کان جدا ٿي ويو ۽ ويندي ويندي شڪايت ڇڏي ويو ته؛ ”مان تپپه سپپڄي‬
‫زندگي ملڪ جي خدمت ڪندي گذاري پر مون سان اهپپو سپپلوڪ ڪيپپو‬
‫ويو‪ ،‬ڇو جو مان هڪ سنڌي پهلوان هئس‪ .‬پپپر زنپپدگي جپپي هپپن آخپپري‬
‫سفر ۾‪ ،‬ڪنهن ڪنهن سان شڪايتون ڪجن‪“.‬‬

‫شل حورن جي هنجن ۾ هجي‪ .‬سنڌ سدائين کيس ياد رکندي‪.‬‬

‫لڇمڻ ڪومل‪ -‬شاعر‪ ،‬ليکڪ ۽ صحافي!‬

‫شوڪت حسين شورو‬
‫لڇمڻ ڪومل ‪ 26‬مارچ ‪1936‬ع ۾ ڪنڊيپپاري‪ ،‬ضپپلعي نوابشپپاهه ۾ ڄپپائو‪.‬‬
‫سندس جنم جو نالو لوڪومل پٽ ديوان چيلرام‪ ،‬آڪهه ڀاٽيا آهي‪ .‬هپپن‬
‫جو ڏاڏو ديوان جاڙومل ڀاٽيا وڏو زميندار هو‪ ،‬جنهن جون زمينون ڊبڀري‬
‫)درٻيلپپي( ۾ هيپپون‪ .‬لڇمپپڻ جپپو پيپپُء ديپپوان چيلرام فرسپپٽ ڪلس‬
‫مئجسٽريٽ هو‪ .‬هو ه پڪ ذهيپپن‪ ،‬پڙهيپپل ڳڙهيپپل ڪامورو هپپو ۽ کيپپس‬
‫انگريزي ۽ فارسي ادب جو چ ڱو مطپپالعو هپپو‪ .‬هپپن لڇم پڻ کپپي شپپيخ‬
‫سعدي جو گلستان بوستان واتي ويڻي ياد ڪرايپپو هپپو‪ .‬لڇم پڻ پنهنجپپي‬
‫والد جي اصرار تي شپپام جپپو مسپپجد جپپي آخونپپد وٽ فارسپپي ۽ اردو‬
‫پڙهڻ ويندو هو‪ .‬اسڪول ۾ داخل ٿيڻ کان پپپوِء هپپن جپپي تعليپپم سپپنڌي ۽‬
‫ون سپالن جپي عمپر ۾ نوابشپاهه جپي ولپس هپاِء‬
‫انگريزي ۾ ٿي‪ .‬هو نپ َ‬
‫اسڪول ۾ انگريزي جي پهرئين درجي ۾ داخپپل ٿيپپو‪ .‬ڪيپپرت ٻاٻپپاڻي ان‬
‫اسڪول ۾ ماستر هو‪ .‬ورهاڱي وقپپت نوابشپپاهه جپپو ڪليڪٽپپر مسپپعود‬
‫علي خان هو‪ ،‬جنهپپن بعپپد ۾ پپپاڻ کپپي مسپپعود کپپدر پپپوش س پڏايو‪ .‬هپپن‬
‫نوابشاهه مان لڏي ويندڙ سنڌي سکن جي پنجاهه سٺ ڪٽنبن جو ٽرين‬
‫ل عام ڪرايو هو‪ .‬ان واقعي سپپبب نوابشپپاهه جپپي سپپنڌي هنپپدن ۾‬
‫۾ قت ِ‬
‫خوف ۽ هراس پکڙجي ويو‪ ،‬اهي لڏي انڊيا وڃڻ ل ڳا‪ .‬مسپپعود ڪليڪٽپپر‬
‫ديوان چيل رام کي هڪ طرح سان نظربنپپد ڪري انڊيپپا لڏي وڃپڻ کپپان‬
‫روڪي ڇڏيو هو‪ .‬چيل رام پنهنجي وڏي پٽ لڇمڻ کي سپپندس مپپاُء‪ ،‬ٻپپن‬
‫ڀائرن ۽ ٻن ڀينپپرن سپپان گپڏ لپڪ چپپوريَء ڪراچيپَء روانپپو ڪيپپو‪ .‬اهپپي‬
‫سوامي نارائڻ مندر ۾ ٺهيل ڪئمپ ۾ اچي ترسيا ۽ ‪ 8‬مارچ ‪1948‬ع تپپي‬
‫پاڻيَء جي جهاز ۾ چڙهي انڊيا روانا ٿيا‪ .‬جهاز سمنڊ ۾ خپپراب ٿپپي بيهپپي‬
‫رهيو‪ ،‬پنج ڏينهن ٿي ويا‪ ،‬کاڌو پيتو ختم ٿي ويپپو‪ .‬جهپپاز ۾ چڙهيپپل سپپوين‬
‫ٻار بک ۾ بي حال ٿي روئي رهيا هئا‪ .‬لڇمڻ جي ننڍن ڀائرن ۽ ڀينرن جي‬
‫به حالت خراب ٿي وئي‪ .‬جهاز مرمت ٿيڻ کان پوِء اوکا بنپپدر تپپي اچپپي‬
‫سهڙيو‪ .‬لڇمڻ وارا پهرين اجمير ۾ اچپپي رهيپپا‪ ،‬اتپپي ڪو بلپپو نپپه ڏسپپي‬
‫ڀرتپور‪ ،‬احمد آباد ۽ آگري جپپي شپپهرن مپپان دربپپدر ٿينپپدا‪ ،‬تنگدسپپتي ۽‬
‫غربت جون تڪليفون سهندا‪ ،‬ڪانپور ۾ پنهنجي پڦيَء وٽ اچپپي ترسپپيا‪.‬‬
‫اتي لڇمڻ ۽ سندس ننڍي ڀاُء هاسو کي هڪ سئنيما جي مئنيجر شپپهر ۾‬

‫فلمن جي پوسٽرن لڳائڻ جو ڪم ڏنپپو‪ .‬لڇمپڻ کپپي روزانپپو هپڪ رپيپپو ۽‬
‫هاسي کي اٺ آنا ملندا هئا‪ .‬لڇمڻ ان سئنيما هپپال جپپي ٻپپاهران فلمپپي‬
‫گانن جپپون چوپڙيپپون پپڻ و ڪڻڻ شپپروع ڪيپپون‪ ،‬جنهپپن مپپان رپيپپو ڏيپڍ‬
‫ڪمائي وٺندو هو‪ .‬ڪانپور ۾ رهندي هنپپن جيئن تيئن ڪڪڪري اڌ ڍئو اڌ بپپک‬
‫تي چار سال گذاريا‪ .‬ان عرصي ۾ ديوان چيل رام سان سپپندن ڪو بپپه‬
‫رابطو نه ٿيو هو‪ ،‬جيڪو اڃا سنڌ ۾ رهيل هپپو‪ .‬نيپپٺ هپپن ڪانپور ۾ اچپپي‬
‫پنهنجي ڪٽنب کي ڳولي لڌو‪ .‬نوابشپپاهه مپپان ن ڪرڻ وقپپت لڇمپڻ جپپو‬
‫سڀ کان ننڍو ڀاُء ڌنو ٻن سالن جو هو ۽ هينئر ڇهن سالن جو ٿي چڪو‬
‫هو‪ .‬ديوان چيل رام هن جي لِء ڌاريو ماڻهو هو‪ ،‬هن لڇمڻ کان آهستي‬
‫پڇيو ته هي ڪير آهي؟ لڇمڻ کيس ٻڌايو ته هي پنهنجپپو پي پءُ آهپپي‪ .‬ان‬
‫تي ڌني چيو ‪” :‬پيُء آهي!“ ”پر هي ماڻهو رات جپپو سپپمهندو ڪٿپپي؟“‬
‫اڄ ڌنو انڊيا جي کپپاڌ خپپوراڪ واري هپڪ وڏي اداري فپپوڊ ڪارپوريشپپن ۾‬
‫هڪ اعل ٰي عهدي تي فائز آهي‪ .‬لڇمڻ جپپو ٻيپپو ڀپپاُء هاسپپو آمري ڪا جپپي‬
‫مشيگان رياست ۾ ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر آهي‪ .‬ورلڊ بئنپڪ هپپن کپپي دنيپپا‬
‫جي مختلف ملڪن ۾ پاور پراجيڪٽ لڳائڻ لِء موڪليندي آهي‪ ،‬هن جو‬
‫شمار دنيا جي ڏهن پاور پراجيڪٽ ماهرن ۾ ڪيو وڃي ٿو‪.‬‬
‫ديپپوان چيلرام کپپي پهريپپن ڪانپور ۾ ڊسپپٽرڪٽ ٽريپپزري آفيسپپر جپپي‬
‫نوڪري ملي‪ .‬ان کان پوِء جئرامپپداس دولپپترام‪ ،‬فپپوڊ کپپاتي جپپي وزيپپر‬
‫کيس پنهنجي وزارت ۾ قانوني صلحڪار جپپي عهپپدي تپپي مقپپرر ڪيپپو‪.‬‬
‫هاڻي سندن ڪٽنب جي تنگدسي ۽ غربت جا ڏينهن ختم ٿيا‪.‬‬
‫لڇمڻ جي ٽرين ۾ هڪ گشتي ٿيٽر ڪمپني وارن سان ملقات ٿي‪ ،‬اهپپي‬
‫ڪڪڪانپور ۾ نپپاٽڪ ڪڪڪرڻ وڃپپي رهيپپا هئا‪ .‬منڊلپپي ۾ شپپامل ه پڪ نوجپپوان‬
‫ڇوڪري سروري بيگم سان لڇمڻ جو عشق ٿي ويپپو‪ .‬هپپن جپپي ڪري‬
‫لڇمڻ به ان ٿيٽر ڪمپني ۾ شامل ٿي ويو‪ .‬هو ڪٿپڪ ڊانپپس سپپکيل هپپو‪،‬‬
‫کيس اسٽيج تي نچڻ جو ڪم ملي ويو ۽ ان لِء کيپپس ٻپپارنهن رپيپپا روز‬
‫ملندا هئا‪ .‬لڇمڻ سروري بيگم جپپي عشپپق ۾ پنهنجپپو گهپپر گهپپاٽ ڇڏي‪،‬‬
‫مائٽن سان ڪوڙ ڳالهائيندي‪ ،‬ان ٿيٽر ڪمپنيَء سپپان گ پڏ شپپهر‪ ،‬شپپهر‪،‬‬
‫ڳوٺ ڳوٺ رلندو رهيو‪ .‬هو نيٺ بنارس مپپان ٿيٽپپر ڪمپنپپي کپپان جنپپد‬
‫ڇڏائي پنهنجي گهر موٽي آيپپو‪ .‬ديپپوان چيل رام کپپي دهلپپي ۾ سپپرڪاري‬
‫گهر ملي ويو ته سڄو ڪٽنپپب ڪانپور مپپان لڏي دهلپپي ۾ اچپپي رهيپپو ۽‬
‫لڇمڻ دهليَء جو ئي ٿپپي ويپپو‪ .‬اتپپي هپپن راجنپپدر نگپپر جپپي سپپنڌي هپپاِء‬
‫اسڪول ۾ نائين درجي ۾ داخل ورتي‪ .‬اهپپو اس پڪول تنبپپن ۾ هلنپپدو هپپو‪.‬‬

‫ناسازگار حالتن هيٺ به قابل ۽ آدرشپپي سپپنڌي اسپپتادن جپپي تربيپپت ۽‬
‫محنپپت سپپان اس پڪول جپپا سپپنڌي شپپاگرد امتحپپانن ۾ تمپپام مٿپپانهيون‬
‫پوزيشنون ۽ درجا حاصل ڪندا هئا‪ .‬لڇمڻ مئٽپپرڪ پپپاس ڪري دهلپپي ۾‬
‫ائنگلو عربئڪ ڪاليج ۾ داخل ورتي‪ .‬دهلي ڪاليج ۾ سنڌي ڊپارٽمينٽ کليو‬
‫۽ ان جو سربراهه ڊاڪٽر هرو مل سدارنگاڻي مقرر ٿيو‪.‬‬
‫ڊاڪٽر سدا رنگاڻي ڪاليج ۾ سنڌي لٽرري سوسائٽي برپپپا ڪئي‪ ،‬جنهپپن‬
‫جون هفتيوار ادبي ۽ ثقافتي گڏجاڻيون ٿينديون هيون‪ .‬پوِء سنڌي ڊرامپپا‬
‫سرڪل به جڙيو‪ .‬ڪاليج جي مخزن ۾ سنڌي سيڪشن پ پڻ شپپامل ڪيپپو‬
‫ويو ۽ لڇمڻ کي ان جو ايڊيٽپپر مقپپرر ڪيپپو ويپپو‪ .‬لڇم پڻ ادبپپي ۽ ثقپپافتي‬
‫سرگرمين ۾ حصو وٺڻ لڳو‪ .‬ڪتابن پڙهڻ جو شوق ته هن کپپي اڳ ۾ ئي‬
‫هو‪ .‬هن ڊراما سپپرڪل جپپي لِء ڪيپپترائي سپپنگيت نپپاٽڪ لکيپپا‪ ،‬جي ڪي‬
‫دهلي ۽ بمپپبئي ۾ پيپپش ڪيپپا ويپپا‪ .‬گپپوپي بپپه ان ڪاليپپج ۾ پڙهنپپدي هئي‪،‬‬
‫جنهن سان اڳتي هلي لڇمڻ جي شادي ٿي‪ .‬لڇمڻ ان ڪاليج مپپان بپپي‬
‫ڪام آنرس جو امتحان پاس ڪيو‪ .‬ڪاليج جي تعليم پپپوري ڪڪڪري‪ ،‬ادب‬
‫۾ دلچسپي رکندڙ لڇمڻ ۽ سندس دوستن ڊاڪٽر سدا رنگپپاڻي ۽ نپپارائڻ‬
‫شيام جي ساٿ ۽ رهنمائي هيٺ ادبي سرگرمين کپپي زور وٺپپايو ۽ هپپر‬
‫هفتي ادبي ڪلس شروع ڪري ڇڏيا‪ .‬لڇمڻ ”ڪومل“ جي تخلص سان‬
‫شاعري ڪرڻ لڳو‪ .‬هن دهلپپي يونيورسپپٽي جپپي اسپڪول آف جرنلپپزم‬
‫مان جرنلزم ۾ ڊپلوما ڪئي‪ .‬هن کي هندستان جي سپپڀ کپپان معتپپبر ۽‬
‫مشهور اخبار ”ٽائيمز آف انڊيا“ ۾ سپپب ايڊيٽپپر ڪري کنيپپو ويپپو‪ .‬لڇمپڻ‬
‫رپورٽن کان علوه ڪالم پڻ لکيا‪ .‬هو گڏوگ پڏ آل انڊيپپا ريڊيپپو جپپي سپپنڌي‬
‫سروس ۾ پڻ ڪم ڪندو رهيو‪ .‬هن کي ”ٽائيمز آف انڊيپپا“ ۾ چيپپف سپپب‬
‫ايڊيٽر مقرر ڪيو ويپپو‪ .‬ڀپپارت ۽ پاڪسپپتان درميپپان ‪1971‬ع واري جنپپگ‬
‫کان پوءِ پاڪستان جو صدر ذوالفقار علي ڀٽو ڀپپارت جپپي وزيپپر اعظپپم‬
‫اندرا گانڌيَء سان ڳالهيون ڪرڻ لِء شمل ويو هپپو‪ .‬ٻنهپپي ڄ ڻن شپپمل‬
‫معاهدي تي صحيحون ڪيون‪ .‬ان موقعي تپي سپڄي دنيپا جپا صپحافي‬
‫اچي شمل ۾ گڏ ٿيا هئا‪” .‬ٽائيمز آف انڊيا“ طرفان لڇمڻ ڪومل به انهن‬
‫۾ شامل هو‪ .‬شمل معاهدو لڇمڻ ڪومل جي صحافتي زندگيَء جو ه پڪ‬
‫يادگار واقعو آهي‪” .‬ٽائيمز آف انڊيا“ مان هن ‪1996‬ع ۾ رٽائر ڪيپپو‪ .‬ان‬
‫وچ ۾ لڇمپڻ هپڪ ناميپپارو شپپاعر ۽ ليکپڪ بنجپپي چ ڪو هپپو‪ .‬روس جپپي‬
‫انقلبي شاعر مايا ڪووسڪي جي زندگي ۽ شاعري تي لکپڻ سپپان گپڏ‬
‫سندس چاليهن نظمن جي منظوم سنڌي ترجمي تي لڇمڻ ڪومل کي‬

‫سوويت لئنڊ نهرو ايوارڊ مليو ۽ هن کي روس جي ٻن هفتن جپپي دوري‬
‫تي گهرايپپو ويپپو‪ .‬لڇمپڻ کپپي سپپندس شپپاعري جپپي مجمپپوعي ”جيپُء‬
‫جهرو ڪا“ تپپي ‪1976‬ع ۾ سپپاهتيه ا ڪادمي انعپپام مليپپو‪ .‬سپپنڌي ادب ۾‬
‫لڇمڻ ڪومل جو اهم ڪارنامو سندس لکيل آتم ڪٿپپا ”وهپپي کپپاتي جپپا‬
‫پنا“ آهي‪ ،‬جنهن جا ٻه جلد شايع ٿپپي چ ڪا ۽ ٽيپپون جلپپد تپپازو پڌرو ٿيپپو‬
‫آهپي‪” .‬وهپي کپاتي جپا پنپا“ ۾ لڇمپڻ ڪومپل پنهنجپي ننڍپپڻ کپان وٺپي‬
‫ورهاڱي سبب سنڌ مان جلوطني کان پوِء هڪ نئين ملڪ ۾ پاڻ ڀرو ٿيڻ‬
‫جي جاکوڙ جو داستان بيان ڪيو آهي‪ ،‬۽ اهو اڃا جاري آهي‪ .‬لڇمڻ کي‬
‫هڪ پٽ للي آهي‪ ،‬جي ڪو آمري ڪا ۾ هپڪ ڪمپنيپَء ۾ سپٺي عهپپدي تپي‬
‫آهي‪ .‬کيس ٻه ڌيئر پڻ آهن‪ ،‬جيڪي شادي ٿيڻ کان پپپوِء آمري ڪا ۾ رهپپن‬
‫ٿيون‪ .‬لڇمڻ ڪومل ‪ 26‬مارچ ‪2011‬ع ۾ زندگيَء جي سفر جا ‪ 75‬سال‬
‫پورا ڪندو‪.‬‬

‫شمس العلماُء مرزا قليچ بيگ‬

‫نصير مرزا‬
‫بطور ليکڪ هن حيرت انگيز حد تپپائين ڊسپپيپلن سپپان حيپپاتي گپپذاري ۽‬
‫سنڌي ادب لِء لتعداد مثالي ڪتاب لکپپي‪ ،‬شپپمس العلمپپاَء مپپرزا قليپپچ‬
‫بيگ‪ ،‬ڇاهتر ورهين جو ٿي‪ ،‬نيٺ پنهنجي جنم ڀوميَء حيپپدرآباد ۾‪” ،‬بلنپپد‬
‫شاهه“ جي نالي سان معروف ابپپاڻي قبرسپپتان ۾‪ ،‬پنهنجپپي جيئري ئي‬
‫هن پاڻ‬
‫ستو پيو آهي‪ ،‬جنهن بابت ُ‬
‫ٺهرايل لحد ۾ هن وقت سڪون سان ُ‬
‫ئي پنهنجيَء هڪ رباعيَء ۾ چيو هو‪:‬‬
‫مون آهي مري مري وسايو توکي‪،‬‬
‫ٻيو سڀڪي ڇڏي‪ ،‬اچي ورايو توکي‪،‬‬
‫ڇو ٻ َکُ نه وجهي سمهان آئون توکي‪ ،‬اي قبر‪،‬‬
‫مون ساهه ڏيئي آهي وٺايو توکي‪.‬‬
‫قليچ صاحب جي وصال کي اجهو اڄ لڳ ڀڳ اوتپپرائي ورهيپپه ٿپپي چ ڪا‬
‫آهن‪ ،‬جيترن ورهين جي ڄمار ۾ هيُء جهان پپپاڻ خوشپپي خوشپپي ڇڏيپپو‬
‫هئائون‪.‬‬
‫سر جيترا ڪتپپاب لکيپپا‪،‬‬
‫سنڌي ادب جي واڌاري لِء مرزا صاحب اڪيلي ِ‬
‫ور نچويپپو‪ ،‬ڇپپا هپپن قپپوم ان‬
‫۽ سنڌي ٻوليَء جي سربلنديَء لِء جيترو نپ ُ‬
‫جي فرض لهڻ ۽ سپپندس ٿپپورا مڃ پڻ جپپي ڏس ۾ پپپاڻ ملهپپائي ڏيکپپاريو‬
‫آهي؟ ظاهر آهي ته‪” :‬نه“! ‪ ...‬۽ ِاهوئي سپپوال اڄ خپپود قليپپچ جپپو روح‬

‫هر سنڌ واسيَء کان نه فقط ڪرڻ جو حق رکي ٿو‪ ،‬پر ”باقائده“ رکپپي‬
‫ٿو!‬
‫قليچ صاحب جا وڏا ٽالپر بادشاهن جي ايامڪاري دوران وچ ترڪسپپتان‬
‫)جارجيا( مان ‪1805‬ع ڌاري هجرت ڪري حيدرآباد سنڌ ۾ اچي آبپپاد ٿيپپا‬
‫هئا‪ .‬خود ”قليچ“ لفظ به ترڪي ٻوليَء جو ئي لفپپظ آهپپي‪ ،‬جنهپپن جپپي‬
‫معن ٰي آهي ”تلوار“! سنڌي ٻوليَء جا ِاهي ڀاڳ‪ -‬سڀاڳ‪ ،‬جو ‪1853‬ع جي‬
‫چوٿين آڪٽوبر تي اها تلوار مياڻ مان ڇپپا ظپپاهر ٿپپي‪ ،‬ان جپپي آب تپپاب‬
‫مرڪي ۽ جرڪي رهيو آهي‪.‬‬
‫سان سنڌي ادب جو آسمان ڄڻ اڄ به ُ‬
‫‪ ...‬۽ هتي خاص ڪري آئون پنهنجي دل جي ڳالهه ۽ خوشي ته لڪائي‬
‫نٿو سگهان‪ ،‬ته آئون به ان ئي نشانبر خانپپدان جپپو فپپرد آهيپپان ۽ مپپرزا‬
‫صاحب جي ڀاڻيجي‪ ،‬ناصر علي مرزا ۽ سڳيَء ڀيڻ‪ ،‬شرف النساِء جپپو‬
‫پوٽو آهيان‪ ،‬جو مرزا صاحب جي ٻي ڀيڻ جو نالو زيب النساِء هو‪ ،‬جيڪا‬
‫لولپد هئي‪ .‬منهنجپي لِء بطپور نپاچيز ليکپڪ جپپي‪ ،‬اهپپا بپه وڏي خپوش‬
‫بختيَء جي ڳالهه آهي‪ ،‬ته آئون پڻ ان ئي ٽنڊي ٺوڙهي ۾‪ ،‬مرزا صپپاحب‬
‫کان ٺيڪ سئو ٻه سال بعد ۽ انهيَء ئي گهٽيَء جي پڇاڙيَء واري گهپپر ۾‬
‫پيدا ٿيو آهيپپان‪ ،‬جنهپپن جپپي اڳيپپاڙيَء واري گهپپر ۾ هپپن عظيپپم الشپپان‬
‫”عالمن جي سج“ اکيون کوليون هيون‪.‬‬
‫۽ ڪيڏو نه ڀاڳوند آهيان آئون‪ ،‬جو گهران ڪيڏانهن به وڃپپان‪ ،‬يپپا ڪٿپپان‬
‫گهمي ڦري موٽي اچان‪ ،‬ته سامهون عاليقدر مپپرزا صپپاحب جپپي گهپپر‬
‫جي زيارت منهنجي اکين کپپي تپپازگي بخشپپيندي آهپپي!‪ ...‬۽ جيسپپتائين‬
‫حيات آهيان‪ ،‬منهنجو نصيب بڻجي چڪي آهي‪.‬‬
‫پر ٻئي پاسي هيڏانهن مون لِء هي ڳالهه وري ڪيڏي نه دکدائڪ آهپپي‪،‬‬
‫ته هن وقت پوري ٽنڊي ٺوڙهي جي مرزا خاندان منجهپپان ڪوبه اه پڙو‬
‫ماڻهو حيات نه آهي‪ ،‬جنهن جي مرزا صاحب جي روبرو زيپپارت ڪيپپل‬
‫هجي‪ .‬والد صاحب منهنجي برابر ته قليچ بيپپگ صپپاحب کپپي ڏٺپپو هپپو ۽‬
‫کانئس قليچ بابت مون کي ڪجهه پڇڻ به گهربو هپپو‪ ،‬پپر پنهنجپپي والپد‬
‫صاحب کي وري مون پورو نه ڏٺو هو‪ ،‬جو منهنجي ڪمسنيءَ ۾ سندس‬
‫رحلت ٿي ويئي هئي‪ .‬والده منهنجيَء لِء وري مرزا صاحب جي زيارت‬
‫ائين ممڪن ڪانه هئي‪ ،‬جو ‪1929‬ع ڌاري جڏهپپن مپپرزا صپپاحب وفپپات‬
‫ڪئي‪ ،‬امڙ منهنجي مشڪل سپپان چئن کپپن سپپالن جپپي هونپپدي ۽ وڏي‬
‫ڳالهه ته هوَء مرزا صاحبن جي ڳوٺ ٽنڊي ٺوڙهي جي هئي به ڪانه!‬

‫مرزا صاحب جا ڪتاب پڙهندي‪ ،‬۽ سندس تصپپويرون ملحظپپه ڪنپپدي‪،‬‬
‫ذهن ۾ سدائين ِاها معصپپوم خپپواهش اڀپپري‪ ،‬تپپه اي ڪاش! ڪو اهپڙو‬
‫عزيز بزرگ يا عزيزه حيات هجي ها‪ ،‬ته ان کان هوند قليچ صاحب جي‬
‫آواز‪ ،‬قدو قامت ۽ اٿي ويٺي بابت پڇي‪ ،‬ان معلومات کي تحريپپر هيپپٺ‬
‫آڻجي ها‪.‬‬
‫ها! ايئن برابر آهي‪ ،‬ته ٽنڊي ٺوڙهي ۾ مرزا صاحب جپپي ذاتپپي رهپپائش‬
‫وارو گهر مون ضرور اکين سان ڏٺو آهي‪ ،‬۽ ان جا در و ديوار‪ ،‬ديپپوارن‬
‫تي آويزان سندس يادگپپار فيملپپي فوٽپپوز‪ ...‬آرام جپو پلنپپگ‪ ،‬لکپڻ واري‬
‫وٽ‪ ،‬ڪوٽ ۽ ٽپپائيون ۽ تپپوڻي‬
‫ٽيبل‪ ،‬ڪرسي‪ ،‬پائڻ وارو لباس‪ ،‬بوٽ‪ ،‬سپ ُ‬
‫جو هو هر لحاظ کان ”مشرقي“ ذهن رکندڙ عالم ۽ تخليقڪار هپپو‪ ،‬پپپر‬
‫سندس طرز زندگي جنهن کي فارسپپيَء ۾ ”بپپود و بپپاش“ چئجپپي‪ ،‬اهپپا‬
‫البته مون کي ”مغربي“ طرز جي محسوس ٿي آهي‪.‬‬
‫س پڌ‬
‫آواز ‪ ....‬مرزا صاحب جو ڪهڙو هوندو هو؟ ان بابت البته تپپازو ئي ُ‬
‫پيئي اٿم ۽ اها به خاندان جي ڪنهن فرد يپپا مپپرزا صپپاحب جپپي حپپالت‬
‫حيات ڪنهن دوست رفيق وٽپان نپه‪ ،‬پپر مپاهوار ”سپنڌوَء“ جپي ايڊيٽپر‬
‫پاران لکيل هن وضاحتي نوٽ مان‪ ...‬جنهن ۾ هن صاحب لکيو آهي تپپه‬
‫”نومبر ‪1914‬ع ۾ سنڌي سپپاهت سوسپپائٽيَء پپپاران افتتپپاحي اجلس ۾‬
‫مرزا صاحب کي ”سنڌي شعر“ بابت ليڪچر ڏيڻو هو‪ .‬مرزا صاحب جو‬
‫آواز هو ذرا نفيس‪ ...‬سو حاضرين چٽو نه ٻڌي سگهن ها‪ ،‬جنهپپن ڪري‬
‫سندس ليڪچر ڇپرائي ورهپپائي ويپپو‪ ،‬تپه سپپڀ حاضپپرين ان مپپان لڀ‬
‫پرائي سگهن‪.‬پ‬
‫مرزا صاحب ‪1910‬ع ڌاري‪ ،‬ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهپپدي تپپان رٽپپائرمينٽ‬
‫ورتي ته رهائشگاهه کان سڏ پنڌ تي‪ ،‬پنهنجي باغ ۾ املداس جي وڻ تپپي‬
‫”وسرام“ لِء آکيرو جوڙايو هو‪ ،‬جنهن جو تپپذڪرو پپپاڻ پنهنجپپي سپپوانح‬
‫واري ڪتاب ”سائو پن يا ڪارو پنو“ ۾ ڏنو اٿائن‪) .‬۽ جنهپپن جپپي تصپپوير‬
‫پڻ ان ڪتاب ۾ آيل آهي‪(.‬‬
‫ادبي شعور اچڻ بعد‪ ،‬پنهنجيپَء سپپانڀر ۾ ُان املپپداس جپپي وڻ ۽ ُان تپپي‬
‫ٺهرايل ان عجيب و غريب آکيري جي تلش ۾ ڳوٺ جي باغ ڏانهپپن پنپڌ‬
‫آئون به پيو هئس‪ ...‬پر الس!‪ ...‬هاڻ نه ُان باغ ۾ املپپداس جپپو ڪو وڻ‬
‫ئي باقي رهيو هو ۽ نه ئي آکيرو‪ .‬گويا هوائون‪ ،‬ان وڻ جا پن‪ ،‬شاخون ۽‬
‫ان آکيري جپپا ڪک ڪانپپا اڏائي الئي ڪهپڙي ڏسپپائن‪ ،‬زمپپانن ۽ زمينپپن‬
‫ڏانهن کڻي وڃي چڪيون هيون ۽ هاڻ ان باغ ۽ باغ جپپي ڀرپاسپپي واري‬

‫علئقي ۾ نئون زمانو پساهه ک ڻي رهيپپو آهپپي ۽ هپپاڻي ان ڀيڻي پَء تپپي‬
‫گنجان آبادي رهائش پذير آهي ۽ بي ترتيب‪ ،‬هڪ ٻئي سپپان ڳتيپپل گهپپر‬
‫ف ڪاڳر‪...‬‬
‫آهن ۽ علوه ازين سوڙهيون گهٽيون ۽ ٻارن جا انبوهه ۽ ر ُ‬
‫۽ پوليٿين جون ٿيلهيون!‬
‫ها!‪ ...‬ايئن برابر آهي ته ٽنڊي ٺوڙهي ۾ مرزائن جي ويڙهي جي چوڌري‬
‫اوڏڪي ”عالم پناهه“ واري ديوار جپپو ملبپپو ننڍپ پڻ ۾ مپپون ضپپرور اکيپپن‬
‫سان ڏٺو هو‪ ،‬جنهپپن جپپي تصپپوير مپپرزا صپپاحب جپپي سپپوانحي ڪتپپاب‬
‫”سائو پن يا ڪارو پنو“ ۾ ڇپيل آهي ۽ جيڪا مرزا صاحب جپپي ڏينهپپن ۾‬
‫کڙي هئي ۽ )باقاعدي کڙي هئي( پر هاڻي هن وقت‪ ،‬ان جو ڪو وجپپود‬
‫اتي آهي ئي ڪونه!‬
‫خير‪ ...‬مرزا صاحب جي پنهنجي گهر ۽ سندس ڀي پڻ ڀپپائرن جپپي گهپپرن‬
‫جي اوچين اوچين ڇتين تي وڏن وڏن منگهن )هوا دانن( جي مون کپپي‬
‫اڄ به پوري سانڀر آهي ۽ انهن حويلين جا شاهي اڱڻ‪ ،‬۽ انهپپن ۾ رکيپپل‬
‫شيشپپپم ۽ جنڊيپپپَء لٿپپپل پينگهپپپا‪ ،‬اوطپپپاقن ۾ منجيپپپون‪ ،‬مپپپوُڙا‪ ،‬آرام‬
‫ڪرسيون‪ ...‬وندر ور ونهن لِء رنگ رنگ جا پکي‪ ،‬مور‪ ،‬هرڻ‪ ،‬ڀل گهوڙا‪،‬‬
‫سواريَء لِء وڪٽوريا گپپاڏيون ۽ اهڙيپپن اوطپپاقن ۽ گهپپرن کپپان اوريپپان‬
‫پريان‪ ،‬کليل کليل ميدان‪ ...‬ويپپران پوٺپپا ۽ جيڪڏهپپن سپپٺا مينهپپن پئجپپي‬
‫ويندا هئا ته ٽنڊي ٺوڙهي جي اهڙن ئي ويران پپپوٺن مپان عجپپب عجپپب‬
‫جهڙيون شيون‪ ،‬ٺ ِڪريون ۽ زمانن کان دفن ڪي دفينا‪ ...‬ڪوڏ‪ ،‬سپون‪...‬‬
‫کنڀيون نڪري نروار ٿي پونديون هيون ۽ آئون پنهنجن هپپڪ جيڏن سپپان‬
‫وتندو هئس انهن ميدانن ۾ سير سپاٽا ڪندو‪.....‬‬
‫‪ .....‬۽ ِاجهپپو‪ ...‬اسپپان جپپي قليپپچ بيپپگ‪ ،‬ٽنڊي ٺپپوڙهي جپپي اهڙيپپن ئي‬
‫پراسرار خاموشين ۽ راتين جي سناٽن ۽ خانداني ڪتبخپپاني جپپي ٽيبپپل‬
‫ڪرسپپيَء تپپي ويهپپي يپپا گوشپپه نشپپينيءَ وارن ڏينهپپن ۾ وري پنهنجپپي‬
‫املداس واري ٺهرايل پيهپپي‪ /‬آکيپپري تپپي چڙهپپي‪ ،‬لکپڻ پڙهپڻ ۽ عبپپادت‬
‫رياضت جو ڪم سرانجام پئي ڏنو هوندو‪.‬‬
‫قليچ بيگ صاحب توڻي جو زندگيَء جي پڇاڙڪن پهرن ۾ گوشه نشيني‬
‫اختيار ڪيل ٿو ڏسپپجي‪ ،‬پپپر بپپاوجود گوشپپه نشپپيني اختيپپار ڪرڻ جپپي‪،‬‬
‫عملپپي ڪم ۽ علپپم ادب ڏانهپپن هپپن جپپي وابسپپتگي ‪Commitment‬‬
‫بلڪل پڌري ‪ Clear‬هئي ۽ سنڌ جي بيشتر عالمن‪ ،‬مفڪرن ۽ دانشورن‬
‫وانگر ”زندگي‪ ،‬مذهب ۽ موت“ بپابت هپو ڪنهپن ذهنپي مونجهپاري يپا‬
‫‪ Confusion‬جو شڪار قطعي نه ٿيو هو! سنڌي ادب جي رومال کپپي‬

‫ڪيئن ”گهڻ پاسائين“ مال سان مال مال ڪجي‪ ،‬قليچ صپپاحب حيپپاتيءَ‬
‫جي آخري ساهه تائين ُان ئي جستجوَء ۾ پاڻ کي مصپپروف رکيپپو‪ .‬هپپن‬
‫جي جنم کان وٺي وصال تائين سنڌ تپپي ”فرنگيپَء“ جپپو راڄ هپپو ۽ هپپو‬
‫چاهي ها ته رڳو انگريزيَء ۾ تصنيف ۽ تاليف جو ڪم ڪري‪ ،‬وقت جي‬
‫حاڪمن جو وڏو آشيرواد ماڻي ها‪ ،‬پر هن نه فقط سپپنڌيَء ۾ لک پڻ کپپي‬
‫ترجيح ڏني‪ ،‬پر ان زبان ۾ ڪيترين ئي صنفن جو موجود پڻ بڻيو‪.‬‬
‫پوري ويساهه سان چئي سگهجي ٿو ته اوڻيهيپپن ۽ ويهيپپن صپپدي جپپي‬
‫دوران جيتري گهڻ پاسائين ادبي صلحيت مرزا صاحب جي شخصيت ۾‬
‫هئي‪ ،‬سندس دور ۾ هن جي ڪنهن به ٻئي همعصر يا پيشپپرو ۾ قطعپپي‬
‫نظر ڪانه ٿي اچي ۽ هتي ِاها به آگاهي هجي ته سنڌي علپپم ادب جپپي‬
‫واڌاري لِء مرزا صاحب جي ِاها جاکوڙ ۽ جفاڪشي‪ ،‬ادب جپپي تاريپپخ ۾‬
‫بطور‪” ،‬بي طمع“ ثابت آهي ۽ ان ڏس ۾ ثبوت طور هتي ِاهو به عرض‬
‫ڪندس ته هن پنهنجي هر پبلشر کي بنا معاوضي جپپي پنهنجپپي تحريپپر‬
‫ڏني ۽ کانئس معاوضي جي توقع ۽ طلب نه ڪڏهن ڪئي ۽ نه رکي! ان‬
‫جو وڌيڪ ثبوت هتي هي ڏيئي سگهجي ٿو ته هي ڪتاب‪” :‬احوال شاهه‬
‫عبداللطيف ڀٽائي“ جڏهن ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز شايع ڪرائڻ چپپاهيو‬
‫ته بقول ڊاڪٽر بلوچ صاحب جي‪ ،‬قليپپچ بيپپگ صپپاحب جپپي لئق فرزنپپد‬
‫مرزا اسد بيگ )مرحوم( ۽ اجمل بيگ )مرحوم( هن ڪتاب جي اشاعت‬
‫کي ڪارِ خيپپر سپپمجهي بنپپا ڪنهپپن معاوضپپي جپپي ان کپپي ڀپپٽ شپپاهه‬
‫ثقافتي مرڪز پاران شايع ڪرڻ جي اجازت ڏني هئي‪.‬‬
‫ش قپپدم تپپي هلنپپدي‪ ،‬قليپپچ‬
‫۽ اڄ پنهنجي انهن ئي عظيم بزرگن جي نق ِ‬
‫صاحب جي خاندان ۽ خانوادي جي چشم و چپپراغ هج پڻ جپپي حيپپثيت ۾‬
‫”مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور“ کي بنهه ساڳيَء ئي ريت هن ڪتپپاب کپپي‬
‫بنان ڪنهن معاوضي جي شايع ڪرڻ جي نه فقط اجازت ڏجي ٿپپي پپپر‬
‫ِاها به اجازت ڏجي ٿي ته هو ان کي جڏهن ۽ جيترو چاهي شايع ڪرئي‬
‫سگهن ٿا‪.‬‬
‫۽ هن تاثر جي پڄاڻيَء تي خود مرزا صاحب جي پنهنجي حيپپاتيَء جپپي‬
‫سفر جي روداد لکجي ته اها ڪجهه هن ريت آهي ته‪:‬‬
‫چوٿين جولِء ‪1929‬ع جي ڪنهپپن پهپپر ۾‪ ،‬پنهنجيپَء ئي ٺهرايپپل ڏولپپي ۾‬
‫سوار ٿي‪ ،‬حيپاتيَء ۾ ئي جوڙايپل لحپد ۾ لهپڻ لِء‪ ،‬جڏهپن مپرزا صپاحب‬
‫”بلند شاهه“ ڏانهن اسهڻ وارو هيو‪ ،‬جو ”باب قليپپچ“ آڏو‪ ،‬جنپپازي نمپپاز‬
‫بعد ”منهن مبارڪ“ ڏيکپپارڻ واري آخپپري رسپپم وقپپت علمپپه عمپپر بپپن‬

‫محمد دائودپوٽو ۽ ڊاڪٽر هوتچند گربخشاڻي پڻ ڪراچي مپپان اچپپي ان‬
‫وقت اتي پهتا هئا‪.‬‬
‫ِاجهو هن تاثر جي پڄاڻي‪ ،‬آئون محترم ڊاڪٽر دائودپپپوٽي صپپاحب جپپي‬
‫محبت ۽ عقيدت سان لکيل انهن سٽن تي ڪريان پيپو‪” :‬مپرزا صپاحب‬
‫جي آخري ديدار فرحت آثار لِء جڏهن اتپپي پهتپپس‪ ،‬تپپه ڏٺپپم تپپه سپپندن‬
‫مبارڪ چهرو بدر منير وانگپپر پئي چمڪيپپو ۽ گلب جپپي گپپل وانگپپر پئي‬
‫مهڪيو ۽ سندس پيشانيَء مان نور ظاهر هو‪ .‬سپپندس سپپونهاريَء جپپا‬
‫سفيد واَر‪ ،‬سج جي سفيد ڪرڻن وانگر پئي جهرڪيپپا ۽ پپپاڻ ائيپپن سپپتو‬
‫پيو هو‪ ،‬جيئن ڪو جيئرو جاڳندو انسپپان مٺپپي ننپڊ ۾ هجپپي‪ .‬مطلپپب تپپه‬
‫مپپک پئي ٽپپڙيس ۽‬
‫مکڙيَء وانگپپي ُ‬
‫عجيب لقاُء لڳو پيو هو ۽ گلب جي ُ‬
‫مرڪ سندس وجود تي نمايان هئي‪“.‬‬
‫هڪ عجيب ُ‬

‫شمس العلماُء علمه دائود پوٽو‬
‫پير علي محمد راشدي‬
‫ست ورهيه سنڌ کپپان ٻپپاهر رهپڻ بعپپد‪1962 ،‬ع جپپي آڪٽپپوبر مهينپپي ۾‬
‫موٽي اچي ڏٺم ته ان عرصي اندر ڪيترا ئي ساٿي ساٿ سهيڙي وڃي‬
‫جنت ۾ جائگير ٿيا هئا‪ .‬سندن ماڳ‪ ،‬سندن سانگ موجپپود هئا‪ .‬اهپپي ٿپپر‪،‬‬
‫اهي بر‪ ،‬اهي پنڌ‪ ،‬اهي پيچرا‪ ،‬اهي گهٽ‪ ،‬اهپپي گهي پڙ‪ ،‬اهپپي ا ڱڻ‪ ،‬اهپپي‬
‫آستان‪ -‬فقط جوِء اندر جـپتن جو پنهنجو پـپرو ڪو نه هو‪.‬‬
‫لڏي ويا ڇڏي ڪاهي ڌڻ ڌنار‪،‬‬
‫نڪا ٻيڪ ٻڪر جي نڪا تڙ تنوار!‬
‫انهن وڇڙي ويل ويڙهيچن جي ياد وسرڻ جي نپپه آهپپي‪ .‬هپپر ه پڪ جپپي‬
‫صورت هينئر به پئي اکين اڳيان ڦري‪ .‬ڊاڪٽر دائود پوٽو‪ ،‬عثمپپان علپپي‬
‫انصاري‪ ،‬مولنا محمد صادق راڻيپوري‪ ،‬حڪيپپم شپپمس الپپدين‪ ،‬سپپيٺ‬
‫محمد جعفر خواجو‪ ،‬پير عبپپدالغفار شپپاهه‪ ،‬مولپپوي عبپپدالحي حقپپاني‪،‬‬
‫نسيم تلوي‪ ،‬علي احمد خان افغان بيچانجي وارو‪ .‬هر هڪ پنهنجي جپپاءِ‬
‫تي جانب‪ ،‬لئڻ ۽ نباهڻ جو لئق‪ ،‬وساريي نه وسپپري‪ .‬ڪنهپپن جپپو قصپپو‬
‫ڪري ڪنهن جو قصو ڪجي‪ ،‬سواِء هن جي ته‪:‬‬
‫"اباڻن جي اڪير‪ ،‬راتو ڏينهان روئاري!“‬
‫ڊاڪٽر دائود پوٽه عليه الرحمة کي تڏهن کان سپپڃاڻندو هپپوس‪ ،‬جڏهپپن‬
‫هو صاحب اڃا ڊاڪٽر ڪو نه ٿيو هو‪ .‬ايم‪ .‬اي‪ .‬پاس ڪري وليپپت وڃ پڻ‬

‫واسطي‪ ،‬اسڪالرشپ وٺڻ لِء بمبئي آيل هپپو‪ .‬انهپپن ڏينهپپن ۾ سپپنڌ اڃپپا‬
‫بمبئي پريزيڊنسيَء سان پيوست هئي‪ .‬بمبئي جي ڪمپپبيڪر اسپپٽريٽ ۾‬
‫آٌء پنهنجي ڏاڏي مرحوم جپپي خپدمت ۾ هپڪ ميمپڻ دوسپپت وٽ مهمپپان‬
‫هوس‪ .‬جاِء جي هيٺان هڪ ريڊنگ روم هوندو هو‪ ،‬جتي اخبارون ۽ رسال‬
‫رکيل هوندا هئا‪ .‬اخبارن سان منهنجو واسطو اڃا ڪو نه ٿيو هپپو‪ .‬علپپم‬
‫جپپي شپپوق وچپپان فقپپط اردو رسپپالن جپپا پيپپو ورق ورائينپپدو هپپوس‪.‬‬
‫رسالن جو اڃا رواج ڪو نه پيو هو‪.‬‬
‫هڪ پونياڙيَء جپپو مٿپپان لهپپي آ‪ ‬اچپپي ريڊنپپگ روم ۾ ويٺپپس‪ .‬اتپپي ٻيپپن‬
‫ماڻهن سان گڏ‪ ،‬هڪ سپپنڌي نوجپپوان بپپه ويٺپپل هپپو‪ .‬مٿپپي تپپي ڳاڙهي‬
‫ترڪي ٽوپي‪ ،‬جسم تي ڊگهو ڪارو ڪوٽ‪ ،‬هيٺ تي مپپوڪرو پاجپپامون‪،‬‬
‫پيرن ۾ سليپر‪ ،‬چهري تي ڏاڙهي‪ ،‬پر قدري ڪتريل‪ .‬اهو ياد ڪو نپپه اٿپپم‬
‫ته هو پاڻ مون ڏانهن متوجه ٿيو يا مون وڌي وڃي ساڻس ڳالهايو‪ ،‬پپپر‬
‫اسان جي ڏي وٺ بروقت ٿي ويئي‪ .‬پاڻ ٻڌايائين ته‪” :‬منهنجو نالو عمپپر‬
‫الدين آهي‪ ،‬آٌء ٽلٽيَء ضلعي دادو جو ويٺل آهيپپان‪ .‬ايپپم‪ .‬اي پپپاس ڪئي‬
‫اٿم ۽ يونيورسٽيَء طرفان سونو ٻلو به مليو اٿم‪) .‬ائيپپن چونپپدي سپپونو‬
‫ٻلو کيسي مان ڪڍي ڏيکاريائين(‪ .‬ميان عبدالرحيم شاهه سجاول واري‬
‫سان گڏجي هت آيل آهيان‪ .‬انهيَء ارادي سپپان تپه چئوچپوات ڪرائي‪،‬‬
‫بمبئي سرڪار وٽان اسڪالرشپپ وٺپان ۽ وليپت وڃپي ڊاڪٽپري پپاس‬
‫ڪري اچان‪“.‬‬
‫سپپنڌي دسپپتور مپپوجب‪ ،‬مپپون کپپان احپپوال ورتپپائين‪ .‬مپپون عپپرض‬
‫ڪيس‪”:‬فارسي پيو پڙهان‪ ،‬مسجد جو ملن درس ڏيندو اٿم‪ ،‬اسڪول ۾‬
‫وڃڻ جو ڪو سوال ڪو نپپه آهپپي‪ ،‬پيپپر مپپاڻهو آهيپپون‪ ،‬زميپپن بپپه آهپپي‪،‬‬
‫نوڪري ڪا نه ڪرڻي اٿم جو اسڪولي تعليم وٺان‪“.‬‬
‫منهنجو اهو قصو ٻڌي‪ ،‬مسٽر عمر الپپدين مرحپپوم اچپپرج ۾ پئجپپي ويپپو‪.‬‬
‫چيائين‪” :‬تون هوشيار ڇوڪرو نظر پيو اچين‪ ،‬تو کي باقاعپپده سپپنڌي ۽‬
‫انگريزي تعليم اسڪول ۾ وٺڻ گهرجي‪ .‬تنهنجا وڏا تو کي ڇپپو پيپپا گهپپات‬
‫ڪن؟ وقت اچي رهيو آهي‪ ،‬جڏهن علم کان سواِء ٻپپي ڪڪڪا شپپيِء ڪڪڪم‬
‫اچڻي ڪا نه آهي‪“.‬‬
‫مون چيپپس‪” :‬منهنجپپو ڏاڏو بپپه هپپت آهپپي ۽ مٿپپي رهيپپل آهپپي‪ ،‬اوهپپان‬
‫موقعي سارو ساڻس ڳالهائي ڏسو‪“.‬‬
‫رات جو مون پنهنجي ڏاڏي کي ٻڌايو ته؛ هڪ تمام غريب سنڌي نوجوان‬
‫هن پاڙي ۾ اچي رهيو آهي‪ ،‬کيس اسڪالرشپ کپي ٿي‪ .‬اوهان ساڻس‬

‫ملقات ڪريو ۽ اسڪالرشپ واري ڪم ۾ سندس مپدد بپپه ڪريپپو‪ .‬سپپر‬
‫علي محمد خان دهلوي مرحوم‪ ،‬انهن ڏينهپپن ۾ بمپپبئي سپپرڪار ۾ وزيپپر‬
‫هو ۽ ڏاڏي مرحوم جي ساڻس پرا ڻي واقفيپپت هئي‪ .‬ٻئي ڏينهپپن صپپبح‬
‫جو مون عمر الدين مرحوم کي وٺي ڏاڏي مرحوم سان مليو‪.‬‬
‫پاڻ منهنجي انگريزي تعليم بابت زوردار لفظن ۾ چيائين ۽ ڏاڏي مرحوم‬
‫کان وعدو ورتائين ته مون کي ڪرنل برائون جي ڪيمپپبرج اسپپڪول ۾‬
‫انگريزي تعليم وٺڻ لِء ضرور موڪليندو‪.‬‬
‫سنڌ موٽي اچڻ بعد خط پپپٽ ذريعپپي بپپه عمپپر الپپدين مرحپپوم منهنجپپي‬
‫تعليم واري قصي جي پوئواري ڪنپپدو رهيپپو‪ .‬جڏهپپن آ‪ ‬ديپپرادون وڃ پڻ‬
‫لڳس ته اتان جي پرنسپال ڪرنل برائون جي نپپالي تعپپارفي خپپط بپپه‬
‫لکي موڪليپپائين‪ ،‬حپپالنڪ ڪرنپپل بپپرائون سپپان سپپندس ڪا بپپه ذاتپپي‬
‫واقفيت ڪا نپپه هئي‪ .‬انهپپن ئي ڏينهپپن ۾ پپاڻ عمپپر الپپدين )مرحپپوم( بپپه‬
‫وليت اسهي ويو‪.‬‬
‫ديرادون اسڪول ۾ مون فقط هڪ ڏينهن تعليم ورتي‪ .‬ٻئي ڏينهپپن صپپبح‬
‫جو ٽپڙ کڻي واپس اچي گهر پهتس‪ .‬اسڪول سان دل ڪا نه لڳي‪.‬‬
‫عمر الدين )مرحوم( جي تاڪيد جو اثر منهنجيَء دل تي پپپوِء بپپه قپپائم‬
‫رهيو‪ .‬محض کيس منهن ڏيکارڻ جي قابپپل ٿيپڻ خپپاطر مپپون زور سپپان‬
‫انگريزي پرائڻ جي ڪوشش ڪئي‪ -‬خانگي طرح‪ ،‬ڪتابن ۽ اخبارن جپپي‬
‫وسيلي‪.‬‬
‫وقت گذرندو ويو‪ ،‬وچان ورهيه پئجي ويا‪.‬‬
‫عمر الدين )مرحوم( وليت مان پي ايڇ‪ .‬ڊي جي ڊگپپري حاصپپل ڪري‬
‫موٽي آيو ۽ هت رسڻ بعد سنڌ مدرسة السلم جو پرنسپال مقرر ٿيپپو‪.‬‬
‫آ‪ ‬پاڻ به مٿا مونان ه ڻي ڪجهپپه سپپنڌي‪ ،‬ڪجهپپه انگريپپزي سپپکي پيپپو‬
‫هوس‪ .‬سنڌ زميندار سکر جي ايڊيٽريَء سان گڏ محترم خانبهادر کهپپڙي‬
‫صاحب جي سيڪريٽريَء طور انگريزيَء ۾ لکپڙهه ڪندو ٿي رهيس‪.‬‬
‫وليت مان موٽڻ بعپپد عمپپر الپپدين مرحپپوم ڊاڪٽپپر يپپو‪ .‬ايپپم‪ .‬دائودپوٽپپو‬
‫سڏجڻ لڳو‪ .‬انهن ڏينهن ۾ سنڌ مدرسپپي جپپي پرنسپپپالي بپپه ڪا شپپيِء‬
‫هونپپدي هئي‪ .‬هپپر وات تپپي ڊاڪٽپپر صپپاحب جپپي وائي هئي‪ .‬سپپنڌ جپپو‬
‫پهريون مسلمان پي‪ .‬ايڇ‪ .‬ڊي هو‪.‬‬
‫انهيَء ئي زماني ۾ محترم خانبهادر کهڙو صاحب‪ ،‬سنڌ کي بمبئيءَ کپپان‬
‫جدا ڪرائڻ لِء تحريڪ شپپروع ڪري چ ڪو هپپو‪ .‬اڪيلپپي سپپر‪ ،‬پنهنجپپي‬
‫ذميداريَء تي‪ .‬اڪثر دنيپپا سپپندس مخپپالفت پئي ڪئي‪ .‬هنپپدن تپپه بنهپپه‬

‫منهن مٿا پئي پٽيا‪ ،‬پر اوائلي ڏينهن ۾ مسلمانن مان به ڪيپپترن صپپاحبن‬
‫بمبئي سرڪار ۽ هندن کي خوش رکڻ خاطر‪ ،‬وڃي واهن جا پاسا ورتپپا‬
‫هئا‪ .‬ان تحريڪ جو مرڪز پهريائين لڙڪاڻو هو ۽ بعد ۾ ڪراچي‪ .‬تحريڪ‬
‫جي سلسلي ۾ خانبهادر کهڙي کي اڪثر ڪراچي اچڻو ٿي پيپپو ۽ بطپپور‬
‫سندس سيڪريٽريَء جي مون کي به‪ .‬ڪراچيَء جي فضپپا ڪنهپپن حپپد‬
‫تائين ناموافق هونپدي هئي‪ .‬سپرڪاري ڪامورا ڪڙا ۽ ليڊرن مپان بپه‬
‫ڪيترا سڄڻ وقت جا سلمي هئا ۽ کهڙي صاحب کان مڙيو ئي پاسو پيا‬
‫ڪندا هئا‪ .‬الڪو اهو هوندو هون ته اها خبر سپپنڌ جپپي ڪمشپپنر کپپي نپپه‬
‫وڃي رسي‪ .‬وقت جو ڪمشنر هڪ کـپهرو انگريز هوندو هپپو‪ ،‬جپپي‪ .‬اي‪.‬‬
‫ٿپامس‪ .‬بمپبئيَء جپي اخبپار ٽپائمز آف انڊيپا‪ ،‬سپپندس انيشپلز )ڇپپوٽين‬
‫صحيحن( ”جي‪ .‬اي“ جو شرح ڪيو هو ”گاڊ المائٽي“ )يعني خود خپپدا(‬
‫نعوذ بالله‪.‬‬
‫هڪ دفعي جي ڳالهه آهي ته کهڙو صاحب ۽ آٌء ڪراچي آيل هئاسپپون‪.‬‬
‫مرحوم حسين عليپَء جپپي بنگلپپي تپپي‪ ،‬سپپندس مهمپپان طپپور‪ ،‬رهيپپل‬
‫هئاسون‪ .‬حسين علپپي‪ ،‬خانبهپپادر حسپن علپي مرحپوم جپو پوٽپپو هپپو ۽‬
‫پڇاڙيَء ۾ جيل کاتي ۾ نوڪري ورتپپي هئائيپپن‪ .‬سپپندس بنگلپپو وڪٽوريپپا‬
‫روڊ‪ ،‬پراڻيَء ڪمشنريَء جي ٻاهران هوندو هو‪.‬‬
‫حسين علي پَء مرحپپوم‪ ،‬کهپڙي صپپاحب جپپي اعپپزاز ۾ ڊنپپر پپپارٽيءَ جپپو‬
‫انتظام ڪيو‪ .‬گهڻن ئي ڏٺن وائٺن ماڻهن ڏانهن دعوت ناما موڪليپپائين‪،‬‬
‫پر سواءِ ٻن شخصن جي‪ ،‬باقي سڀني کي وقت تي ڪو نه ڪو عارضو‬
‫ٿي پيو‪ ،‬جنهنڪري دعوت ۾ شريڪ ٿيڻ کان لچار ٿي پيا‪ .‬اهي ٻه جيڪي‬
‫اچي ڊنر ۾ شامل ٿيپا‪ ،‬سپي هئا‪ :‬ميپر بنپده علپي خپان ٽپالپر ۽ مرحپوم‬
‫ڊاڪٽر دائودپوٽو‪.‬‬
‫ڊاڪٽر صاحب کان پڇيو ويو ته کين وقت جي قلت جو ڇو ڪو نه خيال‬
‫ٿيو؟ پاڻ فرمايائين‪” :‬و تعز من تشاُء و تپپذل مپپن تشپپاُء‪ “.‬قپپادر ڪريپپم‬
‫پنهنجا اختيار ڪمشنر جي حوالي ڪو نه ڪيا آهن‪ ،‬جو آ‪ ‬ويهي کانئس‬
‫ڊڄان‪.‬‬
‫ڊاڪٽر مرحوم ان موقعي تي پهريان مون کي ڪو نپپه سپپڃاتو‪ ،‬ڇپپو تپپه‬
‫طرفين جي عمر ۽ حيثيت ۾ ڪافي ترقي ٿي چڪي هئي‪ .‬بعپپد ۾ وجهپپه‬
‫وٺي مون کيس اڳيان بمبئيَء وارا ڏينهن ياد ڏياريا‪ .‬عين شفقت وچان‬
‫ڀاڪر پاتائين ۽ فرمائين‪” :‬آُء اڄ تائين تنهنجي ڳول ۾ هوس‪ .‬وليت مان‬
‫موٽڻ بعد آٌء علي محمد راشديَء جو نالو ا ڪثر ٻڌنپپدو پئي رهيپپس‪ ،‬پپپر‬

‫اهو پتو ڪو نه هوم ته جنهن ڇوڪري سپپان آٌء بمپپبئيَء ۾ مليپپو هپپوس‪،‬‬
‫سو هينئر علي محمد راشدي ٿي پيو آهي‪ .‬وغيره وغيره‪“.‬‬
‫چڱن کان هميشه چڱايون پيون پڄن‪.‬‬
‫تجديد ملقات بعد‪ ،‬تعلقات جو نئون دؤر شروع ٿيپپو‪ .‬تنهپپن کپپي ڊاڪٽپپر‬
‫صاحب مرحوم آخر وقت تائين نباهيو‪ .‬مون کي يپاد نپه آهپپي تپه مپپون‬
‫کيس ڪڏهن ڪو عرض ڪيو هجي ۽ هن صاحب نه مڃيو هجي‪.‬‬
‫سياسي زلزل آيا‪ ،‬جهيڙا ٿيا‪ ،‬وزارتون ٺهيون ۽ ڊهيپپون‪ ،‬پپپارٽيون ٿيپپون ۽‬
‫ڪريون‪ ،‬جاني دوست‪ ،‬جاني دشمن بنجي ويا‪ ،‬وقتپپن ڦرنپپدي دشپپمن‪،‬‬
‫دوستيَء جا دم ه ڻڻ ل ڳا‪ ،‬پپپر مپپون ڏانهپپن سپپندس اوائلپپي شپپفقت ۽‬
‫روايتي ڪريميَء ۾ ڪڏهن به ڪا ڪوتاهي ڪا نه ٿي‪ ،‬حالنڪ طبع پا ً پپپاڻ‬
‫قدرتي زود رنج هئا ۽ آٌء بنهه ”سيدڪو ٻار!“‬
‫سنڌ مدرسي جي پرنسپاليَء بعپد‪ ،‬ڊاڪٽپر صپپاحب مرحپپوم اسپماعيليه‬
‫ڪاليج انڌيري جو پروفيسر مقرر ٿي بمبئيَء روانپپو ٿپپي ويپپو‪ .‬آٌء ”سپپنڌ‬
‫زميندار“ ڇڏي ”ستاره سنڌ“ جاري ڪري چڪو هوس‪.‬‬
‫اميرو نالي هڪ باورچي مون وٽ ملزم هو‪ .‬ماني چڱي رڌيندو هو‪ ،‬پپر‬
‫دماغ جي ڪل ٿڙڪيل هيس‪ .‬ڪنهن مهريَء جپي مپوهه جپا هپٿ ل ڳل‬
‫هئس‪ .‬مپپون وٽ سپپندس پگهپپار ه پڪ آنپپو روز هونپپدي هئي ان اپران پڌ‬
‫الئونس جي‪ ،‬مون کپپي ۽ منهنجپپي متعلقيپپن کپپي گهپپٽ وڌ ڳالهائينپپدو‬
‫رهندو هو‪ .‬ڪفايت ۽ مانيَء جي چشڪي جي ڪري آٌء ۽ حسپپام الپپدين‬
‫به صبر ۽ سڪون سان سندس بڙ بپڙ جپپي بوڇپپاڙ برداشپپت ڪنپپدا ٿپپي‬
‫رهياسين‪.‬‬
‫سياري جي موسم هئي ۽ سکر سونهاري جي صبح جو ڦرڪڻي‪ .‬اميرو‬
‫منهنجي ڪمري ۾ اچي دانهون ڪرڻ لڳو‪ .‬چي‪” :‬صبح مڙدان سان هڪ‬
‫”ڏاڪدر بنگلي“ ۾ لنگهي پيو آهي‪ ،‬مون گه ڻو ئي پيپو چپوانس تپه هپن‬
‫گهر ۾ ڪو به بيمار ڪو نه آهي‪ ،‬پپپر هپپو مـپپڙي ڪو نپپه ٿپپو‪ .‬چپپوي ٿپپو‪:‬‬
‫”ممبئيَء“ کان آيو آهيان‪ .‬مون چيپپس تپپه هينئر وڃ‪ ،‬سپپيءُ واءُ لهپپي‪،‬‬
‫عبدالرحمان جي هوٽل تان چانهه پاڻي پـپي‪ ،‬پهر سج موٽي اچپپي پيپپر‬
‫سان ملجانِء‪ ،‬پر منهنجي ڪا ڳالهه ڪا نه ٿو مڃي‪ .‬ڪتپابن جپي ڀپري‬
‫کنيو ٻاهر ڀت تي چڙهيو بيٺو آهي‪ .‬آٌء ته دروازي تي ڪڙا ڪنڍا چپپاڙهي‬
‫آيو آهيان‪ ،‬پاڻ ئي ٿڌ تپائيندس ۽ هليو ويندو‪“...‬‬

‫منهن ٻاهر ڪڍي ڏٺم ته ڊاڪٽر دائود پوٽو مرحوم پاڻ ويٺو آهي‪ .‬ناگهان‪،‬‬
‫بي گمان‪ ،‬ڊوڙي وڃي خپپدمت ۾ حاضپپر ٿيپپس ۽ اميپپري جپپي بپپدتميزين‬
‫بابت تڪڙي تڪڙي معافي گهرڻ لڳس‪ .‬پاڻ فقط کلندو رهيو‪.‬‬
‫حال احوال وٺندي معلوم ٿيو ته سنڌ جي تاريخ تي مواد گڏ ڪرڻ لِء پاڻ‬
‫سنڌ جي سفر تي چڙهيل آهي‪ .‬ان سلسلي ۾ کيس معلوم ٿيپپو هپپو تپپه‬
‫مان اڳ ۾ ئي سيد محمد معصوم بکري عليه رحمة جي حالت متعلپپق‬
‫تحقيق پيو ڪريان‪ ،‬جنهنڪري ضرورت محسوس ٿيس تپپه مپپون سپپان‬
‫اچي مليو‪.‬‬
‫ڊاڪٽر صاحب اڱڻ اچي ۽ عيدان نپپه ٿيپن؟ خوشپيَء وچپان آٌء سپندس‬
‫خدمت ڪرڻ لڳس‪ .‬جيڪو حاضر هو‪ ،‬سو کڻي پرينَء جي پيش ڪيپپم‪.‬‬
‫سال کن کان پوِء سندس ڪتاب تاريخ معصومي شايع ٿيو‪ ،‬جنهپن جپي‬
‫ديباچي ۾ مون کي به ياد فرمايو هئائين‪.‬‬
‫پر اڃا جا ڳالهه اهم هئي ۽ ان موقعي تي مون کپپي معلپپوم ٿپپي‪ ،‬سپپا‬
‫اڃا ٻي هئي‪ .‬ڊاڪٽر صاحب پهريون دفعو سنڌ جي ذهني ترقي متعلپپق‪،‬‬
‫مون کي پنهنجو پروگرام ٻڌايو‪.‬‬
‫سنڌ جي بمبئيَء کان علحدگيَء جا آثار ان وقت تائين نه فقپپط ظپپاهر‪،‬‬
‫بلڪ يقين جپپي حپپد تپپائين پهچپپي چ ڪا هئا‪ .‬ان حقيقپپت کپپي سپپامهون‬
‫رکندي‪ ،‬ڊاڪٽر صاحب فرمايو ته سنڌ جي جدائي اوسيتائين بپپي معنپپ ٰي‬
‫ثابت ٿيندي‪ ،‬جيستائين سنڌين کي ذهنپپي طپپرح جهنجهپپوڙي‪ ،‬جا ڳائي‪،‬‬
‫پيرن ڀر کڙو نه ڪيو ويو آهي‪ .‬ان سلسلي ۾ سندس خيال هو‪:‬‬
‫‪ .1‬سپپنڌ جپپي تاريپپخ جپپي تحقيپپق ڪجپپي‪ .‬بغيپپر ماضپپي معلپپوم ڪئي ۽‬
‫ماضپپيَء مپپان سپپبق حاصپپل ڪئي‪ ،‬مسپپتقبل جپپو صپپحيح تعميپپر ٿيپپڻ‬
‫ناممڪن آهي‪.‬‬
‫‪ .2‬سنڌي ٻوليَء تپپان ٻپپاهرين ٻپپولين جپپا ڇلهپڙ ۽ ڇپپوڏا لهپپي‪ ،‬ان کپپي‬
‫سندس اصلي ۽ نج حالت ۾ پيش ڪجي‪ .‬پنهنجي ٻوليَء جپپي مپپدد کپپان‬
‫سواِء ماڻهو پنهنجي اندر جا ٻول ٻولي نه سگهندو‪.‬‬
‫‪ .3‬سنڌ جي مخصوص روحاني تعليمات کي زندهه ڪجي‪ ،‬جيئن سنڌي‬
‫پنهنجي ان بي مثال ورثي تي فخر ڪري سگهن‪.‬‬
‫‪ .4‬سنڌ اندر تعليم عام ڪجي‪.‬‬
‫‪ .5‬ڊاڪٽر صاحب فرمايو ته سردست هو سنڌ جي تاريخ گڏ ڪڪڪرڻ جپپي‬
‫ڪوشش پيو ڪري‪ .‬جيڪڏهن حياتيَء هٿ نه ڪڍيس ته هلنپپدي هلنپپدي‬
‫باقي ڳالهين جي به پوئواري ڪندو رهندو‪.‬‬

‫هينئر سندس حياتيَء جو مجموعي جائزو ورتو ويندو تپپه معلپپوم ٿينپپدو‬
‫ته ڊاڪٽر صاحب مرحوم ان پروگرام کي پپپوريَء طپپرح نبپپاهيو ۽ ائيپپن‬
‫ڪرڻ سان سنڌ جي اجتماعي زندگيَء کي ه پڪ نئيپپن دور جپپي دروازي‬
‫تي آڻي بيهاريو‪.‬‬
‫‪1936‬ع ۾ سنڌ جدا ٿي‪1937 .‬ع ۾ آزاد سنڌ جون پهريون چونڊون ٿيون‪.‬‬
‫ٿوري ئي عرصي اندر ڊاڪٽر صاحب مرحوم به بمبئيَء کپپان مپپوڪلئي‬
‫اچي پنهنجي ڳوٺ جا وڻ ڏٺا ۽ تعليمي کاتي جو ڊائريڪٽر مقرر ٿيو‪.‬‬
‫سپپندس دفپپتر بنپپدر روڊ تپپي‪ ،‬اسپپٽار )هينئر مئجيسپپٽڪ( سپپئنيما جپپي‬
‫سامهون هو ۽ منهنجو گهپپر رام بپپاغ تپپي‪ .‬وچپپان فاصپپلي جپپي ٿپپورائي‬
‫ڪري اسان جو گڏجڻ روزانو نه‪ ،‬ته بپپه ه پڪ نپپه ٻئي ڏينهپپن ضپپرور پيپپو‬
‫ٿيندو هو‪ .‬اهي ڏينهن امنگن ڀريا هوندا هئا‪ .‬نئين ولولي جو وهڪرو اڃپپا‬
‫وير جي ٽڪرين سان ٽڪرجي ٽـپڪر ڪو نه ٿيو هو‪ .‬اميدن جو بهار هو‪،‬‬
‫خزان جو خطرو محسوس ڪو نه ٿي ٿيو‪.‬‬
‫ڊاڪٽپپر صپپاحب مرحپپوم پنهنجپپي قلپپم ۽ پنهنجپپي تعليمپپات ذريعپپي اهپپا‬
‫ڪوشش شپپروع ڪئي تپپه سپپنڌي زبپان کپپي هنپدي ۽ سنسپڪرت جپي‬
‫نامناسب ۽ غير ضروري ملوٽ کان آزاد ڪري‪ ،‬سندس اصلي صپورت‬
‫۾ پيش ڪري‪ .‬سنسار سماچار ۽ ڪن ٻين ڪٽر هندو اخبارن جپپو شپپغل‬
‫ٿي چڪو هو ته سنڌيَء ۾ ٻاهرين ٻولين جپپا اکپپر ٽـپپپنبي سپپندس حـپپپليو‬
‫بگاڙيو وڃي‪ .‬ان تحريڪ ۾ سنڌ جا سڀ هندو شامل ڪو نه هئا‪ .‬منجهپپن‬
‫گهڻا اهڙا بزرگ به هئا‪ ،‬جن ان جعلسازيَء کي قطعا ً نفرت جي نگاهه‬
‫سان ٿي ڏٺو‪ ،‬پر پري ڪو نپپه ٿپپي سپپگهيا‪ .‬سپپنڌ انپپدر هنپپدو قلپپم اهپڙن‬
‫بدمستن جي هٿ چڙهي ويل هو‪ ،‬جن کي اڳ پوِء جي پروڙ بل ڪل ڪا‬
‫نه ٿي پئي ۽ ڦريل وقت ۽ مستقبل جپپي ام ڪانن جپپو منجهپپن ڪو بپپه‬
‫احساس ڪو نه هپپو‪ .‬فپپي الحقيقپپت اهپپا ئي چڻنپپگ هئي‪ ،‬جنهپپن وقپپت‬
‫گذرندي ڀڙڪو کپپائي سپپنڌي سوسپپائٽيَء جپپي ي پڪ‪-‬رنگپپي واري سپپاري‬
‫سرمايي کي ساڙي ڇڏيو ۽ نيٺ خپپود هنپپدن کپپي سپپنڌ ڇڏڻ تپپي مجبپپور‬
‫ڪيو‪.‬‬
‫‪1940‬ع ۾‪ ،‬ڊاڪٽر صاحب مرحوم جي پيدا ڪيل جذبي جو خاص نپپتيجو‬
‫نڪتو‪ .‬سنڌ جي تعليمي وزير محترم غلم مرتض ٰي شاهه سپپنائي )جپپي‪.‬‬
‫ايم‪ .‬سيد( سنڌ جي زبپپان ۾ ادب کپپي ُاجپپارڻ لِء سپپرڪاري ادبپپي بپپورڊ‬
‫قائم ڪيو‪ .‬ان بورڊ جي سايه هيٺ سپپنڌي ادب جپپون ڪيپپتريون زنپپدهه‬
‫جاويد شخصيتون هڪ جاِء تي ڪٺيون ٿي ويون‪ .‬مرحپپوم مولنپپا حڪيپپم‬

‫فتپپح محمپپد سپپيوهاڻي‪ ،‬مرحپپوم مولنپپا ديپپن محمپپد وفپپائي‪ ،‬مرحپپوم‬
‫خانبهپپادر محمپپد صپپديق ميمپپڻ‪ ،‬محپپترم سپپيد ميپپران محمپپد شپپاهه‪،‬‬
‫سرڳواسي ڊاڪٽر گربخشاڻي‪ ،‬سرڳواسي ڪاڪو ڀيرو مل مهر چند‪،‬‬
‫سرڳواسي للچند امر ڏنو مل‪ ،‬سرڳواسي ديوان سوڀراج نرملپپداس‬
‫۽ ڊاڪٽر دائود پوٽو عليه الرحمة پاڻ! منهنجپپي خوشقسپپمتي هئي‪ ،‬جپپو‬
‫ڪنهن طرح سان منهنجو نالو به ميمبرن جي لسٽ ۾ اچي ويل هو‪.‬‬
‫اهي ڏينهن‪ ،‬اهپپي شپپينهن‪ ،‬وري هپپي اکيپپون ڪو نپپه ڏسپپنديون‪ .‬اه پڙن‬
‫انسانن جي قدمن ۾ ويهڻ جو موقعو ملي ويل هو‪ ،‬جن انسانن جپپا نپپال‬
‫سنڌي ٻپپولي ڳالهائينپپدڙ قومپپون قيپپامت تپپائين انتهپپائي عپپزت‪ ،‬ادب ۽‬
‫احترام سان ياد ڪنديون رهنديون‪ .‬انهن جي گفتگوَء جو چهچٽپپو‪ ،‬انهپپن‬
‫جي زبان جي چاشني‪ ،‬انهن جي معلومات جپپي ڳوڙهپپائي‪ ،‬انهپپن جپپي‬
‫اٿڻ ويهڻ جي تهذيب‪ ،‬انهن جي صورتن جو شان ۽ وقار‪ ،‬غپپرض سپپندن‬
‫ڪهڙي خوبي ڳڻي ڪهڙي ڳڻجي! علمي آسمان جي ڪـپتين ۽ ٽيڙن‪،‬‬
‫آفتابن ۽ ماهتابن جو ميڙو هو‪.‬‬
‫موقعو به تاريخي هپپو‪ ،‬سپپنڌ جپپي قپپديمي مقپپامي تمپپدن جپپو ا ڻويهين‬
‫صپپديءَ وارو دور ختپپم ٿپپي رهيپپو هپپو‪ .‬سپپنڌ جپپي زبپپان جپپا ابپپا پنهنجپپو‬
‫عرصو پورو ڪري‪ ،‬قومي ادب جو ورثو نئين نسل جپپي حپپوالي ڪري‬
‫رهيا هئا‪ .‬سنڌي تاريخ جي تحقيق جپپو نئون دور شپپروع ٿپپي چ ڪو هپپو‪.‬‬
‫سنڌيت ڏانهن موٽڻ لِء نئين تحريڪ جو بنيپپاد پئي پيپپو‪ .‬احسپپاس ۽ آس‪،‬‬
‫اميدن ۽ آسرن جي هڪ نئين دنيا‪ ،‬اکين اڳيان اچي ويل هئي‪ .‬سمجهيو‬
‫ائين پئي ويو ته هڪ اهڙو سال شروع ٿيو آهي‪ ،‬جنهن جو چيپپٽ ٻپپارهن‬
‫ئي مهينا چالو رهندو ۽ جنهن جي دوران نه گپپل جپپو گلچيپپن سپپان‪ ،‬نپپه‬
‫بلبل جو صياد سان سابقو پوندو‪.‬‬
‫ڊاڪٽر دائود پوٽو مرحوم پاڻ انهن ميڙن جو مور هوندو هپپو‪ .‬ڏکئي کپپان‬
‫ڏکيا علمي سوال ڳولي آڻي رفيقن اڳيان رکندو هو‪ .‬بورڊ جي ساري‬
‫ڪم جو نقشو سندس دماغي خوبين جپپو ٿورائتپپو هونپپدو هپپو‪ .‬اصپپولي‬
‫ڳالهين ۾ پاڻ ڪنهن جي ڪو نه مڃيندو هو‪ .‬هڪ دفعي ڪنهن اکپپر جپپي‬
‫سلسلي ۾ اچي زير زبر تي جهڳڙو لڳو‪ .‬هڪ طرف ڊاڪٽر صاحب پاڻ‪،‬‬
‫ٻئي طرف بورڊ جي ميمبرن جي گه ڻائي‪ .‬جيپتري قپدر مپون کپي يپاد‬
‫آهي‪ ،‬اهو جهيڙو ٻه سال کن هلندو رهيو ۽ بورڊ پاڻ گروپپپن ۾ ورهپپائجي‬
‫ويو‪ .‬تڪرار وڌي وڃي اخباري ڪالمن تائين به پهتو‪ ،‬پر پڇپپاڙيَء تپپائين‬

‫آڻ ڪنهن‪ ،‬ڪنهن جي ڪا نه مڃي‪ .‬ڊاڪٽر صاحب پنهنجي پَء ڳالهه تپپي‬
‫قائم رهيو‪.‬‬
‫ڊائريڪٽر پبل پڪ انسٽرڪشپپن سپپنڌ جپپي حيپپثيت ۾ ڊاڪٽپپر صپپاحب عليپپه‬
‫الرحمة صوبي ساڻ اڪيچار ڀال ڀليا‪ .‬خوش قسمتيَء سان کيپپن وزيپپر‬
‫به پير الهي بخش ملي ويو هو‪ .‬انهن ٻنهي صاحبن جي ڪوشش سان‬
‫سنڌ اندر تعليم کي وڏو فروغ رسيو‪ .‬نيپپون ڪاليجون برپپپا ٿيپپون‪ .‬سپپنڌ‬
‫يونيورسٽي قائم ٿي‪ ،‬اسڪالرشپپپون ورهپپايون‪ ،‬زوري تعليپپم عپپام ٿپپي‪،‬‬
‫سون پيرين نوان پرائمري اسڪول کليا‪ ،‬قيمتي ڪتاب ڇپيا‪ ،‬سپپنڌ جپپي‬
‫تايخ ۽ زماني کي جيارڻ ۽ اجارڻ واري اصول ۾ عام دلچسپي پيپپدا ٿپپي‪.‬‬
‫غرض سنڌ انپپدر علپپم جپپو اجهامنپپدڙ ڏيئو انهپپن ٻپپن صپپاحبن جپپي حپپب‬
‫الوطنيَء وسيلي روشن ٿي پيو‪ .‬ڪيترن سالن تائين پوِء بپپه‪ ،‬آٌء گه ڻن‬
‫ادارن تي پير الهي بخش جو نالو ڏسندو رهيس‪ .‬پر عرصو گذرندي‪:‬‬
‫”لڳي ڪا جا واُء‪ ،‬ويا انگڙا لٽجي‪“.‬‬
‫‪1956‬ع ۾ جڏهن آٌء ملڪ کان ٻاهر وڃڻ لءِ تيار ٿيس ته ڊاڪٽپپر صپپاحب‬
‫مون کان موڪلئڻ آيو‪ .‬پاڻ سان ديپپوان حپپافظ جپپو هپڪ طلئي نسپپخو‬
‫کڻي آيو‪ ،‬جيڪو مون کي بطور تحفي جي ڏنائين ۽ فرمايائين‪:‬‬
‫”جلوطنيپپَء جپپي زمپپاني ۾ هيپپَء سپپوکڙي سپپاڻ رکجپپانِء‪ ،‬هيپپانُء‬
‫مـپنجهيئي ته هن ڏانهن رجوع ڪجانِء!“‬
‫‪1958‬ع ۾ ڊاڪٽر صاحب عليه الرحمة جي رحلپپت جپپي خپپبر پئي‪ .‬اهپپو‬
‫هڪ اهڙو حادثو هو‪ ،‬جنهن جي اثر هيپپٺ دل دانهپپون ڪنپپدي رهپپي‪ ،‬پپپر‬
‫قدرت جي فيصلن ۽ فتپپوائن اڳيپپان چپپارو چلپپي ڪو نپپه ٿپپي سپپگهيو‪.‬‬
‫سندس ڏنل ديوان حافظ ڏانهن رجوع ڪيم‪ ،‬هن شعر تي نظر پئي‪:‬‬
‫ل ريش مرا بالب تو حق نمک‪،‬‬
‫”اي د ِ‬
‫حق نگهدار که من ميروم‪ ،‬الله معک‪“.‬‬
‫انا لله و انا اليه راجعون‪.‬‬
‫‪1962‬ع جي آڪٽوبر ۾ موٽي اچي ڏٺم ته ساز توڙي جو پاڻ خموش ٿي‬
‫چڪو هو‪ ،‬پر ان جا نغما اڃا تائين به فضا ۾ پئي ڦريا‪ .‬ڌڻي ڪري شپپال‬
‫نغمن سان به ڪا ويڌن نه واڻجي‪.‬‬

‫سنڌ جو مشهور سخي ڄام ڪانڀو خان‬

‫نور سنڌي‬
‫سنڌ ۾ اها چوڻي اڄ به مشهور آهي ته يار تون ته اسان لءِ ڄام ڪانڀو‬
‫ته نه آهين‪ .‬ها ڄام ڪانڀو خان سنڌ جو مشهور سخي مڙس ٿي گپپذريو‬
‫آهي‪ .‬پاڻ سنڌ جي اهم ڄام جوڻيجو جي خاندان مان هو‪ .‬پاڻ ‪1305‬ھ ۾‬
‫وقت جي وڏي جاگيردار نواب ڄام محمد شريف جي گهر ۾ جنم ورتو‪.‬‬
‫پاڻ ننڍي هوندي کان سچار غريبن جو همدرد ۽ غريبن جي مپدد ڪنپدي‬
‫خوشي محسوس ڪندڙ هو‪ .‬ڄام ڪانڀو خان جي سپپخاوت‪ ،‬نپپه صپپرف‬
‫ڄام نوازعلي واري علئقي ۾ پر ان وقت جي سنڌ هند ۾ مشپپهور هئي‪.‬‬
‫پاڻ روزانه فجپر جپپي نمپپاز پڙهپپي‪ ،‬نپپوڪرن کپپان ڪاٺ جپپي هپڪ وڏي‬
‫صندوق‪ ،‬جنهن ۾ چانديَء جا رپيا هوندا هئا‪ ،‬سامهون رکپرائي رات ديپر‬
‫تائين ايندڙ ضرورتمندن سوالين کي ٻڪ ڀري ڏيندو هو‪ .‬وڏي سپخي هئڻ‬
‫سان گڏوگڏ مهمان نواز به هو‪ .‬اوطاق تپپي اينپپدڙ مهمپپانن تپپوڙي فقيپپر‬
‫فقراَء لِء هڪجهڙي ماني‪ ،‬ڍاڪونَء ۾ ڍڪجي ايندي هئي‪ .‬پاڻ صپپوفياڻه‬
‫راڳ جو به وڏو شوقين هوندو هو‪ .‬ڀل گهوڙا‪ ،‬مهري اٺ‪ ،‬ڀل ڏاند‪ ،‬ڀليپپون‬
‫مينهون‪ ،‬ڀليون ٻڪريون رکڻ جو به شوقين هو‪ .‬وٽس ‪ 2‬سئو کان وڌيڪ‬
‫ڀل گهوڙا هوندا هئا‪ .‬سخي اهڙو جو ڪيترا ئي سوالي مينهون يا ڍڳا ۽‬
‫ٻئي چوپائي مال سان گڏ‪ ،‬گهوڙا سي به سپپٺن سپپنجن سپپان ڏي پڻ جپپي‬
‫سين هڻندا هئا ته کين اهي به ڏئي ڇڏيندو هو‪ .‬سياست کان پپپري هپپو‪.‬‬
‫سياست وارو ڪم پنهنجي ڀائرن نوابزاده ڄام جان محمد خان ۽ نپپواب‬
‫زاده ڄام مٺا خان جي حوالي ڪري ڇڏيپپو هيپپائين‪ .‬مٿيپپان ٻئي نپپواب‪،‬‬
‫بمبئي اسيمبليَء جپپا ميمپپبر رهيپپا ۽ ان حيپپثيت سپپان سپپنڌ ۾ سپپٺا ڪم‬
‫ڪرايائون‪ .‬ڄام ڪانڀو خان لِء اهو مشهور آهي ته پپاڻ پنهنجپي مرشپد‬
‫حضرت شاهه عبدالطيف ڀٽائيَء جي مزار تي حاضري ڀرڻ لِء‪ ،‬سپپوين‬
‫نوڪرن سان گڏ ڀٽ شپاهه وينپدي نپازڪ نفيپس هئڻ جپي بپاوجود ڀپٽ‬
‫شاهه کان ٻه ڪوهه پري‪ ،‬نوڪرن سميت گهوڙن تان لهپپي پيپپر اگهپپاڙا‬
‫ڪري پيرين پنڌ مزار تي حاضري ڏيندا هئا‪ .‬ايئن ٻپپه ٽپپي راتيپپون رهپپي‪،‬‬
‫وڏيون خير خيراتون ڪندا هئا ۽ پاڻ سان آندل چانپپديَء جپپي ٽ ڪن جپپو‬
‫خرزينپپون فقيپپر فقپپراَء ۾ ورهائينپپدا هئا‪ .‬لطيپپف جپپي عپپرس مبپپارڪ ۾‪،‬‬
‫زائرين لِء سندن پاران لنگر عام هلندڙ هوندو ھو‪.‬‬
‫ملکڙي ۾ به ملهن کي ٽڪن جپپا ٻپڪ ڀپپري ڏينپپدا هئا ۽ ميلپپي ۾ فن ڪارن‬
‫سان به اهڙي سپپخاوت ڪنپپدا هئا‪ .‬پپپاڻ بهپپترين گهپپوڙي سپپوار بپپه هئا‪.‬‬
‫سندس ويجهن دوستن ۾ سيد محمد علي شاهه ڄاموٽ مٽياريَء وارو‪،‬‬

‫سر شاهنواز ڀٽو‪ ،‬نواب نبي بخش خان ڀٽو‪ ،‬نپپواب غيپپبي خپپان چپپانڊيو‪،‬‬
‫مير بنده علي خان ٽالپر به شامل هئا‪ .‬پاڻ محفلن جو مپپور ۽ ڳوٺپپاڻي‬
‫ڪچهرين سان دلچسپپي رکنپپدو هپپو‪ .‬روزي نمپپاز جپو پابنپد‪ ،‬سپپنڌ جپي‬
‫ڪيترن ئي بزرگن سان عقيدت رکندڙ هو‪ .‬بزرگن جي ميلپپن ملکپڙن ۾‬
‫وڃي نه صرف لنگر نياز ڪندو هو پر ملهن ۽ فنڪارن کي به دل کولي‬
‫ٽڪن جا ٻڪ ڀري ڏيندو هو‪ .‬سنڌ جو هيُء عظيپپم سپپخي ‪ 1374‬هپپه ۾ ‪9‬‬
‫ربيع الثاني تي هن دنيا مان لڏاڻو ڪري ويو‪ .‬سندس وصال جپپي خپپبر‬
‫باهه وانگر سپنڌ هنپد ۾ پکڙجپي وئي‪ .‬چپون ٿپا تپه تعزيپت ڪنپدڙن جپو‬
‫سلسلو سپپڄو سپپال جپپاري رهيپپو‪ .‬ڇا ڪاڻ تپپه ان وقپت سپپوارين جپپي‬
‫سهوليت نه هئي‪ .‬تعزيت لِء نه صپپرف سپپنڌ پپپر هنپپد کپپان بپپه هزاريپپن‬
‫ماڻهو پهتا‪ .‬تعزيپت لِء اينپدڙ ايئن روئينپدا رهيپا‪ ،‬ڄپڻ سپندن ڪو مپٽ‬
‫مائٽ گذاري ويو هجپپي‪ .‬سپپندس پٽپپن ۾ ڄپپام صپپادق علپپي خپپان‪ ،‬ڄپپام‬
‫شيرعلي خان هئا‪ ،‬جيڪي وفات ڪري ويا‪ .‬ڄام صادق علي خپپان جپپي‬
‫پٽن ۾ ڄام معشوق علي‪ ،‬ڄام ڪاشف علي ”مرحپپوم“‪ ،‬ڄپپام ذوالفقپپار‬
‫علي‪ ،‬ڄام شير علي جي پٽن ۾ ڄام نورعلي خان‪ ،‬ڄپپام نفيپپس خپپان ۽‬
‫ڄام نياز علپپي خپپان شپپامل آهپپن‪ .‬ڄپپام صپپادق علپپي خپپان بپپه مهمپپان‬
‫نوازيَء واري روايت‪ ،‬پنهنجپپي والپپد کپپان ورثپپي ۾ حاصپپل ڪئي ۽ مپپرڻ‬
‫گهڙيَء تائين سندس دل جو دستر خوان ايندڙ ويندڙ جي مهمپپانيَء لِء‬
‫وڇايل رهيو‪.‬‬

‫سردار شاهه بخش خان سهتو‬

‫گلب علي سهتو‬
‫ڄام شاهه بخش خان سن ‪1924‬ع تي سيٺارجا بال ۾ سردار ڄپپام گپپل‬
‫محمد خان جي گهر ۾ پيدا ٿيو‪ .‬ڄام شاهه بخپپش خپپان حسپپب دسپپتور‬
‫پنهنجي والد بزرگ سان گڏ پنهنجي برادريَء جي ماڻهن جا مسئل حپپل‬
‫ڪرڻ لِء فيصلن ۾ موجود هوندو هو‪ .‬سندن ذهانت ڪمپپال درجپپي جپپي‬
‫هئي‪ .‬جو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي والد کپپان اجپپازت گهپپري ڪن ا ڻانگن‬
‫انسانن جا فيصپپل پنهنجپپي والپپد صپپاحب جپپي موجپپودگيَء ۾ ئي ڪري‬
‫وٺندو هو يا وري ڪڏهن سندس والد صاحب کيس خاص حڪم ڏينپپدي‪،‬‬
‫فيصلي ڪرڻ لِء چوندو هو‪ .‬سپپندس عقيپپدت ۽ مريپپديَء وارو واسپپطو‬

‫ناتو درگاهه غوثيا سهرورديا جي خاص خاص خلصفن ۽ عاشپپقن طپپور‬
‫قائم دائم هيو ۽ اڄ به آهي‪ .‬سنڌ ڌرتيَء تي سرداري صپپف ۾ بيٺپپل هپپي‬
‫واحد ۽ پهريون سردار هو‪ .‬جڏهن ڪارو ڪاري واريپپن ڪڌيپپن رسپپمن ۽‬
‫رواجن عيوض ۽ ڏنڊ ڏوهه يا چٽي طور نيپپاڻيون ڏي پڻ واري رسپپم خلف‬
‫بغاوت ڪئي‪ .‬سردار ڄام شاهه بخش خان ڪڏهن به اه پڙو فيصپپلو نپپه‬
‫ڪيو‪ .‬جنهن ۾ ڏنڊ يا چٽي طور عورت ڏني وئي هجي‪ .‬هن چاهيو پئي تپه‬
‫هن امن واري ڌرتيَء تي انتهائي ڪارروايون براين ۽ بڇڙاين جپپي ڀنپپور‬
‫۾ آيل شرافت ۽ حقيقت پسندي وارين ريتن رسمن کي جيپپاريو وڃپپي‪.‬‬
‫ڄام شاهه بخش خان پنهنجي تعليم پوري ڪرڻ کانپوِء پنهنجي ڳوٺ ۾‬
‫فائنل جا ڪلس هلرايا ۽ پنهنجي خرچ تي استاد مقرر ڪرائي اسپپتادن‬
‫۽ شاگردن جي رهائش جو خرچ پڻ پاڻ برداشت ڪيو‪ .‬جوانيءَ جي دور‬
‫۾ ئي سندس هڪ ڪمدار ڪنهن موقعي تي کيس چيپپو تپپه اسپپان جپپي‬
‫هن ڇوڪري جو مٿو خراب ٿيو آهپپي چپپوي ٿپپو مپپان پڙهپپان پپپر اسپپان‬
‫چئونس ٿا ته ته تون مال متاع جي ڪر‪ .‬جنهن کانپوِء ڄام شاهه بخش‬
‫خان ٻار ڏانهن مخاطب ٿيندي چيو ته پٽ مپپان تنهنجپپو خپپرچ برداشپپت‬
‫ڪريان ٿو‪ .‬تون جتي به چاهين اتي تعليم حاصل ڪر‪ ،‬پوِء ڪمپپدار کپپي‬
‫تنبيهه ڪيائين ته علم کپپان سپپواِء انسپپان اڌورو آهپپي‪ .‬هپپن ڪيپپترن ئي‬
‫ڳوٺن ۾ پاڻ عمارتون ٺهپپرائي تعليمپپي ادارا قپپائم ڪيپپا‪ .‬سپپندس اعلپ ٰي‬
‫ذهانت سبب انگريزسرڪار جي ڪليڪٽپپر آِء ايپپس لِء کيپپس چونڊيپپو ۽‬
‫لنڊن وڃي تربيت جو امتحان ڏيپڻ جپپي آڇ ڪئي جي ڪا انگريپپز سپپرڪار‬
‫سان بغاوت سبب ٺڪرائي ڇڏيائون‪ .‬هو سندن والد جي وفپپات کپپانپوِء‬
‫‪ 30‬جولِء ‪1985‬ع بمطابق ‪ 11‬ذوالقعد ‪1405‬ع تي سپپرداري مسپپند‬
‫تي ويٺو‪ .‬پاڻ ‪60-1959‬ع جي بي ڊي اليڪشن ۾ حصو وٺي باقاعپپدگيَء‬
‫سان سياسي ميدان ۾ پير پاتائون‪ ،‬يونين ڪائونسپپل هيٺيپپان سپپيٺارجا ۽‬
‫گڏيجي جا ڪيترائي دفعا ميمبر‪ ،‬وائيس چيئرمين ۽ چيئرمين چونڊيا ويا‪.‬‬
‫سردار ڄام شاهه بخش خپپان سپپهتو عپپوامي ڀلئي جپپا ڪيپپترائي ڪم‬
‫ڪيا‪ .‬گڏيجي کان سيٺارجا اسٽيشن ۽ نيشنل هاِء وي کان سپپيٺارجا بپپال‬
‫جيڪي هينئر پڪا روڊ آهن پنهنجي هارين نپپارين جپپي مپپدد سپپان ڪچپپا‬
‫رستا ٺهرائي ماڻهن کي رستن جي سهوليت ميسر ڪئي‪ .‬هپپن غريپپب‬
‫پرور انسان ۽ سندن خاندان ڪڏهن به انساني تذليل نه ڪئي‪ .‬اونچ نيچ‬
‫‪ ،‬امير غريب واري فرق کي ختم ڪري جمهوريت ۽ مساوات جو اهڙو‬
‫مثال قائم ڪيو‪ .‬جيڪو اهڙين مسندن تي ويٺل ٻيپپن شخصپپيتن وٽ نپپه‬

‫هيو‪ .‬هن پنهنجي برادري کان سواِء راڄپپداري ۾ اينپپدڙ ٻيپپن ڪيپپترن ئي‬
‫قبيلن جي ماڻهن کي پنهنجپپي آڳنپپد تپپي کپپٽ‪ ،‬ڪرسپپي ويه پڻ لءِ ڏئي‬
‫برابري جو مثال قائم ڪيو جيڪو سلسلو اڄ به جاري آهي‪ .‬هن روشن‬
‫خيال سردار پنهنجي اها سوچ سدائين اڳيان رکپپي تپپه پنهنجپپي قپپبيلي‬
‫جي ماڻهن کي ۽ اوڙي پاڙي جي ٻين بردارين جي غريپپب مپپاڻهن کپپي‬
‫علم جهڙي زيور کان محروم رکڻ هن مسند سان خيانت آهپپي‪ .‬سپپنڌ ۽‬
‫هند ۾ سندس قبيلي جي ماڻهن جي موجودگيَء هوندي به هن ڪڏهپپن‬
‫خون خرابي جي هوا کپي نپپه ڀ ڙڪايو هونپدو‪ .‬سپنڌ ڌرتپپي تپپي سپندس‬
‫قبيلي سان لڳاپيل ڪيتريون ئي برادريپپون ۽ پپپاڙا سپپندس سپپرداريَء‬
‫هيٺ هئا ۽ راجپپائن جپپي علئقپپي راجسپپتان ۾ پپڻ سپپندس قپپبيلي کپپي‪،‬‬
‫پاڙيسري کي اهنج ۽ ايذاَء ڏيڻ‪ ،‬ڦپپرڻ لٽ پڻ جپپو درس هپپن گهرا ڻي جپپي‬
‫ڪنهن به فرد نه ڏنو‪ .‬سردار شاهه بخش خپپان سپپهتو بپپه ان ئي سپپوچ‬
‫جو مالڪ رهيو‪ .‬هي امپپن پسپپند سپپردار تپپه هپپو پپپر ڪڏهپپن بپپه انگريپپز‬
‫سرڪار کان وٺي ٻئي ڪنهن جابر حاڪم اڳيان نه جهڪيپپو‪ .‬جڏهپپن بپپه‬
‫ڪنهن ڏاڍي پير مير ڪنهن غريب پاڙيسري جي ننگ ۽ دنپپگ سپپان هپپٿ‬
‫چراند جي ڪوشش ڪئي هوندي اتي هي سرويچ سرواڻ اڳيپپان اچپپي‬
‫پاڻ ملهائڻ لِء پهتو هوندو‪ .‬سندس سوچ ۾ اها ئي ڳالهه هوندي هئي ته‬
‫هي ڪهڙي به قبيلي جو مظلوم ماڻهو آهي ان جي مدد ڪرڻ گهرجي‪.‬‬
‫هن ڪڏهن به اقتدار جي عيوض اصولن جي سپپوديبازي نپپه ڪئي‪ .‬هپپن‬
‫چاهيو پئي ته حقيقي حڪمراني انسانن جي دلين تپپي حپپاڪميت ڪرڻ‬
‫آهي‪ .‬ٻين خاطر پاڻ ارپڻ وارو اصول‪ ،‬نه ڪي ڪرسي حاصل ڪرڻ لءِ‬
‫ڌرتي‪ ،‬قوم ۽ ضمير جو سودو ڪيائين‪.‬‬

‫ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو‬
‫غلم مصطف ٰي کٽي‬
‫ڊاڪٽر عبدالجبار جپپوڻيجي سپپنڌ پرڳڻ ڪي جپپي لڙ واري خطپپي ضپپلعي‬
‫بدين جي ڳوٺ پير فتح محمد شاهه ۾ تاريخ ‪ 26‬نومبر ‪1935‬ع ۾ جنپپم‬
‫ورتو‪ .‬سندس والد جو نالو ڊاڪٽر سلطان احمد آهي‪.‬‬
‫ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي ابتدائي تعليم بدين‪ ،‬ٽنڊو باگو‪ ،‬نواب شپپاهه ۽‬
‫حيپپدرآباد مپپان حاصپپل ڪئي‪ .‬هپپن ايپپم اي ”سپپنڌي“ جپپو امتحپپان سپپنڌ‬
‫يونيورسٽي مان ‪1962‬ع ۾ پاس ڪيو‪ ،‬جنهن ۾ سندس محنپپت‪ ،‬ڏاهپپپ ۽‬

‫هوشياري سبب کيس ”گولڊ ميڊل“ سان نوازيو ويپو‪ .‬مپذڪوره خپپوبين‬
‫جي مالڪ هئڻ سبب ۽ پڙهائي جي تسلسپل کپي برقپرار رکنپدي سپال‬
‫‪1966‬ع ۾ چين جي گادي واري هنڌ بيجنگ مان هن چيني ٻولي ۾ ڊپلوما‬
‫ڪيو‪ ،‬جنهن ۾ هن پپپاڻ پتپپوڙي پهريپپون نمپپبر کنيپپو ۽ کيپپس ڊپلومپپا جپپي‬
‫امتيپپازي سپپند سپپان نوازيپپو ويپپو‪ .‬اهپپڙي ريپپت سپپال ‪1974‬ع ۾ سپپنڌ‬
‫يونيورسٽي مان پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪيايئن جيڪا مولنا غلم‬
‫مصطف ٰي قاسمي جي رهنمائي هيٺ حاصل ڪيائين‪ .‬انهي ۾ هن هيٺيپپن‬
‫عنوان تي مقالو لکيو” سنڌي شاعري تپپي فارسپپي شپپاعري جپپو اثپپر“‬
‫انهي عنوان مان انپپدازو ل ڳائي سپپگهجي ٿپپو تپپه کيپپس ڪيڏو ڳوڙهپپو‬
‫مطالعو ڪرڻو پيو هوندو‪.‬‬

‫بئريسٽر غلم محمد خان ڀرڳڙي‬
‫پروفيسر اعجاز قريشي‬
‫ک مپپان ڪيپپترين ئي عظيپپم ۽‬
‫سنڌ هڪ مردم خير خطو رهيو آهپپي‪ .‬هپپن پنهنجپپي ُڪ ِ‬
‫اعلى شخصيتن کي جنم ڏنو آهي‪ .‬انهن مان هڪ رئيس غلم محمد خان ڀرڳڙي پپپڻ‬
‫آهي‪ .‬غلم محمد خان ننڍي هوندي کان ئي سنڌ جي سياست ۾ پيپپر پپپاتو ۽ ان ۾ ه پڪ‬
‫ڀرپور ڪردار ادا ڪيو‪ .‬ننڍپڻ ۾ هن تمام سٺي تعليپپم حاصپپل ڪئي ۽ پنهنجپپي تعليپپم ۽‬
‫سمجهه جي زور تي سنڌ جي عام غريب ماڻهن ۽ خاص طور تي مقامي ڪولهي ۽‬
‫ڀيل برادرين جي ماڻهن سان هن کي محبت ٿي ۽ سندن مسئلن کي حپپل ڪرڻ لِء‬
‫تمام گهڻي ڪوشش ڪئي‪ .‬ڀرڳڙي صاحب جڏهن هن دنيا ۾ اک کولي ته هندستان ۾‬
‫برطانوي راڄ هو ۽ سنڌ ۾ به انگريزن جي ح ڪومت هئي‪ .‬هپپن پنهنجپپي اکيپپن سپپان‬
‫ماڻهن سان انگريزن طرفان ٻه اکيائي ٿيندي ڏٺي ۽ پوِء انگريزن کي هن سپپمجهائڻ‬
‫جي ڪوشش ڪئي ۽ ماڻهن جا مسئل وٽن کڻي ويندو هو‪ .‬انگريز بهپپادر ڇا ڪاڻ تپپه‬
‫حڪمران هو ۽ پنهنجي طاقت جي نشي ۾ هو‪ ،‬ان ڪري هو انهن ڳالهين تي ڌيان نه‬
‫ڏيندو هو‪.‬‬
‫غلم محمد خان ٿوري وقت ۾ ان ڳالهه کي سمجهي ويو ۽ هن انگريپپز جپپي قپپانون‬
‫جو تفصيلي جائزو ورتو ۽ ان تي دسترس حاصل ڪئي ۽ پوِء هو جلد ئي انگلنڊ روانو‬
‫ٿيو ۽ چند سالن ۾ بئريسٽري جي ڊگري حاصپپل ڪري واپپپس آيپپو‪ .‬ڀر ڳڙي صپپاحب‬
‫انگلينڊ مان ڊگري وٺي ‪1908‬ع ۾ واپس سنڌ پهتو ۽ اچڻ شپپرط پنهنجپپي و ڪالت جپپو‬
‫هڪ جاندار فرم قائم ڪيو جنهن ذريعي هن عام ۽ غريپپب مپپاڻهن جپپا ڪيپپس کنيپپا ۽‬
‫ساڳئي وقت سياست ۾ ڀرپور حصو وٺپڻ ل ڳو‪ .‬انهيپَء دؤر ۾ ڀر ڳڙي صپپاحب جپپي‬
‫وڪالت واري فرم ۾ ساڻس سنڌ جي ٻين وڪيلن به ساٿ ڏنو جن ۾ خاص طور تپپي‬
‫بئريسٽر عبدالرحمان‪ ،‬بئريسٽر حافظ‪ ،‬مسٽر عبدالقادر وڪيل ۽ ڪجهپپه ٻيپپا دوسپپت‬
‫شامل هئا‪ .‬هي ُاهو دؤر هو‪ ،‬جنهن وقپپت سپپنڌ جپپي هپڪ ٻپپي اعلپپى شخصپپيت شپپيخ‬

‫عبدالمجيد سنڌي مسلمان ٿي سنڌ جي سياست ۾ حصو وٺڻ لڳو‪ .‬هي نو مسلم هپپو‬
‫۽ ڀرڳڙي صاحب سندس ڪافي مپپدد ڪئي‪ .‬ان وقپپت سپپنڌ ۾ ڀرڳڪڪڙي صپپاحب جپپي‬
‫دوستيَء ۾ سنڌ جو ناميارو وڪيل ۽ دانشور سيٺ هرچند راِء وشنداس‪ ،‬سپپنت داس‬
‫منگهارام‪ ،‬جيٺمل پرسرام‪ ،‬جئرام داس دولترام به اچي ساڻس شريڪ ٿيپپا ۽ سپپنڌ ۾‬
‫هڪ سياسي ۽ سماجي هلچل هلڻ لڳي‪ .‬انهن ئي ڏينهن ۾ مولنپپا عبپپدالله سپپنڌي بپپه‬
‫پير جهنڊي ۾ اچي رهيا هئا ۽ پنهنجي تعليم جو هڪ مدرسو قائم ڪيو‪ .‬انهن ئي ڏينهن‬
‫۾ شيخ عبدالمجيد‪ ،‬ڀرڳڪڪڙي صپپاحب جپپو سياسپپي اسسپپٽنٽ ٿيپپو ۽ ڀرڳڪڪڙي صپپاحب‬
‫طرفان جاري ڪيل اخبار المين جو ايڊيٽر ٿيو‪ ،‬جتپپان شپپيخ صپپاحب وڌي ه پڪ اعلپپى‬
‫پائي جو سياستدان ٿيو‪.‬‬
‫شيخ صاحب ۽ ڀرڳڙي صاحب ننڍي کنڊ جا اعلى ڪردار ۽ اعلى پائي جپا سياسپتدان‬
‫ٿي اڀريا‪ .‬انهن ڏينهن ۾ ڀرڳڙي صاحب آل انڊيا نيشپپنل ڪانگريس ۾ شپپامل ٿيپپو‪ .‬ان‬
‫وقت ڪانگريس جو ليڊر جناب فيروز شا مهتا هو‪1908 .‬ع ۾ ڪانگريس طرفان سنڌ‬
‫۾ هڪ ڪانفرنس ڪوٺائي وئي جيڪا لڙڪاڻي شهر ۾ منعقد ٿي‪ .‬هن ڪانفرنس جپپي‬
‫صدارت سيٺ هرچنپپد راِء وشپپنداس ڪئي‪ .‬انهي پَء ڪانفرنس ۾ تمپپام گه ڻا قپپومي‬
‫مسئل ۽ سوال ُاٿاريا ويا خاص طور تي سنڌ جي بمبئي کپپان آزادي وارو معپپاملو ان‬
‫ڪانفرنس سنڌ ۾ ڪافي هلچل پيدا ڪئي ۽ ڀرڳڙي صپپاحب ان سلسپپلي ۾ سپپنڌ جپپي‬
‫حقن جي حفپپاظت بپپابت تمپپام اهپپم ۽ سپپٺو ڪردار ادا ڪيپپو‪ .‬ڪانگريس ان وقپپت‬
‫هندستان جي تمپپام وڏي مضپپبوط ۽ فعپپال تنظيپپم ٿپپي وئي هئي ۽ سپپنڌ ۾ بپپه ڀرپپپور‬
‫ڪردار ادا ڪرڻ لڳي‪ .‬سنڌ جا ڪيترائي مسلمان ليڊر هن ۾ شامل ٿي ويا هئا‪ ،‬ڇو ته‬
‫ڪانگريس هندستان جي آزاديَء لِء وڙهي رهپپي هئي ۽ پنهنجپپي مختلپپف هنڌن تپپي‬
‫انگريزن جي ڪردار جي نفي ڪئي پئي وئي‪1908 .‬ع کپپانپوِء ڪراچيپَء ۾ ‪1913‬ع ۾‬
‫ساليانو ميڙ ٿيو‪ ،‬ان بعد ‪1914‬ع ۾ مپپدراس ۾‪1915 ،‬ع ۾ بپپامبي ۾ سپپاليانو مي پڙ ٿيپپو‪.‬‬
‫انهن سڀني ۾ غلم محمد خان صاحب جو مرڪزي ڪردار رهيو‪ .‬ڪراچيَء واري ميڙ‬
‫جو سڄو بندوبست ته ڀرڳڙي صاحب ڪيو‪ .‬انهيءَ کپپانپوِء ٽيپپون صپپوبائي مي پڙ وري‬
‫لڙڪاڻي ۾ ‪ 21‬اپريل ‪1916‬ع ۾ ٿيو‪ ،‬جنهن ۾ پڻ ڀرڳڙي صاحب جپپو وڏو ڪردار هپپو‪.‬‬
‫انهي پَء ڪانفرنس ۾ سپپيٺ هرچنپپد راِء‪ ،‬غلم محمپپد ڀر ڳڙي صپپاحب کپپي انهي پَء‬
‫ڪانفرنس جي صدارت لِء ڪوٺايو هو ۽ ڀرڳڙي صاحب جي شان ۾ هڪ ڀرپور تقرير‬
‫ڪئي‪ ،‬جنهن ۾ هن چيو ته ”ڀرڳڙي صاحب سنڌ جي ماڻهن لِء ڪم پيو ڪڪڪڪري ۽ ٻيپپو‬
‫ته هو سڄي سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن لِء ڪم ڪري رهيو آهي ۽ کين ويجهي آڻڻ ۾‬
‫سندس وڏو ڪردار آهي‪ .‬هو هڪ انسان آهپپي ۽ انسپپانيت جپپو علمپپبردار آهپپي ۽ هپپو‬
‫انسپپانن ۾ ڪنهپپن بپپه ورهاسپپت جپپو حپپامي نپپاهي ۽ ڀر ڳڙي صپپاحب انڊيپپن نيشپپنل‬
‫ڪانگريس جي ڪا به ميٽنگ يا ڪانفرنس هجي ۽ ڪٿي بپپه هجپپي تپپه هپپو ان ۾ اچپپي‬
‫شامل ٿيندو آهي ۽ هن ڪڏهن به نه گسايو آهي‪ “.‬انهيَء تي سڄو حپپال ُاٿپپي بيٺپپو ۽‬
‫ڀرڳڙي صاحب جي ايڏي عزت افپپزائي تپپي تمپپام گهڻيپپون تپپاڙيون وڄپپايون‪ .‬بعپپد ۾‬
‫انهيَء لڙڪاڻي واري ڪانفرنس جپپي صپپدارت ڀر ڳڙي صپپاحب ڪئي ۽ هپڪ ڀرپپپور‬
‫تقرير ڪئي‪ .‬انهيَء ۾ هن هندستان ۽ سنڌ جي ماڻهن جپپي اهنجپپن جپپو ذ ڪر ڪيپپو ۽‬
‫برطانوي راڄ جي سٺن ماڻهن جي تعريف پڻ ڪئي‪ .‬ڀرڳڙي صاحب جي اهپپا تقريپپر‬

‫تمام ڀرپور هئي ۽ تقرير انگريزي ۾ موجود آهي ۽ اسان جپپي محقپپق سپپائين محمپپد‬
‫هاشم لغاري جي ڀرڳڙي صاحب تي لکيل ڪتاب ۾ موجود آهي‪.‬‬
‫ڀرڳڙي صاحب ڪجهه وقپپت آل انڊيپپا ڪانگريس جپو جنپپرل سپپيڪريٽري پپڻ رهيپپو‪.‬‬
‫ڪجهه وقت کانپوِء هن محسوس ڪيو ته ڪانگريس طرفان مسلمانن جپپي آزاديپَء‬
‫جو ڪيس ڀرپور نموني نه کنيو پيو وڃپپي ۽ انهپپن ئي ڏينهپپن ۾ ڀر ڳڙي صپپاحب جپپي‬
‫چوڻ تي آل انڊيپپا مسپپلم ليپپگ ۽ آل انڊيپپا ڪانگريس جپو گڏيپپل اجلس ٿيپو‪ ،‬جنهپن ۾‬
‫ڀرڳڙي صپاحب سپنڌ جپو بمپبئي کپان جپدائي جپو ٺهپراُء پيپش ڪيپو ۽ هپن ڏٺپو تپه‬
‫قائداعظم هڪ وڏو مدبر آهي ۽ ساڻس گڏ ڪم ڪرڻ جپو سپعيو ڪيپو‪ .‬ڪجهپه وقپت‬
‫کانپوِء ڀرڳڙي صاحب آل انڊيپپا مسپپلم ليپپگ ۾ شپپامل ٿيپپو ۽ پپپوِء محمپپد علپپي جنپپاح‬
‫صاحب ۽ ٻين سان گڏ ڪم ڪيو‪ .‬ڀرڳڙي صاحب مسلم ليگ ۾ ڪيترن ئي اهم عهدن‬
‫تي رهيپپو‪ .‬هپپن پنهنجپپي سپپڄي جپپواني جديپپد سپپنڌ جپپي مپاڻهن جپپي خپپدمت ڪئي‪.‬‬
‫انگريزن سان هپپارين ۽ زمينپپدارن بپپابت رسپپائي ۽ لپپپي تپپي جهيپڙو ڪيپپو‪ .‬ڀر ڳڙي‬
‫صاحب هڪ باڪردار‪ ،‬روشن خيال سياستدان هو‪ .‬هن سنڌ ۾ پنهنجپپو نپپالو ڇڏيپپو‪ .‬پپپاڻ‬
‫ڪم ڪم ڪندي‪ ،‬ڪندي جوانيَء ۾ ئي راهه رباني وٺي ويو‪ .‬پر سندس ڪم اڄ اسپپان‬
‫وٽ موجود آهي‪ .‬اسان جي نوجوانن کي سندس ڏسيل واٽ تي هلڻ گهرجي‪ ،‬ڇو ته‬
‫سنڌ کي هن مهل اهڙن ماڻهن جي ضرورت آهي‪.‬‬

‫بئريسٽر غلم محمد ڀرڳڙي‬

‫غلم حسين قائمخاني‬
‫بئريسٽر غلم محمد ڀرڳڙي ڳوٺ ديگهاڻ ڀرڳڙي ۾ جنم ورتو‪ .‬سندس‬
‫والد محترم جو نالو ريئس مولوي ولي ڀرڳڙي هو‪ .‬رئيس غلم محمپپد‬
‫ڀرڳڙي ابتدائي تعليپپم سپپندس ئي ڳوٺ جپپي مدرسپپي مپپان حاصپپل‬
‫ڪئي‪ .‬بعد ۾ پاڻ مشينري اسڪول ڪراچي ۽ سنڌ مدرسي ڪراچي مان‬
‫مئٽرڪ پاس ڪري واپس ڳوٺ دينگاڻ ڀرڳڙي اچي زمين سنڀالي‪.‬‬

‫حاجي نجم الدين لغاري )سريوال(‬

‫عبدالغفار لغاري‬
‫سنڌ ڌرتي جنهن کي صوفين ۽ امن جي ڌرتي چيپپو وڃپپي ٿپپو‪ ،‬اتپپي هپپر‬
‫دور ۾ اهڙا ماڻڪ موتي پيدا ٿيا آهن‪ ،‬جن هميشپپه مپپاڻهن جپپي خپپدمت‬

‫کي عبادت سمجهڻ سان گڏ امن ۽ شرافت جپپو دامپپن نپپه ڇڏيپپو آهپپي‪.‬‬
‫سنڌ ۾ سياسي‪ ،‬برادري ۽ راڄگيري جي حوالي سان هڪ منفرد ۽ اعل ٰي‬
‫مقام رکندڙ سياسي شخصيت حاجي نجم الدين لغاري )سريوال( جپپو‬
‫جنم ضلع بدين جپپي تعلقپپي مپپاتلي جپپي ننڍڙي ڳوٺ مپاڻڪ لغپاري ۾‬
‫‪1920‬ع ۾ ٿيو‪ ،‬سندس ابتدائي تعليم جي شروعات ڳوٺ گلب لغپپاري‬
‫جي پرائمري اسڪول مان ٿي وڌيڪ تعليم ٽنڊوبپپاگو جپپي هپپاءِ اسپڪول‬
‫مان حاصل ڪئي‪ .‬مرحپوم جپي سياسپي ۽ ذاتپي زنپدگي هپڪ بپي داغ‬
‫شخصيت سان گڏ شرافت ۽ قپپانوني جپپي پاسپپداري رکنپپدڙ شخصپپيت‬
‫هئي‪ .‬هپپو عپپام رواجپپي وڏيپپرن ۽ رئيسپپن کپپان منفپپرد طپپبيعت رکنپپدڙ‬
‫شخصپپيت هپپو ۽ اصپپولن تپپي ڪڏهپپن بپپه سپوديبازي نپپه ڪئي‪ .‬سپندس‬
‫ڪچهرين مان واضع لڳندو هو ته هن جو پسنديده سياسي شخصيتون‬
‫قائم اعظم محمد علي جنپپاح‪ ،‬فپپاطمه جنپپاح ۽ بعپپد ۾ شپپهيد ذوالفقپپار‬
‫علي ڀٽو هئا‪ .‬سندس اهپپم ۽ قريپپبي دوسپپتن ۾ ڀٽپو مرحپوم کپان علوه‬
‫غلم مصطف ٰي جتوئي‪ ،‬رحيم بخپپش سپپومرو‪ ،‬پيپپر غلم رسپپول شپپاهه‬
‫جيلني‪ ،‬مير رسول بخش ٽالپر‪ ،‬قاضي عابد‪ ،‬قاضي اڪبر‪ ،‬ڄام صادق‪،‬‬
‫شاهنواز جوڻيجو وارن سان دلي لڳاُء هئس‪ .‬ٽائيم جي پابندي سندس‬
‫اولين ترجيح هئي‪ .‬راڄ ڀاڳ ۾ آخپري سپفر تپائين مر ڻن ۽ پر ڻن ۾ پپاڻ‬
‫پهچي ڏک ۽ سک ونڊڻ سندس عادت هئي‪ .‬سپپنڌ انپپدر لغپپاري بپپرادري ۾‬
‫اهم مقام رکڻ باوجود ڪڏهن بپپه سپپرداري جپپو لفپپظ نپپه س پڌارايائين ۽‬
‫مخصوص قبيلئي سوچ نه رکي مرحوم حاجي نجپپم الپپدين )سپپريوال(‬
‫‪1945‬ع ‪ 1950‬ڌاري سياسپپي سپپفر جپپو آغپپاز ڪيپپو ۽ مپپاتلي مپپان‬
‫ميونسپل ڪميٽي جي ميمپپبر طپپور منتخپپت ٿيپپو‪1953 ،‬ع ڌاري مپپاتلي‬
‫جي صوبائي تڪ تان مسلم ليگ جي پليٽ فارم ايوب کهڙو گروپ جي‬
‫نور محمد نظاماڻي سامهون اليڪشن ڪري ڪاميپپابي حاصپپل ڪري‬
‫ايم پي اي ٿيو‪ .‬عبدالستار پيرزاده جي وڏ وزارت ۾ ايڪسائيز کاتي جپپو‬
‫صوبائي وزيپر ٿيپو‪ ،‬ون يپونٽ واري اليڪشپن ۾ مغربپي پاڪسپتان جپو‬
‫ميمپپبر منتخپپب ٿيپپو‪1956 .‬ع ۾ ڊاڪٽپپر خپپان صپپاحب جپپي وزارت ۾‬
‫جهنگلت جپو وزيپر مقپرر ٿيپو‪ .‬سپنڌ ۾ ‪1956‬ع دوران آيپل ٻپوڏ دوران‬
‫ايريگيشن کاتي جا پاور ملپڻ تپپي مپپاتلي شپپهر کپپي بچپپائڻ وڏي جپپاکوڙ‬
‫ڪيائين ۽ اتپپان مپپاڻهن کپپي ڪڍڻ لِء خصوصپپي ٽريپپن هلپپرائي ‪1962‬ع‬
‫دوران باِء اليڪشن ميمبر اعجاز ٽپپالپر کپپان ‪ 7‬ووٽپپن تپپان هپپارايو چپپار‬
‫مارچ ‪1964‬ع واري واقعي ۾ جن شاگردن جي ڪورٽ مپپان ضپپمانت‬

‫نه ٿي ناهن جي ضپپمانت حپپاجي انجپپم الپپدين لغپپاري ان وقپپت جپپي ل‬
‫ڪاليج جي پرنسپل ۽ وڪيل محمد ميمڻ جي گذارش تي ڪرائي يحپپ ٰي‬
‫دور ۾ پهريان دولتانه صاحب ۽ بعد ۾ سڪندر حيات جي ٻاهر وڃپپڻ بعپپد‬
‫پاڪستان مسلم ليگ جو عارضي طور صپپدر بپپه ٿيپپو‪ 73-1970 .‬ڌاري‬
‫ٽنڊو باگو بدين تپڪ تپپي پيپلپپز پپپارٽي ا ڳواڻ شپپهيد ذوالفقپپار علپپي ڀٽپپو‬
‫سامهون اليڪشپپن ڪئي‪ 5000 .‬ووٽ تپپان شڪسپپت کپپائي ‪1973‬ع ۾‬
‫شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ۽ ان وقت جي وزير اعل ٰي ممتاز علي ڀٽو جپپي‬
‫چوڻ تپپي پيپلپپز پپپارٽي ۾ شپپموليت اختيپپار ڪئي‪ .‬مپپاتلي بپپدين تپڪ تپپان‬
‫مرحپپوم خپپان محمپپد نظامپپاڻي پپپاران اليڪشپپن تپپان هپپٿ ک ڻن بعپپد‬
‫ڪاميابي ماڻي‪1983 .‬ع دوران ايم آر ڊي تحريڪ ۾ ڀرپور حصو ورتپپو ۽‬
‫گرفتار به ٿيو‪.‬‬
‫ضپپياَء دور ۾ غيپپر جمپپاعتي اليڪشپپن دروان ڪاميپپاب بائي ڪاٽ ڪري‬
‫سياسي حلقن ۾ هڪ نمايان ڪردار ادا ڪيو‪ .‬اڳوڻي وزير اعظپپم غلم‬
‫مصطف ٰي جتوئي واري دور ۾ صوبائي وزير ٿيپپو‪1988 .‬ع بعپپد سياسپپت‬
‫کان ڪناره ڪشي ڪئي‪ .‬مرحوم کي ٻن پٽن جو اولد آهي‪.‬‬
‫وڏو پٽ بشير احمد لغاري پيپلز پارٽي ضلع بدين جو سينيئر نائب صدر‬
‫۽ ايم پي آهي‪ .‬جڏهن ته سندس ٻيو فرزند انيل احمد پرائيويٽ نوڪري‬
‫ڪري ٿو‪ .‬مرحوم حاجي نجم الپپدين ‪2004‬ع تپپي هپپن فپپاني دنيپپا مپپان‬
‫لڏاڻو ڪيو‪ .‬هن اڌ صدي تائين بغير ڪنهن للچ ۽ لوڀ جي ماڻهن جپپي‬
‫خدمت ڪئي‪ .‬ڪڏهن به سرڪاري ادارن قرض نپپه کنيپپو ۽ قپپانون کپپان‬
‫هٽي ڪري ڪو قپپدم نپپه کنيپپو‪ .‬اڄ بپپه عپپوام کيپپس علئقپپي ۾ ڪرايپل‬
‫ترقياتي ڪمن ڪري مرحوم جي ڪيل خدمتن کي ياد ڪن ٿپپا جي ڪي‬
‫هڪ تاريخي حيثيت ماڻي چڪيون آهن جيڪي هميشه ياد رهنديون‪.‬‬

‫خان محمد پنهور هڪ عملي انسان‬
‫عظيم رند‬
‫خان محمد پنهور دادو ضلعي جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ آراضي ۾ هڪ غريب‬
‫فرد جي گهپپر ۾ جنپپم ورتپپو‪ .‬پرائمپپري تعليپپم پنهنجپپي ڳوٺ آراضپپي ۾‬
‫حاصل ڪرڻ کانپوءِ وڌيڪ تعليم لِء پنهنجي وڏي ڀپپاُء جپپان محمپپد پنهپپور‬
‫جي سرپرستيَء ھيٺ‪ ،‬ڀپان سپيدآباد هپاِء اسپڪول ۽ هپال ڪاليپج مپان‬
‫ٿيندو‪ ،‬حيدرآباد پهتو ۽ سنڌ يونيورسٽيَء مپپان بپپي اي ڪيپپائين‪ .‬پنهنجپپي‬

‫ٻالڪپڻ کان ئي ڏاڍو ايڪٽو هوندو هو‪ .‬هو ٻارڙن جي ٻاري ۽ ٻيا پروگرام‬
‫ترتيب ڏئي پنهنجو ۽ ساٿي ٻارڙن جون صلحيتون وڌائيندو رهيو‪.‬‬

‫خانبهادر مرحوم غلم محمد وساڻ‬
‫چونڊ‪ :‬راجا راٺوڙ‬
‫سرزمين سنڌ ۾ رهائش پذير قديم قومن ۽ قبيلن ۾ جن کپپي مجمپپوعي‬
‫طور ”سماٽ“ سڏيو وڃي ٿو تن ۾ وساڻ پڻ شپامل آهپن‪ .‬هپن بپرادري‬
‫جا اڪثر ماڻهو سنڌ جي وچولي ۽ ڏاکڻئين علئقي ضلع ٿرپارڪر‪ ،‬ضپپلع‬
‫سانگهڙ‪ ،‬ضلع نوابشپپاهه‪ ،‬ضپپلع حيپپدرآباد ۾ رياسپپت خيرپپپور جپپي ڪن‬
‫حصن ۾ آباد آهن‪ .‬سندن اباڻو ۽ قديم پيشپپو‪ ،‬زمينپپداري ۽ هپپارپو آهپپي‪.‬‬
‫هڪ روايت موجب؛ وساڻ سنڌ جي سمن حاڪمن جي هڪ شاخ آهپپي ۽‬
‫جهڙيَء طرح سنڌ جون ٻيون اڳوڻيون حڪمران برادريون زماني جپپي‬
‫دستبرد کان بچي نه سگهيون ۽ پنهنجي اصلوڪي مقام تي برقپپرار نپپه‬
‫رهيون‪ ،‬تهڙيَء طرح هيَء برادري پڻ ڪن صدين تائين خاموشيَء سان‬
‫حوم خانبهادر غلم محمد وسپپاڻ جه پڙا‬
‫پنهنجي حال تي شاڪر آهي‪ .‬مر ُ‬
‫عديم النظير انسان‪ ،‬صدين کان پوِء پيپپدا ٿينپپدا آهپپن‪ .‬وڏن مپپاڻهن جپپو‬
‫احوال لکڻ مان به وڏي مان وڏا فائدا هي حاصل ٿين ٿا؛ هڪ ته قوم جا‬
‫نونهال پنهنجن بزرگپپن بپپابت پڙهپپي پنهنجپپي مسپپتقبل کپپي سپپنواري ۽‬
‫سڌاري سگهن ٿا‪ .‬مرحوم غلم محمد وساڻ ڳوٺ گپپاجن وسپپاڻ ديهپپه‬
‫ڪنڊياري تعلقه سانگهڙ ۾ ‪ 3‬جنپپوري سپپنه ‪۱۹۱۲‬ع تپپي مشپپهور پهپپاڪي‬
‫جپپي مصپپداق ”وات ۾ چانپپديَء جپپا چمچپپا رکپپي“ ڄپپائو‪ .‬پنهنجپپي والپپد‬
‫بزرگوار جي ٽن پٽن مان وچون هپپو‪ .‬کپپائنس وڏو رئيپپس محمپپد ملپپوڪ‬
‫هو‪ ،‬جيڪو ٻئي گهپپر مپپان هپپو‪ .‬هپپو صپپاحب سپپنه ‪۱۹۲۹‬ع ۾ ڪنپپوارو ئي‬
‫فوت ٿي ويو‪ .‬مرحوم خانبهادر کان ننڍو رئيس نپپبي بخپپش وسپپاڻ هپپو‪،‬‬
‫جيڪو سنه ‪۱۹۱۵‬ع ڌاري ڄائو ۽ اٺپپن نپپون سپپالن جپپي ڄمپپار ۾ پنهنجپپي‬
‫خالق سان وڃي مليو‪.‬‬

‫حڪيم فتح محمد سيوهاڻي‬
‫سرفراز وسطڙو‬

‫سنڌ جي سرزمين ڪيترا ئي عالم‪ ،‬اديب ۽ شاعر پيپپدا ڪيپپا آهپپن‪.‬انهپپن‬
‫جي علم ۽ ڪمال جي سڳنڌ ۽ سرهاڻ سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ واسپپي ڇڏي‬
‫آهي‪ .‬اهڙن عالمن ۽ فاضلن مان حڪيم فتح محمد سپپيوهاڻي بپپه ه پڪ‬
‫هو‪.‬‬
‫سيوهڻ جي عباسي خاندان ۾ سن ‪۱۸۸۰‬ع جپپي اوائل ۾ ڄپپائو‪ ،‬عربپپي ۽‬
‫فارسي جي مڪمل تعليم حاصل ڪري حڪمت جو ڌنڌو اختيار ڪيائين‪.‬‬
‫سندس والد جو نپپالو ميپپان محپپي الپپدين هپپو‪ .‬جي ڪو هپڪ وڏو عپپالم ۽‬
‫حڪيم ٿي گذريو آهي‪ .‬جڏهن حڪيم صاحب پنجپپن ورهيپپن جپپو ٿيپپو تپپه‬
‫کيس مدرسي ۾ تعليم حاصل ڪرڻ لِء ويهاريپپائين‪ .‬هپپو ڏاڍو ذهيپپن هپپو‪.‬‬
‫ان ڪري ٿوري وقت اندر نه رڳو قرآن شريف پورو ڪيائين پر عربپپي‬
‫۽ پارسي ٻولين ۾ به چڱي ڄاڻ حاصپپل ڪيپائين‪ .‬پپوِء دادو ضپپلعي جپپي‬
‫سيتا نالي ڳوٺ ۾ عربي پڙهڻ لِء ويو‪ ،‬جتي مولوي ميان محمد صديق‬
‫سيتائي جهڙي لئق استاد وٽ عربي جي تعليپپم حاصپپل ڪيپپائين‪ .‬سپپن‬
‫‪ ۱۳۲۱‬هجري ۾ تعليم پوري ڪري سيوهڻ موٽي آيو‪.‬‬

‫مخمور مهيري‬

‫حاجي غلم نبي ڏهراج‬

‫سون برابر سپرين‪ ،‬توريان نه ترن‬
‫ميخون جن جون من ۾‪ ،‬چوريان تان نه چرن‬
‫سي ڪيئن وسرن‪ ،‬جيڪي سانڍي رکيم ساهه ۾‬
‫سنڌ ڌرتي عالمن ۽ فاضلن‪ ،‬جانثارن ۽ جوڌن‪ ،‬ڏاهن ۽ اڪابرن‪ ،‬صپپوفين‬
‫۽ سالڪن‪ ،‬اوليائن ۽ وليپپن‪ ،‬امپپن ۽ عپپدل‪ ،‬انصپپاف ۽ احسپپاس‪ ،‬ديسپپي‬
‫توڙي پرديسي ماڻهن ۽پکيئڙن جي پيار پناهه گاهه صدين کپپان رهنپپدي‬
‫اچي‪.‬‬
‫هپپن ڌرتپپي جپپي مپپان واري مٽپپي مپپان سپپوين سپپورمين‪ ،‬لئق ليڊرن‪،‬‬
‫شاعرن ۽ اديبن جنم وٺپي پنهنجپي ڏات ۽ ڏاهپپ سپپان سپندس مپان ۽‬
‫شان مٿانهون ڪيو آهي‪ .‬اهڙن بيباڪ‪ ،‬بهادرن‪ ،‬ارڏن ۽ اڻموٽ ڪردارن‬
‫۾ تحريڪ آزادي جي تاريخي ڪردار‪ ،‬مرحوم حاجي غلم نبي ڏهراج جو‬
‫نامور نالو‪ ،‬تاريخ جي ورقن ۽ بابن ۾ اڄ به چمڪي رهيو آهي‪.‬‬

‫جيجي زرينه بلوچ‬

‫رشيد سومرو‬
‫جيجي زرينه بلوچ جو شمار سنڌ جي انهن عورتن ۾ ٿئي ٿو جيڪي هپپڪ‬
‫ئي وقت ڪيترين ئي خوبين جون مپپالڪ ۽ خپپالق آهپپن‪ .‬سپپنڌ جپپي هپپي‬
‫ڪامريڊجيجپپي هپڪ ئي وقپپت بهپپترين ڳائڪ‪ ،‬اعلپ ٰي شپپاعره‪ ،‬عظيپپم‬
‫استاد‪ ،‬ناليواري قومپرست اڳواڻ ڊرامه نگپپار ۽ ليکپڪ هئي‪ .‬شپپايد اهپپا‬
‫سنڌ جي ارڏي ۽ دلير عورت ‪ ۲۹‬ڊسپپمبر ‪۱۹۳۴‬ع ۾ ا ڳوڻي تعلقپپي ٽنڊي‬
‫محمد خان جي ڳوٺ الهداد چند ۾ جنم ورتو‪ .‬جيجي زرينپپه بلپپوچ جپپي‬
‫امڙ گلروز بلوچ‪ ،‬زرينه بلوچ جڏهن ڇهن سالن جپپي هئي وفپپات ڪري‬
‫وئي‪ .‬زرينه بلوچ جي ‪ ۱۵‬سالن جي ڄمار ۾ پنهنجي سوٽ سپپان ن ڪاح‬
‫ٿيو‪ .‬جنهن مان هن کي اختر بلوچ )صپپوبائي وزيپپر سسپپئي پليجپپو جپپي‬
‫ماُء( زينه بلوچ ۽ اسلم پرويز جو اولد ٿيو پر ‪۱۹۵۸‬ع ۾ تعليم پرائڻ جي‬
‫مسئلي تان هن پنهنجي مڙس کان علحدگي اختيپپار ڪري‪ ،‬حيپپدرآباد ۾‬
‫رهپپائش اختيپپار ڪئي‪ .‬جپپتي هپپوَء ‪۱۹۶۰‬ع ۾ ريڊيپپو پاڪسپپتان تپپي لپپوڪ‬
‫فنڪاره طور آئي ۽ هن کي ‪۱۹۶۱‬ع ۾ بهپپترين فن ڪار جپپو ايپپوارڊ مليپپو‪.‬‬
‫جيجي زرينه بلوچ ‪۱۹۶۴‬ع ۾ رسپپول بخپپش پليجپپي سپپان شپپادي ڪئي‪،‬‬
‫جنهن مان هن کي هڪ پٽ اياز لطيف پليجو ڄائو‪ .‬جيجپپي زرينپپه بلپپوچ‬
‫‪۱۹۶۷‬ع ۾ سنڌ يونيورسٽي جي ماڊل اسڪول ۾ اسپپتاد مقپپرر ٿپپي جتپپان‬
‫‪۱۹۹۷‬ع ۾ رٽائر ٿي ۽ برين ڪينسر سبب ڪراچي جي نيشپپنل اسپپپتال ۾‬
‫‪۲۰۰۵‬ع ۾ وفات ڪري وئي‪.‬‬
‫جيجي زرينه بلوچ استاد هئڻ سان گ پڏ ه پڪ وڏي قومپرسپپت ا ڳواڻ پپڻ‬
‫هئي‪ .‬هن جنرل ضپياُء الحپق جپپي آمريپت خلف سپخت احتجپپاج ڪيپو‬
‫جنهن تي هن کي سکر ۽ ڪراچي جي جيل ۾ به وڃڻو پيو‪ .‬مارشل ل ۽‬
‫جاگيردارن خلف جدوجهد ڪرڻ تي سپپنڌ جپپي مپپاڻهن پپپاران هپپن کپپي‬
‫جيجي جو لقب ڏنو ويو‪ .‬جيجي زرينه بلوچ سنڌياڻي تحريڪ سنڌي ادبي‬
‫سنگت جي باني اڳواڻن مان هڪ هئي‪ .‬هن کي قدرت پپپاران انتهپپائي‬
‫خوبصورت آواز ڏنو ويو هو‪ .‬هن جا قومي لوڪ ۽ ڳيچ سپپنڌ ۽ هنپپد جپپي‬
‫ماڻهن جي دلين جا ڌڙڪن هئا‪ .‬مور ٿو ٽلي راڻا‪ ،‬پيريپپن پونپپدي سپپان‬
‫ايئن چوندي سان رهي وچ رات ڀنڀور ۾‪.‬‬
‫هن جي فن موسپپيقي‪ ،‬ادا ڪاري‪ ،‬ڊرامپپه نگپپاري تپپي هپپن کپپي لطيپپف‬
‫ايوارڊ‪ ،‬سچل‪ ،‬قلندر‪ ،‬فيپپض احمپپد فيپپض ۽ وحيپپد مپپراد ايپپوارڊ سپپميت‬
‫ڪيترائي قومي ايوارڊ مليا‪ .‬جيجي زرينه بلپپوچ جپپو لکيپپل ڪتپپاب تنهپپن‬
‫جي ڳول تنهن جون ڳالهيون اڄ به سنڌ ۾ مقبول آهپپي‪ .‬جيجپپي زرينپپه‬

‫بلوچ جي سڄي زندگي علم‪ ،‬ادب ۽ عپوام جپي خپدمت ۾ گپذري‪ ،‬سپنڌ‬
‫جي هي بيباڪ نياڻي پنهنجي اندر ۾ جيتريون خوبيون رکندڙ هئي شپپايد‬
‫ٻي ڪا عورت ان وصف ۾ شامل ڪو نه ٿپپي ٿئي‪ .‬اهپپو ئي سپپبب آهپپي‬
‫جو سياسي وابستگين جپي بپاوجود اڄ بپه هپر طبقپو هپر فپرد جيجپي‬
‫زرينه بلوچ جي دلين جي گهراين سان احترام ڪري ٿو‪ .‬اسپپين جڌهپپن‬
‫سنڌ جي مهان انسانن جي ڳڻپ ڪنداسين ته جيجي زرينپپه بلپپوچ جپپو‬
‫نالو به ان صف ۾ سر فهرست هوندو‪.‬‬

‫مولنا عبدالخالق ڪن ڊياروي‬
‫ڊاڪٽر قريشي حامد علي خانائي‬

‫“ساهتي” پرڳڻي جي ڀلري ڀونِء مان وقت جا ڪيترائي بلند پپپايي جپپا‬
‫عالم‪ ،‬محدث‪ ،‬مفسپپر‪ ،‬فقيپه‪ ،‬اديپپب‪ ،‬شپپاعر‪ ،‬حڪيپپم‪ ،‬قپپومي ڪارڪن‪،‬‬
‫سخي ۽ بهادر انسان پيدا پئي ٿيا آهن‪ ،‬جن جي علمي ۽ عملي ڪارنامن‬
‫سان سنڌ جي تواريخ جا باب ڀريا پيا آهن‪ .‬نوشهري فيپپروز ضپپلعي جپپي‬
‫“ڪنڊياري” شهر جي اوڀر ۾ قومي شاهراهه جي وٽ سان “ڄپپام نـپپپور‬
‫الله” )‪ (1‬جي نالي سان هڪ قديم ڳوٺ آهپپي‪ .‬اهپپو ڳوٺ “سپپهتا”‬
‫قوم جي هڪ سردار ڄام نـپورالله )‪ (2‬جو ٻڌايل آهي‪.‬‬
‫اسلم جي فيض ۽ برڪت سببان قديم زمپپاني کپپان وٺپپي “ڄپپام نـپپپور‬
‫الله” جي قديم بستيَء وقت جي وڏن عالمن‪ ،‬فاضلن‪ ،‬محدثن‪ ،‬فقيهن‬
‫۽ درويشن کي جنم ڏنو آهي‪ .‬هپپن ويجهڙائيپَء واري دؤر ۾‪ ،‬هپپن ڳڪڪوٺ‬
‫جي سرزمين مان مولنا عبپپدالخالق ڪنڊيپپاروي )‪ (3‬وڏي بلنپپد مرتپپبي‬
‫وارو عپپالم‪ ،‬خطيپپب‪ ،‬صپپحافي ۽ حڪيپپم ٿپپي گپپذريو آهپپي‪“ .‬سپپاهتي”‬
‫پرڳڻي ۾ مولنا عبدالخالق جهڙو بلند مرتبي وارو عالم هن دؤر ۾ پيپپدا‬
‫نه ٿيو آهي‪ .‬خدا جي هن نيڪ ۽ صالح بندي جي سپپاري عمپپر‪ ،‬ظپپاهري‬
‫توڙي باطني علمن جي اشپپاعت ۾ گپپذري‪ .‬پپاڻ ذات جپپو “سپپهتو” هپپو‪.‬‬
‫“سهتا”‪ ،‬سنڌ جي هڪ نج قديم قوم آهي ۽ “ساهتي” پرڳڻي ۾ ڪثرت‬
‫سان آباد آهي‪ .‬محمد بن قاسم جي سنڌ فتپپح ڪرڻ وقپپت هي پَء قپپوم‬
‫اسلم جي دائري ۾ آئي هئي‪.‬‬

‫مولنا عبدالخالق جو خاندان‪ ،‬هڪ طپپرف درويپپش ۽ خپپدا وارن فقيپپرن‬
‫جو گهر هو‪ ،‬ته ٻئي پاسپپي هپڪ علمپپي خانپپدان پ پڻ هپپو‪ .‬سپپندس والپپد‬
‫بزرگوار‪ ،‬ميان محمپپد هاشپپم ۽ سپپندس ڏاڏو ميپپان شپپاهه محمپپد‪ ،‬ٻئي‬
‫فقير تن شخص ۽ وقت جا لثاني عالم هئا‪ .‬مولوي صاحب جپپو چپپاچو‪،‬‬
‫ميان نظام الدين پڻ پنهنجي وقت جو وڏو عابد‪ ،‬زاهد ۽ عالم ٿي گذريو‬
‫آهي‪ .‬سندس گهراڻي کي اڪثر ماڻهو “فقير گهر” يا “ميان وڏا فقير”‬
‫ڪري چوندا هئا‪.‬‬
‫مولنا عبدالخالق جي ولدت سپپن ‪1892‬ع ڌاري پنهنجپپي ابپپاڻي ڳوٺ‬
‫“ڄام نور الله” ۾ ٿي‪ .‬جيئن ته سندس گهپپرو مپپاحول علمپپي ۽ فقيرا ڻو‬
‫هو‪ ،‬انهيَء ڪري پاڻ هڪ نيپڪ ۽ صپپاف سپپٿري علمپپي ۽ دينپپي مپپاحول ۾‬
‫پلجي وڏو ٿيو‪ .‬پاڻ جڏهن تعليم حاصل ڪرڻ واريپَء ڄمپپار کپپي پهتپپو‪ ،‬تپپه‬
‫کيس ڳوٺ جي “ڄپپامن واري مسپپجد” جپپي مڪتپپب ۾ تعليپپم پپپرائڻ لءِ‬
‫ويهاريو ويو‪ ،‬جتي آخوند الهه بخپپش سپپيٺر )‪ (4‬کپپان قپپرآن پپپاڪ نپپاظره‬
‫پڙهيائين‪ .‬ابتدائي عربي‪ ،‬فارسي ۽ سپنڌي ٻپولين جپا ڪتپاب پپڻ پنهنجپي‬
‫ڳوٺ جي مڪتب ۾ پرايائين‪ .‬اهڙيَء طرح‪ ،‬پاڻ پنهنجي ڏاڏي ۽ والپپد جپپي‬
‫محبت ۽ تربيت هيٺ وڌي جوان ٿيپپو ۽ ابتپپدائي تعليپپم جپپا مپپرحل طيپِء‬
‫ڪيائين‪ .‬ديني علمن جي وڌيڪ تعليم ۽ تحصيل لِء کيپس سپنڌ جپي پپري‬
‫پري جي مدرسن ۽ مڪتبن جو سفر ڪرڻو پيو‪ .‬پاڻ سڀ کپپان پهريپپائين‬
‫“ڍينگي شريف” )‪ (5‬جپي مدرسپي ۾ داخپل ٿيپو ۽ ان کپان پپوِء “کپاهي‬
‫ڪـپنڍا” ۾ ديني علمن جو درس ورتائين‪ .‬انهن ٻنهي مدرسن مپپان تعليپپم‬
‫حاصل ڪرڻ کان پوِء‪“ ،‬پير جهنڊي” جپي مشپهور مدرسپي ۾ ويپو‪ ،‬جپتي‬
‫وقت جي وڏي جيد عالم مولنا محمد اڪرم انصاري ۽ برصغير جي وڏي‬
‫عالم ۽ مفڪر‪ ،‬مولنا عبيدالله سنڌي رحه جهڙن عالمن جي مسند ِ فيض‬
‫تان علمي فيض پرايائين‪ .‬آخرڪار‪ ،‬سجاول جپي مدرسپي ۾ وڌيپڪ دينپي‬
‫علمن جي تعليم حاصل ڪري فارغ التحصيل ٿيو‪.‬‬
‫مولنا عبدالخالق علم جي تحصيل ڪرڻ کان پوِء‪ ،‬زندگيَء جپپي عملپپي‬
‫دؤر ۾ قدم رکيو‪ .‬پاڻ سڀ کان پهريائين پنهنجي ڳوٺ ۾ مدرسو کولي‪،‬‬
‫درس ۽ تدريس ڏيڻ لڳو‪ .‬ڪجهپپه وقپپت کپپان پپپوِء ڳوٺ وارو مدرسپپو‬
‫ڇڏي‪ ،‬ڪنڊياري شپپهر ۾ “شپپاهه زڪريپپا” واري ننڍڙي مسپپجد شپپريف ۾‬
‫تعليم ڏيپڻ جپپو مشپغلو جپاري ڪيپپائين‪ .‬ان کپان پپوِء‪ ،‬سپاڳئي شپپهر ۾‬
‫“کـٽــپپين” واري مسپپجد شپپريف ۾ درس ۽ تپپدريس جپپو ڪم ڪيپپائين‪.‬‬
‫ڪنڊياري شهر ۾ ميمڻن جي اسرار تپپي ميمڻڪڪن واري قپـپپبائين مسپپجد‬

‫شريف ۾ به ڪجهه وقت لِء اچي مدرسو جاري ڪيپپائين‪ .‬اهپپو مدرسپپو‬
‫هن وقت تائين هلي رهيو آهي‪.‬‬
‫ان زماني ۾‪ ،‬ڪنڊياري شهر ۽ ان جي آس پاس “قادياني” فتنو زور تي‬
‫هو‪ .‬ان ڏس ۾‪ ،‬مولنا عبدالخالق قلمي توڙي عملي طرح ان فتني کپپي‬
‫ٽوڙڻ لِء جهاد شروع ڪيو‪ .‬سندس وعپپظ ۽ نصپپيحت ۾ اللپپه تعپپال ٰي وڏو‬
‫اثر رکيو هو‪ .‬سندس وعظ ۽ نصيحت جي ڪري ڪيترائي راهه ڀٽڪيپپل‬
‫ماڻهو سڌي راهه تي اچپپي ويپپا‪ .‬مولپپوي صپپاحب قاديپپاني فتنپپي خلف‬
‫ڪيترائي مفيد ۽ ڪارائتا مضمون تحرير ڪيا‪ ،‬مگپپر افسپپوس جپپو اهپپي‬
‫مضمون اڄ عدم موجود آهن‪.‬‬
‫مولنا عبدالخالق ظاهري عالمن وانگر ڪٽپپر مولپپوي ڪونه هپپو‪ ،‬مگپپر‬
‫مذهبي ۽ ديني علم سان گڏ سياسي بيداري ۽ سياسي سوچ پڻ رکنپپدڙ‬
‫هو‪ .‬انهيَء لحاظ کان پپپاڻ “جميعپپت العلمپپاء هنپپد” ۾ شپپموليت اختيپپار‬
‫ڪيائين‪ .‬پاڻ “خلفپپت تحريپڪ” جپپو سپپرگرم ر ڪن پپڻ هپپو ۽ ڪنڊيپپاري‬
‫تعلقپپي ۾ خلفپپت تحري پڪ کپپي ڏاڍو زور وٺرايپپائين‪“ .‬دريپپا خپپان مپپري”‬
‫)ضلعي نوشپپهري فيپپروز( واري مدرسپپي جپپو مشپپهور عپپالم‪ ،‬مولپپوي‬
‫عبدالله خلفت تحريڪ ۾ سندس رفيق هو‪ .‬خلفت تحريڪ جي سلسلي‬
‫۾‪ ،‬مولپپوي صپپاحب ان دؤر جپپي انگريپپز سپپرڪار جپپي خلف ڏاڍايپپون‬
‫زوردار ۽ پـپراثر تقريرون ڪيون‪.‬‬
‫انهيَء دوران برصغير ۾ “هجرت تحريڪ” زور ورتو‪ ،‬جنهن ۾ سپپڀ کپپان‬
‫پهريائين سنڌ وڏو نمايان حصو ورتو‪ -9 .‬جولِء ‪1925‬ع تپپي ميپپان جپپان‬
‫محمد جوڻيجي جي اڳواڻيَء هيٺ هجرت تحريڪ وارن جو قافلو سنڌ‬
‫کان ڪابل ڏانهن روانو ٿيو‪ .‬مولنا عبدالخالق پڻ پنهنجي روحاني رهپپبر‪،‬‬
‫مولنا تاج محمود امروٽيَء جي فرمان مطابق هجرت جو فيصلو ڪيو‪.‬‬
‫مولوي صاحب پنهنجن ٻارن‪ ،‬دوستن ۽ احبپپابن سپپان گ پڏ ڪابپپل ڏانهپپن‬
‫هجرت جو سفر اختيار ڪيو‪ .‬مولوي صاحب سان گڏ ٽي عورتپپون ۽ ٻپپه‬
‫ٻار هئا‪ ،‬جن مان هڪ سندس وڏو فرزند محمپپد هاشپپم پ پڻ هپپو‪ .‬ڳوٺ‬
‫“ڄام نور الله” مان ٻين ٻن گهرن پڻ هجرت ڪئي هئي‪ ،‬جن مپپان هپڪ‬
‫گهر جـپمعي فقير جپو هپپو‪ ،‬جنهپن ۾ ٻپه مپرد‪ ،‬ٽپپي عورتپپون ۽ هپڪ ٻپپار‬
‫شامل هئا‪ .‬ٻيپپو گهپپر مولپپوي عبپپدالعزيز جپپو هپپو‪ ،‬جنهپپن ۾ سپپندس ٻپپه‬
‫ڀائٽيون ۽ ڪجهه ٻيا ماڻهو به هئا‪ .‬انهن کان علوه‪ ،‬ميان شمس الپپدين‬
‫سهتي ۽ مولوي محمد عالم سومري‪ ،‬جو پيپپر جهنڊي ۾ ڪاتب ۽ جـپپپلد‬
‫ساز هو‪ ،‬پڻ مولنا عبدالخالق سان گ پڏ هجپپرت ڪئي هئي‪“ .‬مـپپپچل” )‬

‫‪ (6‬قوم جا ماڻهو پڻ انهيَء سفر دوران مولپپوي صپپاحب سپپان گپڏ هئا‪.‬‬
‫ڪابل وارن جي سپپرد مهريپَء سپپبب جڏهپپن اهپپا تحريپڪ ٿڌي ٿپپي‪ ،‬تپپه‬
‫مهاجر واپس سنڌ موٽي آيا‪ .‬مولنا عبدالخالق بپپه واپپپس ڳوٺ “ڄپپام‬
‫نور الله” موٽي آيو ۽ ڳوٺ واري مدرسپپي کپپي ٻيهپپر جپپاري ڪيپپائين‪.‬‬
‫مولنا عبدالخالق‪ ،‬هجرت تحريڪ کان پوِء‪ ،‬مولنا شپپوڪت علي پَء جپپي‬
‫“ترڪ موالت تحريڪ” ۾ پڻ ڀرپور حصو ورتو‪.‬‬
‫مولپپوي صپپاحب سپپن ‪1925‬ع جپپي آخپپر ڌاري پنهنجپپي آبپپائي شپپهر‬
‫ڪنڊياري کي ڇڏي‪ ،‬نواب شاهه ۾ اچپپي رهيپپو‪ .‬پپپاڻ سپپن ‪1938‬ع تپپائين‬
‫نواب شاهه جي جامع مسجد ۾ پيش امام ۽ خطيپپب ٿپپي رهيپپو‪ .‬انهيپَء‬
‫عرصپپي دوران عپپام مسپپلمانن جپپي اصپپلح ۽ سپپڌاري لءِ وڏو ڪم‬
‫ڪيائين‪ .‬سن ‪1939‬ع ۾ نپپواب شپپاهه ضپپلعي جپپي ڪليڪٽپپر‪ ،‬مسپپٽر ڊو‬
‫سان سندس سياسي اختلف ٿي پيپپا‪ ،‬جنهپپن ڪري نپپواب شپپاهه کپپي‬
‫هميشه لِء خيرباد چئي‪ ،‬حيدرآباد ۾ اچي رهيو‪ (7).‬مولوي صاحب جلپپد‬
‫ئي حيدرآباد جي ٽريننگ ڪاليج فارمين ۾ فقہ ٽيچپپر مقپپرر ٿيپپو‪ .‬ٽريننپپگ‬
‫ڪاليج جو پرنسيپال‪ ،‬خانبهادر محمد صديق ميم پڻ سپپندس ڏاڍو معتقپپد‬
‫هوندو هو ۽ مولوي صاحب کي عزت ۽ احترام جي نگاهه سان ڏسپپندو‬
‫هو‪ .‬مولوي صاحب‪“ ،‬مدرسة البنات” ۾ بپپه محمپپد صپپديق ميمپڻ سپپان‬
‫گڏجي وڏو ڪم ڪيو‪ .‬مولوي صاحب سپپرڪاري ملزمپپت سپپان گڏوگ پڏ‪،‬‬
‫پهريائين “واڍن جي پڙ” واري مسجد ۽ بعد ۾ “ڪڪڪورين جپپي پ پڙ” واري‬
‫جامع مسجد ۾ پيش امام ٿي رهيو‪“ .‬ڪڪڪورين جپپي پپڙ” واري مسپپجد ۾‬
‫پاڻ پنهنجي زندگيَء جي آخرين گهڙين تائين پيش امام جا فرائض بجپپا‬
‫آڻيندو رهيو‪ .‬پروفيسر ڊاڪٽر عبپپدالرئوف ميم پڻ جپپي روايپپت آهپپي تپپه‬
‫حيدرآباد جي “ڪورين جپپي پ پڙ” واري مسپپجد شپپريف ۾ حپپاجي پيپپرو‪،‬‬
‫حاجي محمد رمضان‪ ،‬حاجي محمد عثمان‪ ،‬ميان عبپپدالرحمان ميم پڻ ۽‬
‫غلم محمد‪ ،‬مولنا عبدالخالق جا خاص معتقد ۽ جماعتي هوندا هئا‪.‬‬
‫مولوي صاحب تعليمي لحاظ کان وقت جو هڪ وڏو عالم ۽ ڪيترين ئي‬
‫فضيلتن جو مالڪ هو‪ .‬ديني علمن سان گڏ‪ ،‬پاڻ علم طب‪،‬علم منطق ۽‬
‫سنڌ جي تواريخ جو پڻ وڏو ڄاڻو هو‪ .‬نواب شاهه ۽ حيپپدرآباد ۾ رهپپائش‬
‫دوران مولوي صاحب جو هميشه اهو دستور هوندو هو تپپه سپپومهڻيَء‬
‫جي نماز کان پوِء‪ ،‬حديث شريف جو درس ڏيندو هو ۽ فجپپر جپپي نمپپاز‬
‫کان پوءِ‪ ،‬قرآن پاڪ جو تفسير بيان ڪندو هو‪ .‬مولوي صاحب نه صرف‬
‫علم جي دولت سان مال مال هپپو‪ ،‬پپپر روحپپانيت جپپو بپپه صپپاحب هپپو‪.‬‬

‫انهيَء سلسلي ۾ پاڻ حضرت مولنا تاج محمود امروٽيَء جي هپپٿ تپپي‬
‫“قادري” طريقي جي بيعت ڪئي هئائين‪ .‬مولنا امروٽي پَء جپپي وفپپات‬
‫کان پوِء‪ ،‬مولنا احمد علي لهوريَء جي هپپٿ تپپي بيعپپت ڪيپپائين‪ ،‬جپپو‬
‫مولنا امروٽي رحه جو خليفو هو‪ .‬مولوي صاحب جي روحاني فضپپيلت‬
‫۽ بزرگيَء کان متپپاثر ٿپپي‪ ،‬ڪڪڪافي مپپاڻهو سپپندس مريپپد ۽ معتقپپد ٿيپپا‪.‬‬
‫سندس روحاني فيض پڻ ظپپاهري علمپپن وانگپپر جپپاري هپپو‪ .‬ل ڙڪاڻي‬
‫ضلعي جي “ڏوڪري” طرف “تـنيا” ذات جا ماڻهو اڪثر سندس مريد‬
‫ن‬
‫هئا‪ .‬مولوي صاحب ظاهري پيرن ۽ مولپپوين وانگپپر ڪنهپپن کپپان بپپه َڏ ُ‬
‫وغيره ڪونه وٺندو هو‪ .‬پاڻ هميشه شرع جو پابند رهيپپو ۽ غيپپر شپپرعي‬
‫ڪمن ۽ بدعتن جي خلف ڪم ڪندو هو‪ .‬مولوي صاحب پنهنجي ڳوٺ‬
‫“ڄام نور الله” جي ماڻهن مان بد رسمن ۽ بپپدعتي ڪمپپن جپپو بل ڪل‬
‫خاتمو آندو‪ .‬ڳوٺ جي عورتن ۾ پردي جو سختيَء سان رواج وڌائيپپن ۽‬
‫سپپمورن مپپاڻهن جپپي عپپورتن لِء پپپردي جپپو تاڪيپپد ڪيپپائين‪ .‬مولپپوي‬
‫صاحب هڪ لثاني حڪيم پڻ هپپو‪ .‬سپپندس ڪي خپپاص نسپپخا ڪيپپترين‬
‫بيمارين لِء تير بهدف هوندا هئا‪.‬‬
‫مولنا عبدالخالق جي قلم ۾ خداوند تعال ٰي وڏو اثر رکيو هو‪ .‬پاڻ هميشه‬
‫حق ۽ انصاف جو قائل رهيو ۽ سموري زندگي ان مقصپپد لءِ جدوجهپپد‬
‫ڪندو رهيو‪ .‬مسلمان قپپوم‪ ،‬خپپاص طپپرح سپپان سپپنڌي مسپلمانن جپپي‬
‫ديني اصلح سان گڏ‪ ،‬سياسي بيداريَء جي لِء پپڻ پپپاڻ پتوڙينپپدو رهيپپو‪.‬‬
‫مولوي صاحب اهو چپپاهيو ٿپپي تپپه سپپنڌ جپپي مسپپلمانن انپپدر ‪ ،‬صپپحيح‬
‫نموني ۾ سياسي جاڳرتا پيدا ٿئي ۽ ساڳئي وقت ان سان گڏ صحتمند‬
‫اسلمي اصولن تي معاشپپرو قپپائم ٿئي‪ .‬مولپپوي صپپاحب ان ڏس ۾ وڏو‬
‫قلمي جهاد ڪيو ۽ بي سروسامانيَء ۾ انهي پَء ڪٺپپن ۽ مش پڪل راهپپه ۾‬
‫ڪيپپتريون ئي ذهنپپي ۽ مپپالي تڪليفپپون سپپٺائين‪ .‬پپپر انهي پَء ڏس ۾ پپپاڻ‬
‫هميشه اٽل ۽ اورچ رهيو‪.‬‬
‫مولنا عبدالخالق پهريپائين پنهنجپا قيمپپتي ۽ عالمپانه مضپمون‪ ،‬ان دؤر‬
‫جي مشهور ديني رسالي “توحيد” ۽ مشپپهور اخبپپار “الوحيپپد” ۾ شپپايع‬
‫ڪرائيندو هو‪ .‬مولوي صاحب کي انهيَء شپپوق صپپحافت جپپي ميپپدان ۾‬
‫گهلي آندو‪ .‬پاڻ سن ‪1936‬ع ۾ نواب شپپاهه مپپان “معپپارف” نپپالي هپڪ‬
‫رسالو جاري ڪيائين‪ .‬اهو رسپپالو سپپري ڪرشپپنا ليٿپپو پريپپس‪ ،‬سپپکر ۾‬
‫ڇپبو هو ۽ ان جپپي سپپالياني قيمپپت سپپوا ٻپپه روپيپپه هونپپدي هئي‪ .‬هپپن‬
‫رسالي ۾ مذهبي‪ ،‬علمي‪ ،‬تواريخي ۽ اخلقي مضپپمون شپپايع ٿينپپدا هئا‪.‬‬

‫رسالي جپپي انپپدرئين ٽائيٽپپل واري صپپفحي تپپي رسپپالي جپپا اغپپراض ۽‬
‫مقاصد لکيل هوندا هئا‪ .‬هن رسپپالي جپپي جپاري ڪرڻ جپو وڏو مقصپد‬
‫هيُء هو ته قرآن پاڪ جي ترجمي ۽ تفسير جي اشاعت ٿئي ۽ سنڌ جي‬
‫مسلمانن ۾ ان جو شوق پيدا ٿئي‪ .‬ان سان گڏ اسلمي تواريپپخ‪ ،‬اسپپلمي‬
‫تصوف ۽ اعل ٰي اخلقي قدرن جي باري ۾ پڻ عمدا مضمون ڏنا وينپپدا هئا‪.‬‬
‫هيُء رسالو مالي مشڪلتن جي باوجود‪ ،‬سپپن ‪1938‬ع تپپائين باقاعپپدي‬
‫هلندو رهيو ۽ اهو سنڌ جي عپپالمن‪ ،‬اديبپن‪ ،‬شپاعرن‪ ،‬آفيسپپرن ‪ ،‬وڏيپرن‪،‬‬
‫زميندارن ۽ ٿوري علم وارن ماڻهن ۾ پڙهيو ويندو هو‪.‬‬
‫حيپپدرآباد جپپي ٽريننپپگ ڪاليپپج ۾ ملزمپپت واري زمپپاني ۾‪ ،‬ڪاليپپج مپپان‬
‫نڪرندڙ رسالن‪ ،‬جهڙوڪ‪“ :‬اخبار تعليم” ۽ “مـپل مخپپزن” ۾ پ پڻ مولپپوي‬
‫صاحب جپپا علمپپي‪ ،‬ادبپپي‪ ،‬تپپواريخي‪ ،‬اسپپلمي فقپه ۽ قپپرآن پپپاڪ جپپي‬
‫تفسير بابت بهترين علمي شهپارا شايع ٿيندا هئا‪.‬‬
‫مولنا عبدالخالق سن ‪1930‬ع ۾ “سورهِ ڪوثر” جو سولي ۽ عام فهپپم‬
‫هن تفسير ۾ نماز اضپپح ٰي‪ ،‬حضپپرت رسپپول‬
‫سنڌيَء ۾ تفسير لکيو‪(8) .‬‬
‫ڪريم صلي الله عليه وسلم جن جي تابعداري ۽ سندن دشمنن جي بد‬
‫عاقبت جو تمام عمدي نموني ۾ بيان ڪيل آهي‪ .‬سن ‪1932‬ع ۾ حضور‬
‫نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جن جپپي سپپيرت پپپاڪ تپپي ه پڪ ننڍڙو‬
‫رسالو “حالت حضپپور” جپپي نپپالي سپپان پپڻ ڇپپپائي پڌرو ڪيپپائين‪(9) .‬‬
‫مولوي صاحب سن ‪1361‬هه‪1942 /‬ع ۾ “معارف القپپرآن” جپپي نپپالي‬
‫سان عام فهم سنڌي زبان ۾ قرآن پاڪ جو تفسپپير لکيپپو‪ .‬هيپُء تفسپپير‬
‫سنڌي زبان جي معياري تفسيرن مان هڪ آهي‪ .‬مولوي صاحب‪ ،‬قپپرآن‬
‫پاڪ جو اهو تفسير‪ ،‬ان دؤر جي وڏي عالم‪ ،‬مولنا احمد علي لهپپوريَء‬
‫جي هدايت تي لکڻ شروع ڪيو هو‪ .‬هن تفسير جا ماخذ ڪافي معتپپبر‬
‫تفسير آهن‪ ،‬جهڙوڪ‪ :‬تفسپير ابپن ڪثير‪ ،‬تفسپير حقپاني‪ ،‬تفسپپير روح‬
‫المعپاني‪ ،‬تفسپير ڪبير‪ ،‬تفسپير الجپواهر الطنطپاوي مصپري وغيپره‪.‬‬
‫مولوي صاحب جي عبارت تي مولنپپا ابپپوالڪلم آزاد جپپي عبپپارت جپپو‬
‫گهڻو اثر غالب نظر اچي ٿپپو‪ .‬مولپپوي صپپاحب ڪـپپپل پنجپپن پپپارن جپپو‬
‫تفسير لکيو هو‪ ،‬جن مان پهريان ٻه پپپارا “سپپنڌ مسپپلم ادبپپي اليڪٽپپرڪ‬
‫پرنٽنگ پريس‪ ،‬حيدرآباد” ۾ ڇپيا ۽ انهن کي “وقف ۽ مسجد سوسائٽي‪،‬‬
‫حيدرآباد” شايع ڪرايپپو‪ .‬بپپاقي ٽپپن پپپارن جپپو تفسپپير قلمپپي صپپورت ۾‬
‫سندس پوين وٽ محفوظ آهي‪(10).‬‬

‫مولنا عبدالخالق جو قلم سپپموري زنپپدگي هلنپپدو رهيپپو ۽ ُان ۾ آخپپري‬
‫وقت تائين ڪنهن به قسم جي ڪمي ڪانه آئي‪ .‬پاڻ “صپپحيح بـپپخاري”‬
‫۽ “مثنوي مولنا روم” جو بپپه سپپنڌيَء ۾ ترجمپپو ڪيپپو هئائيپپن‪ .‬ان کپپان‬
‫سواِء‪ ،‬ڪي ٻيا ڪتاب به ضپپرور لکيپپا هونپپدائين‪ .‬لي ڪن‪ ،‬افسپپوس جپپو‬
‫پوين جي بي قدريَء ۽ لپرواهيَء سبب مولوي صاحب جو اهو سمورو‬
‫علمي ذخيرو برباد ٿي ويو!‬
‫مولوي صاحب ديني ۽ سياسي خپپدمتن سپپان گ پڏ شپپعر و شپپاعري بپپه‬
‫ڪندو هو‪ .‬پاڻ عربي‪ ،‬فارسپپي ۽ سپپنڌي زبپپانن ۾ ڪيپپترو ئي شپپعر چيپپو‬
‫هئائين‪ .‬پاڻ شاعريَء ۾ “عبد” تخلپپص ڪنپپدو هپپو‪ .‬سپپندس شپپاعريَء ۾‬
‫اسلمي ۽ اصلحي رنگ زياده سپپمايل هپپو‪ .‬هپپتي سپپندس ه پڪ طويپپل‬
‫نظم مان ڪجهه بند انتخاب طور پيش ڪجن ٿا‪.‬‬
‫نظم‬
‫ن زندگي‪،‬‬
‫ن شا ِ‬
‫عيد آ دلڪش نظام ِ حس ِ‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫عيد آ هڪ روح پرور جلوهِ آ ِ‬
‫ن زندگي‪،‬‬
‫عيد جيئرن لِء آهي ارمغا ِ‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫صد مبارڪ عيد توکي شادما ِ‬
‫تنهنجي دم سان قوم و ملت کي ملي منزل وئي‪،‬‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫ازل کان تنهنجي لئه ٿيو هفت خوا ِ‬
‫زندگيَء کي زندگي تنهنجي ئي صدقي ٿي عطا‪،‬‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫تنهنجي ئي دم کان رهيو قائم نشا ِ‬
‫زندگي اقوام جي تنهنجي مسيحائيَء جو نشان‪،‬‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫فيض تنهنجي کان ٿيو زنده جها ِ‬
‫ن زندگي‪،‬‬
‫عيد راحت گاهه آهي ڪاروا ِ‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫تون سنڀالي ڌر قدم اي رهه روا ِ‬
‫پردهِ گل ۾ سوين مستور آهن مارزار‪،‬‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫مثل بلبل جي هي رن ِ‬
‫گ بوستا ِ‬
‫ڪالهه قومن کي ڪيو جيئرو تو ميرِ ڪاروان‪،‬‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫ڪيئن ٿئين تون پاڻ اڄ نن ِ‬
‫گ جها ِ‬
‫ش عمل‪،‬‬
‫زندگيَء جي نبض آ بي تابي ‪ -‬جو ِ‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫تو نه سمجهيو آ مگر رازِ نها ِ‬
‫ذوق راحت جي توکي ڪمزور ۽ بزدل ڪيو‪،‬‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫تون کڻي سگهندين ڪٿي بارِ گرا ِ‬

‫جاهل و بيڪار دنيا ۾ جيئڻ جنجال آ‪،‬‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫دم بدم دشوار آهي امتحا ِ‬
‫زور بازوِء‪ ،‬حڪومت جو زمانو اڄ ويو‪،‬‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫علم جي ئي هٿ ۾ آهي ٿي عنا ِ‬
‫جلوه آرا هٿ مٿي تنهنجي ئي هو نـپورِ مبين‪،‬‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫تر ڪيو روشن زمين و آسما ِ‬
‫کـپهه پيا ذلت غلمي جا هـپي ڪاٽڻ چار ڏينهن‪،‬‬
‫ن زندگي‪.‬‬
‫خاڪ هي آزادگيَء جي آهه شا ِ‬
‫مولنا عبدالخالق ‪ 55‬ورهين جي عمر ۾ سپپلهه جه پڙي مپپوذي مپپرض ۾‬
‫ساندهه ٻه سپپال مبتل ره پڻ بعپپد‪ ،‬جپپون ‪1947‬ع ۾ وفپپات ڪئي‪ .‬کيپپس‬
‫پنهنجي خانداني قبرستان واقع ڳوٺ “ڄام نورالله” ۾ دفن ڪيپپو ويپپو‪.‬‬
‫مولوي صاحب ٻه شاديون ڪيپپون هيپپون‪ .‬کيپپس پهرئيپپن گهپپر مپپان ٻپپه‬
‫فرزند‪ ،‬هرهڪ محمد هاشم ۽ عبپپدالرزاق نپپالي ٿيپپا‪ ،‬جپپي ٻئي ه پڪ ٻئي‬
‫پوئتان الله کي پيارا ٿي ويا‪ .‬ٻئي گهپپر مپپان صپپرف ه پڪ فرزنپپد محمپپد‬
‫هاشم نالي ٿيو‪ ،‬جو حال حيات آهي ۽ فوڊ ڊپارٽمينٽ ۾ انسپيڪٽر آهي‪.‬‬
‫مولوي صاحب جپپي شپپاگردن ۾ مولپپوي رضپپا محمپپد مڱريپپو‪ ،‬مولپپوي‬
‫عبدالرحمان کوسو‪ ،‬مولوي غلم محمد رند ۽ مولوي نهبندو خپپان ُاڄپپڻ‬
‫وغيره وڏا ديني عالم ٿي گذريا آهن‪(11).‬‬

‫حوال‪:‬‬

‫)‪ (1‬چوڻ ۾ اچي ٿو ته هن ڳوٺ جو اصل نالو “لـپقمان” هو ۽ قديم عرب دؤر کان وٺي انگريپپزن جپپي ابتپپدائي‬
‫دؤر تائين انهيَء نالي سان سڏبو هو‪ .‬لـپقمان سپپهتي جپپي خانپپدان مپپان ڄپپام نـپپپور اللپپه )ثپپاني( نپپالي هپڪ وڏو‬
‫زميندار ۽ جاگيردار ٿي گذريو آهي‪ ،‬جنهن جي نالي پوئتان هن ڳوٺ جو نالو”لـپقمان” مان بدلجي‪“ ،‬ڄام نـپپپور‬
‫الله” سڏجڻ ۾ آيو‪).‬قاضي نور الله‪“ :‬تذڪره خاندان قريش” ‪ -‬قلمي فارسي‪ ،‬ضميمو نمبر ‪ ،5‬ورق ‪(10‬‬
‫)‪ (2‬مرحوم عبدالخالق پيرزادي جو چوڻ آهي ته ڄام نـپور الله سهتو‪ ،‬چاچڪ سهتي جي اولد مپپان هپپو‪).‬زبپپاني‬
‫روايت‪ ،‬جولِء ‪1973‬ع(‬
‫)‪ (3‬ڳوٺ “ڄام نـپور الله” جيئن ته ڪنڊياري شهر جي وٽ سان آباد آهي‪ ،‬انهيَء ڪري مولنا عبپپدالخالق پپپاڻ‬
‫کي “ڪنڊياروي” سڏائيندو هو‪.‬‬
‫)‪ (4‬حافظ مولوي الهه بخش ولد حاجي خان سيٺر سن ‪1861‬ع ڌاري ڳوٺ”شهمير ديري” تعلقپپي ڪنڊيپپاري ۾‬
‫ڄائو‪ .‬مولنا عبدالغفور همايونيَء وٽان ديني علمن جي تحصپپيل ڪئي هئائيپپن‪ .‬مولپپوي صپپاحب ه پڪ وڏو عابپپد ۽‬
‫زاهد شخص هو‪ .‬پاڻ ٽنڊي سائينداد واري بزرگ‪ ،‬خواجه محمپپد حسپن جپان سپرهنديَء جپپو معتقپد ۽ مريپپد هپو‪.‬‬
‫ڳوٺ شهمير ديري‪ ،‬ڳوٺ ڄام نـپور الله ۽ محبت ديري جتپپوئيَء جپپي دينپپي مدرسپپن ۾ درس و تپپدريس ڏينپپدو‬
‫رهيو‪ .‬وٽانئس ڪيترن ئي شاگردن فيض حاصل ڪيو‪ ،‬جي وقت جا ناميارا عالم ٿي گذريا آهپپن‪ .‬مولپپوي صپپاحب‬
‫سن ‪1965‬ع ۾ وڏي ڄمار ۾ هن فاني جهان مان رحلت ڪئي‪.‬‬

‫)‪ (5‬ڍينگي شريف جو ننڍڙو ڳوٺڙو‪“ ،‬ڀريپپا روڊ” جپپي ڀرسپپان “سپدا واهپپه”جپپي ڀـپپ َڪ سپپان آبپپاد آهپپي‪ .‬هپپتي‬
‫“ڪيريا” قوم مان وڏا عابد ۽ زاهد بزرگ ٿي گذريا آهن‪ .‬انهن بزرگن مان ميان عبدالرحمان ۽ ميان علي محمپپد‬
‫وڏا حال ۽ قال جا صاحب هئا‪ .‬ڍينگائي بزرگن وٽ هڪ وڏو ڪتبخانو پڻ هو‪ .‬هتي ديني علمن جو ه پڪ مدرسپپو بپپه‬
‫هو‪ ،‬جتي عربي ۽ فارسيَء جي تعليم ڏني ويندي هئي‪ .‬هن وقت اهي سڀ زماني جي لـپهـپر ۾ لپپـپ ِڙهي ويا آهن‬
‫۽ بزرگن جي ياد وڃي باقي رهي آهي‪.‬‬
‫)‪“ (6‬مـپچـپلن جو ڳوٺ”‪ ،‬ڪنڊياري شهر جي اولهه ۾ پنجن ڇهن ميلن جي مفاصلي تي واقع آهي‪.‬‬
‫)‪ (7‬مولوي صاحب نواب شاهه کان پوِء‪ ،‬ڪجهه وقت لِء “ٻـپرهـپون”)شاهپور چاڪر( ۾ به خطيپپب ۽ مـپپپدرس‬
‫ٿي رهيو‪.‬‬
‫ت ملت” جي نالي سان مولنپپا عبپپدالخالق ڪنڊيپپاروي اڪيڊمپپي‪،‬‬
‫حيا‬
‫“‬
‫‪،‬‬
‫۾‬
‫ع‬
‫‪1994‬‬
‫يشن‬
‫ڊ‬
‫اي‬
‫ٻيو‬
‫جو‬
‫تفسير‬
‫)‪ (8‬هن‬
‫ِ‬
‫ڄام نـپور الله‪ ،‬تعلقي ڪنڊياري طرفان پڌرو ٿيو‪.‬‬
‫)‪ (9‬انهيَء رسالي جو ٻيو ڇاپو ‪1992‬ع ۾‪ ،‬مولنا عبدالخالق ڪنڊياروي اڪيڊمي‪ ،‬ڄام نـپورالله‪ ،‬تعلقي ڪنڊيپپاري‬
‫طرفان شايع ٿيو‪.‬‬
‫)‪ (10‬تفسير “معارف القرآن” سنڌ جي معروف اداري‪“ ،‬روشني پبليڪيشن”‪ ،‬ڪنڊياري طرفان اشپپاعت هيپپٺ‬
‫آهي‪.‬‬
‫)‪ (11‬هن مقالي جي تياريَء ۾ عزيزم پروفيسر عبدالرزاق گهانگهري‪ ،‬ساڪن ڳوٺ ڄام نور الله ڪافي مپپواد‬
‫فراهم ڪيو‪).‬ق‪ .‬ح‪ .‬خ (‬

‫مير غلم علي خان ٽالپر‬
‫ذوالفقار چانڊيو‬
‫اسين جڏهن سنڌ جي مهان شخصيتن کپپي محبپپت ۽ عقيپپدت جپپي ڀيٽپپا‬
‫پيش ڪريون ٿا ته انهن شخصيتن ۾ ٽنڊومحمپپد خپپان جپپي ميپپر خانپپدان‬
‫جي مير غلم علي خان ٽالپر جو نالو به سنڌ جي انهن اعل پ ٰي ڪردار ۽‬
‫عظيم شخصيتن جي لسٽ ۾ نمايان اچي ٿو‪ .‬مير غلم علي خان ٽپپالپر‬
‫جي خاندان جو تعلق سيوهڻ مان آهي‪ .‬هن جپپا بپپزرگ قيپپام پاڪسپپتان‬
‫کان گهڻو اڳي ٽنڊو محمد خان لڏي آيا هئا‪ .‬جتي ‪ 19‬سپيپٽمبر ‪1909‬ع‬
‫۾ مير غلم علي خان ٽالپر جي ٽنڊو محمد خپپان ۾ ولدت ٿپپي ميپپر غلم‬
‫علي خان ٽالپر شروعاتي تعليم حيدرآباد‪ ،‬ڪراچپپي ۽ پپپوِء علپپي ڳڙهپپه‬
‫يونيورسٽي مان ورتي ۽ هن بمبئي يونيورسٽي مان گريجوئيشن ڪئي‪.‬‬
‫هن جي سياسپپي زنپپدگي جپپو آغپپاز ‪1996‬ع کپپان ٿئي ٿپپو‪ .‬هپپن پهريپپن‬
‫چونڊن ٽنڊو باگو جي تڪ تان وڙهي ۽ ٻه ڀيرا حيدرآباد لو ڪل بپپورڊ جپپو‬
‫ميمبر رهيو‪ .‬مير غلم علپپي ٽپپالپر سپپر غلم حسپپين هپپدايت اللپپه جپپي‬
‫ڪابينه ۾ پهريون وزير ٿيو ۽ پوِء لڳيتو جنرل ايوب خپپان جپپي مارشپپل‬
‫جي دور تائين مسلسل ڪيئن ڀيرا صوبائي ۽ قوم اسيمبلي جپپو ميمپپبر‬
‫ٿيو‪.‬‬
‫هن کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته هپپن ڪڏهپپن تپپه پنهنجپپي سياسپپي‬
‫ڪيريئر ۾ چونڊ نه هارائي‪ ،‬مير غلم علي ٽالپر ٻه ڀيرا وزيپپر اعلپ ٰي سپپنڌ‬

‫ٿيندي رهجي ويو‪ .‬هڪ ڀيرو جڏهپپن گپپورنر جنپپرل غلم محمپپد هپپن کپپي‬
‫سياسي ناراضگي تان ايل بي ڊي او قانون تحت نااهپپل قپپرار ڏيپپاريو ۽‬
‫ٻيو ڀيرو يوسف هارون ۽ هن جي درميان وزيپپر اعل پ ٰي جپپي پارليامپپاني‬
‫پارٽي جي چونڊ ۾ هڪ ووٽ تان هارائي ويو‪.‬‬
‫مير غلم علي ٽالپر جا حيدرآباد جي قاضي ا ڪبر خانپپدان سپپان تمپپام‬
‫گهرا تعلقات رهيا آهن ۽ جيڪي اڄ به آهن‪ .‬قاضي ا ڪبر جپپي روزانپپي‬
‫عبرت اخبپپار ‪1954‬ع واري دور ۾ ايپپوب که پڙي جپپي خلف جدوجهپپد ۾‬
‫مير غلم علي ٽالپر جو ڀرپور سپپاٿ ڏنپپو ۽ قاضپپي ا ڪبر هميشپپه ميپپر‬
‫غلم علي ٽالپر جو بهترين ساٿي ۽ دوست رهيو‪ .‬ميپپر غلم علپپي ٽپپالپر‬
‫جي ‪1954‬ع ۾ سنڌ اسيمبلي جپپي اسپپپيڪر ٿيپڻ ۾ بپپه روزانپپي عپپبرت ۽‬
‫قاضي اڪبر جو وڏو عمل دخل هو‪ .‬هپپي اهپپو دور هپپو جڏهپپن جپپي ايپپم‬
‫سيد‪ ،‬سنڌ اسيمبلي ۾ قائد حزب اختلف جو ليڊر هو‪ .‬جي ايم سيد‪ ،‬مير‬
‫غلم علي ٽالپر جي اعل ٰي ظرفي سبب‪ ،‬ڪڏهن به سندس خلف ايوان‬
‫۾ ڪا به رٿ نه آندي‪ .‬مير غلم علي ٽالپر پاران ون يونٽ جي مخالفت‬
‫ڪرڻ سبب‪ ،‬کيس گرفتار ڪري ٿر ۾ نظر بند ڪيو ويو‪ .‬ايوب خان جپپي‬
‫آمريتي دور ۾ سرڪار جي مخالفت جي باوجود‪ ،‬ميپپر غلم علپپي ٽپپالپر‬
‫قومي اسيمبلي جي سيٽ تي کٽي ويو‪ .‬ايوب خان ۽ ايوب کهڙو پپپاران‬
‫کيس ون يونٽ جي حمايت ڪرڻ لِء زور ڀريو ويو پر هن ارڏي انسپپان‬
‫ها نه ڪي‪ .‬جنهن تان کيپپس نااهپپل قپپرار ڏيپپاريو ويپپو‪ .‬جنهپپن بعپپد هپپن‬
‫سياست کي ڇڏي‪ ،‬زمينداري کي وڌيڪ وقت ڏنو‪.‬‬
‫مير غلم علي ٽالپر سنڌ ۾ انهن خاندانن مان آهپپي جپپن ورهپپاڱي جپپي‬
‫وقت‪ ،‬سنڌي هندوئن جي گهرن ۾ وڃي کين هجرت ڪرڻ کان روڪيپپو‪.‬‬
‫هي موڀي انسان ‪ 19‬آڪٽوبر ‪1963‬ع ۾ وفات ڪري ويو‪.‬‬
‫مير غلم علي ٽالپر ۽ ان جي خاندان جون سياسي ۽ سماجي خدمتون‬
‫به انيڪ آهن‪ .‬خاص ڪري ٽنڊو محمپپد خپپان ضپپلعي جپپي نوجپپوانن کپپي‬
‫تعليم جپپي زيپور سپان آراسپپته ڪرڻ لِء هپاِء اسپڪول ۽ ڪاليپپج قپائم‬
‫ڪيائين‪ .‬مير غلم علي ٽالپر سنڌ جو اهو اعل ٰي صفت انسان هو جنهپپن‬
‫جا خدائي تحريڪ جي باني خپپان عبپپدالغفار خپپان‪ ،‬اردن جپپي بادشپپاهه‬
‫شاهه حسين بن طلل‪ ،‬سعودي عپپرب جپپي فرمپپان روائن سپپعود بپپن‬
‫عبدالعزيز ۽ شاهه فيصپل‪ ،‬پرنپس ڪريپم آغپپا خپپان جهڙيپن شخصپيتن‬
‫سان دوستاڻا تعلق هئا‪.‬‬

‫سنڌ جو مولئي شيدائي‬
‫خالد ٻانڀڻ‬
‫چون ٿا ته سنڌ جي مايا ناز تاريخدان رحيپپم داد خپپان جنهپپن جپپو لقپپب‬
‫مولئي شيدائي آهي‪ .‬سنڌ جي ٻن تاريخ سان ڀائر شصپپيت پيپپر حسپپام‬
‫الدين راشدي ۽ پيپپر علپپي محمپپد راشپپدي رحيپپم داد جپپا علمپپي ادبپپي‬
‫دوست هئا‪ .‬هن ماڻهو جي فقير طبيعت ڏسي هپڪ ڀپپاُء کيپپس مپپولئي‬
‫لقتب ڏنو‪ .‬ٻئي شيدائي ڏنو ڳالهه فرد ۾ اچي وئي آخر نيٺ مولنا ديپپن‬
‫وفائي فيصلو ڪري کيس مولئي شيدائي جو لقب ڏنو ۽هي پوري سنڌ‬
‫۾ مولئي شيدائي جي نالي سان مشهور ٿيو‪ .‬مولئي نه رڳو تاريخ تي‬
‫پر صحافت ۾ به پاڻ مڃرايو‪ .‬هن ‪1941‬ع ۾ خان بهادر الله سپپومرو ان‬
‫وقت جي سنڌ جي سي ايم جي نگراني ۾ نڪرنپپدڙ روزانپپي اخبپپار آزاد‬
‫جو سب ايڊيٽپپر رهيپپو‪ .‬هپپن جپپا تاريپپخ ادب تپپي مضپپمون سپپتاره سپپنڌ‪،‬‬
‫توحيد‪ ،‬المنار‪ ،‬اولحيد ۽ سنڌو ۾ شايع ٿيا ۽ ڏاڍو مقبول ٿيا‪ .‬هن نپپه ر ڳو‬
‫سنڌ پر بلوچستان جي تاريخ سان به انبت ان جي ڪري رکپپي تپپه جپپو‬
‫سندس وڏڙن جو تعلق بلوچسپتان سپان هپو ان جپي ڪري ‪1941‬ع ۾‬
‫ڪتاب ”مختصر تاريخ بلوچستان“ کليو‪ ،‬جنهن بلوچ وقمن جا شپپجرا ۽‬
‫ٻي اتفصيل ڏنا هئا‪1894 .‬ع ۾ سکر ۾ ريلوي جي ملزمپپن شپپير محمپپد‬
‫بروهي جي گهر ۾ جنم ورتو‪ ،‬گورنمينٽ هاِء اسڪول سکر مپپان تعليپپم‬
‫مڪمل ڪرڻ بعد پنهنجي والد وانگر ‪1919‬ع ۾ ريلوي انجڻ شيڊ روهڙي‬
‫۾ ڪلينر جي نوڪري ڪئي بعد ۾ گارڊ جي عهدي تي پهتپپو پپپر هپپن کپپي‬
‫علم ادب صحافت سان جيڪو چاهه هپپو ان اڃ نيپپٺ ‪1939‬ع ۾ ريلپپوي‬
‫جي نوڪري تپپان اسپپتيفع ٰي ڏيپپاريس جنهپپن بعپپد مپپولئي ‪ 12‬کپپان ‪14‬‬
‫ڪلڪ لکڻ پڙهڻ ۾ گذاريندو هو‪ .‬سپپندس پهريپپون شپاهڪار ڪتپپاب سپپنڌ‬
‫جي تاريخ بابت جنت السند اٿس ان کپپان علوه سپپکر جپپا مسپپلمان ۽‬
‫هندو بزرگ سنڌ ۾ رهندڙ بلو قبيل‪ ،‬تاريخ تمندن سنڌ‪ ،‬سنڌ جي اقتصادي‬
‫۽ تجارتي تاريخ‪ ،‬سنڌ جا پراڻا شپپهر‪ ،‬پيغپپام نپپور‪ ،‬ٽپپالپرن جپپي مختصپپر‬
‫تاريخ‪ ،‬اقالي اسلم‪ ،‬سرزمين بلپپوچ‪ ،‬اردوم تاريپپخ قلت زارڍو ۾ ڪتپپاب‬
‫لکيا جڏهن ته سنڌ سڀ کان وڌي پڪ مشپپهور ڪتپپاب تاريپپخ سپپکر اڄ بپپه‬
‫سکر تي ڪم ڪنپپدڙ صپپحافين‪ ،‬اديبپپن‪ ،‬شپپاعرن لِء رهپپبر بڻيپپل آهپپي‪.‬‬
‫جنهن مطالعي کان سواِء سکر تي لکڻ اڌورو هونپپدو‪ .‬مپپولئي ‪1945‬ع‬

‫هلل پاڪستان جو پڻ ايڊيٽر رهيو‪ .‬مان سمجهان ٿو ته سنڌ جو پهريپپون‬
‫صحافي هو جنهن اخبارن ۾ ڪارٽون جو سلسلو شروع ڪيپپو‪ .‬شپپيدائي‬
‫‪1950‬ع ۽ ‪1955‬ع ۾ سنڌ يونيورسٽي ۾ ريسرچ فيلو رهيپپو‪ .‬هپپن م پڙس‬
‫مولئي اڄ به ڪيترا ئي ڪتاب اڻ ڇپيل سندس پوٽن وٽ پيل آهن‪ .‬جن‬
‫ڪتابن ۾ اقالين اسلم جيڪو ٽن جلدن تي مشتمل آهي‪ .‬تاريپپخ اسپپلم‪،‬‬
‫سنڌ جي اقتصادي ۽ تجارتي تاريخ شامل آهن نه رڳو حيرت جهڙي پپپر‬
‫پريشان ڪندڙ حقيقت اها آهي ته انهن ڪتابن مان اڪثر ڪتاب ڇپپپائي‬
‫جي مختلف ادارن وٽ سالن کان پيل آهن پر شايد اهو اڻ ڇپيپپل آهپپي‬
‫۽ ٻن جلدن تي مشتمل آهي‪ .‬جنهپپن ۾ چپپون ٿپپا هپپن ڏانهپپن جپپن اديبپپن‬
‫شاعرن‪ ،‬عالمن‪ ،‬تاريخ دانن جا خط ايندا هئا انهن کپپي سپپهيڙيو اٿپپس‪،‬‬
‫مطلب ته مولئي شيدائي سپنڌي ٻپولي تاريپخ ادب جپي حپوالي سپان‬
‫جيڪا محنت ۽ خدمت ڪيئ اهي ان جو کيس ذري جيترو بپپه سپپلو نپپه‬
‫مليو‪ ،‬هپپن پنهنجپپا ‪ 53‬ورهيپپه سپپنڌي علپپم ادب کپپي ڏنپپا‪ 12 ،‬فيپپبروري‬
‫‪1978‬ع ۾ وفات ڪري ويو‪ .‬اڄ کيس ‪ 33‬سال گذري ويا آهن‪ .‬سنڌ جي‬
‫ثقافت کاتي ادبي تنطيمن کان ايئن اسريل آهي‪ .‬ڄ پڻ نپپه ڪو مپپولئي‬
‫شيدائي هو ئي ڪونه ٻيپپو تپپه ٺهيپپو درگپپاهه آدم شپپاهه ڀرسپپان جنهپپن‬
‫قبرستان ۾ هو دفن ٿيل هو ان قبرستان تي قبضپپا مافيپپا قبضپپو ڪري‬
‫سندس قبر جا آخري نشان به مٽپپائي ڇڏيپپا آهپپن‪ .‬جيتپپوڻيڪ ميڊيپپا ۾ ان‬
‫اشو کي گهڻو کنيو ويو سيڪٽري وزير سطح جا عملپپدار بپپه پهتپپا قپپبر‬
‫جو معائنو به ڪيو‪ .‬وڏا اعلن دورا ٿيا پي عمل ۾ ٿيو ڪجهپپه بپپه ڪونه‪.‬‬
‫هونئن به چوندا آهن ته سپپکر جپپا مپپاڻهو ڏاڍ بپپي حپپس آهپپن جيڪڏهپپن‬
‫سندس خاندان وارا نه هجن ته مولئي جي قبر لِء به ڪو آواز ڪون‬
‫اٿاري ها‪ .‬جيتوڻيڪ قبرواري نشان وٽ چوديوار تپپه ڏيپپاري وئي لي ڪن‬
‫ان ڀت جي چوڌاري گن ڪچري جا ڍير ٿي ويا آهپپن‪ .‬مپپولئي جپپي قپپبر‬
‫وانگر سنڌ جي تاريخ به افسرده اهي‪ .‬ڇو ته اڄ جيڪا هپپن صپپدي جپپي‬
‫تاريخ چڙو ڇڙ لڳي پئي آهي ان کي ته ڪو سنڀالڻ وارو ناهي‪ ،‬پر جپپن‬
‫ٿورو گهڻو پورهيپپو ڪري پنهنجپپي تاريپخ بچپپائي اچ اسپان انهپن جپپون‬
‫قبرون به نٿا بچائي سگهو‪.‬‬
‫اهو حال رهيو ته ايندڙ وقت ڏاڍو بي حال هوندو‪ ،‬آخپپر ۾ مپپولئي بپپابت‬
‫ٻڌايان ته هپپو شپپهواڻي بروهپپي هپپو سپپندس وڏن جپپو گهپپر بلوچسپپتان‬
‫مستونگ ۾ هو پر نوڪري سانگي پيُء سان گڏجي سکر آيو ۽ سکر جو‬
‫ٿي ويو پر سکر واسين هن جي قبر به ميساري ڇڏي‪.‬‬

‫مولنا حاجي احمد ملح‬
‫اشرف عبدالله ميمڻ‬
‫سنڌ امن‪ ،‬سلمتي ۽ شانتي جي ڌرتي آهي‪ .‬جنهن ڪيترن ئي صپپوفين‪،‬‬
‫بزرگن‪ ،‬عالمن مفڪرن ۽ شاعرن کي جنم ڏئي ماتپپا جپپو ڪردار امپپن‬
‫طريقي سان نڀاهيو آهي‪ .‬سنڌڙي پنهنجن سپپپوتن ۽ محپپب وطپپن کپپي‬
‫سچائي ۽ ساڃاهه جي ستي پيارڻ سان گڏوگڏ محبت‪ ،‬اخپپوت‪ ،‬ڀپپائپي ۽‬
‫همدردي جهڙن قيمتي اوصافن جو دامن مضپپبوطي سپپان پ ڪڙڻ جپپي‬
‫هدايت ڏيڻ ۾ ڪا ڪسر ناهي ڇڏي ۽ کين سنڌڙيَء جا هڙئي لڏل سندس‬
‫ماتا جي حڪم ۽ فرمان جي تابعداري ڪندي مشڪل پنڌ کپپي سپپوکو ۽‬
‫آسان بڻائي ويا آهن‪ .‬انهن منجھان حاجي احمد ملح به هڪ هو‪ .‬جنهن‬
‫ڪوڙ ڪپت‪ ،‬ٺڳي ۽ ڪٽپرڻي جهڙن مپپوذي مرضپپن جپپون پپپاڙون پٽپپي‪،‬‬
‫حق‪ ،‬سچ‪ ،‬علم ۽ ساڃاهه جي پوک پوکي‪.‬‬
‫حاجي احمد ملح لڙ جي شهر بدين ۾ تڏهپپن اک کپپولي جڏهپپن جهپپالت‬
‫جو جهان اڏيل هو سوين بلڪه هزارين ان نڀپپاڳ جپپي ٻي پڙي تپپي سپپوار‬
‫هئا‪ .‬هن سماج جي ماڻهن اسلمي احڪامن جي وڏي هيراڦيپپري ڪئي‬
‫۽ بدعت پکيڙي حاجي احمپپد ملح تپپه انهپپن سپپڀني ڳالهين جپپو ڪٽپپر‬
‫ويري هو‪ .‬بدعت جهالت جي ڪوڙن رواجن ۽ رسمن کي ٽوڙڻ ۽ وهمن‬
‫توڙي وسوسن کان ماڻهن کي آجو ڪرڻ جپپي لِء مولنپپا صپپاحب پپپاڻ‬
‫پتوڙيو‪ .‬مولوي صاحب وڏو شاعر‪ ،‬متقي‪ ،‬پرهيزگار ۽ عالم هو‪ .‬مولپپوي‬
‫صاحب پنهنجي خطبي ۽ شاعري ذريعي مپپاڻهن جپپي دليپپن ۾ سپپجاگي‬
‫جي لهر پيدا ڪئي‪ .‬مولوي صپپاحب جپپو وڏو ڪارنپپامون سپپنڌي ٻپپولي ۾‬
‫منظپپوم قپپرآن شپپريف جپپو ترجمپپون آهپپي‪ .‬مولپپوي صپپاحب پنهنجپپي‬
‫سموري زندگي حق تعال ٰي جي وحدانيت جپپي پرچپپار ڪنپپدي گپپذاري ۽‬
‫پنهنجي شاعري جي ذريعپپي مپپاڻهن ۾ خپپدا جپپي وحپپدانيت جپپو شپپعور‬
‫ڏنو‪ .‬مولوي صاحب جي هڪ مشهور شعر جو مصرع آهي ته‪:‬‬
‫نه پالي ٿو پرور ته پالي ٿو ڪير‪،‬‬
‫سنڀالي نه سو‪ ،‬پوِء سنڀالي ٿو ڪير‪،‬‬
‫کڻي پاٽ مان وجھي پيٽ ۾‪،‬‬
‫نون نالين مان نڪالي ٿو ڪير‪.‬‬

‫علم ۽ ادب جو پارکو معمور يوسفاڻي‬
‫حاجي گل حسن آريسر‬
‫امراڻو جپپتي عظيپپم شخصپپيتن جنپپم وٺپپي سياسپپي‪ ،‬سپپماجي ۽ ادبپپي‬
‫خدمتن عيوض پنهنجو ڳاٽ اوچو ڪيو پر هن امرا ڻي جپپي ڌرتپپي تپپي‬
‫جنم وٺندڙ معمور يوسفاڻي علم ۽ ادب جي پرچپپار ڪري پنهنجپپو پپپاڻ‬
‫ملهايو‪ 25 .‬جنوري ‪1929‬ع تي ڳوٺ حپپاجي پيپپر محمپپد پلپپي ۾ جنپپم‬
‫وٺندڙ محمد عمر معمور يوسفاڻي جپپو خانپدان نپاري پپٽ جپپي معپزز‬
‫برادري ”پلي“ سان آهي‪ .‬معمور يوسپپفاڻي جپپي خانپپدان ۾ وڏا عپپالم‪،‬‬
‫فاضپپل‪ ،‬شپپاعر‪ ،‬حڪيپپم‪ ،‬سپپخي ۽ چ ڱا مپڙس پپڻ ٿپپي گپپذريا‪ ،‬معمپپور‬
‫يوسفاڻي سندس ڳوٺ جي مدرسي ۾ ابتدائي عربي ۽ فارسي جڏهن‬
‫ته معمولي سنڌي تعليم پڻ حاصل ڪئي‪ .‬جنهن بعپپد معمپپور يوسپپفاڻي‬
‫پنهنجي ٻني ٻاري جي ڪم سان منسلڪ ٿي ويو پر علم جي پياس ه پڪ‬
‫ڀيرو ٻيهر کيس تعليمي درسگاهن ڏانهن کڻي وئي‪ .‬معمپپور يوسپپفاڻي‬
‫‪1952‬ع ڌاري سنڌي فائنل جو امتحان پاس ڪيو‪ .‬معمور يوسفاڻي ‪16‬‬
‫سالن جي ڄمار ۾ شعر ۽ شاعري جي شپپروعات ڪئي‪ .‬ابتپپدا ۾ ڪجهپپه‬
‫شعر لکيا‪1952 ،‬ع کان باقائده شاعري جي شروعات ڪيائين‪ .‬معمور‬
‫يوسفاڻي جو علم جي دنيا ۾ وڏو نالو آهي‪ .‬معمپپور يوسپپفاڻي ‪1963‬ع‬
‫۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪڪڪرڻ بعپپد منشپپي فاضپپل )فارسپپي(‪ ،‬اديپپب‬
‫فاضل )اردو( ۽ اديب فاضل )سنڌي( جپپي امتحپپانن ۾ پوزيشپپن حاصپپل‬
‫ڪئي‪ .‬پپپاڻ ‪1955‬ع ۾ تعليپپم کپپاتي ۾ پرائمپپري اسپپتاد طپپور ڀرتپپي ٿيپپو‪.‬‬
‫‪1978‬ع تائين پرائمري استاد رهڻ بعد ٻن سپپالن تپپائين ٽيڪسپپٽ بپپوڪ‬
‫بورڊ ۾ سبجيڪٽ اسپيشلسٽ طپپور ڊيپپوٽي جپپا فپپرائض سپپرانجام ڏنپپا‪.‬‬
‫معمور يوسپپفاڻي جپپو ‪1980‬ع ڌاري پروموشپپن ٿيپپو ۽ جنهپپن بعپپد ايپپڇ‬
‫ايس ٽي ٿيو‪ .‬هن ايڇ ايس ٽي ۾ پروموشن ٿيڻ بعد ڪافي عرصي تائين‬
‫تعليم کاتي ۾ سپروائيزر )بيٽ آفيسر( طور خدمتون سپپرانجام ڏنيپپون‪.‬‬
‫پاڻ ‪1989‬ع ۾ ملزمت تان رٽائر ٿيو‪ .‬معمور يوسفاڻي علم ۽ ادب جپپو‬
‫وڏو پارکو رهيو‪ .‬معمور يوسفاڻي شاعر‪ ،‬ادب‪ ،‬محقق‪ ،‬استاد سان گپپڏ‬
‫سگهڙ پڻ هو‪ .‬ڳجهپپارت‪ ،‬ڏهپپس‪ ،‬سپپورٺا‪ ،‬ڏٺ‪ ،‬پرولپپي کپپان وٺپپي لپپوڪ‬
‫شاعري جون مڙيئي صنفون سپپندن قلپپم جپپون مرهپپون منپپت رهيپپون‬
‫آهن‪ .‬معمور يوسفاڻي مشاعرن ۽ مذاڪرن کان علوه ريڊيو پاڪستان‬
‫حيدرآباد ۽ ڪراچي اسٽيشن تان سگهڙ طور پروگرام پڻ ڪيا‪ .‬ڳوٺاڻن‬
‫ڀائرن جي پروگرام ۾ ته سندس ڪچهري سيد صالح محمد شاهه سان‬

‫خوب ڄمندي هئي‪ .‬پاڻ ٽيليويزن لِء پڻ ڪافي ڊرامان‪ ،‬اس پڪرپٽ لکيپپا‪.‬‬
‫معمور يوسفاڻي نه رڳو هڪ بهترين ۽ سٺو ڊبيٽر هو پر ڪجهپپه اسپپٽيج‬
‫ڊرامن ۾ پڻ ڪم ڪيپپو‪ .‬معمپپور يوسپپفاڻي جپپي سپپنڌ جپپي سپپڀني ادبپپي‬
‫تنظيمن سان سندن خط و ڪتابت‪ ،‬ميمبرشپ ۽ نسبت رهپپي‪ .‬معمپپور‬
‫يوسفاڻي صوفي فقير ۾ بزم ادب ۽ مهراڻو اڪيڊمپپي جپپو بنيپپاد رکيپپو‪.‬‬
‫معمور يوسفاڻي پائر پبليڪيشن‪ ،‬اداره نوائي ادب‪ ،‬شپپاخ بپپزم طپپالب‬
‫المول ٰي‪ ،‬بزم سروري‪ ،‬سنڌي ادبي سنگت‪ ،‬تنظيپپم ف ڪر و نظپپر سپپکر‬
‫جون شاخون پڻ صپپوفي فقيپپر ۾ قپپائم ڪيپپون‪ .‬کيپپس ڪيپپترا ئي ادبپپي‬
‫انعام ۽ ايوارڊ مليا‪ ،‬سنڌي علم‪ ،‬ادب ۾ تصنيف جو حپپوالي سپپان نپپامور‬
‫تاريخ دانن مخدوم طالب المول ٰي‪ ،‬ڊاڪٽر نبي بخش خان بلپپوچ‪ ،‬ڊاڪٽپپر‬
‫غلم علي النا‪ ،‬پروفيسر اسد الله ڀٽپپو‪ ،‬سپپيد علپپي ميپپر شپپاهه‪ ،‬ڊڪٽپپر‬
‫عبدالجبار جوڻيجو‪ ،‬تاج صحرائي‪ ،‬عبپپدالله وريپپاهه‪ ،‬فقيپپر بشپپير احمپپد‬
‫لغاري ۽ مير محمد بخش سان سندن ويجهڙائپ رهي‪.‬‬

‫مسڪينن جو مسڪين جهان خان‬
‫واگهومل ميگهواڙ‬
‫ٿر جي ڀرڀانگ ڀٽن کي پار ڪندي‪ ،‬پپپارڪر جپپي ڪنڌيپَء تپپي آبپپاد ننڍڙي‬
‫ڳوٺ سامي جي ويري جا اهي تڙ‪ ،‬اهي ويڙها ۽ وسپپتيون ڪيڏيپپون نپپه‬
‫خوش قسمت آهن‪ ،‬جن جو سمورو مپپاحول ئي فطپپرت جپپي سپپونهن‬
‫سان سلهاڙيل آهي‪ .‬اتر ڪنڌي واري جي ڀٽپپن جپپون اڻ کپپٽ قطپپارون‪،‬‬
‫ڏکڻ طرف ڪڇ ۽ ڏکڻ اولهه طرف ڪارونجهر جون ڪڪڪورون‪ ،‬اهپڙي ئي‬
‫حسناڪ علئقي ۾ ‪1909‬ع ۾ جنم وٺندڙ جهان خان کوسپپو ڪنهپپن ڄپپاتو‬
‫هو ته وڏو ٿي هو مسڪين بڻجي ويندو‪ .‬سندس جيون ساگر جو سپپفر‬
‫ٿر جي ڀڙڀانگ ڀٽن جي اڙانگن سفرن‪ ،‬ڏولون ۽ پنڌ جي پيچپپرن ۾ پپپورو‬
‫ڪندو‪ ،‬جيڪو مسڪين پاڻ مسڪينن سان آخري گهڙيپپن تپپائين اڙانگپپي‬
‫سفر ۾ ساڻ رهيو ٿر جتي لڪون لڳن‪ ،‬اڪ تپن‪ ،‬ڏوڪار جا ڏولوا‪ ،‬اهڙين‬
‫ڏکيائين جي ڏيهه جو هي ماڻڪ موتي نوجوان پوليس سپپپاهي ‪1937‬ع‬
‫تان استيع ٰفي ڏئي غريبن ۽ مسڪينن جي ڏک کي پنهنجي سمهي کڙيپپو‬
‫)ڳوٿري جنهن ۾ کاڌي پيتي جو سامان کڻجي( ڪلهپپي تپپي ک ڻي ڏکپپن‬
‫جي سفر جو ساٿي ٿيو‪ ،‬تڏهن ڪنهن به ڄاتو نه تپپه اهپپا هسپپتي ڏتڙيپپل‬
‫سماج لِء هڪ رول ماڊل ڪردار طپپور سپپامهون اينپپدي‪ .‬سپپامان جپپي‬

‫ڳوٿري ڪلهي تي ۽ اخبارن جا بنڊل بغپپل ۾ کڻڪڪي‪ ،‬ڏڪڪڪار جپپي حپپالت ۾‬
‫روينيو جي آفيسن ۾ لهي پوندو هو‪ .‬ڪٿپپي ڪو غريپپب اڃ ۽ بپپک وگهپپي‬
‫مئو‪ ،‬ڪٿي ڪنهن مسڪين کپپي راشپپن نپپه مليپپو‪ ،‬پپپاڻ پيپپٽ بکئي وڃپپي‬
‫سرڪاري ڪامورن ۽ عملپدارن جپي پٺيپپان پونپپدو هپو‪ .‬سپپندس سپپفر‬
‫راتين جون راتيون ڏينهن جا ڏينهن اڻ کٽ ۽ سسئي جي ڪردار وانگپپي‬
‫اڙنگو هوندو هو‪.‬‬
‫ڏکوئلن جي ڏيهه جو اهو شخص غريبن لِء ڇا! ڇپپپر ڇپپانوُء هپپو‪ .‬کيپپس‬
‫ملندڙ ٻاجهري جي ماني هجپپي تپپوڙي‪ ،‬ٻپپاجهري جپپي رٻ لسپپي هجپپي‬
‫توڙي کي پر سڀ کان پهرئين هو غريبن ۽ مسڪينن کي ورهائي ڏيندو‬
‫هو‪ .‬ٿر ۾ چوپائي مپپال جپپي چپپوري چ ڪاري ۽ پٽيلپپن جپپي ڪردار کپپان‬
‫چڱي طرح واقف هو‪ ،‬ڪٿي به شل ڪنهن غريب جپپي ڪا بپپه ٻ ڪري‬
‫چوري ٿئي وٽپپس پهچپپي وينپپدو هپپو ۽ چپپورن وٽ پهچپڻ تپپائين ديپپر نپپه‬
‫لڳندي هئس سردين توڙي گرمين ۾ غريبن لِء سفر ڪندڙ اهو شخص‬
‫سرڪار توڙي وقت جي حڪمرانن کان لوارث ٻڻيل علئقي ٿر لءِ ڄڻ‬
‫ڪو والي هو‪ .‬هن لِء ماروئڙن ۽ مڪينن جا اهنج پنهنجا هوندا هئا‪ .‬هپپو‬
‫بنا متڀيد ۽ بنا فرق جي پوري ٿر جي هر مسئلي کپپي پنهنجپپو سپپمجهي‬
‫ڪامورن جي پٺيپپان لڳ ڪي وينپپدو هپپو‪ .‬جيسپپئن وڃپپي مسپپئلو حپپل ٿئي‬
‫تيستائين ساهه نه پٽيندو هو‪ .‬وڏيرن جي ڪرتوتن ۽ پوليس جي ڪردار‬
‫جهپپور شپپخص جنهپپن سپپندس مپپال متپپاع‬
‫جو اصل مخالف هي پوڙهپپو ُ‬
‫غريبن لِء وقف ڪري ڇڏيا‪ ،‬سماج سڌارڪ جي اهڙي ڪردار کي اسپپان‬
‫نه صرف ٿر جو وهائو تارو چئي سگهون ٿا پر هن کي اسان سماج جو‬
‫املهه هيرو بپه چئي سپگهون ٿپا‪ .‬اهپڙو هيپرو ڄامشپپوري جپي پٿريلپپي‬
‫علئقي واري اسپتال ۾ هن سماج جي بي حسي جي ڪري ڪيپپتروئي‬
‫وقت بيماري جي بستري رهيپپو پپپر ڪنهپپن بپپه سپپندس سپپار نپپه لڌي ۽‬
‫آخر ڪار ‪ 23‬جپپپولِء ‪1980‬ع ۾ ڪارونجهر جپپپي هنپپپج واري شپپپهر‬
‫ننگرپارڪر ۾ مٽي ماُء حوالي ڪيو ويو‪.‬‬
‫سندس سماج لِء ڪيل خدمتون هميشپپه لِء امپپر رهنپپديون‪ .‬اهپڙي ئي‬
‫ڪردار ۽ خدمتن جپپي مڃتپپا تپپي کيپپس مپپرڻ کپپانپوِء يپپو ايپپس اي جپپي‬
‫بايواگرفي ڪل انسپپٽيٽيوٽ طرفپپان گپولڊن ڪارڊ آف اچيپومينٽ ايپوارڊ‬
‫سان نوازيو ويو‪ .‬سندس نالي تي ننگرپارڪر ۾ هپڪ لئبريپپري پپڻ قپپائم‬
‫آهي‪.‬‬

‫مراد فقير‬
‫نند لل لهاڻو‬
‫سنڌ ته هونئن ئي موتين جي کاڻ آهي ۽ سنڌ کي سنتن ۽ صپپوفين جپپي‬
‫سرزمين پڻ ڪوٺيو وڃي ٿو‪ .‬سنڌڙي جي هر حصي ۾ اها کپپاڻ ڀپپري پئي‬
‫آهي ۽ ٿر ۾ اهڙا موتي ڪردار مڙيئي ڪجهه سوايا آهن‪ .‬جتي هتان جي‬
‫مٽي ته جي مڻيا پاڻ نه مڃايو آهي‪ .‬چون ٿا ته؛ راڳ ٿر ۾ مئو آهپپي‪ .‬پپپر‬
‫مون هميشه اها چوڻي حسد ۽ ساڙ تي ٻڌل لڳندي آهي‪.‬‬
‫ٿر ۾ جنم وٺندڙ راڳين جيتوڻيڪ ٿپپورو ڳايو آهپپي پپپر جيپپترو بپپه ڳايو‬
‫آهي‪ ،‬اهو ڪمال جو ڳايو آهي‪ .‬جنهن جپپي ڇپپاپ صپپدين تپپائين ره ڻي‬
‫آهي‪ .‬مائي ڀاڳي‪ ،‬مراد فقيپپر‪ ،‬اسپپتاد شپپادي فقيپپر‪ ،‬ٻڍو فقيپپر‪ ،‬مپپوهن‬
‫ڀڳت‪ ،‬مصري ڏيپلئي‪ ،‬احمد ڏيپلئي‪ ،‬استاد حسين فقير‪ ،‬اهڙا نال آهپپن‬
‫جن تي ٿر کي هميشه فخر رهندو آهي‪ .‬سندس راڳ لِء ڪيل خدمتون‬
‫ڏيساور تائين ڳائجن پيون‪ .‬اهڙن نالن ۾ هپڪ يگپپانو ۽ درويپپش طپپبيعت‬
‫مراد فقير به هو‪.‬‬
‫فنڪار ُ‬
‫سندس دؤر جا ڳايل گيت اڄ به ٻڌندڙن جي اندر جپپي تپپار کپپي ڇيپڙي‬
‫وجهن ٿا‪ .‬استاد مراد فقير جي جنم جو ڏينهن نه معلوم نه ٿي سپپگهيو‬
‫سرتال جي شپپاهڪار‬
‫آهي‪ .‬پر سندس جنم ٿر جي هڪ غريب ضرور پر ُ‬
‫مپپراد‬
‫قبيلي مڱڻهار ۾ ٿيو‪ .‬مٺي کي اها خوشنصپپيبي حاصپپل آهپپي جپپو ُ‬
‫فقير سندس ُڪک مان جنم ورتو ۽ سندس ۽ هنج ۾ آرامي آهي‪ .‬چپپوڻ‬
‫وارا چون ٿا ته؛ استاد ُاميپپد علپپي خپان جپپو سپپوت شپپاگرد‪ ،‬جيڪڏهپن‬
‫چرمي جي هڪ گيت ۾ پنهنجو آلپ شامل نه ڪري ها ته اهي چرمپپي‪،‬‬
‫مراد فقير پنهنجي فني سپپفر‬
‫ٿر جي ڀٽن ۾ ئي دفن ٿي وڃي ها‪ .‬استاد ُ‬
‫۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي‪ ،‬سچل سرمست‪ ،‬مرزا طالب‪ ،‬مخدوم امين‬
‫فهيم‪ ،‬سيد مرتضپ ٰي شپپاهه ڏاڏاهپپي‪ ،‬سپپيد عبپپاس علپپي شپپاهه ۽ سپپيد‬
‫مصري شاهه کانپوِء هڪ ٿري گيت پڻ‪ ،‬ڳايا‪ .‬سپپندس همعصپپر فن ڪار‪،‬‬
‫مراد فقير جي فقيرياڻي طبيعت‪ ،‬سپپادگي ۽ شپپرافت جپپا ڪيئي قصپپا‬
‫ُ‬
‫ٻڌائين ٿا‪ .‬اهڙا ماڻهو پنهنجي فن جو حپال ۽ مسپتقبل بپابت ف ڪر منپد‬
‫رهندا آهن‪.‬‬
‫مراد فقير کي پڻ اهپپو اونپپو ضپپرور هپپو تپپه کپپانئس پپپوِء ٿپپر ۾ راڳ جپپو‬
‫ُ‬
‫ساڳيو عروج ڪيئن قائم رهندو‪ .‬شايد انهيَء ڪري سپپندس شپپاگردن‬
‫هئي‪ .‬سپپندس شپپاگردن ۾ مپپوهن ڀ ڳت‪ ،‬ٻ ُڍو‬
‫چپپونڊ‪ ،‬بپپي مثپپال ُ‬
‫لِء ڪيل ُ‬
‫فقير‪ ،‬ڀڳت صالو رام‪ ،‬مهراج داس ديو ڀ ڳت ۽ ٻيپپا شپپامل آهپپن‪ .‬جپپن‬

‫سپپر ۽ الپ ڀيٽپپا ڪيپپا‪ ،‬جپپن جپپي‬
‫مراد فقير کانپوِء سنڌ ڌرتي کي نپپوان ُ‬
‫ُ‬
‫سرهاڻ سنڌي ماڻ هو دنيا جي ُڪنڊ ُڪڙڇ ۾ اڄ به وٺي رهيا آهن ۽ سپپندن‬
‫ُ‬
‫ايمان هن عظيم ڌرتيَء ۾ قائم آهي‪ .‬ٿر جي فن ڪارن سپپان هپڪ الميپپو‬
‫رهيو آهي ته کين مناسب موقعا‪ ،‬مالي سهائتا تيئن نپپه ٿپپي‪ ،‬جيئن دنيپپا‬
‫وارا پنهنجن فنڪارن کي ڏين ٿا‪ .‬اسان جا ڪيئي فن ڪار‪ ،‬انهي پَء ڪري‬
‫ُ‬
‫گمنامي ۽ مفلسي واري زندگي گذاري هليا ويا‪.‬‬
‫‪1977‬ع جي ‪ 18‬مئي به اهڙو اڀاڳو ڏينهن هو جنهن ڏينهن اسپپان جپپي‬
‫هن عظيم راڳي کي اسان کان وڇوڙي ۽ مڻين مٽيَء هيٺ‪ ،‬مٽي جي‬
‫قبرستان ۾ هميشه لِء آرامي ڪري ڇڏيو پر سندس پپپونئرن مپپان ه پڪ‬
‫مراد فقير جو پوٽو آهي ۽ پنهنجي‬
‫ئي نالو آهي‪ .‬رجب فقير جو‪ ،‬جيڪو ُ‬
‫ڏاڏي جي نالي سان مٺي ۾ هڪ ميوزڪ اڪيڊمپپي قپپائم ڪڪڪري راڳ جپپي‬
‫خدمت ڪري رهيو آهي ۽ انهي کانسپپواِء پنهنجپپي ڏاڏي جپپي تپپه ڏٻريپپن‬
‫اکين جي ڏنل سڀني خوابن کي ساڀيان بخشي رهيو آهي‪.‬‬
‫مراد فقير جي سرن جن گيتن جپپي لفظپپن کپپي زنپپدگي بخشپپي تپپن ۾‬
‫ُ‬
‫مشهور گيت هي آهن‪:‬‬
‫سڄڻ تون نه آئين‪ ،‬وري عيد آئي‪،‬‬
‫چرمي‬
‫الله ڄڻ اوري‬
‫سڪي‬
‫مارئي مارڻ لِء ٿي روز ِ‬
‫اوڏڻ‬
‫تون اتان منهنجا پيروي‬

‫مخدوم محمد صالح ڀٽي‬

‫ڊاڪٽر ممتاز بخاري هالئي‬
‫سنڌ سونهاري جي سچي سالڪ مخدوم محمد صالح ڀٽپپي بپپن مخپپدوم‬
‫محمدابراهيم ڀٽي جپپي ولدت باسپپعادت بتاريپپخ ‪ 25‬سپپيپٽمبر ‪1887‬ع‬
‫مطابق ‪ 7‬محرم الحرام ‪ 1305‬هه تي هال پراڻي ۾ ٿي‪ .‬سپپندس والپپد‬
‫بزرگوار مخدوم ابراهيم ڀٽي وقت جو هڪ ني پڪ نفيپپس انسپپان ۽ دينپپي‬
‫علم جو وڏو ماهر ليکيو ويندو هو‪ .‬جنهن پنهنجي فرزند جي ننڍپپپڻ کپپان‬
‫ئي اهڙي تربيت ڪئي جنهن اڳتي هلي پنهنجو نالو نروار ڪيو‪ .‬سندس‬

‫ڪيل خدمتون روز روشن جيان آهن‪ .‬سندس زنپپدگي جپپي ڪمپپن جپپي‬
‫ڪارڪردگي جو عڪس سندس ماضي جي آئينپپي ۾ جهپپاتي پپپائڻ سپپان‬
‫ظاهر ٿئي ٿو جن کان ڪو به هوشمند انڪار ڪري نٿو سگهي‪.‬‬

‫پير غلم رسول شاهه جيلني‬
‫مدثر نظر بلوچ‬
‫سنڌ جي سرزمين علم ‪ ،‬ادب‪ ،‬تهذيب‪ ،‬ثقافت ۾ تاريخ جپپي لحپپاظ کپپان‬
‫سڄي دنيا ۾ مشهور آهي‪ .‬هن عظيم ڌرتي اهڙين عظيم شخصيتن کي‬
‫جنم ڏنو آهي‪ ،‬جيڪي پنهنجي ڏاهپ‪ ،‬دانائي‪ ،‬سوچ‪ ،‬خدمت خلق ۽ فڪر‬
‫۾ دنيا جي ڪنهن خطي جي اهڙن انسانن کپپان گهپپٽ نپپه آهپپن جيڪڪڪي‬
‫اهي سڀ خصلتون ۽ خاصيتون رکندا هجپپن‪ .‬دنيپپا ۾ اهپڙي قسپپم جپپون‬
‫جيڪي به واجب احترام شخصيتون ٿي گذريون آهپپن انهپپن ۾ جيڪڏهپپن‬
‫پير غلم رسول شاهه جيلني جو نالو شامل ڪجي ته ڪو بپپه وڌاُء نپپه‬
‫هوندو‪ .‬سنڌ جي پپوئتي پيپپل علئقپپي ڪوهسپپتان جپي مشپهور جيلنپپي‬
‫گهراڻي جو هي سپوت ‪1918‬ع ۾ ٿاڻي بول خپپان ۾ پيپپدا ٿيپپو‪ ،‬سپپندس‬
‫والد جو نالو پير جهان شاهه جيلني هو‪ .‬پيپپر غلم شپپاهه جيلنپپي ٿپپاڻو‬
‫بول خان کانسواِء ميرپورخاص ۽ پٻڻ شپپريف ۾ پنهنجپپون رهائشپپگاهون‬
‫ٺهرايون ۽ مستقل طور تپپي اتپپي رهپپائش اختيپپار ڪيپپائون‪ .‬جنهپپن جپپو‬
‫خاص سبب اهو به هو ته پير صپپاحب جپپي مريپپدن ۽ معتقپپدن جپپو وڏو‬
‫تعداد دادو ضلعي کانسواِء حيدرآباد ‪ ،‬ٿرپارڪر‪ ،‬سانگهڙ ۽ ٺٽي ضپپلعي ۾‬
‫آهي‪ .‬سندس سياسي سپپماجي خپپدمتون سپپڄي ڄمپپار جپپاري رهيپپون‬
‫سندسن در تان ڪو به سوالي ڪڏهن به خالي نه موٽيو‪ .‬اڄ بپپه مل پڪ ۾‬
‫وڏن عهدن تي فائز ڪيترائي آفيسر موجود آهن جن پنهنجي شپپاگردي‬
‫جي زماني ۾ پير صاحب جن جپپي وظيفپپن تپپي پنهنجپپي تعليپپم مڪمپپل‬
‫ڪئي‪.‬‬
‫پير غلم رسول شاهه جيلني نه صپپرف ه پڪ مپپدبر‪ ،‬باصپپلحيت ۽ لئق‬
‫سياسي اڳواڻ هو بلڪه هن سماجي ڪمن ۾ به وڏي دلچسپي ورتپپي ۽‬
‫هميشه عام ماڻهن جي ڀلئي ۽ بهپپتري لِء جپپاکوڙ ڪئي ۽ خپپاص طپپور‬
‫ٿرپارڪر ۽ ڪوهستان جي مپپاڻهن جپپي ڀرپپپور خپپدمت ڪئي‪ .‬پيپپر غلم‬
‫رسول شاهه ‪1953‬ع ۾ سنڌ اسيمبلي ۽ ‪1962‬ع ۽ ‪1970‬ع ۾ ٿرپپپارڪر‬
‫مان قومي اسيمبلي جو ميمبر رهيپپو ‪.‬پپپاڻ پاڪسپپتان جپپي آزادي واري‬
‫تحريڪ ۾ پڻ ڀرپور حصو ورتو پير صپپاحب هپڪ دليپپر ۽ بپپاهمت سياسپپي‬

‫اڳواڻ هو جنهن وقت جي حپپاڪمن جپپي ڏاڍايپپن ۽ ڏه ڪاُء جپپو هميشپپه‬
‫مردانگي سان مقپپابلو ڪيپپو سپپنڌ ۽ قپپومي اسپپيمبلي جپپي ميمپپبر جپپي‬
‫حيثت ۾ مرحوم سنڌ جي مسئلن کي زوردار نموني پيش ڪيپپو ۽ عپپوام‬
‫جي جذبن ۽ خواهشن جي ترجماني ڪئي‪.‬‬
‫پير صاحب پنهنجي ذات ۾ هڪ انجمن ۽ ادارو هو جنهن ڪري سنڌ جپپي‬
‫سياست ۾ سپندس رايپپن ۽ خيپالن کپپي وڏي اهميپپت ڏنپپي وينپپدي هئي‪.‬‬
‫مرحوم ملپڪ جپپي سياسپپت ۾ اهپڙا اڻمپپٽ نقپپش چٽيپپا آهپپن جپپن کپپي‬
‫سياسي تاريخ ۾ هميشه ياد ڪيو ويندو‪.‬‬
‫پير غلم رسول شاهه جيلني مرحوم پاڪسپپتان پيپلزپپپارٽي جپپي بپپاني‬
‫چيئرمين سپپابق وزيراعظپپم قپپائدعوام شپپهيد ذوالفقپپار علپپي ڀٽپپو جپپو‬
‫ويجهو ساٿي هو‪ .‬جڏهن شهيد ذوالفقار علپپي ڀٽپپو فيلپڊ مارشپپل محمپپد‬
‫ايوب خان جي وزارت مان استعيفا ڏئي پيپلزپارٽي ٺاهڻ جو اعلن ڪيو‬
‫ته پير صاحب پڻ ايوب خان جو ساٿ ڇڏي اچي ڀٽي صاحب سان مليو‬
‫سندس دوستي جي ڪري سنڌ جون ڪافي اهم شخصيتون پيپلزپپپارٽي‬
‫۾ اچي شامل ٿيون جنهن ڪري پارٽي جي پوزيشن سڄي ملڪ ۾ تمپپام‬
‫گهڻي مضبوط ٿي وئي پير صاهب جو ڀٽي خاندان سپپان سپپاٿ آخپپري‬
‫دم تائين جاري رهيو‪.‬‬
‫پير غلم رسول شاهه جيلني جا سنڌ جي صحافت تي به وڏا وڙ ڪيپپل‬
‫آهن ‪ .‬جنهن جي شايد تمام گهٽ ماڻهن کي خبر هجي پيپلزپارٽي جي‬
‫ترجمپپان اخبپپار روزانپپه هلل پاڪسپپتان پيپپر صپپاحب پنهنجپپي ويجهپپي‬
‫دوست غلم مصطف ٰي جتوئي سان گڏ خريد ڪري ‪1970‬ع ۾ حيپپدرآباد‬
‫مپپان جپپاري ڪرائي‪ .‬جنهپپن ڪري روزانپپه ”هلل پاڪسپپتان“ جپپي‬
‫شروعاتي باني ڪارن ۾ پير غلم رسول شاهه جيلني جو نالو پڻ اچپپي‬
‫وڃي ٿو‪ .‬اخبار جي لِء مشينري ۽ ٻئي انتظام جپپو ڪم روزانپپه آفتپپاب‬
‫جي باني ايڊيٽر شيخ علي محمد مرحوم جي حوالي ڪرڻ جپپو فيصپپلو‬
‫پڻ پير صاحب پاڻ ڪيو هو ۽ اخبار شپايع ٿيپڻ بعپد اداري جپي ضپرورتن‬
‫جون ذميواريون بخوبي پوريون ڪيون‪ .‬جنهن ڪري ان زماني ۾ شپپهيد‬
‫ڀٽو پير صاحب کي پيپلزپارٽي جو خزانچي سمجهندو هو‪.‬‬
‫مهراڻ شوگر ملپپز ٽنڊو الهيپپار جپپي بپپورڊ آف ڊائريڪٽپپرس جپپي پهريپپن‬
‫چيئرمين هئڻ جو اعزاز به پير صاحب کي حاصل آهي‪ .‬پير غلم رسول‬
‫شاهه جيلني جپپون مل پڪ ۽ قپپوم لِء ڪيپپل خپپدمتون اڻ ڳڻيپپون آهپپن‪.‬‬
‫جيڪي سندس حياتي جي آخري ڏينهن تائين جاري رهيون جنهن ڪري‬

‫اڄ مل پڪ سپپان گ پڏ سپپڄي سپپنڌ م ڪوهسپپتان کپپان ڪارونجهر تپپائين‬
‫مسڪين ماروئڙا پير صاحب جي جدائي جي غم جا ڳوڙها ڳاڙي رهيا‬
‫آهن ڇاڪاڻ ته پير صاحب جي جدائي سپپان پاڪسپپتان خصوصپپن سپپنڌ‬
‫جي سياست ۾ جيڪو خال پيدا ٿيپپو آهپپي‪ ،‬سپپو سپپالن تپپائين ڀرجپپي نپپه‬
‫سگهندو ليڪن غريب ماڻهو پير صاحب مرحپپوم جپپي لئق فرزنپپد پيپپر‬
‫آفتاب حسين شاهه جيلني‪ ،‬پير امجد حسين شاهه جيلني ايم پپپي اي‬
‫۽ پير شفقت حسين شاهه جيلني عرف جاني سپپائين مپپان نااميپپد نپپه‬
‫اسانجي دعا آهي ته اللپپه تعپپال ٰي کيپپن پنهنجپپي عظيپپم والپپد جپپي‬
‫آهن‪.‬‬
‫نقش قدم تي هلڻ جي توفيق عطا فرمائي آمين‪.‬‬
‫سنڌ ڌرتي جو عظيم فرزند‪ ،‬بزرگ روحاني پيشوا ۽ راڄپپن جپپو را ڻو ‪8‬‬
‫فيبروري ‪1991‬ع تي رات جو اٽڪل يارهين وڳي هن فپپاني دنيپپا مپپان‬
‫لڏاڻو ڪري وڃي مالڪ حقيقي سان مليو‪.‬‬

‫مدر ايلسا قاضي‬

‫علم‪ ،‬ادب ۽ تعليم جي لحاظ کان سنڌ ڄڻ هيرن جي کاڻ آهپپي ۽ اه پڙن‬
‫املهه ماڻڪ موتين سان ڀري پئي آهپپي‪ .‬ان جپپا اڻ کپپٽ ڪردار اسپپان‬
‫وٽ موجود آهن‪ .‬اهڙن ئي ڪردارن مان عظيم هستي جنهن جي نالي‬
‫سنڌ يونيورسٽي ۾ تعليم فئڪلٽي پڻ آهي‪ .‬جنهن کي مڌر ايلسا پپپن چيپپو‬
‫وڃي ٿو‪ .‬اها عظيم هسپپتي ‪ 3‬آڪٽپپوبر ‪1884‬ع ۾ جرمنپپي جپپي شپپهر ۾‬
‫جنم ورتو‪ ،‬اها مسلم عورت جيڪا ادب جي ميدان ۾ نامور شخصپپيتن ۾‬
‫شامل آهي‪ .‬جنهپپن ڀٽپائي جپپي رسپالي کپي انگريپزي ٻپپولين ۾ ترجمپو‬
‫ڪري دنيا تائين متعارف ڪرايو‪ ،‬سپپندس ڪهپپاڻيون‪ ،‬افسپپانا‪ ،‬آکپپاڻيون‬
‫تپپوڙي شپپاعري ۾ دنيپپا جپپي ادب ۽ نصپپاب ۾ شپپامل آهپپن‪ .‬ڪاليجن ۽‬
‫يونيورسٽين ۾ پڙهايو وڃي ٿو‪ .‬اها هستي نه صرف ليکڪا‪ ،‬شاعره هئي‬
‫پر هو هڪ بهترين موسيقاره پپڻ هئي‪ .‬سپپندس لکيپپل شپپارٽ اسپپٽوريز‬
‫توڙي شاعري ۾ نيم ٽري اعلي مقام والرين ٿا‪ .‬انهپپي کانسپپواِء شپپاهه‬
‫عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري جي ترجمي ۾ پڻ سندس ور علمه آِء آِء‬
‫قاضپپي جپپي وڏي مپپدد ڪيپپائين‪ .‬مسپپز ايلسپپا قاضپپي ٻپپاراڻي ادب ۾ ۽‬
‫ٻاراڻي آکاڻين ۾ پڻ وڏو نالو آهي‪ .‬يونيورسٽي واشنگٽن جي لئيبريري ۾‬
‫پپڻ سپپندس ڪيپپل ادبپپي ڪم جپپو چ ڱو ورڪ سپپهيڙيل آهپپي‪ .‬جنهپپن ۾‬
‫‪ Temptations‬ڊرامو ) ‪Sindh Country life in three acts‬‬
‫‪1942‬ع ۾ شايع ڪيو ويو‪ .‬کيس ‪1920‬ع برصغير جي نپپامور ليک ڪن ۾‬

‫شامل ڪيو ويو‪ 82 ،‬ورهين جي ڄمار ۾ هي عظيم هستي لڏاڻو ڪري‬
‫وئي‪ .‬جنهن کي اسان لفظن سان ڪيتري به ڀيٽا ڏيون ڪيتري به خراج‬
‫عتقيدت پيش ڪريون اها گهٽ آهي‪ 18 .‬مئي ‪1967‬ع ۾ وفپپات ڪري‬
‫وئي‪.‬‬
‫سندس مڙهه ڄامشوري جي پٿريلي ڌرتپپي ۾ سپپندس ور علمپپه آِء آءِ‬
‫قاضي جي مزار ڀر سان تدفين ٿيل آهي‪.‬‬

‫مخدوم محمد زمان طالب المول ٰي‬

‫عبدالڪريم ميمڻ‬
‫عظيم شخصيتون تاريخ جپپا پيپپر هونپپديون آهپپن ۽ سپپنڌ ڌرتپپي جپپي اهپپا‬
‫خصوصيت آهي ته سنڌ قديم زماني کپپان تهپپذيب ثقپپافت‪ ،‬علپپم ۽ ادب‬
‫جي خزانن سان مال مال رهي آهي‪ .‬سنڌ ۾ جڏهن به ادب ۽ فڪر ايندو‬
‫آهي ته سڀ کان اول اسان جي چپن تان ڀٽائي گهوٽ جپپو نپپالو چپپري‬
‫ايندو آهي پر لطيف کان اڳ به هپي ڌرتپي هپال بزرگپن ۽ شپاعرن جپپو‬
‫مسڪن رهي آهي‪ .‬اهڙن بزرگن مان مخدوم نوح سرور به ه پڪ آهپپي‪.‬‬
‫پپپاڻ برصپپغير ۾ روحپپانيت ۽ تصپپوف کپپي ڦهلئڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيپپو‪.‬‬
‫مخدوم نوح ننڍي کنڊ جو اهڙو پهريون عالم هو جنهن قپپرآن مجيپپد جپپو‬
‫فارسپپي ۾ ترجمپپو ڪيپپو‪ .‬مخپپدوم محمپپد زمپپان طپپالب المپپول ٰي انهپپي‬
‫عظمي هستي جي خاندان سان تعلق رکندڙ ‪ 17‬هپپون سپپجاده نشپپين‬
‫هو‪ .‬مخدوم طالب المول ٰي جن جو جنم ‪ 9‬محرم ‪1338‬هجري بمطابق‬
‫‪ 4‬آڪٽربر ‪1919‬ع آچر ڏينهن هال ۾ ٿيو‪ .‬سندن والد بزرگوار جپپو اسپپم‬
‫گرامي مخدوم غلم محمد هو‪ .‬مخدوم محمد زمان طالب المول ٰي جي‬
‫تعليم ۽ تربيت سندن بزرگوار مخدوم محمد زمان طالب المپپول ٰي جپپي‬
‫تعليم ۽ تربيت سپپندس بزرگپپوار مخپپدوم غلم محمپپد ۽ چپپاچو مخپپدوم‬
‫غلم حيدر جي خدمت ۾ ٿي‪ .‬قرآن شريف جي تعليم انهي وقپپت عپپالم‬
‫۽ درگاهه شريف جي مجاور حافظ ولي محمد کان حاصل ڪئي سنڌي‬
‫جپپي تعليپپم اسپپتاد حپپاجي عبپپدالغفور وڪيلئي ۽ اسپپتاد عبپپدالرحمان‬
‫هالئي کان ورتائون‪ .‬فارسي عبدالحئي ٺيڙهي واري پڙهائي ۽ انگريزي‬
‫۾ سندن استاد غلم رضا ڀٽو هو‪.‬‬
‫شخصيت ۽ خدمتون‪:‬‬
‫مخدوم طالب المول ٰي گهپڻ رخپپي شخصپپيت ۽ اعلپ ٰي درجپپي جپپو ڏاهپپو‬
‫انسان هو‪ .‬سندس شهرت جا ڪيئي حوال آهن‪ .‬سندن روحاني حيپپثيت‬

‫کان سواِء سنڌ جي ادبي ۽ثقافتي حلقن ۾ مخپپدوم طپپالب المپپول ٰي جپپو‬
‫هڪ بلند مقام شاعر‪ ،‬نثر‪ ،‬نويس‪ ،‬اديب‪ ،‬محقپپق ۽ راڳ جپپو ڄپپاڻو جپپي‬
‫حيپپثيت سپپان معتپپبر مقپپام حاصپپل هپپو‪ .‬سپپندس شپپاعري ۽ ادب جپپي‬
‫مشرقي رنگن سان گڏ نج سنڌي رنگ بپپه رچيپپل آهپپن‪ ،‬پپپاڻ نپپه صپپرف‬
‫اعل ٰي درجي جپپا تخليقپپار هئا پپر ان سپپان ادبپپي تنطيپپم ۽ سلسپپلن جپپا‬
‫سرپرست هئا‪ .‬مخدوم صاحب علم ۽ ادب جو وڏو پارکو‪ ،‬فهپپم‪ ،‬فيپپض‪،‬‬
‫فڪر جو سرچشپپمو هپپو‪ ،‬سپپنڌي شپپاعري جپپي رنپپگ برنگپپي‪ ،‬ف ڪرن‪،‬‬
‫خيالن‪ ،‬تشبيهن ۽ عام فهم واري انداز کي مخدوم صاحب جن پنهنجپپي‬
‫اصپپلوب سپپان سپپنواري جڏهپپن اظهپپار ڪيپپو تپپه سپپندن شپپاعري جپپي‬
‫دلڪشي جو سحر ڌرتي جي ڪنڊ ڪڙڇ تي اثر ڇڏڻ لڳو‪ ،‬سندن اظهپپار‬
‫۾ ُتزبياني‪ ،‬محبوبي‪ ،‬جلوت جي خمال‪ ،‬مپپاهه لقپپا جپپي ڪڪڪاڪلن‪ ،‬زلفپپن‬
‫حسپپنا ڪيپپن جپپا دل آويپپز ع ڪس‬
‫جي پيچ و خمن‪ ،‬حسن جي سپپپني‪ُ ،‬‬
‫پرين جي وفائن ۽ بي وفائن جو انداز بنان سندن همعصرن کان نهايت‬
‫منفرد ۽ اعل ٰي هو‪ .‬سندن شعري سونهن جو هڪ مثال‪:‬‬
‫جو چاڪ نه ٿيو‪ ،‬سو گريبان ڪهڙو‪،‬‬
‫ليڙون نه ٿي سگهيو ته پوِء دامن ڪهڙو‪.‬‬
‫جنهن ۾ نه ٿيو عشق جو جنون خيز بپا‬
‫سچ پڇ ته سو انسان به انسان ڪهڙو‪.‬‬
‫مخدوم صاحب جي ان فڪر اسلوب مپروج گهپاڙيٽن جپي جپي پهريپل‬
‫لباس ۾ سنڌي بيت‪ ،‬ڪافي ۽ غپزل کپي هپن ڌرتپپي سپپان سپلهاڙيل نپج‬
‫ڪلسيڪي شاعري کي هڪ نئون جنم ڏنو ۽ سندن شپپعري جپپي زينپپت‬
‫جو ڪيف و سرور منجهس سپپمايل نغمگپپي ۽ موسپپيقيت واري ڀرپپپور‬
‫جڙاوت مخدوم صاحب جن جي اڳ ۾ ئي پاتل مان مرتبي کي سنڌ جي‬
‫سماجي‪ ،‬سياسي‪ ،‬روحاني ۽ ادبي حلقن ۾ وڌائي ويتر وڏو ڪري ڇڏيپپو‪.‬‬
‫سنڌ جپي مٿئيپن سپڀني حلقپن ۾ مخپدوم صپاحب جپن نپه صپرف هپڪ‬
‫پيراڻي گادي ڪري عزتون ۽ محبتون ماڻيون پپپر سپپندن اعل پ ٰي قپپدرن‬
‫واري شاعري کيس ماڻهن جي دلين ۾ ورسپپائي ڇڏيپپو‪ .‬اهپپو ئي سپپبب‬
‫آهي جو مخدوم صاحب جن جو روحاني سلسپپلو تپپه پنهنجپپن پپپوئلڳن‬
‫سان ئي رهيو پر سندن شپپاعري واري مپپان مرتپپبي کيپپن سپپاري سپپنڌ‬
‫سپان سپپلهاڙي رکيپپو ۽ اڃپا بپه اڻ ٽٽنپدڙ شپاعري وارن خمپارن ۾ هپي‬
‫ساري سنڌ سرشار رهندي پئي اچي‪ .‬مخپپدوميت ماڻينپپدي بپپه خپپادمي‬

‫واري اظهپپار عپپام مپپاڻهو جپپي راِء ۾ کيپپن وڏو عپپزت مپپاب بنپپايو جيئن‬
‫سندن مشهور شعر آهي‪:‬‬
‫اگر خدمت ڪرڻ جي نه آهي طاقت طالب المول ٰي‬
‫ته پوِء مخدومي دنيا ۾ وڏو منصب ته ڪونهي ڪو‪.‬‬
‫مخدوم صاحب نه صرف ادبي سنڌي سماج کي متعارف ڪيپپو تپپه هپپن‬
‫ڌرتي جي موسيقي مزاج رکندڙ جپپي بپپه نهپپايت سپپٺي طپپرح پرداخپپت‬
‫ڪئي‪ .‬نغمگي ۽ موسيقيت سان ڀرپور شاعري مخدوم صاحب جن کي‬
‫پنهنجي تعيمر ۾ نهايت منفپپرد ۽ اعلپپي مقپپام تپپي آ ڻي بيهپپاريو‪ ،‬خپپاص‬
‫طرح ته جڏهن استاد فيروز گل جي موسيقي سان سجايل رونپپا ليل پ ٰي‬
‫جي ُپر ترنم‪:‬‬
‫آواز ۾ جڏهن‬
‫اڱڻ ٻهاريان تنهنجون واٽون نهاريان‬
‫هوائن جي آڌار سماعتن تائين پڳو ته جهپپر جهنپپگ ۾ سپپندس شپپاعري‬
‫جي پهچ ٿيندي رهي‪.‬‬
‫مخدوم طالب المول ٰي جي سياست ۾ ‪1950‬ع کپپان حصپپو وٺپڻ شپپروع‬
‫ڪيو‪ .‬سندن رهنمائي سندن چاچي مخدوم غلم حيدر ڪئي‪1953 .‬ع ۾‬
‫سنڌ اسيمبلي ميمبري تي بنا مقابلي ڪامياب ٿيا‪ .‬پاڻ ان بعد پاڪستان‬
‫اسيمبلي جي چونڊن ۾ نه بيٺا مارشل کان پوِء نئين آئيپپن جپپي چپپونڊن ۾‬
‫پاڻ مرڪزي اسيمبلي جي ميمبر طور چونڊجي آيا‪ .‬بقپپول سپپائين جپپي‬
‫ايم سيد صاحب جي‪:‬‬
‫مخدوم محمد زمان طالب المپپول ٰي جپپي طپپبيعت جپپو اصپپل لڙو ادب‪،‬‬
‫ثقافت طرف ڌيڪ رهيو پر مڪاني ضرورتن ۽ وقت تپپي مصپلحتن جپپي‬
‫بنا پاڻ مجبورن سياست ۾ حصو وٺندا رهيپپا‪ .‬مخپپدوم صپپاحب پهريپپائين‬
‫مسلم ليگ ۾ هئا پر ‪1967‬ع کان شهيد ذوالفقار علي جپپي قپپائم ڪيپپل‬
‫پاڪستان پيپلز پارٽي جا باني ميمبر ۽ سپپينيئر وائيپپس چيئرميپپن رهيپپا‪.‬‬
‫پاڻ ‪1970‬ع ۽ ‪1977‬ع ۾ قومي اسپپيمبلي جپپا ميمپپبر چونڊيپپا‪ .‬سپپنڌ هپپن‬
‫سڄاڻ سخنور ۽ گهڻ رخپپي جپپامع صپپفات قلنپپدرانه شخصپپيت مخپپدوم‬
‫محمد زمان طالب المول ٰي جن جي ‪ 11‬جنوري ‪1993‬ع تي ‪ 73‬سپپالن‬
‫جي ڄمار ۾ علم و ادب جي مشعل روشن رکندي انتقپپال ٿيپپو‪ 9 .‬لکپپي‬
‫گودڙي رکندڙ سرواڻ جپپون خپپدمتون‪ ،‬محنتپپون‪ ،‬ڏاهپپپ ۽ ڏات منجهيپپل‬
‫دلين لءِ روشني جو مثال آهي‪ .‬سنڌي ادب جي بي بها مپپاڻڪ ۽ سپپنڌي‬

‫راڳ ۽ سپپڀيتا جپپا مپپان واري مهنپپدار جپپون خپپدمتون ۽ ڪاوشپپون ان‬
‫وسندڙ آهن‪.‬‬
‫دل فراحي پاڻ کان ساري حياتي ڪانه ٿي‪.‬‬
‫دل فروشي ٿا ڪيون جت ڳالهه ٿا اهڙي ڏسون‬
‫محمد عثمان ڏيپلئي ادب‬

‫۾ مزاحمت جو علمبردار‬
‫ڊاڪٽر فهميده حسين‬
‫محترم شخصيتن جو تجزيپپو ڪرڻ ۽ انهپپن جپپي ڪيپپل خپپدمتن ۽ ڇڏيپپل‬
‫ورثي کي ياد ڪرڻ سٺي ڳالهه آهي‪ ،‬ماضيَء ۾ جهاتي پائي ان جو ڇيد‬
‫ڪرڻ ۽ ماڻهن ۽ واقعن ‪ ،‬تاريخن ۽ تواريخ جي ڇنڊ ڇپپاڻ ڪڪڪرڻ بپپه اهپپم‬
‫آهي ۽ اهي ٻئي عمل ضرور ڪجن‪ .‬انهن نه صرف انهن شخصيتن جي‬
‫باري ۾ سندن دور جي باري ۾ ڄپپاڻ حاصپپل ٿئي ٿپپي بل پڪ فپپردن تپپوڙي‬
‫قومن کي ”خودشناسي“ جو به موقعو ملي ٿو‪.‬اهڙي پرک جي نپپتيجي‬
‫۾ گذريل ڪجهه سپپالن کپپان مرحپپوم محمپپد عثمپپان ڏيپلئي جپپي ڪيپپل‬
‫پورهئي کان مڃتا ملڻ لڳي آهي ۽ اهو تاثر عام ٿيپپو آهپپي تپپه هپپو ه پڪ‬
‫محڪم مزاحمتي انسان هپپو‪ .‬سپپنڌي ادب ۾ مزاحمپپت سپپان ڪمٽمنپپٽ‬
‫رکندر سمورا ليکڪ مون بهادر ۽ ارڏا ڏٺا جو پنهنجي ضمير سان سپپچو‬
‫رهڻ ئي دراصل هر ڪمٽمنٽ جو بنيپپاد آهپپي‪ .‬جپپي هپپو ڪنهپپن مقصپپد‪،‬‬
‫ڪنهن نصب العين سان واڳيپپل هجپپي تپپه پپپوِء ُان لِء ڏاڍ سپپان مهپپاڏو‬
‫اٽڪائڻ کان به ڪو نه ڪيٻائيندو آهپپي‪ .‬سپپندس رهنمپپائي سپپندس انپپدر‬
‫جي روشني جو ڪندي آهي ‪ .‬اهڙن ئي انپپدر جپپي روشپپن مپپاڻهو مپپان‬
‫ڏيپلئي صاحب به هڪ هو ۽ مون کي خوشي آهي تپپه مپپون نپپه صپپرف‬
‫کيس ڏٺو پر سندس ڌيُء زينت مرحپومه سپان دوسپتيَء جپي نپاتي آُء‬
‫ڪنهن وقت جهڙوڪر سندن گهر جي ڀاتي هئس‪.‬‬
‫مون کي ڏيپلئي صاحب جپي گهپڻ رخپي شخصپيت تمپام گه ڻو متپاثر‬
‫ڪيو‪ ،‬هن جو قلمي پورهيو ڪو هڪ ٻه نپپه پپپر ڏي پڍ سپپئو کپپان بپپه وڌي پڪ‬
‫ڪتابن تي مشتمل آهپپي جپپن ۾ هپپن وقپپت موضپپوعن جپپي ڪيپپتري بپپه‬
‫گهڻائي هجي‪ ،‬صنفون به مختلف آهپپن پپپر بنيپپادي ڳالهه جي ڪا مپپون‬
‫محسوس ڪئي آهي سا آهي عام ماڻهوَء کي وهمن وسوسن ۽ اجاين‬
‫ريتپپن رسپپمن جپپي ڪوڙڪي مپپان آزاد ڪرڻ لِء ذهنپپي سپپجاڳي جپپو‬

‫مقصد‪ ،‬ويساهه وسوڙل ۽ ضعيف العتقاد ماڻهن کي ڪڏهن مپپذهبي‬
‫ڪتپپپابن ذريعپپپي ئي سپپپمجهايائين تپپپه ڪڏهپپپن وري پيپپپر پرسپپپتي ۽‬
‫قبرپرستيَء جپپي خلف آواز اٿپپاري سپپندن ذهپپن کپپولڻ جپپي ڪوشپپش‬
‫ڪيائين‪ .‬ڪڏهن انسانن کي صحيح واٽ ڏيکپپارڻ لِء اسپپلم جپپو سپپهارو‬
‫ورتائين ته ڪڏهن ڪميونسٽ فڪر جو‪ .‬مقصپپد سپپندس هپپو انسپپان ۽‬
‫انسپپانيت جپپي ڀلئي‪ ،‬ڪڏهپپن صپپحافت ادب تپپه ڪڏهپپن سياسپپت جپپي‬
‫وسيلي هن اهي مقصد ماڻڻ جي جدوجهد ڪئي ۽ ان جپپي راهپپه ۾ ڏک‬
‫ڏاکڙا ‪ ،‬جيل سختيون سٺائين پر مزاحمت نه ڇڏيائين‪ .‬ادب جپي ميپپدان‬
‫۾ هن ڪا به صنف نه ڇڏي‪ .‬ڪهاڻيون ‪ ،‬ناول ‪ ،‬ڊراما لکڻ ۽ شپپاعري بپپه‬
‫ڪئي ته تنقيد تحقيق به‪ .‬پاڻ نپپه صپپرف ”سپپانگهڙ“ جه پڙو ه پڪ منفپپرد‬
‫تاريخي نپپاول لکيپپائين پپپر ڪيپپترائي تپپاريخي نپپاول ترجمپپو يپپا اخپپذ پپڻ‬
‫ڪيائين‪ .‬سائين پنهنجن ماڻهن کي سنڌ جي ويجهي ماضيءَ جي تاريپپخ‬
‫جو شعور به ڏنائين ته برصغير ۽ دنيا جي خاص ڪري اسلمي دنيا جي‬
‫تاريخ کان به واقف ڪيائين‪ .‬جنهن به موضوع تي لکيپپائين تمپپام بيبپپاڪ‬
‫ٿي لکيائين ۽ هر مدي خارج ‪ ،‬فرسوده خيپپال ۾ ف ڪر کپپي رد ڪيپپائين‪.‬‬
‫پاڻ هر قسم جي سماجي ۽ اخلقي برائي خلف جهاد ڪيپپائين ۽ وقپپت‬
‫سان ايندڙ نئين ف ڪر کپپي قبپپول ڪيپپائين ۽ ان ۾ يقيپپن رکپپي لکيپپائين‪.‬‬
‫منافقت نه ڪيائين ۽ ڪڏهن اهو ڪو نه سوچيائين ته ان کپپان اڳ وارو‬
‫فڪر ۽ نظريو شايد ان جي ابتڙ هو‪ .‬ڇو ته هن جي ذهنپپي ارتقپپا ۾ ه پڪ‬
‫تسلسل نظر اچي ٿپپو‪ .‬هپپن بپپس پنهنجپپي آدرش کپپي ئي اهميپپت ڏنپپي‬
‫جيڪو هو ”انسانيت جي ڀلئي ‪ ،‬سنڌي سماج جي سنوار ۽ سڌارو“‪.‬‬
‫”ڏاهري رنگ محل جهڙو ڪتاب لکنپپدڙ اديپپب ورهپپاڱي کپپانپوِء مپپذهب‬
‫جي نالي ۾ ٿيندڙ سياست ڏسي بنهه بپپدلجي ويپپو ۽ سپپندس تحريپپرن ۾‬
‫ٻين مذهبن لِء احترام ۽ صوفي واري اهنسا۽ عدم تشدد جو عزم اچي‬
‫ويپپو‪ .‬ان ڏس ۾ رشپپيد ڀٽي پَء ڏاڍو سپپٺو تجزيپپو ڪيپپو آهپپي لکپپي ٿپپو تپپه‬
‫”مرحوم ڏيپلئي جي سوچ ۽ ف ڪر ارتقپپا ۽ تبپپديلي جپپو نمايپپان مظهپپر‬
‫آهي‪ .‬اسان جي ٽهيَء ۽ ان کان پپپوِء واري نسپپل جپپو اديپپب بپپه ذهنپپي‬
‫ارتقا جي انهن ئي منزلن تان ٿيندو اڄ جي درجي تي رسيو آهي‪.‬‬
‫سچ ته اها حقيقت آهي ته سنڌي ادب جو اهو دور سپپنڌ ۾ مپپاڻهن جپپي‬
‫ذهني اوسر ۾ ڏاڍو اهم دور هو جنهن ۾ ادب ۽ صحافت جي کيتر ۾ جديد‬
‫لڙن اختيار ڪرڻ لِء همٿايائين‪ ،‬ادبي ۽ سياسي تحريڪن ۾ حصپپو وٺپپي‬
‫پنهنجن حقن لِء جاکوڙ ۽ ناانصافين خلف مزاحمت جپپو درس ڏنپپائين۽‬

‫اڄوڪي سنڌ ۾ جيڪو نئون ذهن آهي ان جي لِء راهون گهڙيائين ‪ .‬اهڙا‬
‫ماڻهو پاڻ تاريخ ٿيندا آهن‪.‬تاريخ ٺاهي‪ ،‬رقپپم ڪري بپپه وينپپدا آهپپن‪ .‬هپپو‬
‫ڪنهن سماج جي پيڙائن جي لِء صدائون ڏيندي ڏيندي پاڻ به ڄڻ ته ڪا‬
‫صدا بنجي ويندا آهن جيڪا ايندڙ نسلن تائين پئي گونجندي آهي‪.‬‬
‫سياسي حوالي سان ڏيپلئي صپپاحب سپپنڌ جپپي ون يپپونٽ واري دور ۾‬
‫قيد ٿيڻ ۽ ان سبب عوام جي ڏتڙجپڻ جپپو اکيپپن ڏٺپپو شپپاهد هپپو‪ ،‬سپپندن‬
‫سمورين مصيبتن ۽ ڏکن ڏولون جي لِء ذميوار طبقن ۾ هن کپپي وڏيپپرا‬
‫سرمائيدار مذهبي ٺيڪيدار ۽ ڪامورا اڳڀرا ڏسڻ ۾ آيپپا‪ .‬هپپن قلپپم سپپان‬
‫جهاد ڪري ان قهري ڪوٽ ۾ وڏا ڏار وڌا ۽ سنڌ جپپي عپپام مپپاڻهوَء جپپي‬
‫آواز کي اقتداري ايوانن تائين پهچايو ۽ پوءِ هپپن پنهنجپپي زنپپدگيءَ ۾ ئي‬
‫اهو قهري ڪوٽ ڪرندو ڏٺو!‬
‫ترقي پسند اديبن جي سٿ ۾ محمد ابراهيم جويي‪ ،‬مولنپپا گراميپَء يپپا‬
‫خود حيدربخش جتوئيَء جو ساٿ مليس ته ڄاتائين ته دنيپپا ۾ صپپحيح ۽‬
‫غلط‪ ،‬سچ ۽ ڪوڙ‪ ،‬نيڪي ۽ بديَء جي جنگ رڳو مپپذهبي حپپوالي سپپان‬
‫نه پر ادب جي محاذ تان به ڪري سپپگهجي ٿپپي ۽ مپپذهب وانگپپي ادب‬
‫کان به اهڙو ڪم وٺي سگهجي ٿو‪ .‬پوِء هن اهو محاذ به سنڀالي ورتو ۽‬
‫ان دور جي مناسبت سان ترقي پسند نظريي جون جي ڪي تقاضپپائون‬
‫هيون اهي پوريون ڪيائين ۽ ان کي انساني مفادن ‪ ،‬هاڪاري قپپدرن ۽‬
‫مطالعي جو حامي ۽ محافظ ڪري سمجهيائين ۽ پاڻ به لکيائين ۽ شيخ‬
‫اياز جهڙن اديبن جي دفاع ۾ به لکيائين‪.‬‬
‫انهن ڳالهين کي ذهن ۾ رکي چئي سگهجي ٿوته مرحوم محمد عثمان‬
‫ڏيپلئي سنڌ ۽ سنڌي سماج جپي هپڪ کپان وڌيپڪ محپاذن تپي اڳ ڪواڻي‬
‫ڪندي رهنمائي ڪئي‪ ،‬پر ضرورت ان ڳڪڪالهه جپپي آهپپي تپپه شخصپپيت‬
‫پرستيءَ کي ڇڏي سندس ڪيل ڪم جي تنقيد جي سائنسپپي ۽ علمپپي‬
‫ادبي معيارن تي پرک ڪئي وڃي‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 2:42 PM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫محمد صديق مسافر ‪ -‬اشرف عبدالله ميم ڻ‬
‫محمد صديق مسافر‬

‫سنڌ جو عظيم استاد ۽ شاعر‬
‫اشرف عبدالله ميمڻ‬

‫سنڌ جي علمي ۽ ادبي تاريخ ۾ محمد صديق ”مسافر“ جو نالو ان کپپي‬
‫وڏي عزت احترم سان ورتو وڃي ٿو جپپو هپپن سپپنڌ جپپي علپپم و ادب ۾‬
‫ڪيترائي اهڙا خزانه لکيا آهن يا انهن لِء ڪم ڪيپپو آهپپي جپپو جيڪڏهپپن‬
‫هن کي لڙ جو مرزاقليچ بيگ چئجي ته ان ۾ ڪو وڌاُء نه ٿينپپدو‪ .‬هپپونئن‬
‫ُ‬
‫ته محمد صديق ”مسپپافر“ پنهنجپپي علمپپي ۽ ادبپپي خپپدمتن جپپو ذ ڪر‬
‫سندس ڪتاب ”ڪليات مسافر“ ۾ گهڻو ڪيو آهي ڇاڪاڻ تپپه اهپپو ه پڪ‬
‫وڏو شاعر ۽ اعل ٰي نثرنويس پڻ هپپو‪.‬شپپاعري ۾ ان ڪيپپترائي شپپاگرد پپڻ‬
‫آهپپن‪ .‬محمپپد صپپديق ”مسپپافر“ ‪1879‬ع ٽنڊي بپپاگي جپپي ه پڪ شپپيدي‬
‫گهراڻي ۾ گلب خان جي گهر ڄائو هو ان جو والد آفريقي ملڪ زنجبار‬
‫مان غلم جي حيثيت سان پهرين مسقط آيو جتان پوِء ٺٽي آيو ۽ آخر ۾‬
‫بدين ضلعي جي تاريخي شهر ٽنڊي باگي لڏي آيو هو‪.‬‬
‫محمد صديق ”مسافر“ پرائمري اسڪول جو ماسپپتر هپپو جتپپان ترقپپي‬
‫ڪري اهو ٽريننگ ڪاليج فارمين ۾ استاد مقرر ٿيو‪ ،‬مرحوم جي ادبي ۽‬
‫علمي تاريخ ڊگهي آهي ‪1934 .‬ع ۾ هو ”سنڌ مسلم ادبپپي سوسپپائٽي“‬
‫جي ڪاروباري ڪميٽي جو ميمبر ٿيو‪ ،‬جنهن ۾ هُپپن کپپي تصپپنيف تپپاليف‬
‫ڪميٽي جو ميمبر مقرر ڪيو ويو‪ ،‬جيئن اهپپو ه پڪ اسپپتاد هئڻ سپپان گ پڏ‬
‫سٺو مضمن نگار ‪ ،‬ناقد ۽ شاعر به هو جنهپپن جپپي سپپنڌي ادب ۾ ڪيپپل‬
‫خدمتن کي هرگز نه وساري نٿو سگهجي‪ .‬ٽريننگ ڪاليپپج ۾ تعليپپم جپپي‬
‫نالي سان هڪ ماهوار رسالو به نڪرندو هو جنهن جو مسافر ايڊيٽر پپپڻ‬
‫ٿي رهيو‪ .‬جنهن ۾ هن علم و ادب تي ڪيترائي مضپپمون لکيپپا ان ۾ هپپن‬
‫سنڌ جي ماڻهن جا قديم فن ۽ ڪجهه رواج‪ ،‬پراڻيپپون نشپپانيون‪ ،‬ڏاهپپي‬
‫پڙهيل زال‪ ،‬علم جا شوقين شاگرد‪ ،‬تعليم ۽ تربيت انسان جي من جي‬
‫حقيقت ۽ طاقت ‪ ،‬صپپوفي ۽ تصپپوف ‪ ،‬زيپپب النسپپاَء ”مخفپپي“‪ ،‬پليپپگ‪،‬‬
‫چاند بيبي‪ ،‬پراڻيون نشانيون‪ ،‬مرزا جاني بيگ ۽ سنڌ جي شاعري جهڙا‬
‫تحقيق مضمون پڻ شامل آهن‪ .‬محمد صديق ”مسافر“ جي ڪي ڪتپپاب‬
‫لکيا اهي ديوان فاضل‪ ،‬قرب قليچ‪ ،‬هدايت المسلمين)‪ 6‬ڀا ڱا(‪ ،‬شپپهيد‬
‫ڪربل‪ ،‬غلمي ۽ آزادي جا عبرتناڪ نظارا‪ ،‬ممتاز دمساز‪ ،‬سڄاڻ زالپپون‪،‬‬
‫چونڊ مضمون‪ ،‬منازل مسافر ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن‪ .‬جڏهن ته مرزا‬
‫قليچ بيگ وانگر هن به ڪيتن ئي ڪتابن جا سنڌي ترجما ڪيا‪.‬جيڪي اڄ‬
‫به سنڌي ادب جا وڏا شپپاهڪار آهپپن‪ .‬محمپپد صپپديق ”مسپپافر“ علمپپي‬
‫ادبي مقالن لکڻ جپو مپاهر سپمجهيو وينپپدو هپو‪ .‬سپندس ڪتپابن مپان‬
‫خاص طور تي ديوان فاضل ۽ قرب قليچ مان ڪيتروئي مواد خانبهپپادر‬

‫محمد صديق ميمڻ جي ڪتاب جي سنڌ جپپي ادبپپي تاريپپخ ڀپپاڱي ٻپپي ۾‬
‫شامل ڪيو ويو آهي‪.‬‬
‫محمد صديق ”مسافر“ هڪ استاد پڻ هو‪ .‬معلم جي حيپپثيت ۾ ان جپپون‬
‫خدمتون وڌيڪ نمايان رهيون آهن خاص طور تي پڙهائي جي معاملي ۾‬
‫جڏهن اها ڪا سمجهاڻي ڏيندا هئا ته اهو ڪون سمجهبو هو ته اهو ڪو‬
‫سٺ ستر ورهين جو پوڙهو پيو ڳالهائي بلڪه ايئن محسوس ٿيندو هو‬
‫ته ڪو نوجوان آهي جيڪو ڳالهائي پيپپو‪ .‬پپپاڻ ‪1961‬ع ۾ وفپپات ڪئي ۽‬
‫کيس ٽنڊي باگي ۾ ئي دفن ڪيو ويو‪ .‬جپپتي هپپر سپپال سپپندس بپپرادري‬
‫وارا ”الحبش تنظيم“ جپپي طرفپپان ورسپپي ملهائينپپدا آهپپن ۽ مطپپالبو‬
‫ڪندا آهن ته مرحوم محمد صديق ”مسافر“ کي ان جي علمپپي ادبپپي‬
‫خدمتن تي ان کي رتبو ڏنو وڃي‪.‬‬
‫”مسافر “ سنڌ هو هڪ اهڙو شپپاعر هپپو جنهپپن شپپعر جپپي هپپر صپپنف‬
‫غپپزل‪ ،‬نظپپم‪ ،‬قصپپيدن‪ ،‬مثنپپوين‪ ،‬ربپپاعين‪ ،‬قطعپن ۽ مسپدس تپپي طبپپع‬
‫آزمپپائي ڪئي‪ .‬سپپندس لکيپپل ڪليپپات ‪ ،‬ڪافيون‪ ،‬مناجپپات‪ ،‬جپپا ڳا ۽‬
‫اسڪولي ٻارن جا گيپپت بپپه شپپامل آهپپن‪ .‬جي ڪي تعليپپم کپپاتي درسپپي‬
‫ڪتابن ۾ شامل ڪيا آهن‪ .‬ان مان ڏس هي منهنجي ٻلڙي ‪ ،‬واه ڙي تارا‬
‫سندس مقبول نظم آهن‪ .‬اهي نظم سنڌي جي پهرين ٻي درجپپي ۾ هئڻ‬
‫ڪري هر ڪنهن کي ياد آهن‪.‬‬
‫سنڌ جو خليل جبران‬

‫م ن محزون‬

‫نياز ڀٽي‬
‫ملڪ خصوصن سنڌ ۾ مائي ۽ مينپپدي جپپي حپپوالي سپپان مشپپهور شپپهر‬
‫ميهڙ ۾ به تمام وڏين شخصيتن جنم ورتو آهي‪ .‬م ن محزون هڪ تاريپپخ‬
‫ساز شخصيت هو‪ .‬هو عالم‪ ،‬اديب‪ ،‬ڪهاڻيڪار‪ ،‬مصور‪ ،‬تعليمپپي مپپاهر‪،‬‬
‫ڏاهو ۽ محقق هو‪ .‬خليل جبران جي تخليق کي سنڌي ٻپپولي ۾ متعپپارف‬
‫ڪرائيندڙ واحد شخص هو‪ ،‬جنهن ڪري کيپپس سپپنڌ جپو خليپپل جپبران‬
‫سڏيو ويندو آهي‪ .‬محمد نپپواز محپپزون ‪ 10‬جپپولِء ‪1933‬ع ۾ ميهپڙ جپپي‬
‫مشهور خاندان رئيس شفيع محمد ڀٽي جي گهر ۾ جنم ورتپپو‪ .‬سپپندس‬
‫وڏا اصل شجاع آباد جا هئا‪ .‬سندس ڏاڏو درياَء خان پنهنجي والد محمپپد‬
‫خان ۽ ڀاُء شجاع احمد سان گڏ ميرن جي لشڪر ۾ سپاهي هپپو‪ .‬ميپپرن‬
‫جي شڪست کانپوِء م ن محزون جي پڙ ڏاڏي محمد خان ڀٽي جوهي ۾‬
‫اچي سڪونيت حاصل ڪئي‪ .‬محمد خپپان جپپي وفپپات کپپان پپپوءِ محمپپد‬

‫نواز محزون جي ڏاڏي ميهڙ ڀرسان دريائي پاڻ جي نالي ڳوٺ ٻڌو‪ ،‬بعد‬
‫۾ سندس خاندان ميهڙ جي سيد علي اڪبر شپپاهه محلپپي ۾ لڏي آيپپو‪ ،‬م‬
‫ن محزون ابتدائي تعليم سپپيد علپپي ا ڪبر شپپاهه جپپي جوڙايپپل جپپامع‬
‫مسجد واري مدرسي مان حاصل ڪئي‪ .‬پاڻ سنڌي چار درجا ميهڙ جپپي‬
‫پرائمري اسڪول ۾ پڙهيا ۽ چوٿين اسٽينڊرڊ تائين ميهڙ جي هاءِ اسڪول‬
‫۾ پڙهيو‪ ،‬پاڪستان ٺهڻ کان اڳ سنڌ مدرسي ڪراچپپي ۾ پڙهپڻ ويپپو‪ ،‬بپپي‬
‫اي سنڌ مسلم ڪاليج ڪراچي مان پپپاس ڪيپپائين‪ .‬شمشپپير الحيپپدري‪،‬‬
‫رشيد ڀٽي‪ ،‬تنوير عباسي‪ ،‬رسول بخش پليجو به سندس ڪلسي رهيا‪.‬‬
‫ايم اي‪ ،‬ايپپل ايپپل بپپي سپپنڌ يونيورسپپٽي مپپان پپپاس ڪيپپائين بعپپد ۾ هپپو‬
‫جيوپيٿڪ آڪسفورڊ ڪاليج لهور مان پاس ڪيائين‪ .‬سپپرڪاري نپپوڪري‬
‫جي شروعات پاڪ فوج سيڪنڊ ليفيٽنٽ سان ڪيپپائين‪ .‬بعپپد ۾ ڪسپپٽم ۾‬
‫پرووينٽر آفيسپپر بڻيپو ۽ پپپوِء وري اسپپتيعف ٰي ڏئي‪1958 .‬ع ۾ مهيپڙ هپاِء‬
‫اسڪول ۾ سينيئر ٽيچر ٿيو‪ .‬ڪي اين شاهه اسڪول ۾ پ پڻ سپپينيئر ٽيچپپر‬
‫رهيو‪ .‬ان کان علوه خانپور‪ ،‬نصير آباد‪ ،‬راڌڻ‪ ،‬سنڌي ٻٽ پڙا هپپاءِ اس پڪول‬
‫جو هيڊ ماستر رهيو‪1986 .‬ع کپپان ‪1988‬ع تپپائين تعليپپم کپپاتي ميه پڙ ۾‬
‫ايس ڊي اي او رهيو‪ ،‬جڏهن ته ڀٽائي اسڪول ڪي اين شاهه ۾ پپپڻ هيپپڊ‬
‫ماستر رهيو‪ .‬جڏهن ته م ن محزون جا ڪيترائي ڪتاب ڇپيل آهن‪ .‬جن‬
‫۾ خليپپل جپپبران جپپا ترجمپپو ڪيپپل ڪتپپاب‪ ،‬ڪنپپوار جپپي سپپيج‪ ،‬ڀڳڪڪل‬
‫کنڀڙاٽيون‪ ،‬مجنون‪ ،‬پيغامبر جو باغ مرشپپد جپپو نيهپپن ۽ نيپپاپو‪ ،‬انسپپان ۽‬
‫شيطان‪ ،‬لڙڪ ۽ مپپرڪ‪ ،‬ا ڳواڻ‪ ،‬زمينپپي ديوتپپا‪ ،‬مي ڪا ولپپي جپپو پرنپپس‪،‬‬
‫درس محبپپت )ابپپوالڪلم آزاد( هپپڪ دور جپپو مپپاتم‪ ،‬بائيبپپل قپپرآن ۽‬
‫سائنس‪ ،‬سائين جو سپپوڳند‪ ،‬ه پڪ مجپپرم جپپو اعپپتراف )ڪرنپپل ميڊوز‬
‫شلر( سلطان صلح الدين ايپوبي‪ ،‬خالپد بپن وليپد ۽ ٻيپا ڪتپاب شپامل‬
‫آهن‪ .‬ان کان علوه اڻ ڇپيل ڪتاب جيڪي جلد ڇپجڻ وارا آهن‪ .‬انهن ۾‬
‫ڪتپپاب سپپيرت النپپبي صپپه )ريسپپرچ ورڪ( سپپيرت سپپيد المرسپپلين‬
‫)ريسپپرچ ورڪ( زنپپدگي جپپو جلپپوس )جپپبران ترجمپپون( سپپيلهه ڪنڊا ۽‬
‫ٻهروپ نگر شپپامل آهپپن‪ .‬محمپپد نپپواز ڀٽپپي عپپرف م ن محپپزون جپپون‬
‫ڪيتريون ئي ڪهاڻيون پڻ لکيل آهن‪ .‬م ن محپپزون تمپپام سپپٺو محقپپق‬
‫هو‪ .‬م ن محزون ‪ 8‬نومبر ‪1995‬ع مطپپابق ‪ 13‬جمادالثپپاني ‪1416‬هپپه‬
‫اربع ڏينهپپن خميپپس رات سپپوا ‪ 10‬و ڳي اسپپان کپپان جسپپماني طپپور‬
‫وڇڙي ويو‪ .‬سنڌ ۾ محزون صاحب جهڙو و عظيم مپپاڻهو ٻيهپپر مش پڪل‬

‫سان پيدا ٿيندو‪ .‬جيستائين سنڌ ۽ سنڌي ٻولي آهي‪ ،‬م ن محپپزون يپپاد ۽‬
‫دلين ۾ رهندو‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 2:33 PM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫دادي ليلن جون خدمتون ‪ -‬غلم حسين خاصخيلي‬

‫دادي ليلن جون خدمتون‬
‫غلم حسين خاصخيلي‬

‫سنڌ جي تاريخي شهر حيدرآباد جي ٿڌين هوائن واري علئقي هيرآباد ۾‬
‫جنم وٺندڙ دادي ليلن تعليم جي دنيپپا ۾ تمپپام وڏي خپپدمت ڪئي آهپپي‪.‬‬
‫نياڻين جپپي اسپڪولن کپپولرائڻ ۽ تعليمپپي شپپعور پيپپدا ڪرڻ لِء جي ڪا‬
‫جدوجهد ڪئي‪ .‬ان جدوجهد تي حيدرآباد سميت پپپوري دنيپپا جپپا مپپاڻهو‬
‫کيس سلم پيش ڪري رهيا آهن‪ .‬اهڙين شخصيتن کي هر ماڻهو سلم‬
‫ڪندو آهي‪ .‬دادي ليلن نياڻين جي تعليم لِء تمپپام وڏو ڪڪڪم ڪيپپو آهپپي‬
‫پاڻ به اسڪول ۾ نياڻين کي تعليم ڏيندي هئي‪ .‬اسڪولن ۾ نيپپاڻين جپپي‬
‫تعليم سان گڏوگپڏ هنپپر جپپي سپپکيا ڏيپڻ لِء اسپڪولن ۾ باقاعپپدي سپپان‬
‫ڪلس هليا ويندا هئا‪ .‬موجوده وقت ۾ بپپه دادي ليلن وانگپپر تعليپپم لِء‬
‫جدوجهد ڪرڻ جي ضرورت آهي‪ .‬دادي ليلن تعليمي شعور پيپپدا ڪرڻ‬
‫لِء سيمينار به ڪرايا‪ ،‬انهن سيمينارن ۾ تعليم جي اهميت بابت والپپدين‬
‫کي سمجهايو ويندو هو‪ .‬تعليم بنا انسان اڻپورو آهي‪ ،‬نياڻين لِء تعليپپم‬
‫تمام ضروري آهي نياڻين کي پنهنجو گهر وسائڻو هوندو آهپپي‪ .‬پڙهيپپل‬
‫لکيل ماُء پنهنجي اولد جپپي لِء تعليمپپي شپپعور کپپي ا ڳتي وڌائي ٿپپي‪،‬‬
‫دادي ليلن جو چوڻ آهي ته علم حاصل ڪرڻ سپپان انسپپان وٽ تمپپام‬
‫وڏي طاقت تمام وڏو هٿيار آهي‪ .‬جنهن وٽ علم جو هٿيار موجود آهي‪.‬‬
‫اهو گهر وڌيڪ مضبوط طاقتور آهي‪ .‬نياڻين کپپي تعليپپم ڏيپپاريو‪ .‬نيپپاڻين‬
‫کي پڙهائڻ سان معاشري ۾ علم جا ڏيئا وڌيڪ روشن ٿين ٿپا‪ ،‬علپم جپي‬
‫ڏئي ٻپرڻ سپان دنيپا جپي گهپرن ۾ وڌيپڪ روشپني پيپدا ٿئي ٿپي‪ .‬اهپڙي‬
‫روشني ۾ طاقت هونپپدي آهپپي‪ .‬علپپم جپپي روشپپني جيپپتري طپپاقت ور‬
‫هوندي‪ ،‬معاشرو اوترو وڌيڪ طاقت ور هوندو آهپپي‪ .‬داديپپي ليلن جپپي‬
‫اهڙي جدوجهد کپپي سپپلم ڪنپپدي اسپپان کيپپس ڀيٽپپا ڏئي رهيپپا آهيپپون‪.‬‬
‫اهڙين شخصيتن جو نالو هميشه روشن هونپپدو آهپپي‪ .‬دادي ليلن هينئر‬

‫به علم ادب جي لِء جدوجهد واسپپطي هپپر مپپاڻهوَء کپپي سپپبق ڏينپپدي‬
‫رهندي آهي‪ ،‬دادي ليلن هر ماڻهوَء کپپي پنهنجپپي پهريپپن جملپپي ۾ اهپپو‬
‫پڇندي آهي ته ڇا توهان پنهنجي نياڻين کي پڙهايو ٿا‪ .‬هر مپپاڻهوءَ کپپي‬
‫اهو چوي ٿي‪ ،‬بابا پنهنجي نياڻين کي پڙهايو‪ .‬نياڻين کي پڙهپپائڻ سپپندن‬
‫والدين جي اولين ذميواري آهي‪ .‬جنهپپن گهپپر ۾ نيپپاڻي اڻ پڙهيپپل آهپپي‪.‬‬
‫اهو گهر پريشانيَء واري حالت ۾ هونپپدو آهپپي‪ .‬اه پڙي پريشپپانيءَ کپپان‬
‫بچڻ لِء نياڻين کي علم ڏياريو‪ .‬دادي ليلن پنهنجپپي وقپپت ۾ اسپڪولن ۾‬
‫نياڻين کي تعليم ڏيارڻ سان گڏوگپڏ هنپر جپي سپيکا بپه ڏيارينپدي هئي‪.‬‬
‫نياڻين کي ڀرت ڀرڻ‪ ،‬گهپپر جپپو مپپاحول بهپپتر رکپڻ جهپڙن مسپپئلن تپپي‬
‫نياڻين کي سکيا ڏيپپارڻ لِء پريپڊ هليپپا وينپپدا هئا‪ .‬هنپپر ۽ علپپم جپپي لٽ‬
‫ٻرندي رهندي هئي‪ .‬دادي ليلن تعليپپم جپپي اهپڙي بهپپتر مپپاحول سپپبب‬
‫سندس جدوجهد کي هند توڙي سنڌ ۾ وڏي مڃتا ڏني پئي وڃپپي‪ .‬اهڙيپپن‬
‫شخصيتن وانگر هپپر مپپاڻهو جدوجهپپد ڪري تپپه هپپر گهپپر تپپائين تعليپپم‬
‫پهچي سگهي ٿپپي‪ .‬اهپڙي تعليمپپي جاڳرتپپا پيپپدا ڪرڻ واسپپطي دادي‬
‫ليلن جي ٻاريل ڏيئن کي وڌيڪ روشن رکڻ لِء اسپپان سپپڀني کپپي دادي‬
‫ليلن جي ساٿ ۾ ساٿ ڏئي سڏ ۾ سڏ ملئي هرهنڌ علم جپپا ڏيئا روشپپن‬
‫ڪرڻ لءِ جدوجهد جي راهه کپپي تيپپز ڪڪڪرڻ جپپي ضپپرورت آهپپي‪ .‬دادي‬
‫ليلن جي اهڙي جدوجهد ڪاميابي جي منزل ڏانهپپن قپپدم آهپپي‪ .‬اسپپان‬
‫سڀ قدم کي قدم سان ملئي هلڻ جي ضرورت آهپپي‪ .‬دادي ليلن تپپه‬
‫اڄ به اهو چوي ٿي ته سپپنڌ بزرگپپن اوليپپائن جپپي ڌرتپپي آهپپي‪ .‬جنهپپن ۾‬
‫شاهه عبداللطيف ڀٽائي‪ ،‬سچل سرمست کان وٺي ڪيترائي اهڙا هيپپرا‬
‫پيدا ٿيا آهن‪ .‬جن جدوجهد ڪندي علم جي ڏيئن کي روشن ڪيپپو آهپپي‪.‬‬
‫سنڌ ڌرتي علم جي حوالي سان پوري ۾ دنيا ۾ سڃاتي وڃي ٿي‪ .‬اهپپڙي‬
‫سهڻي ثقافت رکڻ واري ڌرتي تي هاڻ اسڪولن جي بند پيل هئڻ جپپون‬
‫ڳالهيون ٻڌي اکين ۾ لڙڪ اچي وڃن ٿا‪ .‬اسان سپپڀني کپپي گڏجپپي علپپم‬
‫جي ڏيئن کي روشن ڪرڻو پوندو اهڙي علم جپپي جپپاکوڙ لِء جدوجهپپد‬
‫ڪرڻ واسطي پنهنجپپي گهپپر‪ ،‬محلپپي‪ ،‬علئقپپي‪ ،‬شپپهر‪ ،‬يوسپپي‪ ،‬تعلقپپي‪،‬‬
‫ضلعي‪ ،‬صوبي ۽ ملڪ ۾ علم جي ڏيئي کي روشن رکڻ واسطي سچائي‬
‫سپپان قپپدم ک ڻڻ جپپي ضپپرورت آهپپي‪ .‬دادي ليلن جپپي اهپڙي تعليمپپي‬
‫جدوجهد کي روزاني عبرت طرفپپان شخصپپيتن کپپي ڀيٽپپا ڏيپڻ واسپپطي‬
‫ملهايل هفتي جي حوالي سان ڀيٽا پيش ڪري رهيا آهيپپون‪ .‬دادي ليلن‬

‫مهان شخصيت آهي‪ .‬کيس سلم پيش ڪريو ٿا ۽ دعا آهي تپپه سپپندس‬
‫جدوجهد تعليم لِء اڃان سگهاري بڻجي وڃي‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 4:21 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫رائچند راٺو ڙ ‪ -‬نند لل لها ڻو‬

‫سنڌ جو مايه ناز محقق ۽ تاريخ دان‪:‬‬
‫سرڳواسي رائچند راٺوڙ‬

‫نند لل لهاڻو‬
‫سنڌ ڌرتي جي ٿڌڙ ي مٽي ٿر جي ُڪک مپپان جپپن انمپپول شخصپپيتن جپپو‬
‫جنم ٿيو آهي‪ ،‬انهن ۾ سرڳواسي رائچند راٺوڙ جو نانُء پڻ سرفهرست‬
‫آهي‪ .‬هو تاريخ جو مشهور استاد‪ ،‬محقق ۽ جاکوڙيندڙ ڪردار ٿي گذريو‬
‫آهي‪ .‬سندس جنم ‪ 8‬نومبر ‪1912‬ع تي ٿر جي قپپديمي ۽ پرامپپن شپپهر‬
‫چت ُپپون مپپل سپپرتاڻي جپپي گهپپر ۾‬
‫چيلهار ۾ مينگهواڙ بپپرادري جپپي هپڪ َ‬
‫ٿيو‪.‬هن ننڍي هوندي کان ئي پنهنجي محنت تحت ‪1929‬ع ۾ فائنل پاس‬
‫ڪئي ۽ پوِء هڪ فرد پرائمري استاد طور ‪ 2‬مئي ‪1928‬ع ۾ چيلهار کپپان‬
‫هن عظيم پيشي جي شروعات ڪيائين‪ ،‬جنهن دوران ٽيچپپرس ٽريننپپگ‬
‫اسڪول حيدرآباد مان پي ٽي سي جا ڪورس ڪرڻ سپپان گڏوگپڏ ادبپپي‬
‫سرگرميون ۽ لکڻ واري ڪرت پڻ جاري رکيائين‪ .‬نوڪري ٽوڪري هج پڻ‬
‫ڪري هن چيلهار کانسواِء ڳوٺ عمر انڙ‪ ،‬آهوري‪ ،‬ديهه نورنگ سنگهه‪،‬‬
‫ڀوريلو‪ ،‬جوڳي مڙهي‪ ،‬ٽنڊوجان محمد‪ ،‬رائلو رند‪،‬سيرو سٿڙيون ۽ مٺپپي‬
‫۾ پڻ نوڪري ڪئي‪ .‬سندس ادبي دوستن ۾ مخدوم طالب المول ٰي‪ ،‬شيخ‬
‫اياز‪ ،‬نبي بخش بلوچ‪ ،‬نرسنگهه داس اوجها‪ ،‬ابراهيم جويپپو ۽ ٻيپپا اديپپب‬
‫شامل هئا‪ .‬پاڻ پهريون ڪتاب تاريخ ريگسپپتان لکيپپو‪ ،‬جي ڪو اڄ بپپه ٻپپن‬
‫جلدن ۾ هر ادب جو ذوق رکندڙ جي گهر ۽ لئبريري ۾ موجود آهي‪ ،‬هن‬
‫پير صاحب پٿوري جي سوانح عمري تي پڻ ڪتاب شايع ڪرايپپا هئا‪ .‬ان‬
‫کانسواِء ٿر جي لوڪ ادب سميت ٻين پڻ ڪافي موضپپوعن تپپي ڪافي‬
‫مواد ڇپيل توڙي اڻ ڇپيل موجود آهي‪ .‬سائين رائچنپپد راٺپپوڙ ‪1968‬ع ۾‬
‫ڀالوا ۾ حب الوطنيَء جي عظيم ڪردار ”مپپارئي“ جپپي ميلپپي ۾ مپپارئي‬
‫بابت مقالو پڻ پڙهيو هئائين ۽ سنڌ جو ناليوارو اديب ولي رام ولپپڀ پپپڻ‬
‫رائچند راٺوڙ جو شاگرد آهي‪ .‬جنهن پڻ هن شخصپپيت کپپان متپپاثر ٿپپي‪،‬‬

‫ادبي ڪاڄ ۾ پيپپر پپپاتو ‪ .‬رائچنپپد راٺپپوڙ هپڪ نهپپايت ئي قابپپل ۽ محنپپتي‬
‫استاد ‪ ،‬مخلص ۽ سچار دوست ۽ مثبت سپپوچ جپپو مپپالڪ هپپو‪ ،‬سپپندس‬
‫اکر پڻ تمام سهڻا ۽ موتي داڻا هوندا هئا ۽ هو هڪ عظيم فرص شناس‬
‫استاد هو سندس پٽ پرڀو ناشاد آهي‪ ،‬جيڪو بعد ۾ نفيپپس احمپپد شپپيخ‬
‫ٿيو ۽ ادبي ذوق جو ماڻهو آهي ۽ ڪافي عرصي کان سنڌي ادبپپي بپپورڊ‬
‫جي ٽه ماهي رسالي ”مهراڻ“ جي ايڊيٽر طور پڻ ادبپپي خپپدمت ڪري‬
‫رهيو آهي‪ .‬رائچند راٺوڙ هڪ اهپڙي سپپنڌ ڌرتيپَء جپپي پيپپاري شخصپپيت‬
‫هئي جنهن جي پياري نالي کان هند تپپوڙي سپپنڌ ۽ سپپڄي دنيپپا ۾ رهنپپدڙ‬
‫سنڌي پنهنجي ڌرتي جي سڃاڻپ سمجهن ٿا ۽ سندس ڪردار‪ ،‬عمل ۽‬
‫مهان ماڻهپي کان سڀ ڪو ئي واقف آهي ۽ اهڙا اعزاز هر ڪنهن کي‬
‫ملي نه سگهندا آهپن‪ .‬سپپندس ابپاڻي شپهر چيلهپار ۾ سپماجي تنظيپم‬
‫ريگستان ويلفيئر ايسوسئيشن پاران رائچند راٺوڙ جي نالي سپپان ه پڪ‬
‫لئبريري پڻ قائم ٿيل آهي‪ .‬سائين رائچنپپد راٺپپوڙ ‪ 31‬مئي ‪1968‬ع تپپي‬
‫هن فاني دنيا مان پرلوڪ پڌاريو‪ .‬اسان سمجهون ٿا ته سرڪاري توڙي‬
‫غيرسرڪاري ادارن کي اهڙن تاريخ جي هيرن کي ڪنهن بپپه صپپورت ۾‬
‫وسپپارڻ نپپه گهرجپپي ۽ رائچنپپد راٺپپوڙجي بپپاقي اڻ ڇپيپپل مپپواد کپپي‬
‫ميسارجي اڏوهي جو کاڌ ٿي وڃڻ کان پهرين ڇپائي‪ ،‬پڌرو ڪرڻ گهرجي‬
‫ته جيئن نيئن سنڌي نوجوان ٽهي کپپي ماضپپيَء جپپي تاريپپخ جپپو صپپحيح‬
‫اندازو ٿي سگهي‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 4:19 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫رشيد ڀٽي ‪ -‬خالد ٻانڀ ڻ‬

‫سنڌڙي رهي اسين نه رهياسين ته ڇا ٿيو‪:‬‬
‫رشيد ڀٽي‬

‫خالد ٻانڀڻ‬
‫رشيد ڀٽيَء تي لکڻ منهنجي وس سوچ کان تمپپام گه ڻو مٿپپاهون آهپپي‬
‫ڇو ته هو جنهن دور جو اديب ڏاهو‪ ،‬ڪهاڻيڪار‪ ،‬دانشور هڪ سچو کپپرو‬
‫انسان هيو‪ .‬انهن ڏينهن ۾ اسان جو وجود ئي ڪو نه هيپپو ۽ رشپپيد ڀٽپپي‬
‫تي لکڻ لِء رشيد ڀٽيَء جيڏي دل علمپي ادبپي سپوچ ٿپي گهرجپي‪ .‬هپو‬
‫شيخ اياز جو پڳ مٽ يار هيو ۽ شيخ اياز هن صديَء جو سنڌ لِء علمپپي‬

‫سوچ جو خزانون انمول موتي هيو ته رشپپيد ڀٽپپي ڇپپا نپپه هونپپدو‪ .‬مپپان‬
‫جيترو به هن کي پڙهيو ۽ سندس شخصيتن بابت ٻڌو آهي ته جاگيراڻي‬
‫محلو رشيد جي اوطاق اديب ڏاهن جي ڪچهريپپن جپپو مر ڪز هونپپدي‬
‫هئي ۽ سڄي سنڌ اچي رشيد ڀٽيَء وٽ جمپپع ٿينپپدي هئي جپپتي علمپپي‬
‫ڪچهرين ادبي سنگت جي ويهڪن جا ميل مچندا هئا‪ .‬رشيد ڀٽي ترقپپي‬
‫پسند سوچ رکندڙ انسان هيو‪ .‬جنهن پنهنجي پوري گهر کي ترقي پسند‬
‫ڪيپپو‪ .‬سپپندس خانپپدان جپپون نڀپپاڻيون اڄ بپپه سپپنڌياڻي تحري پڪ سپپان‬
‫لڳاپيل هجڻ سبب پوري سنڌ ۾ پنهنجي فڪري ڏاهپ نظرياتي ميدان ۾‬
‫بختاور‪ ،‬ڀاڳل ۽ شاهه جي سپپورمين جه پڙو ڪردار ادا ڪنپپديون رهپپن‬
‫ٿيون‪ .‬پر ان جي پٺيان سڄي رشيد ڀٽيَء جي محنت ۽ عظمپپت شپپامل‬
‫آهي‪ .‬رشيد ڀٽيَء جو مڪمل نالو عبدالرشپپيد ڀٽپپي ولپپد مولپپوي حپپافظ‬
‫عبدالحميد هو‪ .‬سندس جنپپم ‪ 20‬آگسپپٽ ‪1933‬ع ۾ سپپنڌ جپپي تپپاريخي‬
‫گاديَء جي هنڌ اروڙ ۾ ٿيو تڏهن ته سڄي ڄمار اورڙ جپپي پهپپاڙن وانگپپر‬
‫ڳاٽ اوچو ڪري زندگي گپپذاري‪ .‬رشپپيد ڀٽپپي مپپولئي شپپيدائي وانگپپر‬
‫صحافت سان به لڳاپيل رهيو هن پهريان پنهنجپپي والپپد جپپي هفپپتيوار‬
‫نڪرندڙ اخبار المنار ۾ صحافت جي شروعات ڪئي‪ .‬بعد ۾ الوحيد‪ ،‬نئين‬
‫سنڌ اخبار ۾ سب ايڊيٽر جڏهن ته صبح سنڌ ۾ نيوز ايڊيٽر رهيو ۽ مارشپپل‬
‫جي دور ۾ روزاني عبرت ۽ هلل پاڪستان ۽ برسپپات ۾ مسپپتقل ڪالم‬
‫لکندو رهيو‪ .‬رشيد ڀٽي جو تعليمپپي سپپفر ڳڻينداسپپين تپپه هپپن سپپنڌي‬
‫فائنل‪ ،‬انٽر ڊرائنگ ايم اي‪ ،‬ايل ايل بي ۽ ٺيڙهي جي دارالهد ٰي مدرسپپي‬
‫مان پڻ سند حاصل ڪئي هئي‪ .‬رشپپيد واريپپتڙ جپپي پرائمپپري اسپڪول‪،‬‬
‫ميونسپپپل هپپاِء اسپڪول‪ ،‬ل ڪاليپپج سپپکر‪ ،‬ڪراچپپي يونيورسپپٽي‪ ،‬سپپنڌ‬
‫مسپپلم ڪاليپپج ڪراچپپي‪ ،‬اسپپلميه ڪاليپپج سپپکر مپپان ڊگريپپون حاصپپل‬
‫ڪيون‪ .‬رشيد ڀٽپپي شپپروعاتي ڏينهپپن ۾ پيپپر علپپي محمپپد راشپپدي‪ ،‬پيپپر‬
‫حسام الدين راشدي‪ ،‬رحيم داد مولئي شيدائي جو ويجهو ره پڻ سپپبب‬
‫علم ادب ڏانهن چاهه وڌيس‪ .‬هن ڪتابن ۾ ڪهپپاڻين جپپو ڪتپپاب گه پڙي‬
‫گهڙي هڪ گهپاُء‪” ،‬مزاحيپه ڪهپپاڻيون“ سپپياري جپپي رات‪ ،‬اصپلوڪيون‬
‫لکڻيون مزاحيه ڪالم‪ ،‬جڏهن ته ناٽڪ عاشق زهر پياڪ‪ ،‬ڪهاڻيون جو‬
‫ٽيون ڪتاب‪ ،‬ديپس سپتا دلوارا جاڳيپا‪ ،‬مزاحيپه تقريريپن جپو ڪتپپاب‪،‬‬
‫اوڀاريون لهواريون‪ ،‬سوشلزم تي ڪتپپاب‪ ،‬سياسپپي‪ ،‬مسپپئلن جپپو حپپل‪،‬‬
‫سچ جو فلسفو‪ ،‬رياست ۽ آزادي ڪميونسٽ پڌر نامو ڪتپپابن سپپان گ پڏ‬
‫تاريخ تي‪ ،‬پاڪستان جا پراڻا شهر‪ ،‬جڏهن جهوڪ جهريو‪ ،‬لکيپپا‪ .‬ان کپپان‬

‫علوه دنيا جا عظيم افسانه‪ ،‬ناول‪ ،‬چپپتر لک ڻي‪ ،‬قپپومي شپپاعريَء جپپو‬
‫ڪتاب آڏي ڍال ۾ ڍال‪ ،‬تاريخي ترتيب ڏنل ڪتاب ”سنڌ جا پراڻڪڪڪا شپپهر”‬
‫انگلينڊ جا اڍائي سال تضپادن جپو فلسپفو‪ ،‬ترجمپو ٿيپل ويٽنپامي نپاول‬
‫ويرين جي وسندي” شامل آهن‪ .‬رشيد ڀٽي سنڌي ادبپپي سپپنگت سپپکر‬
‫جپپو بپپاني سپپيڪريٽري ۽ مر ڪزي پهريپپون سپپنڌي ادبپپي سپپنگت جپپو‬
‫سيڪريٽري جنرل هيو‪ .‬رشيد ڀٽي ‪ 16‬فيبروري ‪1988‬ع ۾ سپپنڌ سپپکر ۽‬
‫دوستن کي الوداع چئي نئون ڳوٺ جي قبرسپپتان ۾ وڃپپي آرامپپي ٿيپپو‬
‫ضپپرور آهپپي‪ .‬پپپر هپپن مهپپان شخصپپيت جپپي سپپنڌ جپپي سياسپپت ادب‬
‫صحافت‪ ،‬فلسفي‪ ،‬تاريخ ۽ همعصر دوستن تي جيڪا ڇاپ ڇڏيپپل آهپپي‪.‬‬
‫اها اڃا تائين ڇانيل آهي جن به رشيد ڀٽي کپپي ڏٺپپو يپپا ان جپپي ويجهپپو‬
‫رهيا ۽ علمي فيض حاصل ڪيو اهي اڄ به رشيد ڀٽي کي ساري ماضي‬
‫جي جاگيراڻي محلي جي گهٽين ۾ گم ٿي وڃپن ٿپا ڇپو تپه رشپيد سپنڌ‬
‫ڄائو اهو عظيم انسان هيپپو‪ .‬جنهپپن پنهنجپپي پپپوري زنپپدگي جدوجهپپد ۾‬
‫گذاري ڇڏي‪ .‬رشيد ڀٽي جو لکيل مقبول نظم سنڌڙي رهپپي اسپپين نپپه‬
‫رهاسين ته ڇا ٿيو قومي تحريڪ جپپي ڏهپپاڙن ۾ سياسپپي ادبپپي جلسپپن‬
‫محفلن ۾ ڏاڍو لکيو ۽ پڙهيو ويندو هو رشپيد جپي نظپپم ۾ سپپنڌ کپي دعپپا‬
‫سندس ذات ڏات ۽ سوچ جي سفر وانگر سدائين سرسبز آهي‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 4:18 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫روپلو ڪولهي ‪ -‬ويرجي ڪولهي‬

‫روپلو ڪولهي‬

‫ويرجي ڪولهي‬
‫انگريز سامراج سان مهاڏو اٽڪائيندڙ امپر ڪردار روپلپو ڪولهي جپي‬
‫پوئينرن متعلق هلنڙ بحث پڙهي سٺو لڳو‪،‬انهي ڳالھ تي آئون به متفق‬
‫آهيان ته اسان جا جيڪي به قومي هيروز آهپپن‪ ،‬انهپپن تپپي تحقيپپق ٿيپڻ‬
‫کپپي ۽ انهپن کپپي سپپرڪاري طپور “قپومي هيپپروز ”‪ ،‬جپپو اعپزاز ملپڻ‬
‫گهرجي‪ ،‬ڪڏهن ڪڏهن سوچيندو آهيان ته سرڪار جي تسليم ڪرڻ يپپا‬
‫نه ڪرڻ سان ڪهڙو فرق ٿو پوي‪ ،‬قومي هيپپرو تپپه قپپومي هيپپرو آهپپي‪،‬‬
‫سنهري ورقن تي هميشه ياد رهنپپدو پپپر وري بپپه اهپپو‬
‫جيڪو تاريخ جي ُ‬
‫ضروري آهي ته جنهن رياست جي قپپوم ۽ ڌرتپپي جپپي لِء جپپن مپپاڻهن‬

‫جان جا نظرانا ڏيئي ڌارين کي ڌڪي ڪڍيو هاڻ جڏهن اسان آزاد آهيپپون‬
‫ته موجوده رياسپت ۾ بنپا ديپپر جپپي انهپن سپمورن قپپومي هيپپروز کپي‬
‫سرڪاري اعزاز ڏيئي درسي ڪتابن ۾ شامل ڪيو وڃي ته جيئن اسپپان‬
‫جي ُاڀرندڙ ۽ ايندڙ نسل کي به خبر پوي تپپه تاريپپخ ۾ اسپپان جپپا قپپومي‬
‫هيرا ۽ قومي غدار ڪير هئا‪ .‬قومي غدار جن کي انگريز سرڪار پپپاران‬
‫خان بهادر‪ ،‬نواب ۽ سر جا خطاب ڏنا انهن کي ته اسان درسي ڪتپپابن‬
‫۾ هيرو ڪري پڙهايون ٿا پراصل جيڪي اسان جا هيروز آهن انهپپن کپپي‬
‫درسي ڪتابن ۾ شمل ڪرڻ لء تيار ناهيون ڇو؟؟ امپپر روپلپپو ڪولهي‬
‫صل ڳ وٺ ُڪونڀاري يونين ڪاُونسل هاڙ و‪ ،‬تپو مامچيرو جو رها ُڪو هو‬
‫ا ُ‬
‫‪ ،‬ڳ وٺ ُڪونڀپپاري ‪ ،‬ڳوٺ ڪويپپا کپپان اولپھ طپپرف‪ ،‬کارسپپر کپپان اتپپر‬
‫طرف‪ ،‬۽ مامچيرو کان اوڀر طرف واقعپپي آهپپي‪ .‬امپپر روپلپپو ڪولهي‬
‫جي پيءِ جو نالو سامتو‪ ،‬ماُء جو نالو ڪيسپپر ٻپپائي چوهپپاڻ‪ ،‬۽ زال جپپو‬
‫نالو ميڻاوتي هو‪ .‬دوستن کپپپرو طپپرف رهنپپدڙ سرڳواسپپي )مرحپپوم(‬
‫ڪامريڊ سترام ڪولهي جپپو ذڪ ڪر ڪيپپوته هُپپو امپپر روپلپپو ڪڪڪولهي جپپو‬
‫وارث آهي‪ ،‬ائين ئي آئون به ڪيئي وڏن فورمن تپپي اهپپا دعپپوي ڪري‬
‫چ ڪو آهيپپان تپپه آئون امپپر روپلپپو ڪولهي جپپو وارث آهيپپان‪ ،‬۽ آئون‬
‫ُ‬
‫سمجهان ٿو ته نه صرف ڪولهي قبيلي بل ڪه سپپموري سپپنڌ جپپي هپپر‬
‫ب وطن انسان کي اها دعوي ڪرڻ گهرجي‪ .‬پر تحقيپپق اهپپا ڪجپپي‬
‫ُ‬
‫مح ِ‬
‫هو ڪهڙي خاندان سان تعلق رکندڙ هو‪.‬سرڳواسي ڪامريڊ سپپترام‬
‫ته ُ‬
‫هو سابق ايم ايپپن اي‪،‬‬
‫ڪولهي سان تمام گهڻيون ڪچهريون ٿيل آهن‪ُ ،‬‬
‫۽ ڪولهي برادري جي معپپزز اڳڪڪواڻ سرڳواسپپي )مرحپپوم( پپپارو مپپل‬
‫ڪولهي جو تمام ويجهو دوست هونپپدو هپپو‪ ،‬ڪڪڪولهي بپپرادري جپپي هپپر‬
‫خاص گڏجاڻي ۾ گولڙچي جو سرڳواسي ڀڳوانداس موريپپو ڪولهي‪،‬‬
‫وڪيل ڀورومل ڪولهي )جيڪو هپپن وقپپت مٺپپي ۾ و ڪالت ڪري ٿپپو(‪،‬‬
‫سرڳواسي پارو مل ڪولهي‪،‬سرڳواسي ڪامريڊ سترام داس ڳوئيل‬
‫ڪولهي‪ ،‬پٽيل رامشي ڪولهي )جيڪو هينئر سامارو جپپي ويجهپپو رهپپي‬
‫ٿو پنهنجو ٻني ٻارو اٿس( وارا گڏ هوندا هئا‪.‬‬
‫سرڳواسي ڪامريڊ سترام داس ڪولهي اڪثر محفلن ۾ چوندو هو تپپه‬
‫هو ڪامريڊ هپپو۽ عپپوام لِء‬
‫هو امر روپلوڪولهي جو اصل وارث آهيان‪ُ ،‬‬
‫جاکوڙيندو هو‪ ،‬ان ڪري ڪير بپپه اعپپتراض ڪونه ڪنپپدو هپپو‪ ،‬وري بپپه‬
‫پارومل صاحب ٽوڪيندو هو ته ”تون امر روپلو ڪولهي جي پيپپر جه پڙو‬
‫به ڪونه آهين“‪.‬‬

‫سرڳواسي ڪامريڊ سپپترام داس ڪولهي ڏاڍو سپپٺو کپپاهوڙي مپپاڻهو‬
‫هو‪ُ،‬ان ۾ ڪوبه شڪ نه آهي‪ ،‬پر هن جو اصل ڳوٺ پيٿاُپور آهپپي‪،‬جي ڪو‬
‫منهنجي ڳوٺ ڌنا ڳام کان ‪ 6‬ڪلوميٽر ُاتپپر طپپرف آهپپي‪ ،‬جپپتي اڄ بپپه‬
‫هو ”روپپپو“ جپپا پوٽپپا آهپپن‪ .1 ،‬هپپن جپپو نپپالو‬
‫روپاڻي ڳوئيل رهن ٿا‪ ،‬۽ ُ‬
‫ورپوجيڪو ٻيو هو‪،‬امر روپلو ڪونه هو‪ ،‬هوُ پاڻ ۾ ‪ 3‬ڀائر هئا‪ ،‬روپو پويان‬
‫روپاڻي ڳوئيل‪ ،‬ڀورو پويپان ُڀپوراڻي ڳوئيپل‪ ،‬واهتپو پويپان واهتپواڻي‬
‫ڳوئيل‪ ،‬اڃان به رهن ٿا‪.‬‬
‫هڪ دوست لکيو ته ڳوئيل اصل ڀوڏيسر جپپا آهپپن‪ .‬ڀوڏيسپپر جپپي نپپالي‬
‫سان واقعي ‪ 2‬ڳوٺ آهن‪ ،‬هڪ ڀوڏيسر جيڪا نگپپر پپپارڪر وينپپدي ميپپن‬
‫روڊ تي اچي ٿي‪ ،‬جتي ُپراڻا جين مندر ۽ مسپپجد ٺهيپپل آهپپي‪ُ ،‬اتپپي هپپن‬
‫وقت ڪولهين جا ٽوٽل ‪ 6‬گهر آهپپن جي ڪي ”ڪاهويپپا چوهپپاڻ“ ن ُپپک جپپا‬
‫آهن‪ ،‬نئون دمبالو لڳ ڳوٺ ڪپپپري مپپوري تپپي رهنپپدڙ سپپيٺ هيپپرالل‬
‫ڪاهويو چوهاڻ ُانهن مان آهي‪ ،‬۽ ‪30‬کن گهپپر ميگهپپواڙن جپپا آهپپن‪ .‬ٻيپپو‬
‫ڳوٺ ڀوڏيسر ننگرپارڪر کان اوڀر طرف ڳڪڪوٺ ڀ پڙ تلُء۽ چوڙيپپو جپپي‬
‫ويجهو بلڪل انڊيا جي بارڊر تي واقع آهي‪ ،‬جنهن ۾ ڪولهين جپپا ‪ 5‬گهپپر‬
‫”ٿانوراڻي ڳوئيل“ رهن ٿا‪ ،‬جپپن جپپو هپن وقپت چ ڱو مپڙس ڳومپدو‬
‫ٿانوراڻي جيڪو واڍڪو ڪم ڪندو آهي‪ ،‬باقي ‪ 12‬کن گهر ٺ ڪرن جپپا ۽‬
‫گهرٻانڀڻن جا آهن‪ .‬ڪو وري امر روپلو جو گيڏ يپپو)ل ُڪ ڻ ‪ ،‬لپپٺ( رکيپپو‬
‫‪4‬‬
‫ويٺو آهي‪ ،‬جنهن جي ُبنياد تي وارثي جي دعوي ٿو ڪري‪ ،‬انهن دوستن‬
‫جي لِء عرض آهي ته امر روپلو ڪولهي تمپپام وڏو بهپپادر‪ ،‬سپپورهيه‪ ،‬۽‬
‫همت وارو انسان هو‪ ،‬جيڪو هميشه پاڻ سان تلپپوار ک ڻي هلنپپدو هپپو‪،‬‬
‫هپپو جنپپگ‬
‫ڪيئي نالي وارا بهادر ُان جي سامهون بيهي نه سگهندا هئا‪ُ ،‬‬
‫وڙهندي ئي گرفتار ٿيو ۽ ان کي ڦاسي ڏني ويئي‪ .‬مپپونکي حيپپرت ٿپپي‬
‫ٿئي ته امر روپلو ڪولهي گيڏيو کڻي ڪڏهن هلندو هو؟؟؟؟؟؟‬
‫امر روپلو ڪولهي جي باري ۾ مذڪوره تاريخ اسپپان کپپي ننگپپر پپپارڪر‬
‫جهوني جي واتان ٻڌڻ لَء ملي ٿي‪ ،‬آئون سمجهان ٿو تپپه اهپپا‬
‫واسي هر ُ‬
‫ئي اسان کي حقيقت سمجهڻ گهرجي‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 4:14 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫رونا ليل ٰي ‪ -‬آغا قيوم‬
‫آغا قيوم‬

‫رونا ليل ٰي‬

‫ڍاڪا ۾ ڪرڪيٽ ورلپڊ ڪڪڪپ ‪2011‬ع جپپي افتتپپاحي تقريپپب ۾ دنيپپا کپپي‬
‫جهومائي ڇڏيندڙ بنگالي گلوڪاره جنهن جو تعلقي هاڻ بنگلديش سپپان‬
‫آهي جا اڳ سنڌ جي مشپپهور گلو ڪاره هئي رونپپا ليلپ ٰي تقريپپب ۾ سپپنڌ‬
‫سان محبت جو اظهار ڪنپپدي لعپپل ميپپري پپپت رکيپپو ڀل جهپپولي للپڻ‪،‬‬
‫سنڌڙي دا‪ ،‬سيوهڻ دا‪ ،‬شهباز قلندر واري ڌمال ڳائي ٻڌندڙن تپپي وجپپد‬
‫طاري ڪري ڇڏيو ۽ جڏهن رونا ليل ٰي دنيپپا آڏو قلنپپدر جپپي ڌمپپال ڳائي‬
‫رهي هئي ته سندس اکين ۾ ڳوڙها تري آيا‪ ،‬هپپن جپپو سپپنڌ سپپان دريپپا‬
‫جهڙو رستو هو‪ .‬هن سنڌ کي ڳائي سنڌ ڌرتي جو حق ادا ڪري ڇڏيپپو‪.‬‬
‫اڄ سپپنڌ جپپو نئون نسپپل سپپنڌي ٻپپولي جپپي مپپن موهينپپدڙ آواز واري‬
‫فنڪاره کي سڃاڻي به گهٽ ٿو رونا ليل ٰي سنڌي سنگيت ۽ سنڌي ٻولي‬
‫جي وڏي خدمت ڪئي‪ .‬هو اڄ پاڪستان ۾ موجپپود نپپه آهپپي پپپر سپپنڌي‬
‫موسپپيقي لِء سپپندس خپپدمتون بپپي مثپپال ۽ لزوال آهپپن‪ .‬رونپپا ليل پ ٰي‬
‫پاڪستان نه پر ننڍي کنڊ جي عظيم گلوڪاره آهي جنهن کي موسپپيقي‬
‫جا متوال اڄ به وڏي چاهه سان ٻڌندا آهپن‪ .‬سپنڌ بپه هپن سپان مسپيحا‬
‫جهڙي محبت ڪئي‪ .‬گڏيل پاڪستان جي مشهور معروف فن ڪاره رونپپا‬
‫ليل ٰي ‪1951‬ع ڌاري اڳوڻي مشرقي پاڪستان ۾ سيد امداد علپپي جپپي‬
‫گهر ۾ جنم ورتو‪ .‬سندس هڪ ڀيڻ دينا ليل ٰي جپپا پ پڻ ڳائينپپدي هئي سپپان‬
‫مخدوم محمپپدزمان طپپالب المپپول ٰي جپپي نهپپن هئي‪ ،‬رونپپا ليلپ ٰي راڳ ۽‬
‫موسپپيقي جپپي تعليپپم اسپپتاد عبپپدالقادر پيارلپپگ کپپان حاصپپل ڪئي‪.‬‬
‫بنگلديش جي وجود ۾ اچڻ کپپان اڳ رونپپا ليل پ ٰي جپپو مپپن موهينپپدڙ آواز‬
‫سنڌي فلمن لِء لزم سمجهيو ويندو هو‪ ،‬سنڌي فلمپپون سپپندس ڳايپپل‬
‫گپپانن جپپي ڪري ئي هپپٽ وينپپديون هيپپون‪ .‬رونپپا ليل پ ٰي سپپنڌي‪ ،‬اردو‪،‬‬
‫پنجابي ‪ ،‬بنگالي‪ ،‬سرائيڪي ۽ بلوچي ۾ به ڪيئي گيت ڳايا پپپر سپپندس‬
‫اصل سڃاڻپ سنڌي فلمي گيت آهن‪ .‬سندس مشهور گيتن ۾ ”منهنجپپا‬
‫سائين سنڌي ٽوپي وارا“‪” ،‬ڪيئن پرچايپپان تپپوکي“‪” ،‬ل ڳايم نيهپپن جپپو‬
‫ناتو“‪” ،‬هڪ مٺڙو ال منهنجو مٺڙو“‪ ” ،‬چو چور منهنجي دل جپپو چپپور“‪،‬‬
‫”منهنجي اڱڻ تي آيا“ ۽ ”اڱڻ ٻهاريپپان تنهنجپپو واٽپپون نهاريپپان“ جه پڙا‬
‫ڪامياب گيت شامل آهن‪ .‬رونا ليل ٰي اردو فلمن ۾ به ڪافي گيپپت ڳايپپا‬
‫جن ۾ ”ڪاٽي نه ڪٽي ري“‪ ،‬توهي بتا پگلي پون“‪”،‬دنوا دنپپوا ۾ گنپپون“‪،‬‬
‫”واعدي ڪرڪي صنم تم نپپه آئي“‪” ،‬هميپپن کپپو ڪر بهپپت پڇتپپائوگي“‬
‫جهڙا سدا بهپپار گيپپت شپپامل آهپپن‪ .‬رونپپا ليلپ ٰي گه ڻو وقپپت پاڪسپپتان‬

‫)خاص ڪري سنڌ( ۾ رهي‪ .‬اهي انمپپول گهڙيپپون جي ڪي هپپن مرڪنپپدڙ‬
‫ٻهڪندڙ چهري سنڌ جي چاهه ۾ گهاريون تن جي مهرباني‬

‫رئيس الهي بخش ٻانڀڻ‬

‫شڪيل احمد ڪٻر‬
‫سنڌ ڌرتيَء جي ڪک سدائين املهه انسانن کپي جنپم ڏنپو آهپي‪ .‬اهپڙن‬
‫انسانن مان هردلعزيز‪ ،‬درويش صپپفت ۽ سپپنڌ پرسپپت انسپپان مرحپپوم‬
‫رئيس الهي بخش خان ٻانڀڻ به هڪ هو‪ .‬مرحپپوم رئيپپس الهپپي بخپپش‬
‫خان ٻانڀڻ رياست خيرپور جي زماني ۾ ه پڪ وڏي ڌا ڪي واري زمينپپدار‬
‫رئيس جلل خان ٻانڀڻ جي گهر ۾ سن ‪1933‬ع تعلقپي فيپض گنپج جپي‬
‫ڳوٺ ڪنڊيپپاري ۾ جنپپم ورتپپو ۽ هپپو پنهنجپپي والپد جپپو اڪيلپپو پپٽ هپپو‪.‬‬
‫مرحوم ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۽ بعد ۾ نپپاز هپپاِء اس پڪول خيرپپپور‬
‫مان فائينل پاس ڪيائين‪ .‬هپپي اهپپو دور هپپو جڏهپپن تپپه مرحپپوم رئيپپس‬
‫جلل خان حر تحريڪ دوران گرفتار ٿي خيرپور وڃي قيد ٿيپپو ۽ انگريپپز‬
‫سرڪار کان معافي نه وٺڻ‪،‬وفاداري جپپو اعلن نپپه ڪرڻ تپپي ان وقپپت‬
‫جي رياستي وزير اعجاز علي جي حڪم تي زهپپر ڏيپپارائي شپپهيد ڪيپپو‬
‫ويو‪ .‬والد صاحب جي وفات بعد مرحوم رئيس الهي بخش خپپان ٻپپانڀڻ‬
‫چار درجا انگريزي پڙهڻ بعد تعليم ڇڏي ڏني‪.‬‬
‫هو سال ‪1960‬ع يونين ڪائونسل ڪنڊياري جپپو چيئرميپپن چونڊيپپو ويپپو‬
‫جڏهن ته سال ‪1962‬ع ۾ اولهه پاڪستان اسپپيمبلي جپپو ميمپپبر ۽ سپپال‬
‫‪1970‬ع ۾ سنڌ اسيمبلي جو ميمبر چونڊيو ويو ‪ .‬مرحوم سپپنڌ اسپپيمبلي‬
‫جي ميمبر ٿيڻ دوران سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي جو درجو ڏيپپارڻ جپپو‬
‫بل اسيمبليَء ۾ پيش ڪيو تپپه سپپنڌيَء جپپي ويريپپن جپپي هپڪ وڏي انپپگ‬
‫سندس لطيف آباد واري بنگلي تي هٿياربنپپد ٿپپي حملپپو ڪيپپو‪ .‬جنهپپن ۾‬
‫سندس جانثار ساٿين ۽ ملزمپپن حملپپه آورن جپپو مقپپابلو ڪري کيپپس‬
‫بچائي ورتو‪ ،‬جنهن ۾ ڪجهه ماڻهو شهيد ٿي ويا ۽ وڏي انگ ۾ ڦٽجپپي پپڻ‬
‫پيا هئا‪ .‬پر هن مرد مجاهپپد پنهنجپپي والپپد جپپي نقپپش قپپدم تپپي هلنپپدي‬
‫ڪڏهن به آڻ نه مڃي‪ .‬مرحپپوم پنهنجپپي دور اس پڪول‪ ،‬اسپپپتالون ۽ روڊ‬
‫رستا ٺهرائي عوام کي جيڪي سهولتون ڏياريون اهي اڄ به هتپپان جپپي‬
‫عوام کي سندس ياد ڏيارين ٿيون مرحوم رئيس الهي بخش خان ٻانڀڻ‬
‫کي جڏهن ملڪيت زمين جو حصو مليو ته هن ڪنڊياري ڳوٺ جپپي ڀپپر‬
‫واري زمين تي ظفرآباد نالي سان نئون ڳوٺ آباد ڪيو جيڪو سپپندس‬

‫پٽ جي نالي تي آهي‪ .‬اتي کولرايل پرائمري اس پڪول کپپي بعپپد ۾ مڊل‬
‫ڪرايو ۽ هڪ شاندار هاسٽل پڻ جوڙايائون ته جيئن پري پپپري جپپا ٻپپارڙا‬
‫ان ۾ رهي سگهن ۽ ان هاسٽل ۾ کائڻ پيئڻ جو خرچ به مرحپپوم پنهنجپپي‬
‫کيسي مان ڀريندو هو‪ .‬سپپال ‪1975‬ع ۾ جڏهپپن جهپپاجهه ريگيپپوليٽر تپپي‬
‫هاِء اسڪول منظور ٿيو ته انکي جلدي ساڳي سال هلئڻ لءِ بجيٽ نه‬
‫هئي‪ .‬جنهپپن تپپي مرحپپوم ان وقپپت پپپاڻ ‪ 25‬هپپزار روپيپپه ڏئي سپپامان‬
‫گهرائي اسڪول هلرايو ‪ .‬سال ‪1964‬ع سنڌ يونيورسپپٽي ۾ سپپنڌ الجپپي‬
‫جو شعبو کوليو ويو ۽ مخير حضرات کي مالي مدد جي اپيل ڪئي وئي‬
‫ته مرحوم ان ۾ پڻ ڀرپور حصو ورتو‪ .‬مرحوم سنڌ اسيمبلي جپپي ميمپپبر‬
‫جپپي حيپپثيت ۾ ڪارروائي سپپنڌي ٻپپولي ۾ هلئڻ ‪ ،‬ڳوٺن ۾ نوڪريپپون ۽‬
‫داخلئن جي ڪوٽا وڌائڻ لِء ڀرپور جدوجهپپد ڪئي ‪ .‬مرحپپوم کپپي تعليپپم‬
‫جي پکيڙ جو وڏو اونو هوندو هو ۽ تعليمي مسئل حل ڪرائڻ لءِ هو وڏن‬
‫وڏن آفيسرن کپپي ظفپپر آبپپاد وٺپپي اچپپي مسپپئل ٻڌائينپپدو هپپو‪ .‬مرحپپوم‬
‫ڪيترن ئي غريب شاگردن جي ڳجهي طريقپپي سپپان مپپدد ڪنپپدو هپپو‬
‫جيڪي بعد ۾ پڙهي وڏن عهدن تائين پهتا‪ .‬مرحوم سنڌي مسلم جماعت‬
‫ڪراچي کي فعال بنائڻ سميت سنڌ سرڪار کان ديهه کانٽو ٺٽو روڊ تي‬
‫‪ 55‬ايڪڙ زمين منظور ڪرائي جتي سنڌي ماڻهن لِء گهپپر جپپو انتظپپام‬
‫ڪرڻو هو پر مرحوم جي وفات بعد اهو ڪم اڌورو رهجي رهيو‪.‬‬
‫رئيس الهي بخش خان ٻانڀڻ جي مقبوليت جو اندازو ان مپپان ل ڳائي‬
‫سگهجي ٿو ته ‪1970‬ع وارين چونڊن ۾ جڏهن شهيد ذوالفقار علپپي ڀٽپپو‬
‫جي پ پ هر هنڌ ڪاميابي حاصپپل ڪري رهپپي هئي تڏهپپن هپپن پ پ‬
‫اميدوار رئيس محمد ملوڪ شر کي ‪ 18‬هزار ووٽن جي اڪثريت سپپان‬
‫آزاد اميدوار طور شڪست ڏني ۽ سنڌ اسيمبلي جو ميمبر بڻيو‪ .‬جنهپپن‬
‫تي ڀٽي صاحب به کيس تار ذريعي مبارڪباد ڏني هئي‪ .‬جڏهپپن تپپه هپپن‬
‫کان اڳ درگاهه راڻي پور جي پير سپپيد اڌل شپپاهه کپپي شڪسپپت ڏئي‬
‫مغربي پاڪستان اسپپيمبلي جپپو ميمپپبر چونڊيپپو ويپپو هپپو‪ .‬مرحپپوم جپپي‬
‫دوستن جو حلقو به تمام وسيع هو شهيد ڀٽو‪ ،‬فيلڊ مارشل ايوب خپپان‪،‬‬
‫مرحوم محمد خان جوڻيجو‪ ،‬سيد غوث علي شپپاهه‪ ،‬سپپيد قپپائم علپپي‬
‫شاهه‪ ،‬مرحپپوم نسپپيم احمپپد کپپرل‪ ،‬ميپپان فيپپض محمپپد عباسپپي‪ ،‬ميپپر‬
‫رسول بخش ٽپپالپر‪ ،‬ڄپپام صپپادق علپپي‪ ،‬سپپيد عبپپدالله شپپاهه‪ ،‬سپپردار‬
‫رضامحمد ڏاهري‪ ،‬حاجي رحمت اللپپه به پڻ‪ ،‬سپپيد منظپپور علپپي شپپاهه‬
‫هالڻي وارو‪،‬سردار امتياز ڦلپوٽو سميت اني پڪ دوسپپت سپپندس حلقپپه‬

‫احباب ۾ شامل هئا‪.‬جلل الدين ظفر‪ ،‬سندس اولد ۾ رئيس ساجد علي‬
‫خان‪ ،‬زاهد علي ‪ ،‬ڪاشف خان‪ ،‬آصف خان شامل آهپپن‪ .‬مرحپپوم جپپي‬
‫وفات بعد سندس پٽ جلل الدين ظفر هڪ ڀيپپرو‪ ،‬رئيپپس سپپاجد علپپي‬
‫ٻپانڀڻ ‪ 2‬دفعپپا ۽ زاهپپد علپپي ٻپانڀڻ ‪ 2‬دفعپپا ايپم پپپي اي جپپي سپيٽن تپپي‬
‫اڪثريت سان ڪامياب ٿيندا رهيا آهن‪ .‬هن خاندان جپپو اڄ پ پ سپپان‬
‫تعلق آهي ۽ پنهنجي والد جپپي خپپدمت خلپپق جپپي پاليسپپي تپپي هلنپپدي‬
‫عوام سان ناتو جوڙي رکيو اٿپن‪ .‬مرحپپوم ‪1978‬ع ۾ دل جپپو دورو پپپوڻ‬
‫سبب ڪراچي جي جناح اسپتال ۾ لڏاڻو ڪري ويپپو‪ .‬جنهپپن کپپي آبپپائي‬
‫ڳوٺ آڻي مٽي ماُء حوالي ڪيو ويو‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 4:09 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫رئيس پنهل خان چان ڊيو ‪ -‬ذوالفقار خاصخيلي‬
‫ذوالفقار خاصخيلي‬

‫رئيس پنهل خان چانڊيو‬

‫سنڌ تاريخ ساز شخصيتن سان مپپال مپپال آهپپي‪ .‬اهپپي شخصپپيتون جپپن‬
‫پنهنجي ڪردار ۽ عمل وسيلي نه صرف پنهنجپپو ڳاٽ اوچپپو رکيپپو پپپر‬
‫مٽيپَء لِء بپپاعث فخپپر رهيپپا‪ ،‬پنهپپل خپپان‬
‫اهي پنهنجي ڪردار هتي جي ِ‬
‫چانڊيو به سنڌ جي غيرتمند ضمير مان جنم وٺندڙ سنڌ جپپو ارڏو ڪردار‬
‫آهي‪ .‬سنڌ جي سرسبز علئقي سڪرنڊ تعلقي ۾ جنم وٺندڙ پنهپپل خپپان‬
‫چانڊيو تعليمي حپپوالي سپان ڪي گهڻيپپون ڊگريپپون رکنپپدڙ نپه هپو پپر‬
‫سندس ڏاهپ ۽ بهادري کيس هڪ الڳ ۽ انمول شخصپپيت بنپپائي ڇڏيپپو‪.‬‬
‫پنهل خان چانڊيو جو ڪردار سپپنڌ ۽ دنيپپا جپپي اڳيپپان وقپپت نپپروار ٿيپپو‬
‫جڏهن ملپڪ تپپي ضپپياِء مارشپپل لِء جپپو ڪارو دؤر مڙهيپپل هپپو‪ .‬شپپهيد‬
‫ذوالفقار علي ڀٽي جو تختو اونڌو ڪرڻ کان پوِء ان وقپپت جپپي فرعپپون‬
‫ملڪ جي امن ۽ جمهوريت پسپپند مپپاڻهن لِء ڌرتپپي ٽپپامو ڪري ڇڏي ۽‬
‫شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي کان پپپوِء تپپه ڄپڻ سپپنڌ ۾ بپاهه ٻپپري‬
‫وئي هئي‪.‬‬
‫سنڌ جو غيرتمند عوام ان ظلم ۽ بربريت کان بپپي پرواهپپه ٿپپي ميپپدان‬
‫تي نڪتل هو‪.‬‬

‫پنهل خان چانڊيو بپپه مارشپپل لِء ظلپپم خلف امپپن پسپپند ۽ جمهپپوريت‬
‫پسند تحريڪ ۾ بلڪل نروار هو‪1983 .‬ع جي تحريڪ دوران ملپپڪ ۾ وڏي‬
‫۾ وڏي قرباني به ڳوٺ پنهل خان چانڊيو جي ڳوٺاڻن سندس اڳواڻي‬
‫۾ ڏني‪ .‬پرامن ڳوٺاڻن ۽ پارٽي ڪارڪنن کي مک شپپاهراهه تپپي قپرآن‬
‫پاڪ جي تلوت ڪندي پنهل خان چانڊيو ۽ سندس ساٿين مٿپپان انڌا ڌنپپد‬
‫فائرنگ ڪري ‪ 16‬ماڻهن کي شهيد ڪيو ويو‪ .‬ڪيترائي زخمي ٿيا ۽ ‪53‬‬
‫ماڻهو گرفتار ٿيا‪ ،‬اهو به هڪ عجيب اتفاق هو جو پنهپپل خپپان چپپانڊيو ۽‬
‫سندس نوجوان پٽ غلم عباس چانڊيو کي به گولي هنئي پئي وئي پپپر‬
‫ان وقت بي بي سي جپپي رپپپورٽر مپپارڪ ٽيلپپي سپپندس ا ڳواٽ فوٽپپو‬
‫ڪڍي ڇڏيا هئا‪ .‬جنهن کان پوِء فوجي آفيسر گهٻرائجي ويا ۽ انهپپي کپپان‬
‫پوِء پنهل خان ۽ سندس پٽ غلم عباس کي سپپخت ٽپپارچر جپپو نشپپانو‬
‫بڻايو ويو‪ .‬طرح طرح جون اذيتون ڏنيون ويون‪ .‬ايترا قپپدر جپپو پنهپپل‬
‫خان چانڊيو جي هٿن ۽ پيرن جپپا نهپن ڇ ڪي ڪڍيپپا ويپپا‪ .‬پپپر پنهپپل خپپان‬
‫چانڊيو بهادري سان بيٺو رهيو ۽ پنهنجي قائد ۽ پارٽي مشن سان سپپچو‬
‫رهيو‪.‬‬
‫ڪيتراوئي عرصو جيل ۾ رهيو ان کان پوِء محترمه بينظير ڀٽو کيپپس پ‬
‫پ سنڌ ڪائونسپپل جپپو ميمپپبر مقپپرر ڪيپپو‪1986 .‬ع ۾ جڏهپپن محپپترمه‬
‫بينظير سنڌ جي دوري تي نڪتي تپپه سپپنڌ جپپي سپپردارن ۽ جپپاگيردارن‬
‫محترمه بينظير ڀٽو کي چانهه جو ڪوپ به پيارڻ جپپي جپپرئت نپپه ڪئي‬
‫پر پنهل خان چانڊيو ۽ سندس خاندان محترمه کپپي سپپندن ڳوٺ اچپڻ‬
‫جي دعوت ڏني ۽ محترمه بينظير ڀٽو نه صرف سپپندن دعپپوت تپپي آئي‬
‫به رات به ڳوٺ ۾ گپپذاري‪ .‬سپپنڌ جپپي بپپاڪردار ‪1986‬ع ۾ پنهپپل خپپان‬
‫چانڊيو جي وفات کانپوِء ۽ سندس غيرتمند ۽ صدرون پٽن غلم عباس ۽‬
‫غلم قادر چانڊيو به محترمه بينظير ڀٽو جپپو سپاٿ نپه ڇڏيپپو‪1988 .‬ع ۾‬
‫غلم عباس چانڊيو وري صلحڪار مقرر ٿيو ۽ ‪1993‬ع ۾ سندس وفپپات‬
‫کان پوءِ سندس ڀاُء غلم قادر چانڊيو سياست ۾ پير پاتو جيڪو ‪1994‬ع‬
‫۾ سينيٽر‪2002 ،‬ع ۽ ‪2008‬ع ۾ ايم پي اي چونڊي محپپترمه بينظيپپر ڀٽپپو‬
‫سان ساٿ نڀائي رهيو آهي‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 4:08 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫رئيس شمس الدين بلبل مرحوم ‪ -‬پير علي محمد‬
‫راشدي‬

‫رئيس شمس الدين بلبل مرحوم‬

‫پير علي محمد راشدي‬
‫سنڌ جي علم ادب يا لٽريچر تي دادو ضلعي جا وڏا احسان آهن‪ .‬اهڙي‬
‫موقعي تي جڏهن سنڌ جي نئين تاريخ پئي ٺهپپي‪ ،‬دادو ضپپلع ٽپپي مپپاڻهو‬
‫سنڌ کي ڏنا‪ ،‬جن مان هر هڪ پنهنجي لئن ۾ يگانو هو‪.‬‬
‫صحافت ۽ لٽريچر ۾ رئيس شمس الدين بلبل )ميهڙ(‪.‬‬
‫ادب ۽ تاريخ ۾ علمه دائودپوٽو )ٽلٽي(‪.‬‬
‫فلسفه‪ ،‬تصوف ۽ متفرق علوم ۾ علمه آِء‪ .‬آِء‪ .‬قاضي )پاٽ(‪.‬‬
‫اهي ٽي ماڻهو اهي هئا‪ ،‬جن نئين سنڌ ۾ پنهنجي علمي ڪمپپالت سپپان‬
‫ذهني انقلب آندو ۽ ان انقلب جي خود قيپپادت ڪيپپائون‪ .‬هپپر هپڪ جپپو‬
‫ذڪر پنهنجيَء جاِء تي ايندو‪ ،‬هت فقط بلبل مرحوم بپپابت مپپان پنهنجپپا‬
‫تاثرات پيش ڪريان ٿو‪.‬‬
‫مون مرحوم کي اکين سان ڪو نه ڏٺو‪ ،‬پر جڏهن اک پٽيم تپپه اهپپو ڏٺپپم‬
‫ته هن مڙس جو سپپاريَء سپپنڌ مٿپپان ڌا ڪو ويٺپپل هپپو‪ .‬جـپپپوِء ۾ ٻيپپا بپپه‬
‫گهڻائي لکيل پڙهيل ماڻهو هونپپدا هئا‪ ،‬پپپر بلبپپل جپپو مپپٽ ڪو نپه هپپو‪.‬‬
‫صحافت جي ٻيلي ۾ انهن ڏينهن ۾ ٻه شپپير ٻڌبپپا هئا‪ :‬لڙ ۾ محمپپد هاشپپم‬
‫”مخلص“ ۽ اتر ۾ شپپمس الپپدين ”بلبپپل“‪ .‬ٻئي اخبپپار نپپويس هئا‪ ،‬ٻئي‬
‫نظم ۽ نثر ۾ صاحب ڪمال هئا‪ .‬فرق فقپپط هيپُء هپپو تپپه مخلپپص جپپي‬
‫تحرير قدري ُاگري هوندي هئي ۽ بلبل جي تحرير سلوڻي‪ .‬مخلص جپپو‬
‫زور وقتي مسئلن تي هوندو هو‪ ،‬بلبل کي قپپوم جپپي مسپپتقبل جپپو بپپه‬
‫خيال رهندو هو تنهنڪري سندس فڪر جو انداز تعميري ۽ نظپپر ڊگهپپي‬
‫هوندي هئي‪ .‬هجو ۽ مذاق ٻنهي جپپي تحريپپر جپپو خاصپپو هونپپدي هئي ۽‬
‫مپاڻهو ٻنهپپي جپپي تحريپر پڙهپڻ لِء آتپپا هونپپدا هئا‪ .‬البتپپه هجپپو گپپوئي ۾‬
‫مخلص جي قلم جپپو گهپپوڙو ڪڏهپپن ڪڏهپپن ذاتيپپات ۽ شخصپپيات ۾ بپپه‬
‫ڪاهي پوندو هو‪ ،‬۽ برعڪس ان جي بلبل اڪبر الله آباديَء جي طرز ۾‬
‫عام حالت تي تنقيد ڪندو هو‪.‬‬
‫سندن دور جو وڏي ۾ وڏو مسئلو هيُء هو ته انگريزن جي پيپپرن پخپپتي‬
‫ٿي وڃڻ ڪري هڪ وڏو انقلب اچي چڪو هو‪ ،‬جنهپپن سپپبب سپپنڌ سپپان‬
‫محبت جي تقاضا اها هئي ته ڪو اهڙو طريقو اختيار ڪجپپي جيئن سپنڌ‬

‫جي تهپپذيبي ورثپپي کپپي مغربيپپت جپپي اثپپر کپپان بپپه آجپپو رکجپپي)جيئن‬
‫سنڌيت جا قديمي رنگ نه ميسارجن( ۽ ساڳئي وقت نين حالتن پٽاندڙ‬
‫زماني سازيَء کان به ڪم وٺبو رهجي‪ .‬انهيَء اصول جي بنا تپپي بلبپپل‬
‫مرحوم هڪ طرف ته سنڌ مدرسي جپپي پپپايي وجهنپپدڙ مرحپپوم حسپپن‬
‫علي آفنديَء جپي تعليمپپي تحريپڪ سپپان وابسپپتگي اختيپار ڪئي ۽ ٻئي‬
‫طرف پنهنجي تحرير ۽ ڪلم جي ذريعي نئين غير ملڪي تهپذيب جپپون‬
‫بڇڙايون بيان ڪندي سنڌين کي پنهنجن قديمي تهپپذيبي لي ڪن لتپپاڙڻ ۽‬
‫اباڻي ريت وسپپارڻ کپپان بپپه روڪينپپدو رهيپپو‪ .‬اهپپو هپڪ قسپپم جپپو وڏو‬
‫ون تهذيبي ۽ تمدني طوفپپانن‬
‫تهذيبي جهاد هو‪ ،‬جنهن جو مقصد هو ته ن َ‬
‫جي عين وچ ۾ سنڌ کي پنهنجي اصلي ۽ حقيقي محور تپپي قپپائم رکبپپو‬
‫اچجي‪.‬‬
‫ان ۾ ڪو شڪ ڪو نه آهي ته مون واري نسپپل جپپا مپپاڻهو گهڻي پءَ حپپد‬
‫تائين بلبل جي تحريرن کان متاثر رهيا‪ ،‬تنهنڪري مغربپپي تهپپذيب جپپي‬
‫سيلب ۾ بنهه لـپڙهي وڃڻ کان بچي ويا‪ .‬ثبوت هيُء آهي ته ان زمپپاني‬
‫۾ اسانجن ماڻهن تي مغربي تهذيب جو ايپپترو اثپپر ڪڪڪو نپپه هپپو‪ ،‬جيپپترو‬
‫آزاديَء کان پوِء اسپپان ڏسپپي رهيپپا آهيپپون‪ .‬انهپپن ڏينهپپن ۾ نپپه ايپپتريون‬
‫پتلونون نظر اينديون هيون‪ ،‬نه ايتري قپپدر بيپردگپپي‪ ،‬نپپه مغربپپي طپپرز‬
‫زندگيَء سان اهڙي وابستگي‪.‬‬
‫مرحوم ساري زندگي ٻين ڪمن سان گڏ اخبار نويسي به ڪندو رهيپپو‪.‬‬
‫‪1889‬ع کان ‪1919‬ع تائين)جنهن سال پاڻ وفپپات ڪيپپائين( ڪنهپپن نپپه‬
‫ڪنهن اخبار سان وابسپپته رهپپي پنهنجپپي خيپپالت جپپي اشپپاعت ڪنپپدو‬
‫رهيو‪ .‬سندس مضامين نـپجو لٽريچپپر هونپپدا هئا‪ .‬اه پڙي طپپرز نگپپارش‬
‫ورلي وري ڪنهن سپپنڌيَء جپپي حصپپي ۾ آئي‪ .‬اخبپپاري مضپپمونن کپپان‬
‫سواِء نظم توڙي نثر ۾ ڪيئي ڪتاب به لکپپي ڇڏيپپائين‪ .‬مث ً‬
‫ل‪ (1):‬نيچپپرل‬
‫ڪريما‪ (2) ،‬ديوان بلبل سنڌي‪(3) ،‬بهار عشق‪ (4) ،‬رحيما‪ (5) ،‬تيرهپپن‬
‫ڄار‪ (6) ،‬مسلمان ۽ تعليم )‪ (7‬عقل ۽ تهذيب‪ (8) ،‬قرض جو مپپرض‪) ،‬‬
‫‪ (9‬صد پند سود مند‪ (10) ،‬شمس المڪاتيب‪ (11) ،‬احسن التواريخ‪) ،‬‬
‫‪ (12‬ديوان بلبل فارسي‪ (13) ،‬بهارستان بلبل‪ (14) ،‬آئينپپه ظرافپپت‪) ،‬‬
‫‪ (15‬گنج معرفت‪ (16) ،‬ديني ڪتابن جو سلسلو‪.‬‬
‫مطلب ته بلبل سنڌ جو بلبل هو‪ ،‬سنڌي صحافت جو پپپايو وجهنپپدڙ هپپو‪،‬‬
‫سنڌي ٻوليَء جو محسن هو‪ ،‬سنڌي تهذيب جو راکو هو‪.‬‬

‫ڪو ڏينهن ايندو‪ ،‬جڏهن سـپتل سنڌ ڪر ڀڃي ُاٿندي ۽ بلبل جي احسپپانن‬
‫جو قرض ان صورت سان لهيندي ته ميهڙ جو بي معن ٰي ۽ ڪوجهو نالو‬
‫مٽائي بلبل آباد يا بلبل ديرو رکندي‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 4:05 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫زبيده ميتلو ‪ -‬رحيم منگي‬

‫زبيده ميتلو‬

‫رحيم منگي‬
‫زبيده ميتلو جو شمار سنڌ جپي اهپم عپورت شپاعرائن ۾ ٿئي ٿپو‪ ،‬هپوءَ‬
‫تعليمي ماهر ۽ استاد پڻ آهي‪ .‬زبيده ميتلو پير محمد ميتلو جي گهر ‪31‬‬
‫جپپولِء ‪1955‬ع ۾ قمپپبر ۾ پيپپدا ٿپپي‪ ،‬هپپن پرائمپپري تعليپپم ‪1965‬ع ۾‬
‫پرائمپپري اسپپڪول قمپپبر‪ ،‬مئٽپپرڪ ‪1970‬ع ۾ گرلپپس هپپاءِ اسپپڪول‬
‫لڙڪاڻو‪1981 ،‬ع ۾ نفسيات جي شپپعبي ۾ سپپنڌ يونيورسپپٽي ‪1994‬ع ۾‬
‫سوشيالجي شعبي ان کان سواِء ايم فل ۾ ‪ 5‬سال ريسرچ ورڪ چپپائلڊ‬
‫۽ سوشل سائڪالجي عنوان تي ڪيو آهپپي‪ .‬هپپن نيپپپال مپپان ‪ 1990‬۾‬
‫ائڊمنسٽريٽر ٽريننگ پڻ ڪئي آهي‪ .‬زبيده ميتلو نپپوڪري جپپي شپپروعات‬
‫‪1982‬ع ۾ نيشنل بئنڪ آف پاڪستان زونل آفيس حيپپدرآباد کپپان ڪئي‪.‬‬
‫‪1983‬ع ۾ ڪميشن پاس ڪري سائيڪالجي ۾ ليڪچرر ٿي‪ .‬زبيده ميتلو‬
‫لکڻ جي شروعات ‪ 7‬سالن جي ڄمار ۾ ڪهپپاڻي لکپڻ سپپان ڪئي‪ .‬هپپن‬
‫‪ 12‬ڪهاڻيون لکيون‪ .‬مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ نفسيات جي موضپپوع‬
‫تي مضمون پڻ لکيا سندس شاعري جو ڪتاب ڏات ڏوهپپاري ‪2001‬ع ۾‬
‫ڇپيو‪ ،‬جنهن سندس اڪيڊمي اديبات پاران سال جو بهترين ڪتپپاب جپپو‬
‫انعام ڏنو ويو‪ ،‬هن نيپال ۽ انگلينڊ ملڪن جا دورا پڻ ڪيا‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 4:04 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫ڊا ڪٽر نبي بخش خان بلوچ ‪ -‬غلم حسين خاصخيلي‬
‫سنڌي ادبي جو ُاملهه نانُء‪:‬‬

‫ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ‬

‫غلم حسين خاصخيلي‬

‫سنڌي ٻوليَء جو ناميارو اديب‪ ،‬دانشور‪ ،‬تاريخدان‪ ،‬ماهر لسانيات‪ ،‬لوڪ‬
‫ادب‪ ،‬لطيفات جپپو پپپارکو ڊاڪٽپپر نپپبي بخپپش بلپپوچ ادب جپپي ميپپدان ۾‬
‫پنهنجون خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي‪ .‬عبرت گروپ طرفان کيس‬
‫ڀيٽا ڏيندي سندس خدمتن ۽ زندگي بپپابت پروفائيپپل پڙهنپپدڙن لِء پيپپش‬
‫ڪري رهيا آهيون‪ .‬سنڌ جو نامور عپپالم‪ ،‬اديپپب‪ ،‬لسپپانيات‪ ،‬لپپوڪ ادب ۽‬
‫لطيفات جو پارکو ۽ محقق ڊاڪٽپپر نپپبي بخپپش خپپان بلپپوچ ‪ 16‬ڊسپپمبر‬
‫‪1917‬ع ۾‪ ،‬ڳوٺ جعفر خان لغاري‪ ،‬تعلقي سنجهوري‪ ،‬ضلعي سپپانگهڙ‬
‫۾ پيدا ٿيو‪ .‬سنڌ جپپي تاريپپخ‪ ،‬لپپوڪ ادب‪ ،‬ٻپپوليَء‪ ،‬ڪلسپپيڪي شپپاعريَء‪،‬‬
‫موسيقيَء ۽ لطيفيات جي موضوعن تي وڏي جاکوڙ ۽ تحقيپپق وسپپيلي‬
‫سنڌي ٻولي ۽ ادب جو املهه خزانو ڪتپپابن جپپي صپپورت ۾ ڇپپپائي پڌرو‬
‫ڪيپپو اٿپپس‪ .‬ڊاڪٽپپر کپپي سپپنڌي‪ ،‬اردو‪ ،‬عربپپي‪ ،‬فارسپپي‪ ،‬انگريپپزي ۽‬
‫سرائيڪي زبان تي عبور حاصل آهي‪1924 .‬ع ۾ پرائمري تعليم حاصل‬
‫ڪرڻ لِء ڳوٺ پليي خان لغاريَء جي پرائمپپري اسپڪول ۾ داخپپل ٿيپپو‪.‬‬
‫ان کان پوِء ڳوٺ ‪ 22‬جمڙائوَء ۾ پڙهيو‪1929 .‬ع ۾ نوشهري فيروز جي‬
‫مشهور مدرسي ۾ وڌيڪ تعليپپم حاصپپل ڪرڻ لِء داخپپل ٿيپپو‪1936 ،‬ع ۾‬
‫جهونا ڳڙهه ڪاليج‪ ،‬بمبئي يونيورسٽيَء مان مئٽرڪ جپپو امتحپپان پپپاس‬
‫ڪيائين‪1941 .‬ع ۾ بمبئي يونيورسپپٽيَء مپپان بپپي اي آنپپرز جپپو امتحپپان‬
‫فرسپپپٽ ڊويپپپزن ٿپپپرڊ پوزيشپپپن ۾ پپپپاس ڪيپپپائين‪1943 ،‬ع ۾ مسپپپلم‬
‫يونيورسٽي علي ڳڙهه مان ايم‪ .‬اي جو امتحان فرسٽ ڊويزن فرسٽ‬
‫پوزيشن ۾ پاس ڪري ساڳئي ئي سال مسلم يونيورسٽي علي ڳڙهپپه‬
‫مپپان و ڪالت جپپو امتحپپان فرسپپٽ ڊويپپزن ۾ پپپاس ڪيپپائين‪1947 .‬ع ۾‬
‫ڪولمبيا يونيورسٽي نيو يارڪ مان ايجوڪيشن جي موضوع تي ايم‪ .‬اي‬
‫ڪيائين ۽ ‪1949‬ع ۾ ساڳئي موضوع تي ساڳي يونيورسٽيَء مان پي‪.‬‬
‫ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪيائين‪.‬‬
‫پي ايڇ ڊي جي ڊگري ملڻ کپپان پپپوِء ڊاڪٽپپر بلپپوچ کپپي اقپپوام متحپپده ۾‬
‫نوڪريَء جي آڇ ٿي‪ ،‬پر پاڻ قبول نه ڪيائين‪1950 .‬ع ڌاري انفرميشن‬
‫۽ بپپراڊ ڪاسپپٽنگ ڊويپپزن ۾ او ايپپس ڊي )‪ (OSD‬مقپپرر ٿيپپو‪ ،‬ان بعپپد‬
‫مر ڪزي پبلپپڪ سپپروس ڪميشپپن ذريعپپي دمشپپق جپپي پاڪسپپتاني‬
‫سفارتخاني ۾ تعلقات عامه شعبي ۾ مقرر ٿيو‪ ،‬پر ڊاڪٽر تعليپپم ذريعپپي‬
‫سنڌ ۾ سپپجاڳي آ ڻڻ لِء ان عهپپدي تپپان اسپپتعيف ٰي ڏنپپي ۽ علمپپه آِء آِء‬
‫قاضپپيءَ جپپي ترغيپپب تپپي سپپيپٽمبر ‪1951‬ع ۾ سپپنڌ يونيورسپپٽيَء جپپي‬
‫انسپپٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشپپن ۾ پهريپپن پروفيسپپر پپپوِء ڊائريڪٽپپر ۽ ڊيپپن‬

‫فئڪلٽي آف ايڊيوڪيشن بڻيو‪ .‬ڊاڪٽر بلوچ ڊسمبر ‪1973‬ع کان جنپپوري‬
‫‪1976‬ع تپپائين سپپنڌ يونيورسپپٽيَء جپپو وائيپپس چانسپپلر رهيپپو‪ .‬جنپپوري‬
‫‪1976‬ع کان ‪ 9‬مارچ ‪1979‬ع تائين نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هسپپٽاريڪل‬
‫اينڊ ڪلچرل ريسرچ )جنهن کي بعد ۾ انسٽيٽيوٽ آف اسپپلمڪ هسپپٽري‬
‫ڪلچپپر اينپڊ سولئيزيشپپن سپڏيو ويپپو( جپپو ڊائريڪٽپپر رهيپپو‪ 22 .‬نومپپبر‬
‫‪1980‬ع کان ‪1983‬ع تائين اسلمي يونيورسٽي )هاڻي بين القپپوامي‬
‫اسلمي يونيورسٽي( اسلم آباد جو وائيس چانسلر ٿي رهيپپو‪1983 .‬ع‬
‫کان ‪1989‬ع تائين نيشنل هجره ڪائونسل اسپپلم آبپپاد جپپو صپپلحڪار‬
‫رهيو‪1993 .‬ع جي آخر ۾ سنڌ حڪومت ۾ نگران وزير تعليم‪ ،‬زراعپپت ۽‬
‫جهنگلي جيوت رهيو‪1991 ،‬ع کان هن وقت تائين علمپپه آءِ آِء قاضپپي‬
‫چيئر سنڌ يونيورسٽيَء جي اعزازي ڊائريڪٽر طور خپپدمتون انجپپام ڏئي‬
‫رهيو آهي‪ .‬ان کان سواِء ملڪ جي ڪيترن ئي علمي‪ ،‬ادبي‪ ،‬تحقيقپپي ۽‬
‫تاريخي ادارن جو ميمبر رهيو آهي‪ .‬جهڙوڪ؛ اٿارٽي فار موهن جو دڙو‪،‬‬
‫انٽپپر يونيورسپپٽي بپپورڊ آف پاڪسپپتان‪ ،‬چيئرميپپن وائيپپس چانسپپلرس‬
‫ڪميٽي آف يونيورسٽي گرانٽس ڪميشن‪ ،‬ميمبر پاڪستان هسٽاريڪل‬
‫رڪارڊ اينڊ آرڪائيوز ڪميشن‪ ،‬ميمبر سينٽرل اردو بپپورڊ لهپپور‪ ،‬ميمپپبر‬
‫سنڌي ادبي بورڊ‪ ،‬ميمبر اقبال اڪيڊمي لهور‪ ،‬ميمبر ريسرچ سوسائٽي‬
‫آف پاڪسپپتان‪ ،‬ميمپپبر سپپينيٽ ۽ سپپنڊيڪيٽ سپپنڌ يونيورسپپٽي‪ ،‬ميمپپبر‬
‫اڪيڊمپپڪ ڪائونسپپل سپپنڌ يونيورسپپٽي‪ ،‬ميمپپبر سپپنڊيڪيٽ ۽ اڪيڊمپپڪ‬
‫ڪائونسل قائد اعظم يونيورسٽي‪ ،‬ميمپپبر لپپوڪ ورثپپه‪ ،‬ميمپپبر مقتپپدره‬
‫قپپومي زبپپان‪ ،‬ميمپپبر قپپائد اعظپپم اڪيڊمپپي‪ ،‬ميمپپبر پاڪسپپتان نيشپپنل‬
‫ڪائونسپپل آف آرٽپپس‪ ،‬ميمپپبر سپپر سپپيد يونيورسپپٽي آف سپپائنس ۽‬
‫ٽيڪنالجي‪ ،‬ميمبر بورڊ آف گورنرس سنڌي لئنگئيپپج اٿپپارٽي ۽ پپپاڻ سپپنڌ‬
‫يونيورسٽيَء ۾ پروفيسر ائمريٽپپس پپڻ آهپپي‪ .‬نپپبي بخپپش علپپم ادب لِء‬
‫خدمت هن ريت آهي‪:‬‬
‫جامع سنڌي لغات؛ سنڌي ادبي بپپورڊ طرفپپان جپپامع سپپنڌي لغپپات جپپي‬
‫ترتيب ۽ تاليف جو هيُء اهو ڪم ‪1954‬ع ڌاري ڊاڪٽر جي حوالي ڪيپپو‬
‫ويو‪ ،‬جيڪو پوِء مختلف وقتن تي پنهنجن ضپپخيم جلپپدن جپپي صپپورت ۾‬
‫شايع ٿيو‪ .‬هن سنڌي ٻوليَء جي تاريخ ۾ تمام وڏو ڪم هو‪ ،‬جيڪو ڊاڪٽر‬
‫جي نگرانيَء ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي استادن ۽ عالمن گڏجي ڏينهپپن رات‬
‫هڪ ڪري پورو ڪيو‪.‬‬

‫اردو سنڌي ۽ سنڌي اردو لغت؛ علمه آِء آِء قاضپپيَء جپپي خپپواهش تپپي‬
‫سنڌ يونيورسٽيَء جي هن تاريخي رٿا تي ڊاڪٽر نبي بخش خپپان بلپپوچ‪،‬‬
‫ڊاڪٽر غلم مصپپطف ٰي خپپان سپپان گڏجپپي ڪڪڪم ڪيپپو ۽ هپپي ٻئي لغتپپون‬
‫‪1959-1960‬ع ڌاري ڇپجي پڌريون ٿيون‪.‬‬
‫سنڌي لوڪ ادب واري رٿا؛ سنڌي ادبي بورڊ طرفان هيَء رٿا ‪1956‬ع ۾‬
‫منظور ٿي‪ ،‬جنهن جي سپپموري نگرانپپي ڊاڪٽپپر بلپپوچ ڪئي‪ .‬سپپنڌ جپپي‬
‫سمورن ضلعن مان سگهڙن‪ ،‬لوڪ شاعرن ۽ ڳوٺاڻن بزرگن لوڪ ادب‬
‫جون مختلف صفتون کيس موڪليون‪ .‬ان کان سواِء کين پپپاڻ گهپپرائي‬
‫انهن سان ڪچهريون ڪري مواد گڏ گڏ ڪيائين‪ .‬هن رٿا هيٺ لپپوڪ ادب‬
‫سلسلي جا ‪ 40‬جلد شايع ٿيا‪ .‬جڏهپپن تپپه ذاتپپي طپپرح ڊاڪٽپپر ان ڏس ۾‬
‫وڌيڪ ڏهاڪو ڪتاب لکيا آهن‪ ،‬جي ڪي مختلپپف ادارن ڇپايپپا آهپپن‪ .‬لپپوڪ‬
‫ادب سلسلي جي ‪ 40‬جلدن مان ڪجهه هن ريت آهن‪.‬‬
‫سنڌي لوڪ ڪهاڻيون )ست جلد(‪ ،‬مداحون ۽ مناجاتون‪ ،‬سنڌي سپپينگار‬
‫شاعري‪ ،‬نپڙ بيت‪ ،‬مناظرا‪ ،‬سنڌ جا عشقيه داستان )‪ 8‬جلد(‪ ،‬ڪافيون )‬
‫‪ 3‬جلد(‪ ،‬مناقبا‪ ،‬معجزا‪ ،‬مولپپود‪ ،‬ٽيهپپه اکريپپون )ٻپپه جلپپد(‪ ،‬هفتپپا ڏينهپپن‬
‫راتيون ۽ مهينا جنگناما‪ ،‬واقعاتي بيپپت‪ ،‬پروليپپون‪ ،‬ڏٺپپون‪ ،‬معمپپا ۽ ٻپپول‪،‬‬
‫ڳجهارتون‪ ،‬ڳيچ )ٻه جلد(‪ ،‬لوڪ گيت‪ ،‬بيت‪ ،‬مشپپهور سپپنڌي قصپپا )ٻپپه‬
‫جلد(‪ ،‬مشهور سنڌي عشپقيه ۽ نيپم تپاريخي قصپپا )‪ 9‬جلپد(‪ ،‬رسپمون‪،‬‬
‫رواج ۽ سنوڻ ساٺ‪ ،‬سنڌي هنر شاعري‪ ،‬سومرا دور )‪ 2‬جلد( وغيره‪.‬‬
‫شاهه جي رسالي واري رٿپا‪ :‬شپاهه جپي رسپپالي جپو جپپامع مسپتند ۽‬
‫معياري متن شايع ڪرڻ واري هن رٿا تي موجود ڇاپي ۽ قلمي نسپپخن‬
‫کي ڀيٽي ‪ 10‬جلد ڇپايائين‪ ،‬جن ۾ ‪ 8-9‬گڏيپپل جلپپد شپپاهه جپپو رسپپالو ۽‬
‫ڏهون جلد شاهه جي رسالي ۾ شامل ڌارئين ڪلم تپپي مشپپتمل آهپپي‪.‬‬
‫تازو ‪ 2009‬ع ۾ ڊاڪٽر جو تيار ڪيل شپپاهه جپپي رسپپالي جپپو مسپپتند ۽‬
‫سڌاريل ايڊيشن‪ ،‬ثقافت ۽ سياحت کاتي حڪومت سنڌ ڇپائي پڌرو ڪيو‬
‫آهي‪ ،‬جنهن ۾ اڳ خارج ڪيل ڪلم پڻ شامل ڪيو اٿس‪ .‬ان کپپان سپپواِء‬
‫شاهه جا مختلف قلمي نسخا ترتيب ڏيڻ سان گڏ شاهه جي ڪلم جپپي‬
‫سرچشمن‪ ،‬ترتيب متعلق ڪتابن شايع ڪرڻ سان گڏ ڊاڪٽر شاهه جپپي‬
‫مختلف سرن تي ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز پاران ٿيندڙ مذاڪرن ۾ پيش‬
‫ٿيل مواد کي پڻ ڪيترن ڪتابن جي صورت ۾ ترتيب ڏئي ڇپايو آهي‪.‬‬
‫ڪلسيڪي شاعرن جو ڪلم‪ :‬هن رٿا هيٺ ڊاڪٽر سنڌ جي ڪلسپپيڪي‬
‫شاعرن جي زندگيَء‪ ،‬دور ۽ ڪلم کي مختلپپف عپپالمن ۽ اسپپتادن جپپي‬

‫مدد سان هٿ ڪري‪ ،‬لکرائي سهيڙيو آهپپي جنهپپن ۾ قاضپپي قپپادن جپپو‬
‫رسالو‪ ،‬شاهه لطف اللپپه قپپادريَء جپپو ڪلم‪ ،‬مييپپن شپپاهه عنپپات جپپو‬
‫ڪلم‪ ،‬خليفي نبي بخش جو رسالو‪ ،‬شاهه شريف ڀاڏائيَء جپپو رسپپالو‪،‬‬
‫راڳ نامو‪ :‬صوفي صادق فقيپپر سپپومرو‪ ،‬رسپپالو غلم محمپپد خپپانزئيَء‬
‫جو‪ ،‬ڪليات حمل‪ ،‬ڪلم فقير نواب ولي محمد لغاري‪ ،‬ڪليات سپپانگي‬
‫شامل آهن‪.‬‬
‫سنڌي ٻولي‪ ،‬ادب‪ ،‬تاريپپخ ۽ موسپپيقي‪ :‬ڊاڪٽپپر جپپا هنپپن موضپپوعن تپپي‬
‫سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريپپخ‪ ،‬سپپنڌي موسپپيقيَء جپپي مختصپپر تاريپخ‪،‬‬
‫سنڌي صورتخطي ۽ خطاطي‪ ،‬سنڌي ٻوليَء جو آڳاٽو منظپپوم ذخيپپرو‪،‬‬
‫جتڪي ٻپپولي‪ ،‬ٻيليپپن جپپا ٻپپول‪ ،‬سپپومرن جپپو دور )‪ 2‬جلپپد( چپپچ نپپامو‪،‬‬
‫)مقدمو‪ ،‬تدوين ۽ حاشيا( ۽ ٻيا ڪتاب شپپايع ٿيپپل آهپپن‪ .‬سپپندن متفپپرق‬
‫ڪتابن ۾‪ :‬سڀ رنگ‪ ،‬مٺي جي مڇي‪ ،‬کاري جپپي مڇپپي‪ ،‬منهنجوڳڪڪوٺ‪:‬‬
‫جعفر خان لغاري‪ ،‬رهاڻ هيرن کاڻ )‪ 8‬جلد(‪ ،‬لکوڦلڻي‪ ،‬گڏهه‪،‬پيارن جا‬
‫پيغام‪ ،‬سڄڻن جا سلم اچي وڃن ٿا‪.‬‬
‫ڊاڪٽپپر جپپي اردو ڪتپپابن ۾ ”سپپندهه ميپپن اردو شپپاعري‪ ،‬مولنپپا آزاد‬
‫سبحاني‪ ،‬ديوان ماتم‪،‬ديوان شوق افزا عپپرف ديپپوان صپپابر‪ ،‬طلبپپه اور‬
‫تعليم اچي وڃن ٿپپا‪.‬اهپپي فارسپپي ڪتپپاب‪ ،‬جپپن جپپا حواشپپيه ۽ مقپپدمه‬
‫ڊاڪٽر لکي انهن جي علمي ۽ تپپاريخي حيپثيت نپروار ڪئي آهپي‪ ،‬تپن ۾‬
‫”ديوان غلم‪ ،‬لب تاريخ سنڌ‪ ،‬تاريخ طاهري‪ ،‬بيگلر نامه‪،‬حاصپپل النهپپج‪،‬‬
‫فتح نامه سنده‪ ،‬باقيت از ڪلهوڙا‪ ،‬تاريخ بلوچي‪ ،‬ديوان عطا ٺٽي اچپپي‬
‫وڃن ٿا‪ ،‬سندن ايڊٽ ڪيل عربي ڪتابن ۾ نتپپف مپپن شپپعر ابپپي عطپپا ۽‬
‫غزته الزيجات شامل آهن‪ .‬ڊاڪٽر بلوچ جا انگريزيَء ۾ شايع ٿيل ڪتابن‬
‫۾؛‬
‫)‪.Teachers Education in Pakistan (1‬‬
‫)‪(Sindh: Studies (Cultural (2‬‬
‫)‪(Sindh: Studies (Historical (3‬‬
‫)‪Advent of Islam in Indonesia (4‬‬
‫)‪Muslim Luminaries (5‬‬
‫)‪Traditional Arts and Crafts of Hyderabad Region (6‬‬

‫‪Musical Instruments of the Lower Indus valley of‬‬
‫‪Sindh‬‬
‫)‪World of Work (8‬‬

‫ان کان سواِء ڊاڪٽر جا سنڌ جي تاريخ‪ ،‬تصپپوف‪ ،‬لطيفپپات‪ ،‬موسپپيقي ۽‬
‫ثقافت تپپي ڪيپپترائي مقپپال مختلپپف رسپپالن ۾ڇپيپپل آهپپن‪ .‬ڊاڪٽپپر کپپي‬
‫مختلپپف ايپپوارڊ‪ :‬تمغه پِء پاڪسپپتان ‪1962‬ع ۽ ‪1968‬ع ۾‪ ،‬سپپتاره قپپائد‬
‫اعظم‪ ،‬صدارتي ايوارڊ پرائيڊ آف پرفارمنس ‪1979‬ع‪ ،‬صدارتي ايپپوارڊ‪:‬‬
‫اعزاز ڪمال ‪1991‬ع‪ ،‬صدارتي ايوارڊ‪ :‬ستاره امتياز ‪2001‬ع ۽ مختلف‬
‫علمپپي ادارن طرفپپان ڪيپپتريون شپپيلڊون ۽ نقپپد انعپپام پ پڻ مليپپا آهپپن‪.‬‬
‫سندس اهڙي خدمت تي هر ڪو کيس مڃتا ڏئي ٿو‪.‬‬

‫ڊاڪٽر صالح ميمڻ‬

‫علي احمد بروهي‬
‫ڊاڪٽر صالح ميمڻ به شڪ نپپه آهپپي تپپه اڳلپپي جنپپم ۾ مهپپاٻوڌي بڪشپپو‬
‫هجي‪ .‬هن ڪڏهن به پنهنجي ذات جي نفعي نقصان بابت فڪر يا غپپم ۾‬
‫ڏٺو هجي‪.‬سخا برابر پنهنجي گهر ۽ گهراڻي کان شروع ٿيندي آهي‪.‬هڪ‬
‫ڀيرو کيس چيم ته ٻيا ڊاڪٽر ترقي ڪري ڪٿي پهتا‪.‬ان تي چيپپائين آئون‬
‫راڄ ڀاڳ وارو آهيان منهنجي گهر جا ڪيئي ڀاتي ڊاڪٽپپر ۽ ڊاڪٽريپپاڻيون‬
‫سڄي سپپنڌ ۾ خلپپق خپپدمت ۾ مصپپروف آهپپن هپپن کپپان وڌيپڪ منهنجپپي‬
‫خوشي ڪهڙي آهي‪ .‬مون هڪ مسڪين ٿري جو بخپپت خپپدا ايپپترو بلنپپد‬
‫ڪري جو هو سڌي يا اڻسڌي طرح هزارها سپپنڌين جپپي ڊاڪٽپپر بڻجپڻ ۾‬
‫ڀاڱي ڀائيوار ۽ مددگار رهي‪.‬‬
‫جنهن جا چاليهه سالن تپپائين انسپپاني جسپپم جپپي مطپپالعي‪ ،‬معپپائني ۽‬
‫مشاهدي ۾ سيڙپ ٿيا هجن‪ .‬تنهن کپپان آدميپَء جپپي انپپدر جپپي ڪهپڙي‬
‫ڳالهه ڳجهي رهندي؟ ماڻهو جي سڃاڻ جو ڏانِء به ايندو هيس‪.‬‬
‫ڊاڪٽر صالح ميمڻ ‪ 6‬اپريل ‪1926‬ع تي ڏيپلي ۾ جنم ورتو‪ .‬سندس والد‬
‫مرحپپوم سپپائين ابوطپپالب سپپنڌي اس پڪول جپپو اسپپتاد هپپو ۽ سپپموري‬
‫زندگي علم جي پورهئي ۾ سيڙپ ڪئي‪.‬ان ڪري ڏيپلپپي ۾ هپپن صپپدي ۽‬
‫هن ماڳ جي هر پڙهيل جو استاد رهيو‪.‬‬
‫جڏهن نينگر اکيون پٽيون ته ڳوٺ ۾ ڪچا پ ڪا گهپپر اسپڪول ۽ مسپپجد‬
‫سواِء باقي مڙوئي خير ‪ .‬اتانجو مکيه پورهيو پخپپالي ڪري مٺپپو پپپاڻي‬
‫گهرن تائين رسائڻ هو‪ .‬مهيني ماسي ڪو گوشپپت جپپو وارو اينپپدو هپپو‬
‫ورنه دال چانور ۽ بصر تي گذارو هوندو هو‪ .‬مپپال لِء وٿپپاڻ ۽ اوطپپاقون‬
‫جام هيون‪ .‬ان ماحول ۾ صالح پنهنجي اوائلي تعليم جا ڏاڪا طئه ڪري‬
‫اڳڀرو قدم رکيو‪.‬‬

‫ڳوٺ جپپي ٻيپپن نينگپپرن وانگپپر صپپالح کپپي انگريپپزي پڙهپڻ جپپو شپپوق‬
‫مرحوم ماستر محمد سومار ڏياريو جپپو انگريپپزي اس پڪول جپپو اسپپتاد‬
‫هو‪ .‬ان صلح مطابق ضلعي اسڪالر شپ جي امتحان ۾ نصيب آزمائي‬
‫ڪئي ۽ ان ۾ اول نمبر حاصل ڪيائين ‪ .‬انگريزي اسڪول ۾ پهرئين کپپان‬
‫پنجپپي درجپپي تپپائين اول نمپپبر ۾ پپپاس ٿينپپدو رهيپپو‪ .‬وڌيپپڪ تعليپپم لِء‬
‫گورنمينٽ هاِء اسڪول ميرپورخاص ۾ داخل ٿيو‪.‬‬
‫‪1941‬ع کان ‪43‬ع تائين ٻه هاسٽل جي زندگيَء ۾ پير پاتائين‪ .‬موڪلون‬
‫ڳوٺ گذاريندو هو‪ .‬سپپندس سپلڇڻي سپپڀاُء ۽ مقبپول عپپام هئڻ ڪ ڪري‬
‫ايتري رعايت هوندي هئي جو کيپپس بدنصپپيب ٿپپري مپپان صپپرف ٿپپري‬
‫ڪري سڏيندا هئا‪..‬‬
‫ڇهين درجي ۾ اول نمبر پاس ٿي پڻ ڪري هاسپپٽل ۾ مپپانيٽر مقپپرر ڪيپپو‬
‫ويو‪.‬کيس الڳ ڪمري جي سهولت هوندي هئي‪.‬مدرسي جو هيڊ ماستر‬
‫علي خان ابڙو مرحو۾ ۽ ٻيا استاد جيئن ته ماستر چيل رام‪ ،‬ماستر فتپپح‬
‫چند ۽ استاد واسپپواڻي وعيپپره مٿپپس بيحپپد مهربپپان هئا‪ .‬کيپپس مفپپت‬
‫ٽيوشن ڏينپپدا هئا۽ اسپپتاد شپپاگردن جپپي ڪاميپپابي کپپي پنهنجپپي عپپزت‬
‫سمجهندا هئا‪.‬ان سبب ڪري مئٽرڪ جو نتيجو ظاهر ٿيو تپپه صپپالح جپپو‬
‫نالو سرفهرست هيو‪.‬‬
‫ڪاليج ۾ داخل جي وقت مالي مجبپورين کيپس منجهپائي وڌو‪ .‬نيپپٺ ڊي‬
‫جي سنڌ ڪاليج ۾ داخل ورتپپائين‪.‬انهپپن ڏينهپپن ميڊي ڪل ۽ انجنيئرنپپگ جپپا‬
‫شاگرد فرسٽ ييئر تائين گڏ پڙهندا هئا‪.‬ان وقت مسلمان انجنيئرن جي‬
‫کوٽ هئي ان ڪري سرڪار شاگردن کي اسڪالرشپپپ ڏي پڻ جپپو اعلن‬
‫ڪيو ۽ پڻ امتحان پاس ڪ ڪرڻ شپپرط کيپپن اي گريپڊ م نپپوڪري پپڻ ڏنپپي‬
‫ويندي هئي‪ .‬پر صالح کپي ڊاڪٽپپر ٿيپڻ جپو شپپوق هپو ۽ سپندس اسپتاد‬
‫محمد صادق پڻ کيس ڊاڪٽر ٿيڻ لِء همٿايو‪.‬‬
‫ڊي جي سنڌ ڪاليج ۾ فرسٽ ييئر فرسٽ ڪلس ۾ پاس ۽ انٽر سپپائنس‬
‫جي يونيورسٽي امتحپپان ۾ سپپنڌي مسپپلمانن منجهپپه اول نمپپبر حاصپپل‬
‫ڪيائين‪ .‬انهيَء زماني ۾ ميڊيڪل لِء بمبئي وڃ ڻو پونپدو هپپو‪.‬ح ڪومت‬
‫طرفان چونڊ اسڪالرشپ عطا ڪئي ويندي هئي‪ .‬ان وقت ميپپرٽ تپپي‬
‫اسڪالرشپ ملندي هئي ‪ .‬صپپالح داخل ۽ اسڪالرشپپپ لِء درخواسپپت‬
‫ڏئي ويڪيشن گذارڻ لِء ڳوٺ روانو ٿيو‪.‬‬
‫اڃان ڏيپلي مس پهتو ته تار پهتي تپپه گرانپپٽ ميڊي ڪل ڪاليپپج بمپپبئي ۾‬
‫داخل منظور ۽ هفتي پهچڻ جو سعيو ڪيو‪ .‬اسڪالر مان صپپرف ڪاليپپج‬

‫جي في ڪتاب جي قميت ملندي هئي هاسٽل جي مسواڙ کپپاڌو پيتپپو ‪،‬‬
‫ڪپڙو لٽو جو خپپرچ نپپه هپپو‪ .‬آخپپر دل جهلپپي ميرپپپور خپپاص پهتپپو جپپتي‬
‫سندس ملقات پروفيسر عبدالواحد هاليپوٽي سان ٿي جو پ پڻ سپپانگي‬
‫سان بمبئي وڃڻ جي سانباهن ۾ هيو‪ .‬هي ان سان گڏ بمبئي روانو ٿيو‪.‬‬
‫ڪجهه ڏينهن کان پوِء بمبئي جي اخبپپارن ۾ دائود ٽرسپپٽ ڪلڪڪڪتي جپپو‬
‫هڪ اشتهار شايع ٿيو ‪ .‬جنهن ۾ اعلن ڪيل هو ته جي ڪي ميمپڻ شپپاگرد‬
‫ميڊيڪل تعليم حاصل ڪرڻ گهرن ته انهن جي سموري خرچ جو ذمپپون‬
‫ٽرسٽ کڻندو‪ .‬هن کي خوشي ٿي ته هن کي ميمڻ هجڻ جو فائدو ٿيپپو‪.‬‬
‫ان اتي درخواست ڏني‪ .‬جنهن جي جواب ۾ هن کان پڇپپا ڪئي وئي تپپه‬
‫هن جو لڳاپو ڪاٺياواڙي ميمڻ برادري سا هو يپپا هپپالئي ميم پڻ سپپان‪.‬‬
‫جيتوڻيڪ هن کي خبر هئي ته ٽرسٽ پاران صپپرف هپپالئي ميم پڻ جپپي‬
‫حمايت ڪئي ٿي وئي‪ .‬هپپن سپپچ ڳالهپپائي سپپنڌي ميم پڻ ڄا ڻايو‪ ،‬هپپن‬
‫واعدو ڪيو ته جيڪڏهن کيس قرض حسنه ڏنو ويو ته هو واپپپس ڪنپپدو‬
‫پپپر ان کپپي جپپواب نپپه ڏنپپو ويپپو‪ .‬ڪجهپپه وقپپت کپپان پپپوءِ کيپپس ه پڪ‬
‫ڪاٺياواڙي سخي مرد پنجن سالن تائين خرچ ڏيڻ جپپو واعپپدو ڪيپپو‪ .‬پپپر‬
‫ان واعدو ورتو ته ڊاڪٽر ٿيڻ کان پوِء هو هڪ غريب شاگرد کپپي ڊاڪٽپپر‬
‫ٿيڻ جو خرچ ڀرينپپدو‪ .‬۽ هپپن اهپپو واعپپدو وفپپاڪرڻ لِء سپپڄي عمپپر پپپاڻ‬
‫پتوڙيندو رهيو‪.‬‬
‫بمبئي جي گرانٽ ڪاليج مان صالح ايم بي بي ايس جي ٻئي سال جپپو‬
‫امتحپپان پپپاس ڪيپپو پپپر مسپپلمان شپپاگردن ۾ ٻيپپو نمپپبر حاصپپل ڪيپپو‪.‬‬
‫‪1947‬ع ۾ ورهاڱي ٿيڻ سبب ڊاڪٽپپر صپپالح ۽ ٻيپپا سپپنڌي سپپاٿي ڊاڪٽپپر‬
‫رسول بخش بلوچ ۽ ڊاڪٽر غلم نبي لسي آزادي جو پروانو کڻي اچي‬
‫پنهنجي اباڻي ماڳ سنڌ ۾ سهڙيا ۽ ڊاڪٽريَء جا باقي ٽي سال ڪراچپپي‬
‫۾ قائم ڪيل ڊائو ميڊيڪل ڪاليج ۾ پپپاس ڪيپپائين ‪ .‬سپپنڌ ۾ پهريپپون نمپپبر‬
‫پوزيشن حاصل ڪيائين ۽ سنڌ يونيورسٽي طرفان گپپولڊ ميڊل پ پڻ عطپپا‬
‫ڪيو‪ .‬ان سال ئي ميڊيڪل سروس ۾ شامل ٿيپو ۽ پهريپن ملزمپت جپو‬
‫آغاز ڊائريڪٽر بلڊ بئنڪ حيدرآباد ٿيو‪ .‬سپپنڌ ۾ رت جمپپع ڪرڻ جپپي هي پَء‬
‫پهرين بئنڪ هئي جا ڊاڪٽر علي احمد قاضي جي ڪوشش سپپان قپپائم‬
‫ٿي هئي‪.‬ڊاڪٽر صالح هن بئنڪ کي ترقي ڏياري‪.‬‬
‫سال ‪53-1952‬ع ۾ ڊاڪٽر صپپالح کپپي ڪراچپپي سروسپپز اسپپپتال جپپو‬
‫ريزيڊنٽ ميڊيڪل آفيسر مقرر ڪيو ويو‪ .‬جتي کيس سموري نظام کپپي‬
‫نئين سر ترتيب ڏيڻو پيو‪.‬‬

‫ڊاڪٽر صالح جي صلحيتن جپپي نپپتيجي کيپپس ‪ 26‬ورهيپپن جپپي عمپپر ۾‬
‫سول سرجن مقرر ڪري جيڪب آباد بپپدلي ڪيپپو ويپپو‪ .‬کيپپس سپپندس‬
‫فرض ادائيگي سان گڏ هڪ ڏي پڍ سپپئو بسپپترن واري نئيپپن اسپپپتال جپپي‬
‫تعمير ۽ انتظامي ڍانچي ترتيب ڏيڻ جي ذميواري پڻ سونپي وئي‪ .‬جڏهن‬
‫اسپتال تعمير ڪرائي سپپرڪار جپپي حپپوالي ڪيپپائين تپپه کيپپس وعپپده‬
‫مطابق اسڪالرشپ ڏئي اعل ٰي تعليم لِء وليت موڪليو ويو‪.‬‬
‫انگلينڊ ۾ اعل ٰي تعليم دوران کيس ڪافي دقتون پيپپش آيپپون‪ .‬تڪليفپپون‬
‫ڪاٽي هڪ ئي وقت چار مکيه ميڊيڪل امتحان پپپاس ڪيپپائين جيئن ايپپم‬
‫آر ايپپف پپپي لنڊن ‪ (M.R.F.P (London‬ايپپم آر سپپي پپپي ايڊنپپبرگ‬
‫‪ M.R.F. Edinburg‬ايف آر ايف پي گلسگو ‪ F.R.F.P Glasgow‬۽‬
‫ڊي سي ايپم انگلينپڊ ‪ . D.C.M England‬آخپپر ‪1957‬ع ڌاري مپپوٽي‬
‫مپپاڳ اچپپي ليپپاقت ميڊي ڪل ڪاليپپج ۾ اسپپٽنٽ پروفيسپپر جپپي جڳهپپه‬
‫ولريائين‪ .‬ڪجهه عرصي بعپپد ليپپاقت ميڊي ڪل ڪاليپپج جپپو پرنسپپپل ۽‬
‫پروفيسر آف ميڊيسن مقرر ٿيو‪ .‬بعد ۾ کيپپس ڊائو ميڊي ڪل ڪاليپپج جپپو‬
‫پرنسپل مقرر ڪيو ويپپو‪ .،‬سپپندس آخپپري ملزمپپت سپپيڪريٽري هيلپپٿ‬
‫گورنمينٽ آف سنڌ هئي‪ ،‬جتان ‪1986‬ع ڌاري رٽائرڪيائين‪ .‬حال ۾ صدر‬
‫پاڪستان جو ذاتي فزيشن آهپپي ۽ آغپپا خپپان ميڊي ڪل ڪاليپپج ۾ آنپپرري‬
‫پروفيسپپر آف ميڊيسپپن ۽ پاڪسپپتان انٽرنيشپپنل ايئر لئيپپن )‪ (PIA‬۾‬
‫ميڊيڪل اسپيشلسٽ جا فرائض به سرانجام ڏئي رهيو آهي‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 3:56 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫ڊا ڪٽر شمس عباسي‬

‫ڊاڪٽر شمس عباسي‬

‫ڊاڪٽر شمس عباسي پاڪستان جي نالي واري شخصيت آهي ۽ سنڌ ۾‬
‫عورتن جي تعليم ۾ پنهنجون ڪوششون وٺڻ تپپي کيپپس عپپالمي سپپطح‬
‫تي به سڃاتو وڃي ٿو‪ .‬محترمه شمس عباسي سنڌ جي قاضي خاندان‬
‫سان لڳاپو رکي ٿي‪.‬‬
‫سندس والد قاضي عبدالقيوم ۽ چاچي فتح محمد سيوهاڻي پاڪستان‬
‫جي قيام واري جدوجهد ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو‪ .‬آپا شپپمس عباسپپي‬
‫جي والد جي لڏاڻي کانپوِء کيپپس امپڙ سپپنڀاليو ۽ اعلپ ٰي تعليپپم ڏيپپاري‪،‬‬

‫قاضي عبدالقيوم جا ‪ 4‬پپپٽ ۽ ‪ 2‬نيپپاڻيون هيپپون‪ .‬جپپن ۾ قاضپپي محمپپد‬
‫اڪبر‪ ،‬قاضي عبدالمجيد عابد‪ ،‬قاضي اڪرم‪ ،‬قاضي محمپپد اعظپپم‪ ،‬آپپپا‬
‫شمس ۽ هڪ ٻي ڀيڻ شامل آهن‪ .‬جنهن کپپي سپپندن مپاُء پپاليو ۽ تعليپپم‬
‫ڏياري‪ ،‬ماُء پنهنجن پٽن ۽ نياڻين کي هڪجه پڙي تعليپپم ڏيپپاري ۽ انهپپي ۾‬
‫ڪوبه فرق نه رکيو‪.‬‬
‫ڊاڪٽر شمس عباسي پهرين جنوري ‪1924‬ع ۾ حيدرآباد ۾ جنپپم ورتپپو‪،.‬‬
‫آپا شمس عباسي ميٽرڪ ۽ بي اي مبمئي يونيورسٽي مان پاس ڪئي‪.‬‬
‫هپپن بپپي ٽپپي ۽ ايپپم اي سپپنڌ يونيورسپپٽي مپپان ڪئي‪ .‬سپپنڌي لٽريچپپر ۾‬
‫ڊاڪٽريٽ جي ڊگري حاصل ڪئي‪ .‬آپا شمس عباسپپي پنهنجپپي ڪيپپريئر‬
‫جپپي شپپروعات ‪1944‬ع ۾ اسپڪول ٽيچپپر طپپور ڪئي ۽ ‪1947‬ع تپپائين‬
‫مدرست النبات ۾ ماسترياڻي رهي‪.‬‬
‫‪1948‬ع ۾ گورنمينٽ گرلز هاِء اس پڪول هيرآبپپاد ۾ هيڊمسپپٽريس جپپون‬
‫خپپدمتون سپپنڀاليون ۽ انهپپي پوسپپٽ تپپي ‪1955‬ع تپپائين پنهنجپپا فپپرض‬
‫سرانجام ڏنا‪.‬‬
‫کيپپس ‪1955‬ع کپپان ‪ 70‬تپپائين گپپورنمينٽ ڪاليپپج جپپي پرنسپپپال جپپي‬
‫اضپپافي ذميپپواري بپپه ڏنپپي وئي‪1972 .‬ع کپپان ‪1973‬ع تپپائين ڊپٽپپي‬
‫ڊائريڪٽر ڪاليجز جون ذميواريون به سپپنڀاليون‪1973 .‬ع کپپان ‪1984‬ع‬
‫تائين ڊائريڪٽر ايجوڪيشن‬
‫سپپرفراز وسپپطڙو ايڪٽينشپپپن اينپپپڊ بيپپورو آف ڪرڪيپپولم جپپون‬
‫ذميواريون به نڀايون ۽ بعد ۾ رٽائرمينٽ حاصل ڪئي‪.‬‬
‫آپا شمس عباس ‪1993‬ع ۾ محسن ميموريپپل سوسپپائٽي قپپائم ڪئي ۽‬
‫هوَء پنهنجي نگراني ۾ ‪ 2‬نجي اسڪول به هلئي رهي آهي‪.‬‬
‫آپا شمس عباسي سماجي ڪمن ۾ به تمام گهڻو سرگرم رهي آهي‪.‬‬
‫هن مختلف تنظيمن جي پليٽ فپپارم تپپي عپپورتن کپپي بااختيپپار بنپپائڻ ۽‬
‫ٻارن جي حقن ۾ به وڏي جاکوڙ ڪئي‪.‬‬
‫آپا شمس عباسي تعليم ۽ عورتن جي معاملن تي دنيا جي ڪيپپترن ئي‬
‫ملڪن ۾ سيمينارن ۾ شرڪت ڪئي‪ .‬آپا شمس عباسي ‪ 2‬ڪتاب به لکيا‬
‫آهنجن ۾ هڪ سندس آتم ڪهاڻي آهي‪ .‬جڏهن ته مختلف اشوز تي کپپوڙ‬
‫سارا آرٽيڪل به لکيا آهن‪ .‬آپپپا شپپمس عباسپپي کپپي عپپوامي حقپپن لِء‬
‫جاکوڙ ڪرڻ‪ ،‬شعور اجاگر ڪرڻ ۽ عپپورتن لِء پپپاڻ پتپپوڙڻ تپپي ڪيپپترائي‬
‫ايوارڊ به ماڻيا‪،‬‬

‫آپا شمس عباسي سڄي زندگي عوامي جدوجهد واري جپپاکوڙ ۾ وقپپف‬
‫ڪئي‪ .‬پنهنجي مرحوم پٽ عقيل احمد عباسي جي نالي تي قائم عقيل‬
‫برائيٽس اڪيڊمپي بپه هلئي رهپي آهپي‪ .‬جپتي نيپاڻين ۽ نوجپوانن کپي‬
‫معياري تعليم ڏني وڃي ٿي‪ .‬آپا شمس ڪيترين ئي غريپپب نيپپاڻين کپپي‬
‫پنهنجي هڙان وڙان خرچ ڪري تعليپپم ڏيپپاري ۽ بعپپد ۾ سپپندن گهپپر آبپپاد‬
‫ڪرايا‪ .‬هوَء هن وقت به سنڌ جپپي نيپپاڻين لِء ڇپپپر ڇپپانوَء وانگپپر آهپپي‪.‬‬
‫سال سدائين سندن شفقت‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 3:51 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫ڊا ڪٽر تنوير عباسي‬

‫ڊاڪٽر تنوير عباسي‬

‫سنڌ جي ناليواري عالم‪ ،‬شاعر‪ ،‬محقق‪ ،‬مترجم‪ ،‬لطيفيات جپپي مپپاهر ۽‬
‫سچل شناس ڊاڪٽر تنوير عباسيَء جو اصل نالو نور نبي عباسپپي هپپو‪.‬‬
‫هن ‪ 7‬ڊسمبر ‪1934‬ع تي‪ ،‬ضلعي خيرپور جي هڪ ننڍڙي شپپهر سپپوڀي‬
‫ديپپري ۾ گپپل محمپپد عباسپپيَء جپپي گهپپر ۾ جنپپم ورتپپو‪ .‬سپپاڌو هيراننپپد‬
‫اڪيڊمي‪ ،‬ڪراچيَء مپپان پرائمپپري تعليپپم حاصپپل ڪيپپائين‪ .‬مئٽپپرڪ جپپو‬
‫امتحان اين‪ .‬جي‪ .‬وي هاِء اسڪول ڪراچيَء مپپان پپپاس ڪيپپائين‪ .‬انٽپپر‬
‫سائنس ڊي جي‪ .‬سنڌ گورنمينٽ ڪاليج ڪراچيَء مان ۽ ايم‪ .‬بپپي‪ .‬بپپي‪.‬‬
‫ايس‪ ،‬لياقت ميڊيڪل ڪاليج‪ ،‬ڄپپام شپپوري مپپان پپپاس ڪيپپائين‪ .‬ڊاڪٽپپر‬
‫تنوير عباسي شاگرديَء واري زماني کپپان شپپاعري ڪنپپدو هپپو‪ .‬ابتپپدا ۾‬
‫روايتي شاعري ڪيائين‪ ،‬پر اڳتي هلي سپپنڌي جديپپد شپپاعريءَ ۾ نپپوان‬
‫لڙا آندائين؛ ان ڪري سندس شاعري سنڌي ادب ۾ نئين حيپپثيت سپپان‬
‫اجاگر ٿي‪ .‬ڊاڪٽر تنوير عباسيَء ۽ شمشير الحيدريَء‪ ،‬سنڌي شپپاعريءَ‬
‫خاص ڪري نظم ۽ آزاد نظم ۾ نوان تجربا متعارف ڪرايا‪.‬‬
‫تنوير عباسيَء جپپون سپپنڌي ادب ۾ وڏيپپون خپپدمتون آهپپن‪ .‬سپپنڌي ادب‬
‫جڏهن ورهاڱي کان پوِء نئين سر ُاسري رهيو هو‪ ،‬تڏهن تنپپوير عباسپپي‬
‫انهن آڱرين تي ڳڻڻ جيترن اديبن ۽ شاعرن مپپان هپپو‪ ،‬جي ڪي سپپنڌي‬
‫هئا‪ .‬هن جو شپپمار سپپنڌ جپپي وڏن‬
‫ادب جي بقا لِء جدوجهد ڪري رهيا ُ‬
‫شاعرن ۾ ڪيو وڃي ٿو‪ ،‬پر شپپاهه جپپي شپپاعريَء ۽ سپپچل سرمسپپت‪،‬‬
‫خوش خير محمد هيسباڻي‪ ،‬نانڪ يوسف ۽ ٻيپپن تپپي سپپندس تحقيپپق ۽‬

‫ڪاوش‪ ،‬کيس اهپپم ۽ منفپپرد اسپڪالر واري حيپپثيت ڏيپپاري ڇڏي‪.‬‬
‫تنپپوير عباسپپيَء جپپي علمپپي ۽ ادبپپي ادارن سپپان وابسپپتگي‪ ،‬هپڪ وڏي‬
‫عرصي تائين رهي‪ .‬پاڻ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالجيَء جو تصور ڏيندڙ ۽ ان‬
‫جي ائڊوائيزري بورڊ جو آخر تائين ميمبر‪ ،‬سپپنڌي لئنگئيپپج اٿپپارٽيَء جپپي‬
‫بورڊ آف گورنرس جو ميمبر‪ ،‬سنڌي لئنگئيج اٿارٽيَء جي انسائيڪلوپيڊيا‬
‫سپپنڌيانا جپپي رٿپپا جوڙينپپدڙ‪ ،‬سپپنڌي لئنگئيپپج اٿپپارٽيَء جپپي ماليپپاتي‪،‬‬
‫پبليڪيشپن‪ ،‬تعليمپي رٿابنپدي ۽ تحقيقپي ڪاميٽيَء جپو ميمپبر‪ ،‬شپاهه‬
‫لطيپپف ڪلچپپرل ڪاميٽي ڪراچيپپَء جپپو ميمپپبر‪ ،‬سپپنڌي اديبپپن جپپي‬
‫سهڪاري سنگت جو باني ۽ مستقل ميمبر‪ ،‬سپپنڌي ادبپپي سپپنگت سپپنڌ‬
‫جو سيڪريٽري جنرل )‪ 11‬سالن تائين(‪ ،‬سنڌي ادبي بورڊ جي بورڊ آف‬
‫گورنرس جو ميمبر‪ ،‬سپپچل يادگپپار ڪاميٽيَء جپپو سپپيڪريٽري‪ ،‬سپپچل‬
‫چيئر‪ -‬شاهه لطيف يونيورسپپٽيَء خيرپپپور جپپو بپپاني ڊائريڪٽپپر ۽ سپپچل‬
‫سرمست ميلي ڪاميٽيَء جو ڪيترائي سپپال آرگنپپائيزر ۽ ٻيپپن ڪيپپترن‬
‫ادارن سان وابسته رهيو‪ .‬سپپندس علمپپي‪ ،‬ادبپپي ۽ تحقيقپپي ڪم جپپي‬
‫مڃتا طور کيس ڪيترائي ايوارڊ ۽ انعام به مليپپا‪ .‬سپپندس علمپپي ادبپپي‬
‫پورهيي جو وچور هن ريت آهي‪:‬‬
‫)‪ (1‬رڳون ٿيون رباب )شپپاعري‪1958 :‬ع(‪ (2) ،‬شپپعر )‪1970‬ع(‪(3) ،‬‬
‫جي ماريا نه موت )ويٽ نامي ناول جپپو ترجمپپو‪1973 :‬ع(‪ (4) ،‬ٻارا ڻا‬
‫ٻول )چونڊ ۽ ترتيب‪1973 :‬ع(‪ (5) ،‬شاه لطيف جي شپپاعري )تحقيپپق‪:‬‬
‫جلد ‪I- 1976‬ع(‪ (6) ،‬شاهه لطيف جي شاعري )جلد ٻيو‪1985 ،‬ع(‪) ،‬‬
‫‪ (7‬شاهه لطيف جي شپپاعري )‪ 3‬جلپپد گ پڏ‪1989 ،‬ع(‪ (8) ،‬سپپج تري پَء‬
‫هيٺان )شاعري‪1977 :‬ع(‪ (9) ،‬جديد سپپنڌي شپپاعري )چپپونڊ ۽ ترتيپپب‪:‬‬
‫‪1981‬ع(‪ (10) ،‬خير محمد هيسباڻيَء جپپو ڪلم )ترتيپپب‪1983 :‬ع(‪) ،‬‬
‫‪ (11‬نانڪ يوسف جو ڪلم )ترتيپپب‪1982 :‬ع(‪ (12) ،‬ڏوري ڏوري ڏيهپپه‬
‫)سپپفرنامو‪1984 :‬ع(‪ (13) ،‬هيپپَء ڌرتپپي )شپپاعري‪1985 :‬ع(‪(14) ،‬‬
‫‪ (Sachal Sarmast، (15‬منهن تنين مشعل )خاڪا‪1990 :‬ع(‪(16) ،‬‬
‫تنپپوير چئي )شپپعري ڪليپپات‪1989:‬ع(‪ (17) ،‬تپپرورا )ادبپپي مضپپمون‪،‬‬
‫خاڪا‪ ،‬يپپادگيريون‪ ،‬سپپفرنامو‪1988 :‬ع(‪ (18) ،‬سپپاجن سپپونهن سپپرت‬
‫)شپپاعري‪1996 :‬ع(‪ (19) ،‬سپپپني کپپان سپپهڻي سپپاڀيا )تقريپپرون ۽‬
‫ليڪچپپر‪2002 :‬ع(‪ (20) ،‬سپپچل جپپو رسپپالو )ترتيپپب‪:‬اڻ ڇپيپپل(‪(21) ،‬‬
‫مون کي اڳتي وڃڻو آهي )سفرناما‪2000 :‬ع(‪.‬‬

‫سنڌي شاعر‪ ،‬ادب‪ ،‬جديد ٻوليَء‪ ،‬ڪلچپپر‪ ،‬ڪلسپپيڪي شپپاعريءَ ۽ ٻيپپن‬
‫موضوعن تي سندن سوين مقال‪ ،‬مضمون ۽ مهاڳ لکيل آهن‪.‬‬
‫ويهين صديَء جو هيَء ڏاهو انسان‪ 25 ،‬نومبر ‪1999‬ع تي‪ ،‬اسلم آباد‬
‫۾ لڏاڻڪڪو ڪڪڪري ويپپو‪ .‬تنپپوير عباسپپي وصپپيت ڪئي هئي تپپه وفپپات بعپپد‬
‫سندس لش ميڊي ڪل ڪاليپپج جپپي شپپاگردن کپپي تجربپپا ڪرڻ لءِ ڏنپپو‬
‫وڃي‪ ،‬پر ان تي عمل نه ٿي سگهيو‪ .‬البت سندس آخري خواهش هئي‬
‫تپپه سپپندس اکيپپون آپريشپپن ذريعپپي ڪنهپپن محتپپاج کپپي ڏنيپپون وڃپپن‪.‬‬
‫سندس وصيت تي عمل ڪيو ويو ۽ سندس اکين سان اڄ هڪ نيپپاڻي ۽‬
‫هڪ نوجوان هن دنيا کي ڏسپپي پنهنجپپي زنپپدگي خپپوش خپپوش گپپذاري‬
‫رهيا آهن‪ .‬تنوير عباسيَء جي آخري آرامگاهه اسلم آباد ۾ آهپپي‪ .‬تنپپوير‬
‫عباسيَء جي ياد ۾ شاهه لطيپپف يونيورسپپٽيَء خيرپپپور ۾ تنپپوير ڪارنر‬
‫قائم ڪيو ويو آهي‪ ،‬جنهن جو انچپپارج ايپپاز گپپل آهپپي‪ ،‬تنپپوير بپپابت )‪(1‬‬
‫تنوير عباسي‪ -‬هڪ مطالعو )ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو(‪ (2) ،‬پوان شپپل‬
‫قبپپول )مرتپپب‪ :‬ايپپاز گپپل(‪ (3) ،‬مپپان تنپپوير آهيپپان )مرتپپب‪ :‬مشپپتاق‬
‫ڪلهوڙو( ۽ ٻيپا ڪتپاب ڇپيپپل آهپن‪ .‬تنپوير ڪ ڪارنر پپاران سپپندس چپپونڊ‬
‫شاعريَء تي مشتمل پاڪيٽ سائيز ڪتابڙو ”روشپپن آ سپپانجهي“ ايپپاز‬
‫گل ترتيب ڏئي ‪2008‬ع ۾ ڇپايو آهي‪ .‬ڪيترن علمي ادبپپي ادارن پپپاران‬
‫ادبي تحقيق ۽ تنقيد تي تنوير عباسي شيلڊون ۽ اوارڊ ڏنا وڃن ٿا‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 3:49 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫ڊا ڪٽر الهداد ٻوهيو ‪ -‬رحيم منگي‬

‫ڊاڪٽر الهداد ٻوهيو‬

‫رحيم منگي‬
‫ڊاڪٽر الهداد ٻوهيو مشهور دانشپور‪ ،‬محقپق‪ ،‬عپالم ٻپوليءَ جپو مپاهر‪،‬‬
‫نقاد‪ ،‬ڪهاڻيڪار‪ ،‬شاعر‪ ،‬ماهر عمرانيات‪ ،‬تعليمي مپپاهر ۽ تعليپپم کپپاتي‬
‫جو آفيسر ٿي گذريو آهي‪ .‬ڊاڪٽر الهپپداد ٻوهيپپو ‪ 8‬آگسپپٽ ‪1934‬ع تپپي‬
‫تعلقي قمبر جي ڳوٺ گهاگهري ۾ ڄائو سپپندس والپپد جپپو نپپالو محمپپد‬
‫علي ٻوهيو هو جيڪو هارپو ڪندو هو‪ .‬سندس مپپاُء ننڍپپڻ ۾ گپپذاري وئي‬
‫هئي‪ ،‬کيپپس ڏاڏي پپپاليو‪ .‬ڊاڪٽپپر الهپپداد ٻوهيپپو پرائمپپري تعليپپم ڳوٺ‬
‫”پيچوهن“ ۾ پرائي‪ .‬مئٽرڪ ‪1953‬ع ۾ لڙڪاڻي مان پپپاس ڪئي ۽ انٽپپر‬
‫سروري ڪاليج هال مان ڪئي‪ .‬هن انگلش ۾ ايم اي ڪئي ۽ ايل ايل بي‬

‫به ڪيائين‪ .‬لهور بورڊ آف ٽيڪني ڪل ايجوڪيشپپن لئلپپپور ڪاليپپج مپپان‬
‫)پي ٽي سي( برابر امتحان پاس ڪيو‪ ،‬جڏهن ته پپپي ايپپڇ ڊي ‪1977‬ع ۾‬
‫ڄامشورو مان سنڌي ٻولي جي سماجي ڪارج جي موضوع تپپي ڪئي‪.‬‬
‫اهو موضوع سڄي ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون ڪم هو‪.‬‬
‫‪1977‬ع تائين ايشيا کنپڊ جپي ڪنهپپن بپه ٻپولي بپابت ان حپپوالي سپان‬
‫تحقيقي ڪم نه ٿيو هو‪ .‬ڊاڪٽر ٻوهئي نوڪري ‪1957‬ع ۾ گورنمينٽ هاِء‬
‫اسڪول لڙڪاڻي کان شروع ڪئي‪ .‬هن نپپوڪري بپپه ڪئي ۽ تعليپپم بپپه‬
‫جاري رکيپپائين ۽ بعپپد ۾ ڊائريڪٽپپر اسپڪولس ل ڙڪاڻو بپپه ٿيپپو‪ .‬ڊاڪٽپپر‬
‫ٻوهئي لکڻ جي شروعات ‪1950‬ع ڌاري ڪئي‪.‬‬
‫سندس پهريون نظم هاري حقدار اخبپپار ۾ ڇپيپپو‪ .‬کيپپس تقريپپر جپپو بپپه‬
‫شوق هيو‪.‬‬
‫هن ڊراما به لکيا‪ ،‬جيڪي لڙڪاڻي جي اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ پيش ڪيا‬
‫ويا‪ .‬سندس ڪجهه ڊرامن جا نال هي آهن؛ نپپوري ڄپپام تمپپاچي‪ ،‬امرتپپا‪،‬‬
‫ڳورهين جو قرض ۽ صبح نه ٿي سگهندو‪.‬‬
‫هن ڪهاڻيون به لکيون جن ۾؛ اسان جا روح ڪٿي آهپپن‪ ،‬منهنجپپو قلپپم‬
‫مري ويو آهي ۽ ميراثين جي گهرن کي باهه لڳي‪ ،‬مشهور ٿيون‪.‬‬
‫هپپن لپپوڪ ڪهپپاڻيون بپپه لکيپپون جپپن ۾؛ ڪينجهپپر ڪيئن ٿپپي ڳالهپپائي‪،‬‬
‫مصنف شاهه ۽ وڪيل ۽ جواني جو موت نمايان آهن‪.‬‬
‫هن ڪيترا ئي مضمون به لکيا جن ۾؛ شعر جي اڀياس جا نوان طريقپپا‪،‬‬
‫سنڌ ۾ ڏوهن جپو سپماجي پسپمنظر ۽ جمهپوريت جپي وات ۾‪ ،‬مشپهور‬
‫آهن‪.‬‬
‫ڊاڪٽر ٻوهيو سنڌ ريسرچ ڪائونسپپل جپپو سپپيڪريٽري پپڻ ٿيپپو‪ .‬هپپن جپپا‬
‫ڪجهه ڪتاب ڇپيپپل آهپپن‪ .‬سپپنڌي ٻپپولي جپپو سپپماجي ڪارج ‪1978‬ع‪،‬‬
‫تنقيدون ‪1980‬ع‪ ،‬ادب جا فڪري محرڪ ‪ ،1984‬علم تحقيپپق ‪1990‬ع‪،‬‬
‫ٻوهئي جون تحريرون )‪1994‬ع مرتب ناز سنائي( ٻپپوهئي صپپاحب جپپو‬
‫هڪ ڪتاب ٽيلس ري ٽولڊ ‪1990‬ع ۾ انگريزي ۾ ڇپيو‪ .‬هن املهپپه مپپاڻهو‬
‫جي وفات دل جي دؤري سبب ‪1994‬ع ۾ ٿي‪.‬‬

‫ويهين صديَء جو وتايو‪ :‬جمعو فقير‬
‫انعام اللھ شيخ‬

‫سرمو ڄڻ ته ڏوئي پَء سپپان گ ُپپديو‬
‫مڇ صفا چٽ‪ ،‬شرارتي اکين ۾ ُ‬
‫ڏاڙهي ُ‬
‫مکُ آيل‪ ،‬ٻپپانهن‬
‫ويو هجي‪ .‬موڪري منهن کي سرنهن جي تيل جو تازو َ‬
‫تي ڏينڀوڙين جا ساوا نشان نڪتل ۽ ُڪوڙيل مٿي تي کٿڙيل ميرو پٽ ڪو‬
‫يا ڪنهن مئل انگريز جي خيرات ۾ مليل ٽپپوپي پاتپپل‪ .‬سپپياري اونهپپاري‬
‫جسم تي پيل نيلمي ڪوٽ‪ ،‬ڪوٽ جپپي انپپدران ُلئاڙيپپل گپپابي چٻاڙيپپل‬
‫“خميس”‪ ،‬تنهپپن جپپي هيٺپپان ڳجهپپن کيسپپن واري ڇيپپٽ جپپي پرا ڻي‬
‫سراڻي صدري‪ -‬۽ صدريَء جي اندران اڪثر ڪري بپپافتي واري گنجپپي‬
‫ُ‬
‫پڻ اٽڪيل‪ .‬هيٺ تي ڪائنچ بدران نيروليَء جي رڱيل ڪا ميري سپپيري‬
‫گوڏ ۽ پيرن ۾ ُبولڙو بوٽ يا ڦاٽل ساٽل سليپر جي عمر صفا پپپوري ٿپپي‬
‫وڃي ته پوِء چتين لڳل ٻه‪ -‬پٽي چؤنپل هوندي‪ ،‬جنهن جپپي ٻنهپپي پٽيپپن‬
‫سپڪ ڪيپپو ويپپو‬
‫کي وٽيل اڳڙيون ويڙهي‪ ،‬چپپپل کپپي ڀيڏيپپن ۾ اهپڙو تپپه ُ‬
‫هوندو‪ ،‬جو سير سفر ڪندي ان جي لهي وڃڻ يا ڪري پوڻ جو َڀئه ڀولو‬
‫سٽ جي ٽپوڙهن سپان ڇ ڪي‬
‫باقي نه رهندو‪َ .‬ڀيڏين کان مٿان اڳٺن ۽ ُ‬
‫ٻڌل ِپنيون ته پري کان ئي پڌريون هو نديون‪ .‬صپپبح هجپپي يپپا سپپانجهي‪،‬‬
‫ٽاڪ منجهنپپد هجپپي يپپا سپپومهڻي کيپپس ورلپپي ڪنهپپن مپپاڻهوَء پرا ڻي‬
‫جپپدا ڏٺپپو هونپپدو‪ .‬ساسپپي سپپاهه جپپي ڍڍري پَء‬
‫همسفر يعني گڏهه کان ُ‬
‫هيٺان لئيَء جي ڪاٺي آرپار لنگهائي‪ ،‬ان جي ٻنهي ڇيپپڙن ۾ رسپپو ٻڌي‪،‬‬
‫موٽر سائيڪل جي ‪ Foot rest‬جيان ٺاهيل “پيپپرن رکڻيپَء” تپپي ک ُپپپ‬
‫چ ڪوري گگپپدام جپپي پٺيپَء تپپي‬
‫کوڙيل هوندس‪ .‬ڊگهي ٻپپاچڪي جپپو وِ ُ‬
‫رکيل‪ ،‬ٻنهي پاسن کان لڙڪندڙ وڏا ُبجڪا بپپه صپپاف صپپاف نظپپر اينپپدا‪.‬‬
‫عمرو عيار جي زنبيل کان به اونهن انهن ُبجڪن منجهه خيپپرات ۾مليپپل‬
‫ُ‬
‫اڌ ڪنن صوفن ۽ ڪيلن‪ ،‬ڦٿل ناسپاتين‪ ،‬نارنگين‪ ،‬گوشت مارڪيٽ مپپان‬
‫گپڏ ڪيپپل ڇيڇپڙن‪ ،‬ڦڦپڙن ۽ آنڊن کانسپپواِء ٻيپپا مليپپل بيشپپمار وکپپر ئي‬
‫سپپانڀيل نپپه هونپپدا‪ ،‬بل ڪه سپپير ڪنپپدي لڌل پلسپپٽڪ جپپون ڳوٿريپپون‪،‬‬
‫ريشمي ڪپڙن جا ٽڪر‪ِ ،‬ٽين جا خالي ٽڀا‪ ،‬بجليَء جپپا خپپراب ٿيپپل بٽپڻ ۽‬
‫پراڻيون اخبارون بپپه هڪٻئي مٿپپان سپپٿيل ڏسپڻ ۾ اينپپديون‪ .‬گڏهپپه جپپي‬
‫چيلهه کان ٿورڙو هيپپٺ ڍا ڪن جپپي مٿپپان ٿڳڙيپپون نڪتپپل رلهيپَء تپپي‬
‫ڳچيَء منجهه ڳانا پائي بالم بڻيپپل‪ ،‬هپپٿ ۾ وڏي ڏانپپگ کنيپپل‪ ،‬ڪلهپپي ۾‬
‫ُبجڪي ۽ بجڪيَء منجهه مانيَء جا اڌڙ ۽ پارچا کڻي هلندڙ هن معپپروف‬
‫فقير کي شهر جا پوڙها پڪا ۽ ٻار ٻچا ته ڇڏيو‪ ،‬لڙڪاڻي جپپو هپپر گهپپر‪،‬‬
‫سڃاڻي!‬
‫گهٽي ۽ گام به پراڻي مائٽ جيان ُ‬

‫جمعپپي فقيپپر جپپي واقف ڪارن ۽ مپپداحن ۾ نپپواب اميرعلپپي لهپپوري‪،‬‬
‫ذوالفقار ڀٽي‪ ،‬مسعود مفتي‪ ،‬جنرل ۽ بيگم عپپتيق‪ ،‬قاضپپي فضپپل اللپپه‪،‬‬
‫جسٽس غلم محمد ڪوريجي‪ ،‬ڪريپپم بخپپش کهپڙي‪ ،‬خانصپپاحب فقيپپر‬
‫محمد انڙ‪ ،‬علي گوهر کهڙي کان وٺي پروفيسر ايپپاز قپپادريَء تپپائين اڻ‬
‫ڳڻيون پڙهيل لکيل ۽ لئق هسپپتيون ئي شپپامل نپپه هيپپون‪ .....‬هُپپو تپپه‬
‫حسين باگڙياڻين‪ ،‬گوڏر گاڏرن‪ ،‬گراهڪن جي راهن ۾ ني پڻ وڇپپائي ويٺپپل‬
‫ون جپپي‬
‫پ َ‬
‫چ َ‬
‫َ‬
‫چٽوُ دڪاندارن‪ ،‬ٽ ِڻڪ ۽ ٽو ڻائي اوسپپتن‪ ،‬سپپيئو بپپازار ۾ َ‬
‫سپ َ‬
‫تعپپدا د ۾ ويٺپپل وانپپدن ۽ ٽپپوٽي مپپزدورن‪ ،‬ليپپٿ مشپپين جپپي مصپپروف‬
‫مسترين‪ ،‬هوٽلن تپپي اونگهنپپدڙ آفيميپپن‪ ،‬ڪورٽ جپپي احپپاطي ۾ ويٺپپل‬
‫چيڙاڪ اسٽامپ وينڊرن‪ ،‬گاريل ٽپپانگي وارن‪ ،‬ڪم سپپان گپڏ ڪن پڌ ڌوڻ ۾‬
‫ورتل ٻيڙي ٻاڌارن‪ ،‬جل ڦٽاڪن اخباري هپپاڪرن‪ ،‬بڙواتپپي حجمپپن‪ ،‬مٿپپي‬
‫تي ڦريل ٽوپي‪ ،‬ڪنپڌ ۾ رومپپال ۽ ور ۾ ِڪرپپپان رکپپي شپپهر رلنپپدڙ ُلچپپن‬
‫لوفرن يا مٿي تي جناح ڪئپ ۽ هٿ ۾ سگريٽن جو پاڪيٽ کڻي هلنپپدڙ‬
‫“معزز” شيٽ ڪلرڪن سميت ڪهڙي ڪه پڙي شپپخص جپپو دل گهريپپو‬
‫دوسپپت نپپه هئو! ماجسپپٽريٽ گپپاڏي رو ڪي کپپانئس طپپبيعت پڇنپپدا‪،‬‬
‫صوبيدار ٽانگو بيهاري پنجين جو نوٽ ڏيندا ‪ .‬زميندار ويندي ويندي ٽهڪ‬
‫ٽڙو ڪيو ويندا‪ .‬صفا مرچوس مانڊڙين وارا به جمعي فقير کپپي بيهپپاري‬
‫اڌڙ چانهه جو آڇيندا ۽ گهوڙيا گڏهه تي ويٺي کيس نئين آيل جنپپس جپپي‬
‫َوٽ پيا ڪرائيندا‪ .‬سندس دل جي دفتر تي به رنپپگ‪ ،‬مپپذهب‪ ،‬جنپپس يپپا‬
‫هجي يا گدا‪ ،‬سپپيٺ هجپپي‬
‫طبقي جو تفاوت ت َِر برابر نه ٿيو هئو! شاهه ُ‬
‫سڃو‪ ،‬هو سڀ جو خير‪-‬گهرو ۽ هر ڪنهن سان “سائين ميان” ڪرڻ‬
‫يا ُ‬
‫وارو صاف سٿرو انسان هئو‪ .‬سچائيَء کي منهپپن تپپي ڦهڪائينپپدي هُپپو‬
‫اهو ڪڏهن به نه ڏسندو ته اڳلو ڪه پڙي پپپدويَء کپپي پهتپپل آهپپي‪ .‬ڀٽپپي‬
‫ذوالفقار سان سندس لڏ ۽ لڳاپا ته لڙڪاڻي جو ٻچو ٻچو ڄپپاڻي ٿپپو‪.‬‬
‫ڀٽو صاحب اڃا وزير وڙو نه هئو ٿيو‪ ،‬جو فقير سان سندس گهاٽائپ ٿي‬
‫هو کيپپس خپپاص دعپپوت‬
‫ويئي‪ .‬ڀٽو صاحب جڏهن به لڙڪاڻي ۾ايندو ته ُ‬
‫مپپوڪلي “المرتض پ ٰي” ۾ گهپپرائي سپپاڻس خپپوش دلي پَء سپپان حپپالي‬
‫احپپوالي ٿينپپدو هپپو‪ .‬ل ڙڪاڻي واسپپي چپپون ٿپپا تپپه ڀٽپپو صپپاحب جڏهپپن‬
‫پاڪستان جو صدر بڻجي پهريون ڀيپرو ابپاڻي شپهر گهمپڻ آيپو هپو تپه‬
‫جمعي سان مکا ميلو ڪندي‪ ،‬موڪلئڻ مهل سؤ روپين جو نوٽ کيسي‬
‫۾ وڌائينس‪ .‬فقير جڏهن ملڪ ڪي ‘بادشپپاهه’ کپپان ڇپڙا سپپؤ رپيپپا خرچپپي‬

‫ملندي ڏٺا ته هڪدم چوٽ ڪندي چيائين‪“ :‬ڀٽپپا صپپاحب‪ ،‬جيڪڏهپپن مپپان‬
‫ڀٽو ۽ تون جمعو هجين ها ته اڄ توکي سونو ڪري ڇڏيپپان هپپا‪ ”.‬جنهپپن‬
‫تي ڀٽي صاحب کلندي کيس پنج سؤ رپيا ڏنا ۽ ُدعا ڪرڻ لِء چيپپو‪ .‬فقيپپر‬
‫مناسب ڏسندي ٿڏي تي وراڻيو‪“ :‬جي انهيَء بادشپپاهيَء کپپانپوِء‬
‫موقعو ُ‬
‫به خوش ناهين ته پوِء ڀل اچ ته گڏجي گپپدا ٿپپا ڪريپپون‪ ”:‬ڀٽپپي صپپاحب‬
‫جي اهڙي ئي هڪ ُ‬
‫کليل ڪچهريَء ۾ شامل ٿيڻ لِء هڪ ڀيري فقير گڏهپپه‬
‫تي سوار ٿي “المرتض ٰي” ُپهتو تپپه ل ڙڪاڻي سپپان ل ڳاپو رکنپپدڙ هپڪ‬
‫بااثر وزير ۽ تڏهوڪي ايس پي پنيل جوڻيجي کيس ُڀٽپپي صپپاحب سپپان‬
‫ملڻ کان روڪيو‪ .‬پر فقير به “محبوب” جو ديدار ڪرڻ کانسپپواءِ واپپپس‬
‫چريپپو جيسپپتائين‬
‫وڃڻ کان قسم جو کڻي بيٺو ُ‬
‫هئو‪ ،‬تيسيتائين ُاتپپان نپپه ُ‬
‫مٿس ڀٽي صاحب جي نظر نه پئي‪ .‬ڀٽي صاحب ڏسندي ئي کيس سڏيو‬
‫ته هن وزير ۽ ڪوٽوال ڏانهن نهاريندي چيو‪ُ“ :‬ڀٽا صاحب توسان ملڻ لِء‬
‫ته آتا آهيون‪ ،‬پر ُتنهنجا ُڪتا به ته ڇڏين نه!” اهڙيَء طرح ُڀٽي صاحب‬
‫سان سندس ملقات ته ٿي‪ ،‬پر ايس پي لڙڪاڻي طرفان مليل ڇپپڙٻ‬
‫هن پوِء به نه وساريو! ٻه چار ڏينهن رکي هاسيڪاري پيريپپن پيپپادو‬
‫کي ُ‬
‫وڃي ايس پي هائوس تي پهتو‪ .‬اتفاق سان ايس پي صاحب به گشپپت‬
‫جمعپپا وري ڪهپڙي کپپوٽ‬
‫جمعي کي ڏسي چيائين؛ “ ُ‬
‫تي پئي نڪتو‪ ،‬سو ُ‬
‫ُ‬
‫کٽي ٿئي‪ُ .‬ڀٽي صاحب آڏو بيعزتي ڪرڻ کان پوِء به هانُء نپپه ٺريپپو اٿئي‬
‫مرڪنپپدي وراڻيپپس‪“ :‬ايپپس پپپي صپپاحب‪،‬‬
‫ڇا؟” جمعي حسپپب دسپپتور ُ‬
‫ڀيڻسان ڪالهانڪو گڏهه ُ‬
‫گم ٿي وئي آهي‪ .‬سو ڳولڻ آيس ته ڪٿي ُاهپپا‬
‫ناناڻي )ايس پي هائوس( ته اچي نه نڪتي آهي!” آڙي ڪاپ ايپپس پپپي‬
‫جمعي‬
‫سوَ جو نوٽ کڻي ُ‬
‫اسٽاف آڏو وڌيڪ بيعزتيَء کان بچڻ لِء هڪدم َ‬
‫چڪائڻ‬
‫جي تريَء تي رکيو‪ ،‬پر فقير ساڻس پراڻو احسان پوريَء طرح ُ‬
‫مڙيپپو ۽ پئسپپا وٺپپي ڪري آسپپمان ڏانهپپن منهپپن ڪري‬
‫کان پوِء به نپپه ُ‬
‫چيپپپپپائين‪”:‬پوليسپپپپپارو ۽ خرچپپپپپي! واهپپپپپه مپپپپپول ٰي واهپپپپپه!!”‬
‫هجون ڪندڙ هيُء انسان سندس مپپوت‬
‫شهيد ڀٽي صاحب سان ايڏيون ُ‬
‫تي ٻارن وانگر رڙيون ڪري رنو هئو‪ .‬پنهنجي دوسپپت جپپي اڻ منپپدائتي‬
‫انت تي جمعي ڪا ريل ته ڪا نه ڪيرائي‪ ،‬پر هن وس پڄندي ضياَء تي‬
‫جيڪي ڦٽڪارون ڪيون ۽ مٿس نقل نڙا ٺاهيا‪ ،‬سي مرهيات کپپي قپپبر ۾‬
‫چڀندا هوندا‪.‬‬
‫به ُ‬
‫جمعي کي سياست سان ڪا خپپاص‬
‫ُڀٽي صاحب جي دوستيَء کانسواِء ُ‬

‫هو آسپاس جي ماحول‬
‫هئو ته ُ‬
‫هئي‪ .‬پر ائين به ڪو نه ُ‬
‫دلچسپي ڪو نه ُ‬
‫ستر جپپي ڏهپپاڪي ۾ جڏهپپن سپپنڌي مهپپاجر‬
‫کان اکيون ٻوٽي هلندو ُ‬
‫هئو‪َ .‬‬
‫هئا‪ ،‬تڏهپپن‬
‫تضاد عروج تپپي هئو ۽ سپپنڌ جپا وسپپيل ڌاريپن جپي قبضپپي ۾ ُ‬
‫مهاجرن جپپي د ڪانن آڏو لنگهنپپدي هُپپن‬
‫لڙڪاڻي جي شاهي بزار مان ُ‬
‫سجهي‪ .‬سو ُاتي بيهي جبار ڀائي بپپوٽن واري کپپي وڏي‬
‫مستي ُ‬
‫کي َاچي ُ‬
‫س ُڏ ڪندي چوڻ لڳو ته‪”:‬جبار ڀائي مهاجر! ڪالهه خواب ٿو ڏسان‬
‫آواز َ‬
‫ته مري ويو آهيان ۽ ملئڪن کنڀي کڻي آسمان تي پهچايو آهپپي‪ .‬مپپون‬
‫جمعا تنهنجا لڇ پڻ اللپپه کپپي وڻيپپا آهپپن‪ ،‬سپپو تپپون هلپپي‬
‫کي ٿا چون ته ُ‬
‫بهشت ۾ ويهه‪ .‬مان عادي ب ُڻيادي گنهگار سو چوان ٿو ته ٻيلي مان وڏو‬
‫ِڪنو ڪينئارو آهيان‪ ،‬ڇڏيو ته دوزخ ۾ وڃان‪ .‬پرملئڪ آهن جو بهشت ڏي‬
‫گهلين! ۽ مان آهيان جو پيو دوزخ ۾ وڃ پڻ لِء ليٿڙيپپون پايپپان‪....‬نيپپٺ‬
‫پيا ِ‬
‫منهنجپپي وچ ۾ هيپپرا هُپپدرا وڌي ويپپا تپپه ه ڪڙو ملئڪ‬
‫جڏهپپن ملئ ڪن ۽ ُ‬
‫جمعپا‬
‫جيڪو پهلوان ٿي ل ڳو‪ ،‬تنهپن اچپي ڳٿپڙ کپان جهليپو ۽ چيپائين‪ُ :‬‬
‫عزت ان ۾ ٿئي ته سڌو بهشت ۾ هَ ُ‬
‫ل‪ ،‬نه ته توکي واپس ل ڙڪاڻي ڇڏي‬
‫ن ته “ڀلي ماري ذريون ذريون ڪيپپو‪،‬‬
‫اينداسين! سو مان به چئي ڏنوما ِ‬
‫پر مون وارو يار جبار دوزخ ۾ پيو مزا وٺي‪ .‬جاڏي جبار ڀائي ويندو‪ ،‬مان‬
‫به اوڏانهن ويندس‪ ”.‬جمعو پنهنجي لوڪ ڏاهپ سپپان ر ڳو استحصپپالي‬
‫هئو‪ ،‬پپپر متعصپپب مپذهبي جمپپاعتن‬
‫ٽولي تي ائين چٿرون ئي نه ڪنپپدو ُ‬
‫هئو‪ .‬ل ڙڪاڻي‬
‫جي اڳواڻن جي لک به وڏي طمطپپراق سپپان لهينپپدو ُ‬
‫سان لڳاپيل هڪ مذهبي جماعت جو مشپپهور رهنمپپا اليڪشپپن ۾ ورڪ‬
‫ڪنپدي رحمپت پپپور محلپپي ۾ سپپندس گهپپر وٽ ووٽ وٺپڻ لءِ پهتپو تپپه‬
‫جمعي سندس آجيان ڪندي چيو‪“ :‬مولنا صاحب مان ووٽ تڏهن ڏيندو‬
‫سک ٿي ڏئيپپم‪ ،‬سپپو ووٽ بپپه ان‬
‫سکُ ڏيم‪ ،‬گهر واري ُ‬
‫آهيان‪ ،‬جڏهن ڪو َ‬
‫جي چوڻ تي ڏيندو آهيان‪ ،‬تون اهو ساڳيو سپپک ڏيپپن تپپه ووٽ تنهنجپپو‪.‬‬
‫جي سودو قبول ٿئي ته بسم الله‪ ،‬نه ته تپپون پنهنجپپي گهپپر خپپوش تپپه‬
‫مان پنهنجي گهر‪ ”...‬مولنا صاحب اهو عزت ڀريو جواب ٻ ُڌڻ کان پوِء‬
‫ووٽ کان ته ڪئي توبهه‪ ،‬پر واٽ ويندي جمعي تي نظر پپپوڻ سپپان بپپه‬
‫هئو‪.‬‬
‫“لحول ول قوة” چئي رستو مٽائي ويندو ُ‬
‫جمعو عادي ب ُڻيادي پينانگ نه‪ ،‬پر هڪ پورهيت انسپپان هئو ۽ قمپپبر جپپو‬
‫ميونسپپپالٽيَء جپپي ٻپپاهران حجپپامڪو ڌنڌو ڪري پيپپٽ پالينپپدو هپپو‪.‬‬
‫لڙڪاڻي ۾ سندس ڪٽنب ‪1948‬ع واري ٻوڏ جي خوف کپپان لڏي اچپپي‬

‫جپپوِء ۾ “دوسپپت علي پءَ‬
‫ويٺو‪ .‬هونئن قمبر جي “ ُڪور سليمان” واري ُ‬
‫جي بنگلي” وارو ماڳ سندس اباڻو اجهو سڏرائي ٿو‪ .‬پنهنجي پپپورهيي‬
‫سان هن جي پيار ۽ پاٻوهه جا به عجيپپب قصپپا آهپپن! هُپپو گراه پڪ جپپي‬
‫سنوارت ڪندي نه رڳو احتياط ۽ نفاسپت سپان سپپلهاڙيل هونپپدو‪ ،‬پپپر‬
‫ڳالهين‪ ،‬ٽوٽڪن‪ ،‬قصن‪ ،‬تبصرن ۽ حيرتن جا جزيپپرا بپپه دريپپافت ڪنپپدو‬
‫ويندو‪ .‬هڪ ڀيري قمبر کان ل ڙڪاڻي وينپپدڙ ڪو صپپفا ت ڪڙو همراهپپه‬
‫وٽپپس سپپيرب ڪرائڻ لِء اچپپي ويٺپپو‪ .‬همراهپپه کپپي هئي جلپپدي‪ ،‬سپپو‬
‫ڪرسيَء تي ويهڻ شرط ڪاريگر کي سيگهه ۾ هپپٿ هلئڻ جپپي هپپدايت‬
‫ڪيائين‪ .‬جمعي کي ته اهڙن ُاٻهرين آسامين سان کشپپٽ ڪڪڪرڻ ۾ مپپزو‬
‫جپپود ڪري ڏاڙهپپي ِپسپپائڻ وارو بپپرش ڀرسپپان‬
‫ايندو هئو! سو هپپن بپپه ُ‬
‫وهندڙ ڪني پاڻيَء واري ناليَء ۾ ٻپپوڙي سپپندس سپپيرب شپپروع ڪئي‪.‬‬
‫آيل گراهڪ آپي کان ن ڪري ويپپو ۽ کپپانئس انهي پَء حر ڪت جپپو سپپبب‬
‫پڇندي چيائين‪“ :‬ڪاريگر اکيپپون نپه اٿئي! ڪنپپي پپپاڻيَء ۾ بپپرش ٻپپوڙي‬
‫ڏاڙهي ٿپپو ٺپپاهين!” جمعپپي ٺهپپه پهپپه وراڻيپپس‪“ :‬منهنجپپا ڀپپاُء! تپپون ڀل‬
‫سپپٺي پپپاڻيَء مپپان ٺهيپپل آهيپپن؟!” همراهپپه زور اڳيپپان زاري‬
‫ڪ ه پڙ ي ُ‬
‫ڏسندي اٿيو ۽ وڃي پريان وهندڙ نپپل منجهپپان پپپاڻي ڀپپري آيپپو‪ .‬جمعپپي‬
‫وري سنوارت تپه شپروع ڪئي‪ ،‬پپر هپڪ طپپرف پپپاڪي هلنپدي هلنپپدي‬
‫نڀاڳي ڍور وانگي َ‬
‫ه ڪري بيهي ٿي رهي ته ٻئي پاسي سندس زبان‬
‫گه ُ‬
‫به هڪ هنڌ بيهڻ کان انڪار پئي ڪيو‪ .‬نيٺ آيل گراهپڪ بيپپزار ٿپپي‪ ،‬پئسپپا‬
‫اڇلئي اسٽيشن جو رستو ورتو ۽ وڃي لڙڪاڻي ويندڙ پسپپئينجر ٽريپپن‬
‫هم ڪئي نه تم‪ -‬اوزار جهوليَء ۾ وجهي گاڏي‬
‫۾ ويٺو‪ .‬جمعي فقير به نه َ‬
‫۾ ساڳي همراهه جي اڳيان اچي ويٺو‪ .‬اڳلي گهڻيون ٻانهون ٻڌيپپون ۽‬
‫آزيون نيازيون ڪيون‪ ،‬پر جمعي جي سؤ ڳالهين تپپي ه ڪڙي ڳالهه‪.‬‬
‫چي‪”:‬پئسا ورتا اٿم ته ڪم ضرور پورو ڪندس‪ ”.‬نيپپٺ هلنپپدڙ گپپاڏيَء ۾‬
‫ويٺل مسافر ‘ڏاڙهي ڪوڙڻ’ جو اهو منفرد منظر ڏسندا ۽کلندا رهيا‪ ،‬پر‬
‫جمعي همراهه جي سيرب ٺاهي سندس جان ڇڏي!‬
‫لڙڪاڻي واسي حجامڪي ڌنڌي جي ڪري جمعپپي فقيپپر کپپي ذات جپپو‬
‫منگي سمجهندا آهن‪ ،‬پر سندس گهپپر واري لل خپپاتون انهي پَء ڳالهه‬
‫جي ترديد ڪندي فقير جو پورو نالو محمد جمن ولد عبدالله ۽ ذات جو‬
‫سومرو ٻڌائي ٿي‪ .‬اهڙي ئي دعپپو ٰي سپپندس پپپٽ علپپي گپپوهر ۽ پڙهيپپل‬
‫ڳڙهيل پنجن بيروزگار پوٽن ۽ ڏوهٽن جي پڻ آهي‪ .‬رحمپپت پپپور محلپپي‬

‫جي آئل ڊپوَء جي ڀرسان جهريل جاِء ۾ رهندڙ جمعي فقيپپر جپپي پپپوئين‬
‫گهرواري ‪ 80‬سال مائي لل جو چوڻ آهپي تپه جمپپن تپپي فقيپپري رنپگ‬
‫ڪئين ڏهاڪا اڳ ڀٽائيَء جي ميلي تان واپسيَء کان پپپوِء چڙهيپپو‪ .‬پراڻڪڪا‬
‫ڏينهن ساريندي هوَء چوي ٿي‪ :‬ميلي تان موٽڻ کپپان پپپوِء جمپپن سپپاڳيو‬
‫محمد جمن سومرو نه پپپر “جمعپپو فقيپپر” بڻجپپي ويپپو ۽ دنيپپا جپپا ڪم‬
‫ڪاريون ڇڏي‪ ،‬سئر سفر لِء نڪري ويو‪ .‬سندس فقيپپري ويپپس ڏسپپي‪،‬‬
‫جڏهن ماڻهو منجهانئس ڌپ اچڻ جي شڪايت ڪنپپدا هئا تپپه هپپو ڏکپپارو‬
‫ٿي مون کان اچي پڇندو هئو ته‪“ :‬لل! توکي مون منجهپپان بپپوِء اچپپي‬
‫ٿي؟” مان چوندي هئي مانس ته مون کي ته خوشبوِء ٿي اچي‪ ...‬اهپپو‬
‫ٻڌي جمعو گدگد ٿيندي چوندو هئو‪”:‬توکي وڻان ٿو ته گنج ٿيپپو‪ ،‬مپپاڻهن‬
‫جو خير آ! ماڻهن ۽ کوهن جا وات ڪٿپپي بنپپد ٿي ڻا آهپن!!” شپپايد عپپام‬
‫کان ملندڙ اهي ايذاَء ۽ اهنج ئي هئا جن کيس “بيوفا ِڀرا َڪ نون ُڪتا يار‬
‫َڪريجي” واري سبق سپپکڻ لِء ُاتسپپاهيو‪ .‬هپپن اکيپپن ۾ آڱريپپون ٽنبيپپدڙ‬
‫اسان جي روڳي سماج ۾ عظمت جي کل پائي هلندڙ ٻهروپپپي انسپپان‬
‫جي قريب ٿيڻ بجاِء پنهنجي مرشد جي هدايت تي عمل ڪندي سندس‬
‫لفظن‪:‬‬

‫جاڳايس جنبور‪ ،‬ڪتي قريبن جي‪،‬‬
‫َبهي ڀونڪي ُاٿيو‪ ،‬گهڏي منجهان ُ‬
‫گهور‪،‬‬
‫سڀ لهيندو سور‪ ،‬گري هن غريب جا‪.‬‬
‫ورنائيندي‪ ،‬ڪتن سان وڃي ياري رکي‪ -‬پوِء سڀني ڏٺو ته شهر جي بپپي‬
‫همدرد جمعپپي فقيپپر‬
‫رحم ماڻهن جا ستايل سمورا ڪتا پنهنجي اڪيلي َ‬
‫جي چوڌاري ڪٺا ٿي ويندا هئا‪.‬‬
‫جمعو فقير سنڌ جي ساهدار دشمن سماج ۾ بيشڪ پٿپپرن کپپاڌل‪ ،‬ٽنگپپن‬
‫چٿيل‪ ،‬بکايل ۽ ستايل ڪتن جو اڪيلو وارث ۽ ابو هئو‪ .‬جيڪڏهپپن کيپپس‬
‫سنڌ جو “ابو الڪلب” )ڪتپپن جپپو بپپابو( سپڏجي تپپه وڌاُء نپپه ٿينپپدو‪ .‬هپپو‬
‫لڙڪاڻي جي ڪاساين جپپون ڇڙٻپپون سپپهندي ۽ مپپاڻهن جپپون اڇليپپل‬
‫نفرتون ميڙيندي‪ ،‬ڪتن لِء ڇيڇڙا‪ ،‬هڏا ۽ مانيَء جا ٽڪر گڏ ڪندي‪ ،‬کيپپن‬
‫درجنن جي تعداد ۾ پاڻ سان سلهاڙيو هلندو هئو‪ .‬هو يوناني حڪيم پئٿپپا‬
‫غپپورث وانگپپر جپپانورن سپپان ڳالهپپائڻ جپپي دعپپو ٰي ڪنپپدي چونپپدو‬
‫هئو‪”:‬ماڻهو ڪتن کي اجايو ٿا مارين‪ ،‬ڪتا ته دعائون ڏينپپدا آهپپن‪ ،‬مپپان‬

‫روزانو سندن دعائون ٻڌندو آهيان‪ ”.‬ڪنهن مون جهڙي نادان هڪ ڏينهن‬
‫پڇيس‪”:‬فقيپپر ايپپترا ڪتپپا ڇپپو ڌاريپپا اٿئي؟” جمعپپي وراڻيپپو‪“ :‬اڄپپوڪي‬
‫ماڻهوَء کان ڪتو چڱو آهي‪ ،‬کيس گهر وٺي وڃبو تپپه بسپڙي ڪيپپو پيپپو‬
‫ڏسندو‪ .‬پر جي ماڻهوَء کي وٺي وڃبو ته گهر جو ڇا حشپپر ٿينپپدو؟ اهپپو‬
‫پاڻ سمجهي سگهين ٿو‪ ”.‬اڄ هن جهان ۾ جمعو فقير موجود ڪونهي ۽‬
‫نه ئي سندس وفادار ڪتن جپپي پرگهپپور لهپڻ واري ڪا پهپپر نظپپر ٿپپي‬
‫اچي‪.‬‬
‫ائين به ڪونهي ته جمعو فقير مردم بيزار را ڪش هئو‪ .‬حقيقپپت هيپءَ‬
‫آهي ته هن جهڙو انسان دوست‪ ،‬سيڪيولر ۽ سپپونهن پرسپپت شپپخص‬
‫شايد ئي لڙڪاڻي جي رستن ڪو ٻيو ڏٺو هجي! هن توا ۽ پادر ڳچي پَء‬
‫۾ پائي يا تلڪ هڻي ۽ ڌوتيون ٻڌي تماشا وجهڻ بجاِء سماج سپان پنهنجپو‬
‫سنٻڌ سادگيَء سان سگهارو ڪيو ۽ هڪ سچي صوفيَء وانگر انسپپانيت‬
‫کي عظيم تريپپن مپپذهب جپپو درجپپو ڏيئي ڇڏيپپو‪ .‬ڪٿ پڪ نپپاچ واري گپپرو‬
‫مهراج غلم حسين جو هم شڪل جمعو فقيپپر جيڏانهپپن بپپه وينپپدو هپپو‪،‬‬
‫مختلف مذهبن ۽ فرقن جا ماڻهو سندس چوڌاري معتقدن جيان مپپڙي‬
‫ويندا هئا‪ ،‬هپپو بپپه پيپپار ۽ پپپاٻوهه سپپڀني سپپان ورڇينپپدو ۽ ونڊينپپدو هپپو‪.‬‬
‫هڪڙي ڏينهن ڪنهن ُپڇيس “فقير! ُپٽ ڇپپا ڪنپپدا اٿئي؟” چيپپائين‪“ :‬ٻيپپا‬
‫سپڌريل نڪمپو ٿپي پيپو اٿپم”‪.‬‬
‫سڀ ڪم ڪار سان آهپن‪ ،‬پپر ه ڪڙو اڻ ُ‬
‫اڳلي چيس‪“ :‬فقير نيٺ ڪو ڪم ته ڪندو هوندو؟” وراڻيائينس “ ڪو‬
‫ڪم نه ڪري سڄو ڏينهن مسيت ۾ پيپپو هونپپدو آهپپي‪ .‬ٻ ُڌاِء تپپه اهپپو ڪڪڪو‬
‫هئو‪ ،‬پپپر ثپپابت سپپجدو‬
‫سڌريل ٿيو؟!” جمعو نالو ته ڌڻيَء جو پيو وٺندو ُ‬
‫ُ‬
‫فقط سونهن کي ڪندو هئو‪ .‬شٽل ڪاڪ برقعن ۾ بند هئڻ ڪري عپورتن‬
‫جي جهلڪ ته ڇهين ٻارهين مهيني نصيب ٿيندي هونپپدس‪ ،‬پپپر جپپتي بپپه‬
‫ڪو خوبرو ڏسپندو‪ ،‬اتپي پنپڊ پهپڻ ٿپي وينپدو‪ .‬تيسپيتائين وک اڳ ڪتي نپه‬
‫وجهندو جيسيتائين سندس ديدار پورو نه ٿئي‪ ،‬ساڻس هٿ نه ملئي يا‬
‫هه ڀرينپپدي چئي‬
‫ڳڪڪڪالهه ٻپپولهه نپپه ڪڪڪڪري يپپا گهپپٽ ۾ گهپپٽ ٿڌو سپپا ُ‬
‫ڃ‪ ”.‬اسپپان جپپو‬
‫سپپگهي‪“:‬صپپدقو وڃپپانِء‪ ،‬هيڏي بپپه هپڪ نظپپر وِڌيپپون وَ ُ‬
‫دوست ڊاڪٽر حميد گل شيخ اڄ پنجاهه جي پيٽپپي ۾ بپپه ل ڙڪاڻي جپپي‬
‫حسين ترين مردن منجهه ڳڻجي ٿو‪ .‬جهپڙي سپپندس صپپورت سپپهڻي‬
‫آهي‪ ،‬تهڙو قدرت کيس خلق جي خدمت جپپو درد بخشپپيو آهپپي‪ .‬ويهپپن‬
‫ورهين جي ڦوهه جوانيَء ۾ جڏهن حميد گل اينپپدي وينپپدي کپپان آهپپون‬

‫مهپڙ ۾ سپپندس والپپد صپپاحب جپپي‬
‫ڀرائيندو هو‪ ،‬تڏهن شاهي بپپزار جپپي ُ‬
‫دڪان تي ويٺي مٿس جمعي فقير جي نظر پئجپپي ويئي‪....‬سپپمجهو ٿپپا‬
‫جنبپپد نپپه جنبپپد گپپل محمپپد”‬
‫ته ڇا منظر هوندو! جمعو نه فقط “زمين ُ‬
‫جي مصداق “گل محمد” بڻجي رهيو هپو‪ ،‬بلپڪ ڇپپوڪر جپپي والپد گپل‬
‫محمد شيخ جو به لحاظ ڇڏي ڏنپپائين‪ .‬نيپپٺ شپپيخ کلپپي پڇيپپو‪“ :‬جمعپپا‪،‬‬
‫ڇوڪري ۾ ڀل ڇا ڏٺو اٿئي؟” جمعي ٿڌو ساهه ڀريندي وراڻيو‪“ :‬ادا شيخ‬
‫صاحب‪ ،‬ڏسان ٿو ته قدرت واري هن ڇوڪر کي ڪيئن پاڻ ويهي ٺپپاهيو‬
‫آهي‪ ....‬رنگيَء جپپا رنپپگ آهپپن‪ ،‬منهنجپپي ڪه پڙي مجپپال! مپپان‪ ،‬ڇپپا ٿپپو‬
‫ڪيپپانس؟ مپپان تپپه ڇپپوڪر کپپي ڏسپپي سپپندس ٺپپاهڻ واري کپپي ٿپپو‬
‫ويچاريان‪”.‬‬
‫اسپپان منجهپپان ا ڪثريت پنهنجپپي اکيپپن سپپان وتپپايي کپپي نپپه ڏٺپپو‪ ،‬پپپر‬
‫منهنجي دوست عنايت ميمڻ جي اها دعو ٰي سؤ سيڪڙو سپپچ آهپپي تپپه‬
‫جمعي جو ديدار ٿيڻ کانپوِء وتايي جي درشن جپي طلپپب بپاقي نپه ٿپي‬
‫رهي‪ .‬جمعي فقير زندگيَء ۾ ڪڏهن به ڪنهن شيَء تي بانور نه ڪيپپو ۽‬
‫نه ئي ڪنهن َوٿ کي بقادار سمجهيو‪“ .‬هينئن به سڄڻ وهوا تپپه هُپپونئن‬
‫به سڄڻ واهوا” واري ڳ الهه کي َڳرِ لئيندڙ جمعي ڪنهن سان نفپپرت‬
‫نه رکي‪ ،‬نه ئي ڪا دشمني کنئي‪ .‬کيس ناپسند فقط جنرل ضپپياءُ هئو‪،‬‬
‫جيڪو بقول سندس “معشوق جپپو قاتپپل” هپپو‪ .‬انهيپَء ناپسپپنديَء کپپي‬
‫ڀوڳيندي هو به ڄڻ ته قدرتي انصاف جي انتظار ۾ اسٽيشن تي اوڪڙو‬
‫ويٺل مسافر پئي لڳو‪ ....‬جيئن ئي جنرل هپپوا ۾ ڦلهيپپار بڻجپپي وکريپپو‪،‬‬
‫تيئن ئي فقير پنهنجا پراڻ پرينَء جي حپپوالي ڪري ڇڏيپپا ۽ ‪ 20‬آگسپپٽ‬
‫‪1988‬ع تي لڙڪاڻي جي ساهه نهوڙيندڙ گرميَء ۾ زندگيَء جپپون ‪80‬‬
‫خپپزائون گهارينپپدي‪ ،‬فقيپپر سپپائين ابپپوبڪر مقپپام ۾ وڃپپي سپپکيو ٿپپي‬
‫ستو‪... .‬لوڪ کي سياستدانن‪ ،‬اميرن ڪبيرن ۽ وڏيرن جپپي سپپنگت تپپي‬
‫ناز هوندو آهپپي‪ ،‬پپپر ل ڙڪاڻي جپپا اهپڙا بيشپپمار انسپپان آهپپن‪ ،‬جي ڪي‬
‫جمعي سان گهاريل گهڙيون ياد ڪري‪ ،‬ٿڌو ساهه ڀري سوچيندا آهن‪:‬‬

‫يڪ زمانا صحبتي با اوليا‬
‫بہ از صد ساله طاعت بي ريا‪.‬‬

‫فقيرن سان گهاريپپل ڪي گهڙيپپون‪ ،‬سپپوين سپپالن جپپي اخلص ڀريپپل‬
‫عبادت کان مٿڀريون هونديون آهن‬
‫‪Posted by wahabsahito at 10:09 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫جمعو فقير ‪ -‬عنايت ميم ڻ‬

‫جمعو فقير‬

‫عنايت ميم ڻ‬
‫اکيون چنجهيون‪ ،‬نڪ ٻاھر نڪتل‪ ،‬ناس ڏيڻ جو شوقين‪.‬‬
‫اکين ۾ بقپپول ھن جپپي پنهنجپپي تپپه؛ “ڏوئيپَء سپپان سپپرمو پپپائي ٻپپاھر‬
‫نڪرندو آھي‪ ،‬ته جيئن ڪنھن جي نظر نه لڳي!”‪.‬‬
‫اونھاري سياري ڪوٽ پھريل‪ .‬سپپيَء ۽ گرمي پَء جپپي عپپذاب کپپان آجپپو‬
‫ھيُء شخص‪ ،‬کيسي يپپا قميپپص ۾ اڳڙيپپن جپپا انبپپار‪ .‬ائيپپن لڳنپپدو ڄ پڻ‪،‬‬
‫ڪنھن پير جو گهمندڙ ڦرندڙ بڙ ھجپپي! جنھڪڪن ۾ مپپرادن جپپون اڳڙيپپون‬
‫ٻڌل ھجن‪.‬‬
‫کلڻو ملڻو ماڻھو‪ ،‬مجال آ جو منھن ۾ ڪڏھن ڪو گھنج به اچيس‪.‬‬
‫ڳالھائيندو گ ُڻي انداز سان‪ .‬ڪيڏو به وڏو جملو ڳالھائيندو پر پاڻ بنھ نه‬
‫کلندو‪ ،‬توڙي جو ماڻھو کلي کلي کيرا ٿيندا‪.‬‬
‫ھي ھيو جمعپپو فقيپپر‪ .‬جيڪڪڪو پنھنجپپي ذات ۽ ڪڪڪردار ۾ درويپپش صپپفت‬
‫ماڻھو ھيو‪.‬‬
‫جمعي فقير کي جنھن به ڏٺو ھوندو يا ساڻس ڪچ ھري ڪئي ھونپپدي‪،‬‬
‫اھو سندس پرڪشش ڳالھين ۽ نرالي گفتگوَء کي وساري نپپه سپپگهيو‬
‫ھوندو‪ .‬اھي سڀ منظر ڪنھن فلم جي سپپين جيپپان‪ ،‬سپپندس سپپيني ۾‬
‫يقيًنا محفوظ ھوندا ۽ اکين ۾ ترندا ھوندا ‪.‬‬
‫جمعي فقير جي گفتگوَء ۾ ڏاھپ کي ڏنگيندڙ ڳالھيون ۽ چرچپپن ۾ وري‬
‫چاھت ڀري چٿر جو عنصر شامل ھوندو ھيو‪.‬‬
‫ھو پنندو ھيپپو‪ .‬فقيپپر ھيپپو‪ .‬پپپر درويشپپي لڏي جپپو مپپاڻھو ھيپپو‪ .‬ڳالھڪڪائڻ‬
‫ٻولھائڻ جو کرو ھيو‪ .‬منھنجي نظر ۾ ھو بھترين سگهڙ به ھيو‪ .‬ھن جپپي‬
‫گفتگو ۽ انداز بيان کي محفوظ ڪرڻ گهربو ھيو‪ ،‬پر ائين نه ٿيپپو! شپپايد‬

‫ان ڪري ته ھو غريب ھيو‪ .‬اسان وري ان کان وڌيڪ غريب آھيپپون جپپو‬
‫کيس ياد به نٿا ڪيون‪.‬‬
‫چون ٿا ته؛ “ھو حسن پرست ھيو‪”.‬‬
‫ھو فطرت سان‪ ،‬سونھن سان‪ ،‬پيار ڪندڙ ماڻھو ھيو‪ .‬ھڪڪو پپپاڻ ڪوجهپپو‬
‫ھيو‪ .‬اھو ئي سبب ھيو‪ ،‬جو ھڪڪو جڏھڪڪن بپپه ڪنھڪڪن چڱڪڪي صپپورت واري‬
‫سان ملندو ھيو ته کيس ڏسندي ئي بي ساختگيَء منجهان چوندو ھيپپو‪:‬‬
‫“اي مالڪ واھ جو ٺاھيو اٿسين‪ ،‬جي مونکي به ھن جهڙو ب ڻائين ھا تپپه‬
‫ڇا ٿئي ھا؟”‬
‫“اي مالڪ!” ھن جو تڪيو ڪلم ھيو‬
‫ھو پنھنجي مزاج ۽ جداگانا گفتگوَء جي ڪري‪ ،‬ھڪڪر عمپپر جپپي مپپاڻھن ۾‬
‫مقبول ھيو!‬
‫ھو روايتي پينو فقير نه ھيو‪ ،‬توڙي جو ھو پنندو به ھيو‪ .‬منهنجي انپپدازي‬
‫موجب ھن جي پنڻ جو سبب‪ ،‬ماڻھن سان رابطو رکپڻ ھيپپو ۽ ائيپپن ھو‬
‫پنھنجي اندر جو اوٻر به ٻاھر ڪڍندو ھيپپو شپپايد! ھو ڀپپوڳ چرچپپي کپپان‬
‫سواِء رھي نه سگهندو ھيو‪ .‬ھو چوندو ھيو ته؛ “فقير جو ڀل ڪڏھن پن پڻ‬
‫مان پيٽ ڀريو آھي جو منهنجو ڀربو؟!!”‬
‫چڱين صورتن جو متلشي ھيو‪ .‬چوندو ھيو؛ “سائين چڱيپپن صپپورتن ۽‬
‫چڱن روحن سان ملڻ جي ڪري پنڻو پوي ٿو‪”.‬‬
‫ھو پنھنجي شڪل شبيھ ۾ ڪوجهو ھيو‪ ،‬پر گفتگوَء جپپي لحپپاظ کپان ھ ڪن‬
‫جهڙو خوبصورت ماڻھو مون اڄ تائين ڪونه ڏٺو آھي‪ .‬ھن جپپي مپپزاج ۽‬
‫عادتن ۾ اھا شيِء شامل ھئي ته جي‪ ،‬ڪجهپپه بپپه کائينپپدي پيئنپپدي ڪو‬
‫چڱو چھرو نظر آيس ته پھرين پاڻ نه کائينپپدو ھيپپو پپپر‪ ،‬پھريپپن ان کپي‬
‫کارائيندو ھيو‪ .‬ڪنھن خيرات ۾ جي چانھ يا ماني ڏنپپس ۽ سپپامھون ڪو‬
‫چڱو چھرو ڏٺائين ته پوِء کيس چوندو ھيو‪“ :‬مالڪ ھن چانھ مان ڍڪ تپپه‬
‫ڀر!”‬
‫يا جي ماني ھوندس ته چوندس‪“ :‬مانيَء مان ڳڀو ته کاُء! من تنهنجي‬
‫اوبر کائي مان به تو جهڙو ٿيان‪”!.‬‬
‫جمعو فقير ۽ گڏھ‪ ،‬ٻئي لزم ملزوم ھيا‪ .‬چوندو ھيو تپپه؛ “ھيپءَ منھنجپپي‬
‫محبوبه آھي‪ .‬سڄو شھر پنائي ٿي‪ ،‬رلئي ٿي‪ ،‬مپپوٽ ۾ گهپپري ڇپپا ٿپپي؟‬
‫رڳو ھڪ مٺ گاھ جي!”‬

‫جمعي فقير لِء گڏھ جپپي سپپواري‪ ،‬عجيپپب سپپواري ھئي‪ .‬ڪاٺيءَ جپپي‬
‫پائدان تي پير رکي‪ ،‬ڊگپهي لپٺ ھٿ ۾ ک ڻي بپي تپاج بادشپاھن جيپان‪،‬‬
‫شھر جي شاھراھن تي سواري ڪندي گذرندو ھيو‪.‬‬
‫جمعي جي گڏھ جي چال‪ ،‬بقول ھن جپپي تپپه؛ “ڪن ھن محبپپوبه ج ھڙي‬
‫ھوندي ھئي‪ ”.‬ڪنھن چيپپس؛ “جمعپپا فقيپپر! ھڪڪن گڏھ کپپي مٽپپاِء! ھڪڪاڻي‬
‫جهپپوني ٿپپي وئي آ ھي! گاسپپليٽ ڊپپپوَء کپپان پاڪسپپتاني چپپوڪ تپپائين‪،‬‬
‫ڪلڪن ۾ ٿي پھچي؟”‬
‫کلندي بي نيازيَء سان وراڻيندو ھيو؛ “مالڪ! شريف ماڻھو جن ھن تپپي‬
‫به سواري ڪندا آھن‪ ،‬ان کي مٽائيندا ناھن‪”.‬‬
‫جڙي ويندو‬
‫جمعي فقير جي‪ ،‬بازارن ۾ اچڻ سان ڄڻ چھچٽي جو ماحول ُ‬
‫ھيو‪ .‬ٽھڪڙا گونجندا ھيا‪ .‬جمعي جا گفتا ۽ دوڪاندارن جا ٽھڪ‪ ،‬يقيًنا ھڪڪڪ‬
‫بھتر ماحول جوڙي ڇڏيندا ھيا‪.‬‬
‫ھاڻي ڀل اھڙو ماحول ڪٿي؟‬
‫اڄڪلھ جي بازارن ۾ ڄڻ نحوست واسو ڪري وئي آھي‪.‬‬
‫نفسا نفسيَء جو ماحول آھي‪ .‬اڳي جپپي ڀيپپٽ ۾ ھاڻو ڪا سپپيٺ وڌيپڪ‬
‫شاھوڪار آھن‪ ،‬پر سندن چھري تي بيزاري نمايان آھي‪ .‬اڄ جي بازارن‬
‫۾‪ ،‬اھو کل ڀوڳ ۽ چرچن وارو ماحول ئي ڪونھي‪ .‬سيئو بپپازار ۽ شپپاھي‬
‫بازارن ۾ اھو ڀوڳ ۽ چرچن وارو مپپاحول آ ھي ئي ڪونه‪ .‬شپپايد سپپيئو‬
‫بازار ۽ شاھي بازار ۾ ڀوڳ چرچي جي ٻاڙائي‪ ،‬ان ڪري آھي جو اڄڪلھ‬
‫جمعي فقير جھڙو ڪو فقير ڪونھي‪.‬‬
‫اسان جا ھاڻوڪا سڀ واپاري ڄڻ پيسن بڻائڻ جپپي مشپپين بڻجپپي ويپپا‬
‫آھن‪ .‬اڳي ديوان ھوندا ھيا ته دڪان جي ڀرسان ٿالھ چڻن جو ۽ پاڻيَء‬
‫جا مٽ ڀري رکندا ھيا ته جيئن آيپپو ويوکپپائي پپپي‪ ،‬ڍُء ڪري‪ .‬پپپر ھاڻي‬
‫وارن واپارين ۾‪ ،‬ا ھا خيپپر خيپپرات واري شپپناس آ ھي ئي ڪونه‪ .‬ر ڳو‬
‫پيسي ميڙڻ جو حرص اٿن‪ .‬محبتون اسان جي روحن کي روڙي نڪري‬
‫ويون آھن‪.‬‬
‫اڳي وڏڙا چوندا ھيا‪“ :‬ابا! پيسو اچڻي وڃڻي شيِء آ ھي‪ ،‬شپپل عپپزت‬
‫برقرار ھجي‪ ”!.‬۽ ھاڻي ٿا چون؛ “عزت اچڻي وڃڻي شيِء آھي‪ ،‬شپپل‬
‫پيسو ھجي؟”‬
‫يعني اڄڪلھ جو ماحول بلڪل ابتو ٿي ويو آھي‪.‬‬
‫سو سائين زندگي گذارڻ جا معيار تبديل ٿي ويا آھن‪.‬‬

‫جھڙا روح تھڙا خطمپا‪ .‬ھاڻي ڀل جمعپي ج ھڙو فقيپر ڪٿپان اچپي؟ ان‬
‫ڪري جهڙا اسان مپپاڻھون آھيپپون‪ ،‬تھڪڪڙا وري ڪاروبپپاري فقيپپر نپپرڙ ۾‬
‫لڳي ويا آھن‪!.‬‬
‫جمعو فقير اسان کي اڪثر منجهند جو المپپدينا ھوٽپپل تپپي ملنپپدو ھيپپو‪.‬‬
‫کيس منجهند جي ماني اڪثر المدينا ھوٽل تان ملندي ھئي‪.‬‬
‫ھڪ نان تي ٻه ٻوٽيون ۽ رھو يا دال سبزي‪ ،‬ھوٽل جو مالڪ کيس قپپرب‬
‫سان ڏيندو ھيو‪.‬‬
‫ن َرھ ي سان کائي‪ ،‬ٻوٽيون ُڪتن کي کارائيندو ھيو‪.‬‬
‫ھو‪ ،‬نا ُ‬
‫جتي ڀل ماڻھپو مئل ھجي‪ ،‬اتي جمعي جپپي ڪتپپن سپپان محبپپت معنپ ٰي‬
‫خيز لڳي ٿي!‬
‫گڏھ سان گڏ‪ ،‬شھر جا سڀ ڪتا ھن جي سڃا َڻ ھيا‪ .‬ائين لڳندو ھو ڄ پڻ‬
‫جمعو فقير ئي ڪتن جو حقيقي وارث ھجي؟!‬
‫چوندا ھياسينس؛ “جمعا فقير! ڀل ھيُء ڪتا سا ُڻ ڪري ڇو ٿپپو ھليپپن!”‬
‫ٺھ پھ وراڻيندو ھيو‪“ :‬مالڪ! ڪتا ماڻھن کان وڌيڪ وفادار اٿئي‪ .‬بپپک ڏک‬
‫۾ ساڻ رھڻ وارا آھن‪ .‬اڄ جا ماڻھون ته ڪتن کان به ويل آھن‪”.‬‬
‫ڪتن جي ڳالھ نڪتي آھي تپپه لڙڪڪڪاڻي جپپي ھڪڪڪ اھڪڪم شخصپپيت جپپو‬
‫واقعو ياد اچي ٿو‪ ،‬جيڪو گاسليٽ ڊپو کان ايندي پيجارو تي سوار ھيو‪.‬‬
‫ھن جي گاڏي آڏو جمعو فقير ۽ سندس ڪتا رڪاوٽ بڻيپپل ھيپپا‪ .‬جمعپپي‬
‫جي ان حرڪت تي ھمراھ کي ڏاڍي ڪاوڙ لڳي‪ .‬جو ان جي دشمني به‬
‫ھئي‪.‬‬
‫ان ڪري ھن گاڏي بيھاري جمعي فقير کي ڪاوڙ مان چيو‪“ :‬شرم نٿپپو‬
‫اچئي! ڪتن جي لوڌ سا ُڻ ک ڻي ٿپپو گهميپپن ۽ رسپپتا بن پھ بنپپد ڪري ٿپپو‬
‫ڇڏين!‪”.‬‬
‫جمعي فقير کي به ھن جي رويپپي تپپي سپپخت ڪاوڙ ل ڳي‪ ،‬رک رکپپاَء‬
‫وارو ماڻھو ھيو ڪونه‪ ،‬سو گاڏيَء ۾ ويٺل گپپارڊن ڏان ھن اشپپارو ڪنپپدي‪،‬‬
‫چيائينس؛ “مالڪ! آھن برابر ڪتا‪ ،‬پر انھن کان وڌيڪ وفادار اٿئي‪ .‬ڏکئي‬
‫وقت ۾ اھي سڀ ڇڏي ويندئي پر ڪتا آخر تائين نڀائڻ وارا نر اٿئي!”‬
‫ان جواب تي انھيَء اھم شخصيت جو ڪھڙو حال ٿيو ھوندو‪ ،‬اھو اندازو‬
‫اوھان بخوبي لڳائي سگهو ٿا‪.‬‬
‫سو سائين‪ ،‬ھنن ڳالھين ڪرڻ يا اوھان سان ڪجھ يادون ونڊڻ جپپو ا ھو‬
‫مقصد آھي ته‪ ،‬جمعو فقير ڇڙو گداگير ڪونه ھيو‪ ،‬پر ڏاھپ جپپو اھڃپپاڻ‬
‫به ھيو‪ .‬پنھنجي دور جو بھترين سگهڙ به ھيپپو‪ .‬ھن جپپو ا ھو سپپگهڙائپ‬

‫وارو پھلو ئي ته آھي جنھن مون کي سندس شخصيت تپپي قلپپم ک ڻڻ‬
‫لِء مجبور ڪيو‪.‬‬
‫جيئن مون اڳ ۾ عرض ڪيو آ ھي تپپه؛ ھو اسپپان سپپان روزانپپو المپپدينا‬
‫ھوٽل تي ڪچھريون ڪندو ھيو‪.‬‬
‫جمعو ھيو فقير پپپر منھنجپپي نظپپر ۾ اميپپر تريپپن مپپاڻھو ھيپپو‪ .‬ھن جپپي‬
‫ڳالھين ۾ عجيب قسم جو اسرار ھوندو ھيو‪ ،‬جيڪڪڪو اصپپل ۾ انپپدر جپپي‬
‫دنيا کي جهنجهوڙيندو ھيو‪.‬‬
‫ھڪ دفعي‪ ،‬معمول مطابق‪ ،‬گڏھ تي چڙھي ڊگهي لٺ ھٿ ۾ جهلي وڃي‬
‫رھيو ھيو ته ڪا چڱي شپپيِء ڏسپپي ورتپپائين‪ .‬سپپڄو ڌيپپان اوڏان ھن ٿپپي‬
‫ويس ‪ .‬اھڙي ڪيفيت ۾ ڪن ھن پڇيپپس؛ “جمعپپا پريشپپان آھيپپن؟ ڪاڏي‬
‫خيال اٿئي؟”‬
‫جمعپپي فقيپپر خيپپال مٽپپائي کلنپپدي چيپپو ھيپپوس؛ “مپپالڪ! گڏھ کپپي ٿپپو‬
‫ڳوليان‪”.‬‬
‫پڇندڙ ٽوڪ ڪندي چيس؛ “جمعا ڇپپا ٿيپپو اٿئي؟ صپپفا ڪو يپپار درويپپش‬
‫آھين‪ .‬گڏھ تي ته ويٺو آھين‪”.‬‬
‫جمعو فقير ا ھڙي ڪيفيپپت ۾ نپڪ جپپي پ ڪائي ڏيکارينپپدي چونپپدو ھيپپو‪:‬‬
‫“مالڪ! گڏھ جي سواري به عجيب سواري آھي‪ .‬خبر ئي نٿپپي پپپوي تپپه‬
‫ماڻھو گڏھ تي ويٺو آھي يا پنڌ ٿو ھلي‪”.‬‬
‫ان قسم جو حاضر جواب‪ ،‬ڪو عام ماڻھو ٿي نٿو سگهي‪ .‬اوھان ڪھڙو‬
‫به سوال ڪيو‪ ،‬جواب کل ڀوڳ وارو ڏيندو‪ .‬جنھن تي عام مپپاڻھو کلپپي‬
‫پوندو ته وري سنجيدھ ماڻھو واھ واھ ڪندو!‬
‫جمعي فقير جي اھا عادت ھئي ته ھو روزانو ڪورٽ جپو چ ڪر ضپرور‬
‫لڳائيندو ھيو‪ .‬حاضريَء تي آيل ا ڪثر قيپپدي‪ ،‬کيپپس خيپپرات ڏئي‪ ،‬دعپپا‬
‫جي لِء چوندا ھيا ته جيئن جلدي ڇٽئون‪ /‬آزاد ٿيئون‪.‬‬
‫جمعو فقير اڪثر پڇندو ھين؛ “ٻروچ! ٻڌاِء گهڻا خون ڪيا اٿئي‪”.‬‬
‫جي چوندو ته؛ “فقيپپر بپپي ڏو ھي آھيپپان‪ .‬م پڙئي سپپنگت ۾ ڦاسپپي ويپپو‬
‫آھيان!” کلي چوندس؛ “جي سچ ٿپپو ڳال ھائين تپپه مپپالڪ! ديپپر سپپوير‬
‫ڇٽي ويندين!”‬
‫پر جي چوندس؛ “فقير توسان ڪوڙ ناھي‪ ،‬مڙئي ڏوھ ٿي ويو آھي ته ٺھ‬
‫پھ وراڻيندو‪“ :‬ھيُء الله سان اٽڪلون نه ڪر‪.‬‬
‫بابا ھيءَ خيرات جي رشوت نه ڏي! تون ڪونه ڇٽندين‪”.‬‬

‫ان قسم جون ڳالھيون يا گفتا ھن جي اندر جي معصپپوم انسپپان کپپي‬
‫اجاگر ڪرڻ لِء ڪافي آھن‪ .‬جمعو دل ۾ درد رکندڙ ماڻھو ھيو‪.‬‬
‫ھڪڙو شيخ صاحب ھيو‪ .‬نالو ياد ناھي‪ .‬جمعي فقير کي چيڙائينپپدو ھيپپو‪.‬‬
‫اھو شيخ صاحب تازو نماز پڙھي آيپپو ھيپپو‪ .‬جمعپپي فقيپپر ڄپپاڻي ٻجهپپي‬
‫کيس چيو‪“ :‬سائين مالڪ جي نالي تپپي ڏينپپدين؟ ڏھ دنيپپا سپپتر آخپپرت ۾‬
‫اٿئي!”‬
‫ھمراھ کلندي چيس‪“ :‬جمعا! جپپي ڏھ وٺڻ ڪا اٿئي تپپه کڻ ڪي وٺ! ھروبپپرو‬
‫ستر جي للچ ۾ ڇو ٿو اڙائين؟‬
‫جمعي فقير کلندي چيس؛ “مالڪ! مان تپپوبھ ڪئي! تپپون تپپه ڪو صپپفا‬
‫مون جھڙو آھين‪ .‬تو جھڙا ٻه ٽي ٻيا مليا ته اسان جو روزگار ئي بند ٿي‬
‫ويندو‪.‬‬
‫ٻروچ جي ڳالھ تي ھن جي ھڪ ٻي ڳالھ ياد اچي ٿپپي‪ .‬کيپپس ھڪ ڏاڍي‬
‫ماڻھو‪ ،‬جنھن کان لڙڪاڻي ۾ چڱا ڀل ھمراھ ڊڄندا ھيا‪ ،‬ھڪ روپيو ڏنو!‬
‫جمعي فوًرا نگاھ مٿي کڻي‪ ،‬الله ڏي اشپپاروڪندي چيپپو‪“ :‬مپپالڪ شپڪر‬
‫اٿئي! اڄ ڪلھ ٻروچ به توکان ڊڄن ٿا‪”.‬‬
‫جمعوفقير ڪنھن جي پرواھ نه ڪرڻ وارو ماڻھو ھيو‪ .‬سچو‪ ،‬کرو ۽ خدا‬
‫ترس ماڻھو ھيو‪ .‬کيس سماجي درد‪ ،‬بي باڪ بڻائي ڇڏيو ھيو‪.‬‬
‫ڀٽي صاحب جي‪ ،‬جمعي فقير سان ڏاڍ ي لڳندي ھئي‪ .‬ڀٽو صاحب ھن‬
‫کي ڪڏھن ڪڏھن المرتضا ھائوس ۾ به گهرائي وٺندو ھيو‪ .‬جمعپپو فقيپپر‬
‫ڀلي وڃي ڀٽي صاحب سان ملي پر ھو پنھنجي خوداري نه ڇڏيندو ھيو‪.‬‬
‫ھڪڪو جڏھڪڪن بپپه المرتضپپا ھڪڪائوس اينپپدو ھيپپو تپپه س پڪيورٽي وارا کيپپس‬
‫روڪينپپدا ھيپپا تپپه جيئن ھو گڏھ سپپوڌو انپپدر داخپپل ٿپپي نپپه سپپگهي‪ .‬ان‬
‫رڪاوٽ تي جمعو سپڪيورٽي وارن کپپي چونپپدو ھيپپو؛ “ابپپا جپپي ھنپپن‬
‫گاڏين کي نٿپپا روڪيپپو تپپه پپپوِء منھنجپپي گڏھ جپپي سپپواري کپپي ڇپپو ٿپپا‬
‫روڪيو؟”‬
‫ڀٽي صاحب جپپي ا ھا ا ھم خپپوبي ھئي تپپه ھو شپھر جپپو چ ڪر ضپپرور‬
‫لڳائيندو ھيو‪.‬‬
‫ڀٽي صاحب جي حوالي سپپان جمعپپي فقيپپر جپپون ڪيپپتريون ڳالھيون‬
‫مشھور آھن‪.‬‬
‫پر اڄ ڪلھ نه اھي حڪمران رھيا آھن ۽ نه ئي وري جمعي جھڙو فقير‪.‬‬
‫ڀٽي جي عظمت‪ ،‬ان ۾ ھئي ته ھو غريب ماڻھن ۾ پاڻ کي ڳوليندو ھيو‪.‬‬

‫ڀٽي صاحب رستي ويندي‪ ،‬ھڪڙو دفعو جمعي فقير سپپان چرچپپو ڪيپپو‬
‫ھيو؛ “جمعا اچ ته سواري مٽايون!”‬
‫جمعي فقير ھٿ ٻڌي چيو ھيس؛ “مالڪ! مان ھتي گڏھ تي چڱو آھيپپان‪.‬‬
‫ان گاڏيَء تي وھاري سر کڻندؤ ڇا؟”‬
‫سو سائين جمعوفقير بي باڪ ماڻھو ھيو ۽ توري تڪي ڳالھائيندو ھيپپو‪.‬‬
‫پر سندس قدر نه ٿيو‪ .‬ھو سماجي نابرابري جي ھن بي رحپپم سپپماج ۾‬
‫پنھنجي وجود جي جنگ‪ ،‬غربت جي گهپپاڻي ۾ھارائي ھليپپو ويپپو‪ .‬اسپپان‬
‫مان ڪنھن جي به ڪن تي جون‪ ‬ڪون سرڪي‪.‬‬
‫ھو مري ويو‪.‬‬
‫ھو اصل ۾ لڙڪاڻي جي سڃاڻ ھيو‪ .‬جمعي فقير کان سپپواِء لڙڪڪڪڪاڻي‬
‫جو حوالو اڌورو ۽ اڻ پورو آھي‪ .‬لڙڪاڻي ۾ يا لڙڪاڻي کان ٻاھر‪ ،‬ڪٿي‬
‫به جي لڙڪاڻي واسين جو ھڪ ٻئي سپپان حپپال احپپوال ٿينپپدو يپپا ڪا‬
‫ڪچھري ٿيندي ته اھا ڄپڻ جمعپپي فقيپپر کپپان سپپواِء اڌوري ۽ اڻ پپوري‬
‫لڳندي‪!.‬‬
‫ھو ڪيترن ئي حوالن سان‪ ،‬لڙڪاڻي جي سڃا َڻ ھيو‪ .‬پر ھڪڪن جپپو قپپدر‬
‫نه ٿيو‪.‬ان جي ابتڙ سرڪاري ليول تي اسانجي يپپارن جپپي بپپي حسپپيَء‬
‫جي انتھا اھا آھي جو ‪ ١٠٠‬سال جشن لڙڪاڻي ۾ ھن ويچاري جو ذ ڪر‬
‫به نه ٿيو ۽ نه ھن تي ڪو ٽيبلو پيش ٿيو ۽ نه ئي وري ھن جپپي عپپوامي‬
‫انداز کي اجاگر ڪيو ويو‪.‬‬
‫ھوڏانھن وري لڙڪاڻي مان لڏي ويل اردو دانن جي لڏي‪ ،‬لڙڪاڻي کي‬
‫ياد ڪندي‪ ،‬ڪراچيَء ۾ جشن لڙڪاڻو ملھايو ھيو‪ ،‬جنھن ۾ انجمن ترقي‬
‫پسند مصنفين جي سيڪريٽري ۽ نامياري ترقي پسپپند شپپاعر ۽ ليک پڪ‪،‬‬
‫محترم مسلم شميم جمعي فقير جي ڪردار ۽ ان جي يادن کي ور ور‬
‫ساريو ھيو ۽ لڙڪاڻي جو ئي ھڪ اھم فوٽو گرافر محترم اڪرام جيڪو‬
‫سنڌ فوٽو اسٽوڊيو جو مالڪ ھيو‪ ،‬جمعي فقيپپر جپپي قپپداور تصپپوير کپپي‬
‫ڪراچيَء تائين سانڍي کڻي ويو ۽ اتي اڄ به جمعپپي جپپي تصپپوير‪ُ ،‬ھ ن‬
‫ڀٽپپي صپپاحب‪ ،‬ايپپوب خپپان جپپي ڀرسپپان ھڻي ڇڏي آ ھي‪ .‬ان ھن ٻن ھي‬
‫حڪمرانن جي وچ ۾ جمعي فقير جي تصوير يقيًنا ھڪ نئيپن خيپال کپي‬
‫جنم ڏئي ٿي ۽ گڏوگڏ جمعي فقير جي‪ ،‬پنھنجي انداز جي حيثيت کي به‬
‫اجاگر ڪري ٿي‪.‬‬
‫مون کي ياد آھي‪ ،‬بلڪل چٽو ياد آھي‪ .‬لڙڪاڻي جي ھڪ اھم شخصپپيت‬
‫گذاري وئي ھئي‪ .‬جنھن جي جمعي فقير سان ويجهڙائپ ھئي‪ /‬گھرائپ‬

‫ھئي‪ .‬جمعو فقير‪ ،‬عذر خپپوھي لِء ھ ڪن جپپي گهپپر پھتپپو تپه کيپپس فقيپپر‬
‫سمجهي ُلنگي خيرات ۾ ڏني وئي جمعي فقيپپر گهڻيئي نپھ نپھ ڪئي پپپر‬
‫کيس اھو چئي لنگي زوريَء ڏني وئي ته‪“ :‬جمعا فقير! کپائيندين اوئين‬
‫اجايو ٿووٺڻ کان انڪار ڪرين ‪.‬‬
‫ھو اسان کي معمول مطابق المدينا ھوٽل تي مليو ھيپپو ۽ اھڪڪو گرميپپن‬
‫جو مھينو ھيو پر جمعي فقير کي لنگيَء مپپان ٺھيپپل جبپپو ۽ ٽپپوپي پاتپپل‬
‫ھئي‪ .‬اسانکي ڏاڍو تعجپب ٿيپپو‪ .‬پڇوسپپينس؛ “جمعپا! ھيپَء ڪھڪڪڙي پپاڻ‬
‫سپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپان ويڌن ڪئي اٿئي؟”‬
‫ٺھ پھ وراڻيائين‪“ :‬مالڪن کي ڏيکارڻ آيو آھيان ته لنگي منھنجي يار جي‬
‫ميت جي آھي‪ .‬ان ڪري کپائي ناھي پر سبرائي پائي آيو آھيان‪.‬؟‬
‫اوھان ان مان جمعي فقير جي خوداري ۽ حساسيت جو اندازو‪ ،‬بخوبي‬
‫لڳائي سگهو ٿا ته ھو ڪيڏو نه وڏو ماڻھو ھيو‪.‬‬
‫ھو اسانجي اکيپپن ڏٺپپو واقعپپو آھ ڪي ۽ اھڙيپَء طپپرح سپپان جمعپپو فقيپپر‬
‫ڪيپپترن ئي واقعپپن ۽ قصپپن جپپو مجموعپپو ھيپپو جپپن کپپي سپھيڙڻ جپپي‬
‫ضرورت آھي‪.‬‬
‫لڙڪاڻي ۾ جن به کيس پنندي ڏٺو ھوندو‪ ،‬انھن يقيًنا ھن جي ھٿ ۾ ھڪ‬
‫وڏو جست جو جمنو ڏٺو ھوندو‪ ،‬پنھنجي لِء پيسن جي خيپپرات گهرنپپدو‬
‫ھيو ته وري ڪتن لِء ڪاسائن کان ھڏا ۽ ڇڇڙا پننپدو ھيپو‪ .‬بحرحپال ھ ڪو‬
‫پنندو ھيو ۽ سندس سڃاڻ پنڻ ھيو؟ ان تي ھن کي ندامت ڪونه ھئي‪.‬‬
‫گڏھ ۽ ڪتا‪ ،‬لٺ ۽ جست جو جمنو‪ ،‬سندس سڃاڻ ھيا‪.‬‬
‫ھن جي نرالي ۽ دل کي ڇھندڙ گفتگو‪ ،‬سوچ سپپمجھ وارن مپپاڻھن لءِ‬
‫ڄڻ اثاثو ھيو‪.‬‬
‫مون کي ياد آھي ته ھڪ دفعي مپپون کيپپس ڀپپوڳن ڀپپوڳن ۾ چيپپو ھيپپو؛‬
‫“جمعا ڀل ڪڏھن عشق ڪيئي؟”‬
‫ٿڌو ساھ ڀريندي چيو ھيائين؛‬
‫مالڪ اھو عشق ئي ته آھي جيڪو پنائي ٿو ‪!.‬‬
‫نه ته ھي لٺ ۽ وٽو ڀل تون ته کڻي ڏيکار !؟‬
‫واقعي سائين اھو رتبو ۽ اعزاز‪ ،‬جنھن کي اسان ماڻھو بپپرو سپپمجهون‬
‫ٿا‪ ،‬جمعي جي جاگير ھيو‪.‬‬
‫ھاڻي نه اھا گڏھ آھي‪ .‬نه اھي ڪتا آھن‪ .‬۽ نه ئي وري جمعو فقير آھي‪.‬‬

‫بس آھي تپپه ھڪ يپپاد آ ھي‪ ،‬جي ڪا بپپه جي ڪڏھن او ھان جپپي دل مپپن ۾‬
‫احساس پيدا ڪري وجهي ٿي ته ڄڻ منھنجو ۽ جمعي فقيپپر جپپو قپپرض‬
‫لھي پوندو‪.‬‬

‫الطاف شيخ جو سيلف پورٽريٽ‬
‫جنڊي‪ ،‬ڪاشي ۽ پڻ تعليم جي حوالي سان مشهور حيدرآباد جي ڳوٺ‬
‫هال نوان ۾ ‪ 14‬نومبر‪1944 ،‬ع تپپي منهنجپپو جنپپم ٿيپپو‪ .‬ننڍپپڻ هپپال ۾ ئي‬
‫گذريو‪ .‬سال ۾ ٻه چار دفعا حيدرآباد ۾ اچڻ ٿيندو هو‪ ،‬جتي مهنجپپا نانا ڻا‬
‫)سنڌ زميندار هوٽل ۽ فاران هوٽل وارا( سومرا رهيپپا ٿپپي‪ .‬تپپن ڏينهپپن ۾‬
‫پرائمري تعليم ۾ چار درجا هوندا هئا ۽ صپپبح تپپوڙي شپپام جپپو اسپڪول‬
‫وڃڻو پوندو هو‪ .‬هال جي پرائمري اسپڪول جپپا هپڪ ٻپپه اسپپتاد سپپائين‬
‫عبدالهادي شيخ‪ ،‬يارمحمد تورپيو‪ ،‬محمد بچل قريشي‪ ،‬۽ سائين محمپپد‬
‫اشرف ۽ اهڙي طپپرح انگريپپزي اسپڪول جپپا ٽيچپپر سپپائين عبپپدالرحيم‬
‫ارباب‪ ،‬ظفر علي اربپاب‪ ،‬محمپود ابڙيجپو‪ ،‬محمپپد خپپان گپاجڻي ميمپڻ‬
‫)جيڪو بعد ۾ ‪ ABL‬بئنڪ جو صدر به ٿيو( اڄ به ياد ٿا اچن ته انهپپن جپپو‬
‫قدر ٿو ٿئي ۽ سندن فرض ادائيگي‪ ،‬محنت ۽ ايمانداريَء کي مڃ ڻو ٿپپو‬
‫پوي‪ ،‬جن مون جهڙن هزارين شاگردن کي دل و جان سان تعليم ڏني‪.‬‬
‫اڳتي هلي مون به ڏهاڪو کن سال ماستري ڪئي پپپر مپپاڊرن طريقپپن‬
‫‪ Audio Visual Aids‬سان‪ .‬اڄ جي پڙهائي کان انوقت جي نپپوڪري‬
‫ڪيڏي سخت هوندي هئي‪ ،‬جڏهن هڪ ماستر صاحب فقط ڪڪڪاري بپپورڊ‬
‫۽ اڇي چاڪ جي مدد سان ٻارن کي پڙهائيندو هو‪.‬‬
‫‪« Read more‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 9:05 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو ‪ -‬عاشق منگي‬

‫عاشق منگي‬
‫مرحوم پروفيسر نذير احمد سومرو‬
‫اديب‪ ،‬نقاد ۽ دوست‬

‫حپپپپپال امپپپپپپپداد جپپپپپپپو پپپپپپڇپپپپو ڇپپپپا ٿا؟‬
‫اڄ مپپپڙئي سپپپور ڪجهه سپپوايو آ‬
‫لڙڪاڻي کان ايندڙ نئون ديري واري بس تپي ڪيهپرن کپان‪ ،‬گهپر‬
‫ڏانهن مپپوٽي رهيپپو هپپوس‪ .‬ويٺپپل مپپاڻهن تپپي نظپپر ڦيرايپپم‪ .‬پروفيسپپر‬
‫صاحب جي فيمليَء جو هڪ فرد به ويٺل هيو‪ .‬کپپانئس سپپندس صپپحت‬
‫بابت پڇا ڪيم‪.‬‬
‫”طبيعت بهتر ڪو نه اٿپپس‪ ،‬ا ڳي کپپان تڪليپپف وڌي وئي اٿپپس‪“.‬‬
‫هن جواب ڏنو‪ .‬ٻئي خاموش ٿي وياسين‪ .‬هو پيرڳوٺ اسٽاپ تي لهپپي‬
‫ويو ۽ مان سوچيندو گهر پهتس‪.‬‬
‫‪« Read more‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 9:00 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫پرمانند ميوارام ‪ -‬شو ڪت حسين شورو‬

‫پرمانند ميوارام‬

‫سنڌي نثر نگاريَء جو ايڊيسن!‬

‫شوڪت حسين شورو‬
‫سنڌي ٻوليَء جي موجوده صورتخطي ٺهڻ کان پوِء جي ڪو اوائلپپي نپپثر‬
‫لکيو ويو‪ ،‬ان دور جي ليکڪن کي سنڌي نثر جا چار ٿنڀا سڏيو وڃي ٿپپو‪.‬‬
‫انهن ۾ سرواڻ واري حيثيت ميرزا قليچ بيگ کي حاصل آهپپي ۽ سپپاڻس‬
‫گڏ باقي ٽي ٿنڀا ديپپوان ڪوڙو مپپل چنپپدن مپپل کلنپپاڻي‪ ،‬رشپپي ڏيپپارام‬
‫گدومل ۽ پرمانند ميوارام آهن‪ .‬پرمانند ميوارام نه رڳو اوائلپپي سپپنڌي‬
‫نثر جو هڪ ٿنڀو آهي‪ ،‬پر نثر جي اوائلي دور کي وچولي دور کپپان الپپڳ‬
‫ڪرڻ واري چائنٺ به آهي‪ ،‬مضپپمون نگپپاري ۽ لغپپت نويسپپي ۾ پرماننپپد‬
‫ميوارام سنڌي زبان جو هڪ اهم اديب ليکيو وڃي ٿو‪.‬‬
‫پرمانند ميوارام رامچنداڻي جو جنم ‪1866‬ع ۾ حيدرآباد سنڌ ۾ ٿيو‪ .‬هپپن‬
‫شروعاتي تعليم ڪرسچن اسڪول ۾ حاصل ڪئي‪ ،‬پر پپپوِء ڪن سپپببن‬
‫جي ڪري هو انگريزي پنجين درجي کان وڌيڪ پڙهي نه سگهيو‪ .‬ڪجهه‬
‫وقت سرڪاري نوڪريَء ۾ رهيو‪ ،‬پر هن گه ڻو عرصپپو ماسپپتري ڪئي‪.‬‬
‫ڊاڪٽر گربخشاڻي سندس پيارو شاگرد هو‪ ،‬جنهپپن کپپي هپپن سپپنڌيَء ۾‬
‫لکڻ لِء همٿايو هو‪ .‬پرمانند عيسائي مذهب اختيار ڪيو‪ .‬هو خدا ۾ ايمان‬

‫رکندڙ‪ ،‬اوچي اخلق وارو انسان هو‪ .‬طبيعت جو نهٺو‪ ،‬درويش مپپزاج ۽‬
‫يار ويس ماڻهو هو‪ .‬پروفيسر منگهارام ملڪاڻيَء پنهنجين سپپاروڻين ۾‬
‫لکيو آهي ته کيس سندس پيُء ٻڌايو هو ته پرمانند جپپو پي پءُ مسپپلمان‬
‫ٿيو هو‪ .‬ميوارام پروفيسر ملڪاڻيَء جي پيُء جو مپپامو هپپو‪ .‬پروفيسپپر‬
‫ملڪاڻيَء پرمانند بابت لکيو آهي‪” :‬ٻئي چوٿين ڏينهن اسپپان جپپي گهپپر‬
‫ايندو هو ۽ پنهنجي ماسيَء )منهنجي ڏاڏيَء( سپپان اوڀپپاريون لهپپواروين‬
‫ڪندي‪ ،‬پنهنجپپي کيسپپي مپپان چپپوپڙي ڪڍي هپپوَء جيڪڪڪي بپپه محپپاورا ۽‬
‫اصطلح‪ ،‬چوڻيون ۽ پهاڪا ڪم آڻينپپدي هئي‪ ،‬سپپي نپپوٽ ڪنپپدو هپپو‪“.‬‬
‫پروفيسر ملڪاڻيَء جو پيُء زميندار هو‪ .‬پرمانند سپاڻس گڏجپي ٻنيپَء‬
‫تي ويندو هو ته اتي هارين نارين ۽ ڪمپپدارن ڪاراون جپپا گفتپپا لکنپپدو‬
‫ويندو هو‪ .‬اهڙي ريت سنڌ جو سفر ڪندي‪ ،‬سالن جي ڪشالن کان پوِء‬
‫هن پنهنجون ٻه مشهور سنڌي‪-‬انگريزي ۽ انگريزي‪-‬سپپنڌي ڊڪشپپنريون‬
‫جوڙيون‪ .‬پرمانند ميوارام ”جوت“ مخزن ۾ لک پڻ جپپي شپپروعات ڪئي‪.‬‬
‫‪1900‬ع کان ”جوت“ جو ايڊيٽر ٿيو ۽ ان کي پنهنجي وفات تپپائين پپپورا‬
‫چاليهه سال چالو رکندو آيو‪” .‬جوت“ هر ٻئين هفتي نڪرڻ واري ننڍڙي‬
‫اخبار هئي‪ ،‬جنهن جا چار صفحا هوندا هئا‪ .‬ٿورن صفحن هجڻ سبب ان‬
‫۾ ڇپجندڙ ليک به هميشه ننڍا هوندا هئا‪ .‬ڪو به ليپپک ‪ 3-2‬صپپفحن کپپان‬
‫وڏو نه هوندو هو‪ ،‬پرمانند ”جوت“ جو پرچو شايع ٿيڻ سان سويل صبح‬
‫جو پيدل نڪري پوندو هپپو ۽ مٽپپن مپپائٽن‪ ،‬يپپارن‪ ،‬دوسپپتن جپپي گهپپرن ۾‬
‫هٿئون هٿ پرچو پهچائي ايندو هو‪” .‬جوت“ اصل ۾ عيسائي مذهب جي‬
‫ڦهلَء لءِ ڪڍي هئائين‪ .‬ان ۾ اڪثر مضمون عيسائي اصولن ۽ شخصيتن‬
‫تي لکيپپل هونپپدا هئا‪ .‬ڪن ۾ ڪرسپپتاني متپپن تپپي ُاتسپپاهه وچپپان ُاپٽپپار‬
‫ڪندي ڪڏهن ڪڏهن هندو ڌرم جي اصولن تي تنقيد پپڻ ڪنپپدو هپپو‪ ،‬پپپر‬
‫ان موضوع تي ايندڙ جواب پڻ کليَء دل سان ڇپيندو هو‪ .‬اهپپڙي طپپرح‬
‫ڪيپپترن ڌرمپپي مسپپئلن جپپي ”جپپوت“ ۾ ڇنڊڇپپاڻ ٿينپپدي هئي‪ .‬جپپوت ۽‬
‫پرمانند ڄڻ هڪ ئي شخصيت جا ٻه نال هئا‪ .‬ماڻهو کيس پرمانند جپپوت‬
‫وارو سڏيندا هئا‪ .‬هو ”جوت“ ۾ پاڻ ته لکندو ئي هو‪ ،‬پر نون لکندڙن کي‬
‫به لکڻ لِء همٿائيندو هو‪ .‬پرڀياس ڀيرو مل )ڪاڪي ڀيرو مپپل مهپپر چنپپد‬
‫جو پٽ(‪ ،‬پروفيسر نارائڻداس ملڪاڻي ۽ ديوان واڌو مل گنگپپا رام جپپا‬
‫مضمون پهريپپن ”جپپوت“ ۾ شپپايع ٿيپپا‪ ،‬پپپوِء اهپپي مشپپهور ليکپڪ بڻيپپا‪.‬‬
‫پرمانند پنهنجي نوجوان ماروٽ منگها رام ملڪاڻيَء کپپي بپپه سپپنڌيَء ۾‬
‫لکڻ لِء همٿائيندو هو‪.‬‬

‫پرمانند ميوارام جو نثر بنيادي طرح سان ”صپپحافتي ادب“ جپپو نمونپپو‬
‫آهي‪ ،‬جنهن جو مقصد هوندو آهي‪ ،‬ٿوري ۾ ۽ جلد گهڻن پڙهندڙن تائين‬
‫پنهنجي ڳالهه کي اثرائتي ڍنگ سپپان پهچپپائڻ‪ .‬ان لحپپاظ کپپان پرماننپپد‬
‫ميوارام کي سنڌيَء جو اوائلي ڪالمسٽ پڻ چئي سگهجي ٿو‪ .‬هپپن جپپا‬
‫مضمون ا ڪثر ڪري ڌرمپپي‪ ،‬اخلقپپي‪ ،‬تعليمپپي‪ ،‬سائنسپپي‪ ،‬تپپاريخي ۽‬
‫سپپماجي موضپپوعن تپپي لکليپپل هونپپدا هئا‪ .‬تنهپپن کپپان سپپواِء اعلپپ ٰي‬
‫شخصيتن جون مختصر جيونيون به لکندو هو‪ ،‬سئر سپفر جپا دلچسپپ‬
‫بيان ڪندو هو‪ .‬مزيدار ٽوٽڪن ۽ پرولين وسيلي سنڌي ادب ۾ جا مپپذاق‬
‫جي کوٽ هئي‪ ،‬سا پوري ڪيائين‪ .‬هن جن موضوعن تي مضمون لکيا‪،‬‬
‫تن ۾ جيو‪-‬جنتو )پکي‪ ،‬نانگ‪ ،‬ڪوئل‪ ،‬ماڪوڙيون‪ ،‬جيت‪ ،‬ماکيءَ جي مک‪،‬‬
‫پلو‪ ،‬ڪوريئڙو وغيره( تاريخي هنڌ‪) ،‬برهمڻ آباد‪ ،‬ڪاهوَء جو دڙو‪ ،‬دهليَء‬
‫۾ بادشاهن جا محلت وغيره( ش پڪار )ش پڪار ڪنپپدڙ پکپپي‪ ،‬ميپپر علپپي‬
‫مراد جو شڪار‪ ،‬ڪوريئڙو شڪار ڪيئن ٿپپو ڪري وغيپپره(‪ ،‬قپپدرت جپپا‬
‫نظارا )سج‪ ،‬خلقت تي اسرار جپپو تپپاثير(‪ ،‬اخلق سپپان واسپپطو رکنپپدڙ‬
‫موضوع )صبر‪ ،‬جتين جو سينڱ‪ ،‬سج‪-‬ٻپپه پاڇپپا‪ ،‬ڌيپپرج ۽ حليمپپائي‪ ،‬هپپٺ‪،‬‬
‫خوشامد‪ ،‬ضمير وغيره(‪ ،‬شخصيتن تي )سر چارلس نيپئر‪ ،‬سپپر ٿپپامس‬
‫مور‪ ،‬منشي آوتراِء صاحبراِء‪ ،‬مرزا جي ُرويا وغيره(‪ ،‬جهنپپگ جپپو شپپئل‬
‫شڪار‪ ،‬سارنگ ساوڻ ليا وغيره‪ .‬پرمانند ميوارام جي ڪوشش اهپپا ئي‬
‫رهي ته هر مضمون مان سکيا ۽ سبق حاصپل ڪرڻ جپپا نقطپپا ڳولي‬
‫ڪڍي‪” .‬جوت“ ۾ ڇپيل پرمانند جا ليک سپپهيڙي ڪتپپابي صپپورت ۾ ”گپپل‬
‫ڦل“ جي نالي سان ڇپيا ويا‪ .‬سندس ٻيو ڪتاب ”دل بهپپار“ آهپپي‪ ،‬ان ۾‬
‫به ”جوت“ مان ڪٺيون ڪيل وندرائينپپدڙ ۽ نصپپيحت ڀريپپون آکپپاڻيون ۽‬
‫ٽوٽڪا شامل آهن‪ .‬پرمانند ميوارام ڏيتي ليتي جي مسئلي تپپي پهريپپون‬
‫اصلوڪي آکاڻي ”لڇڻ وڌيڪ ڪين لڌا“ لکي هئي‪ .‬ان کان گهڻو پوِء هڪ‬
‫سماجي آکاڻي ”هيري جي منڊي“ ‪1934‬ع ۾ خطن جي صورت ۾ لکيپپا‬
‫هئائين‪ .‬هن ”يوسف مصري“ جي نالي سان هپڪ تپپاريخي ڪهپپاڻي پپڻ‬
‫لکي هئي‪.‬‬
‫اوائلي دور جي نثر نويسن ۾ پرمانند ميوارام ئي اهڙو نثر نويس آهپپي‪،‬‬
‫جنهن ترجمن جي نسبت اصلي مضمون وڌيڪ انداز ۾ لکيپپا آهپپن ۽ هپپن‬
‫جا مضمون ڄاڻ ڏينپپدڙ آهپپن‪ .‬پرماننپپد ميپپوارام ‪1938‬ع ۾ گپپذاري ويپپو‪.‬‬
‫کائنس پوِء سندس هڪ پوئلڳ ن‪.‬ف‪ .‬ڪوٽواڻي ڪراچيَء مان ”جپپوت“‬
‫ڪڍڻ لڳو‪ ،‬جنهپپن جپپو ‪1946‬ع ۾ گپپولڊن جپپوبلي پرچپپو ڪڍيپپو ويپپو هپپو‪.‬‬

‫”جپپوت“ جپپي انهي پَء پرچپپي ۾ ڀيپپرو مپپل مهرچنپپد پنهنجپپي مضپپمون ۾‬
‫پرمانند بابت لکيو ته ”سندس ليک اهڙا هئا‪ ،‬جهڙا ائڊيسپپن صپپاحب جپپا‬
‫مضمون‪ ،‬جنهن ڪري کيس سنڌ جو ائڊيسن سڏي سگهجي ٿو‪“.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 8:51 AM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬
‫‪FRIDAY, MARCH 11, 2011‬‬

‫آئين فقير ‪ -‬پروفيسر نذير احمد سومرو‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬

‫آئين فقير‬
‫ٿيو هوش عقل حيران‪،‬‬
‫جلبو جلدي ‪....‬‬
‫عشق ڪري آيو ُ‬
‫ٿيو هوش عقل حيران‪،‬‬
‫مٿيان ٻول چپن ۾ جهونگاريندو‪ ،‬سن سپپتر واري ڏهپپاڪي ۾ ضپپلعي‬
‫لڙڪاڻي جي مشهور شهر نئون ديرو ۾‪ ،‬هڪ قدآور‪ ،‬رنگ جو مش پڪي‪،‬‬
‫گهاٽيون ننڍيون مڇون‪ ،‬گهاٽي وڌيل ڏاڙهي‪ ،‬نپپه پپپوري رکيپپل نپپه پپپوري‬
‫ڪوڙيل‪ ،‬قبول صورت‪ ،‬وڏيون ڳالهائيندڙ اکيون؛ جن ۾ هلڪي نشپي يپا‬
‫عشپق جپي خمپار جپو تهپه چڙهيپل‪ ،‬مٿپي تپي ريلپوي گپارڊ يپا ٽڪيپٽ‬
‫چيڪر‪/‬اسٽيشن ماسٽر کان ورتل ڪانن مپپان ٺهيپپل خوبصپپورت ٽوپلپپو‬
‫)جيڪو اڄ ريلوي جا ملزم به ڪونه ٿا پائين پر هندسپپتان ۾ ۽ ‪ 60‬واري‬
‫ڏهاڪي تائين ريلپپوي جپپي انهپپن ملزمپپن کپپان سپپواِء‪ ،‬ملپڪ جپپا صپپدر‪.‬‬
‫وزيراعظم‪ .‬گپپورنر‪ ،‬سپپفير‪ ،‬وڏا بيروڪريپپٽ‪ ،‬خانبهپپادر ٽپپائيپ زمينپپدار‪،‬‬
‫وڏيرا ۽ فلمي ادا ڪار شپوقيه ۽ فيشپن طپور پائينپدا هئا‪ .‬ان ڪري ان‬
‫ٽوپلي کي صاحبلوڪ ٽوپلو چيو ويندو هو(‪ ،‬بدن تي ڪڏهن گيڙو رنگ جو‬
‫۽ ڪڏهن ڪاري رنگ وارو عرب‪ -‬ڪٽ ڊگهو گائون )جبو(‪ ،‬پيرين اگهاڙو‪،‬‬
‫مرن وٽ گهنگهرو ٻڌل‪ ،‬هڪ هٿ ۾ چپڙيون ۽ ٻئي ۾ يڪتارو‪ ،‬بازار ۾‪ ،‬هپپر‬
‫ُ‬
‫دوڪان تان فقيراڻي ٻوليَء ۾ سير ڪندو هپپو‪ .‬نئون ديپپرو جپپي بپپازار ۾‬
‫ڪڏهن ڪڏهن نظر جي ور چڙهي ويندو هيو‪ .‬سپپندس آواز ۾ اه پڙو ڪڪڪو‬
‫درد‪ ،‬سوز ۽ ميٺاڄ شامل هيو جو جڏهن ڪنهن درويش‪ ،‬فقير‪ ،‬الله لوڪ‬

‫انسان‪ ،‬ڪنهن سنت ۽ سپپاڌوَء يپپا ڪنهپن جديپپد شپپاعر جپپا ٻپپول چپپپن ۾‬
‫جهونگاريندو هيو يا وڏي آواز ۾ آلپ ڪڍندو هيو تپپه سپپندس جهونگپپار ۽‬
‫وڏي آواز کان متاثر ٿي راڳ رنگ جا متوال ته پنهنجي جاِء تي پپپر ڪي‬
‫ڪنجوس ماڻهو به کيس ڪجهه نه ڪجهه ”دان“ ڏيندا هيپپا‪ .‬هپپي فقيپپر‬
‫نئون ديرو ۾ ڪڏهن ڪڏهن ايندو هو‪ .‬وري جو گم ٿئي ته مهينن جا پپپانڌ‪،‬‬
‫نظر نه ايندو هيو‪.‬‬
‫‪« Read more‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 1:05 PM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫ڊا ڪٽر الهداد ٻوهيو‪ :‬علمي ۽ ادبي خدمتون‬

‫ڊاڪٽر الهداد ٻوهيو‪ :‬علمي ۽ ادبي خدمتون‬

‫جامي چانڊيو‬
‫سنڌ ۾ ڪجهه ماڻهو اهڙا آهن‪ ،‬جن جي دانش ۽ ڪم جي پپپوريءَ طپپرح‬
‫مڃتا نه ٿي آهي‪ .‬سنڌ ۾ شين جي پپپرک‪ ،‬عقلپپي )‪ (Rational‬۽ علمپپي‬
‫ڇنڊڇاڻ ۽ سندن جائز حيثيت جي تعين جي روايپت اڃپپان پخپپتي نپاهي‪.‬‬
‫تاريخ جو ڊگهو عرصو غلم‪ ،‬مح ڪوم‪ ،‬محپپروم ۽ وي ڳاڻپ جپپو ش پڪار‬
‫رهڻ ڪري عپپام طپپور جي ڪي سپپماجي ۽ نفسپپياتي ڪمزوريپپن اهپڙن‬
‫معاشرن ۾ پيدا ٿينديون آهن‪ُ ،‬انهپپن جپپو شپڪار اسپپين بپپه ٿيپپا آهيپپون ۽‬
‫پنهنجن املهه ماڻڪن جو گهربل قدر نه ڪرڻ به اهڙين ڪمزورين مان‬
‫هڪ آهي‪ .‬ڊاڪٽر ٻوهيو جنهن سطح جو عالم‪ ،‬مفڪر ۽ اديب هپپو ۽ هپپن‬
‫سڄي زندگي جن وڏن ۽ بنيادي موضوعن تي نهايت علميت ۽ گهرائيَء‬
‫سان سوچيو ۽ لکيو‪ ،‬جپپي ُاهپي اڄ بپه اسپان جپي سپماجي‪ ،‬ف ڪري ۽‬
‫ادبي ايجنڊا تي گهربپپل اهميپت سپان سپپامهون اچپن تپه مپپان پنهنجپپي‬
‫پوريَء سنجيدگيَء سان چوان ٿو ته سنڌي ادب ۽ سماج صحيح معنيپق‬
‫۾ هڪ نئين دؤر ۾ داخل ٿي سگهي ٿو‪.‬‬
‫اڄوڪو جديد ۽ سائنسي طور زنپپدگيَء جپپي هپپر شپپعبي ۾ بلنپپدين کپپي‬
‫ه صديون اڳ ڌرتيَء جو ه ڪڙو‬
‫ڇهندڙ يورپ رڳو اڄ کان ڪي پنج‪َ -‬‬
‫ُ‬
‫ڇه َ‬
‫سڌريل‪ ،‬پست حپپال ۽ سپپماجي طپپور مپپذهبي تسپپلط سپپبب ه ڪڙو‬
‫اڻ ُ‬
‫خطو تصور ڪيو يندو هو ۽ اڄ ساڳيو يپپورپ سپپڄيءَ دنيپپا لءِ‬
‫ٻوساٽيل ِ‬
‫خطو تصور ڪيپپو وڃپپي‬
‫ترقيَء ۽ تحقيق جي حوالي سان هڪڙو مثالي ِ‬
‫ٿو‪ .‬جي يورپ جي ان پستيَء کان اڄوڪي اؤج جا بنيادي سبب معلوم‬

‫ڪبا ته واضح ٿيندو ته اهي يورپ جپپا غيپپر معمپپولي علپپم ۽ دانپپش جپپا‬
‫اڪابر ئي هئا‪ ،‬جن سمجهي ورتو هپپو تپپه جيسپپتائين ڪو سپپماج اعلپ ٰي‬
‫ادراڪ ۽ سائنسي شعور سان نٿو سلهاڙجي‪ ،‬تيسين اهو زنپپدگيَء جپپي‬
‫ڪنهن به شعبي ۾ ُاسري نٿو سپپگهي‪ .‬قومپپون‪ ،‬مل پڪ ۽ معاشپپرا عپپوام‬
‫سان ٺهندا ۽ سندن ئي جسماني ۽ ذهني پورهيي سان وڌنپدا ۽ سپڌرندا‬
‫آهن‪ ،‬ان ڪري جيستائين عوام کي تبديليَء ۽ تغير جو شعور نٿو ڏجپپي‪،‬‬
‫تيسين تبدليين جا سپپپنا سپپاڀيائن کپپي ُپڄپپي نپپه سپپگهندا‪ .‬سپپنڌ ۾ ادبپپي‬
‫نشاط الثانيه )‪ (Renaissance‬جي شعور جو جي ڪو ٻپپج هپپن صپپيَء‬
‫جي شروعات ۾ مرزا قليپپچ بيپپگ پوکيپپو هپپو‪ ،‬تنهپپن جپپي آبيپپاري عقلپپي‬
‫ٺ جپپي ڏهپپاڪن ۾ حيپپدر بخپپش‬
‫سپ ِ‬
‫اسپپتدلل ۽ شپپعور سپپان پنجپپاهه ۽ َ‬
‫جتوئي‪ ،‬جي‪ .‬ايم‪ .‬سيد‪ ،‬محمد ابراهيپپم جپپويي‪ ،‬رسپپول بخپپش پليجپپي‪،‬‬
‫شيخ اياز‪ ،‬مولنا گراميَء‪ ،‬ڏيپلئيَء ۽ ٻين ڪئي‪ .‬آبياري ڇپپا ڪئي‪ ،‬بل ڪه‬
‫مان ته چوندس ته سنڌ ۾ فڪري طور نئيپپن ۽ سائنسپپي سپجاڳيَء جپپا‬
‫بنيپپاد ئي هنپپن وڌا‪ .‬هنپپن جپپي خپپوابن ۾ جي ڪا سپپنڌ هئي‪ ،‬اهپپا غلم‪،‬‬
‫جپپاگيرداري ۽ وڏير ڪي سرشپپتي جپپي سپپنگهرن ۾ ڦاٿپپل ۽ عملپپي‬
‫پسماندگيَء جي شڪار نپه پپر هپڪ آزاد‪ ،‬باوقپار‪ ،‬دنيپا جپي سپڀ کپان‬
‫اڳتي وڌيل سماجي‪ ،‬سياسي ۽ سائنسپپي شپپعور سپپان سپپلهاڙيل هپڪ‬
‫جديد سنڌ هئي‪ .‬هڪ اهڙي سنڌ‪ ،‬جنهن کي هڪ دفعپپو وري انسپپان جپپي‬
‫سپونهون ڪردار ادا‬
‫تهپذيبي ِاتهپاس جپي ارتقپا جپي سپفر ۾ سپيبتو ۽ ُ‬
‫ڪرڻو هو‪ .‬سنڌ ۾ علم ادب جي ميدان ۾ جنهن ”نئين سجاڳيَء“ يعنپپي‬
‫‪ Renaissance‬جا بنياد ُانهن ڏاهن وڌا ان کي اڳتي هلي جن مڻيادار‬
‫مڙسن ۽ ڏاهن علم ادب جي ميدان تي بلوغت تي رسايو‪ُ ،‬انهپپن ۾ سپپنڌ‬
‫ل فخر فرزند ۽ ڏاهو انسان ڊاڪٽر الهداد ٻوهيو به هو‪.‬‬
‫جو قاب ِ‬
‫منهنجي خوشبختي چئجي جو مون کي زندگيَء ۾ ڊاڪٽر ٻوهيي جهپپڙي‬
‫ب علم و ادراڪ انسان سان ويجهو رهڻ جو گهڻڪڪو موقعپپو‬
‫ڏاهي ۽ صاح ِ‬
‫مليو‪ .‬ڊاڪٽپپر ٻوهيپپو هپپونئن تپپه اسپپان جپپي ارد گپپرد لکيپپن ۽ ڪروڙيپپن‬
‫انسپپانن جهپپڙو انسپپان هپپو ۽ يقينپپن انسپپان هئڻ جپپي نپپاتي منجهپپس‬
‫ڪمزوريون بپه رهيپون هونپديون‪ ،‬پپر جيڪ ڪي مپپاڻهو کيپس زنپپدگيَء ۾‬
‫ويجها رهيا‪ُ ،‬انهن کي خبر آهي ته هو ڪا ٻي شيِء هو‪ .‬منهنجي خيال ۾‬
‫سنڌ ويجهي ماضيَء ۾ علم ادب جي دنيا ۾ جيڪي چند وڏا ذهين ۽ ڏاها‬
‫انسان پيدا ڪيا‪ ،‬ڊاڪٽر ٻوهيو ُانهن ۾ به پنهنجي هڪ خاص حيثيت رکپپي‬
‫ٿو‪ .‬هو مزاجن پس منظر ۾ رهڻ وارو شخص هو‪ ،‬ان ڪري هپپن جپپون‬

‫انيڪ صلحيتون ۽ ڏاهپ سماجي سطح تي گهڻو ُاڀري نه سپپگهيون‪ .‬ان‬
‫هوندي به هپن جپو علمپپي ۽ ف ڪري پورهيپو زمپانن تپپائين اسپان جپپي‬
‫رهبري ڪندو رهندو‪ .‬ماڻهن علم سان عشق جي ڳالهه ٻ ُڌي هونپپدي‪،‬‬
‫ڪتابن ۾ پڙهي هوندي پر مون علپپم سپپان عشپپق‪ ،‬ڊاڪٽپپر ٻپپوهيي جپپي‬
‫صورت ۾ اکين سان ڏٺو‪ .‬هو علم جي حوالي سان سپپراپا عشپپق هپپو ۽‬
‫ُاهو جنون ئي هو‪ ،‬جيڪو کيس ايترو اڳتي وٺپپي آيپپو‪ ،‬جپپو ه پڪ هپپاريَء‬
‫جي غريب‪ ،‬بي پهچ ۽ نڌڻڪي ٻار مان هو ڊاڪٽر ٻوهيو ٿي ويو‪.‬‬
‫مان بنيادي طور سائنس ۽ فلسفي جو شپپاگرد آهيپپان ۽ سپپائنس جپپي‬
‫پنهنجي هڪ اخلقيات ٿئي ٿي‪ ،‬جنهن جو ه پڪ بنيپپادي ُاصپپول ۽ ضپپابطو‬
‫ِاهو آهي ته ڪنهن به ڳالهه جي ڇنڊڇپپاڻ ۽ ت َپ َڪ تپپور وقپپت اجپپائي وڌاءَ‬
‫کان ڪم نه وٺجي‪ ،‬ٻيَء صورت ۾ حاصل ڪيل نتيجن جي ڪابه وقعپپت‬
‫چپپوهن‬
‫۽ َورٿ نه ٿي رهي‪ .‬ان تناظر ۾ جڏهن لڙڪڪڪاڻي ضپپلعي جپپي پي ُ‬
‫جي ڳوٺ ۾‪ ،‬محمد علي ٻوهيي نالي هڪ غريب هاريَء جي گهر ۾ جنم‬
‫وٺندڙ‪ ،‬غربت‪ ،‬محرومين ۽ اهنجن ۾ ٻالڪپڻ گذاريندڙ‪ ،‬وڏن وڏن تعليمپپي‬
‫ادارن تائين پهچڻ جو تصور به نه ڪري سگهندڙ‪ ،‬ه ڪڙو ڳوٺپپاڻو ٻپپار‪-‬‬
‫جڏهن اڳتي هلي پنهنجي دؤر جو وڏو سوشل سائنٽسپپٽ‪ ،‬اعل پ ٰي پپپايي‬
‫جو دانشور ۽ اديب يعني ڊاڪٽر الهداد ٻوهيو ٿي پپپوي تپپه پپپوِء سپپندس‬
‫وڏائي ايئن ثابت ٿي پپپوي ٿپپي جيئن سپپج پنهنجپپي ُاڀپپرڻ سپپان پنهنجيپپن‬
‫ثابتين جو سامان پاڻ سان کڻي ايندو آهي‪ .‬جيتوڻيڪ ڊاڪٽر ٻپپوهيي جپپا‬
‫ڪتاب هن جي عميق علميت جپپي پپپوريءَ طپپرح ِاحپپاطو نپپه ٿپپا ڪڪڪري‬
‫سگهن‪ ،‬جو ُاهي موضوع ته صرف هن جپپي اوليپپت هئا‪ ،‬جپپن کپپي هپپن‬
‫سنڌ جي ماڻهن تائين رسائڻ بنهه ضپپروري ٿپپي سپپمجهيو پپپر هپپن جپپي‬
‫موضوعن جي چونڊ مان ئي پتو پئجي ويندو تپپه هپپو علمپپي خيپپال کپپان‬
‫ڪيتري نه وسيع ذهن ۽ سوچ جو ڌڻي هو‪.‬‬
‫غلم ۽ پسپمانده معاشپپرن جپپي هپڪ ڪمپپزوري اهپپا بپپه آهپي تپه ُاهپي‬
‫ڀ پوريَء طرح حاصل‬
‫پنهنجن غير معمولي انسانن جي صلحيتن جو ل ُ‬
‫نه ڪري سگهندا آهن‪ .‬ٻوهيي صپپاحب سپپان بپپه ايئن ٿيپپو ۽ اسپپين هپپن‬
‫جهڙي مفڪر ۽ دانشور جي علميپپت ۽ تخليقپپي صپپلحيتن مپپان پپپوريَء‬
‫طرح فائدو حاصل نه ڪري سگهياسين‪ .‬ٻوهيپپو صپپاحب جيتپپوڻيڪ هپڪ‬
‫اديپپب ۽ قلم ڪار هپپو پپپر منهنجي پَء نظپپر ۾ بنيپپادي طپپور هپپو ه پڪ وڏو‬
‫سپپپپپپماجي سائنسپپپپپپدان ۽ عمرانيپپپپپپات جپپپپپپو مپپپپپپاهر )‪Social‬‬
‫‪ (Anthropologist‬هو‪ .‬اها ڳالهه مان اڪثر کيس روبپپرو بپپه چونپپدو‬

‫کلي پونپدو هپو ۽ چونپدو هپو‪” :‬جيسپتائين ڪوبه‬
‫هئس ۽ هو بي اختيار ِ‬
‫اديب پنهنجي سوچ‪ ،‬فڪر ۽ روين ۾ سوشل سائنٽسٽ ناهي‪ ،‬تيسين هو‬
‫ڪو وڏو ادب تخليق نه ٿو ڪري سگهي‪ .‬ظاهر آهي ته اديب سپپماج لءِ‬
‫لکي ٿو‪ ،‬سماج اديب جو آڊينس آهي ۽ جيڪڏهن اديب کپپي سپپماج جپپو‬
‫گهرو شعور ۽ ادراڪ نه هوندو‪ ،‬تيسين هو ڪابه غيپپر معمپپولي ڳالهه‬
‫ِ‬
‫چئي ۽ لکي نه ٿپپو سپپگهي‪ .‬ان ڪري اديپپب لِء عمرانيپپات جپپو شپپعور‬
‫لزمي آهي‪ “.‬ٻپوهيي صپاحب جپو سپپماجي سائنسپن جپپو مطپپالعو بپه‬
‫نهايت وسيع هو‪ .‬سماجيات‪ ،‬تاريخ‪ ،‬سياسي‪-‬معاشيات‪ ،‬فلسپپفو ۽ عل پم ِ‬
‫تنقيد هن جا خاص موضوع هئا‪ .‬اهو ئي سبب آهي جو هو جڏهن سماج‬
‫گهرائيپَء‪ ،‬ڏور رس نگپپاهه ۽‬
‫بابت لکنپپدو يپپا ڳالهائينپپدو هپپو تپپه وڏيپءَ ِ‬
‫‪ Vision‬سان ڳالهائيندو هو‪.‬‬
‫هو پهريون ماڻهو هو جنهن سنڌي ادب ۾ ٻوليَء جي سوال تپپي خپپالص‬
‫سائنسي ۽ سمجاياتي لحاظ کان قلم کنيو‪ .‬نپپه ر ڳو ايپپترو پپپر ٻپپوليَء‬
‫سان گڏ ادب توڙي فڪر کي به عمرانيات جي تناظر ۾ سمجهڻ ۽ پرکڻ‬
‫تي زور ڏنو‪ .‬هن ڄاتو ٿي ته سنڌ علمي پسماندگين ۽ جهالتن جي ڌٻڻ ۾‬
‫ڦاٿل ۽ انيڪ دائرن ۾ قيد سماج آهي‪ .‬اديب‪ ،‬دانشور ۽ قلم ڪار جي ڪي‬
‫سونهان هونپدا آهپن‪ ،‬جپي ُاهپي بپه‬
‫سماج ۾ قدرن‪ ،‬تصورن ۽ تفڪر جا ُ‬
‫گهري سماجياتي شعور کان وانجهيل هوندا‪ ،‬ته پوِء اها تبپپديلي محپپض‬
‫ِ‬
‫هڪ خواب بڻجي ويندي ۽ سپپاڀيان جپپي ُان سپپطح تپپائين هرگپپز َرسپپي‬
‫ڪين سگهندي‪ ،‬جيڪا قومن ۽ معاشرن جون تقديرون بپپدلئي ڇڏينپپدي‬
‫آهي‪.‬‬
‫‪70-1960‬ع جي ڏهاڪي ۾ سپپنڌي ادب ۾ سپپنڌي ٻپپوليَء جپپي ب پڻ بڻيپپاد‬
‫بابت گهڻا بحث ڇڙيا‪ ،‬جنهن ۾ خاص طور ڊاڪٽر نبي بخش خان بلپپوچ‪،‬‬
‫ڊاڪٽر غلم علي النا ۽ سراج الحق ميمڻ صاحب حصپپو پپپتي ورتپپو پپپر‬
‫اهو بحث سائنسيت سپپان ا ڳتي وڌي ڪنهپپن نپپتيجي تپپي نپپه پهتپپو‪ُ .‬ان‬
‫زمپپاني ۾ جنهپپن شپپخص ٻپپوليَء جپپي سپپوال کپپي تخليقپپي انپپداز سپپان‬
‫گهرائيَء ۽ علميت سپپان کنيپپو ۽ ان کپپي‬
‫سماجياتي پس منظر ۾ وڏيَء ِ‬
‫ڪنهن نتيجه خيز هنڌ تائين پهچايو ته اهو ڊاڪٽر ٻوهيو هو‪ .‬هپپن ”سپپنڌي‬
‫ٻوليَء جو سماجي ڪارج“ جي عنوان سان ان وضپپوع تپپي هپڪ ٿيسپپز‬
‫لکي‪ ،‬جنهن کي سنڌ يونيورسٽيَء پاران ڊاڪٽريٽ جي ڊگري ڏنپپي وئي‪.‬‬
‫ٻوليَء جي سماجي ڪردار ۽ ڪارج جي سوال تي سائنسيت سان ايڏو‬
‫تخليقي ڪم نه رڳو سنڌ ۽ سنڌي پر اردو ادب ۾ به مون کپپي نظپپر نپپه‬

‫آيو آهي‪ .‬پنهنجي ان ٿيسز ۾ ڊاڪٽر ٻوهيي سماج‪ ،‬ٻوليَء ۽ ڪلچپپر جپپي‬
‫پاڻ ۾ تعلق کي عمرانيات جي لحاظ کپپان واضپپح ڪري‪ ،‬سپپنڌي ٻپپولي‪،‬‬
‫ادب ۽ ان جي سماجي افاديت توڙي ڪارج بابت پنهنجا عالماڻا ويچپپار‬
‫پيش ڪيا‪ .‬پنهنجي ٿيسز بابت هو پاڻ لکي ٿو ته‪:‬‬
‫”اسان سڀ سنڌي ٻپپوليَء جپپي انهيپَء دنيپپا يعنپپي سپپماج ۾ رهپپون ٿپپا‪،‬‬
‫جيڪو ٻوليَء سان گڏ ۽ ان جي ئي حدن اندر لڳاتار بدلجندو رهي ٿو ۽‬
‫ترقي ڪندو رهي ٿو‪ .‬هونئن به انسپپاني بنيپپادن جپپي تخليقپپي تهپپذيب )‬
‫‪ (Creative Civilization‬۾ ٻولي بدلجندڙ ۽ هميشپپه تيپپار ۽ مسپپتعد‬
‫طاقت جيان ڪم ڪندي آهي‪ .‬ٻوليَء جو هيُء ارتقائي ۽ حياتياتي پهلپپو‬
‫)‪ (Biological Aspect‬ٻوليَء جپپي ڪارج کپپي سپپماج جپپي ارتقپپا ۽‬
‫حياتيات سان لڳاپي ۾ آڻي ٿو‪“.‬‬
‫هنن خاص ڳالهين مپپان معلپپوم ٿئي ٿپپو تپپه ٻپپوليَء جپپو اڀيپپاس هپپاڻي‬
‫سپپپپپپماجيات )‪ ،(Sociology‬حياتيپپپپپپات )‪ ،(Biology‬نفسپپپپپپيات )‬
‫‪ ،(Psychology‬سپپپماجي نفسپپپيات )‪ (Social Psychology‬پ ۽‬
‫انسانيات )‪ (Anthropology‬جهڙن علمن جي ُاصپپولن پٽانپپدر ڪر ڻو‬
‫پوندو‪ .‬ايئن علم ِ ڪلچر )‪ (Culturology‬به ٻوليَء جپپي مپپامرن سپپان‬
‫واسطو رکي ٿو‪ .‬اهڙيَء ريت ٻوليَء جي علپپم جپپي حيپپثيت هپڪ اهپڙي‬
‫علم جهڙي ثابت ٿئي ٿي‪ ،‬جيڪو سڀني عمراني علمن سان تعلق رکپپي‬
‫ٿو ۽ جنهن ۾ هنن سڀني علمن جي ُاصولن جو استعمال ٿي سگهي ٿو‪.‬‬
‫ٻوليَء جو اڀياس هاڻي سماجي نفسيات جو هڪ اهپپم موضپپوع بڻجپپي‬
‫ويو آهي‪ .‬هارس گنز برگ لکي ٿو ته‪” :‬سماجي نفسيات جو ڪم آهپپي‬
‫سماج جي سچيَء زندگيَء جو هڪ تجزيپو ڪرڻ‪ ،‬۽ اهپو علمپي تجزيپو‬
‫ٻوليَء‪ ،‬آرٽ‪ ،‬مذهب ۽ گڏيل ڪارڪردگيَء جي مدد سان ئي ڪري ٿپپو‬
‫سگهجي‪ (The Psychology of Society P.IX) “.‬اهڙيَء ريپپت‬
‫”وليهيم ونٽ“ جنهپپن کپپي جرمنيپَء ۾ سپپماجي نفسپپيات جپپو پرچپپارڪ‬
‫مڃيو ويندو آهي‪ ،‬تنهن جو چوڻ آهي ته‪” ،‬سماجي نفسپپيات جپپو تعلپپق‬
‫سماج ۾ رهندڙ ماڻهن جي انهيَء دماغي پيدواار سان آهي‪ ،‬جنهن کپپي‬
‫مپپٿ )‪ (Myth‬۽ رواج ۾ ڏسپپي ٿپپا سپپگهون‪ .‬ٻپپوليَء جپپي‬
‫اسان ٻپپوليَء‪ِ ،‬‬
‫سماجي حيثيت جو تعلق وڃي ٿپپو ”هيگپپل“ جپپي انهيپَء تحريپڪ سپپان‬
‫قپائم ٿئي‪ ،‬جنهپن کپي لپوڪ روح )‪ (Volkgeist of Folk Soul‬جپو‬
‫تصور ڪوٺيو ويپو آهپي‪ ،‬هپن تصپور مپان بعپد ۾ ُڪليپاتي روح )‪World‬‬

‫‪ (Soul‬جو تصور پيپپدا ٿيپپو‪” .‬هيگپپل جپپي هيپَء تحريپڪ اسپپان لِء ڏاڍي‬
‫اهمآهي‪ ،‬ڇو ته ان مان اسان کي قوم جو اهو روحاني تصور ملي ٿپپو‪،‬‬
‫مپپٿ ۽ رواج ۾ ڳولي‬
‫جنهپپن کپپي اسپپان ادب‪ ،‬آرٽ‪ ،‬قپپانون‪ ،‬ٻپپوليَء‪ِ ،‬‬
‫سگهون ٿا‪ .‬هيگل جپپي انهي پَء تصپپور تپپي مشپپهور عپپالم صپپاو بني پَء )‬
‫‪ (Svigny‬پنهنجي انهيَء ُاصول جو بنياد رکيو‪ ،‬جنهن کي بعد ۾ ”قانون‬
‫جپپو تپپاريخي ُاصپپول“ چيپپو ويپپو آهپپي‪The Psychology of") .‬‬
‫‪(Society" PP 8-9‬‬
‫ان مان خبر پوي ٿي ته گهٽ ۾ گهٽ هيگل کپپان وٺپپي اڄ تپپائين علمپپي‬
‫دنيا ۾ اهو تصور قپپائم رهنپپدو آيپپو آهپپي تپپه ٻپپوليَء جپپو مپپامرو‪ ،‬ه ڪڙو‬
‫سپپماجي مپپامرو آهپپي ۽ ٻپپوليَء جپپو اڀيپپاس سپپماجي نفسپپيات ۽ ٻيپپن‬
‫سماجي علمن جي مدد سان ئي ڪرڻ گهرجي‪.‬‬
‫‪ -3‬اهي ئي ڳالهيون آهن جن مان معلوم ٿئي ٿو ته ٻوليَء جي باري ۾‬
‫اسان جي ڪيپپل تحقيپپق جي ڪا گه ڻو ڪري صپپوتيات )‪،(Phonetics‬‬
‫علم لغت )‪ (Lexicography‬۽ تاريخي علپپم زبپپان )‪Comparative‬‬
‫‪ (Linguistics‬جي ميدانن تي ٿي آهپپي‪ ،‬سپپا ڪافي نپپه آهپپي‪ .‬بيشپڪ‬
‫هڪڙو دؤر ٻوليَء جي تحقيق جي انهن مقصدن جپپو متقاضپپي بپپه هپپو‪.‬‬
‫ان دؤر ۾ ٻوليَء جپپي بپپاري ۾ ڪي بنيپپادي ڳالهيون معلپپوم ڪرڻيپپون‬
‫هيون‪ .‬وري ان وقت علپپم جپپي ترقي پَء جپپي خيپپال کپپان ر ڳو علمپپي‬
‫تجسس بپه وڏي ۽ اهپم ڳالهه هئي‪ ،‬پپپر اهپو دؤر اسپپان جپي ڏسپپندي‬
‫ڏسندي گذري ويو‪ .‬خود ان دؤر ۾ بپپه مئڪڪڪس ميپپولر )‪(Max Muller‬‬
‫جهڙي عالم جي قلم مپان اسپپان کپپي خپپبر پپپوي ٿپپي تپپه ”جڏهپپن آئون‬
‫چوان ٿو ته ڪي ماڻهو آريا آهن تڏهپپن آئون ر ڳو ايپپترو ٿپپو مڃپپان تپپه‬
‫ڪي ماڻهو آريائي ٻوليون ڳالهائين ٿا‪ “.‬اهڙيَء ريت اسپان جپپي ٻپولي‬
‫به اسان کپپي اسپپان جپپو سپپماجي تشپپخص )‪(Social Personality‬‬
‫بخشي ٿپپي‪ .‬اسپپان جپپي ٻپپولي اسپپان جپپي گڏيپپل منپپٿ )‪Collective‬‬
‫‪ (Mind‬جي ڪهاڻي آهي‪ .‬اها ڪهاڻي اسان مپپاڻهن جپپي‪ ،‬اسپپان جپپي‬
‫سماجي ادارن جي‪ ،‬۽ اسان جي گڏيل ڪلچري ڪارڪردگيَء جپپي هپڪ‬
‫تاريخ آهي‪ .‬اهڙيَء ريت‪ ،‬جهڙيپَء ريپپت ٻپپولي اسپپان جپپي تاريپپخ آهپپي‪،‬‬
‫اسان جي ٻولي‪:‬‬
‫)‪ (1‬اسان کي پنهنجا ڏئي ٿي‪،‬‬
‫)‪ (2‬اسان جو ماحول ۽ دائرو مقرر ڪري ٿي‪،‬‬

‫)‪ (3‬اسان کي پنهنجو ماضي ۽ حال سمجهائي ٿي‪،‬‬
‫)‪ (4‬اسان جي فهم ۽ ”وهم“ جو دائرو مقرر ڪري ٿي ۽‬
‫)‪ (5‬اسان کي اسان جي بنيادي نظرين ۽ خيالن‪ ،‬رسمن ۽ رواجپپن جپپو‬
‫هڪ رڪارڊ پيش ڪري رهي آهي‪.‬‬
‫‪ -4‬هن قسم جون حقيقتون هپپاڻي اهپپا تقاضپپا ڪري رهيپپون آهپپن تپپه‬
‫ٻوليَء جي باري ۾ تحقيق جي مقصدن کي نئينَء طرح مرتب ڪجپپي ۽‬
‫هاڻي ٻوليَء جي وڌيڪ تحقيق ٻپپوليَء جپپي بپپاري ۾ حاصپپل ٿينپپدڙ نئيپپن‬
‫معلومات جي روشنيَء ۾ ڪجي ۽ اهڙيپَء ريپپت ۽ انهيپَء مقصپپد سپپان‬
‫ڪجي ته ٻوليَء کي انسان جي بهتريَء‪ ،‬سماجن جپپي ترقي پَء‪ ،‬فپپردن‬
‫جي افرادي قوت‪ ،‬۽ قومن جي آسودگيءَ جپپي مقصپپدن جپپي لِء ڪم‬
‫آڻي سگهجي‪(.‬‬
‫‪ -5‬هن تحقيق جو موضوع‪” -‬سنڌي ٻوليءَ جو سماجي ڪارج“‪ -‬سپپنڌي‬
‫ٻوليَء جي باري ۾ ته هڪ نئين مقصد حاصل ڪرڻ لِء هڪ نئين تحقيپپق‬
‫جو بنياد رکي رهيو آهپي پپر عپام طپور تپي ٻپوليَء جپي بپاري ۾ هيپُء‬
‫موضوع اسان کي ڪو نئون نظريو ڪونه ٿو ڏئي‪ .‬بنيادي طور تي بحث‬
‫هيٺ ايندڙ ڳالهه اها نه آهي ته ٻوليَء جپو ڪو سپماجي ڪارج ٿينپدو‬
‫آهي يا نه‪ .‬اها ڳالهه هاڻي دنيا جي سڀني عالمن وٽ مڃيپپل آهپپي تپپه‬
‫ٻولين جو هرڪو ڪارج هڪ سماجي ڪارج آهي‪ ،‬پر جپپدا جپپدا سپپماجن‬
‫جون تقاضائون‪ ،‬اخلقي قدر‪ ،‬معيار‪ ،‬سياسي ۽ سماجي رجحان ۽ ادبي‬
‫مقصد ۽ لڙا جدا جدا ٿين ٿا‪ .‬ان ڪري هر سماج جي ٻوليَء جو ڪردار‬
‫به نرالو ۽ جدا جدا ٿئي ٿو‪ .‬ان ڪري اسپپان جپپي سپپامهون بپپه سپپوال‬
‫رڳو اهو آهي ته سنڌي ٻپپوليَء جپپو سپپماجي ڪارج ڪهپڙو آهپپي‪ .‬ٻيپن‬
‫لفظن ۾ هيَء تحقيق انهيَء مقصد تحت ٿي رهي اهي ته اسان معلپپوم‬
‫ڪريون ته سنڌي ٻوليَء جپپي اڀيپپاس مپپان اسپپان پنهنجپپي سپپماج جپپي‬
‫نفسيات‪ ،‬معاش‪ ،‬اقتصاد‪ ،‬سياست‪ ،‬تاريخ‪ ،‬حياتيات‪ ،‬مپپذهبي عقيپپدي ۽‬
‫ڏاهپ جي باري ۾ ڪهڙو رايو قائم ڪري ٿا سگهون‪ .‬سماجي لسپپانيات‬
‫جي مڃيل ُاصولن مطابق هن قسم جپپو اڀيپپاس اهپپو آهپپي جنهپپن کپپي‬
‫بيپپاني سپپماجي لسپپانيات )‪ (Descriptive Socio-linguistics‬ٿپپو‬
‫چئجي‪“.‬‬
‫”‪ -8‬هن طرح هيَء تحقيق انهن مقصپدن کپي حاصپل ڪرڻ جپي هپڪ‬
‫ڪوشش آهي ته‪:‬‬
‫)‪ (1‬سنڌي سماج جي اڀياس ڪرڻ ۾ هڪ طريقو ڳولي لهجي‪.‬‬

‫)‪ (2‬اهو معلوم ڪجي ته سنڌي سماج‪ ،‬سنڌي ٻوليَء ۽ سنڌي ڪلچر جو‬
‫پاڻ ۾ ڪهڙو سٻنڌ آهي‪.‬‬
‫)‪ (3‬اهو معلوم ڪجي ته سنڌي ٻولي‪ ،‬پنهنجي ادب جي معرفپپت اهپپڙو‬
‫ڪهڙو سماجي ڪردار ادا ڪري رهي آهي‪ (4) ،‬جنهن مان خود سپپنڌي‬
‫سماج جي مزاج ۽ مسئلن جو اڀياس ڪري ٿو سگهجي‪.‬‬
‫)‪ (5‬عام رواجي سنڌي ٻوليَء جو اهو ڪهڙو طريقو آهپپي‪ ،‬جنهپپن مپپان‬
‫اسان جي سماج جي ڪن اهپپم اظهپارن جپپي )‪ (6‬پپپورائي ٿئي ٿپپي‪ ،‬۽‬
‫ٻولي اها ضرورت ڪهڙيَء ريت پوري ڪري رهي آهي؟‬
‫)‪ (6‬ٻوليَء جي وڏي مفهوم جي خيال کان سنڌي سماج ۾ اشپپارن جپپي‬
‫ٻوليائي حيثيت ڪهڙي آهي ۽ انهن جو سماجي ڪردار ۽ ڪارج ڪهپڙو‬
‫آهي‪.‬‬
‫)(‪”7‬علم معن ٰي“ ۽ ”علم علمت“ جي خيال کپپان سپپنڌي ٻپپوليَء جپپي‬
‫اڀياس ڪرڻ مان اسان کي ڇا ٿو معلوم ٿئي‪ ،‬۽ ان اڀيپپاس مپپان اسپپان‬
‫جي سماج جا ڪهڙا پهلو روشن ٿين ٿا‪ ،‬۽‬
‫سنڌيٻوليَء ۾ معن ٰي جون ابتدائي صورتون ڪهڙيون آهن‪“.‬‬
‫هاڻي اندازو لڳائي سگهجي تپپه ٿپپو تپپه ڊاڪٽپپر ٻپپوهيي جي ڪو ”سپپنڌي‬
‫ٻوليَء جو سماجي ڪارج“ جي موضوع تي تحقيقپپي ڪم هپپٿ ۾ کنيپپو‬
‫هو‪ ،‬ان جو فڪري تناظر ڪيڏو نه وسيع هو ۽ هن ٻوليَء جپپي سپپماجي‬
‫ڪردار ۽ ڪارج کي ُاجاگر ڪري دراصپپل ڇپپا ٿپپي واضپپح ۽ ثپپابت ڪڪڪرڻ‬
‫گهريو‪ .‬سڀ کان وڏي اهم ڳالهه ته هن وٽ تحقيق جو تصور ڪيڏو نه‬
‫وسيع‪ ،‬سنجيده ۽ تخليق هو‪ .‬نه رڳو اهو پر تحقيق جي ميدان ۾ به هپپو‬
‫اڪيلو شخص آهي‪ ،‬جنهن جديد سائنسي معيارن مپپوجب تحقيپپق جپپي‬
‫علم ۽ طريقه ڪار )‪ (Methodology‬کي واضح ڪيو ۽ ”علم ِ تحقيق“‬
‫نالي هڪ الڳ ڪتاب لکيو‪ .‬ڊاڪٽر ٻپپوهيي جپپي اهپپا خپپوبي هئي جپپو هپپو‬
‫جنهن به موضوع جي بنيادي اهميت کي سمجهندو هو يا ان تي لکنپپدو‬
‫هو ته سڀ کان پهرين ان جي علمي بنيادن کي واضح ڪندو هو ۽ اهپپو‬
‫ئي هڪ سچي اسڪالر جو ڪم آهي ته اهو جنهن بپپه شپپعبي ۾ مهپپارت‬
‫رکي ۽ ان کي سماج لِء ڪارائتو سپپمجهي‪ُ .‬ان حپپوالي سپپان پنهنجپپي‬
‫ٻوليَء‪ ،‬ادب توڙي سماج کي هڪڙا بنياد به فراهم ڪري‪.‬‬
‫ڊاڪٽر ٻوهيي پنهنجي هڪ انٽرويوَء ۾ پاڻ بابت چيپپو هپپو تپپه‪” :‬مپپان ه پڪ‬
‫مشڪل پسپپند مپپاڻهو رهيپپو آهيپپان‪ “.‬منهنجپپي يپپال ۾ هپپن جپپي علمپپي‬
‫ڪاميابين جو سڄو راز ان هڪ جملي ۾ اچپپي وڃپپي ٿپپو‪ .‬دنيپپا جپپي وڏن‬

‫ماڻهن جون آتم ڪٿائون پڙهڻ منهنجو من پسند موضپپوع رهيپپو آهپپي ۽‬
‫مون ڄاتو آهي تپپه زنپپدگيَء جپپي سپپمورن شپپعبن ۾ وڏا ڪارنامپپا ُانهپپن‬
‫ماڻهن پئي سرانجام ڏنا آهن‪ ،‬جيڪي هميشه مشڪل پسند رهيا آهپپن‪،‬‬
‫سهل پسند ماڻهو ذهني طور ڪمزور هوندا آهن‪ .‬سهل پسپپنديءَ مپپان‬
‫مراد جسپپماني نپپه پپپر ذهنپپي ۽ روحپپاني سپپهل پسپپندي آهپپي‪.‬‬
‫منهنجي ُ‬
‫مشڪل پسند ماڻهو بهادر هوندا آهن ۽ ذهني طرح بهادر ماڻهو ئي وڏا‬
‫۽ غير معمولي ڪم ڪري سگهندا آهن‪ .‬ڊاڪٽر ٻوهيپپو بپپه ذهنپپي طپپرح‬
‫هڪ بهادر ۽ مشڪل پسند ماڻهو هو‪ .‬علم جي اخلقيپپات ۽ قپپدرن جپپي‬
‫نظام )‪ (System of Values‬۾ بهادريءَ جا تصور ُاهي ناهن جيڪي‬
‫اسان جي مروج سطحي ۽ پسپپت سپپماجي نظپپام جپپا مقپپرر ۽ متعيپپن‬
‫ڪيل آهن‪ .‬سنڌي سماج ۾ وڏن ماڻهن جي پرک جي بپپاري ۾ بپپه اسپپان‬
‫کي پنهنجا روايتي قدر ۽ ماپا تبديل ڪرڻا پوندا‪ .‬ٻوهيو صپپاحب ڇا ڪاڻ‬
‫ته طبعن هڪ مشڪل پسند ۽ ذهني طرح بيحد پختپپو ۽ وڏو مپاڻهو هپو‪،‬‬
‫ُان ڪري هن ادب جپپي ميپپدان ۾ بپپه پنهنجپپو بنيپپادي موضپپوع تحقيپپق ۽‬
‫تنقيد کي بڻايو‪ .‬اها ٻي ڳالهه آهي ته هو نه رڳو هڪ تخليقڪار هو پپپر‬
‫تنقيد ۽ تحقيقي ۾ به هو هڪ تخليقي نقاد ۽ محقق رهيپپو‪ .‬تلخيقيپپت جپپا‬
‫معيار ۽ تصور اسان وٽ ڏاڍا سطحي ۽ پپپس مانپپده رهيپپا آهپپن‪ .‬اسپپان‬
‫وٽ عام طور تخليقيت کي ادب جي مخصوص صنفن سپپان مشپپروط‬
‫ڪيو ويندو آهي‪ .‬جڏهن ته حقيقت ۾ تخليقيت فقط صنف ۽ فارم جو نه‬
‫پر ‪ Content‬جو سوال آهي‪ .‬انسان جي تهپپذيبي ۽ ذهنپپي اؤسپپر جپپي‬
‫تاريخ ۾ قدرن‪ ،‬تصورن ۽ تفڪر جي تخليق کي سڀ کان ُاتم ۽ مٿانهون‬
‫درجو ڏنو ويندو آهي‪ ،‬پوِء چاهي ان جو اظهار ڪهڙي به صنف ۽ فارم ۾‬
‫حسناڪي تڏهن ٿي اچي‪ ،‬جڏهن ان جا‬
‫ٿئي‪ .‬ادب ۾ به ِ‬
‫گهرائي‪ُ،‬وسعت ۽ ُ‬
‫گهرا احساساتي بنياد هوندا‪ .‬ڊاڪٽر ٻوهيو ڇاڪاڻ‬
‫ڪي علمي‪ ،‬فڪري ۽ ِ‬
‫ته هڪ سوشل سائنٽسٽ ۽ دانشور اديب هو‪ ،‬ان ڪري هپپن سپپمجهيو‬
‫ٿي ته جيسين دنيا جي سپپمورن ف ڪري ڌارائن کپپي سپپنڌي ادب ۾ ‪In-‬‬
‫‪) roads‬اچڻ جا لنگهه( نه ڏبا ۽ سنڌي ادب کي فڪري طرح دنيپپا جپپو‬
‫سجاڳ ۽ فلسفياڻو شعور رکندڙ ادب نه بڻائبو‪ ،‬تيسين سپپان جپپو ادب‬
‫پنهنجي سماج لِء ڪنهن به وڏي تبديليَء ۽ رهبريَء جو سببر نپپه بڻبپپو‪.‬‬
‫”سنڌي ٻوليَء جو سماجي ڪارج“ جي موضوع تپپي هپپن جپپي ريسپپرچ‬
‫محپپرڪ‬
‫محرڪ به ِاهو هو‪ .‬تنقيد جي ميدان ۾ به هپپن جپپي ڪم جپپو ُ‬
‫جو ُ‬
‫ساڳيو هو‪ .‬ا ڄوڪي ُاسريل دنيا ۾ علم جي هر شعبي جي درجه بندي‬

‫بنيادي طور ٻن شعبن ۾ ڪئي وينپپدي آهپپي‪ ،‬يعنپپي ه پڪ ان جپپو خپپالص‬
‫نظريپپاتي يپپا علمپپي پاسپپو )‪ (Theoretical‬۽ ٻيپپو ان جپپو اطلقپپي يپپا‬
‫عملپپي )‪ (Applied‬پاسپپو‪ .‬اهڙيپپَء طپپرح تنقيپپد کپپي بپپه هپپاڻي ٻيپپن‬
‫‪ Disciplines‬وانگر ساڳين ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ ُاهي آهن‪:‬‬
‫‪ .1‬علم ِ تنقيد‬
‫‪ .2‬فن تنقيد‬
‫اهڙيَء طرح پهرين موضوع جپپو تعلپپق تنقيپپد جپپي علمپپي يپپا نظريپپاتي‬
‫پاسي سان آهي‪ ،‬جنهن جو ڪم تنقيد ڪرڻ جي علپپم‪ ،‬ان جپپي نظپپام ۽‬
‫ُاصولن کي واضح ڪرڻ آهي‪ .‬جڏهن ته ٻئي موضوع جو تعلق تنقيد جي‬
‫اطلقي پاسي سان آهي‪ ،‬جنهن جو مطلپپب آهپپي تپپه عل پم ِ تنقيپپد جپپي‬
‫ُاصول جي بنياد تي تنقيد ڪرڻ جي فن کي واضح ڪرڻ يپپا خپپود‪ ،‬تنقيپپد‬
‫ڪرڻ‪ .‬ڊاڪٽر ٻوهيي گهڻو ڌيان تنقيد جي علمي ۽ نظريپپاتي پاسپپي تپپي‬
‫ڏنو‪ .‬ان جو سبب هيُء به ٿپپي سپپگهي ٿپپو‪ ،‬جپپو هپپن کپپان اڳ جيتپپوڻيڪ‬
‫تنقيد ڪئي ته ويندي هئي ۽ سٺ جي ڏهاڪي ۾ ”مشرقي شاعريَء جپپا‬
‫فني قدر ۽ ُرجحانات“ )مولنا گرامپپي( تپپوڙي ”انڌا اونڌا ويپپڄ“( رسپپول‬
‫بخش پليجو( جهڙا شپپاهڪار تنقيپپدي مقپپال لکجپپي چ ڪا هئا پپپر ادب ۾‬
‫تنقيد جو ڊسيپلين پوريَء طرح واضح نه هو ته ان جا ڪهڙا ُاصول آهن‬
‫۽ دنيا ۾ تنقيد بابت گهڻا نظريا‪ -‬سامهون اچپپي چڪڪڪا آهپپن؟ تنقيپپد جپپي‬
‫علم ۽ فن ۾ ڪهڙو فرق آهپپي ۽ اهپپي ٻئي شپپعبا ه پڪ ئي شپپعبي جپپون‬
‫ل مسپپيح‬
‫ڌارائون هئڻ باوجود الڳ الڳ شعبا ڪيئن آهن؟ ڇاڪڪڪاڻ تپپه قبپ ِ‬
‫جي يوناني مفڪر ارسطوَء کان وٺي ويندي ٽين صپپدي عيسپپويَء جپپي‬
‫لنجپپائينس تپپائين ۽ طلپپپ س پڊنيَء کپپان وٺپپي وينپپدي ڊرائيڊن ۽ ڊاڪٽپپر‬
‫جانسپن تپائين‪ ،‬ورڊس ورٿ‪ ،‬ڪولرج‪ ،‬ڪارل مپارڪس‪ ،‬ميٿيپو آرنپالڊ‪،‬‬
‫ارزاپائونڊ ۽ آِء اي رچرڊس کان وٺي ويندي ويهين صديَء جي ٽي ايپپس‬
‫ايليٽ ۽ ولديمير ايلچ لينن تائين تنقيد جي علم ۽ فپپن‪ ،‬ادب ۽ فلسپپفي‬
‫جي دنيائن ۾ وڏو سفر طئي ڪيو آهي‪.‬‬
‫ڊاڪٽر ٻوهيي جو اهو پختو خيال هو ته جيستائين علم‪ ،‬فن ۽ فڪر جپپي‬
‫ان سڄي سفر کي سنڌ ۾ متعارف نه ٿپپو ڪرايپپو وڃپپي‪ ،‬تيسپپين سپپنڌي‬
‫ادب ۾ ا ها وسعت نپپه اينپپدي‪ ،‬جي ڪا نپپه ر ڳو اسپپان جپپي عپپوام جپپي‬
‫رهبري ڪري پر سنڌ کي ايندڙ زمانن ڏانهن بپپه چيپپچ کپپان وٺپپي جهلپپي‬
‫اڳتي وٺي وڃي سگهي‪ِ .‬اهي ئي آدرش هئا‪ ،‬جيڪي ساڻ ک ڻي ڊاڪٽپپر‬
‫ٻوهيي سنڌي ادب ۾ تنقيد کي هڪ علمي شعبي طور اڳتي آندو ۽ ُان ۾‬

‫وڏو ڪم ڪيو‪ .‬هپپن جپپو ڪتپپاب ”تنقيپپدون“ )انسپپٽيٽيوٽ آف سپپنڌالجي‬
‫طرفان شايع ٿيل( ان حوالي سان هڪ اهم ڪتاب آهي‪ ،‬جنهن ۾ هن نه‬
‫ر ڳو تنقيپد جپپي علپم ۽ فپن جپي تاريپخ تپپي لکيپپو آهپي پپر ادب جپپي‬
‫نظريپپپاتي‪ ،‬اخلقيپپپاتي‪ ،‬مپپپذهبي‪ ،‬نفسپپپياتي‪ ،‬جماليپپپاتي‪ ،‬سپپپماجياتي‪،‬‬
‫افادياتي‪ ،‬عملي‪ ،‬داخلي ۽ ”نئين تنقيد“ جهپڙن موضپپوعن تپپي ڌار ڌار ۽‬
‫تقابلي انداز سان لکي ”علم ِ تنقيد“ جي لڳ ڀ پڳ سپپمورين ڌارائن کپپي‬
‫واضح ڪيو ته ادب جو تنقيدي اڀياس ايترن گهڻن ُرخن کان بپپه ڪري‬
‫سگهجي ٿو‪ ،‬جنهن مان ِاها ڳالهه به ثابت ٿئي ٿپپي تپپه ادب تپپي ايپپترن‬
‫گه ڻن ُرخپپن کپپان تڏهپپن ئي تنقيپپد ٿپپي سپپگهجي ٿپپي‪ ،‬جڏهپپن ان جپپي‬
‫موضوعن جو دائرو به ايترو وسيع ۽ همه گير هجي‪.‬‬
‫افسوس جو اڃا تائين اسان جي ڪنهن به اديپپب ۽ نقپپاد ”علپم ِ تنقيپپد“‬
‫جي انهن سمورن نظرين کپپي سپپامهون رکپپي سپپنڌي ادب جپپو وسپپيع‬
‫مطالعو پيش نه ڪيو آهي‪ .‬ٻيو ته ٺهيو پر سنڌي ادب جپپي ڪا معيپپاري‬
‫تاريخ اڄ تائين لکي نه وئي آهي‪ ،‬جي ڪا مختصپپر تاريپپخ لکپپي بپپه وئي‬
‫آهي ته ُاها به محض نصابي سطح جي‪ .‬ان جو سبب به منهنجي خيال‬
‫۾ اهو آهي ته ڪابه تاريخ لک پڻ اڄپپوڪي دؤر ۾ خپپود ه پڪ ”نظپپام ِ علپپم“‬
‫آهي‪ ،‬جنهن کي غلم ِ تاريخ“ به چئجي ٿو‪ ،‬يعني تاريخ لکڻ جو علپپم ۽ ُان‬
‫جا ُاصول‪ .‬جڏهن ادبي تاريخ لکڻ جا بنيادي ُاصول ئي واضپپح نپپه هونپپدا‬
‫ته ڪا معياري تاريخ ڪيئن لکبي؟ ڊاڪٽر ٻوهيپپو پهريپپون عپپالم ۽ اديپپب‬
‫هو‪ ،‬جنهن ”سنڌي ادبي تاريخ لکڻ جا ُاصول“‪” ،‬سنڌي ادب جي تاريخ ۽‬
‫ان جا مسئل“ ۽ ”تاريخي واقعيت جو نظريپپو“ جه پڙا مضپپمون ۽ مقپپال‬
‫لکي واضح ڪيو ته ڪا معياري ادبي تاريخ لکڻ جا ُاصول ۽ معيار ڪه پڙا‬
‫آهن؟ اهڙيَء طرح اسان وٽ ادب ۾ خاص طور شاعريَء جي پرک جپپا‬
‫معيار به واضح نه رهيا آهن ۽ اهو ڪم بپپه سپپنڌي ادب ۾ ڊاڪٽپپر ٻپپوهيي‬
‫ڪيو‪ .‬هن ”شعر جي اڀياس جپپا نپپوان طريقپپا“ جپپي عنپپوان سپپان هپڪ‬
‫شاهڪار مقپپالو لکپي واضپح ڪيپو تپپه عظيپم شپاعري تپوڙي عمپپومي‬
‫شپپاعريَء جپپو اڀيپپاس ڪيئن ڪجپپي؟ عمرانيپپاتي‪ ،‬تپپاريخي‪ ،‬فطپپري ۽‬
‫فڪري پس منظپپر‪ ،‬ڪرداريپت‪ ،‬قپدرن‪ ،‬تصپپورن ۽ ٻپپوليَء جپي نسپپبت‬
‫س۽‬
‫سان لکيل اهو عالماڻو مقالو شعر ۽ ادب جي اڀياس لِء نپپوان گ َپ َ‬
‫ُاصول متعين ڪري ٿو‪ .‬ڊاڪٽر تنوير عباسيَء جو لکيپپل ڪتپپاب ”شپپاهه‬
‫لطيف جي شاعري“ دراصپپل انهپپن ئي ‪ Outlines‬تپپي لکيپپل اڀياسپپي‬
‫ڪتاب آهي ۽ ايئن ئي ڪو اديب يا نقاد شيخ اياز بابت لکي ته اياز جپپي‬

‫شپپاعريَء جپپي صپپحيح ۽ معيپپاري ڇنپڊ ڇپپاڻ ۽ مطپپالعو سپپامهون اچپپي‬
‫سگهي ٿو‪ .‬ان ڏس ۾ ابتدائي قدم مرحوم امير علي چانڊيو ک ڻي چ ڪو‬
‫آهي‪.‬‬
‫ڪنهن زماني ۾ ادب کي به علم سمجهيو ويندو هو ۽ اهڙيَء طرح علپپم‬
‫کي به ادب جي زمري ۾ آندو ويندو هپپو‪ ،‬جيئن عپپام طپپور ”علپپم ادب“‬
‫جو اصطلح استعمال ڪيو ويندو آهي پر ڇاڪاڻ ته هيُء درجپپه بنپپديَء‬
‫جو دؤر آهي‪ُ ،‬ان ڪري هر شعبي کي پنهنجي مزاج جي حسپپاب سپپان‬
‫الڳ الڳ درجابنديَء ۾ ورهايو وڃي ٿو‪ .‬اڄ دنيا جا سمورا عپپالم‪ ،‬علپپم ۽‬
‫ادب کي ٻه ڌار ڌار شعبا تسليم ڪن ٿپپا‪ ،‬پپپر ه ڪڙي ڳالهه تپپي سپپڀ‬
‫متفق آهن‪ ،‬ته علپپم ۽ ادب جپپو پپپاڻ ۾ تعلپپق ايئن آهپپي جيئن دمپپاغ جپپو‬
‫ڏاهپ سان‪ .‬فلسفي ۾ نظريه علم ) ‪Epistemology – Theory of‬‬
‫‪ (Knowledge‬جا شاگرد ڄاڻن ٿا ته پهرين تصپپور وجپپود ۾ اچپپن ٿپپا ۽‬
‫ُاهي بلوغت تي پهچي ڪنهن فڪر يا نظريي جو روپ وٺپن ٿپا ۽ جڏهپن‬
‫خود اهپپو ف ڪر ُاسپپري ڪو نظپپام ِ ف ڪر )‪(System of Thought‬‬
‫بڻجي ٿو ته اهو علم بڻجيو پپوي ۽ جيڪڏهپن ان علپم جپا بنيپاد خپالص‬
‫عقلي ۽ تجرباتي آهن ته ان کپپي ”سائنسپپي علپپم“ چيپپو وڃپپي ٿپپو‪ .‬ان‬
‫ڪري نه رڳو ادب‪ ،‬شاعري ۽ ٻيا فائن آرٽس پر خود سائنس‪ ،‬فلسفي‬
‫بلڪه سموري انساني تهذيب جو بنياد ِاهي تصپپور‪ ،‬ف ڪر ۽ علپپم آهپپن‪.‬‬
‫سماجيات جي خيال کان اها ڳالهه پرکپبي تڏهپن بپه معلپوم ٿينپدو تپه‬
‫سڌري ۽ ُاسري نپپه ٿپپو سپپگهي‪ ،‬جيسپپين ُاتپپي غيپپر‬
‫ڪوبه سماج تيسين ُ‬
‫معمولي تصورن‪ ،‬تفڪر ۽ علم جو ظهپپور نپپه ٿپپو ٿئي ۽ اهپپا ئي ڳالهه‬
‫ادب سان به لڳو آهي‪ .‬عظيم ادب جي بنيادن ۾ عظيم تصپپور ۽ ف ڪر‬
‫ئي هجپپي ٿپپو‪ .‬يپپورپ ۾ سپپورهين صپپديَء ۾ مپپذهبي ميپپدان ۾ ف ڪري‬
‫اصلحات )‪ (Reformation‬جو آغاز نه ٿئي هپپا ۽ لڳاتپار ٽپي صپديون‬
‫نئين سجاڳيَء جون تحريڪون نه ُاڀرن ها ۽ گڏوگ پڏ علپپم جپپي مختلپپف‬
‫ميدانن ۾ ترقي نه ٿيندي رهي هپپا تپپه يپپورپي سپپماج ”اونپپداهي دؤر“ )‬
‫‪ (Dark Age‬مان نه نڪري سگهي ها ۽ اڄ ادب‪ ،‬فن‪ ،‬توڙي سائنسي‬
‫علم جي ميدانن ۾ هن اؤج کي رسيل نه هجي هپپا‪ ،‬پپپر ان سپپڄي لقپپاَء‬
‫تي نظر وجهبي ته معلوم ٿيندو ته اتي پهرين تف ڪر ۽ علپپم آيپپو ۽ پپپوِء‬
‫ئي ادب ۾ ُاها سگهه پيدا ٿي‪ ،‬جو اهو تاريخ جون ڌارائون تبپپديل ڪري‬
‫سگهيو‪ .‬سنڌ ۾ ِاها گهرج محمد ابراهيم جويي‪ ،‬رسول بخپپش پليجپپي ۽‬
‫ڊاڪٽر الهداد ٻوهيي جهڙن ماڻهن شدت سان محسپپوس ڪئي‪ .‬ڊاڪٽپپر‬

‫محرڪ“ ان ئي سلسپپلي جپپي‬
‫الهداد ٻوهيي جو ڪتاب ”ادب جا فڪري ُ‬
‫هڪ اهم وِکَ آهي‪ .‬جنهن جپپو مقصپپد بپپه اهپپو ئي هپپو تپپه سپپنڌي ادب ۽‬
‫سپپپنڌي سپپپماج کپپپي روايپپپتي محپپپدود دائري ۽ ذهنپپپي وي ڳاڻپ )‬
‫‪ (Intellectual Isolation‬مان ڪڍي علم ۽ تفڪر جي عالمي ميدان‬
‫تي وٺي اچجي‪ .‬هپپن ڪتپپاب ۾ ڊاڪٽپپر ٻپپوهيي سپپمجهائڻ جپپي ڪوشپپش‬
‫ڪئي ته ادب‪ -‬سماج يا ان جي سمورن شعبن جي فڪري ڌارائن کپپان‬
‫ڪٽيل يا ڪو بنهه الڳ وجود نپه ٿپو رکپي پپر اهپو بپه پنهنجپي ُڪليپت )‬
‫‪ (Totality‬۾ انسپپان جپپي سپپمورن ذهنپپي وسپپيلن سپپان وابسپپته ۽‬
‫سلهاڙيل آهي ۽ ان جا اثر به لزمي طور قبول ڪري ٿپپو‪ .‬اهپپا ڳالهه‬
‫سمجهائڻ لِء هو اسان کي ادب ۽ تفڪر جي سموري تاريخ جي گِهٽيپپن‬
‫۾ وٺي ويو آهي ۽ مثالن سان ثابت ڪ ڪري ڏيکپپاريو اٿپپس تپپه سپپنجيده ۽‬
‫معياري ادب جا فڪري محرڪ هوندا آهن‪ .‬جيئن ِول ڊيپپورانٽ چيپپو هپپو‬
‫ته‪:‬‬

‫"‪"Without Science Philosophy is Impotent‬‬

‫)سائنس کانسواِء فلسفو خصي آهي(‪.‬‬
‫تيئن ٻوهيي صحب جي هن ڪتاب جي نتيجي طور به چئي سگهجي ٿو‬
‫ته‪:‬‬

‫"‪Literature is‬‬
‫‪"Impotent‬‬

‫‪dynamics,‬‬

‫‪Intellectual‬‬

‫‪Without‬‬

‫)فڪري محرڪن کانسواِء ادب خصي آهي(‪.‬‬
‫هپپن ڪتپپاب ۾ ٻپپوهيي صپپاحب ٻ ُڌايپپو آهپپي تپپه يونپپاني شپپاعر هپپومر‪،‬‬
‫آڪسلئيلس‪ ،‬سوفوڪلس‪ ،‬يورپيڊس ۽ سافو کان وٺي ويندي برهم ڻن‬
‫جي ويدن‪ ،‬گوتم ٻ ُڌ جي مذهبي صحيفن‪ ،‬ڪنفيوشس‪ ،‬ذرتشپپت‪ ،‬قپپرآن‬
‫شريف‪ ،‬روم ۽ مشپپرق جپپي عظيپپم ادبپپي شپپاهڪارن تپپائين‪ ،‬دنيپپا جپپو‬
‫اصلوڪو عظيم ادب دراصل پنهنجي پنهنجپپي دؤر جپپي اعل پ ٰي شپپعور ۽‬
‫ف ڪر جپپي پيپپداوار هپپو‪ .‬وينپپدي جديپپد دؤر ۾ ڊارون ۽ ميڪڊوگپپل جپپي‬
‫ل سپپليم ۽ حقيقپپت پسپپندي‪،‬‬
‫حياتياتي فڪر کپپان وٺپپي هيگپپل جپپي عقپ ِ‬
‫روسو جي ”سپپماجي عهپپدنامي“ ۽ مپپارڪس جپپي جپپدلياتي ۽ تپپاريخي‬
‫ماديت ۽ سارتر جي وجوديت جي فلسفي‪ ،‬ادب تي غيپپر معمپپولي اثپپر‬
‫مرتب ڪيا آهن ۽ دنيا جو ڪوبه ادب پنهنجي هم عصر فڪري نظامن ۽‬
‫محرڪن کان لتعلق رهي نٿو سگهي‪.‬‬

‫هاڻي ٻوهيي صاحب جي ان سڄي پورهيي جپپو تخليقپپي نپپتيجو تڏهپپن‬
‫نڪرنپپدو‪ ،‬جڏهپپن ادب جپپي ف ڪري محر ڪن جپپي تاريپپخ ۽ روشپپنيَء ۾‬
‫ڪلسيڪي توڙي جديد سنڌي ادب جو مطپپالعو ڪيپپو وينپپدو‪ .‬جيتپپوڻيڪ‬
‫اهو هڪ وڏو ڪم اهي‪ ،‬پر ان کانسپپواِء نپپه تپپه اسپپان پنهنجپپي ادب جپپو‬
‫صپپحيح اڀيپپاس ڪري سگهنداسپپون ۽ نپپه ئي وري سپپنڌي ادب کپپي‬
‫س ۽ بنيپپاد ڏيپڻ ۾ ڪاميپپاب‬
‫مستقبل جي حوالي سپپان نپپوان تخليقپپي گ َپ َ‬
‫ٿينداسون‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 1:04 PM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫استاد بخاري ‪ -‬ڪجهه يادون‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬

‫استاد بخاري ‪ -‬ڪجهه يادون‬
‫پاڪستان ٺهئي کي ٻه چار سال مس گذريا آهن‪ .‬سنڌ ۾ جيڪب‬
‫آباد وارو تاريخي ۽ روايتي ميلو زور شپپور سپپان شپپروع ٿپپي چ ڪو‬
‫آهي‪ .‬ميلي ۾ ڏينهن واري ماڻهن جي پيهه کان وڌيڪ رات جو ٿيندڙ‪،‬‬
‫سنڌي مشاعري جي پنڊال ۾‪ ،‬ماڻهن جي رش ۽ رونق گه ڻي آهپپي‪.‬‬
‫سڪا سيَء پئجي رهيا آهن‪ .‬سيَء کان بچڻ لِء‪ ،‬هر ڪو‬
‫جنوريَء جا ُ‬
‫ماڻهو پاڻ کپپي گپپرم ڪپپڙن ۾ ويڙهيپپو سپپيڙهيو ۽ لڪيپپو ويٺپپو آهپپي‪.‬‬
‫مشاعري ۾ سنڌ جي سڀني ضلعن جي ننڍن وڏن شهرن کان نوان ۽‬
‫پراڻا‪ ،‬ڪهنه مشق شاعر آيل آهن‪ .‬ضلعي دادوَء جپپي شپپهر ڦلجپپي‬
‫اسٽيشن کان ٻه ٽي ميل پري هڪ ڳوٺ غلم چپپانڊئي کپپان قپپدآور‪،‬‬
‫منهپپن مهپپانڊي سپپان هپڪ نوجپپوان شپاعر‪ ،‬مشپپاعري جپپي‬
‫ُ‬
‫سپهڻي ُ‬
‫ٺ مل پڻ تپپي‪ ،‬اڳينپَء قطپپار جپپي ڇيپڙي ۾‪ ،‬آخپپري‬
‫پهريون ڀيرو ڪو َ‬
‫ُڪرسيَء تي ڪنڊائتو ٿيو ويٺو آهي‪ .‬ڪجهه شاعرن کان پوِء‪ ،‬پراڻي‬
‫رنگ جو معروف شاعر سيد احسن الهاشمي شعر پڙهڻ لِء اسٽيج‬
‫تي اچي ٿو‪ .‬سيد احسن الهاشميَء جي شعر پڙهڻ کپپان ئي پنڊال ۾‬
‫واڪا‪ ،‬نعرا ۽ وري چئه‪ ،‬ٻيهر ٻڌاِء جا آواز ٻڌي‪ ،‬غلم چانڊئي کان آيپپل‬
‫نوجوان شاعر دل ئي دل ۾ چوي ٿو؛ ”ههڙي طاقتور شپپاعري ٻڌي‪،‬‬

‫ن شاعرن جپپي شپپاعري ڪيپپر ٻڌي‪ ،‬اهپڙو داد ڏينپپدو؟‬
‫اسان پارن َنو َ‬
‫هنن سٺن شاعرن جي درياَء واري تيز وهڪري )شاعريَء( ۾ اسان‬
‫پارن شاعرن جا پير ڪٿي ڄمندا؟“ پنهنجو پاڻ سان پهه ڪري ٿپپو؛‬
‫”آئنده شاعري ڪرڻ کان بس ڪئيسپپون‪ .‬ر ڳو اڄپپوڪي رات خيپپر‬
‫سان گذري‪“.‬‬
‫پنهنجن ئي خود ساخته سوالن جي مونجهارن ۾ ڦاٿپپل نوجپپوان‬
‫شاعر کي‪ ،‬اسپپٽيج سپپيڪريٽريَء شپپعر پڙهپڻ لِء مٿپپي گهرايپپو‪ .‬هپپو‬
‫تحپپت اللفپپظ ۾ شپپاعري ٻڌائي ٿپپو تپپه پنڊال ۾ موجپپود مپپاڻهن جپپي‬
‫ن کي‪ ،‬وڌي پڪ‬
‫زوردار تاڙين ۾ کيس داد ملي ٿو‪ .‬جنهنڪري سندس َ‬
‫م َ‬
‫شعر پڙهڻ لِء آٿت ملي ٿو‪ .‬هو غزل ٻڌائي ٿو؛‬
‫رات کپپپپپپپپپپپپڻپپپپپپپپپپپپي آئپپپپپپپپي اڌ رات‪،‬‬
‫مون ڏي سوچڻ جي سوغات‬
‫چرُپر‪،‬‬
‫چپپپپپپئپپپپن گهڙين ۾‪ ،‬ڪهڙي ُ‬
‫چپپپپپپپپپوڳپپپپپپو‪ ،‬چپپپپپپاهت‪ ،‬ا ُڏرڻ‪ ،‬لت‬
‫گ ُھگهه اونداهين ڏي‪ ،‬جو گ ُھوريان‪،‬‬
‫مرڪي؛ هات‬
‫جوت ڪپپپپپپري پئي ُ‬
‫تپپپپپنپپپهپپنپپپجپپپو هپپپپي انپپپپداز اسپپپپتاد‬
‫مپنهن جي ناهي بات‬
‫تپپپپپپپوبپپپپپهه! ُ‬
‫ان مشاعري جپپي ويهپپن ورهيپپن کپپانپوِء‪ ،‬نئيپپن پاڪسپپتان جپپي‬
‫جشن جي موقعي تي سڄي پاڪستان ۾‪ ،‬عپپوامي راڄ جپپي حپپوالي‬
‫سان فنڪشن ٿيا‪ .‬ائين لڙڪاڻي ۾ به جشن جمهوريت جي حپپوالي‬
‫سان جناح باغ ۾ هڪ ادبي فنڪشن‪ ،‬ٽيويهين سنڌي ادبي ڪانفرنس‬
‫۽ مشاعرو ٿيو‪ .‬مشپاعري ۾ مرحپوم غلم محمپد گرامپي‪ ،‬شمشپير‬
‫الحيپپدري‪ ،‬دادن فقيپپر کپپان وٺپپي اسپپتاد بخپپاريَء ۽ سپپيد احسپپن‬
‫الهاشميَء شعر پڙهيا‪ .‬هن مشاعري جي صپپدارت مخپپدوم طپپالب‬
‫المول ٰي ڪئي‪ .‬رات جو ديپپر سپپان جڏهپپن ننڊاکپڙي مپپاحول ۾ اسپپتاد‬
‫بخاريَء کي شعر پڙهڻ لِء سڏ ڇا ٿيو‪ ،‬سامعين جي اکين مان ننڊ پ ََر‬

‫ڪر ا ُڏامي وئي‪ .‬سندس شعر پڙهڻ جي موٽ ۾ تاڙين جپپي ڦهڪڪڪن‪،‬‬
‫هوڪرن ۽ نعرن جي آواز‪ ،‬اسٽيج کي به لپپوڏي‬
‫چوڙين جي ڇمڪن‪ُ ،‬‬
‫وڌو ۽ ُان رات مشاعرو استاد بخاري ُلٽي ڦُپپري ويپپو‪ .‬جڏهپپن اسپپتاد‬
‫بخاري لهڻ واري پئي ڪئي ته؛ ونپپس مپپور‪ ،‬هپڪ دفعپپو ٻيهپپر‪ ،‬ترنپپم‬
‫سان‪ .‬اهڙن آوازن ُاستاد بخاريَء کي ٻيهپپر شپپعر پڙه پڻ لِء هَپپر هَپپر‬
‫موٽايو پئي‪ُ .‬استاد بخاري شعر پڙهي‪ ،‬جڏهن اسٽيج تان لٿو ته سپپيد‬
‫احسن الهاشميَء‪ ،‬خوشيَء وچان ُاسپپتاد بخپپاريَء کپپي ڀپپاڪر پپپائي‬
‫چيو؛ "واه ُاستاد‪ ،‬شاعري به تنهنجي ۽ شاعر بپپه تپپون‪ ،‬اسپپين پپپارا‬
‫کوڙ شاعر‪"!!...‬‬
‫لڙڪاڻي کان ڳوٺ پهچڻ تپي‪ ،‬کيپس مخپدوم طپالب المپول ٰي‬
‫صاحب خپپط ذريعپپي‪ ،‬هپپال يپپا حيپپدرآباد اچپڻ لِء‪ ،‬نينپڍ ڏينپپدي لکيپپو؛‬
‫"جڏهن بپه حيپدرآباد اچپڻ ٿئيپو تپه قپرب ڪري هپن فقيپر )طپالب‬
‫المول ٰي( جي آستاني تي ليئو پائڻ نه وساريندا‪ .‬جيڪڏهپپن اچ پڻ جپپي‬
‫پڪ ڏيو ته صرف ريل گاڏيَء جي ڪوٽڙيَء اسٽيشن تپپي پهچ پڻ وارو‬
‫وقت ۽ ڏينهن لکي موڪليندا‪ .‬جيئن هن فقير لِء اهو اعپپزاز ٿئي تپپه‬
‫پاڻ ريلوي پليپپٽ فپپارم تپپي توهپپان جپپي آجيپپان لِء موجپپود هجپپي‪".‬‬
‫ُاستاد بخاريَء اهو خط پاڻ سان‪ ،‬مرڻ گهڙيَء تائين‪ ،‬قيمپپتي چيپپزن‬
‫وانگر ساهه وانگر سانڍي رکيو‪.‬‬
‫دادوَء ۾ نپپپوڪريَء دوران‪ ،‬اسپپپتاد بخپپپاريَء سپپپان شپپپام جپپپو‬
‫هجپپائتو‬
‫ڪچهريون ڪرڻ‪ ،‬روزاني جو معمول هو‪ .‬آٌء سپپاڻس وڌي پڪ ُ‬
‫به هوس‪ .‬هڪ دفعي کپپانئس پڇپپي ويٺپپم؛ "بخپپاري صپپاحب‪ ،‬ه ڪڙو‬
‫سوال ڪريان؟"‬
‫چيائين؛ "سڄي عمر سوالن منجهائي رکيو آهپپي‪ .‬الئي ڪهپپڙو‬
‫سوال ذهن ۾ اٿئي؟"‬
‫چيومانس؛ "هي جو سنڌ ۾ وڏو غوغاُء متل آهي ته سنڌ جپپو وڏو‬
‫شاعر ڪير آهي؟ اياز يا ُاستاد؟ توهان جو پنهنجو ڇا خيال آهپپي تپپه‬
‫ڪير وڏو شاعر آهي؟ توهان يا شيخ اياز؟"‬
‫چيائين؛ "نذير‪ ،‬تو ڏاڍو سٺو سوال ڪيو آهي‪ .‬حقيقت پڇيپپن ٿپپو‬
‫ته مان کليَء دل سان چوان ٿو؛ اهو فيصلو تاريپپخ ڪنپپدي تپپه ڪيپپر‬
‫وڏو شاعر آهي؟ پر شيخ اياز مون کان وڏو شاعر آهي‪ .‬هُپپو عمپپر ۾‬

‫به وڏو آهي‪ ،‬مطالعي ۾ به وڏو آهي‪ .‬پڙهيپپل ڪڙهيپپل بپپه وڏو آهپپي ۽‬
‫شاعر به وڏو آهپي‪ ".‬وڌيپڪ ٻڌايپائين؛ "شپيخ ايپاز منهنجپي شپاعري‬
‫بابت جيڪو روبرو مون کي چيو‪ ،‬جي اهپپو جيئن جپپو تيئن لکپپان تپپه‬
‫پاڻ پڏائڻ واري زمري ۾ اچي ويندو ۽ منهنجي رقيبپپن کپپي ه پڪ نئون‬
‫موضوع ملي ويندو‪".‬‬
‫‪1955‬ع دوران‪ ،‬ون‪-‬يونٽ اندر‪ ،‬سنڌ کپي ضپم ڪيپو ويپو‪ .‬سپنڌ‬
‫جي وڏيرن پيرن ۽ اسيمبلي ميمبرن ون‪-‬يونٽ جي حمايت ڪئي ته‬
‫ٻئي طپپرف‪ ،‬سپپنڌ جپپو درد رکنپپدڙ مپپاڻهن ۾‪ ،‬ٻيپپن سپپميت‪ُ ،‬اسپپتاد‬
‫بخاريَء جي چپن تي‪ ،‬اندر جو اوٻر اجهو هيئن ظاهر ٿيو‪:‬‬
‫ڳپپپپپپاڙهپپپپا ڳوڙهپپا هپپپيڏهپپپون‪ ،‬هوڏهپپپپپپپن ڳا ِڙهپپپا ڳ َ‬
‫ل‬
‫سپپپودڙا‪ ،‬هپپپپوڏانپپپپهپپپن ِپير پڙهپپپيپپل‪.‬‬
‫هپپپپيڏهپپپپن سپپپادا ُ‬
‫هپپپپيڏهن سپپپپورج ساڙيا‪ ،‬هوڏانهپپن پينگهه پلپپپيل‪،‬‬
‫هيڏانهن حامي ڪو نه ٿئي‪ ،‬هپپپپوڏانهن "دادا" د َ َ‬
‫ل‬
‫هپپپيپپپڏهپپپن ڪپپپپارا قپپپائپپپدا‪ ،‬هپپپوڏانپپپهن جهل نه پل‬
‫استادآ‪ ،‬ڪنهن کي ڪهڙ ي َڪ َ‬
‫ل‬
‫ڪهڙيَء ڀر " ُ "‬
‫هپپپپيڏهپپپپن گپپپپپهپپپوڙا گپپپهل‪ ،‬مپپپاريو مپپپاريو هپپپپوڏنهن‬
‫هڪ دفعي پڇيومانس؛ "جيڪڏهن شاعريَء ۾ هڪ سپپٺي شپپاعر‬
‫جو توهان کي نوبل پرائيز ملي ته ڪيئن ٿا ڀانيو؟"‬
‫وبل پرائيز` جو انسپپان‬
‫جواب ۾ چيائين؛ "مان ته هرگز هرگز 'ن َ َ‬
‫دشمن ڳٽ‪ ،‬پنهنجي ڳچيَء ۾ ڪو نه وجهندس‪ .‬مونکي ايپپتري بپپم‬
‫بارود جي ڌپ ايندي جو منهنجو ساهه ٻوساٽجي ويندو! ڇا ڪاڻ تپپه‬
‫عمپپر بپپم ۽‬
‫بم جو ايجاد ڪندڙ به ته نوبل ئي هيو‪ .‬مپپون تپپه سپپڄي ُ‬
‫بارود جي خلف لکيو ۽ شاعري ڪئي آهي‪".‬‬
‫ه پڪ دفعپپي پنهنجپپي ٻپپاروتڻ جپپي يپپادن واري ڪتپپاب جپپو ورق‬
‫ورائيندي ٻڌايائين؛ "ننڍڙو هوس ته رات جو سمهڻ وقت‪ ،‬مپپون کپپي‬
‫سهرا يا گيت ٻڌڻ کانسواِء ننڊ ڪو نپپه اينپپدي هئي‪ .‬ام پڙ سپپانئڻ رات‬
‫جو مون کي ننڊ ڪرائڻ خاطر سهرا ٻڌائيندي هئي‪ .‬ه پڪ دفعپپي رات‬
‫جو امان سانئڻ هڪ سهرو ٻڌايو‪ .‬جنهن جا ٻول ڪجهه هن ريت هئا؛‬
‫آٌء ٿپپپپي ڀپپانپپپيان‪ ،‬راڻل منهنجي راڄ سڏايو‬

‫مان ٿي ڀانيان "پنهل" منهنجي راڄ سڏايو‬
‫"امڙ سانئڻ مون کي گهپپر ۾ پنهپپل ڪري ڪوٺينپپدي هئي‪ .‬الئي‬
‫ڇو مون امان سانئڻ جي چپن تي پنهنجون آڱريپپون رکپپي پنهنجپپي‬
‫مادري زبان سرائيڪي ۾ کيس چيو؛‬
‫"امان‪َ ،‬اي نه ڳاِء‪ ،‬ميڪون ڊڄ پيا لڳدائي‪".‬‬
‫راڄ رڳو خوشين ۽ شادمانن ۾ ته ڪو نه اينپپدو آهپپي‪ .‬خپپدا نپپه‬
‫ڪري ته ڪنهن گهر ۾ ڪو حادثي جهڙو واقعو برپا ٿي پڻ تپپي ۽ گهپپر ۾‬
‫موتي فوتي ٿيڻ تي به ته راڄ ڪٺو ٿيندو آهي نه؟"‬
‫¶‬

‫مئي مهيني ‪1990‬ع جي ڳالهه آهي‪ .‬آٌء ڪراچيَء جي انچولي‬
‫بس اسٽاپ‪ ،‬نزد يوسف پلزه تي بس ۾ سوار ٿي پڻ لِء بيٺپپو هپپوس‪.‬‬
‫اوچتو صدر کان ايندڙ هڪ بپپس مپپان آواز آيپپو؛ "نپپذير! اتپپي بيهپپه!"‬
‫ڏسان ته سنڌ جو معروف شاعر ۽ پبلشر‪ ،‬قاضي مقصود گل لٿپپو ۽‬
‫ٻڌايائين؛‬
‫"چڱو ٿيو جو هتي ملي وئين‪ُ .‬استاد بخاريَء جو تپپو لِء خپپاص‬
‫نياپو آهي‪ .‬ساڻس شاليمار هوٽل ڪينٽ اسٽيشن تي ملي وڃ‪ ،‬جپپو‬
‫هو لنڊن وڃڻ لِء تيار آهي‪ ".‬مون ڳوٺ وڃڻ جو ارادو بدلئي‪ ،‬سپڌو‬
‫ُ‬
‫ڪينٽ اسٽيشن ڏانهن ُرخ رکيو‪ .‬ڪڪڪائونٽر تپپان معلپپوم ڪڪڪري‪ ،‬سپڌو‬
‫ڪمري ۾ ويم‪ .‬مون تي نظر پوڻ سان ئي چيائين؛ "هيڏي اچپپڻ کپپان‬
‫اول‪ ،‬توکي فون ڪيم‪ .‬خبر پئي تپپه تپپون سپپروهين ويجهپپو‪ ،‬رپڙي پَء‬
‫هئين ۽ ُاتپپان ڪراچيپَء وڃ ڻو آهيپپن‪ .‬ڏاڍو سپپٺو ٿيپپو‪ ،‬جپپو ملپي‬
‫ويل ُ‬
‫وئين‪ .‬سڀني پرين پيارن کان موڪلئي آيم پئي تپپه ذهپپن ۽ دل جپپي‬
‫پردي تي تون نمودار ٿئين‪ .‬توکان ريَء موڪلئڻ‪ ،‬ڏاڍو موڳو ڪري‬
‫ڇڏيو هو‪".‬‬
‫لنڊن کان موٽيو ته ٻڌايائين؛ "اڃا هڪ دفعو ٻيهر وڃڻو پوندو"‬
‫ٻيهر به ٿي آيو ته پڇيومانس؛ "ٻه دفعا لنڊن مان ٿي آيو آهيپپن‪،‬‬
‫ڪا خاص ڳالهه؟"‬
‫چيائين؛ "اگهو ويو هيم‪ ،‬ڪاش سگهو وڃان ها‪ .‬البته ُان ڏينهپپن‬
‫دل وڏي ٿي وئي‪ ،‬جڏهن ڊاڪٽر انور هاليوپوٽي سان گڏجي‪ ،‬سنڌ جو‬
‫نامور اديب جمال ابڙو پڇپڻ آيپپو‪ .‬الئي ڇپپو جمپپال ابپڙو سپپان ملپڻ‬

‫وقت اکيون ڀرجي آيون‪ .‬لڳو ته ڄڻ منهنجي گهر جو ڀپپاتي‪ ،‬هپپوائن‬
‫جي رستي لنڊن هليو آيو آهپپي‪ ".‬پنهنجپپي والپپده جپپو هپپي سپپودائي‬
‫ٻچڙو‪ ،‬هن دنيا ۾ بي چيني‪ ،‬بيقراريَء ۽ تڙپ سان زندگي گهارينپپدڙ‪،‬‬
‫سور‪ ،‬محبپپوبن جپپا‬
‫‪ 9‬آڪٽوبر ‪1992‬ع تي رات جو پاڻ سان سنڌ جا ُ‬
‫ماڻا ٽاڻا‪ ،‬رقيبن جپپون نفرتپپون ۽ هزاريپپن سپپوداَء ک ڻي هيئن چئي‬
‫هليو ويو؛‬
‫الئي ڇا ٿيندو هن خطي جو؟‬
‫مئو ُاستپپپاد ٻپپپڏتر ۾ وڃان ٿو‪.‬‬
‫ُ‬
‫اڄوڪي سنڌ ۾ هر ڏهن ماڻهن کان پوِء هڪ قافيه طراز‪ ،‬تڪبند‬
‫۽ متشاعر شخص آسانيَء سان ملي ويندو‪ .‬جڏھن تپپه ه پڪ مپپوزون‬
‫متشاعر ۽ پراوا خيپپال ۽ شپپاعراڻا جمل‬
‫طبع‪ ،‬اصلي شاعر ۽ تڪبند ُ‬
‫چورائيندڙن جي وچ ۾ جي ڪو فپپرق آهپپي سپپو ُاسپپتاد بخپپاريَء جپپي‬
‫ل نظر‪ ،‬ان کان ناواقف بپپه‬
‫شاعري پڙهڻ سان معلوم ٿي ويندو‪ .‬اه ِ‬
‫نپپاهن‪ُ .‬اسپپتاد بخپپاريَء کپپي پنهنجپپي شپپاعريَء ۾ سپپنڌي چپپوڻين ۽‬
‫پهاڪن‪ ،‬تشبيهن ۽ استعارن کي استعمال ڪرڻ تپپي وڏي دسپپترس‬
‫)مهارت( حاصل هئي‪ .‬هن گهڻو تڻو سمورين صنفن تي لکيو آهي‪.‬‬
‫هن جپي ڪافين ۽ گيتپپن ۾ غپزل جهپڙو رنپگ سپمايل آهپي‪ُ .‬اسپپتاد‬
‫بخاريَء جپپي شپپعرن ۾ جي ڪا وسپپعت ۽ شپپدت آهپپي‪ُ ،‬اهپپا سپپاراهڻ‬
‫جوڳي آهي‪.‬‬
‫عالمي شهرت يافته ناول نگپپار گابريپپل گارشپپيا مپپارڪيز‪ ،‬ٻئي‬
‫ڪنهن لِء غم جو اظهار ڪندي جيڪي جمل چيا هيپپا‪ ،‬سپي مپپان بپپه‬
‫هلڪي ۽ معمولي ڦير ڦار سان ُاستاد بخاريَء جپپي لِء هپپتي لکپپان‬
‫ٿو؛‬
‫"ُان خوبصورتيَء جو خاتمو ٿي ويو‪،‬‬
‫جنهن ويهين صديَء جي سنڌي شاعريَء کي‪،‬‬
‫پنهنجي منفرد‪،‬‬
‫روانيَء واري شاعراڻي انداز سان‪،‬‬
‫هڪ طرف کان ٻئي طرف تائين‪،‬‬
‫سيراب ڪيو!"‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬

‫استاد بخاري‪-‬روشن پيشاني‬
‫‪1950‬ع واري ڏهاڪي جو زمانو آهي‪ .‬دادوَء ۽ ڦلجي اسٽيشن جي‬
‫ٻن والي بپپال ٽيمپپن جپپي وچ ۾ دادوَء ۾ مقپپابلو ٿپپي رهيپپو آهپپي‪ُ .‬ڦلجپپي‬
‫اسٽيشپپن‪ ،‬والپپي بپپال کيڏڻ لِء جي ڪا ٽيپپم آيپپل آهپپي ان ۾ ه پڪ قپپداور‬
‫نوجوان‪ ،‬دلڪش مهانڊن‪ ،‬خوبصورت اکيپپن ۽ پاڪسپپتاني فلمپپي بنگپپالڻ‬
‫اداڪاره شبنم وانگر نڪ جي چوٽيَء تي ڦڙو رکندڙ‪ ،‬والپپي بپپال رانپپد ۾‬
‫سينٽر تي بيهپي رانپد اهپڙي مهپارت سپان کيڏي ٿپو جپو ڏسپندڙ وَُر وَُر‬
‫ڪري تاڙين جپپي ڦهڪ ڪن ۾ کيپپس داد ڏئي رهيپپا آهپپن‪ .‬مخپپالف ٽيپپم جپپا‬
‫رانديگر‪ ،‬دل ئي دل ۾ خار کائي رهيا آهن‪ .‬ڪير پيو ڄاڻي ته والي بپپال‬
‫۾ سينٽر تي بيهي مهپپارت سپپان رانپپد ڪنپپدڙ‪ ،‬جمپپپ ڏئي والپپي هڻنپپدڙ‬
‫نوجوان ۽ ڦلجي اسٽيشن جي ڀرسان هڪ ننڍڙي ڳوٺ غلم چانڊيو جو‬
‫هپپي پرائمپپري ماسپپتر‪ ،‬ا ڳتي هلپپي سپپنڌي شپپاعرن جپپي رانپپد يعنپپي‬
‫شاعريَء ۾ به ساڳي سينٽر واري جاِء والريندو ۽ سپپندس فڪرانگيپپز‪،‬‬
‫سادن لفظن واري شاعري‪ ،‬سندس لئي ۽ مخرج سان شپپاعري پڙه پڻ‬
‫جو انداز ڏسي پاڻ کي شاعرن جي قطار ۾ شامل سپپمجهندڙ متشپپاعر‬
‫ته ڇا پر چڱا ڀل شاعر دل ئي دل ۾ خار کائيندا‪/‬ريپس ڪنپدا تپه اهپڙي‬
‫پذيرائي کين ڇو نه ملي؟ اهو رانديگر استاد بخاري هو‪.‬‬
‫ُاستاد بخاري پنهنجي ڳوٺ ۾ چپپار درجپپا پرائمپپري پڙهيپپا ۽ بپپاقي‬
‫تعليم سنڌي ڪاميٽي )فائينپپل( جپپو امتحپپان ڦلجپپي مپپان پپاس ڪري‪،‬‬
‫پرائمري ُاستاد مقرر ٿيو‪ .‬قدرت طرفان جيڪي کيس سپپوغاتون عطپپا‬
‫ٿيپپون‪ ،‬انهپپن منجهپپان مپپوزون طپپبيعت بپپه هپڪ هئي‪ .‬سپپنڌي پرائمپپري‬
‫اسڪول ۾ پڙهندي ڪي سٽون‪ُ ،‬امالڪ پنهنجو پپپاڻ سپپندس ذهپپن ۾ ٺهپپي‬
‫پونديون هيون ته هيُء ُانهن کي چپپپن ۾ جهونگارينپپدو هپپو‪ .‬ڪيئي دفعپپا‬
‫کيس خيال آيو؛ ”ُاهي سٽون ڪنهن ٻئي شاعر جون آهن‪ ،‬جن کپپي هپپو‬
‫جهونگاري رهيو آهي‪ “.‬جڏهن انهيَء تي ويهي ويچپپار ڪيپپائين تپپه ُاهپپي‬
‫سٽون هن )ُاستاد( ڪنهن به ماڻهوَء جي واتان ٻڌيون ناهن‪ .‬پپپو‪ ‬بپپاقي‬
‫ڪنهن جون آهن؟ سپپوچي سپپوچي پپپاڻ کپپي ئي جپپواب ڏنپپائين؛ ”اهپپي‬
‫سٽون ڪنهن ٻئي جون ناهن‪ ،‬پر سندس ئي آهن‪“.‬‬
‫ڪيئي ورهيه پرائمري ُاستاد رهڻ کانپوِء‪ ،‬ڪجهه وقپپت لءِ خيرپپپور‬
‫ناٿن شاهه ۽ سيتا اسٽيشن جي هپپاِء اسپڪولن ۾ انگريپپزي ماسپپتر ٿپپي‬

‫رهيو‪ .‬سنڌي ادب ۾ ايم اي ڪرڻ کانپوِء ‪1976‬ع ۾ بي ايڊ جپي بنيپاد تپي‬
‫گورنمينٽ ڊگري ڪاليج لڙڪاڻي ۾ پهريون ڀيرو ليڪچرار مقرر ٿيو‪.‬‬
‫ون‪-‬يونٽ جو دور هيو‪ .‬سنڌ کي انتظامي طور‪ ،‬لهور سان ڳنڍيپپو‬
‫ويپپو هئو‪ .‬هپپر کپپاتي جپپي مکيپپه آفيپپس لهپپور ۾ هئي‪ .‬ليڪچپپرارن کپپي‬
‫مستقل بنائڻ لِء اولهه پاڪستان پبلڪ سپپروس ڪميشپپن کيپپن لهپپور ۾‬
‫زباني امتحان ڏيڻ واسطي گهرايو‪ُ .‬استاد بخاري به پپپاڻ سپپان‪ ،‬مپپاهوار‬
‫نئين زندگي ۽ ٽه‪-‬مپاهي مهپراڻ جپا ُاهپي شپمارا‪ ،‬جپن ۾ سپندس ڪلم‬
‫شايع ٿيل هيو‪ ،‬کڻي ڪميشن جي چيئرمين ۽ ميمبرن‪ /‬سيڪريٽري جي‬
‫سامهون وڃي ويٺپپو‪ .‬انهپپن ڏينهپپن ۾ شپپاهه محمپپد فيپپض محمپپد تپپونيه‬
‫)المعپپروف ايپپس‪ .‬ايپپف تونيپپو( اولهپپه پاڪسپپتان جپپي پبل پڪ سپپروس‬
‫ڪميشن جو سيڪريٽري هيو ۽ چڱو ادب دوست ماڻهو هيو‪ .‬ويپپتر جپپو‬
‫پنهنجي عزيز ۽ شپپاعر اللپپه بخپپش تنيپپو عپپرف ا ‪ -‬ب ‪ -‬ت ميروخپپانيَء‬
‫سان دوستي هيس‪ ،‬تنهن ڪري کيپپس شپپاعريَء جپپو چسپڪو پپڻ آيپپل‬
‫هيو‪ .‬الف‪ -‬ب – ت‪ ،‬اصل ۾ضلعي لڙڪاڻي )هاڻي قمبر‪-‬شپپهدادڪوٽ(‬
‫جي هڪ واه پڻ نمپپا ڳوٺ‪ ،‬ميروخپپان جپپو هيپپو‪ .‬تپپونيه صپپاحب‪ُ ،‬اسپپتاد‬
‫بخاريءَ کان نئين زندگي ۽ مهراڻ جپپا پرچپپا وٺپپي‪ ،‬ٿپپوري ورق گردانپپي‬
‫ڪري ميز تي رکي‪ ،‬سڌي طرح ُاستاد بخاريَء کي مخاطب ٿيندي چيو؛‬
‫”ورقن تي ڇپيل ڪلم پڙهي ضرور مزو ايندو پپپر اسپپان ڪلم ِ شپپاعر‪،‬‬
‫حظ ۽ لطف وٺڻ ٿا چپپاهيون‪ .‬ان ڪري تپپون پنهنجپپي‬
‫ن شاعر‪ ،‬جو ِ‬
‫بزبا ِ‬
‫شپاعري پنهنجپي آواز ۾ ٻڌاِء‪ُ “.‬اسپتاد بخپاري کيپن پنهنجپو ڪلم ٻڌايپو‪.‬‬
‫جنهن تي هڪ سنڌي ميمبر کيس چيو؛ غزل جون هي سٽون جهونگاري‬
‫ٻڌاِء‪.‬‬
‫پڇيپپو يپارن ته عقب ٰي ٿي کپپپپپپي يا هيَء ُدنپپپپيا‬
‫چيپم؛ آزادگي‪ ،‬نه هو گهپپرجي نه هي گپپهپپپپرجي‪.‬‬
‫الئپي ڇپپپا جپپو ڇپا ويپٺپا ڏسپپئپپپون ڇپپپپپا سپپپپوچپپپيپپون ويپپپٺپپا‬
‫صپدي ويهيپن جي انسپپانن کپپپپپي ڪهپپڙي شپپيِء نه ٿي گهرجي‪.‬‬
‫ُاستاد کپپان شپپاعري ٻڌڻ کپپانپوِء ڪميشپپن جپپي چيئرميپپن‪ ،‬کپپانئس‬
‫ڪجهه سوال پئي ڪيا ته ايپپتري ۾ سپپنڌيَء جپپو معپپروف شپپاعر‪ ،‬بشپپير‬
‫مورياڻي جيڪو تن ڏينهن ۾ لهور سيڪريٽريٽ ۾ ملزم هيو‪ ،‬سو ڪنهن‬
‫سرڪاري ڪم سانگي اندر داخپپل ٿيپپو ۽ پبلپڪ سپپروس ڪميشپپن جپپي‬

‫چيئرمين کان ڪجهه ڪاغپپذات صپپحيح ڪرائي‪ ،‬جيئن مڙيپپو تپپه ُامپپالڪ‬
‫ُاستاد بخاريَء تي نظر پيس‪ .‬کيس کيڪاري ڪميشپپن جپپي چيئرميپپن ۽‬
‫ميمبرن کي مخاطب ٿيندي چيائين؛ ”مان توهپپان جپپي آڏو ڪيپپتري قپپد‬
‫بت جو شاعر آهيان‪“.‬‬
‫ويٺلن چيس؛ ”خير ته آهي؟“‬
‫ن؛ ”ُاستاد بخاريَء کان ڪهڙو انٽرويپپو ٿپپا ڪيپپو‪/‬وٺپپو‪ .‬هپپي تپپه‬
‫چيائي ِ‬
‫مون کان به تمام وڏو‪/‬گهڻو ۽ سٺو شاعر آهي‪“.‬‬
‫جنهن تي چيئرمين چيس؛ ”هن جو ڪلم ٻڌي محسوس ٿئي ٿو ته‬
‫واقعپپي وڏو شپپاعر آهپپي‪ .‬اسپپان سپپندس ڪلم ٻڌڻ لِء کيپپس ويهپپاريو‬
‫آهي‪“.‬‬
‫استاد بخاريَء جي شاعريَء ۾‪ ،‬اسان کي وقت ۽ عشپپق جپپا ايپپترا‬
‫ته سحر انگيز شيڊس ملن ٿا‪ ،‬جن جپپي رنگيني پَء کپپان آزاد ٿي پڻ سپپولو‬
‫ناهي‪ .‬سندس شاعريَء ۾ هڪ اهڙي مثبت ايپروچ آهي‪ ،‬جنهن جو تعلق‬
‫روح جي گهراين سان آهي‪ .‬ان ڪري هڪ پڙهندڙ‪/‬ٻڌندڙ‪ ،‬پنهنجو پپپاڻ ئي‬
‫بپپي خپپوديَء ۾ اچپپي‪ ،‬پپپاڻ کپپي ُاسپپتاد بخپپاريَء جپپي شپپاعري واري‬
‫سحر‪/‬جادوَء جي پنجوڙ ۾‪ ،‬جڪڙيل محسوس ڪري ٿو‪ُ .‬استاد جا خيپپال‪،‬‬
‫جڏهن شاعريَء جو روپ وٺن ٿا‪ ،‬تڏهن ان جپپي وه ڪري ۾ غضپب جپي‬
‫رواني ملي ٿي‪ .‬لڳندو آ ته ڄپڻ ڪو آبشپپار وهنپپدو هجپپي‪ ،‬جنهپپن جپپي‬
‫پاڻيَء ۾ بي اختيار رواني‪ ،‬نغمگي ۽ موسپپيقيت هونپپدي آهپپي‪ .‬هپپن بپپي‬
‫چين روح )استاد بخاري( پنهنجي شاعريَء جي هر صنف ۾ هپپڪ الپپڳ ۽‬
‫مختلف ذائقو برقرار رکيو آهي‪ .‬اهو ئي سپپبب آهپپي جپپو‪ ،‬سپپندس هپپر‬
‫شعر‪ ،‬دل ۽ دماغ کي ڇهي وڃي ٿو‪ُ .‬استاد بخاريَء جي لهجي ۾‪ ،‬ميٺپپاڄ‬
‫۽ نواڻ‪ ،‬سوز ۽ گداز آهي‪ .‬محبوبن جپپا ماڻڪڪا ٽاڻڪڪا‪ ،‬حپپبيبن جپپي غفلپپت‪،‬‬
‫رقيبن جي نفرت‪ ،‬سنڌ جي حقن تي ل ڳل ڌاڙا‪ ،‬سپپندس شپپاعريَء جپپا‬
‫اهم موضوع ۽ حصا آهن‪ .‬ڌرتيَء جي پڪار‪ ،‬هڪ سچي شپپاعر کپپي پپپاڻ‬
‫ڏانهن سڏيندي رهي ٿي‪ .‬ائين ُاستاد جو پيار به ڌرتي سان واڳيل هيپپو‪.‬‬
‫ُاستاد بخاريَء جي شپپاعري‪ ،‬پنهنجپپي ڌرتيپَء سپان پيپپار جپپو ع ڪس ۽‬
‫اولڙو آهي‪ .‬سنڌ‪ ،‬سنڌي ثقپپافت ۽ شپپين )ٿپر جپپي واري‪ ،‬چل ڪي واري(‬
‫سان کيس جنون جپپي حپپد تپپائين پيپپار هيپپو‪ .‬بلپڪ اهپپي سپپڀ‪ ،‬سپپندس‬
‫ڪمزوريون هيپپون‪ .‬هپاڻي تپه هپر ڪ ڪو‪ ،‬لئيپَء مپان لپٺ ڀڃپپي‪ ،‬قپومي‬
‫شاعري تڪبنديَء جي صورت ۾ ڪري‪ ،‬پاڻ کي قومي شاعر سپڏائڻ جپپا‬
‫جتن پيو ڪري‪ .‬پر ون‪-‬يونٽ جي دور ۾‪ ،‬جڏهن سنڌ جو نپپالو وٺ پڻ ڏوهپپه‬

‫هيو ۽ نادري حڪم اچي پهتا؛ ”خبردار! آئنده‪ ،‬سابقه سنڌ لکيپپو ۽ پڙهيپپو‬
‫وڃي!“ تڏهن جيڪي آڱرين تي ڳڻڻ جيپترا شپاعر‪ ،‬سپنڌ جپي ڳالهه‬
‫ڪندا هيا‪ ،‬تن مان استاد بخاري به هڪ هيو ۽ آهپپي‪ .‬اسپپتاد جپپي قپپومي‬
‫شاعري‪ ،‬مثًل‪:‬‬
‫جيجل ڏنم‪ ،‬جنهن ۾ لولي‪،‬‬
‫سنپپپڌي ٻپپپولي‪ ،‬قومي ٻپپپولي‪.‬‬
‫کيس سنڌ جي شاعرن جي هجوم مان الڳ ڪري سپپندس منفپپرد‬
‫سڃاڻپ قائم ڪري ٿي‪ .‬اڄ جا کوڙ سنڌي شاعر‪ ،‬اهڙا به آهن‪ ،‬جي ڪي‬
‫استاد بخاريَء جا مقلد ۽ پيروڪار آهن‪ .‬نه رڳو شاعريَء جي موضپپوع‬
‫۽ طرز‪ ،‬احساس جي حد تائين پر شعري هيئيت‪ ،‬ڊڪشن ۽ طپپرزِ بيپپان‬
‫جي لحاظ کان پڻ‪ .‬مثپپال طپپور؛ تاجپپل بيپپوس تپپه ُاسپپتاد بخپپاريَء جپپي‬
‫شاعريَء منجهان‪ ،‬سٽن جون سٽون کنيون آهن‪ .‬ڪنهن جي ميپپار مل پڻ‬
‫تي‪ ،‬نيٺ تاجل کي ائين چوڻو پيو؛‬
‫بيوس مان‪ ،‬بخاري نه ٿي پوي‪.‬‬
‫استاد بخاريَء جي عشقيه شاعري‪ ‬پنهنجپي خپداداد ف ڪر ۽ ڏات‬
‫حظ ۽‬
‫سان جيڪو حسن ۽ لطف پيدا ڪيو آهي‪ ،‬ان ۾ هڪ عجيب لذت‪ِ ،‬‬
‫مزو آهي‪ .‬ان ۾ به رنگيني پيپپدا ڪئي اٿپپس‪ .‬جنهپپن ۾ ڪو پيغپپام آ‪ ،‬ڪو‬
‫مقصد آهي‪ .‬هن جي شپپاعري‪ ،‬اڄ جپپي ٺ ڙڪو سپپنڌي شپپاعرن وانگپپر‪،‬‬
‫محض سطحي جذبن جي بي مقصد اظهپپار جپپو نپپالو ڪونهي‪ .‬نپپه ئي‬
‫لفظن جي گورک ڌنڌي جو نالو آهي‪ ،‬جنهن مان ڪا به معن ٰي نه ن ڪري‬
‫سگهي‪ .‬قدرت طرفان ملندڙ سپپوغاتن مپپان شپپاعري بپپه قپپدرت جپپي‬
‫مليل هڪ حسين ۽ خوبصورت سوغات آهي‪ .‬هپپر شپپاعر جپپي حصپپي ۾‬
‫اها سوغات ڪا نه آئي‪ .‬شاعري به پاڻيَء جي تيپپز وه ڪري ۽ رواني پَء‬
‫جيان آهي‪ .‬شرط اهو آهي ته‪ ،‬پاڻيَء ۾ ڪنهن جو پير کپي!!‬
‫استاد بخاريَء ڀيري‪ ،‬شاعريَء جي معاملي ۾ قدرت وڏي فياضيَء‬
‫کان ڪم ورتو‪ .‬علمي ادبي حلقن کانسواِء‪ ،‬عوام ۾ ُاستاد بخپپاريءَ کپپي‬
‫وڏي پذيرائي ۽ عزت‪ ،‬شهرت ۽ محبت ملي‪ .‬ڇاڪاڻ ته سپپندس شپپعر‪،‬‬
‫مشاهدن ۽ تجربن‪ ،‬انساني جپپذبن ۽ اڌمپپن جپپي ڳالهائينپپدڙ ٻولهائينپپدڙ‬
‫تصوير بڻجي پيا هيا‪ .‬کيس پنهنجي شاعريَء ۾ روز مره استعمال ٿيندڙ‬
‫۽ ٻهراڙي جي لهجي ۾ بگڙيل لفظپپن‪ ،‬محپپاورن‪ /‬تشپپبيهن کپپي مپپاهرانه‬

‫هونَء تپپه کپپوڙ مثپپال آهپپن‪،‬‬
‫انداز ۾ استعمال ڪرڻ جي ڏات مليل هئي‪ُ .‬‬
‫جيڪي سندس شاعريَء مان ڏئي سگهجن ٿا پر هپپتي آٌء فقپپط ه پڪ اڌ‬
‫مثال ڏيان ٿو‪) .‬هتي سندس اشارو ون‪-‬يونٽ ڏانهن آهي(‬
‫هڪ پڃرو ٻيو‪َ ،‬پپپَر به ڪٽيائين‬
‫هپپپپاڻپپپپي مپپپري ويپپپاسپپپين‪ ،‬ماتو‬
‫َٿپپپپپپپَر تپپپپپپپي آ‪ ،‬مپپپپپپارن تپپپپپي نپپپاهي‬
‫خپپپپپان عپپپپپمپپپر تپپپپنپپپهپپپپن جپپو کپپاتو‬
‫اڻ گهڙيا ۽ ڪرخت لهجپپي وارا لفپپظ‪ ،‬جڏهپپن اسپپتاد بخپپاريَء جپپي‬
‫شاعريَء ۾ فٽ ٿين ٿا‪ ،‬تڏهن ُاهي محرڪ ۽ هڪ زنپپدهه حقيقپپت بڻجپپي‬
‫پون ٿا‪ُ .‬استاد بخاريَء جپپي سپپموري شپپاعري‪ ،‬سپپندس الپڳ سپپڃاڻپ‬
‫بڻجپپي وئي آهپپي‪ .‬سپپندس شپپاعريَء ۾ ڪتپپب آنپپدل لفپپظ‪ ،‬پپپاڻ ئي‬
‫ڳالهائينپپدا ۽ چونپپدا؛ ”اسپپان اسپپتاد بخپپاريَء جپپي شپپاعريَء جپپا حصپپا‬
‫آهيون‪“.‬‬
‫‪1964‬ع ۾ ُاسپپتاد بخپپاري‪ ،‬گپپورنمينٽ هپپاِء اس پڪول خيرپپپور نپپاٿن‬
‫شاهه ضلع دادوَء ۾ ُاستاد هيو‪ .‬تڏهن اسڪول جي ڀرسان‪ ،‬خالي ميدان‬
‫تي ڀيلن‪/‬باگڙين جپپي هپڪ قپپافلي اچپپي پنهنجپپو ديپپرو ڄمپپايو‪ .‬ان خپپانه‬
‫بدوش ٽولي ۾ هڪ ٺهنپپدڙ قپپد سپپان‪ ،‬ڀريپپل بپپدن ۽ ڳلپپن واري‪ ،‬چڻنپپگ‬
‫جهڙو ٻرندڙ رنگ ۽ بوسڪيَء جهڙو بدن رکنپپدڙ‪ ،‬ڪارين ڪجلپپي ني ڻن‬
‫واري‪ ،‬ڪاري ٻاٽ اونداهي جهڙا ڪارا ۽ ڊگها وار رکنپپدڙ‪ ،‬جپپوانيَء جپپي‬
‫ڏاڪڻ جي پهرين ڏاڪي تي قدم رکنپپدڙ‪ ،‬هپڪ نپپازن ڀپپري ڀپپاڳ ڀپپري بپپه‬
‫هئي‪ .‬ان آهو چشم جي اک‪ ،‬پنهنجي ئي قوم جي ڪنهن نوجوان سپپان‬
‫اٽڪي پئي‪ .‬ڳوٺن ۾‪ ،‬افواهن وانگر ۽ شهرن ۾ اخبپپارن جيپپان‪ ،‬اهپپا خپپبر‬
‫ڀاڳڀريَء جي ڀاُء جي ڪنن تي به پئي‪.‬‬
‫نتيجي ۾ ڀاڳ ڀري‪ ،‬ڪهاڙين جو بک ٿي وئي‪ .‬اهو پهريون واقعو هيو‬
‫جو ڀيل‪/‬باگڙي قوم جي ڪنهپپن فپپرد‪ ،‬ڪا عپپورت ڪاري ڪري مپپاري‬
‫هئي‪ .‬ان دردناڪ واقعي ُاستاد بخاريَء جي دل کي ڌوڏي ۽ لوڏي ڇڏيپپو‪.‬‬
‫سرجيو‪ .‬نظپپم‬
‫ُاستاد بخاريَء‪ ،‬هڪ شاهڪار نظم لش جي عنوان سان ِ‬
‫جي لِء انگريزي شاعر ڪيٽس جون هي سٽون ڄڻ ُاستاد بخاريَء جپپي‬
‫نظم جون عڪاسي ڪن ٿيپون‪ .‬ڪيٽپس چپوي ٿپپو؛ ”نظپم کپپي فطپپري‬
‫ن‪“.‬‬
‫طور‪ ،‬ائين وجود ۾ اچڻ کپي‪ ،‬جيئن ڪنهن وڻ تي پ َ َ‬

‫ُاستاد بخاري جو نظم چوي ٿو‪:‬‬
‫هڪ طرف هن جي خطا ڦٿڪي پئي‬
‫ٻي طرف هپپپپپن جپپي وفپپپا ڦپپٿڪي پئي‬
‫ڪا گهڙي کن ڄڻ فضا ڦٿڪي پئي‬
‫هپپپپپڪ سپپپزا وار ۽ سپپپپزا ڦپپپپٿپپپڪپپپي پپپپئي‬
‫هپپپپپو جپپپپنپپپپازي جپپپپپي مپپپپٿپپپپپان مپپيرو لٽو‬
‫ٽ جو رئو‬
‫ريپپپپشپپپپمپپپي چپپپپادر نه ڪپپپو َپپپپپ َ‬
‫۽ بپپپپپپپپدن نپپپپازڪ مپپپپٿپپپپان کپپپپهپپپرو کپپپپٿو‬
‫لش هپپپپپي ڪنهن ڪنوار جو آ ڇا پتو؟‬
‫ڇپپپپپپو تپپپپپه هپپپپپوَء‪ ...........‬ڪپپپپپپاري هپپپپپئپپپي‪.‬‬
‫ُاستاد بخاريَء جو شعري سفر‪ ،‬ام ڪانن جپپي نئيپپن دنيپپا جپپو هپڪ‬
‫خوشگوار اضافو آهي‪ .‬هن سنڌي شاعريَء جي ُافپپق جپپي روشپپنين ۾‪،‬‬
‫اضافو ڪيو‪ .‬هن جي شاعريَء ۾ بيچينپپي ۽ بيقپپراري‪ ،‬ت پڙپ ۽ احسپپاس‬
‫جي ڪرب سان گڏ‪ ،‬صپوتي ترنپم بپه موجپود آهپي‪ .‬هپن زنپدگيءَ کپي‬
‫سوچيو ۽ سمجهيو‪ .‬هيُء جڏهن مشاعرن ۾ اسٽيج تي بيهي ترنم سپپان‬
‫شعر پڙهندو هيو تپپه نعپپرن جپپي پنڊال جپپا شپپاميانه بپپه ا ُڏڻ لڳنپپدا هيپپا‪.‬‬
‫سندس سموري شاعري‪ ،‬سندس دردمند دل جي ڪري درديلي آهپپي‪.‬‬
‫سندس سامهون‪ ،‬سنڌ وڏا قهر ۽ ڪلور ڏٺا‪ .‬زنپپدگيَء جپپي اعلپ ٰي قپپدرن‬
‫جو خون ٿيو‪ .‬طبقاتي نظام جي ڪري‪ ،‬انسانذات ۽ ماڻهپي جي تپپذليل‬
‫ٿي‪ .‬اهو سڀ ڪجهه ُاسپپتاد بخپپاريَء ڏسپپي‪ ،‬پنهنجپپي شپپعرن ۾ اهڙي پَء‬
‫طرح سمائي پيش ڪيو جو غم جانان به غم دوران بڻجي پيو‪.‬‬
‫محپپترمه بينظيپپر ڀٽپپو )شپپهيد ‪ 27 -‬ڊسپپمبر ‪2007‬ع ليپپاقت بپپاغ‪،‬‬
‫راولپنڊي( جڏهن ٻيو ڀيرو پاڪستان جي وزيراعظم بڻي ته سندس دور‬
‫۾ استاد بخاريَء جي ياد ۾‪ ،‬دادوَء جي ڊگري ڪاليج کپپي ُاسپپتاد بخپپاريءَ‬
‫سان منسوب ڪري‪ُ ،‬استاد بخپپاري گپپورنمينٽ ڪاليپپج دادو ڪيپپو ويپپو‪.‬‬
‫ُاستاد بخاريَء جي مقبوليت جو دائرو‪ ،‬ڏينهون ڏينهپپن وڌنپپدو وڃپپي ٿپپو‪.‬‬
‫ڪنهن زماني ۾ انگريزي شاعر شيلي هڪ ٻئي انگريز شاعر بائرن کپپي‬
‫جن لفظن ۾ ياد ڪيو هيو‪ ،‬سندس ساڳيا الفپپاظ آٌء ُاسپپتاد بخپپاريَء لِء‬
‫لکان ٿو‪:‬‬

‫‪The Pilgrim of Eternity, whose fame‬‬
‫‪.Over his living head like sky is bent‬‬
‫ابپپديت جپپو پپپانڌيئڙو )زائر(‪ ،‬جنهپپن جپپي شپپهرت سپپندس روشپپن‬
‫پيشانيءَ مٿان‪ ،‬آسمان وانگر نڇاور آهي‪.‬‬

‫‪Posted by wahabsahito at 12:58 PM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫استاد بخاريءَ جي ياد ۾‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬
‫خبر ناهي ته ڇا ٿيندو خطي جو!‬
‫)استاد بخاريَء جي ياد ۾(‬
‫ويهيپپن صپپدي‪ ‬پڄپپاڻيَء ڏانهپپن وڌڻ لِء‪ ،‬آخپپري ڏهپپاڪي جپپي‬
‫ابتدائي سال ۾ قدم رکيپپو تپه سپپنڌ سپپان تعلپپق رکنپپدڙ بخپپاري ڀپائر‬
‫)ُاستاد بخاري ۽ حاڪم علي شاهه بخپپاري( لنڊن جپپي اسپپپتال مپپان‬
‫سنڌ ڏانهن ُاسهڻ لِء آتا ويٺا هئا‪ .‬ڪرام‪-‬ويپپل اسپپپتال جپپي ڊسپپچارج‬
‫ٿيل مريضن جي ڪمري جي ڪ نهن ُڪنڊ ۾ سنڌي ٻوليَء جپپو رنگيپپن‬
‫ڪلم شاعر‪ُ ،‬استاد بخاري زندگيَء جي پينگهه ۾ آس ۽ نپپراس جپپي‬
‫وچ ۾ لڏي رهيو هو‪.‬‬
‫وسپپپپوسپپپپو اڄ بپپپپه )ڀپپپپپپي!( ٽپپپپپٽپپپپپل امپپپپپيپپپپپپد تپپپپپي‪،‬‬
‫دل جپپي مپپرضپپپي‪ ،‬مپپپون کپپپي آهپپپپي اعپپپتپپپبپپپپار!‬

‫حاڪم علي شاهه ڪاڳر هٿ ۾ کنيو‪ُ ،‬اسپپتاد جپي معالپپج سپان‬
‫آخپپري ملقپپات ڪري پڇپپي ٿپپو؛ ”وري ڪڏهپپن اچئون! توهپپان تپپه‬
‫ڊسچارج ليٽر ۾ ٻارنهن مهينا لکيا آهن‪ .‬ٻارنهن مهينن کان پوِء اچئون‬
‫تپپه ڪو فپپرق تپپه ڪو نپپه پونپپدو؟“ ڊاڪٽپپر پنهنجپپون اکيپپون ک ڻي‬
‫نماڻائيَء سان وراڻي ٿو‪” :‬ٻارنهن مهينا؟‪ ...‬ٻارنهن مهينن جي اندر‬
‫يا پوِء‪ ،‬توهان کي لنڊن اچڻ جي ضرورت ئي ڪا نه پونپپدي‪ .‬ڇا ڪاڻ‬
‫ته هي مريپپض اسپپين توهپپان کپپي مهمپپان طپپور ڏئي رهيپپا آهيپپون‪.‬‬
‫ٻائجپو‪ُ ...‬‬
‫گپ ڊ بپاِء!“‬
‫مهرباني ڪري مريض کي ڪنهن به حالت ۾ نپه ڌ‬
‫ڊاڪٽر جي زبان مان نڪتل لفظ‪ ،‬حاڪم علي شاهه جو اندر چيپپري‬
‫ويا‪ .‬هو ٿڙندو ٿاٻڙندو‪ ،‬ڳؤرن قدمن سان‪ ،‬انتهائي صبر جو مظاهرو‬
‫مپپرڪ‬
‫ڪري‪ُ ،‬استاد جي ڀرسان اچي‪ ،‬ڳوڙهپپا پپي‪ ،‬چپپپن تپپي نقلپپي ُ‬
‫سجائي‪ ،‬ٻڌائيس ٿو‪” :‬فڪر ڪرڻ دي ڪائي ڳالهه ڪانهي‪ .‬ڊاڪٽپپر‬
‫آکدا پئي ته ُتسان ڪون هڪڙا دفعا ٻيهر لنڊن ٽيسٽ واسپپطي آو ڻا‬
‫پوئسي‪ُ .‬اهو به ٻارنهن مهيني ڪنون ِپڇي‪“.‬‬
‫ُاستاد بخاري پنهنجو ئي شعر جهونگاري ٿو‪:‬‬
‫بپپپپجپپپپنپپپپسپپپپي بپپپپاهپپپپه َبپپپپٺپپپپي آهپپپپي‪ ،‬مپپپپان چپپپپوان‬
‫نپپپپه چپپپپوان‬
‫حپپپپيپپپپاتپپپپي پپپپپوِء بپپپپه مپپپپٺپپپپي آهپپپپي‪ ،‬مپپپپان چپپپپوان‬
‫نپپپپه چپپپپپپوان‬
‫ڪپري پپئپي آڳ تپي ”مپاتپم“‪ ،‬تپڪپي پپئي ”عپيد“ اڳيان‪،‬‬
‫”بپپپپخپپپپاري“ زنپپپپدگپپپپي هپپپپيَء آهپپپپي‪ ،‬مپپپپان چپپپپوان نپه‬
‫چپپپپپپوان‬
‫ٻارنهن مهينا به نه ٿا گذرن‪ ،‬نئين ديري جي بازار ۾ ڪو مپپاڻهو‬
‫ملي ٿو‪” :‬ڳالهه ٻڌ! ُاستاد بخاري سخت بيمار آهي‪ .‬ڪالهه ڪجهپپه‬
‫اديب دوست دادوَء ويا هئا‪ .‬پر ُاستاد ڪو نه ملين‪“.‬‬
‫سندس باقي لفظ ڪو نه ٻڌم‪ُ .‬اتان ئي پويان پيپر ڪنپدو‪ ،‬اچپي‬
‫دادوَء جپپي غريپپب آبپپاد محلپپي ۾ ٽپپانگي تپپان لٿپپس‪ .‬سپپامهون ُاهپپو‬
‫ساڳيو در نظر آيو‪ ،‬جنهن جي مٿان ُاسپپتاد بخپپاريَء جپپو گهپپر جپپي‬
‫تختي لڳل آهي‪ .‬هي ُاهو ساڳيو در آهي‪ ،‬جيڪو گهنٽي وڄائڻ تپپي‪،‬‬

‫مرڪ آڻي‪ ،‬اندران ُاستاد بخاري نڪري چوندو هو‪” :‬اڄ ڀل!‬
‫چپن تي ُ‬
‫ايڏي دير ڪيئه اچڻ ۾؟ هاڻي ته تنهنجو اوسيئڙو ختم ڪري مپپان بپپه‬
‫ٻاهر نڪرڻ وارو هيم‪ .‬چڱو ٻه ٽي منٽ بيهه ته اچان ٿو‪“.‬‬
‫ڪا دير خاموشي ڇانئجي وڃي ٿي‪ .‬دل چوي ٿپپي؛ ڄپپاڻ ُاسپپتاد‬
‫ٻاهر نڪتو‪ .‬ٻيهر ڌڙڪندڙ دل سان گهنٽيَء جي بٽ پڻ تپپي آ ڱر رکپپان‬
‫ٿو‪ .‬ايپپتري ۾ پپپاڙي جپپي ڪا نينگپپري ُاسپپتاد جپپي گهپپر ۾ وڃپپي ٿپپي‪.‬‬
‫چوانس ٿو؛ ”ُاستاد کي ٻڌا‪ ‬تپپه نئون ديپپرو مپپان نپپذير سپپومرو آيپپو‬
‫آهي‪“.‬‬
‫ڇوڪري اندر وڃي‪ ،‬گهر لڳ ڪمرو‪/‬اوطپپاق کپپولي ٿپپي ۽ چپپوي‬
‫ٿي؛ ”ٿوري دير لِء ويهو“‪ .‬جهٽ رکي‪ ،‬ساڳي ڇپپوڪري مپپون کپپي‬
‫ورانڊي مان وٺي‪ ،‬هڪ ڪمري جپپو در کپپولي ٿپپي‪ .‬انپپدر وارو منظپپر‬
‫ڏاڍو ُاداس هو‪ .‬هزارين مپپاڻهن کپپي مشپپاعرن ۾ پنهنجپپي شپپاعريَء‬
‫مٺ وڃي بچيو هو‪ .‬هميشه جيپپان‬
‫جي منڊ ۾ منڊيندڙ ُاستاد هڏن جي ُ‬
‫پذيرائي ڪندڙ ُاستاد جسماني طور آجيان ڪرڻ کان لچپپار هپپو‪ .‬ان‬
‫ڪڪڪري آُء پپپاڻ‪ ،‬سپپاڻس ڀپپاڪر پپپائي مليپپم‪ .‬جڏهپپن منهنجپپا ڳوڙهپپا‪،‬‬
‫سندس هٿن تي ڪريا ته چيائين؛ ”ادا سپپائين کپپي ايڏي وسپپعت نپپه‬
‫ڏئي‪ .‬پنهنجي ٽيپي کي ٽانڊو ته نه ڪر!“‬
‫سندس جسماني صحت کي ڏسپپي‪ ،‬اعتبپپار ئي نپپه پئي آيپپو تپپه‬
‫ُاستاد منهنجي آڏو ڊبل بيڊ تي ليٽيل آهي‪ .‬سپپندس آواز ۽ اکيپپن جپپي‬
‫جوت ڏسي دل ۾ چوان ٿو؛ ”ُاستاد ئي آهي‪“.‬‬
‫ڳالهين ڳالهين ۾ هندي فلم جپپي ه پڪ گپپاني جپپي هي پَء سپپٽ‬
‫پڙهيائين‪:‬‬
‫”ُدنيا مين ڪتنا غم هي‪ ،‬ميرا غم ڪتنا ڪم هي“‬
‫پوِء چيائين؛ ”نذير! تون جلدي ُاٿڻ جي نه ڪر‪ .‬ڇاڪاڻ ته ل ڳي‬
‫ٿو ته پنهنجي هيپَء آخپپري ملقپپات آهپپي‪ .‬وري ملپڻ ٿئي الئي نپپه؟‬
‫اکيپپن ۾ جپپوت بپپه وڃپپي ٿپپي جهي ڻي ٿينپپدي‪ .‬حيپپرت آهپپي تپپه ُبتپپن‬
‫)حسينن( سان ملقاتن جپو شپوق ۽ اشپتياق دم ٽپوڙي نپپه سپپگهيو‬
‫آهي“‪.‬‬

‫آلين اکين سپپان بپپي دليپپو ٿپپي کپپانئس مپپوڪلئي ٻپپاهر نڪتپپم‪.‬‬
‫رستي ۾ هر هر اهو خيال پئي آيو؛ ”ڇا ُاستاد بخاري هن دنيا ۾ فقط‬
‫چئن گهڙين جو مهمان آهي!“ اها سوچ ايندي ئي دل کي جهٻو پئي‬
‫آيو ۽ اکيون ڀرجي پئي آيون‪.‬‬
‫نائين ۽ ڏهين آڪٽوبر جي رات جو‪ ،‬ڪراچيَء جپپي ه پڪ خپپانگي‬
‫اسپتال ۾‪ ،‬ٽريفڪ جي سپپگنل جيپپان اڳ ۾ ڳاڙهي بپپتي ٻپپري ۽ پپپوِء‬
‫سائي‪ .‬جنهن جپپي چم ڪي سپپان سپپندس زنپپدگي روان ٿپپي‪ ،‬الئي‬
‫ڪهڙي گس کان موڙ کائي‪ ،‬ڪنهن هجوم ۾ گپپم ٿپپي وئي‪ .‬فارسپپيَء‬
‫جي شاعر چواڻي؛ ”عدم جي راهه به ڪيڏي نه هموار آهي‪ .‬جنهپپن‬
‫به ُان تي قدم رکيو‪ ،‬وري پپٺتي ڪو نه نهاريو‪“.‬‬
‫ُاستاد بخاريَء جو شمار‪ ،‬سنڌ جي انهن اهم ۽ سپپٺن شپپاعرن ۾‬
‫ٿئي ٿو‪ ،‬جن پنهنجي فڪر ۽ فن جي اظهپپار لِء‪ ،‬شپپاعريَء جپپي هپپر‬
‫صنف تپپي طبپپع آزمپپائي ڪئي‪ .‬سپپندس سپپموري شپپاعريَء ۾‪ ،‬هپڪ‬
‫پاسي رومانوي جذبن جي فراواني آهي ته ٻئي پاسي زندگيَء جي‬
‫وحشي ۽ قهر آلود لمحن جو داستان آهي‪ُ .‬استاد جو گيت هجي يپپا‬
‫غزل‪ ،‬نظم هجي يا ڪافي‪ُ ،‬انهن ۾ زندگيَء جا الڳ الڳ تجربپپا آهپپن‪.‬‬
‫هن سنڌيَء ٻوليَء جي مانوس ۽ معروف لهجن کي‪ ،‬نيپپن معنپپائن ۽‬
‫نين رمزن سان خوبصورت ۽ معن ٰي خيپپز ب ڻائي ڇڏيپپو آهپپي‪ .‬خپپاص‬
‫طور تي سندس نظم ۽ بيت‪ ،‬دوها ۽ وايون الڳ ڪيفيتن‪ ،‬انفراديپپت‬
‫۽ خوبصورت شپپعريت جپپا شپپاهڪار نمونپپا آهپپن‪ .‬پنهنجپپي تجربپپاتي‬
‫شعور کي پر اثر انداز ۾ ظاهر ڪرڻ ُاستاد بخپپاريَء جپپي هپپٿ وس‬
‫هو‪ .‬سندس شاعري‪ ،‬جتي پنهنجي دلڪش ترنپپم جپپي ڪري دليپپن‬
‫کي فرحت ڏيندي هئي‪ُ ،‬اتي هڪ عام ٻڌندڙ محسوس ڪنپپدو هپپو تپپه‬
‫ُاستاد ته سندس ئي دلي ا ُڌمن ۽ جذبن جي ترجمپپاني ڪري رهيپپو‬
‫آهي‪ .‬سنڌ جو ڪو به اهڙو ذڪر جوڳو مشاعرو ڪو نه آهي‪ ،‬جنهپپن‬
‫۾ ُاسپپتاد شپپرڪت نپپه ڪئي هجپپي ۽ پنهنجپپي دلنشپپين شپپاعريَء ۽‬
‫ُپرڪشش ۽ منفرد ترنم سان مشاعري کي مچايو نه هجي‪ .‬اسپپٽيج‬
‫تي سندس شعر پڙهڻ جو انداز ٻڌندڙن تپپي جپپادوَء جپپو ڪم ڪنپپدو‬
‫هو‪ .‬جڏهن کيس وڏن مشاعرن ۾ شپپعر پڙه پڻ وقپپت‪ ،‬بپپي پنپپاهه داد‬
‫ملندو هو‪ ،‬تڏهن سندس همعصر شاعرن جي منهن جپو پنپو لهنپدي‬

‫ڏٺم ! اهپڙن ريسپپارن شپپاعرن کپپي ريپپس ڪنپپدو ڏسپپي‪ ،‬دل ۾ ُدعپپا‬
‫گهرندو هيم ته ُاستاد بخاريَء کي )شل( زماني جي نظر نه لڳي!‬
‫سنڌ ۾ ابتر حپپالتون ڏسپپي‪ ،‬پپپاڻ تڙپپپي پونپپدو هپپو ۽ چونپپدو هپپو؛‬
‫”اسان سنڌين کي ڇا ٿيو جو اخلقي ڏيوالپڻو اسان جپپو نشپپان ٿپپي‬
‫ويو آهي‪“.‬‬
‫نئين نسل کي گمراهيَء طرف وڌندو ڏسي چوندو هو؛ ”اسپپان‬
‫جي قوم ُڪڪڙ قوم آهي ۽ ُڪڪڙن جيان هڪٻئي سان وڙهڻ ۾ پوري‬
‫آهي‪ “.‬مٿان وري غيرن جا ڪٽڪ ۽ منشيات جو وڪرو عام جام‪.‬‬
‫سنڌي سماج کي ڊانواڊول ٿيندو ڏسي‪ ،‬بي اختيار ٿي چيائين‪:‬‬
‫ڏسيو وڻ وڻ کي‪ ،‬اوٿر ۾ وڃان ٿو‪،‬‬
‫ڇڏي منڇر‪ ،‬ننڍي ڇر ۾ وڃان ٿو؛‬
‫خبر ناهي ته ڇا ٿپيپندو خپطپي جپو‪،‬‬
‫مپپئپپو استپپپاد ُٻپپڏتپپر ۾ وڃپپپان ٿو‪.‬‬
‫ُ‬
‫ُاستاد بخاريَء جو وڇوڙو‪ ،‬حقيقت ۾ هڪ سٺي سنڌي رومپپانوي‬
‫جپپدائيَء کپپان پپپوِء‪ ،‬هپپتي‬
‫شاعريَء جپپو وڏو سپپانحو آهپپي‪ .‬سپپندس ُ‬
‫ڪيترائي دلين کي ڏڪائيندڙ سانحا ٿيا‪ .‬پاڻ زندهه هجي هپپا تپپه ُاهپپي‬
‫واقعا سندس دل کي ڌوڏي سندس سيني ۾ زلزل آڻين ها‪ .‬هو ُانهن‬
‫کي شعرن جو روپ ڏئي ها‪.‬‬
‫سندس موت جي ڪري‪ ،‬اسين سندس اهڙي پ ُپپر اثپپر شپپاعري‬
‫مئو ڪٿي آهپپي! هُپپو تپپه‬
‫ٻڌڻ ۽ پڙهڻ کان محروم رهجي وياسين‪ .‬هو ُ‬
‫زندهه آهپپي‪ .‬پنهنجپپي ڪتپپابن ۾ ۽ اسپپانجي دليپپن ۾‪ .‬آُء هپپر روز اهپپو‬
‫سوچيندو آهيپپان تپپه ڪنهپپن بپپه مو ڪل واري ڏينهپپن‪ ،‬دادوَء وينپپدم‪،‬‬
‫غريب آباد پاڙي جي هن شاهڪار شاعري ڪندڙ شاعر ُاسپپتاد جپپي‬
‫مپپرڪ آ ڻي ٻپپاهر اچپپي چونپپدو؛‬
‫گهر جو در کڙڪائيندم‪ .‬هو چپن تي ُ‬
‫”ڇو ڀل ايڏي دير ڪيئه اچڻ ۾؟“‬
‫)ٽه ماهي مهراڻ‪ ،‬سرُء ‪ 2005‬تان ٿورن سان کنيل(‬
‫‪Posted by wahabsahito at 12:57 PM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫باليءَ وارو مير علي نواز ”ناز“‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬

‫باليَء وارو مير علي نواز ”ناز“‬
‫ڪن شهرن ۽ ڪڪڪن شخصپپيتن جپپو تهپپذيبي ۽ تپپاريخي داسپپتان‪ ،‬ڪڏهپپن‬
‫عجيب ۽ ڪڏهن عجيب تپپر ٿئي ٿپپو‪ .‬عپپام مشپپاهدو تپپه اهپپو آهپپي؛ ڪن‬
‫شهرن‪ ،‬ڳوٺن‪ ،‬رياستن يا منجھن رهندڙ شخصيتن جپپي تاريپپخ پنهنجپپي‬
‫دؤر جي فروغ ۾ توسيعي معن ٰي جي لحاظ کان گهڻو ڪري ڪيپپترن ئي‬
‫ملڪن جي تاريخ کان به گهڻي وڏي هوندي آهي‪ .‬اهڙا شپپهر يپپا ڳوٺ‬
‫پنهنجي شخصيتن جي حوالي سان سڃاڻپ ۽ انهن جي ڪارنامن جپپي‬
‫ڪري ڪيترن ئي جماعتن ۽ سياسپپي پپپارٽين تپپي فپپوقيت رکنپپدا آهپپن‪.‬‬
‫ڪجهه شهر ۽ شخصيتون ته پنهنجي سيني اندر تپپاريخي سپپفر اهپڙي‪‬‬
‫طرح سمائي ڇڏيندا آهن‪ ،‬جو اهي پنهنجي شاندار ماضيَء جو‪ ،‬اکيپپن ۽‬
‫ذهنن کي نيرو ڪندڙ روشنيَء ۾‪ ،‬پنهنجي سپپفر جپپي ڪهپپاڻي ٻڌائينپپدي‬
‫نظر ايندا آهن‪ .‬اهڙن شهرن يا رياستن منجهپپان رياسپپت خيرپپپور ۽ ان‬
‫جو مثالي دردمند ۽ عاشقاڻو مزاج رکندڙ شاعر ۽ حڪمران‪ ،‬مير علي‬
‫نواز خان ”ناز“ ٽالپر بپپه هپڪ آهپپي‪ .‬جڏهپپن رياسپپت خيرپپپور ۽ ان جپپي‬
‫واليَء مير علي نواز خان ”نپپاز“ ٽپپالپر جپپي دؤر واري تاريپپخ تپپي نظپپر‬
‫وجهون ٿا ته بي اختيار‪ ،‬اردو‪ ‬جي نفيس ترين شاعر‪ ،‬مرزا اسپپد اللپپه‬
‫خان غالب جو هيُء شعر ذهن جي پردي تي اڀري اچي ٿو‪:‬‬
‫”محفلين در هم ڪري هي‪ ،‬گنجفه باز خيال‪،‬‬
‫هين ورق گرداني ڪه نيرنگ يک بتخانه هم“‪.‬‬
‫منهنجي ننڍپڻ جون يادون‪ ،‬جيڪي مون کي اڃا تائين ٻکَ ھنيون بيٺيپپون‬
‫آهن‪ ،‬انهن ۾ هڪ ياد‪ ،‬مير علي نواز خان ”ناز“ جي نالي سان لڳاپيپپل‬
‫آهي‪ .‬منهنجي بابا سائين عبدالحميد خپپان سپپومري ه پڪ ڏينهپپن پنهنجپپا‬
‫ضروري ڪاغذات اٿلئيندي هڪ اهڙو دستاويز بپپه ڏيکپپاريو‪ ،‬جنهپپن جپپي‬
‫م ھر ۽ نشپپان جپپي بجپپاِء‬
‫پيشانيَء تي حڪومت برطانيه جي سرڪاري ُ‬
‫رياست خيرپور جي حڪمپپران ميپپر علپپي نپپواز خپپان ”نپپاز“ جپپي گپپول‬
‫دائري ۾ تصوير ۽ ٻه هرڻيون )رياست خيرپور جو سرڪاري مونوگرام(‬
‫ڇاپيل هيون‪.‬‬

‫منهنجي والد صاحب وڌيڪ ٻڌايو ته رياست خيرپور جي حڪمران ميرن‬
‫منجهان مير علي نواز ”ناز“ ٽالپر پهريپپون حڪمپپران هيپپو‪ ،‬جنهپپن جپپي‬
‫ح ڪومت واري دؤر ۾ رياسپپتي دسپپتاويز )‪ ،(Affidavit‬پگهپپار جپپون‬
‫ٽڪليپپون‪ ،‬سپڪا ۽ رياسپپت جپپي سپپرڪاري ملزمپپن لِء سپپروس بپڪ ۽‬
‫پينشن جا فارم جاري ۽ رائج ڪيا ويا‪ .‬رياسپپت خيرپپپور۽ هپپاڻي تعلقپپي‬
‫گمبٽ جي شهر گمبٽ جي اتر ۾ کهڙا‪-‬رپڙي روڊ تپپي ه پڪ ڳوٺ علپپي‬
‫بخش سروهيَء جي رياست واري دؤر جي ٻپپن تپيپپدار ڀپپائرن مرحپپوم‬
‫مولوي نور محمد سروهيَء ۽ ميان فيپپض محمپپد سپپروهيَء يپپا ڳوٺ‬
‫جي وڏيري علي بخش سروهيَء‪ ،‬سپپائين حپپاجي در محمپد سپومري ۽‬
‫سائين عبدالحميد سومري کي اه پڙا س پڪا ڏيکاريپپا هيپپا‪ ،‬جپپن تپپي ه پڪ‬
‫پاسپپي رياسپپت خيرپپپور جپپو مونپپوگرام ۽ ٻئي پاسپپي رياسپپت جپپي‬
‫حڪمران مير علي نواز خان ”ناز“ جي شبيهه ۽ سن اڪريل هئا‪.‬‬
‫ائين لکڻ ۾ ڪوبه وڌاُء ڪونه ٿيندو ته رياست خيرپور جي حڪمران مير‬
‫علپپي نپپواز خپپان ”نپپاز“ ٽپپالپر کپپي برصپپغير جپپي مغليپپه گهرا ڻي جپپي‬
‫شهنشپپاهه شپپاهجهان جهپپڙي حيپپثيت حاصپپل هئي‪ .‬جيئن شپپاهجهان‬
‫پنهنجي دؤر ۾ ترقياتي ڪم ڪرايا‪ ،‬مسجدون ۽ مدرسا جوڙايا ۽ انهپپن ل‬
‫‪ ‬مپپالي امپپداد ڪئي‪ ،‬تيئن ميپپر علپپي نپپواز خپپان ”نپپاز“ بپپه پنهنجپپي‬
‫حڪومتي عرصي ۾ شيعه عقيدي واري مڪتبئه فڪر رکڻ جي بپپاوجود‪،‬‬
‫ديوبند طرز جي ٺيڙهپپي واري مدرسپپي جپپي مپپالي امپپداد هپڪ طپپرف‬
‫ڪئي ته ٻئي طرف مڪتپپبئه بريلپپوي جپپي مدرسپپي‪ ،‬درگپپاهه‪ /‬خانقپپاهه‬
‫کهڙا نزديڪ گمبٽ سان پڻ مالي سهڪار ڪيو‪ .‬درگاهه عاليه کهڙا جپپي‬
‫مخدوم سجاده نشينن سان پڻ مير علپي نپپواز خپان ”نپاز“ جپا گهپپرا ۽‬
‫گهاٽپپا لڳاپپپا رهيپپا‪ .‬که پڙا جپپي مخپپدومن واري درگپپاهه جپپي موجپپوده‬
‫سجاده نشين مخدوم نديم احمد هاشمي کي پنهنجي وڏن کان ورثي ۾‬
‫جيڪي نوادرات مليا آهن‪ ،‬تن ۾ مير علپپي نپپواز خپپان ”نپپاز“ جپپا خپپط ۽‬
‫مهرن سميت شامل آهي‪.‬‬
‫سندون‪ ،‬سندس ئي دستخط ڪيل ۽ ُ‬
‫اهو به ڪيڏو نه تاريخي ۽ حسين اتفاق آهي‪ ،‬جو جيئن مغل شهنشپپاهه‬
‫شاهجهان جي گهرواريَء جو نالو ممتاز بيگم هو‪ ،‬ائين ميپپر علپپي نپپواز‬
‫خان ”ناز“ جي ٻيو نمبر گهرواريَء جو نپپالو بپپه ممتپپاز بيگپپم هپپو‪ .‬ميپپر‬
‫علي نواز خان ”ناز“ جي ممتاز بيگم سان شادي حيپپدرآباد دکپپن ۾ ٿپپي‬
‫هئي ۽ ممتاز بيگم جو تعلق حيدرآباد دکن جي هڪ معزز گهراڻي سان‬
‫هو‪ .‬شاهجهان ۽ مير علي نواز ”ناز“ ٻنهي پيار واريون شاديون ڪيون‪.‬‬

‫ممتاز محل پنهنجپپي عاشپپق مپڙس شپپاهجهان جپپي هٿپپن ۾ دم ڏنپپو پپپر‬
‫اسان جي هن عاشق مپپزاج شپپاعر ۽ حڪمپپران ميپپر علپپي نپپواز خپپان‬
‫”ناز“ پنهنجي محبوبه ۽ زال بالي بيگم جي ٻپپانهن ۾ پسپپاهه پپپورا ڪيپپا‪.‬‬
‫جيڪڏهن رياست جپي را ڻي بپالي بيگپم‪ ،‬ميپر صپاحب جپي حيپاتيَء ۾‬
‫لڏاڻو ڪري ها ته عين مم ڪن هيپو تپه هپن جپي مپزار مٿپپان خيرپپور‬
‫رياست جي شهرن‪ ،‬ڪوٽ ڏيجي يا ڪوٽ بنگلي‪ ،‬۾ تاج محل جهڙو ڪو‬
‫محلت‪-‬نما مقبرو مير علي نپپواز خپپان ”نپپاز“ ۽ بپپالي جپپي محبپپت جپپو‬
‫”يادگار“ هجي ها‪.‬‬
‫پراڻي خيرپور رياست ۽ موجپپوده ضپپلعي خيرپپپور جپپي نپپاظمه سپپيده‬
‫نفيسه شاه کي آٌء هڪ خط لکي چڪو آهيپپان‪ ،‬جنهپپن ۾ کيپپس گپپذارش‬
‫ڪئي اٿم ته پراڻي رياست خيرپور جي راڻي بپالي جپي يپاد ۾ خيرپپپور‬
‫شهر ۾ ڪو يادگار کڙو ڪرايو يا ٺهرايو وڃي‪ .‬ٻيو نه ته به گهٽ ۾ گهپپٽ‬
‫خيرپور جي ضلعي اسيمبليَء مان بل پاس ڪرائي‪ ،‬خيرپور شهر کپپان‬
‫ڪوٽ ڏيجي ڏانهن ويندڙ قومي شاهراهه تي ٺهيپپل ”ون يپپونٽ“ بلڊنپپگ‬
‫جو نالو مٽائي ۽ بدلئي ”بالي بلڊنگ“ رکيو وڃي‪ .‬ائين جيئن حيپپدرآباد ۾‬
‫ٿڏي سڙڪ تي ٺهيل ”ون يونٽ بلڊنگ“ جو نپپالو مٽپپائي ”شپپهباز بلڊنپپگ“‬
‫رکيو ويو آهي‪.‬‬
‫جيئن اردوَء جي ڪن نقادن‪ ،‬مغليه خاندان جي آخري حڪمپپران بهپپادر‬
‫شاه ظفر‪ ،‬لکنوَء جي آخري تاجدار واجد علي شاه‪ ،‬رامپور جي نپپواب‬
‫ڪلب علي خان جي شاعريَء تي پاڻي ڦيريو‪ ،‬تيئن سنڌي ٻپپوليَء جپپي‬
‫هڪ اڌ اديب به رياست خيرپپپور جپپي والي پَء ۽ ڪلسپپيڪل شپپاعر ميپپر‬
‫علي نواز خان ”ناز“ جي شپپاعريَء تپپي ِايئن منڌيئڙو پپپاتو‪ .‬جيئن اردوَء‬
‫جي هٿراڌو نقادن فارسيَء جي بلند پايه شاعره ۽ اورنگزيب جي ِڌيپپءُ‬
‫زيب النساَء عرف حافظ مخفيَء جي شاعري کي سندس شپپاعريَء ۾‬
‫شروعاتي استاد‪ ،‬فارسيَء جي نپپامور عپپالم ۽ ايرانپپي نپپزاد شپپاعر مل‬
‫سعيد اشرف جي کاتي ۾ لکي ڇڏيو‪ .‬مل سعيد اشرف تپه ر ڳو حپافظ‬
‫مخفي جي شاعريَء جي شروعات ۾ اصلح ڪندو هو‪ ،‬حد ته ِاها آهپپي‬
‫جو ايران جي مشهور اديب گلچين معاني‪ ،‬زيب النساَء مخفيءَ جا ٻپپه‬
‫ٽي شعر ۽ هڪ اڌ قطعو کڻي سندس ڏاڏي شاهجهان جي ذاتي طپپبيب‬
‫حپپاذق گيلني پَء جپپي ذهپپن ۽ ف ڪر جپپي پيپپداوار ڄاڻايپپا آهپپن‪) .‬ڏسپپو‬
‫مضمون‪ :‬معمائي ديوان مخفي از محمد گلچين معاني‪ .‬ماهانه ”هنر َو‬
‫مردم“ تهران‪ ،‬ايران شمارو ‪ 172‬صفحو ‪.(38‬‬

‫ت‬
‫‪1942‬ع ۾ لهپپور پاڪسپپتان مپپان شپپايع ٿينپپدڙ هپپڪ ڪتپپاب ”ڪلمپپا ِ‬
‫الشعراء“ امن حوالي طور کڻي‪ ،‬احمد گلچين جي شپعرن کپي خپپاذق‬
‫گيلني جا شعر سمجهي ان جي کاتي ۾ ڄا ڻائي ٿپپو‪ .‬اهپپي سپڀ شپپعر‬
‫”ديپپوان مخفپپي“ مرتپپب عبپپدالباري آسپپي‪ ،‬نپپول ڪشپپور پريپپس‬
‫ڪانپور‪/‬لکنؤ‪ ،‬يو‪-‬پي انڊيپپا ۾ ‪1942‬ع کپپان گه ڻو اڳ موجپپود آهپپن‪ .‬هپپي‬
‫نسپپخو سپپائين حپپاجي در محمپپد سپپومري ۽ بابپپا مرحپپوم عبدالحميپپد‬
‫سومري کي علي ڳڙهه يونيورسٽيَء مان تعليم پوري ڪري سنڌ موٽڻ‬
‫مهل هڪ دوست ”بسمل ڪان پوريَء“ بر صغير جي اهپپم ڪميونسپپٽ‬
‫ليڊر سيد جمال الدين بخاري جي روبرو علپپي ڳڙهپپه ۾ ڏنپپو هپپو ۽ اهپپو‬
‫نسخو خيرپور جي پراڻي لئبريري ۽ سڄي برصغير يپپا پاڪسپپتان جپپي‬
‫سٺن وڏن ڪتب خانن ۾ پيل آهي‪.‬‬
‫فرض ڪجي ته مير علي نواز خپپان ”نپپاز“ جپپي اردو شپپاعري سپپندس‬
‫درٻاري شاعرن جي ڪيل آهي ۽ هو شعر ئي ڪونه چوندو هيو تپپه پپپوِء‬
‫مير علي نواز خان ”ناز“ جي سموري سنڌي شاعري ۽ رباعيپپات عمپپر‬
‫خيام جي ڪيل سنڌي منظوم ترجمي کي ڪنهن جي کپپاتي ۾ رکجپپي ۽‬
‫لکجي؟ ريڊيو پاڪستان جي مختلف اسٽيشنن تان نشپر ٿينپپدڙ سپپندس‬
‫ڪلم‬
‫عشق هاڻي ڪجي ڪنهن سان‬
‫يا‬
‫تنهنجي رمز سهڻا مان ڇا سمجهان‬
‫يا‬
‫سرائيڪي ٻوليَء ۾‬
‫اڄ خواب دي وچ سهڻا ياد آيا‬
‫اڄ به موسيقي ۽ ڳائڻ وڄائڻ وارن‪ ،‬تپپوڙي عپپام ٻڌنپپدڙن کپپي طپپراوت‬
‫بخشن ٿا ۽ انهن جي سالن پڄاڻا به بيحد مقبول آهن‪ .‬ولپپي عهپپد ميپپر‬
‫علي نپپواز خپپان ”نپپاز“ جپپو ننڍپپڻ ڪوٽ ڏيجپپي ۾ ۽ ڦپپوهه جپپواني وارو‬
‫عرصو لهور‪ ،‬ڀوپال‪ ،‬دهلي‪ ،‬لکنؤ ۽ رياست حيدرآباد دکپپن ۾ گپپذريو‪ .‬ان‬
‫حالت ۾ اردو زبان هن لِء نئين ۽ اوپري ڪانه هئي‪ .‬اردو جي شاعراڻي‬
‫دنيا ۾ شپپاعر انقلب جپپو لقپب ماڻينپپدڙ‪ ،‬حضپپرت جپپوش مليپپح آبپپادي‪،‬‬
‫لڙڪاڻي جي هڪ ادبي تنظيم ”بزم ادب“ جي طرفان ٿيل مشاعرن ۾‬
‫اها ڳالهه ڪيترائي دفعا ورجائي هئي ته رياست خيرپور جي ولي عهد‬
‫مير علي خان ”ناز“ سان هن جو يو‪ .‬پي ۽ رياست حيدرآباد دکپپن جپپي‬

‫ڪيترن ئي وڏن ۽ سپپٺن شپپاعرن کپپي تپپپرس ۾ آڻڪڪي ڇڏينپپدي هئي‪ .‬ان‬
‫کانسواِء هز هائينس مير علي نواز خان ”ناز“ جپپي اردو شپپاعريَء جپپا‬
‫ثبوت علي ڳڙهه يونيورسٽيَء جا شايع ٿيل رسال پنهنجو پپپاڻ شپپاهدي‬
‫ڏيڻ لِء تاريخ جي صفحن ۾ ِائين قيد آهن‪ ،‬جيئن خيرپور جو هي پُء نپپازڪ‬
‫مپپزاج شپپاعر حڪمپپران بپپاليَء جپپي محبپپت ۾ قيپپد هيپپو‪ .‬سپپندس اردو‬
‫شاعريَء ۾ هيٺ ڏنل غزل يا ڪي ٻيپپا عپپزل اردوَء جپپي ڪنهپپن بپپه وڏي‬
‫غزل گو ۽ ڪلسيڪل شاعر جي شاعريءَ جي مقابلي ۾ آڻي سپپگهجن‬
‫ٿا‪ .‬مير علي نواز خان ”ناز“ جو هر غزل تغپپزل سپپان ٽپپٻ هونپپدو هپپو‪.‬‬
‫مير صاحب جي هن غزل جا ڪجهه بند پڙهو ته داد ڏيڻ لِء توهان خپپود‬
‫ڪنڌ ڌوڻڻ تي مجبور ٿي پوندؤ‪.‬‬
‫کهوگئپي جپپپب تيپپپپرا مکپپپان ديکپپپها‪،‬‬
‫مٽ گئي جپپپپپپب تيرا ِنشپان ديپپکپپپهپپا‪،‬‬
‫آگئپپپپپپي مپپوت ان کپپپي جاتپپي هپپپپي‪،‬‬
‫يپپپه تپپپپماشپپپپه بهپپي ناگهپپپپپان ديپپپکپپپپپپها‪،‬‬
‫مڻهي مين جان هي ميري‪،‬‬
‫ُان کي ُ‬
‫مرا کهپپپپپان ديکها؟‬
‫دل کسپپپي نپپپي ِ‬
‫اردوَء جي نقادن جيپپان سپپنڌي اديبپپن پنهنجپپي طرفپپان طبپپع آزمپپائي ۽‬
‫حاشيه آرائي ڪري لکيو ته ميپر علپي نپواز خپان ”نپاز“ جپي شپاعري‬
‫سندس درٻاري شاعرن جي محنت ۽ خوشامد جو ڪارنپپامو هپپو‪ِ .‬ائيپپن‬
‫مير علي نواز خان ”ناز“ پاڻ ۽ سندس سموري شاعري‪ ،‬اهڙين حاشيه‬
‫جهڙ ۽ ڪڪرن ۾ لڪائڻ جي ۽ کيس افسانوي ڪردار ب ڻائڻ‬
‫آرائين واري ُ‬
‫جي ناڪام ڪوشش ڪئي ويئي‪ .‬اهوئي سبب آهي جو هزهپپائينس ميپپر‬
‫علي نواز خان ”ناز“ جي زندگيَء جا کوڙ حصا بي نقاب ٿي نه سپپگهيا‬
‫سها يا آغا حشر قزلباش دهلوي ۽ حفيظ جالنڌري يپپا اهپپڙا‬
‫آهن‪ .‬مولنا ُ‬
‫ٻيا کوڙ شاعر مير علي نواز خان ”ناز“ جپپي دهلپپي‪ ،‬لکنپپؤ‪ ،‬ڀوپپپال‪ ،‬رام‬
‫پور ۽ رياست حيدرآباد دکن واري دؤر جپپا ملقپپاتي ۽ واقپپف هئا‪ .‬التبپپه‬
‫سها يپپا آغپپا حشپپر قزلبپپاش‪،‬‬
‫اهو گهڻي حد تائين ممڪن آهي ته مولنا ُ‬
‫مير علي نواز خان ”ناز“ جپپي شپپاعريَء جپپي شپپروعاتي اصپپلح ڪئي‬
‫هجي‪ .‬اهڙو اشارو‪ ،‬رياست خيرپور جي آخري اسيمبليَء جي ميمپپبر ۽‬
‫سنڌي ٻوليَء جي نامور اديب ۽ شاعر‪ ،‬پروفيسر عطا محمپپد ”حپپامي“‬
‫پنهنجي ترتيب ڏنل ڪتاب ”ڪليپپات نپپاز“ )مطبپپوعه سپپنڌي ادبپپي بپپورڊ‬
‫ڄامشورو ‪1988‬ع( جي صفحي ‪ 10‬۽ ‪ 14‬تي ڪيو آهي‪.‬‬

‫ڏک ۽ ويچار ان ڳالهه جو آهي ته وقت جي اديبپپن‪ ،‬قلمڪڪڪارن ۽ تاريپپخ‬
‫نويسپپن هزهپپائينس ميپپر علپپي نپپواز خپپان ”نپپاز“ جپپي معپپاملي ۾ ڏاڍي‬
‫ڪنجوسي ۽ بخل کان ڪم ورتو آهي ۽ غلپپط روايتپپن ۽ مفروضپپن کپپان‬
‫ڪم وٺي ” ُڌڪا“ هنيا آهن‪ .‬ايتريقدر جو يو‪-‬پي انڊيا جي شهر ”امروهه“‬
‫مان لڏي ايندڙ‪ ،‬پاڪسپپتان کپپانپوِء واري دؤر ۾ ميپپرن جپپي درٻپپار سپپان‬
‫لڳاپيل اديب ۽ شاعر سيد قاسم رضا ”نسپپيم“ امروهپپي بپپه پنهنجپپي‬
‫تصنيف ”تاريخ خيرپور“ )شپپايع ٿيپپل ‪1955‬ع( ۾ هزهپپائينس ميپپر علپپي‬
‫نواز خان ”ناز“ ٽالپر سان انصپپاف ڪونه ڪري سپپگهيو آهپپي‪ .‬نسپپيم‬
‫امروهي پنهنجي ‪ 200‬صفحن واري هن ڪتاب ۾ خيرپپپور رياسپپت جپپي‬
‫حڪمران مير علي نواز خان ”ناز“ ٽپپالپر جپپي درٻپپار سپپان ۽ ان سپپان‬
‫لڳاپيل شاعرن ۽ مير علي نواز خان ”ناز“ جي دؤر ۾ شاهي محلت ۾‬
‫ٿيندڙ مشاعرن ۽ مير علي نواز خان ”نپپاز“ جپپو بپپاليَء سپپان ٿيپپل پيپپار‬
‫هان َوَ ۽ ان ۾ ٿيل شادماني کي به باءِ پاس ڪري ويپپو آهپپي‪ .‬ميپپر‬
‫ڀرئي وِ َ‬
‫علي نواز خان ”ناز“ جي درٻار سان لڳاپيل ٻين شاعرن کي ته ڇڏيپپو‬
‫پر پاڪستان جي قومي تراني جپپي لکنپپدڙ ۽ اردوَء جپپي نپپامور شپپاعر‪،‬‬
‫حفيظ جالنڌري جو به نالو ڪو نه ٿو کڻي‪ ،‬جيڪو هزهائينس ميپپر علپپي‬
‫نواز خان ”ناز“ جي درٻپپار جپپو باقاعپپده پگهپپاردار ملزم ۽ شپپاعر هپپو‪.‬‬
‫نسيم امروهي پنهنجي ڪتاب ”رياست خيرپپپور“ جپپي صپپفحي ‪ 95‬تپپي‬
‫لکي ٿو ته‪:‬‬
‫”سنه ‪1920‬ع مين گهريلو معاملت کي متعلپپق ميپپر علپپي نپپواز خپپان‬
‫”ناز“ ولي عهد اور ميپان محمپد ابراهيپم کپي درميپان سپخت اختلف‬
‫رائي پيدا هوگيا اور مير علي نپپواز ”نپپاز“ نپپاراض هپپو کپپر دهلپپي چلپپي‬
‫گئي“‪.‬‬
‫مرحوم نسپپيم امروهيپَء اهپپا ڳالهه ۽ ان سپپان ملنپپدڙ جلنپپدڙ ڳالهه‬
‫مرحوم عطا محمد حامي پنهنجي ڪتاب ”ڪليات ناز“ جپپي صپپفحي ‪6‬‬
‫تي ٻڌل ڳالهه لکي آهي‪ ،‬پر حقيقي شاهدي ان دور جپپي ه پڪ اديپپب ۽‬
‫برصغير جي مشهور زمپپانه صپپحافي ۽ ايڊيٽپپر اخبپپار ”رياسپپت“ ديپپوان‬
‫سنگهه مفتون پنهنجي ڪتاب ”ناقابل فراموش“ ۾ ڪيپپترن ئي صپپفحن‬
‫تي لکي ۽ ڏئي ٿو‪ .‬مير علي نواز خان ”ناز“ کي نه نسيم امروهپپي ڏٺپپو‬
‫هو ۽ نه ئي عطا محمد حامي صاحب مير صپاحب سپان مليپو هپو‪ ،‬پپر‬
‫ديوان سنگهه مفتون نه رڳو مير علي نپپواز خپپان ”نپپاز“ کپپي دهلپپي ۽‬
‫ڀوپال ۾ ڏٺو هيو‪ ،‬پر ساڻس ڪيئي يادگار ڪچهريپپون پ پڻ ڪيپپون هيپپون‪.‬‬

‫سرڳواسي ديوان سنگهه مفتپپون پنهنجپپي شپپاهڪار اڌ آتپپم ڪٿپپا واري‬
‫ڪتاب ”ناقابل فراموش“ جي صفحي ‪ 62‬تي لکي ٿو ته‪:‬‬
‫”مرحوم هزهائينس مير صاحب خيرپور رياست دهلي مين آئي تو ايک‬
‫روز ملنپپي کپپي ليئي دفپپتر ”رياسپپت“ ميپپن بهپپي تشپپريف لئي‪ .‬ميپپر‬
‫صاحب کا وزن مرحوم مولنا شوکت علي سي دوگني کي قريب تهپپا‪.‬‬
‫آپ )مير صاحب( زينه پر چڙه نه سکتي تهي‪ ،‬اپني کپپارکو نيچپپي که پڙا‬
‫کيپا اور اپنپي اي‪-‬ڊي‪.‬سپپي‪ .‬کپپو اوپپپر بهيپج کپر راقپپم الحپروف )ايڊيٽپپر‬
‫رياست( کو بلوايا‪ ،‬مين موجود نپپه تهپپا‪ ،‬واپپپس چلپپي گئي‪ ،‬جپپب دفپپتر‬
‫پهنچا تو معلوم هوا که مير صاحب خيرپور آئي تهي‪ ،‬چنپپاچه اگلپپي روز‬
‫ان کي جائي رهائش‪ ،‬جو دريا گنج مين ايک کپوڻھي ميپن تهپي پهنچپا‪.‬‬
‫مل‪ ،‬دو گهنڻي کي قريب باتين هوتي رهين‪ .‬يپپه اپنپپي‬
‫مير صاحب سي ِ‬
‫مظلوميت کي حالت بتاتي رهي که ان کا وزير اعظپپم مس پڻر ڻائڻن‬
‫)آئي‪.‬سي‪.‬ايس( جپپس کپپو برطپپانيه حکپپومت نپپي خيرپپپور ميپپن پپپوري‬
‫اختيارات کي ساتهه وزيراعظم مقپپرر کيپپا تهپپا‪ ،‬کيپپون کپپه ُاس زمپپاني‬
‫مين رياست خيرپور ريزيڊنٽ پنجاب کي ماتحت نه تهپپي بلکپپه سپپندهه‬
‫مين هوني کي باعث گورنر ممبئي کي ماتحت تهي ان کو تنگ کر رها‬
‫هي اور يه اپني ِاس وزيراعظم سي انتهائي پريشان هين“‪.‬‬
‫اکين ڏٺي ۽ ڪنن ٻڌي کان وڌيڪ ٻي شاهدي ڪهڙي ٿي سگهي ٿپپي؟ ان‬
‫مان صاف پڌرو آهي ته ولي عهد مير علي نواز خان ”ناز“ جو جه ڳڙو‬
‫سندس والد ماجد مير امام بخش خپپان ٽپپالپر سپپان نپپه جيئن مرحپپوم‬
‫عطا محمد حامي ۽ نسيم امروهي لکيو آهي‪ ،‬پر ميپپر علپپي نپپواز خپپان‬
‫”ناز“ جو جهڳڙو بي تحاشه ۽ لمحدود اختيارن واري فرعوني دمپپاغ ۽‬
‫سوچ رکندڙ ح ڪومت برطپپانيه جپپي مقپپرر ڪيپپل هپڪ انگريپپز آفيسپپر‬
‫”ٽائٽن“ سان هيو‪ .‬مٿين ٻنهي صاحبن اهو به غلپپط لکيپپو آهپپي تپپه ميپپر‬
‫صاحب هتان ڪاوڙجي دهلي ويو هيو‪ ،‬پر ولي عهد مير علي نواز خپپان‬
‫”ناز“ خيرپپپور مپپان سپڌو ڀوپپپال ويپپو هيپپو‪ .‬ڇا ڪاڻ تپپه ان زمپپاني جپپي‬
‫برطانوي حڪومت جي قانونن پٽانپپدڙ رياسپپت ڀوپپپال جپپو فرمپپان روا‪،‬‬
‫سڄي برصغير جي رياسپتن جپي حڪمرانپن جپو ”چانسپلر“ هيپو ۽ ان‬
‫وقت رياست ڀوپال جپپي واليپَء جپپو هپپوم منسپپٽر اسپپرار احمپپد خپپان‬
‫ڪنهن زماني ۾ رياسپپت خيرپپپور ۾ وزيراعظپپم رهپپي چڪڪڪو هپپو‪) .‬ڏسپپو‬
‫ڪتاب ”ناقابل فراموش“ از ديوان سنگهه مفتون صفحو ‪.(39‬‬

‫اهو به مير علي نواز خان ”ناز“ جو پنهنجي رياسپپت سپپان محبپپت جپپو‬
‫هڪ اعل ٰي مثال ۽ روشن ثبوت آهي تپپه رياسپپت خيرپپپور ۾ قپپانون جپپي‬
‫حڪمراني قائم ڪرڻ خاطر رياست جي بااختيار حڪمراني‪ ،‬جنهن جي‬
‫وات مان نڪتل ”الفاظ“ قانون جو درجو وٺندا هئا‪ ،‬تن کي ختم ڪري‬
‫رياست خيرپور ۾ هڪ هاِء ڪورٽ قائم ڪئي ۽ سنڌ ۽ پاڪستان جو مايه‬
‫نپپاز فرزنپپد نفيپپس ۽ نپپازڪ انسپپان‪ ،‬قپپانون کپپي سپپڀني لءِ ه پڪ جه پڙو‬
‫سپپمجهندڙ علمپپه آِء آِء قاضپپي بپپه ميپپر علپپي نپپواز خپپان ”نپپاز“ جپپي‬
‫دوستيءَ جي مضبوط ڌا ڳي ۾ ٻڌجپپي‪ ،‬حيپپدرآباد جپپون ٿڌيپپون هپپوائون‬
‫ڇڏي خيرپور جي ڪاڙهي واري موسم ۾ رياست جي هپپاِء ڪورٽ جپپو‬
‫جج ۽ پوِء چيف جسٽس ۽ هوم منسٽر بڻيو هو‪ .‬نسيم امروهيَء جه پڙي‬
‫متعصب تاريخ نويس جتي انڊيا مپپان لڏي اينپپدڙن ”نپپالي ۾ ِنهپپال“ عپپام‬
‫ماڻهن جو ذڪر به پنهنجپپي ڪتپپاب ”تاريپپخ خيرپپپور“ ۾ وڏي طمطپپراق‬
‫سان ڪيو آهي‪ ،‬اتي سنڌ جي هن قابل ترين فرزند علمه آءِ آِء قاضپپي‬
‫جو صرف نالو لکي ذڪر ڪري ٿو‪.‬‬
‫اڄ به خيرپور شهر ۾ ميپپر صپپاحبن جپي ٺهرايپپل بادشپاهي محلت جپپي‬
‫ڀرسپپان گذرنپپدي ميپپر علپپي نپپواز خپپان ”نپپاز“ جپپي دؤر واري شپپاندار‬
‫هيُء شعر بي اختيپپار منهنجپپي‬
‫ماضيءَ کي ياد ڪندي فارسي زبان جو ِ‬
‫چپن تي پاڻ هرتو اچي ويندو آهي ته‪:‬‬
‫صبح وَ شام نيست‪،‬‬
‫”َدر حريم بزم مستان‪َ ،‬دورِ ُ‬
‫گردش جام است‪ ،‬اين جا گردش ايپپپپام نيپپپسپپپت“‪.‬‬
‫)ترجمو‪ :‬مستن جي حرم واري محفل ۾ سندن صبح ۽ شام به نه رهيا‪،‬‬
‫هتي مئه جي پيالن جي ته چرپر آهي پر سپندن شپاندار ماضپيَء وارن‬
‫ڏهاڙن جي ڦير گهير ناهي‪(.‬‬
‫افسوس! جو هتي گپپردش ايپپام تپپه ڇپپا پپپر گپپردش جپپام بپپه ڪونهي‪.‬‬
‫در دروازا‪ ،‬اڱڻ‪ ،‬شاهي ڪمپپرا ائيپن گونگپا ۽ ٻپوڙا‬
‫بادشاهي محلت جا َ‬
‫ٿي چڪا آهن‪ ،‬جيئن ڪوٽ ڏيجيَء ڀرسان رياسپپت خيرپپپور جپپي ميپپرن‬
‫واري صاحبيَء جو يادگار ڪوٽ وارو بنگلو‪ ،‬اداس‪ ،‬خپپاموش ۽ پنهنجپپي‬
‫شپپاندار ماضپپيَء جپپي دور تپپي نپپوحه خپپوان آهپپي‪ .‬مومپپل را ڻي‪ ،‬ليل‬
‫چنيسپپر‪ ،‬سسپپئي پنهپپون کپپي تپپه شپپاهه جه پڙو شپپاعر ملپپي ويپپو‪ .‬پپپر‬
‫افسوس!!! جو مير صاحب جي قرباني‪ ،‬برطپپانيه جپپي ونڊسپپر محلت‬
‫جي مسافر شهنشاهه ايڊورڊ آئين وانگر گهٽ ڪونهي‪ .‬الئي ڇو! مپپون‬
‫کي خيرپور شهر جي فيض محل ڀرسان گذرندي محسوس ٿيندو آهپپي‬

‫ته اجهو ان محل جي شاهي دروازي مان هزهپپائينيس ميپپر علپپي نپپواز‬
‫سپپها ۽ پيپپر علپپي‬
‫خان ”ناز“ ٻاهر نڪرندو ۽ آغا حشر قزلبپپاش‪ ،‬مولنپپا ُ‬
‫محمد راشديَء جي دروازي تي آجيان ڪندي چوندو ته‪:‬‬
‫”هلو! هلپپو!! انپپدر هلپپو! اڄ بپپاليَء جپپي بپپرٿ ڊي جپپي خوشپپيءَ ۾ وڏو‬
‫مشاعرو ڪرايو اٿم‪ ،‬جنهن ۾ هند ۽ سپپنڌ جپپا چپپوٽيَء جپپا شپپاعر پنهنجپپا‬
‫شعر پڙهندا‪“.‬‬
‫پر ان حقيقت ۾ هاڻي ته ڪابه حقيقت ڪانه رهپپي آهپپي‪ .‬اهپپو سپپوچي‬
‫اداس ٿي ويندو آهيان ۽ ائين هڪ دفعي اتان گذرندي چشم تصپپور ۾ ان‬
‫درهم برهم ٿيل خوبصورت زماني جپپو خيپپال آيپپو ۽ ٿڏي تپپي ئي سپپنڌي‬
‫ادبي سنگت شاخ خيرپور جپپي سپپيڪريٽري تپپاج سپپروهي ۽ علپپي گپپل‬
‫ملح مون کي چيو؛ ڪٿي ۽ ڪهڙي نظاري ۾ گم ٿي ويا آهيپپو؟ ڀپپر واري‬
‫هڪ بنگلپي مپان ڪيسپيٽ پليئر تپي ڪنهپن ڳائڻيَء جپي آواز ۾ قتيپل‬
‫شفائي جا ٻول فضا کي به اداس ڪري رهيا هئا‪.‬‬
‫يه اجنبي سي منزلين‪ ،‬اور رفتگان ڪي ياد‪،‬‬
‫تنھايون ڪا زھر ھي‪ ،‬اور هم هين دوستو!‬
‫آنکهون مين اڙ رهي هي‪ ،‬لٽي محفلون کي دهول‪،‬‬
‫عپپپپپپبپپپپپرت سپپپپپرا ئي دهپپپپپپر هي‪ ،‬اور هم هين دوستو!‬
‫مددي مواد‪:‬‬
‫‪.1‬مسلم شميم سيڪريٽري بزم ادب لڙڪاڻو‪ .‬ظاهر نوري‪ ،‬جپپواد‬
‫احمد ۽ مهدي رضويَء جون لڙڪاڻي واريون يادون‪.‬‬
‫‪”.2‬تاريخ خيرپور“ نسيم امروهي ‪1955‬ع‪.‬‬
‫‪”.3‬ناقابل فراموش“ ديوان سنگهه مفتون ‪1957‬ع‪.‬‬
‫‪”.4‬ڪليپپات نپپاز“ ڊاڪٽپپر عطپپا محمپپد حپپامي‪ ،‬سپپنڌي ادبپپي بپپورڊ‬
‫‪1988‬ع‪.‬‬
‫‪.5‬پير علي محمد راشدي سان ذاتي ملقاتون‪.‬‬
‫‪.6‬علي احمد بروهي ۽ تاج صحرائي جون ذاتي يادگيريون‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬

‫پکڙا ۽ پنهوار وارو گدائي‬
‫ماضيءَ جي يادن جا نقش‪ ،‬زندگيَء جي تصور جي ُرخ تي نمايپپان ٿپپي‬
‫عمپپر عزيپپز اڌ صپپديَء کپپان بپپه تجپپاوز ڪري‬
‫بيهي رهيا آهن‪ .‬هاڻي ته ُ‬
‫چڪي آهي‪ .‬ياد ٿو پئي ُاهو سپپال ‪1968‬ع وارو زمپپانو هپپو‪ .‬صپپوبو سپپنڌ‬
‫ُ‬
‫بدنام زمانه ”ون يپپونٽ“ جپپي قهپپري ڪوڙڪيَء ۾ ڦاٿپپل يپپا ايئن ک ڻي‬
‫چئجي ته چوکنڀو ٻڌل هپپو‪ .‬ان زمپپاني ۾ ڪنهپپن ٿپپي ڄپپاتو تپپه فقپپط ٻپپن‬
‫سالن کپپان پپپوِء ان وقپپت جپپي پاڪسپپتاني صپپدر آغپپا يحپ ٰي خپپان جپپي‬
‫مارشل ل جي هڪ فقري سان ”ون يونٽ“ ڪنهن ُڀتي ڀت وانگر اچپپي‬
‫ڦهه ڪري ڪري پوندو ۽ سنڌ صپوبو ‪1935‬ع واري انڊيپن اي ڪٽ تحپت‬
‫پنهنجپپي صپپوبائي اصپپلي شپڪل ۽ حپپالت وٺنپپدو‪ ،‬جي ڪا کيپپس ممپپبئي‬
‫پريزيڊنسي سان لڳاپيل هجڻ ڀيري حاصل هئي‪.‬‬
‫پاڪستان ٺهڻ کپان ڪجهپه ورهيپه پپوِء‪ ،‬اسپان جپي حيپدرآباد ۾ رسپالو‬
‫”روح رهاڻ“ ٻيو جنم وٺي‪ ،‬سنڌ جي ه پڪ اڀرنپپدڙ نوجپپوان اديپپب حميپپد‬
‫سنڌيَء جي نگراني ۾ شپپايع ٿيپڻ ل ڳو هپپو‪ .‬ان کپپان اڳ ۾ ‪1922‬ع ۾ پپڻ‬
‫”روح رهاڻ“ رسالو حيدرآباد سنڌ مان سنڌ جي هڪ نامور اديب ڪاڪي‬
‫ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻيَء جپپي ادارت هيپپٺ شپپايع ٿينپپدو هپپو‪ .‬ا ڳتي‬
‫هلي‪ ،‬يعني ٽن سالن کان پپپوِء‪ ،‬ان ادارت ۾ ڪاڪي گلراجپپاڻيَء سپپان‬
‫سنڌي ادب جي هڪ وڏي محسن مرزا قليچ بيگ جو فرزنپپد مپپرزا نپپادر‬
‫بيگ پڻ ڀاڱي ڀائيوار ٿيو هو‪ .‬ورهاڱي کان اڳ واري ”روح رهپپاڻ“ جپپي‬
‫پيشانيءَ تي علم الهي ۽ ڀٽائيَء جو هيُء بيت لکيل هوندو هو‪.‬‬
‫”پيهي جپپپپپپپپان پپپپپپپپپاڻ ۾‪ ،‬ڪيپپپپپپپپم ’روح رهپپپپپپپپپاڻ‘‬
‫نه ڪي ڏونگر ڏيهه ۾‪ ،‬نه ڪا ڪيچين ڪاڻ‪،‬‬
‫پنهپپون ٿيپپپپپپپپس پپپپپپاڻ‪ ،‬سسئي تپپپان سپپپپپور هپپپپپپوا“‬
‫قدرت واري جا پنهنجا لقپپاَء آهپپن! سپپندس حڪمپپت کپپي ڪنهپپن ڄپپاتو‬
‫آهي؟ ڀل زماني ۾ ڪنهن کي اها ڄاڻ هئي تپپه رسپپالي ’روح رهپپاڻ‘ جپپو‬
‫اهتمام ۽ بندوبست ڪندڙ ۽ وقتي حڪومت جي نظپپرن ۾ آيپپل نوجپپوان‬
‫حميد سنڌي اڳتي هلي سنڌ يونيورسٽيَء جپپو ڪنٽرولپپر آف اگزيمپپس‪،‬‬
‫ڊائريڪٽر آف ڪاليجز حيدرآباد ريجن ۽ اتر سنڌ جي پهرين يونيورسٽيَء‬
‫شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور جو وائيس چانسلر بڻبو؟!!‬

‫حميد سنڌيَء جي ڪوٺايل ان جشن ’روح رهپپاڻ‘ )‪1968‬ع( ۾ حيپپدرآباد‬
‫جي بسنت هال ۾ نه رڳو سنڌ يونيورسپٽي ۽ حيپپدرآباد شپهر ۽ ان جپي‬
‫پسگردائي جي ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون پر سڄي سپپنڌ مپپان‬
‫کپوڙ اسپان پپپارا‪ ،‬ان زمپپاني جپپي ڪاليجن جپا شپاگرد بپه ٻيپپن وانگپپر‬
‫لڙڪاڻي مان سيڙجي جشن ’روح رهاڻ‘ ڏسڻ ويا هئاسون‪ .‬مون سان‬
‫گڏ رسول بخش سولنگيَء )بعد ۾ پروفيسر ۽ گپپورنمينٽ ڊگپپري ڪاليپپج‬
‫لڙڪاڻي جپپو پرنسپپپال( کپپان علوه منهنجپپو همپپراز‪ /‬همرفيپپق‪ /‬ادبپپي‬
‫محفلن ۽ راڳ رنگ ۾ شرڪت ڪرڻ واسطي جيري لِء ٻڪري نه پر ُاٺ‬
‫ڪهندڙ دوست مرحوم نذير احمد پيرزادو به ساڻ هو‪ .‬بسنت هپپال جپپو‬
‫نظارو ڪنهن خوبصورت خيال ۽ خپپواب جيپپان ل ڳي رهيپپو هپپو‪ .‬هپپال ۾‬
‫اندر مختلف شهرن کان آيل شاگردن ۽ شپپاگردياڻين جپپي چهپپرن تپپي‬
‫جشن جي حوالي سان ڇا ته سرهائي ۽ سپپهائي هئي! اصپپل ٻهپپه ٻهپپه‬
‫پئي ٻريا‪ .‬منهنجي آڏو واري قطپپار ۾ هپڪ تکپپن نقپپش واري مهمپپان بپپه‬
‫هئي‪ ،‬جنهن جا مهانڊا انڊيپپن ادا ڪاره نرگپپس جهپڙا هئا ۽ سپپندس نپپالو‬
‫خوشبو )سپپندس نپپالي جپپي هپپم معنپ ٰي( هپپو‪ .‬اهپپو بپپه سپپندس ڪنهپپن‬
‫ساهيڙيَء جي واتان بار بار ُاچارجڻ ڪري معلوم ٿيو هو‪ .‬ڇا ته سندس‬
‫گهاٽپپا‪ ،‬وڏا ڪارا ڀنڀپپا وار هيپپا جي ڪي سپپندس رئي ۾ نپپه پئي ماپيپپا‪ .‬ان‬
‫نظاري کي ڏٺي ورهيه گذري ويا‪ .‬بقول ڀٽائي‪:‬‬
‫”ڏٺي ڏ ينهن ٿيام‪ُ ،‬ڪهه ڄاڻان ڪهڙا پرين‪“.‬‬
‫جشن روح رهاڻ جو نظارو مون کي هڪ سچي خواب جيان ياد آهي ته‬
‫ان جشن ۾ ڪيئن هڪ پيپپر مپپرد )عبپپدالڪريم گپپدائي( خپپاص طپپور تپپي‬
‫جيڪب آباد کان جشن ’روح رهاڻ‘ ۾ پنهنجي هڙ جي آسري حصپپو وٺپپڻ‬
‫لِء ڪهي آيو هو‪.‬‬
‫سنڌ يونيورسٽيَء جي شاگردن مٿپپان )‪ 4‬مپپارچ ‪1967‬ع تپپي(‪ ،‬جي ڪب‬
‫آباد ۾ ‪1960‬ع ۾ ڊپٽي ڪمشنر طور رهندڙ ۽ ‪1967‬ع ۾ حيدرآباد ڊويپپزن‬
‫جي ڪمشنر رهندڙ‪ ،‬هڪ ڪوتاه قد ۽ بي رحم شپپخص‪ ،‬مسپپرور حسپن‬
‫جي حڪمن تي گولين جي مينهن وسڻ کي مشڪل سان سپپال گپپذريو‬
‫هو ۽ سنڌين جا زخم ۽ ماتم‪ ،‬اڃا نوان ۽ تازا هئا‪.‬‬
‫ٻوليَء خاطر شهيد ٿي ويل ڳڀرو شاگردن جي والدين جي دليپپن مپپان‬
‫اڃا سپپندن پٿپر )تڏو( بپپه ڪو نپپه کنيپپو ويپو هپپو‪ .‬اهپڙي سپپمي ۾ چپاچو‬
‫عبدالڪريم گدائي اسٽيج تي آيو ۽ پنهنجو گيپپت‪ /‬نظپپم بعنپپوان ”پکپڙا ۽‬
‫پنهوار“ پڙهندي جڏهن هنن مصرعن تي آيو‪:‬‬

‫ماُء مپپپپٺپپپپيَء جون لپپپپوليپپپپپپون سپپپپپپاڳيپپپپپپپون‪،‬‬
‫َ‬
‫ٻپپپولپپپپيَء خاطپپپپپپپپپر گپپپپپپپپپوليپپپپپپون ساڳيپپپپپپون‪.‬‬
‫سوريَء جا سينگار اڃا ڀي ساڳيا ڙي!‬
‫ڇال ڏئپپپپپپپپپپپپي اڄ جاڳيپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپپا ڇورا‪،‬‬
‫ڪپپپپپپپوٽ ڪپپپپپپپپنپپپپپپدا سپپپپپي ڀپپپپپپورا ڀپپپپپپپپپپپورا‪،‬‬
‫سورهيه سر کان ڌار اڃا ڀي ساڳيپا ڙي!!‬
‫ته سامعين کيس انهن مصرعن کان اڳتي وڌڻ ئي ڪو نه پئي ڏنو‪.‬‬
‫جشن ۾ شريڪ ٿيندڙن کان اهو نظارو ڪيئن وسپپريو هونپپدو تپپه جڏهپپن‬
‫شاگردن ۽ شاگردياڻين‪” ،‬واهه واهه!“ ”ٻيهپپر چئه!“‪” ،‬ٻيهپپر چئه!“ جپپا‬
‫ُاڀ ڦاڙيندڙ نعرا هڻي تاڙيون وڄايون هيون‪ .‬تڏهن شپپاعر )عبپپدالڪريم‬
‫گدائي( اسپپٽيج تپپي روئي ڏنپپو هپپو ۽ ڪيپپترن ئي دردمنپپد دليپپون رکنپپدڙ‬
‫سامعين جي اکين جا بند پڻ ڀڄي پيا هيا‪ .‬ان ڳالهه کپپي ورئي ڪجهپپه‬
‫ورهيه ٿي ويا‪.‬‬
‫لڙڪاڻي جي جناح باغ ۾ هڪ وڏو مشاعرو ٿيو هو‪ .‬جنهن ۾ عبپپدالڪريم‬
‫گدائي جڏهن شعر پڙهڻ آيو‪ ،‬تڏهن هن غريب شاعر جا ڏند‪ ،‬ڪنهن بپپي‬
‫قدر ۽ بي وفا محبوبا جيپپان‪ ،‬سپپندس سپپاٿ ڇڏي چ ڪا هيپپا ۽ رعشپپو )‬
‫‪ (Parkinson‬هئڻ ڪري سندس هٿ ڏڪي رهيپپا هيپپا‪ .‬ان وقپت مپون‬
‫کي سنڌ جي رنگين ڪلم شاعر استاد بخاريَء جپپو هپپي شپپعر يپپاد پيپپو‬
‫هو‪.‬‬
‫پپپپپپپپپپپوڙهپپپپپپپپو ماڻپپپپهپپپپو‪ ،‬ڏڪپپپپنپپپپپپپپدڙ هپپپپپپٿ‪،‬‬
‫بيهاري پارو‪ ،‬مان بي چين َال جي اهڙو‪.‬‬
‫ٽيون دفعو مون عبدالڪريم گدائيَء کي قائد عوام ذوالفقار علپپي ڀٽپپي‬
‫جي نئون ديرو واري بنگلي تي مرحپپوم سپپردار پيپپر بخپپش ڀٽپپي سپپان‬
‫ويٺل ڏٺو‪ .‬تن ڏينهن ۾ جناب ذوالفقپپار علپپي ڀٽپپي جپپي همشپپيره ممتپپاز‬
‫بيگم لهور ۾ وفات ڪري وئي هئي ۽ ڀٽو صاحب سپپندس ميپت ک ڻائي‬
‫اچي پنهنجي اباڻي قبرستان ۾ دفن ڪرائي هئي‪ .‬ان ڪري تڏو به نئون‬
‫ديپپري واري بنگلپپي ۾ وڇپپايو ويپپو هپپو‪ .‬چپپاچو عبپپدالڪريم گپپدائي ان‬
‫سلسلي ۾ سردار پير بخش خان ڀٽپپي سپپان عپپذرخواهي ڪرڻ لِء آيپپو‬
‫هو‪ .‬سردار پير بخش ڀٽي جو هڪ تعلق ضلع جيڪب آباد سان به رهيو‪،‬‬
‫ڇاڪاڻ ته سندس زمينون ڳوٺ ”دوداپور“ تعلقپپو ڳڙهپپي خيپپرو ضپپلع‬
‫جيڪب آباد ۾ هيون ۽ اڃا تائين آهن‪.‬‬

‫منهنجپپي چپپوٿين غائبپپانه ملقپپات چپپاچي عبپپدالڪريم گپپدائيَء سپپان‬
‫مئي ُپڄا ڻان ٿپپي‪ ،‬جڏهپپن سپپندس ننڍپ پڻ جپپي ه پڪ‬
‫‪1980‬ع ۾ سپپندس ُ‬
‫دوست شڪارپور جي رهواسي ۽ انڊس گلس فيڪٽپپري حيپپدرآباد جپپي‬
‫مالڪ ۽ ليکڪ سرڳواسي لوڪرام ڏوڏيجا پ ُپپوني انڊيپپا مپپان ه پڪ ڪتپپاب‬
‫”سڪارٿو سفر“ )جپان‪ ،‬هانگ ڪانگ‪ ،‬سپپينگاپور‪ ،‬ٿپپائلينڊ ۽ فلپپپائين جپپو‬
‫مهڙ ۾ ”ڪتاب جو مقصد“‬
‫سفرنامو( شايع ڪيو هو‪ .‬پنهنجي ڪتاب جي ُ‬
‫نالي سان سندس مقدمو لکيل آهي‪ .‬جنهن ۾ موجپپوده هندسپپتان جپپي‬
‫حالتن جو ذڪر ڪندي ڪاڪو لوڪرام ڏوڏيجپپا‪ ،‬صپپفحي ‪ 8‬تپپي پنهنجپپي‬
‫ننڍپڻ جي يار عبدالڪريم گدائيَء کي هن طرح ياد ڪري ٿو‪:‬‬
‫”بيروزگاري‪ ،‬پاس خاطري‪ ،‬رشوت ۽ اسٽرائيڪن ملڪ کي ڊانپپوان ڊول‬
‫ڪري ڇڏيو آهي‪ .‬چوڌاري آ رات انڌيري‪ ،‬اونده ڪ ڪاري‪ ...‬ملپڪ جپپو ڪ ڪو‬
‫”اوهي واهي“ ڪونهي‪ .‬خود غرضي‪ ،‬نفرت ۽ ڪلفت جي باهه ۾ ڀپپارت‬
‫”ڀسم“ ٿي رهيو آهي‪ .‬ان وقت پنهنجپپي ننڍپ پڻ جپپي ”يپپار“ عبپپدالڪريم‬
‫گدائي جي هڪ التجا ٿي ياد اچي‪“.‬‬
‫”هپپن سپپڙنپپدڙ ٻپپرنپپدڙ ڌرتپپي تپپپپپي‪ ،‬ڪپپا رحپپپمپپت جپپي‬
‫بپپرسپپات ٿئپپي‪،‬‬
‫سپپک جپپو سپپج ُاڀپپاري يپپارو‪ ،‬ڪا امپن سڪپون جي رات ٿئي‪،‬‬
‫ڪپپو ُ‬
‫اڄ پيار جي ساگر مان ساٿي‪ ،‬ڪي پريت جي مئه جا جام ڀريون‪،‬‬
‫هپپن پيپپار جپپي پيپپاسپي ُدنيپپا ۾‪ ،‬اڄ رسپپپم محبپپت عپپام‬
‫ڪپريپپون‪“.‬‬
‫چاچي عبدالڪريم گدائيَء سان منهنجي پنجيپپن ملقپپات بپپه ل ڙڪاڻي‬
‫جي باڪمال شاعر ۽ انسان دوست هري ”دلگير“ جپپي ڪتپپاب ”چولپپو‬
‫منهنجي چڪ ۾“ جي ذريعي سان ٿي‪ .‬هري دلگير جو هپپي ڪتپپاب سپپنڌ‬
‫جي ڄاتل سپپڃاتل اديپپب ”نپپاز“ سپپنائي پهريپپون دفعپپو سپپنڌ ۾ ‪1990‬ع‬
‫ڌاري سنڌي ساهت گهر حيدرآباد طرفان شايع ڪيو هو‪.‬‬
‫سرڳواسي هري ”دلگير“ پنهنجي آتم ڪٿا ”چولو منهنجي چڪ ۾“ جپي‬
‫صفحي ‪ 65‬تي پنهنجون ياديون ساريندي لکي ٿو‪:‬‬
‫”شڪارپور ۾ رحيم بخش سومرو منهنجپپو دوسپپت‪ ،‬جپپو ٺيڪيپپدار هپپو ۽‬
‫منهنجي هوندي ئي وزير ٿيو‪ .‬فيض محمد سپپومرو )ٺيڪيپپدار( بپپه دلپپبر‬
‫دوست هو‪ .‬سندس اوطاق لکي در جي ايراضيَء ۾ هئي‪ .‬جيڪب آباد ۾‬
‫بر ڪت علپپي آزاد ۽ عبپپدالڪريم گپپدائيءَ جپپي صپپحبت نصپپيب ٿينپپدي‬
‫هئي‪“.‬‬

‫‪ 20‬ڊسمبر ‪1971‬ع تي جڏهن قائد عوام ذوالفقار علي ڀٽپپو‪ ،‬پاڪسپپتان‬
‫جو صدر بڻيو ته سندس حڪومت کي عوامي راڄ سڏيو ويپپو‪ .‬عپپوامي‬
‫دور کي ڏسي‪ ،‬سنڌ جي هن عوامي شاعر )گدائي( پنهنجي نظپپم ۾ بپپي‬
‫اختيار چئي ڏنو‪:‬‬
‫مپپبپپارڪپبپپاد جپپو هپپپن ديپپپپس ۾ جمپپهپپوريپپت آئپپي‪،‬‬
‫ذوالپپفپپقپپار علپپي کپپي اڄ ڏيپپن ٿپپا‪ ،‬وڻ بپه تپه واڌائي‪.‬‬
‫”صپپپدر ڀپپٽپپپو“ وري هپن قپپپپوم جپپپو‪ ،‬اڳواڻ ٿپپي آيپو‪،‬‬
‫هپپو چنپپڊ جپپي‪ ،‬چپپانپپڊاڻ ٿپپي آيپپپو‪.‬‬
‫انپپڌيپپري رات ۾ ُ‬
‫فلق تي هڪ نئين سپج جي‪ ،‬اهو ڳاڙهاڻ ٿي آيپو‪.‬‬
‫عوامپپي راڄ جپپپپپي هپپپپن سپپپپاٿ جپو‪ ،‬سرواڻ ٿي آيپو‪.‬‬
‫مٽايو جنهن اچي هت مارشل ل جي نشانن کي‪،‬‬
‫زبان بخشي وري جنهن ديس وارن بي زبانن کي‪.‬‬
‫مرحوم عبدالڪريم گدائيَء جو پهريون شعري مجموعپپو ”سپپاڻيهه جپپا‬
‫سور“ ‪1965‬ع ۾ شايع ٿيپپو هپپو‪ ،‬جنهپپن کپپي پاڪسپپتان جپپي اديبپپن تپپي‬
‫مشتمل‪ ،‬خالص ادبي تنظيم ”رائٽرس گلڊ“ انعپپامي ڪتپپاب قپپرار ڏئي‪،‬‬
‫کيس هڪ هزار رپيا روڪ پڻ انعام طور ڏنو هئو‪.‬‬
‫رائٽرس گلڊ جو ريجنل سيڪريٽري ۽ سنڌي اردو اديبپپن جپپي وچ ۾ ه پڪ‬
‫مضبوط پل طور سڃاڻپ رکنپپدڙ سپپائين آفپپاق صپپديقي‪ ،‬پنهنجپپي آتپپم‬
‫ڪهاڻي ”صبح ڪرنا شام ڪا“ جي نالي سان لکي آهپپي‪ .‬جنهپپن ۾ هپپن‬
‫سنڌ جي عوامي شاعر ”گپپدائيَء“ جپپو ڪيپپترين جپپاين تپپي ذ ڪر ڪيپپو‬
‫آهي‪ .‬مثل سائين آفاق صديقي پنهنجي آتپپم ڪٿپپا جپپي صپپفحي ‪ 48‬تپپي‬
‫لکي ٿو‪:‬‬
‫”اپريل ‪1950‬ع مين هم نپپي اردو سپپنڌي ڪانفرنس ڪا انعقپپاد ڪيپپا‪.‬‬
‫جس مين بابپپائي اردو مولپپوي عبپپدالحق‪ ،‬پيپپر حسپپام الپپدين راشپپدي‪،‬‬
‫حڪيم اسرار احمد ڪريمي‪ُ ،‬استاد قمر جللوي‪ ،‬عبدالڪريم ”گدائي“‪،‬‬
‫سيد اظهر گيلني‪ ،‬شيخ ”راز“ اور اندرون سنڌ ڪي ڪئي دوسري اهل‬
‫ادب ني شرڪت ڪي‪“.‬‬
‫اهڙيَء طپپرح ‪ 23‬ڊسپپمبر ‪1953‬ع تپپي آفپپاق صپپديقيَء‪ ،‬شپپيخ ”ايپپاز“‪،‬‬
‫رشيد ڀٽي‪ ،‬۽ شيخ ”راز“ جي ذاتي ڪوششپپن سپپان‪ ،‬سپپکر ۾ هپڪ وڏي‬
‫عظيم الشان ”سنڌي ادبي ڪانفرنس“ ڪوٺائي هئي‪ .‬جنهن جي آخري‬

‫اجلس جي صدارت لڙڪاڻي جي مشهور شاعر هري ”دلگير“ درياني‬
‫ڪئي هئي‪ .‬ان ڪانفرنس جپپو ذڪڪڪر ڪنپپدي شپپاعرن ۾ سپپڀ کپپان اول‬
‫آفاق صديقي‪ ،‬اسان جي عوامي شاعر ”گدائي“ جو نالو ک ڻي ۽ لکپپي‬
‫ٿو‪ .‬هن ڪانفرنس جي تفصيلي روئيداد ڪراچيَء مان نڪرندڙ ه پڪ نپپج‬
‫ادبي رسالي ماهوار ”افڪار“ جي جنوري ‪1954‬ع واري شماري ۾ ڏنل‬
‫آهي‪.‬‬
‫رائٽرس گلڊ جو وجود ‪1959‬ع ۾ پيو ۽ عبدالڪريم ”گپپدائي“ شپپروعاتي‬
‫سال ۾ ان جو ميمبر بڻيو‪ .‬سائين آفاق صديقي پنهنجپپي آتپپم ڪٿپپا جپپي‬
‫صفحي ‪ 61‬تي لکي ٿو‪:‬‬
‫”سنڌي اراڪين ڪي متفق فيصلي سي ريجن ڪا سپپيڪريٽري منتخپپب‬
‫هوا! اور دس برس تڪ بل مقابله منتخب هوتا رها‪ .‬شيخ ايپپاز‪ ،‬مپپولئي‬
‫ُ‬
‫شپپيدائي‪ ،‬شپپيخ ”راز“‪ ،‬رشپپيد ڀٽپپي‪ ،‬عبپپدالڪريم ”گپپدائي“ اور ڪئي‬
‫ل قلم ڪي تعاون سي سکر سب ريجن ني گلڊ ڪي وقپپار‬
‫دوسري اه ِ‬
‫ڪو چار چاند لگا ديئي‪“.‬‬
‫سائين آفاق صديقي جيڪب آباد‪ ،‬شڪارپور ۽ لڙڪاڻي ۾ ٿيل مشاعرن‬
‫جو ذڪر ڪندي هڪ دفعپپو ٻيهپپر عبپپدالڪريم ”گپپدائي“ جپپي ڪوششپپن‬
‫سان جيڪب آباد ۽ ڪنڌ ڪوٽ ۾ ٿيپپل مشپپاعرن بپپابت صپپفحي ‪ 55‬تپپي‬
‫لکي ٿو‪:‬‬
‫”سکر مين هم ني انجمن فروغ ادب ڪي زيپپر اهتمپپام جپپو ب پڙي ب پڙي‬
‫مشاعري منعقد ڪيئي ان ڪا اثر آس پاس ڪي شپپهرون پپپر ڀپپي پ پڙا‪.‬‬
‫مثل ڪن ڌڪوٽ جيسپپپي ُدور افتپپپاده قصپپپبي ميپپپن سپپپنڌي اور اردو‬
‫مشاعرون ني بين اللساني مشاعرون ڪو ڪامياب بنايا‪ .‬جي ڪب آبپپاد‬
‫مين نگهت عارف‪ ،‬عبدالڪريم ”گدائي“‪ ،‬ڪاظمي اور ذ ڪي خپپان نپپي‬
‫ادبي ڪانفرنسون اور ڪل پاڪستان مشاعرون ڪي فضا پيدا ڪي‪“.‬‬
‫اهو آفاق صديقي ئي هيو‪ .‬جنهن ذاتي دلچسپي وٺي‪ ،‬رائٽرس گلڊ جپپي‬
‫پليٽ فارم تان عبدالڪريم گدائي لِء تاحيپپات مپپاهوار ه پڪ سپپؤ روپيپپه‬
‫وظيفو مقرر ڪرايو هو‪.‬‬
‫هڪ دفعپپي سپپائين آفپپاق صپپديقيَء پنهنجپپي بفپپر زون ڪراچي پءَ واري‬
‫رهائش گاهه تي ڪچهري ڪندي هڪ وڏي اهم ڳالهه هن طرح ڪئي‪:‬‬
‫عروج وارو زمانو هو‪ .‬اسان سان گڏ اوڀپپر پاڪسپپتان‬
‫”رائٽرس گلڊ جي ُ‬
‫هيپپا‪ .‬انهپپن ۾ بنگپپالي‬
‫چونڊ اديب ۽ شاعر به رائيٽرس گلڊ جپپا ميمپپبر ُ‬
‫جا ُ‬
‫ميمبرن منجهان هڪ ڪوي جسيم الدين به هو‪ .‬ڪوي جسيم الدين جي‬

‫هو ڪنهن به انسان جي احساسپپن کپپي زخمپپي‬
‫طبيعت اهڙي هئي جو ُ‬
‫ٿيندو ڏسي مغموم ۽ ملول ٿي ويندو هپپو‪ .‬ڪوي جسپپيم الپپدين سپپنڌي‬
‫ٻوليَء جي عوامي شاعر ”گدائي“ جي شاعريَء بابت راِء ڏينپپدي چيپپو‬
‫ته؛ ”ان حقيقت جي باوجود جو آئون سپپنڌي ڪونه ڄا ڻان ۽ نپپه ڪي‬
‫سمجهه ۾ ايندي اٿم پر جڏهن هي پير مرد پپپر جپپوان دل رکنپپدڙ شپپاعر‬
‫”گدائي“ پنهنجو شعر ۽ ڪلم پڙهي ٿو ته سندس ڪلم جپپي روشپپنيَء‬
‫جو اولڙو سپپندس چهپپري کپپي جي ڪا رونپپق بخشپپي ٿپپو‪ ،‬اهپپو ڏسپپي آُء‬
‫محسوس ڪندو آهيپپان تپپه سپپندس ڪلم ڪيپپترو نپپه پ ُپپر اثپپر ۽ پرتپپاثير‬
‫هوندو آهي‪“.‬‬
‫”گدائي“ پنهنجي دور ۽ وقپپت جپپو پهريپپون عپپوامي شپپاعر هپپو‪ ،‬جنهپپن‬
‫پنهنجي هم عمپپر ۽ همعصپپر شپپاعرن جپپي وچ ۾ ويهپپي جي ڪا شپپاعري‬
‫ڪئي ۽ پنهنجي دور جي شاعرن کان هٽي زنپپدگي ۽ ان سپپان لڳاپيپپل‬
‫مسئلن جي باري ۾ سوچيو‪ ،‬غور ۽ فڪر ڪيو‪ .‬زياده انپپداز ۾ محسپپوس‬
‫ڪڪڪري پنهنجپپي شپپاعري ۾ انهپپن کپپي لفظپپن جپپو روپ ڏئي‪ ،‬پنهنجپپي‬
‫شپپاعري کپپي نپپواڻ ڏينپپدي‪ ،‬حقيقپپي معنپپائن ۾ عپپوامي شپپاعري ڪئي‪.‬‬
‫گپپدائيءَ مظلپپوم‪ ،‬پيڙيپپل طبقپپي ۽ ن ڌڻڪن مپپاڻهن جپپي جپپذبن جپپي‬
‫ترجماني ڪئي‪ .‬سپپندس شخصپپيت ۽ شپپاعريَء جپپي بپپاري ۾ سپپنڌ جپپو‬
‫عوامي شاعر مرحوم نياز همايوني ”گوندر گذاريو ڪاپڙي“ ۾ هيئن راِء‬
‫زن آهي‪:‬‬
‫”محترم عبدالڪريم ”گدائي“ منهنجو همعصر شاعر آهپپي‪ .‬هپپن بپپزرگ‬
‫سنڌي شاعريَء کي عظمت بخشڻ لِء جي ڪي ڪشپال ڪڍيپپا آهپن‪ ،‬تپن‬
‫جي عيوض کيپپس ”رومپپانوي“ شپپاعر‪” ،‬عپپوامي“ شپپاعر‪” ،‬قپپومي“ ۽‬
‫”انقلبي“ شاعر جي حيثيت حاصل ٿي چ ڪي آهپپي‪ .‬هپپن پنهنجپپي درد‬
‫کي وطن جي حب ۾ شامل ڪري‪ ،‬پنهنجي صداقت جو ثبوت ڏنو آهپي‪.‬‬
‫تنهن نعمت کان ته اسان جا ُپراڻا شاعر اڃا تائين محروم آهن‪ .‬اسپپان‬
‫کي هن جهوني جوڳيَء جي جوان خلوص تي سدائين فخر رهندو‪“.‬‬
‫ڪهڙو شاعر آهي جنهن جي دل ڪنهن سان نه اٽڪي ۽ ڦاٿي هجپپي؟!!‬
‫ڪهڙي دل آهي‪ ،‬جنهن جو لنگهپپه‪ ،‬پيپپار جپپي گپپس تپپان نپپه ٿيپپو هجپپي‪.‬‬
‫ڪهڙي دل آهي جنهن پيار جپپو پاسپپو ڏٺپپو ئي نپپه هجپپي؟! اهپڙي طپپرح‬
‫چاچو گدائي به پنهنجي دل سنڌ جي ه پڪ لپپوڪ فن ڪاره ۽ رسپپيلي آواز‬
‫جي ملڪه ۽ مالڪا مائي الهپپه رکيپَء سپپان اٽ ڪائي ۽ ڦاسپپائي ويٺپپو ۽‬
‫گدائيَء جي الهه رکي سان راز و نياز ۽ محبت جي ڳالهه ته اڃا تائين‬

‫سنڌ جي جهونن ماڻ هن جي واتان ُڪوڙين ڪنين ٻڌجي پئي‪ .‬شايد مائي‬
‫الهپپه رکپپي بپپه پنهنجپپي پيپپار کپپي دوام بخشپڻ لِء‪ ،‬يادگپپار رکپڻ خپپاطر‬
‫”گدائيَء“ جا ڪلم ڳائيندي هئي‪.‬‬
‫عبدالڪريم گدائيَء جي تصنيف ”خانڳڙه کان جيڪب آباد تائين“‪ ،‬ضلع‬
‫جيڪب آباد متعلق اهم دسپپتاويز جپپي حيپپثيت رکپپي ٿپپي‪ .‬ڪتپپاب پڙهپڻ‬
‫وقت عبدالڪريم گدائيَء کي جس ڏيڻو پوي ٿو ته کيس ڪتاب لکڻ لِء‬
‫ڪيڏي وڏي محنپپت ۽ جپپاکوڙ ڪرڻڪڪڪي پئي هونپپدي‪ .‬تنهپپن هونپپدي بپپه‬
‫مذڪوره ڪتاب جي ورق گرداني ڪندي ڪي ڳالهيون‪ ،‬ڪي واقعپپا اڻ‬
‫ُپورا ۽ اڌورا محسوس ٿين ٿا‪ .‬چند مثال هيٺ ڏجن ٿا‪:‬‬
‫)‪ (1‬جيڪب آباد ضلعي سان تعلق رکندڙ مرحوم محمپپد اميپپن کوسپپي‬
‫بابت ڪا خاص ڄاڻ ڪا نه ڏني وئي آهي‪ .‬گدائي جي معلومات کان تپپه‬
‫سنڌي ادبي بورڊ جي موجوده ايگزيڪٽو ڊائريڪٽر ۽ سپپنڌي ٻپپوليَء جپپي‬
‫نامور اديب غلم رباني آگري جي ڪتاب ”جهڙا گپپل گلب جپپا“ حصپپي‬
‫ٻئي ۾ وڌيڪ معلومات ڏنل آهي‪ .‬مرحوم محمد امين کوسپپو‪ ،‬زمينپپدار ۽‬
‫سياستدان هجڻ سان گڏ هڪ قلمڪار به هو‪ .‬ان جو ذڪر ڪرڻ ضروري‬
‫هو‪.‬‬
‫)‪ (2‬مرحوم گدائي پنهنجپپي ڪتپپاب صپپفحي ‪ 34‬تپپي ”ابتپپدائي تعليمپپي‬
‫ادارا“ جي عنوان سان جيڪب آبپپاد شپپهر جپپي درس گپپاهن جپپو ذ ڪر‬
‫ڪري ٿو جن ۾ اردو پرائمري اسڪولس ۾ ”حميديه“ پرائمري اسپپڪول‬
‫جو ذڪر ڪري ٿو‪) .‬حميديه هاڻي گرلس هائي اسڪول آهي(‪ .‬مرحوم‬
‫گدائي اهو ڪو نه لکيو آهي ته هن اسڪول تپپي ”حميپپديه“ نپپالو ڪيئن‬
‫پيپپو؟ حقيقپپت هي پَء آهپپي تپپه ‪1947-48‬ع ۾ جي ڪب آبپپاد ضپپلعي جپپو‬
‫ڪليڪٽپپر )ڊپٽپپي ڪمشپپنر( مرحپپوم عبدالحميپپد خپپان ٿپپي آيپپو‪ .‬مرحپپوم‬
‫عبدالحميپپد خپپان جپپو لڙو تعليمپپي ادارن ڏانهپپن ججهپپي انپپداز ۾ هپپو‪.‬‬
‫سندس تعلق هندوستان جي مسلم ڀوپال سان هو ۽ والي رياست هپپز‬
‫هائينيس نواب حميدالله خان ڀوپال جي نالي پٺيپپان اس پڪول جپپو نپپالو‬
‫حميديه رکيائين‪ .‬اهو ساڳيو عبدالحميد خان‪ ،‬جڏهپن ”ون يپپونٽ“ جپپي‬
‫دور ۾ خيرپور ڊويزن جو ڪمشنر ٿي آيو‪ ،‬تڏهپپن پرا ڻي سپپکر ۾ ٽ ڪري‬
‫تپپي اڏيپپل اسپپلميه ڪاليپپج جپپي ترقپپي ۽ تعميپپر ۾ وڏو ‪ Interest‬ورتپپو‬
‫هئائين‪.‬‬
‫)‪” (3‬خانڳڙهه کان جيڪب آباد تائين“ جي صفحي ‪ 64‬تپپي ه پڪ ابهپپام‬
‫واري ڳالهه لکيل آهي‪” :‬سال ‪1963‬ع ۾ ُٺل ۽ جيڪب آباد تعلقپپن جپپي‬

‫چپپونڊ ۾ خپپان صپپاحب سپپردار خپپان جپپي‬
‫صوبائي اسميبلي جي ضمني ُ‬
‫مقابلي ۾ احمد ميان سپپومرو مغربپپي پاڪسپپتان اسپپيمبلي تپپي ميمپپبر‬
‫چونڊيو ويو‪ .‬جيڪا جاِء اوستي در محمد جپپي صپپوبائي وزيپپر ٿي پڻ سپپان‬
‫خالي ٿي هئي‪ “.‬هتي سوال ُاڀري ٿو ته اوستو ُدر محمد جڏهن صوبائي‬
‫وزير مقرر ٿيو ته پوِء سپپندس اسپپميبليَء جپپي سپپيٽ ڇپپو خپپالي ٿپپي؟‬
‫وزارت جو اسيمبليَء جي سيٽ ڇڏڻ سان ڪهڙو تعلق‪.‬‬
‫اصل ڳالهه هيَء آهي ته ‪1962‬ع ۾ پاڪستان جپپي صپپدر جنپپرل ايپپوب‬
‫ق هيپَء بپپه هئي‬
‫خان جڏهن ملڪ کي نئون آئين ڏنو ته ُان آئين ۾ هڪ ِ‬
‫ش ِ‬
‫ته جيڪو به اسيمبلي ميمبر )صوبائي چاهي قومي( وزير ٿيڻ چاهينپپدو‬
‫ته ُاهو اسيمبليَء جو ميمبر نه رهنپپدو‪ .‬وزارت حاصپپل ڪرڻ لءِ کيپپس‬
‫پنهنجي اسميبليَء واري سيٽ ڇڏڻي پوندي‪ .‬انهي قپپانون هيپپٺ جنپپاب‬
‫ذوالفقار علي ڀٽي ‪1963‬ع ۾ پنهنجي نئون ديرو‪ ،‬لڙڪاڻي واري قومي‬
‫هو بپپه ايپپوب خپپان جپپي‬
‫اسيمبليَء جي سيٽ خالي ڪئي هئي‪ ،‬ڇو جو ُ‬
‫ڪابينا جو اهم ميمبر هو‪ .‬جناب ذوالفقپپار علپپي ڀٽپپي جپپي خپپالي ڪيپپل‬
‫سيٽ تي سردار پير بخش ڀٽپپو مرحپپوم قپپومي اسپپيمبليءَ جپپو ميمپپبر‬
‫چونڊيو ويو هو‪.‬‬
‫)‪ (4‬مذڪوره ڪتاب جي صفحي ‪ 66‬تي لکيل آهي‪” :‬ضپپلع جپپون ُاهپپي‬
‫شخصيتون جيڪي سنڌ ۽ مغربي پاڪستان گورنمينٽ ۾ وزير هيون“‬
‫)‪ (1‬مرحوم شهيد الله بخش سومرو‬
‫)‪ (2‬ڊاڪٽر هيمنداس‬
‫)‪ (3‬حاجي مول بخش سومرو‬
‫)‪ (4‬مسٽر ُدر محمد اوستو‬
‫پهرين ڳالهه ته مرحوم کي شهيد ۽ شپپهيد کپپي مرحپپوم لک پڻ‪ ،‬ڪجهپپه‬
‫عجيب لڳي ٿو‪ .‬پر شهيد الله بخش سومرو ته پاڪستان ٺه پڻ کپپان بپپه‬
‫اٽڪل ‪ 9-10‬سال اڳ سنڌ جپپو پهريپپون وزيراعظپپم هپپو‪ .‬ننڍي کنپڊ جپپي‬
‫ورهاڱي کان اڳ ۾ ۽ پاڪستان ٿيڻ کان پوِء ‪1955‬ع تپپائين صپپوبن جپپي‬
‫مکيه وزيرن کي وزير اعل ٰي نه پر وزيراعظم چيپپو وينپپدو هپپو‪1955 .‬ع‬
‫مپپک وزيپپر‬
‫کانپوِء جڏهن ون يونٽ ٺهيو ته صوبي مغربي پاڪستان جي ُ‬
‫کپپي وزيراعل پ ٰي چيپپو ويپپو‪ .‬بهرحپپال شپپهيد اللپپه بخپپش سپپومرو‪ ،‬سپپنڌ‬
‫حڪومت ۾ رڳو وزير ڪو نه هو‪ .‬جيئن مذڪوره ڪتاب ۾ لکيل آهي‪.‬‬

‫اه پڙي طپپرح مپپول بخپپش سپپومرو صپپاحب صپپوبائي وزارت کانسپپواءِ‬
‫مرڪزي وزير به رهيو هو‪ُ .‬ان ڪري سندس مرڪزي وزارت جو ذ ڪر‬
‫ڪرڻ ضروري هو‪.‬‬
‫)‪ (5‬جيڪب آباد ۾ سال ‪1951‬ع ۾ بزم ادب طرفپپان ”‪-13‬سپپنڌي ادبپپي‬
‫ڪڪڪانفرنس“ منعقپپد ٿپپي هئي جنهپپن جپپو ذڪڪڪر مپپذڪوره ڪتپپاب جپپي‬
‫صفحي ‪ 71‬تي آهي‪:‬‬
‫”هن بزم )بزم ادب( جو عظيم ۽ زنده جاويپپد ڪارنپپامو جي ڪب آبپپاد ۾‬
‫منعقد ڪرايل جميعت الشعراِء سنڌ جي‪-13 ،‬سپپنڌي ادبپپي ڪانفرنس‬
‫آهي‪ ...‬جيڪب آباد جهڙي خشڪ سر زمين تي هپپن عظيپپم ۽ عاليشپپان‬
‫دو روزه ڪانفرنس جو انعقاد جنهن ۾ ساري سنڌ مان آيپپل چپپوٽيَء جپپا‬
‫اديب‪ ،‬مورخ‪ ،‬دانشور ۽ شعراِء ڪلم شريڪ ٿيا‪ .‬ڊاڪٽر دائود پوٽي کپپان‬
‫وٺي مولئي شيدائي تائين ۽ رشيد لشپپاري کپپان وٺپپي منظپپور نقپپويَء‬
‫تائين نال ڏنا ويا آهن‪ .‬مصنف فقط مشپپهور ۽ وڏن مپپاڻهن جپپا نپپال ڏنپپا‬
‫آهن‪ .‬حالنڪ انهيپَء مشپاعري ۾ نپالي وارا شپاعر جنپاب سپيد احسپن‬
‫الهاشمي‪ ،‬مشهور رنگين ڪلم شاعر ”اسپپتاد“ بخپپاري بپپه شپپريڪ ٿيپپا‬
‫هئا‪ .‬هڪ دفعپپي ”ُاسپپتاد“ بخپپاري مپپون کپپي جي ڪب آبپپاد واري انهيپَء‬
‫مشاعري جي روئيپپداد ٻڌائينپپدي چيپپو هپپو تپپه ”اهپپو مشپپاعرو منهنجپپي‬
‫شاعراڻي زندگيَء جو ُان ڪري به يادگار آهي ته مپپان ُان مشپپاعري ۾‬
‫پهريون ڀيرو شريڪ ٿيو هوس‪ .‬اله پڙ جپپواني هئي ۽ پهريپپون دفعپپو وڏن‬
‫شاعرن جي روبرو ۽ موجودگيَء ۾ شعر پڙهڻ جي تصپپور سپپان ئي دل‬
‫گاؤن مائون ٿيڻ لڳي هئي‪ .‬جڏهن احسن الهاشميَء شعر پڙهيو ته ڇپپا‬
‫ته کيس داد مليو هپپو!! سپپيد احسپن الهاشپپميَء کپپي ٻڌنپپدڙن طرفپان‬
‫ملندڙ داد ڏسي دل ۾ چيم ته ”ٺهيو مان شعر ڪو نه پڙهندم‪ .‬شاعر تپپه‬
‫ههڙو! ههڙي شاعري ٻڌي‪ ،‬مان واري شاعريَء کي ڪير ”داد“ ڏينپپدو؟‬
‫مون دل ۾ پڪو پهه ڪيو هو تپپه اڄپپوڪي رات خيپپر سپپان گپپذري‪ .‬مپپان‬
‫شاعريَء کان بنهه بانِء ڪئي‪ “.‬جڏهن مون اسٽيج تي ترنم سان شعر‬
‫پڙهيو ته ڪجهه ”داد“ مليپپو‪ .‬ايمانپپداريَء جپپي ڳالهه هيپءَ اٿئي نپپذير‬
‫صاحب! ته ان مشاعري ۾ سپپيد احسپپن الهاشپپميَء کپپان وڌيپڪ نپپه تپپه‬
‫ڪنهپپن جپپو شپپعر لڳ ڪو هپپو نپپه ڪ ڪو ڪنهپپن کپپي ايپپترو داد مليپپو هپپو‪“.‬‬
‫مذڪوره مشاعري ۾ نواز علي نياز جعفري ۽ هري درياني ”دلگير“ پپپڻ‬
‫لڙڪاڻي مان ڪهي ويا هئا‪ .‬مٿين شاعرن جو ذڪر ”نه“ ڪرڻ دل کپپي‬
‫ڪجهه ُ‬
‫کٽڪي ٿو‪.‬‬

‫ساڳيءَ طرح ‪ 15‬آگسٽ ‪1962‬ع تي جشن آزاديَء جپپي مپپوقعي تپپي‬
‫جيڪب آباد ۾ ٿيل آل مغربي پاڪستان سنڌي اردو مشاعري جو احوال‬
‫)صفحو ‪ (76‬ڪيو اٿپس‪ .‬ل ڙڪاڻي مپان فقپط ٽپن شپاعرن جپو ذ ڪر‬
‫ڪري ٿو؛ )‪ (1‬انجمن ترقي پسپپند مصپپنفين جپپو موجپپوده سپپيڪريٽري‬
‫جنرل مسلم ”شميم“‪ (2) ،‬شوڪت عابدي )ٻئي حپپال حيپپات ڪراچپپي‬
‫۾( ۽ )‪ (3‬بزم ادب لڙڪاڻي جي باني رضوي عبدالصمد ”ساز“‪ .‬انهيَء‬
‫کانسواِء لڙڪاڻي مان ٻيپپا اردو شپپاعر جهپڙوڪ ”نشپپتر“ فپپرخ آبپپادي‪،‬‬
‫ضپپمير ”جپپوڪر“‪ ،‬ديپپوان ”لطيپپف“‪ ،‬۽ اردو غپپزل جپپو باڪمپپال شپپاعر‬
‫”رمز“ شاهجهان پوري جن به پنهنجا شعر پڙهيپپا هئا ۽ ل ڙڪاڻي جپپي‬
‫”رمز“ شپپاهجهان پپپوري جپپي شپپعرن تپپه مغربپپي پاڪسپپتان جپپي وڏن‬
‫شاعرن جون وايون بتال ڪري ڇڏيون هيون‪ .‬يا مسلم شميم جي نظم‬
‫”مپپارئي ڪا ديپپس“ اردو شپپاعرن جپپي منهپپن ۾ گُهن پ َڊ وڌا هيپپا‪ .‬اه پڙي‬
‫شاهڪار نظم جو ذڪر ڪرڻ لزمي هو‪.‬‬
‫اهڙيَء طرح گدائي جو شعري مجموعو ”پکڙا ۽ پنهوار“ )اشاعت سال‬
‫‪1975‬ع ۾( ڪيپپترن ئي جپپاين تپپي حيپپرت ۾ وڌو‪ .‬زيپپر بحپپث ڪتپپاب ۾‬
‫صفحي ‪ 80‬تي هڪ نظم ”سپپنڌ پيپپارا وطپپن“ جپپي عنپپوان سپپان لکيپپل‬
‫سٽ لکيل آهي‪.‬‬
‫آهي‪ .‬جنهن جي هيٺان وري هڪ عجيب ِ‬
‫”تاريخ ‪ -1‬جولِء ‪1971‬ع تي ون يونٽ تپي لکيپو ويپو‪ “.‬خپبر نپپاهي تپه‬
‫گدائي صاحب جي لکڻ جو مقصد ڇپپا آهپپي؟ ڇا ڪاڻ تپپه پهريپپن جپپولِء‬
‫‪1970‬ع تي ون يونٽ ٽٽي چڪو هو ۽ سنڌ سرڪار ڪراچيَء ۾ قائم ٿي‬
‫چڪي هئي‪ .‬ان حالت ۾ ون يونٽ تي پهريپپن جپپولِء ‪1971‬ع تپپي نظپپم‬
‫لکڻ ڇا معن ٰي؟ اهڙيپَء طپپرح آزاد نظپپم واري حصپپي جپپي شپپروعات ۾‬
‫صفحي ‪ 71‬تي ”ڇا ڇا تو کي يار ٻڌايپپون؟“ جپي عنپوان سپان شپعبان‬
‫بخت جي آزاد نظم ”ڪجهه ته ٻڌايو“ جي جواب ۾ لکيو اٿس ۽ صپپفحي‬
‫‪ 75‬تي ”خاموش رهڻ مان ڇا ٿيندو؟“ جي عنوان سپپان ه پڪ ال پڳ آزاد‬
‫نظپپم وري شپپعبان بخپپت جپپي آزاد نظپپم ”خپپاموش رهپپو ۽ ڪجهپپه نپپه‬
‫ُڪڇو“ جي جواب ۾ لکيو اٿس‪.‬‬
‫خبر نه ٿي پوي ته شعبان بخت ”ڪجهه تپپه ٻڌايپپو“ ۽ ”خپپاموش رهپپو ۽‬
‫ڪ جهه نه ُڪڇو؟“ جهڙا آزاد نظم ڇو لکيا هئا ۽ ُاهي ڪٿي شايع ٿيا هيا‪.‬‬
‫گدائي پاڻ لکي ٿو؛ ”شعبان بخت جي جواب ۾“ ڪيترو نه سپپٺو ٿئي هپپا‬
‫جو شعبان بخت جا آزاد نظم يا انهن مان چند حصا لکپپي هپپا تپپه جيئن‬
‫جوابي شعر پڙهڻ جو لطف ماڻي سگهجي ها‪“.‬‬

‫محترم گدائي پنهنجپي ڪتپپاب ۾ ضپلع جي ڪب آبپپاد سپان تعلپق رکنپپدڙ‬
‫مشهور عالمن‪ ،‬اديبن ۽ شاعرن جو نالي ماتر به ذ ڪر نپپه ڪيپپو آهپپي‪.‬‬
‫حپپالنڪ ”گپپدائي“ جپپي ڪتپپاب شپپايع ٿي پڻ واري زمپپاني ۾ محپپترم غلم‬
‫رسول ڪلهپپوڙو ۽ محپپترم شپپعبان ”بخپپت“ بپپه ڪي نپپامعلوم ليکپڪ ۽‬
‫گمنام شاعر ڪو نه هيا پر انهن جو لکڻيون ان زمپپاني ۾ بپپه سپپنڌ جپپي‬
‫مختلف معياري رسالن ۾ شايع ٿينديون هيون‪.‬‬
‫اهڙيپَء طپپرح جي ڪب آبپپاد جپپي هپڪ سپپماجي ۽ ادبپپي ڪردار گوپپپال‬
‫)گئوپال( ”پرواني“ جي ادبي خدمتن جو ال پڳ ذ ڪر ڪرڻ ۽ فوٽپپو ڏي پڻ‬
‫ضروري هو‪ .‬گوپال پروانو اڄ ڪلهه انڊيا ۾ رهي ٿپپو‪ .‬اڄپپوڪي مپپاحول ۾‬
‫هر تڪبند شاعر‪ ،‬رات جي پيٽ ۾ لئي مان لٺ ڀڃي‪ ،‬قومپرست شپاعر‬
‫سڏرائڻ ۾ پورو آهي‪ .‬پر مرحوم گپپدائي جپپي گهپپٽ ۽ ٻوسپپٽ واري دور‬
‫جي شاعري پڙهي بي اختيار ٿي چوڻو پوي ٿو‪.‬‬
‫”گدائي ڪوڻ سڏاوي؟“‬
‫مٽيَء جو ڀانڊو ٺهيو ئي ڊهڻ ۽ مٽجڻ لِء آهپپي‪ .‬مٽيپَء جپپو هپپي ڀپپانڊو بپپه‬
‫ڊهي مٽيَء ۾ ملي مٽي ٿي ويو پر سندس لکيت زماني جي ورقپپن تپپي‬
‫اڃا پئي چمڪي‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 12:54 PM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫وتائي فقير جو جائنشين‪ :‬جمعو فقير‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬

‫وتائي فقير جو جائنشين‪ :‬جمعو فقير‬
‫سنڌي قوم سان الله پاڪ وڏا ڀال‪ /‬وڙ ڪيا آهن‪ .‬هن سونهن ۽ سچ جپپي‬
‫ڌرتيَء تي قدرت اهڙا ماڻهو به پيدا ڪيپپا‪ ،‬جيڪڪڪي پنهنجپپي ذهنپپي اڏام‪،‬‬
‫قول ۽ فعل جي ڪري اتم هئا‪ .‬پر اسپپان وٽ )سپپنڌي قپپوم ۾( چريپپا‪ /‬اڌ‬
‫مغزي‪ /‬ٽوٽڪائي جهڙا قبيح نال‪ ،‬کين لقب طور نصيب ٿيا‪.‬‬
‫ايران ۾ هڪڙو ڪردار پيدا ٿيپپو‪ .‬جنهپپن جپپو نپپالو مل نصپپر الپپدين هيپپو ۽‬
‫ايران يا فارس وارا‪ ،‬اڄ تائين مل نصر تي نپپاز ڪنپپدا اچپپن ٿپپا‪ .‬ان جپپي‬
‫ابتڙ‪ ،‬اسان وٽ وتائي فقير جهڙي داناَء ۽ ڏاهي ماڻهو‪ ‬کپپي چرچپپائي‪‬‬
‫طور سڃاتو ۽ ليکيو وڃي ٿو‪ .‬اڄ به سنڌ جي ڪنهن ڳوٺ‪ /‬شهر ۾ جتي‬
‫چند ماڻهو گڏ ٿين ٿا ۽ جڏهن کين ڳالهپپائڻ لِء موضپپوع نپپه ٿپپا ملپپن تپپه‬

‫چوندا آھن؛ “يار ڀل ڪو وتائي فقير جو ٽوٽ ڪو ئي ٻڌاِء!” معنپپى وتپپائي‬
‫فقير جهڙي داناَء ماڻهو‪ ‬کي کل ڀوڳ ڪندڙ مش پڪرو سپپمجهيو وڃپپي‬
‫ٿو‪ .‬وتائي فقير جي ڏاهپ ۽ دانشمنديَء جي قپپولن کپپي ٽوٽ ڪو‪ /‬لٽ ڪو‬
‫چٽڪو سمجهي ان تي کليو وڃي ٿو!!‬
‫گهڻا سال اڳ جي ڳالهه آهي‪ .‬هڪ ڏينهن پيپپر حسپپام الپپدين راشپپدي‪‬‬
‫وٽ‪ ،‬سندس جمشيد روڊ ڪراچي واري بنگلي بيت الضياُء ۾ ويٺو هيپپم‪.‬‬
‫ان ڪچهريَء ۾ سندس ننڍو ڀاُء پير احمد شاهه راشدي به موجپپود هپپو‪.‬‬
‫)پير احمد شاهه راشدي‪ ،‬پنهنجي ڀپپائرن جيپپان موسپپيقي‪ ‬جپپو ڄپپاڻو‪،‬‬
‫ڪلسيڪل ۽ نيم ڪلسيڪل راڳ جو وڏو شوقين هجڻ سپپان گ پڏ پٿپپرن‪،‬‬
‫هيرن‪ ،‬جواهرن‪ /‬منڊيَء جي نگ جو پڻ وڏو ڄاڻو هيپپو‪ (.‬ڳالهين دوران‬
‫غالب لئبرري ناظم آباد ڪراچيَء جي موجپپوده پٽيپپوالي نسپپيم احمپپد‪،‬‬
‫پيپپر حسپپام الپپدين کپپي اردو‪ ‬جپپي مشپپهور ڪالم نگپپار انعپپام درانپپي‬
‫مرحوم جي اچڻ جو اطلع ڏنو‪ .‬پيپپر حسپپام الپپدين راشپپدي چيپپس تپپه؛‬
‫“بابا اندر وٺي اچيس! ٻاهر ڇو بيهاري آيو آهينس؟” انعپپام درانپپي پپپاڻ‬
‫سان گڏ يوپي جي بدايون جا مشهور کير پيڙا به کنيو آيپپو ھيپپو‪ .‬جي ڪي‬
‫پير حسام الدين لِء ڪنهن دوست بدايون مان موڪليا هيا‪.‬‬
‫اتي جيڪي مختلف موضوع بحث هيٺ آيا‪ ،‬تن ۾ وتائي فقير جي ڏاهپپپ‬
‫۽ دانائيَء جو به ذڪر ٿيو‪ .‬پير حسام الدين راشديَء کيس وتائي فقيپپر‬
‫جي رمز ڀرين ڳالهين بابت تفصيل سان ٻڌائي اهو به چيو ته؛ “اسپپان‬
‫وٽ وتايو فقير ٽوٽڪائي طور مشهور آهي‪ ”.‬اهو ٻڌڻ سان انعام دراني‬
‫وائڙو ٿي چيس ته؛ “پير صاحب! ايسا داناَء آدمي! سنڌي قپپوم اسپپڪو‬
‫مسخره ڪا درجا ديتي هئي! آپ اس پر لکين يا نه لکين‪ ،‬ميپپن ضپپرور‬
‫لکون گا!” ۽ واقعي انعام دراني روزاني جنپپگ ڪراچپپي ۾ وتپپائي فقيپپر‬
‫جي دانائپ ۽ ڏاهپ تي تفصيل سان‪ ،‬پير حسپپام الپپدين راشپپديَء جپپي‬
‫حوالي سان لکيو‪.‬‬
‫گذريل ‪ 20‬صديَء ۾ سنڌ اهڙا گوهر پيدا ڪيا جپپن تپپي زمپپاني ٺٺوليپپون‪/‬‬
‫ٽوڪان ڪيون‪ .‬انهن کي چريو سمجهيو ويو‪ .‬اهپڙن مپپاڻهن ۾ ل ڙڪاڻي‬
‫جو مشهور جمعو فقير به هيو‪ .‬جمعي فقير‪ ،‬باليَء واري خيرپور جپپي‬
‫فولد شر )فقير( وانگر‪ ،‬خدائيَء جي دعوى ڪانه ڪئي هئي‪.‬‬
‫فولد شر‪ ،‬خيرپور ضلعي جي تعلقي ٺري ميپپرواه جپپو هيپپو‪1877 .‬ع ۾‬
‫سنڌي ڪاميٽي )فائينل( جو امتحان پاس ڪيو هئائيپپن‪ .‬فپپولد شپپر کپپي‬
‫الئي ڪهڙي ڀئنوري اچي مغز ۾ ويٺي جو‪ ،‬نعپپوذ بپپالله‪ ،‬خپپدا هجپڻ جپپي‬

‫دعوى ڪري ويٺو!! الله جو شان! جنهن کي هڪ ڏينهن فنا ٿيڻو هجي ۽‬
‫کيس ڪفن ۽ قبر جي ضرورت هجي سو خدائيَء جپپو دعويپپدار!! ايڏي‬
‫گمراهي!!‬
‫اسان سنڌي ماڻهو‪ ،‬ٻين قومن مان اهڙن ماڻهن جپپا نپپال وٺپپي ڪوڙي‬
‫خدا ۽ نبوت جي دعوى ڪندڙن تي ڦٽ لعنپپت ۽ تپپبرو ڪنپپدا آهيپپون پپپر‬
‫‪ 19‬صديَء جي آخر ۽ ويهين صديَء جي مهڙ ۾‪ ،‬سنڌ بپپه ان الپپزام کپپان‬
‫آجي رهي نه سگهي‪ ،‬جو هن پر امپپن خطپپي ۾ بپپه ڪو خپپدا هجپڻ جپپو‬
‫ڪوڙو دعويدار بڻيو هو!!‬
‫مرحوم نسيم کرل جو والد عبپپدالڪريم کپپرل‪ ،‬علپپم جپپو وڏو ڀنڊار هپپو‪.‬‬
‫کيس سنڌيَء کانسواِء فارسي زبان تي به دسپپترس حاصپپل هئي‪ .‬ا ھو‬
‫هڪ ڏينهن سيڙجي فولد شپپر کپپي ڏس پڻ لِء ٺپپري ميپپرواه ويپپو‪ .‬جڏهپپن‬
‫فولد فقير کي ڏٺائين ته امالڪ چيائينس؛ “جيڪا تون دعوى ڪريپپن ٿپپو‬
‫۽ آهين ڪونه ته توتي ڦٽڪار ۽ پر جپپي اهپپا دعپپوى نٿپپو ڪريپپن تپپه پپپوءِ‬
‫توکي سلم آ جو ايڏي ڏاڍي هستيَء سان وڃي پاڻ اٽ ڪايو اٿئي‪ ”.‬ائيپن‬
‫هي فاني انسان )فولد شپپر( نقلپپي ۽ ڪوڙي دعپپوى ڪنپپدڙ ‪ 15‬جپپون‬
‫‪1967‬ع تي وڏي بيماري ڪاٽي )سنڌين چواڻي وڏي لپپوڙ لپپوڙي( مپپري‬
‫ويو ۽ پنهنجي قبر ۾ ان هستيَء آڏو پنهنجي اعمال نامي سميت انتظپپار‬
‫ڪري رهيو آهي‪ ،‬جنهن سان پنهنجي همسر ۽ همنام هجپڻ جپپي دعپپوى‬
‫ڪندو هو‪ .‬اردوَء جي هڪ مشهور ۽ منفرد شاعر‪ ،‬يگپپانه چنگيزي پءَ جپپو‬
‫شعر آهي‪:‬‬
‫چڙها خودي ڪا يون نشه ڪه آپي مين رها نه گيا‬
‫بنا ٿا خدا يگانه‪ ،‬مگر بنايا نه گيا‬
‫سنڌ جي هڪ وڏي عالم‪ ،‬محقق ۽ معلم ڊاڪٽر نبي بخش بلپپوچ صپپاحب‬
‫کي فولد شر ۾ الئي ڪهڙي مڻ نظر آئي جو السنڌ رسالي ) ‪1998‬ع( ۾‬
‫فولد شر جهڙي گمراهه انسان کي عوامي فيلسوف ڪري ڪوٺيپپائين‬
‫۽ لکيو اٿس‪ .‬ڊاڪٽر بلوچ صاحب جهڙا عالم پاڻ لکن ٿا‪:‬‬
‫”‪ .......‬راقم جي ڪن “عوامي اڪابرن” سپپان آشپپنائي ٿپپي‪ ،‬جپپن کپپي‬
‫سڀني گمراهه چئي پئي ننديو پر کين صحيح طور سمجهڻ خاطر مپپون‬
‫سپپندن ڳالهيون ٻڌيپپون‪ .‬هپپن وقپپت سپپڀ ڌڻيپَء کپپي پيپپارا ٿپپي چ ڪا‬
‫آهن‪ ......‬هرڪو پنهنجي رنپپگ ۽ انپپگ وارو هيپپو‪ .‬جي ڪي بپپه چيپپائون يپپا‬
‫ڪيائون سو پاڻ پڏائڻ يا وڻائڻ خاطر ڪونه ڪيو‪ .‬جيئن ۽ جهپڙا هئا‪ ،‬تيئن‬

‫۽ تهڙو هنپپن ڪڪڪردار ادا ڪيپپو‪1930 .....‬ع کپپان ‪1960‬ع تپپائين جي ڪي‬
‫انوکن ڪردارن وارا عوامي فيلسوف هئا تن جو سرواڻ هيو‪“.‬‬
‫ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جهڙي عالم ماڻهوءَ جي قلم مپپان‪ ،‬خپپدائي جپپي‬
‫دعوى ڪندڙ )نقلي ۽ ڪوڙي خدا( جي لِء عوامي فيلسوف ۽ انهن جپپو‬
‫سپپرواڻ جهپڙا لفپپظ ن ڪرن‪ ،‬واقعپپي اردوَء واري صپپحيح چيپپو آهپپي تپپه‬
‫تنهنجو قلم ڪرشمه ساز آهي جيڪو وڻي سو ڪرشمو ڪري ڏيکار‪.‬‬
‫پر لڙڪاڻي جو جمعو فقير‪ ،‬انهن سڀني جڙتپپو فقيپپرن )اپ ڻي آپ ڪو‬
‫فقير پيا سڏائيندا هين‪ ،‬تيڪون شرم نهين پئي آندي( کان هر طرح الڳ‬
‫ٿلڳ ماڻهو هيو‪ .‬اصل ۾ ضلعي لڙڪاڻي (موجپپوده قمپپبر‪-‬ش پھدادڪوٽ‬
‫ائٽ قمبر ضلعي) جي مشپپهور تعلقپپي واري شپپهر قمپپبر جپپو هيپپو پپپر‬
‫‪1960‬ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ لڏي لڙڪاڻي اچي ويٺو‪ .‬جمعپپو‬
‫فقيپپر قپپد جپپو ڊگهپپو ۽ مشپڪي رنپپگ جپپو هيپپو‪ .‬ڪڏهپپن مڇپپون ڏاڙهپپي‬
‫ڪوڙائيندو هو ۽ ڪڏهپپن صپپرف ڏاڙهپپي ڪوڙائينپپدو هيپپو‪ .‬اکيپپن ۾ گهڻڪڪو‬
‫گهرو سرمون )جنهن کي ڏسڻ سان سرمون پپپائڻ چئبپپو آهپپي( پائينپپدو‬
‫هيو‪ .‬لڙڪاڻي شهر ۾ گڏهه تي گهمندو هيو‪ ،‬ڪڏهن به گڏهپپه کپپي لغپپام‬
‫ڪونه وڌائين‪ .‬چيائين ته؛ لغام وجهڻو آهي ته انسپپانن جپپي زبپپانن کپپي‬
‫ڏيو ۽ وجهو‪ .‬هي ته بي زباني )مادي گڏهه( آهي‪ .‬هن کي زبان آهي ئي‬
‫ڪونه‪ ،‬باقي لغام ڪنهن کي وجهان‪ /‬ڏيان‪ .‬سندس گڏهه جي هل پڻ جپپي‬
‫رفتار ڏهن منٽن ۾ مشڪل سان ڏهه انسپپاني قپپدم هونپپدي هئي‪ .‬گڏهپپه‬
‫جي مٿان گهوڙي وانگر هنو رکندو هيو ۽ کيس هپٿ ۾ وڏي ڏانپگ )لپٺ(‬
‫هوندي هئي‪ .‬جنهن کان بريڪ جو ڪم وٺندو هيو‪ .‬جناب ذوالفقپپار علپپي‬
‫ڀٽو‪ ،‬کيس گهرائي‪ ،‬حال احوال پڇندو هيو ۽ ساڻس چرچو گهٻپپو ڪنپپدو‬
‫هيو‪ .‬موٽ ۾‪ ،‬جمعو فقير به ساڻس ساڳي نپپوع ۾ چرچپپا هڻنپپدو هيپپو‪.‬‬
‫توڙي جو ڀٽو صاحب‪ ،‬پاڪستان جو صدر ۽ پوِء وزيراعظم هو پر پوِء به‬
‫ٻنهي جي دوستي پڪي پختي هئي‪ .‬جمعي فقير جپپي دانپپائي‪ ‬۽ ڏاهپپپ‬
‫جا اڻ ڳڻيا مثال آهن‪ .‬هتي فقط ڪجهه لکجن ٿا‪:‬‬
‫پاڪستان ٺهڻ کان اڳ‪ ،‬جڏهن جمعو فقير قمبر ۾ رهندو هيو‪ ،‬تنهن قمبر‬
‫شهر کان ٿورو ٻاهر هڪ هندوَء جي زمين ۽ کپوهه هيپو‪ .‬کپوهه تپي نپار‬
‫ٻڌل هيپپو‪ ،‬جنهپپن کپپي اٺ ذريعپپي هليپپو وينپپدو هپپو‪ .‬ان زمپپاني ۾ هنپپدو‬
‫مسلمانن جي استعمال ٿيل شين کي هٿ لئڻ به پاپ سمجهندا هيپپا ۽‬
‫ايئن ڪرڻ سان پاڻ کي مليڇ ڀانئيندا هئا‪ .‬هندو سيٺ کي اڃ لڳي‪ ،‬سو‬
‫نار تان پاڻي پيئڻ ل ڳو‪ .‬هنپپدن جپپي مپپذهبي رسپپم و رواج مطپپابق ان‬

‫هندو سيٺ کي گڏهه جي پڇ جيڏي چوٽي رکيل هئي‪ .‬سو پاڻي پيئنپپدي‬
‫هندو سيٺ جي چوٽي نار ۾ ڦاسي پئي ۽ رڙ ڪري چيائين؛ “اري )اڙي(‬
‫وارو ڪريو! اٺ کي جهليو‪ ،‬منهنجي چوٽي!” اتفاق سپپان جمعپپو فقيپپر‬
‫به اتي موجود هيو‪ ،‬تنهن ان هندو زميندار کي چيو ته‪:‬‬
‫”ڪاڪا! چوٽي ته خدا کي آهي‪ ،‬تو واري چوٽيَء کي ته ڪتو به نه مٽي‬
‫)پيشاب به ڪونه ڪري‪(.‬‬
‫هڪ دفعي جناب ذوالفقار علي ڀٽپپي چيپپس تپپه؛ “جمعپپا فقيپپر! اڄ رات‬
‫جي ماني ته مون سان گ پڏ کپپاُء!” جپپواب ۾ جمعپپي فقيپپر چيپپس؛ “ڀٽپپا‬
‫صاحب! منهنجو هڪڙو شرط آهي‪ ”.‬پڇيائينس؛ “ڪهڙو؟” فقير چيس‪:‬‬
‫“پوِء رڳو تون ۽ مان هونداسپپين‪ .‬مپپاني‪ ‬۾ ه ڪڙو بپپه پڙهيپپل ڳڙھيپپل‬
‫ماڻهو ڪونه آڻيندين! نه ڪي انهن کي سڏ ڏيندين‪ ،‬نپپه ڪي انهپن کپپي‬
‫ٻڌائيندين‪ ”.‬ڀٽي صاحب کلي پڇيس‪“ :‬ڇپپو ڀل ايڏي بنپپدش؟” تنهپپن تپپي‬
‫جمعي فقير چيس؛ “ڀٽا صاحب! جيڪڏهن اهي آيا ۽ انهپپن پڙهيلپپن کپپي‬
‫مپپانيَء کپپائڻ لِء س پڏ ٿينپپدو تپپه ائيپپن ڊڪنپپدا ۽ هٻپپڇ ڏيکارينپپدا جپپو ڄ پڻ‬
‫ڪالهاڪون بکيا آهن‪ .‬سڄو ڏونگهو ٻوڙ جو پنهنجي پليٽ ۾ لهي ڇڏينپپدا‬
‫۽ ڪڪڙن جا پيس ٽي ٽي چار چپپار کڻنپپدا! پپپوِء مپپون مسپڪين لِء ڇپپا‬
‫بچندو؟!!”‬
‫جمعي فقير جو معمول هوندو هيو ته روزانو صبح جو سپپاجهر گوشپپت‬
‫۽ مڇي مارڪيٽ پهچپپي وينپپدو ۽ ڪاسپپاين ۽ مهپپاڻن کپپان هڏا‪ ،‬ڇڇپڙا ۽‬
‫مڇيَء جا ڇلر کڻي‪ ،‬پنهنجي خرزين انهن سپپان ڀپپري‪ ،‬ل ڙڪاڻي شپپهر‬
‫جي وچ مان وهندڙ رائيس ڪئنال ڏانهن راهي ٿيندو هيپپو‪ .‬جپپتي سپپڄي‬
‫لڙڪاڻي شهر جا ڪتا ۽ ٻل‪ ،‬هن جو انتظار ڪندا هئا‪ .‬اهي جپپانور جيئن‬
‫ئي فقير کي ڏسندا هئا ته خوشي ۽ بود ۾ ڀرجي ٺينپگ ۽ ٽپپا ڏيپڻ لڳنپدا‬
‫هئا ۽ جمعو فقير جيئن ئي ڳوڻ مپپان هڏا ۽ ڇيڇپڙا ڪڍڻ شپپروع ڪنپپدو‬
‫هيو ته اهي جانور کيس پيار وچان ڀاڪر پائڻ واري انداز ۾ چنبڙي پونپپدا‬
‫هئا ۽ ذري گهٽ جمعي کي ڪيرائي وجهندا هيا ته جمعو فقيپپر نپپاراض‬
‫ٿي چوندو هين‪:‬‬
‫“اڙي‪ ،‬انسانن وانگپپر اٻهپپرا ڇپپو ٿپپا ٿيپپو؟ اهپپي انسپپاني عپپادتون ڪٿپپان‬
‫سکيون اٿو؟”‬
‫ڪجهه سال ٿيندا ته هي فقير لڏاڻو ڪري ويو‪ .‬افسوس جو لڙڪڪڪاڻي‬
‫جي هن لثاني ڪردار ۽ فقيرمنش جي ياد ۾ ڪو منپپارو ک پڙو نپپه ڪيپپو‬
‫ويو‪ .‬ههڙي مفڪر ۽ عوامي فيلسوف جي نالي ۾ ڪو اسڪول نه کوليو‬

‫ويو ۽ نه ئي ڪنهن چوڪ تي هن جو نالو رکيو ويو‪ .‬سواِء لڙڪاڻي جي‬
‫هڪ مهاجر فوٽو گرافر جي دوڪان‪ ،‬سپپنڌ فوٽپپو اسپپٽوڊيو جپپي‪ .‬ٻپپه ٽپپي‬
‫سال اڳ سنڌ فوٽو اسٽوديو لڙڪاڻي جو مالڪ ا ڪرام‪ ،‬ل ڙڪاڻي کپپي‬
‫ڇڏي ڪراچي ويو‪ .‬جتي يونيورسٽي روڊ جپپي دشپپتيار اپپپارٽمينٽس جپپي‬
‫دوڪان نمبر ‪ 20‬۾ وري به ساڳيو لڙڪاڻي وانگر سپپنڌ فوٽپپو اسپپٽوڊيو‬
‫جي نالي دوڪان کوليو اٿس‪ .‬جتي پاڪسپپتان جپپي سپپابق صپپدر ايپپوب‬
‫خان‪ ،‬جناب ذوالفقار علي ڀٽي جي تصوير سان گ پڏ جمعپپي فقيپپر جپپي‬
‫تصوير به نمايان طور آويزان آهي‪.‬‬
‫‪ννν ν ν‬‬

‫خط‪/‬مضمون‬
‫پيارا نذير‪،‬‬
‫جمعي فقير لِء اسان ٻيون به ڪيتريون ڳالهيون پئي ٻڌيون آهن‪ .‬مثال‬
‫طور‪:‬‬
‫‪ .2‬جمعي فقير کي هڪڙي دفعي مرحوم ذوالفقار علي ڀٽي پنهنجي‬
‫لڙڪاڻي واري بنگلي تي گهرايپپو‪ .‬هپپو پنهنجپپي گڏهپپه تپپي ويپپو‪ .‬بنگلپپي‬
‫ٻاهران پوليس کيس چيو تپپه؛ گڏهپپه تپپان لپھ! پپپوِء انپپدر وڃ! تنهپپن تپپي‬
‫جمعي فقير چيو؛ ڇڏيندؤ ته گڏهه سميت ويندس نه ته موٽيو ٿو وڃان‪.‬‬
‫ڀٽي صاحب کان معلوم ڪيو ويو ته هن چيو ته؛ ڇڏيوس‪ .‬دروازو کليو ۽‬
‫هو گڏهه سميت داخل ٿيو‪.‬‬
‫‪ .3‬مرحوم ذوالفقار علي ڀٽو‪ ،‬لڙڪاڻي ۾ گاڏين جي جلوس ۾ پئي ويو‬
‫ته جمعو فقير به رستو وٺيو پئي ويو‪ .‬پوليس ان کي روڪي بيهاريو تپپه‬
‫ڀٽو صاحب پيو اچي‪ .‬ان رسپپتي تپپان گڏهپپه سپپان وڃپڻ نپپه ڏينداسپپين ۽‬
‫پوليس ان کي بيهاري ڇڏيو‪ .‬ذوالفقار علي ڀٽو اتپپان گپپذريو تپپه جمعپپي‬
‫فقير تي نظر پوڻ سان گاڏي روڪرائي شيشو کولي جمعي فقيپپر کپپي‬
‫چيائين ته؛ “اچ مون سان گاڏي ۾ ويهه!” تنهن تي جمعي فقيپپر چيپپس؛‬
‫“سوارين تي سودو ڪرائين ته پوِء” اهو ٻڌي ڀٽو صاحب گاڏي مان لٿپپو‬
‫۽ جمعي فقير کي چيائين؛ “جيڪو سودو توکي قبول!” جمعپپي چيپپس؛‬
‫“نه ميان! مون کي ان گاڏي‪ ‬۾ ويهي مرڻو ڪونهي‪ ،‬مون ته ڀوڳ پئي‬
‫ڪرايو‪”.‬‬
‫جي اهي ڳالهيون واقعي سچيون آهن ته پپپوِء اوهپپان جپپي مضپپمون ۾‬
‫واڌاري طور شامل ٿيڻ کپن‪) .‬ناز سنائي(‬

‫پيارا ناز‪،‬‬
‫ڪينجهر جي شماري ۾‪ ،‬منهنجي مضمون جمعي فقير جي حوالي سان‬
‫واڌارو ڪري‪ ،‬مضمون کي وڌيڪ وزنائتو ۽ خوبصپپورت ب ڻائي ڇڏيئه‪ ،‬ان‬
‫لِء بيحد ٿورائتو آهيان‪ .‬توهان جي پڇيل سوال جي جواب ۾ عپپرض تپپه‬
‫توهان جون جمعي فقيپپر جپپي حپپوالي سپپان لکيپپل ٻئي ڳالهيون سپپؤ‬
‫سيڪڙو سچيون آهن‪ .‬مون ته ڪينجهر جي صفحن کي نظپپر ۾ رکنپپدي‬

‫مضمون کي محدود ڪيو هو‪ .‬حقيقپت ۾ مپون اهپو چپاهيو تپه ڪينجهپر‬
‫ذريعي‪ ،‬جمعي فقيپپر جپپي رمپپز ڀريپپن ڳالهين ۽ وڏي معنپپى ۽ مفهپپوم‬
‫رکندڙ قولن جون جهلڪيون ڏيکاري‪ ،‬سڄي سنڌ جي ماڻهن سان‪ ،‬هپپن‬
‫جديد دور جي وتائي فقير ۽ لڙڪاڻي جي ڏاهي انسان‪ ،‬ويهين صپپديءَ‬
‫جي نئين عوامي مفڪر جمعي فقير جو تعارف ڪرايان‪.‬‬
‫‪ννν ν ν‬‬

‫وتائي فقير جو جانشين جمعو فقير )حصو ٻيو(‬
‫لڙڪاڻي‪ ،‬ويجهي ماضيَء يعني تازو گذري ويل ويهين صدي‪ ‬۾ جيڪي‬
‫اهم شخصيتون پيدا ڪيون‪ ،‬تن ۾ پنهنجي ڏاهپپپ ۽ دانپپائي‪ ‬جپپي ڪري‬
‫جمعو فقير اهم ۽ نمايان جڳهه والري ٿو‪.‬‬
‫“ڪهان مان رها ٿا مجهي زمانه‬
‫بڙي زورون سي منوايا گيا هون مين”‬
‫ڇاڪاڻ ته هي ڪو رولو‪ ،‬شيطان صفت‪ ،‬جڙتو‪ ،‬جعلي ۽ جڳاڙي فقيرن‬
‫منجهان ڪونه هو‪ .‬نه ئي انهپن وانگپپر “فقيپپر” هجپڻ جپپي هروڀپپرو ڪا‬
‫دعوى ڪندو هو‪ .‬مپان تپپه شپپاهه عبپپداللطيف يونيورسپپٽي جپپي سپپنڌي‬
‫شعبي جي چيئرمين ڊاڪٽر عبدالرزاق عرف ملڪ نديم کپپي ڪچهپپري‪‬‬
‫دوران ڪيترا ڀيرا چئي چڪو آهيان ته هاڻي ڪو پي ايڇ ڊي ڪرڻ اچپپي‬
‫ته کيس موضوع ”نئون وتايو – جمعو فقير“ ڏيو ۽ ائين نه ٿئي تپپه خپپدا‬
‫هجڻ جي ڪوڙن دعويدارن‪ ،‬جڙتو ۽ هٿرادو ج ڳاڙي فقيپپرن کپپي مٿپپي‬
‫آڻڻ لِء‪ ،‬جمعي فقير جهڙي اصلي فقير ۽ عوامي اڪابرن جپپي سپپرواڻ‬
‫۽ سربراهه کان لنوائي‪ ،‬هن جي ڪردار کي لئه مٽي ڪيو وڃپپي‪ .‬مپپون‬
‫کي هڪ ڳالهه ياد ٿي اچي‪ .‬ضلعي لڙڪاڻي جي تعلقي ڏوڪري‪ ‬جي‬
‫هڪ ڳوٺ عمر ڀيو نزد ڳيريلو جو مرحوم پناهه علي شاهه )انگريپپزي‬
‫ماستر( ڳالهه ڪندو هو ته سندس ڳوٺ ۾ هڪڙو جهونو ماڻهو لڳاتار‬
‫‪ 40‬سالن کان سيوهڻ قلندر جپپي ميلپپي ۾ وينپپدڙ هپپو‪ .‬ه پڪ ڏينهپپن اهپپو‬
‫ڪراڙو فقير پنهنجي ڳوٺ جي مڪان )مئخپپاني( ۾ ويٺپپو هپپو‪ .‬ڀنپپگ پيئڻ‬
‫کان پوءِ دوستن کي ٻڌايائين ته اڄ سپپيوهاڻي سپپرڪار ڏي تيپپار آهيپپون‬
‫جو سڀاڻي کان قلندر جو ميلو شروع ٿي رهيپپو آهپپي ۽ پپپاڻ ڏي اشپپارو‬
‫ڪندي چيائين تپپه “فقراهپپه” اڄ رات واري پاسپپينگر )پئسپپينجر ٽريپپن(‬
‫گاڏي ۾ چڙهندو‪ .‬اتي ويٺل نوجپپوان چيپپو تپپه مپپان بپپه توسپپان هلنپپدس‪.‬‬
‫جنهن تي ڪراڙي فقير چيس؛ “تون ڪاڏي هلنپپدين! چئي! پئسپپه لڀپپن‬
‫ڪونه! هليو آ سيوهاڻي سرڪار جي ميلي ۾‪ ”.‬ايتري ۾ ان نوجپپوان ڇپپا‬
‫ڪيو جو ڀر ۾ پيل ڪهاڙي کڻي‪ ،‬مڪان جپپي اڱڪڪڻ ۾ بيٺپپل ه پڪ سپپنجهي‬
‫)ٽالهي( جي وڻ تپپي چڙهپپي ويپپو ۽ هپڪ ڏار ڪپپپي آيپپو ۽ ان کپپي صپپاف‬
‫ڪري‪ ،‬گهر وڃي ان تي لغڙائي رنگين پنا‪ ،‬ڪڻڪ جي ڳوهيل اٽي سان‬

‫چنبڙائي‪ ،‬شام جو ئي ڏوڪري جي ريلوي اسٽيشن جي پليٽ فارم تپپي‬
‫پهچي پنهنجي ڳوٺائي فقير جو انتظار ڪرڻ لڳو‪ .‬ٿوري ديپپر کپپان پپپوِء‬
‫ڏٺائين ته ڪراڙو فقير به ڪارو پٽڪو ٻڌيو‪ ،‬ڪشپپتي ۽ ڪڪڪولبن سپپميت‪،‬‬
‫هٿ ۾ بيراڳڻيون کنيون‪ ،‬اسٽيشن تي پهچي ويو‪ .‬ٿوري ديپپر گپپذري تپپه‬
‫ريل آئي ۽ هي نوجوان به اک ٽيٽ سپپان ڪراڙي فقيپپر کپپي تپپاڙي‪ ،‬ان‬
‫جي پويان ساڳي گاڏي ۾ چڙهي پيو‪ .‬رش ۾ ڪنهن کپپي بپپه خپپبر ڪانه‬
‫پئي ته ڪير چڙهيو‪ ،‬ڪير لٿو؟ ڪراڙي فقير به گاڏيَء ۾ ڪا ڪنڊ ڳولي‬
‫پنهنجو سامان رکي‪ ،‬اڃا بالم ٿي ويٺو ئي مس ته هيُء نوجوان نئون ۽‬
‫هٿرادو فقير‪ ،‬به وڃي ڀرسان ويٺو‪ ،‬ته ڪراڙي فقير ڪرڙين اکين سان‬
‫ڏسي چيس؛ “تون وري ڪاڏي؟ ٻئي هنڌ جاِء ڪونه مليئي ڇا‪ ،‬جو اسان‬
‫فقراهن جي پچر نه ٿو ڇڏين‪ ”.‬ريل هلپپي ۽ بپپاڊهه اسٽيشپپن گپپذري تپپه‬
‫ٽڪيٽ چيڪر به گاڏيَء ۾ آيو ۽ ٻين ماڻهن جون ٽڪيٽون ڏسندي ڪراڙي‬
‫فقير جي مٿان اچي بيٺو ۽ اردوَء ۾ چيائين ته “ٽڪيپٽ دکپائو”‪ .‬ڪراڙي‬
‫فقير چيس؛ “ڇا جي ٽڪيٽ؟ اسان قلندر جا پانڌيئڙا آهيون‪ ،‬ڪو اڄ ٿپپا‬
‫سيوهڻ جي ميلي ۾ وڃئون ڇا؟ چاليهه سال ٿيا آهن اينپپدي وينپپدي‪ ،‬پپپر‬
‫ڪڏهن به اسان فقراهن کان ڪنهن ٽڪيٽ ڪانه پڇي‪ ”.‬ٽڪيپپٽ چيڪڪڪڪر‬
‫چيس ته؛ “جلدي ڪرو‪ ،‬ورنه پرچا ڪاٽون گا‪ ”.‬فقير ٻانهون ٻڌي چيس؛‬
‫“ٻيلي خدا کي مڃ‪ ،‬مون مومن مسڪين جي جان ڇڏ‪ ،‬وڃي ڪنهن ٻئي‬
‫جي پاڙ پٽ!” ۽ پنهنجپپي ڀرسپپان ويٺپپل نوجپوان ۽ هٿپپرادو فقيپپر ڏانهپن‬
‫اشارو ڪندي چيائين ته؛ “هي الئي ڪاٿون اچپپي ٽٽپپو آهپپي‪ .‬هپپن کپپان‬
‫ٽڪيٽ نه ٿو گهرين ڇو؟ بپاقي منهنجپپي مٿپپان ٺڳيپپو بيٺپپو آن!” ٽڪيپپٽ‬
‫چيڪر ان جڳاڙي نوجوان فقير‪ ،‬جنهن کپپي رلي پَء جپپي رنگيپپن ٽ ڪرن‬
‫مان ٺهيل اڌوري ٽوپي پاتل هئي‪ ،‬تنهن ڏانهن اشارو ڪنپپدي چيپپس تپپه؛‬
‫“يه تو فقير هئي!” اهپو ٻڌڻ سپان ڪراڙي فقيپر چي ڪر کپي‪ ،‬پنهنجپي‬
‫آڱوٺي ۽ اشهد آ ڱر کپپي ملئي‪ ،‬هپپٿ کپپي هپپوا ۾ لوڏينپپدي چيپپس تپپه؛‬
‫“واهه ڙي سريل‪ ،‬فقيرن سڃاڻڻ جو مور آن!”‬
‫لڙڪاڻو ٻين معاملن ۾ خودڪفيل ٿيو هجي يپپا نپه‪ ،‬سپا مپون کپپي خپبر‬
‫ڪڪڪانهي‪ ،‬پپپر جڙتپپو‪ ،‬جعلپپي ۽ جڳڪڪاڙي فقيپپرن جپپي معپپاملي ۾ گهڻڪڪو‬
‫خودڪفيل ٿي چڪو آهي‪ .‬هپپن شپپهر ۾ ايپپترا تپپه گه ڻا جعلپپي ۽ هٿپپرادو‬
‫فقير پيدا ٿي پيا آهن جو سنڌين چواڻي تپپه‪“ :‬لپپٺ هپڻ تپپه وڃپپي جڙتپپو‬
‫فقيرن جي مٿي تي لڳنپپدي‪ ”.‬جڙتپپو ۽ ج ڳاڙي فقيپپرن جپپي انهپپن آڏو‬
‫وصف اها آهي ته ڏاڙهي وڌايو‪) .‬سپپونهاريَء جپو ڀپپرم بپه نپپه ٿپا رکپن(‬

‫ضپپلعي دادو جپپي منفپپرد شپپاعر دادن فقيپپر ڪيڏو نپپه سپپچ چيپپو آهپپي‪.‬‬
‫سندس شعر آهي‪:‬‬
‫“رکايان ان ڪري نه ٿو ڏاڙهي اي دادن‬
‫برا افعال ڏسي متان ڪو پٽي نه وٺي”‬
‫طوائفن جي وچ ۾ ويهي‪ ،‬انهن جي جسمن کي ايڪسري جي مشپپين ۽‬
‫فلم وانگر ڏسڻ‪ ،‬انهن جي گفتگو جو مزو وٺڻ ۽ انهپپن کپپان فرمائشپپون‬
‫ڪرڻ ته؛ “اڄ ته تنهنجي هٿن سان ٺهيل چانهه پيئندم‪ ،‬هوٽل جي چانهه‬
‫پي پي ڪڪ ٿيو آهيان‪) ”.‬گهر گهپپاٽ ئي ڪو نپپه هيپپن( اهڙيپپن عپپورتن‬
‫سان بي مطلب گفتگو ڪري‪ ،‬انهن سپپان تپپاڙو ملئي هٿپپن جپپو لمپپس‬
‫وٺي ۽ پوِء فرمائشي ٽهڪ ڏيڻ ۽ پاڻ کي فقير سڏرائڻ؟!!!‬
‫هي ڊراما باز‪ ،‬اندر جا پليت‪ ،‬شيطان صفت بقول جمعي فقير ته؛ “ابپپا‬
‫ڊڄ‪ ،‬انساني کپپل ۾ ڪيپپتريون ئي بلئون گهمنپپديون ٿيپپون وتپپن‪ ”.‬ڏينهپپن‬
‫رات پراين ۽ ڌارين عورتن کي ٽي وي‪ ،‬ويڊيو‪ ،‬فلمپن ۽ اسپپٽيج ڊرامپن ۾‬
‫ڪم ڪرڻ جا ڏٽپپا ڏئي‪ ،‬رات جپپي پيپپٽ ۾ اسپپٽيج ڊرامپپن جپپا هپپدايتڪار ۽‬
‫ڪهاڻيڪار بڻجي‪ ،‬اهڙي ڏک ڏيندا ڄڻ آمريڪڪڪا جپپي فلمپپي اداري هپپالي‬
‫ووڊ مان ٽريننگ وٺي آيا آهن‪ .‬حسينن جپپي مجلپپس ۾ ويهپڻ جپپو گپپر ان‬
‫ريت سکيا آهن جو ڪي تپپه پپپاڻ کپپي هپپٿ جپپي ريکپپائن ڏسپڻ جپپا گپپرو‬
‫)ماهر( به ڪوٺائين پيا‪ .‬ڇو ته‪ ،‬ايئن حسين عپپورتن ۽ سپپهڻن ڇپپوڪرن‬
‫جا هٿ ڪجهه دير ته هنن جي هٿن ۾ رهندا‪.‬‬
‫“تقريب ڪڇ تو بهر ملقات چاهيئي”‬
‫لڙڪاڻي ۾ هڪڙو اهڙو نئون‪ ،‬جعلي ۽ جڳاڙي پير پيدا ٿيو آهي‪ ،‬جي ڪو‬
‫نالي ۾ مسلمان آهي پر هندن جي پنڊتن ۽ ڀوپن کپپي بپپه مپپات ڏئي ويپپو‬
‫آهپپي‪ .‬بظپپاهر سپپادو نظپپر اينپپدو‪ .‬پويپپان ڪيپپاڙي‪ ‬تپپائين وڏا وار ۽ وڏي‬
‫ڏاڙهي‪ .‬اردو جي ڪنهن شاعر جي لفظن ۾‪:‬‬
‫“يه تيري سادگي ڀي اڪ فريب هي”‬
‫هي جعلي فقير ٻين کي نقش ۽ تعويذ لکي ڏيڻ ۾ ڏينهپپن رات رڌل آهپپي‬
‫پر پنهنجا نصيب اهڙا اٿس جو پاڻ “پپپن سپپن” جپپي مپپاني کپپائڻ ۾ پپپورو‬
‫آهي‪ .‬هي شعبدي باز گرو‪ ،‬پنهنجن نوجوان چيلن )مريپپدن( کپپي منفپپي‬
‫قپپدرن ڏانهپپن مپپائل ڪري‪ ،‬مپپاڻهپي مپپان ڪڍي‪ ،‬اخلق کپپان ڪريپپل‪،‬‬
‫وحشي دور جا سبق ڏيندي چوي ٿو‪“ :‬ڇا جپپو پيپُء مپپاُء؟ ڪهپڙي پيپُء‬
‫جي شفقت؟ ڇا جي ماُء جي مامتا؟ هي سڀ ڪجهه جنسپپي بپپک جپپو‬
‫پورائو ڪرڻ جو نتيجو آهپپي‪ .‬جيڪڏهپپن والپپدين کپپي اولد سپپان محبپپت‬

‫هجي ها ته پوِء والدين هڪ ٻار ڄڻڻ تي اڪتفا ڪن ها‪ .‬هڪ ٻار کان پپپوءِ‬
‫ٻيا ٻار پيدا ٿيا ته اولد سان ڇا جي محبت؟ اهو ته سڌو سنئون جنسپپي‬
‫بک جو پورائو ڪرڻو آهي‪ .‬جي پيُء جي ٻاجهه ۽ شپپفقت هجپپي هپپا تپپه‬
‫پوِء رستم ۽ سهراب ته پاڻ ۾ سڳا پيُء پٽ هيا‪ .‬رستم پنهنجپپي س پڳي‬
‫پٽ سهراب کپپي ڇپپو قتپپل ڪيپپو؟ ان وقپپت پپپدري رت جپپوش ڇپپو نپپه‬
‫کاڌو؟” سوچڻ جو مقام آهي ته پاڪ رشتن ۽ نپپاتن جپپي ڀيپپل ڪرڻ جپپا‬
‫واعظ ڪرڻ وارا پپپاڻ کپپي فقيپپر سپڏائن؟!! ان جپپو هپڪ چيلپپو‪ ،‬جي ڪو‬
‫پنهنجي نرڙ تي فقيپر هجپڻ جپو هٿپرادو ليبپل چنپبڙائي‪ ،‬پنهنجپي گپروَء‬
‫وانگر رت جي رشتن جي ڀيل ڪندڙ ۽ نالي ۾ مسلمان ۽ منهن مهپپانڊي‬
‫۾ انسان لڳندڙ ان گروء لِء چوي ٿپپو تپپه )معپپاذالله( هپپو تپپه خپپود خپپدا‬
‫آهي‪ .‬اڃا ويهين صدي جي هن مفڪر ۽ عپپوامي ا ڪابرن جپپي سپپرواڻ‬
‫جمعي فقير جا چيل لفظ صپپحيح نپپه آهپپن تپپه‪”:‬ابپپا ڊڄ! انسپپاني کپپل ۾‬
‫ڪيتريون ئي بلئون لڪل آهن‪“.‬‬
‫جمعو فقير‪ ،‬جديد دور جو نئون وتايو‪ ،‬انهن مڙني ڪڌن ڪمن ۽ خپپراب‬
‫ڳالهين کان آجو هو‪ .‬انسان هيو‪ ،‬هن ۾ ضرور ڪي انساني اوڻايون بپپه‬
‫هونديون‪ .‬پر الله پاڪ هن عپپوامي فيلسپپوف ۽ مف ڪر کپپي گهڻيپپن ئي‬
‫گندين ڳالهين کان نجات ڏئي بچائي رکيو هو‪ .‬ڇاڪاڻ ته جمعپپي فقيپپر‬
‫جي ڳالهه ۽ نگاهه ۾‪“ ،‬اصپپلي” انسپپانن جپپي “انسپپاني عظمپپت” جپپو‬
‫احساس به هيو ته خدا جو احترام به‪ .‬هو فطرت جي ان لزوال انعپپام‬
‫کان به خالي نه هيو‪ ،‬جنهن کي پيار چوندا آهن‪ .‬قدرت هن کي قلپپب ۽‬
‫نظر جي وسيع دولت عطا ڪئي هئي‪ .‬هي ان حديث جو عملپپي نمونپپو‬
‫هيو‪ ،‬جيئن نبي ڪريم ﷺ جن فرمايو آهي ته؛ “ڇا تپپون نپپه ٿپپو ٻڌيپپن تپپه‬
‫سادگي ايمان جي نشاني آهي‪ ”.‬يا انگريزي‪ ‬جي هن قول جي هوبهو‬
‫تصوير هيو‪:‬‬
‫“‪”Simple living-High thinking‬‬
‫قمبر شهر ۾ رهڻ دوارن جمعو فقير حجامڪو ڪم ڪندو هيو‪ .‬پر جڏهن‬
‫قمبر مان لڏي لڙڪاڻي جي هڪ پاڙي رحمپپت پپپور ۾ خيمپپا اڏيپپائين تپپه‬
‫حجپپامڪو ڪم ڇڏي‪ ،‬قپپدرت طرفپپان مليپپل لزوال انعپپام “پيپپار” جپپي‬
‫پالوٽ‪ ،‬گگدامن ۽ ڪتن ٻلن جپپي خپپدمت ڪرڻ ۾ صپپرف ڪيپپائين ۽ ان‬
‫سان گڏ گداُء به ڪرڻ لڳو‪ .‬پيشه ور فقيرن جيان ‪ 5‬يا ‪ 10‬روپيپپن جپپي‬
‫سين ڪونه هڻندو هو ۽ نه ئي ماڻهن کي تنپپگ ۽ ڪڪ ڪنپدو هپو‪ .‬ڪو‬
‫کيس خيرات ڏيڻ کان انڪار ڪندو هو ته چونپپدو هيپپس تپپه؛ “اللپپه پپپاڪ‬

‫جي جوڙ ته ڏس‪ ،‬توکي ڪيڏو نه خوبصورت ڪري پيدا ڪيو اٿس‪ .‬ميان‬
‫شڪر ڪر جو انسان ڪري پيپپدا ڪيپپو اٿئيپپن! جپپي جپپانور ڪري پيپپدا‬
‫ڪرئي ها ته تون ڇا ڪرينس ها؟ پنهنجي پيدا ڪنپپدڙ‪ ،‬رازق ۽ ٻاجهپپاري‬
‫جي نانَء تي چند سڪا به قربان نه ٿو ڪرين سگهين! پپپر جپپي هپپاڻي‬
‫ڪو مهمان اچي وڃئي تپپه ان کپپي راضپپي ڪڪڪرڻ ۾ ڪيپپترا پئسپپه خپپرچ‬
‫ڪندين؟”‬
‫جمعو فقير ٻروچن کان خيرات اصل ڪونه گهرندو هيو‪ .‬ٻروچ کي پري‬
‫کان ڏسندي ئي پاسو ڪري ويندو هو‪ .‬پڇيائونس؛ “ڇو؟” چيپپائين؛ “ان‬
‫قوم ۾ خدا هجڻ جو دعويدار )فولد شپپر( پيپپدا ٿيپپو هپپو‪ .‬ان ڪري اڳ ۾‬
‫الله پاڪ کان ۽ پوِء ٻروچن کان ڊڄان ٿو”‪ .‬هڪ دفعي ڪنهن ٻروچ کيس‬
‫پاڻ هرتو هڪ روپيو خيرات طور ڏنو ته هٿ جي تري کولي‪ ،‬ان تي اهو‬
‫روپيو رکي‪ ،‬آسمان ڏانهن اشارو ڪندي چيائين‪“ :‬اڄ خبر پئي تپپه ٻپپروچ‬
‫به توکان ڊڄن ٿا‪”.‬‬
‫جمعو فقير سدائين مادي گڏهه رکندو هو‪ .‬پاڻ کپپان وڏي ۽ ڊگهپپي ڏانپپگ‬
‫هٿ ۾ هوندي هيس‪ .‬ڪڏهن ڪڏهن گڏهه جي مٿان چڙهنپپدو هيپپو نپپه تپپه‬
‫گهڻي قدر گڏهه کي گهليندي نظر ايندو هو‪ .‬ڪنهن چيس؛ “جمعا فقير‬
‫هاڻي ڇڏ هن ڏٻري گڏهه کي‪ ،‬ڪو طپاقتور گڏهپپه )نپر( رک‪ ،‬جي ڪو پپپاڻ‬
‫هلپپي‪ .‬هي پَء تپپه هل پڻ ۾ هلڪ آ”‪ .‬جپپواب ۾ چيپپائينس؛ “نپپر گڏهپپه گهپپر ۾‬
‫بيهاريان ته ان لِء ڪڇو به درزي‪ ‬کان ٺهرائڻو پوندو‪”.‬‬
‫جمعو فقير ڪڏهن به ڪنهن پاڙي مان گذرنپپدو هيپپو تپپه ڪتپپا‪ ،‬هپپن کپپي‬
‫سڃاڻي ڪڍ لڳي پونپپدا هيپپا‪ .‬رسپپتي وينپپدي ڪنهپپن سپپان ڳالهپپائڻ لِء‬
‫بيهي ته ڪتا به هن جي چوگرد اوتپپري ديپپر تپپائين گهيپپرو ڪري بيهپپي‬
‫رهندا هئا‪ .‬هڪ دفعي ڪنهن پڇيس‪“ :‬جمعا فقير ايترا ڪتا ڌاريا اٿئي؟”‬
‫موٽ ۾ چيائينس؛ “بيوفا ڀرا ڪنون‪ ،‬ڪتا يار ڪريجي! ڇاڪاڻ تپپه هپپي‪‬‬
‫نقصان ڪونه ڏيندا‪ .‬گهر وٺي ويهاريان ته سنڀال ڪندا‪ ،‬پپپر جپپي مپپاڻهو‬
‫وٺي ويهاريان ته پوِء ڪهڙو حشر ٿيندو؟ اهو تون به سمجهين ٿو!”‬
‫هڪ دفعي جناب ذوالفقار علي ڀٽي‪ ،‬لڙڪاڻي ۾ پنهنجي رهپپائش گپپاهه‬
‫المرتضى هائوس جپپي اولهپپه واري حصپپي ۾‪ ،‬ڪچهپپري پئي ڪئي‪ .‬پپپاڻ‬
‫صدر مملڪت ۽ چيف مارشل ل ايڊمنسپپٽريٽر هيپپو‪ .‬بپپا‪-‬وردي ۽ بپپا‪-‬ادب‬
‫ڳاڙهن اڇن خلن )ڪلهن‪ُ ،‬‬
‫طري وارا پٽڪا( وارا بيرا خپپدمت چپپاڪري‬
‫ڪرڻ ۾ مصروف هئا ته ڀٽي صاحب کي جمعي فقير جي اچڻ جو اطلع‬
‫مليو‪ ،‬جنهن کي پاڻ نياپو موڪلي گهرايو هئائين‪ .‬وقت جي صپپدر‪ ،‬ڀٽپپي‬

‫صاحب‪ ،‬اٿي جمعي فقير جي آجيان ڪئي ته حاضرين مجلس بپپه اٿپپي‬
‫بيٺا‪ .‬تنھن تپي جمعپپي فقيپپر چيپپن‪“ :‬خوشپامد گهپٽ ڪريپو‪ .‬هپپونَء تپه‬
‫رستي ويندي اسان پارن مسڪينن کي سلم جو جپپواب ڏيپڻ ۾ بپپه ٻپپرو‬
‫چڙهندو اٿو‪”.‬‬
‫هڪ عيد تي‪ ،‬ڀٽو صاحب عيد نماز پڙهڻ ۽ کلي ڪچهري ڪرڻ لِء‪ ،‬جيئن‬
‫المرتضى مان نڪري‪ ،‬نئون ديرو وڃي رهيو هو ته لڙڪاڻي شهر جپپي‬
‫ميونسپل هاِء اسڪول جي موڙ وٽ جمعي فقير سان مکا ميلو ٿيپپس‪.‬‬
‫ڀٽي صاحب گاڏي‪ ‬مان لهي جمعي فقير کي چيو؛ “جمعا! عيد مبارڪ‪،‬‬
‫وڌي اچ ته عيد ملئون‪ ”.‬چيائينس‪“ :‬اڃا عيپپد نمپپاز پڙهپپي نپپه اٿئي! ڇپپا‬
‫جي عيد مبارڪ؟” ڀٽي صاحب چيس؛ “چڱو ڀل دعپپا ڪر!” چيپپائينس؛‬
‫“منهنجي دعا سان ته پاڪستان جو بادشاهه )صدر( ٿيو آهيپن‪ .‬اڃپا بپه‬
‫راضي ۽ خوش ناهين ته ‪”.......‬‬
‫جناب ذوالفقار علي ڀٽو هن سان اڪيلئپ ۾ ملپپي ڳجهيپپون ڳالهيون‬
‫ڪندو هو‪ .‬انتظاميه ۾ اچي ڦڙڦوٽ پئي ته الئي جمعو فقير متان اسان‬
‫جي شڪايت نه ڪندو هجي‪ .‬ان ڪري ڀٽي صاحب جي آمد تي‪ ،‬جمعي‬
‫فقير لءِ المرتضى واري روڊ تي اچڻ وڃڻ تي ڪرفيو لڳايو ويو‪ .‬هڪ ٻه‬
‫دفعا ڀٽو صاحب لڙڪاڻي آيو پر جمعپپي کپپي نپپه ڏٺپپائين‪ .‬پڇپپا ڪيپپائين؛‬
‫“جمعو فقير ڪٿي آهي؟ مان ٻه ٽي دفعا لڙڪاڻي آيو آهيان پر جمعپپو‬
‫فقير رستي ويندي به نه ٽڪرايو آهي‪ .‬خدا نه ڪري‪ ،‬ڪٿي جمعو بيمپپار‬
‫ته نه آهي”‪ .‬سختيَء سان حڪم ڏنائين؛ “جمعپپي فقيپپر کپپي ڪٿپپان بپپه‬
‫ڳولي‪ ،‬هاڻي جو هاڻي مون سان مليو”‪ .‬ڀٽي صاحب جا نادري حڪم‬
‫ھو‪ .‬لڙڪاڻي جي انتظاميه ۾ ٿرٿلو پئجي ويو‪ .‬جمعي فقير جپپي تلش ۾‬
‫ڪيترائي آفيسر نڪري پيا‪ .‬ڳوليندي ڳوليندي‪ ،‬ڏٺائون تپه جمعپپو فقيپپر‬
‫مڇي مارڪيٽ )خان بهادر امير علي لهوري مارڪيٽ( ۾ اکيون ٻپپوٽي‪،‬‬
‫گوتم ٻڌ وانگر ڪنهن گيان ۾ گم هو ۽ سندس گڏهه ڀرسان گپپاهه کپپائي‬
‫رهي هئي‪ .‬هڪ وڏي عملدار ڀرسان وڃي چيپپس؛ “ڀٽپپو صپپاحب‪ ،‬تپپوکي‬
‫ياد پيو ڪري‪ .‬اسان سان گڏجي هل‪ ”.‬جمعي فقير‪ ،‬فوري طپپور گڏهپپه‬
‫جي رسي ۾ هٿ وجهي‪ ،‬ان کي گهلڻ شروع ڪيپپو‪ .‬جنهپپن تپپي عملپپدار‬
‫چيس؛ “تون گڏهه کي گهلي پيادو هلنپپدين تپپه پپپوِء المرتضپپى هپپائوس‬
‫ڪڏهن پهچندين؟ هي پوليس اسڪاٽ ۽ ڀٽي صاحب وزيراعظم هائوس‬
‫جي ڪار خاص ڏني آهي‪ ،‬ان ۾ چڙهي هل‪ ”.‬اهو ٻڌي جمعي فقير گڏهپپه‬
‫کي ساڳي جاِء تي بيهاريندي چيو‪“ :‬پاڻ )ڀٽي صاحب( مپپاڻهو موڪليپپو‬

‫اٿس‪ ،‬مان پنهنجي مرضيَء سان پنهنجي سواري تي هلنپپدم‪ .‬هپپي ڪا‬
‫توهان وانگر ح ڪومت واري عارضپپي سپپواري ڪانهي‪ ،‬جنهپپن تپپي اڄ‬
‫هڪڙو چڙهي ته سڀاڻي اها ساڳي گاڏي ڪنهن ٻئي جپپي هجپپي‪ .‬مپپان‬
‫ڪار تي مرڳو ڪونه چڙهندم‪ .‬توهان جي مرضپپي وڃپپي ڀٽپپي صپپاحب‬
‫کي ٻڌايو ته جمعو ڪار تي نه ٿو چڙهي‪ ”.‬ڀٽي صپپاحب جپپو ح ڪم هيپپو‬
‫سو پوليس عملدارن چيس؛ “فقير تنهنجي مرضي‪ ،‬گڏهه تپپي ئي هپپل‪،‬‬
‫پر ٻيلپي خپپدا کپپي مپڃ! هپپل تپپه سپهي!” ل ڙڪاڻي جپپا روڊ جيڪڏهپن‬
‫شاهدين ڏيڻ جهڙا هجن ها ته اها شاهدي يقيًنا ڏين ها تپپه ڪيئن جمعپپو‬
‫فقير پوليس اسڪاڊ واري پروٽوڪول ۾‪ ،‬پنهنجي ڏٻري گگدام گڏهپپه تپپي‬
‫چڙهي‪ ،‬خرامپپان خرامپپان المرتضپپى هپپائوس )وزيراعظپپم هپپائوس( ۾‪،‬‬
‫گڏهه سميت‪ ،‬اندر داخل ٿيو هيو‪.‬‬
‫هتي پاڻ کي‪ ،‬نعوذ بالله‪ ،‬خدا سڏائيندڙن جا سج اڀريا ۽ ٻڏي به ويپپا‪ .‬پپپر‬
‫جمعي فقير جو سج اڀريو ته ٻڏو ڪونه‪ .‬مون کپپي ايپپران جپپي مشپپهور‬
‫شاعر حافظ جو شعر ٿپو يپاد پپوي‪ .‬جي ڪو حپافظ ڄپڻ ل ڙڪاڻي جپي‬
‫جمعي فقير لِء چيو هو‪:‬‬
‫فقر خدايا به من ارزاني دار‪،‬‬
‫“دولت‬
‫ڪه اين ڪرامات سبب‪ ،‬حشمت و تمڪين من است”‬
‫)خداوندا! مون کپپي فقيپپري‪ ‬جپپي دولپپت عطپپا ڪر! ڇا ڪاڻ تپپه اهپپا‬
‫مهرباني منهنجي شان ۽ شوڪت جو باعث آهي(‬
‫گذريل سال ڊسمبر مهيني جي پپپوئين هفپپتي ۾‪ ،‬ل ڙڪاڻي کپپي ضپپلعي‬
‫حيثيت ۾ ‪ 100‬سال پپورا ٿيپڻ تپپي‪ ،‬شپاهنواز ڀٽپپو آڊيٽپپوريم ۾ ڊسپپٽرڪٽ‬
‫هسٽاريڪل سوسائٽي طرفان “جشن ل ڙڪاڻو” ملهپپايو ويپپو‪ .‬جنهپپن ۾‬
‫محترم ڊاڪٽر نپپبي بخپپش بلپپوچ‪ ،‬محپپترم ڪريپپم بخپپش خالپپد‪ ،‬محپپترم‬
‫عبدالغفور ڀرڳڙي‪ ،‬ميڊم حميده کهڙو ۽ ٻين شرڪت ڪئي‪ .‬مگر مجال‬
‫آ جو ڪنهن ڳالهائيندڙ جي واتان‪ ،‬هن جديد وتائي جمعي فقير جو نالو‬
‫نڪتو‪.‬‬
‫ان ساڳي‪ ‬طرز تي‪ ،‬لڙڪاڻي سان تعلپپق رکنپپدڙ‪ ،‬اردو ڳالهائينپپدڙن‬
‫طرفان ٺهيل هڪ علمي ادبي تنظيم “لڙڪاڻو سنگت” جي پليٽ فارم‬
‫تان‪ ،‬نيپا آڊيٽوريم ڪراچيَء ۾ گذريل ‪ 18‬جنوري تي “جشپپن ل ڙڪاڻو”‬
‫ملهايو ويو‪ .‬جشن لڙڪاڻو جو اهتمام ڪندڙ‪ ،‬لڙڪاڻو سنگت جي باني‬
‫چيئرمين ۽ انجمن ترقي پسند مصنفين جي سيڪريٽري جنرل‪ ،‬سٺي ۽‬
‫نامور شاعر ۽ اديب مسلم شميم‪ ،‬پنهنجي آجياڻي تقرير ۾ جديد ڏاهپپي‬

‫۽ عوامي اڪابر جمعي فقير جي نالي جو بار بار ورجاُء ڪيو تپپه ههپپڙو‬
‫عوامي فيلسوف به لڙڪاڻي جي مردم خيز زمين جپپي پيپپداوار آهپپي‪.‬‬
‫ل ڙڪاڻي مپپان لڏي وينپپدڙ فوٽپپو گرافپپر ا ڪرام دکنپپي سپپان جڏهپپن‬
‫يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي دشتيار اپارٽمينٽس ۾ قائم ڪيل سنڌ فوٽپپو‬
‫اسٽوڊيو ۾ اڳوڻي صدر ايوب خپپان ۽ جنپپاب ذوالفقپپار علپپي ڀٽپپي جپپي‬
‫تصوير سان گڏ لڳل جمعي فقير جي گڏهه سپپان نڪتپپل تصپپوير بپپابت‬
‫پڇيم ته اڪرام وراڻيو؛ “هي ٻئي )ايوب خان ۽ ڀٽو صپپاحب( پاڪسپپتان‬
‫جي رياست جا بادشاهه )صدر( هيا ته جمعپپو بپپه پنهنجپپي رياسپپت جپپو‬
‫بادشاهه هيو‪ ”.‬پوِء اردو جو شعر پڙهيائين‪:‬‬
‫“هم خاڪ نشينون ڪي ٺوڪر مين زمانه هي‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬
‫جڏهن دلگير‪ ،‬دلگير ٿي لڙڪاڻي کان موڪليو‬
‫لڙڪاڻي جي مٽيَء مان چمڪندڙ ه پڪ هيپپري جپپو نپپالو؛ هپپري‬
‫َدرياني دلگير آهپپي‪ .‬ٻپپه چپپار ڏينهپپن اڳ جپپي ڳالهه آهپپي‪ .‬آٌء هپپري‬
‫َدرياني دلگير جي لڙڪاڻي واري پراڻي گهر جي جاِء )جپپتي هپپري‬
‫درياني دلگير بانبڙا پائي زندگيَء جي ڏاڪڻ تي قدم رکيا هئا( وٽپپان‬
‫گذرندي ڪامريڊ سپپوڀي گيانچنپپداڻيَء جپپي طبپپع پرسپپي ڪرڻ لِء‬
‫سندس قيام گاهه ڏانهن پئي ويس ته واٽ تپپي ه پڪ دوسپپت مليپپو‪.‬‬
‫مون تي نظر پوندي ئي چيائين؛ ”يپپار! ڳالهه ٻڌئي؟ هپپري دريپپاني‬
‫دلگير به پرلوڪ پڌاري ويپپو!“ وائڙو ٿپپي پڇيومپپانس تپپه؛ ”ڪڏهپپن؟“‬
‫ٻڌايائين؛ ”هاڻي هاڻي ڪي ٽي اين خبر نشر ڪئي آهي‪“.‬‬
‫ورهاڱي کان پوِء سڄي سنڌ وانگر لڙڪاڻي جا هندو به لڏپلڻ‬
‫ڪرڻ لڳا‪ .‬هري درياني دلگير جا مٽ مائٽ ۽ دوست‪ ،‬کيس لڏڻ جو‬
‫مشورو ڏيڻ لڳا‪.‬‬

‫جواب ۾ هري دلگير چين؛ دلگير ته هونَء ئي آهيان‪ ،‬ويتر ڇو ٿا‬
‫مون کي دلگير ڪريو! آٌء ل ڙڪاڻي جپپي مٽيپَء جپپو ٺهيپپل آهيپپان ۽‬
‫لڙڪاڻي جو شمشان گهاٽ منهنجو انتظار ڪري رهيو آهي‪“.‬‬
‫چيائونس؛ ”هتي شمشان گهاٽ ئي نه رهنپپدو تپپه تپپوکي اگنپپي‬
‫سنسڪار ڪٿي ڪندا؟“‬
‫وراڻي ڏيندي چيائين؛ ”شمشان گهاٽ هندن جو نپپه سپپهي پپپر‬
‫باگڙين جو ته هوندو‪ .‬منهنجو اگني سنسڪار اتي ڪيو ويندو‪ .‬توهان‬
‫کي وڃڻو آهي ته وڃو‪ .‬مپان ابا ڻا ڪک ڪنهپن بپه حپالت ۾ ڪونه‬
‫ڇڏيندس‪“.‬‬
‫ٿورن ماڻهن کي اها خبر هوندي ته هري دلگيپپر‪ ،‬سپپنڌيَء کپپان‬
‫سواِء اردوَء جو به سٺو شاعر هو‪ .‬ورهاڱي کان پوِء حيدرآباد دکپپن‬
‫مان لڏي ايندڙ هڪ وڪيل‪ ،‬ل ڙڪاڻي ۾ هپڪ ادبپي ادارو )‪1948‬ع ۾(‬
‫قائم ڪيو‪ .‬ان نئين ادبپپي اداري جپپو نپپالو بپپه هپپري دريپپاني دلگيپپر‬
‫رکيو‪ 23 .‬ڊسمبر ‪1953‬ع تپپي سپپکر ۾ جي ڪا ٻپپه‪-‬روزه سپپنڌي اردو‬
‫ڪانفرنس ٿي ته ان جو افتتاح‪ ،‬پاڪستان حڪڪڪومت جپپي ان وقپپت‬
‫جي وزير قانون اي ڪي بروهپپي ڪيپپو هپپو ۽ اختتپپامي اجلس جپپي‬
‫صدارت هري دلگير ڪئي هئي‪ .‬هن ڪانفرنس ۾ اردو ٻپپوليَء جپپي‬
‫چوٽيَء جا اديب ۽ شاعر جهڙوڪ مولنا عبدالمجيد سالڪ ۽ شوڪت‬
‫ٿانوي به شريڪ ٿيا هئا‪ .‬هن ڪانفرنس جو اهتمام شپپيخ ايپپاز‪ ،‬آفپپاق‬
‫صديقي ۽ شيخ راز ڪيو هو‪ .‬ننڍي کنڊ جپپي ورهپپاڱي واري انسپپاني‬
‫ٻوڏ ۾‪ ،‬هندستان جپپي رياسپپت ڀوپپپال مپپان حپپاجي عبپپدالرزاق نپپالي‬
‫ماڻهو‪ ،‬ٻين سان گڏ‪ ،‬لڙهي اچي لڙڪاڻي پهتو‪ .‬جتي کيپپس پوسپپٽ‬
‫آفيس ۾ ڊپٽي پوسٽ ماسٽر ڪري رکيو ويو‪ .‬ان پوسٽ ماسپپٽر جپپو‬
‫وڏو پپپٽ عبپپدالرحمان‪ ،‬ا ڳتي هلپپي اردو شپپاعريَء جپپو وڏو نپپالو‬
‫محسپپن ڀوپپپالي بڻجپپي وڏي شپپهرت مپپاڻي‪ .‬محسپپن ڀوپپپاليَء جپپا‬
‫ڪيترائي شعر‪ ،‬پاڪستان جي قومي اسيمبلي جي ايوان ۾ گونجيپپا‪.‬‬
‫‪1954‬ع ۾ محسن ڀوپپپالي ايپپن اي ڊي ڪاليپپج )هپپاڻي يونيورسپپٽي(‬
‫ڪراچيَء مان انجنيئرنگ ۾ ڊپلوما ڪئي تپپه کيپپس تعميپپرات کپپاتي ۾‬
‫اوورسيئر جو آرڊر مليپپو‪ .‬نپپوڪريَء تپپي چڙهپڻ لِء کپپانئس ضپپمانت‬
‫طلب ڪئي وئي‪ .‬سندس پيُء عبدالرزاق‪ ،‬پنهنجي طرفپپان پنهنجپپي‬

‫هم زبانن ڏانهن ڊوڙيو‪ .‬هر هنڌان‪ ،‬کيس ٺپ جواب مليپپو‪ .‬نپپوڪريءَ‬
‫تي چڙهڻ ۽ ڊيوٽي ڪرڻ لِء‪ ،‬ڏنپپل مپپدو پنهنجپپي اختتپپام واري تاريپپخ‬
‫ڏانهن پئي وڌيو‪ .‬محسن ڀوپاليَء جپپي دل‪ ،‬سسپپت ٿي پڻ لڳڪڪي‪ .‬ه پڪ‬
‫ڏينهن شام جو‪ ،‬لڙڪاڻي جي مشهور سيئو چوڪ )هاڻي پاڪسپپتان‬
‫چوڪ( تي محسن ڀوپاليَء جي اوچتو هري دلگير سان ملقات ٿي‪.‬‬
‫ٻئي بزم ادب جا ميمبر هئا‪ .‬ان ڪري ٻنهي جپپي پپپاڻ ۾ گه ڻي ڏيپپٺ‬
‫وائٺ ۽ گهرائپ هئي‪ .‬محسن ڀوپاليَء جو لٿپپل چهپپرو ڏسپپي‪ ،‬هپپري‬
‫دلگير کانئس ماجرا پڇي‪ .‬محسن ڀوپاليَء کيس سڄو قصپپو ٻڌايپپو‪.‬‬
‫جيڪو ٻڌندي ئي نرم دل‪ ،‬دلگير جي دل ڀڄپپي پئي ۽ چيپپائينس؛ ”ان‬
‫۾ فڪر ڪرڻ جي ڪهڙي ڳالهه آهي؟ دستاويز‪/‬بانڊ ڪٿي آهن؟ مپپان‬
‫هاڻي ٿو صحيح ڪري ڏيانِء‪“.‬‬
‫محسپپن ڀوپپپالي چيپپس؛ ”ان دسپپتاويز ۾ هپڪ ڏاڍو ڏکيپپو شپپرط‬
‫آهي‪ .‬ان ڪري ئي هرڪو پيو نٽائي‪“.‬‬
‫هري دلگير چيس؛ ”ڀل ڪو خالي ڪاغپپذ ئي ک ڻي اچ تپپه آٌء ان‬
‫تي صحيح ڪريان‪ .‬پني تي مرضيَء سان عبارت لکي ڇڏجانِء‪“.‬‬
‫محسن ڀوپالي جي چپپوڻ مطپپابق؛ ”جنهپپن وقپپت هپپري دلگيپپر‬
‫ڳالهائي رهيو هو‪ ،‬ان وقپت مپپون کپي پپاڻ ئي اعتبپپار نپه پئي آيپپو‪.‬‬
‫خوشي ۽ بي اعتباري جي گاڏڙ ڪيفيت محسوس ڪنپپدي‪ ،‬پپپاڻ کپپي‬
‫چهنڊڙي پائي چيم؛ ’هي جاڳ آهي يا ڪو خپپواب آهپپي؟‘ هپپي هنپپدو‬
‫جيڪو منهنجي آڏو بيٺو آهي‪ ،‬سو انسان جي روپ ۾ ڪو نيڪيَء جو‬
‫فرشتو آهي يا نيڪيَء جي فرشتي جي روپ ۾ انسان‪“.‬‬
‫محسپپن ڀوپپپالي پنهنجپپي گهپپر ڏانهپپن ڊوڙيپپو ۽ بنپپا ديپپر اهپپو‬
‫دستاويز‪/‬بانڊ کڻي‪ ،‬پنهنجي والد سان گڏ‪ ،‬سيئو چوڪ تي آيو‪ .‬نمپپاڻو‬
‫هري دلگير‪ ،‬ساڳئي هنڌ تي‪ ،‬سندس منتظر ٿيو بيٺو هو‪ .‬تڙ ت ڪڙ ۾‪،‬‬
‫هريَء اکيون ٻوٽي‪ ،‬ان بانڊ‪/‬دستاويز تي‪ ،‬پنهنجي ضامن طور صحيح‬
‫ڪري ڇڏي‪.‬‬
‫محسن ڀوپالي حال حيات آهي‪ .‬نوڪريَء تان رٽپپائر ٿپپي چ ڪو‬
‫آهي‪ .‬ناظم آباد ڪراچيپَء ۾ رهپپي ٿپپو‪ .‬پنهنجپپي رهپپائش گپپاهه تپپي‪،‬‬
‫لڙڪاڻي سان تعلق رکندڙ هر ماڻهوَء سان ملقات دوران‪ ،‬اکين ۾‬
‫آب آڻي‪ ،‬اها ڳالهه بار بار ورجائي چوندو آهي‪” :‬هپپري دلگيپپر جپپو‬

‫اهو ٿورو ڪو ٿورو نپپاهي‪ .‬منهنجپپي دل جپپي بئن پڪ جپپي ا ڪائونٽ ۾‬
‫سندس احسان ۽ ٿورو‪ ،‬وياج سميت چڙهندو رهي ٿو‪ .‬قپپرض ڏي پڻ ۽‬
‫وياج وصول ڪرڻ وارو ته سرحد پار رهي ٿو‪) “.‬محسن ڀوپپپالي بپپه‬
‫گلي جي ڪئنسپپر سپپبب ڪراچي پَء ۾ جنپپوري ‪2007‬ع ڌاري لڏا ڻو‬
‫ڪري ويو‪ :‬مرتب(‬
‫لڙڪاڻي جي حالت اهڙي موڙ تي اچي بيٺي جو هپپري واقعپپي‬
‫دلگير ٿي پيو‪ .‬پنهنجي ڳوٺ ۽ وطن کي نه ڇڏڻ جا جيڪي پاڻ سان‬
‫۽ مائٽن سان وچن ڪيا هئائين‪ ،‬انهن ۾ ڏار پوڻ شروع ٿيا‪1958 .‬ع ۾‬
‫هڪ ڏينهن هو‪ ،‬لڙڪاڻي جي بندر روڊ سپپان ڳنڍيپپل گهٽپپي‪ ،‬رضپپويه‬
‫اسپپٽريٽ‪ ،‬جپپي آخپپري ڇي پڙي وٽ ٺهيپپل بپپزم ادب جپپي عمپپارت ۾‬
‫موڳائپ‪ ،‬ملول دل ۽ ذهن سميت داخل ٿيو‪ .‬بزم جي صپپدر ۽ سپپنڌ‬
‫جي وڏي اديب سان سور سپپليندي چيپائين؛ ”چپل چلئو جپو زمپانو‬
‫اچي ويو آهي‪ .‬مرڻ کان اڳ ڪنهپپن ڌارئي ديپپس ڏانهپپن اڏرڻ لِء پپپر‬
‫ساهيا اٿم‪“.‬‬
‫سڀني کيس منع ڪئي ته چيائين؛ ”ڪنهن جپپي دل ل ڙڪاڻي ۽‬
‫سپپنڌ کپپي ڇڏڻ لِء چپپوي ٿپپي؟ سپپنڌ تپپه رڳ رڳ ۾ واسپپيل آهپپي‪ .‬پپپر‬
‫حالتون ڪجهه اهڙيون آهن‪ ،‬جو آٌء وڌيڪ هتي رهي نه ٿو سگهان‪“.‬‬
‫ٻئي ڏينهپپن تپپي بپپزم ادب ل ڙڪاڻو طرفپپان‪ ،‬سپپندس اعپپزاز ۾‬
‫الوداعي دعوت ڪئي وئي‪ .‬الوداعي تقرير ڪندي شروعات ڪنهپپن‬
‫اردو شاعر جي هن شعر سان ڪيائين‪:‬‬
‫خير تو ساقي سهي ليڪن پلئي گا ڪسي؟‬
‫اب نه وه ميڪش رهي باقي‪ ،‬نه وه مپپپئپپپخانه‪.‬‬
‫تقرير جي پڄاڻيَء وقت چيائين؛ ”يار! مان دلگير آهيان‪ .‬لڳي‬
‫ٿو ته ڄڻ بت مان ساهه ست ڇڏائبو ٿو وڃي‪ .‬هپپاڻي مپپان پنهنجپپي‬
‫تقرير کي اڳتي وڌائي به نه سگهندس‪“.‬‬
‫پوِء ڀٽائيَء سرڪار جي هيَء سٽ پڙهي روئي ويٺو‪.‬‬
‫هڪ سسئي ٻيا سور‪ ،‬ويا پٽيندا پاڻ ۾‬
‫ڪانپور‪ ،‬يوپي انڊيا مان ورهپپاڱي وقپپت لڏي لڙڪڪڪاڻي ۾ پهچ پڻ‬
‫وارو عسڪري حسين به سن ستر واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي مپپائٽن ۽‬

‫دوستن سان ملڻ لِء ڪانپور ويو‪ .‬هپڪ رات جپپو ديپپر سپپان ڪانپور‬
‫جي مشهور ڦول باغ جي ٻاهران گهمندي روڊ تي هپپري دلگيپپر تپپي‬
‫نظر پيس‪ .‬جيڪو الئي ڪهڙين سوچن ۾‪ ،‬ڪنهن گيان ۾ گم‪ ،‬پنهنجي‬
‫منهن ڪيڏانهن وڃي رهيو هو‪ .‬عسڪري حسين سنڌيَء ۾ کيس سپپڏ‬
‫ڪيو‪ .‬هري دلگير وائڙن جيان هيڏانهن هپپوڏانهن ڏسپڻ شپپروع ڪيپپو‪.‬‬
‫تيستائين عسڪري حسين به وڌي وڃي ڀرسان بيٺس‪ .‬اعتبپپار ۾ نپپه‬
‫ايندڙ ڪيفيت سان‪ ،‬اکيون کڻي پڇيائينس؛ ”تون عسڪري مهپپاجر‪،‬‬
‫لڙڪاڻي وارو ته ناهين؟ مان به چوان ته هتي اتپپرادي ۽ ل ڙڪاڻي‬
‫جي مخصوص لهجي ۾ ڪير ٿپپو مپپون کپپي س پڏ ڪري؟“ عس پڪري‬
‫حسين کپپان وڌيپڪ پڇيپپائين؛ ”ل ڙڪاڻي جپپي ريلپپوي اسٽيشپپن جپپو‬
‫پراڻو پليٽ فارم ياد آهي‪ .‬خبر ناهي ته ان پليٽ فارم تپپي اهپپو نپپم‬
‫جو وڻ اڃا بيٺو آهي يا نه؟ جنهن جي ڇانو ۾ مون هيڏانهپپن اچپڻ لِء‪،‬‬
‫ٽيڪيٽ وٺي ريل گاڏيَء جي اچڻ جپپو‪ ،‬دلگيپپر ٿپپي انتظپپار ڪيپپو هپپو‪.‬‬
‫مون کپپي چڱي پَء طپپرح يپپاد آهپپي تپپه منهنجپپي مپپوڳي دل‪ ،‬ڪيئن‬
‫گائون مائون ٿيڻ لڳي هئي! اها منهنجي زندگيَء جپپي آخپپري ڇپپانو‬
‫هئي‪ .‬باقي سڄي عمر ته نٽهڻ ُاس ۾ رلي ٿڪجي پيو آهيان‪“.‬‬
‫عسڪري حسين پڇيس؛ ”تون هتي ڪيئن؟ تنهنجو گهپپر ڪٿپپي‬
‫آهي؟ دهليَء ۾ يا اڌي پور ۾؟“‬
‫دلگيپپر جپپواب ۾ چيپپس؛ ”منهنجپپو گهپپر الئي ڪٿپپي آهپپي؟ پپپر‬
‫منهنجو گهر ته لڙڪاڻي ۾ آهي‪ “.‬راتين جي رولڪ ۽ بي چين دلگير‬
‫جپپي خپپبر نپپاهي ڪهپڙي گهپپر مپپان ارٿپپي کنئي وئي هونپپدي! الئي‬
‫ڪهڙي شمشان گهاٽ ۾ سندس ڪرياڪرم ٿيو هوندو؟ هنپپن اکپپرن‬
‫لکڻ وقت سندس پڳڙيون به ٿي ويون هونديون‪ .‬پاڻ ئي ته پنهنجي‬
‫جيئري چوندو هو؛ ”زندهه لش دلگير جي روپ ۾ ڦري رهيو آهي‪“.‬‬
‫دلگير جون پڳڙيون ته ان ڏينهن ٿي ويون هيون‪ ،‬جنھن ڏينهن‪ ،‬هپپن‬
‫لڙڪاڻي مان لڏيو هو‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 12:49 PM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫انقلب ۽ سونهن جو شاعر‪ :‬ذوالفقار راشدي‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬

‫انقلب ۽ سونهن جو شاعر‪ :‬ذوالفقار راشدي‬
‫ورهاڱي کان پوِء‪ ،‬سنڌي اديبن ۽ شاعرن جي جي ڪا نئيپپن پپپوش‪،‬‬
‫ادبي ميدان ۾ ظاهر ٿي‪ ،‬تن مان ذوالفقار راشدي بپپه هپڪ آهپپي‪ .‬شپپيخ‬
‫اياز‪ ،‬نياز همايوني‪ ،‬شيخ عبدالرزاق راز‪ ،‬بشير مورياڻي‪ ،‬بپپردو سپپنڌي‪،‬‬
‫عبدالڪريم گدائي‪ ،‬غلم محمد گرامي‪ ،‬مخدوم طالب المپپولى‪ ،‬اسپپتاد‬
‫بخاري‪ ،‬تنوير عباسي‪ ،‬شمشير الحيدري‪ ،‬شيخ عبدالحليم جوش‪ ،‬علپپي‬
‫محمد مجروح ۽ انهي‪ ‬سطح جي ٻين انيڪ شاعرن سپپان گ پڏ نوجپپوان‬
‫شاعرن جهڙوڪ‪ :‬قمپپر شپپهباز‪ ،‬شپپيخ قيپپوم طپپراز‪ ،‬فتپپاح مل پڪ‪ ،‬امپپداد‬
‫حسيني‪ ،‬الطاف عباسي‪ ،‬محسن ڪڪڙائي‪ ،‬وفا پلي‪ ،‬وفا ناٿن شپپاهي‪،‬‬
‫نظر سنڌي‪ ،‬تاج بلوچ ۽ ذوالفقار راشديَء تائين‪ ،‬سنڌي پڙهنپپدڙن سپپان‬
‫متعپارف ٿپي‪ .‬ٽپه‪-‬مپاهي مهپراڻ ۽ مپاهوار نئيپن زنپدگي جپي ايڊيٽپرن‪،‬‬
‫پنهنجي جوهري ڏانَء سان‪ ،‬انهن موتين کي جرڪايو ۽ نئين ٽهيپپءَ جپپو‬
‫اصطلح انهن شاعرن جي فڪري رنگيني ۽ اثر انگيزي جپپي ڪري ئي‬
‫رائج ٿيو‪ .‬جڏهن ون‪-‬يونٽ ٺهيو ته سپپنڌي شپپاعرن جپپو حسپپن ۽ عشپپق‬
‫جي معاملن مان ن ڪري‪ ،‬زنپپدگيَء جپپي مسپپئلن سپپان متصپپادم ٿيپپو ۽‬
‫مزاحمت جو هڪ انوکو دور ۽ انداز شروع ٿيپپو‪ .‬انهيپَء سپپموري دور ۾‪،‬‬
‫نئين سنڌي شاعريَء ڪلسپڪ سپپان پيپپچ پائينپپدي‪ ،‬انقلب ۽ جمپپال جپپا‬
‫نوان رنگ ڄمايا‪ .‬مرحوم ذوالفقار راشپديَء جپپو شپمار بپه انهيپءَ دور‬
‫جي فڪري ۽ فني طور تي مٿانهين درجپپي جپپي شپپاعرن منجهپپان ٿئي‬
‫ٿو‪ .‬هو نه رڳو اهم شاعر ۽ سچو صپپحافي هپپو پپپر علپپم ۽ ادب بپپابت‪،‬‬
‫تنقيد جپپي ڏس ۾‪ ،‬سپپندس خپپاص نقطپپه نظپپر رهيپپو‪ .‬ترقپپي پسپپندي ۽‬
‫جديديت واري آميزش وارو انداز‪ .‬ذوالفقار راشديَء کپپي علپپم ۽ ادب‪،‬‬
‫ڏاڏنگ ۽ ناننگ کان ورثي ۾ مليو‪ .‬سندس ناني ميان محمد عثمپپان خپپان‬
‫وڳڻن واري جي‪ ،‬ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيَء جپپي والپپد الهپپداد خپپان‬
‫جتوئي سان گهاٽي دوستي هوندي هئي‪ .‬الهداد خپپان جتپپوئي‪ ،‬سپپندس‬
‫ناني سان ملڻ لِء ايندو هو ته پنهنجي پٽ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي‪‬‬
‫کپپي بپپه پپپاڻ سپپان ورتيپپون اينپپدو هيپپو‪ .‬ائيپپن ذوالفقپپار راشپپديءَ جپپي‬
‫حيدربخش جتوئيَء سان ڏيٺ ويٺ ٿي‪ ،‬جيڪا هم خيپپاليَء هج پڻ سپپبب‬
‫اڳتي هلي‪ ،‬گهپاٽي دوسپتيَء جپو روپ اختيپار ڪري وئي‪ .‬ٻنهپي جپي‬

‫عمرين ۾ گهڻو فرق هو پر انقلب ڪنهن بپپه حپپد سپپرحد جپپو قپپائل نپپه‬
‫هوندو آهي‪ .‬ويتر جو هندستان مان لڏي آيل هڪ نوجوان ۽ ترقي پسپپند‬
‫ليکڪ نديم شاهين سهروردي )هن جي مزار هاري آفيس رتوديرو جپپي‬
‫اڱڻ ۾آهي( سان ويجهڙائپ پيدا ٿي ته هن لڙڪاڻي ۾ ننڍي کن پڊ‪ ،‬ايشپپيا‬
‫جي مشهور ڪميونسٽ اڳواڻ سيد جمپپال الپپدين بخپپاري سپپان کيپپس‬
‫مليو ته سندس ترقي پسند سوچ کي ڄڻ هٿي ملي وئي‪.‬‬
‫ذوالفقار راشدي هڪ گادي نشين پير هوندي به انقلب جپپي گپپس‬
‫جو پانڌيئڙو رهيو‪ .‬روشن خيالي ۽ رومانس سندس مزاج جو حصو هئا‪.‬‬
‫ذوالفقار راشديَء‪ ،‬هڙان وڙان ‪1957‬ع ۾ نئون ديرو ۾ هاري ڪانفرنس‬
‫ڪوٺائي‪ .‬جنهن علئقي جي پٺتي پيل ماڻهن جي سياسپپي سپپرت کپپي‬
‫مهميز ڏني‪ .‬ڪانفرنس جي صدارت‪ ،‬ڪامريڊ حيدر بخپپش جتپپوئي ڪئي‬
‫۽ ڪارروائي سيد جمال الدين بخاري هلئي‪ .‬جنهن جپپا اثپپر‪ ،‬پپپري پپپري‬
‫تائين پهتا ۽ سماجي تبديليَء لِء نوجوانن ساهس ڌاريو‪.‬‬
‫ذوالفقار راشدي‪ ،‬پنهنجي ذاتي زندگيَء ۾ مضبوط اعصابي قپپوتن‬
‫جو مالڪ هپپو‪ .‬کيپپس زنپپدگيَء ۾ ڪيپپترين ئي تڪليپپف‪-‬ده ۽ ناخوشپپگوار‬
‫ذاتي آزمائشن مان گذرڻو پيو پر هو نظرئي سان سچائيَء جي ڪري‬
‫سرِ ڪيائين‪.‬‬
‫مستحڪم رهيو‪ .‬اهڙيَء ريت ادبي دنيا ۾ به نوان معرڪا َ‬
‫ماهوار سوجهرو جي پهرئين سپپتر واري دور ۾‪ ،‬ادبپپي ڪمٽمنپپٽ ۽‬
‫نان ڪمٽمنٽ تي هلندڙ بحث ۾ شامل هڪ طرف تنوير عباسي‪ ،‬ممتپپاز‬
‫مهر‪ ،‬خواجه سليم‪ ،‬ديپڪ اترادي )فرضي نالو( ۽ سليم سپپولنگي جه پڙا‬
‫وڏن نالن وارا اديب هئا ته ٻئي طرف ذوالفقار راشدي اڪيلو هو‪ .‬جپپن‬
‫جي وچ ۾ اڻ کٽ بحث هليا ۽ ڪيترائي فڪري مغالطپپا دور ٿيپپا ۽ نقپپد و‬
‫نظر جو نئون باب کليو‪ .‬ذوالفقار راشدي مپن موهينپپدڙ شخصپپيت جپپو‬
‫مالڪ ۽ ملوڪ ماڻهو هو‪ .‬سندس سپپهپ‪ ،‬علمپپي ڄپپاڻ ۽ رواداري اڄ بپه‬
‫مثالي چئجي ٿي‪ .‬هپڪ دفعپپي بپپاليَء ۽ ميپر علپپي نپواز خپپان نپپاز واري‬
‫خيرپور کان ‪ 5‬ڪلوميٽرن جپپي مفاصپپلي تپپي ٺهيپپل ون‪-‬يپپونٽ بلڊنپپگ ۾‬
‫موجود هڪ آفيس ۾ ڪو ڪم ڪار هوس‪ .‬ڪار قومي شاهراهه تان لهي‬
‫جڏهن ون‪-‬يونٽ بلڊنگ جي ٻاهران بيٺپپي تپپه ڪار مپپان لهپڻ بجپپاِء ڪنپڌ‬
‫پوئتي ڦيري چيائين‪” :‬خيرپور سان تعلق رکندڙ ٻه وزير‪ ،‬ذوالفقار علي‬
‫ڀٽي جي حڪومت ۾ صوبائي ۽ مرڪزي وزارتون سيڙايون ويٺا آهن‪ .‬ڇا‬
‫هن بلڊنگ جو نالو حيدرآباد واري بلڊنگ وانگر بدلئي ناز بلڊنگ يپپا بپپالي‬
‫بلڊنگ نه پئي ٿي سگهيو؟“ آفيس مان ڪم ڪار ڇڏائي واندو ٿي‪ ،‬ڪار‬

‫جڏهن دل شاد منزل ڀرسان گذري ته ڏک وچان چيائين؛ ”هيءَ عمارت‬
‫به هندستان جي تاج محل وانگر محبت جو يادگار آهي‪ .‬هن محپپل نمپپا‬
‫عمپپارت ۾ خيرپپپور رياسپپت جپپي والپپي ميپپر علپپي نپپواز خپپان نپپاز جپپي‬
‫حڪمران‪ ،‬اقبال بيگم عرف بالي رهندي هئي‪ .‬اڄ هن محل جي حپپالت‬
‫اها آهي جو اردوَء جي ڪنهن شاعر جي سٽ وانگر‪:‬‬
‫الله ري سناٽا ڪه آواز ڀي نهين آتي‪.‬‬
‫ذوالفقار راشدي‪ ،‬لفظن جي مزاج‪ ،‬معنائن ۽ انهپپن جپپي رمپپزن ۽‬
‫اسرارن جو شناسپپور قلم ڪار هپپو‪ .‬اهپپو ئي سپپبب آهپپي جپپو سپپندس‬
‫شاعريَء ۾ لفظن جي ڀرٿي نظر نه ايندي‪ .‬سندس شپپعري مجپپوعي‪،‬‬
‫سوچ کي لوچ ۾ سندس گهپپرن ۽ تکپپن جپپذبن‪ ،‬ا ُڌمپپن ۽ مشپپاهدن واري‬
‫شاعريَء ۾ سپپندس خپپاص ۽ الپڳ رنپپگ نظپپر اينپپدو‪ .‬سپپندس ڊڪشپپن‪،‬‬
‫سندس تجربي ۽ مشاهدي جو نچوڙ آهي‪.‬‬
‫ذوالفقار راشديَء جي شاعريَء مان هپپر مڪتبپپه ف ڪر‪ ،‬مطپپالعي‬
‫ح ُ‬
‫ظ ماڻي سگهي ٿو‪.‬‬
‫جو صاحب‪ ،‬ننڍي يا وڏي عمر وارو پڙهندڙ‪ِ ،‬‬
‫سنڌيَء ۾ جيڪي هڪ ٻه وڏا غزل جا شاعر آهن‪ ،‬ذوالفقار راشديَء‬
‫جو نالو انهي پَء فهرسپپت ۾ شپپامل آهپپي‪ .‬سپپندس غپپزل جپپي علمتپپن‪،‬‬
‫اشارن جي ڪري شپعريت جپو رنپگ ڏاڍو گهپرو آهپپي‪ .‬هپن غپزل جپپي‬
‫مروجه ۽ نئين لوازمات کي سونهن ۽ غنايت سان هنڍايو آهي‪.‬‬
‫ذوالفقار راشديَء جي غزل ۾‪ ،‬نفيس خيال‪ ،‬لهجي جي انفراديپپت‪،‬‬
‫فڪر جي گهرائي‪ ،‬ڪلسپپيڪل روايتپپن جپپي پاسپپداري‪ ،‬تقليپپدي نپپه پپپر‬
‫تخليقي نوعيت جي آهي ۽ انهن وصپپفن ئي کيپپس قپپادر الڪلم شپپاعر‬
‫ثابت ڪيو آهي‪.‬‬
‫سندس هڪ غزل آهي‪:‬‬
‫گذاريپپپپپپون پريشپپپپپپپپپپان خپپپپپپپيالت وانپپپپپپپگر‬
‫يپپپپپا ويپپران ويپپپران مپپپپپحپپپپپپپپپپپپلت وانپپپپگپپپپپر‬
‫اکين مان ٽمئون ٿا‪ ،‬ڳلن تي ڳڙئون ٿا‬
‫سپپدائين ٿپپپپپپپپپڌي بوند برسپپپپپات وانگر‬
‫جپپپپپپتپپپپپپپي لپپپپپپپپپپپپپپفپپپپظ پپپپپابپپپپند‪ ،‬آواز قپپيدي‬

‫بپپپپپهپپپپشپپپپپت بپپپپريپپپپن سپپپپو حپپپوالت وانگر‬
‫اهپپپپپپپا ٻپپپپپاٽ ڪپپپپپاري‪ ،‬وڃپپپپڻ واري آهپپي‬
‫هپپپپپپپي آثپپپپار اوڀپپپپپر ۾ پپپپپپرڀپپپپپپات وانپپپپپگپپپر‬
‫ن عالم‪ ،‬اسان جو به هوندو‪،‬‬
‫ڪوئي جا ِ‬
‫اچپپپي ڪپپپوٽ ڊاهي‪ ،‬طلسپپپمات وانگر‪.‬‬
‫شاعريَء سميت‪ ،‬هو عمدو نقاد پڻ هو‪ .‬سپپندس مغربپپي ادب جپپو‬
‫گهرو ۽ وسيع مطالعو هو‪ .‬جنهن جو اثر سندس تنقيدي مضمونن مپپان‬
‫ليئا پائينپپدي نطپپر اچپپي ٿپپو‪ .‬ڪسپپوٽي‪ ،‬سپپندس تنقيپپدي مضپپمونن جپپو‬
‫مجموعو آهي‪ .‬هو معروضي حقيقتن جو نقاد ۽ گهڻ‪-‬پڙهيو فرد هو‪.‬‬
‫سندس مزاج ۾‪ ،‬پنهنجون ديسي روايتون به شامل آهن‪ .‬ذوالفقپپار‬
‫راشديَء جي تنقيد‪ ،‬معروضي آهي‪ .‬هپپو پاسپپخاطريَء يپپا ذاتپپي حملپپن‬
‫کان گهڻو تڻو پاسيرو رهيو‪ .‬اهو ئي سبب آهي جو سندس تنقيپپد ۾ بپپه‬
‫سپپندس شپپاعريَء وانگپپر‪ ،‬اخلقپپي قپپدرن ۽ مشپپرقي روايتپپن جپپو‬
‫خوبصورت انداز موجود آهي‪ .‬جيڪو سندس ڇنڊڇاڻ واري سونهن کپپي‬
‫معتبر بڻائي ٿو‪.‬‬
‫‪Posted by wahabsahito at 12:48 PM 0 comments‬‬
‫‪Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to Facebook‬‬

‫ذوالفقار راشدي‪ :‬گه ڻ‪-‬رخي شخصيت‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬
‫ذوالفقار راشدي‪ :‬گهڻ‪-‬رخي شخصيت‬

‫نپپوٽ‪ :‬ذوالفقپپار راشپپدي‪ 10 ،‬مپپارچ ‪1938‬ع‬
‫ڌاري‪ ،‬راشپپدي گهراڻڪڪي جپپي سپپتين پڳڪڪدار سپپيد‬
‫امپپام راشپپديَء جپپي گهپپر‪ ،‬پيپپر ڳوٺ ۾ اکيپپون‬
‫کوليون‪ .‬هن سموري تعليم خانگي طريقپپي سپپان‬
‫حاصپپل ڪئي‪ .‬انگريپپزي‪ ،‬فارسپپي‪ ،‬اردو ۽ سپپنڌي‬
‫ٻولين تي عبور حاصل ڪيو‪ .‬هو صحافي بپپه رهيپپو‬
‫ته حيدر بخش جتپپوئي جپپي هپپاري ڪاميٽيَء ۾ بپپه‬
‫سرگرميَء سان بهرو ورتائين‪ .‬سوڀو گيانچنداڻي‪،‬‬
‫ڪامريڊ جمال بخاري‪ ،‬ڪامريڊ نذير حسين جتوئي‪،‬‬
‫۽ ننڍي کنپڊ جپپي ليکڪڪڪا قپپرت العيپپن حيپپدر ۽ ٻيپپن‬
‫ڪيپپترن ئي اديبپپن سپپان سپپندس علمپپي‪ ،‬ادبپپي ۽‬
‫ب انسپپانيت رسپپالو بپپه‬
‫سياسي لڳاپا رهيا‪ .‬مپپذه ِ‬
‫ڪڍيائين‪.‬‬
‫ڪسپپپوٽي سپپپندس تنقيپپپدي مضپپپمونن جپپپو‬
‫مجموعو ۽ سوچ کپپي لپپوچ سپپندس شپپاعريَء جپپا‬
‫ڇپيپپل ڪتپپاب آهپپن‪ .‬ٻيپپن ڪيپپترن ئي ڪتپپابن جپپا‬
‫مسپپپپودا سپپپپندس لئبپپپپرري ۾ موجپپپپود آهپپپپن‪.‬‬
‫)ايديٽر ماهوار سوجهرو(‬
‫سنڌ جي شاعرن ۾ ذوالفقار راشدي کپپي ه پڪ منفپپرد ۽ ممتپپاز‬
‫حيثيت حاصل آهي‪ .‬سندس غزل ۾ تغزل‪ ،‬تپپازگي ۽ لهجپپي ۾ نپپواڻ ۽‬
‫سپپوز آهپپي‪ .‬روايپپتي سپپنڌي غپپزل کپپي ذوالفقپپار راشپپدي شپپعري‬
‫جماليات ۽ لسانيات جو نئون وڳو پهرايو‪ .‬جنهن سان سندس غزل‬
‫جو حسن ٻيڻو ٿپپي پيپپو ۽ غپپزل‪-‬گپپو شپپاعر جپپي حيپپثيت ۾‪ ،‬سپپندس‬
‫سڃاڻپ به قائم ٿي‪.‬‬
‫ذوالفقار راشدي‪ ‬جي شاعري‪ ،‬هڪ دل شڪسته شاعر جپپي‪،‬‬
‫عدم اطمينان جي شاعري ناهي‪ .‬نه ئي هپپو اڄ جپپي سپپنڌي شپپاعر‬
‫وانگر‪ ،‬عادتًا يا هروڀرو‪ ،‬عاشق مزاج ۽ رومان پسند آهي‪ .‬نه ئي هو‬
‫مشاعرن جو شاعر هيپپو‪ .‬جپپتي ڳلپپي بپپاز ۽ تڪبنپپد شپپاعر پنهنجپپي‬
‫نڙيَء جي زور تي پنهنجا ڪچا ڦڪا ۽ اڌ اکپپري شپپعر پڙهپپي‪ ،‬ڪوٽ‬

‫کٽندا (پار پوندا) آهن‪ .‬سندس شعرن ۾ جيڪا پختگپپي ۽ نپپواڻ آهپپي‪،‬‬
‫سا ته ڪيترن ئي شاعرن جي حصي ۾ سڄي عمر نپپه آئي ۽ نپپه ئي‬
‫اچڻي آهي‪ .‬پاڻ ئي چوندو هيو؛ ”هاڻي پراڻي شاعريءَ وارو زمانو‬
‫ناهي رهيو‪ .‬هاڻي شاعريَء جو ڪو مقصد هجڻ گهرجي وارو زمانو‬
‫آهي‪“.‬‬
‫ذوالفقار راشدي پنهنجي شاعريَء ۾ محبت‪ ،‬پيار ۽ عشق جون‬
‫به ڳالهيون ڪيون آهن پر هن پنهنجي شعرن ۾ ڪٿي به لفظن جپپو‬
‫ن نه وڃايو آهي‪ .‬هن پنهنجي شپپعرن ۾ لفظپپن جپپي حرمپپت کپپي‬
‫ما ُ‬
‫بحال رکيو آهي‪.‬‬
‫هو پنهنجي خيالن کي‪ ،‬شعر جي سانچي‪/‬قالب ۾ فٽ ڪرڻ جپپو‬
‫هنر ڄاڻندو هو‪ .‬هو جهيڻي لهجپپي وارو شپپاعر هپپو‪ .‬سپپندس شپپعر‬
‫صاف سٿرا آهن‪ .‬هن پنهنجي شاعريَء ۾ جديد ۽ قپپديم طپپرزِ ف ڪر‬
‫سان هڪ توازن پيدا ڪيپپو‪ .‬اهپپو شپپاعريَء جپپو تپپوازن ئي ذوالفقپپار‬
‫راشپپديَء جپپي الپڳ سپپڃاڻپ بڻجپپي ويپپو‪ .‬ائيپپن بپپه نپپاهي تپپه ڪو‬
‫ذوالفقپپار راشپپدي صپپرف غپپزل واري شپپاعري ڪئي آهپپي‪ .‬هپپن‬
‫شاعريَء جي هر صنف تي طبع آزمائي ڪئي‪ .‬سپپندس شپپاعريَء ۾‬
‫معاشري جي بدلجندڙ قدرن‪ ،‬پنهنجي تهذيب جي پائمپپالي‪ ،‬اخلقپپي‬
‫ڏيوالپڻي‪ ،‬پنهنجن جي بيوفائي‪ ،‬قدر شپپناس مپپاڻهن جپپي مجرمپپانه‬
‫خاموشيَء‪ ،‬وصل جپپي سرشپپاري ۽ هجپپر جپپو ڪرب‪ ،‬هپپر هنپڌ ليئا‬
‫پائيندي نظر ايندا‪ .‬حقيقت بپپه اهپپا آهپپي تپپه ذوالفقپپار راشپپدي هپڪ‬
‫پيدائشي شاعر هپپو‪ .‬سپپندس شپپاعري پڙهپپي‪ ،‬شپپاعريءَ جپي ڄپاڻ‬
‫رکندڙ‪ ،‬اهو اندازو لڳائڻ ۾ دير نه ڪندو ته شاعريَء جي آمد ۽ آورد‬
‫۾ ڪهڙو ۽ ڪيترو فرق آهي‪.‬‬
‫ذوالفقار راشدي پيڙهيائتيو پير ۽ مرشد هئڻ جي باوجود‪ ،‬عوام‬
‫دوست ۽ انقلبي سوچ جو مالڪ هو‪.‬‬
‫ذوالفقار راشديَء جو مطالعو بيحپپد وسپپيع هپپو‪ .‬انگريپپزي ادب‬
‫جو کيس وڏو مطالعو هو‪ .‬هپپن دنيپپا جپپي سپپمورين علمپپي‪ ،‬ادبپپي ۽‬
‫سياسي تحريڪن جو اڀياس ڪيو هو‪.‬‬
‫سندس علمي ڌاڪ ۽ ڄاڻ جا‪ ،‬سندس منڪر به ُ‬
‫کليَء دل سپپان‬
‫اعتراف ڪندا‪ .‬سندس علمي ڄاڻ جا ثبوت سوجهرو جا سپپن سپپتر‬

‫واري ڏهاڪي جا اهي شمارا آهن‪ ،‬جن ۾ ذوالفقپپار راشپپديَء ۽ ٻيپپن‬
‫اديب دوستن جي وچ ۾‪ ،‬هڪ اڻ کٽ بحث جو سلسپپلو شپپروع ٿيپپو‪.‬‬
‫جنهن ۾ رشيد ڀٽي‪ ،‬خواجه سپپليم‪ ،‬سپپليم سپپولنگي ۽ ٻيپپن بپپه بهپپرو‬
‫ورتو يا سندس تنقيدي مضمونن جو ڪتاب ڪسوٽي‪.‬‬
‫ذوالفقار راشديَء جي ادبي دوستن جو حلقو بپپه گه ڻو وسپپيع‬
‫هو‪ .‬جن ۾ محترم محمد ابراهيم جويو‪ ،‬مرحوم ُاسپپتاد بخپپاري‪ ،‬تپپاج‬
‫بلوچ‪ ،‬مرحوم نياز همايوني‪ ،‬تاج جويو‪ ،‬مرحوم ظفر حسپپن شپپاهه‪،‬‬
‫مرحوم غلم محمد گرامپپي‪ ،‬پروانپپو ڀٽپپي‪ ،‬مرحپپوم مخپپدوم طپپالب‬
‫المول ٰي‪ ،‬محترمه ماهتپپاب محبپپوب‪ ،‬مرحپپوم نسپپيم کپپرل‪ ،‬مرحپپوم‬
‫طارق اشرف ۽ مدد علي سنڌي اچي وڃن ٿا‪.‬‬
‫ذوالفقار راشدي‪ ،‬ذاتي زندگيَء وانگر‪ ،‬ادب ۾ آزاد خيال رهيپپو‪.‬‬
‫هو نڪو ساڄي ڌر سان وابسته رهيو ۽ نه ڪي کاٻي ڌر وارن سان‪.‬‬
‫ُ‬
‫اڃا ائين چئجي ته هو ساڄي ڌر کان وڌيپڪ کپپاٻي ڌر سپپان لڳاپيپپل‬
‫رهيو‪ .‬هڪ دفعي جي ڳالهه آهي‪ ،‬لڙڪاڻي جپپي بيپپراج مختيار ڪار‬
‫جي آفيس ۾‪ ،‬قربان علي بگٽپپي مرحپپوم سپپان ملپڻ ٿيپپو‪ ،‬جپپتي هپپو‬
‫ملزم هيو‪ .‬مرحوم بگٽيَء‪ ،‬کلنپپدي کلنپپدي ذوالفقپپار راشپپديَء کپپي‬
‫چيو؛ ”سائين هڪڙي ڳالهه چوان ناراض ته نه ٿيندؤ؟“‬
‫ورنپپدي ڏنپپائينس؛ ”بگٽپپي! تپپوکي خپپبر آهپپي تپپه مپپان وسپپيع‬
‫المشرب ماڻهو آهيان! جيڪو توکي چوڻو آهپپي‪ ،‬سپپو بنپپان ڪنهپپن‬
‫ٻڏتر جي چئه!“‬
‫تنهن تي قربان علي بگٽي پَء چيپپو؛ ”نپپه سپپائين! اه پڙي ڳالهه‬
‫ڪانهي‪ .‬اصل ۾ آٌء چوڻ ٿو گهپپران تپپه توهپپان جپپا ناتپپا ۽ گه پڻ ڀلئي‪،‬‬
‫ساڄي ڌر سان )ياد رهي ته قربان علي بگٽپپي مرحپپوم‪ ،‬سپپاڄي ڌر‬
‫سان لڳاپيل هيو( گهاٽا گهرا آهن‪ .‬بهتر آهي تپپه توهپپان سپپاڄي ڌر‬
‫سان ملي وڃو ۽ ان جو هڪ سپپبب اهپپو بپپه آهپپي تپپه کپپاٻي ڌر وارا‬
‫توهان کي مڃتا به ته ڪا نه ٿا ڏين‪“.‬‬
‫تنهن تي ذوالفقار راشديَء چيس؛ ”توکي ڪنهن ٻڌايو آهپپي تپپه‬
‫ترقپپي پسپپند اديبپپن طرفپپان‪ ،‬مپپون کپپي مڃتپپا ڪا نپپه ملپپي آهپپي‪.‬‬
‫جيڪڏهن تون ائين سمجهين ٿو ته به‪ ،‬آءٌ انهن مپپان ئي ۽ انهپپن جپپو‬
‫ئي آهيان‪“.‬‬

‫ذوالفقار راشدي‪ ،‬شاعر هجڻ سان گڏ‪ ،‬هڪ سٺو مضمون نگار‪،‬‬
‫ڪهاڻيڪار ۽ نقاد پڻ هيو‪ .‬سندس ڪهپپاڻين جپپي مجمپپوعي‪ ،‬خپپوابن‬
‫جو مسافر جو ٽائيٽل‪ ،‬پاڻ ذوالفقار راشديَء‪ ،‬پنهنجي حياتي ۾ فتپپاح‬
‫هاليپوٽي کان ٺهرائي ڇڏيو هيپپو‪ .‬ذوالفقپپار راشپپديَء جپپون‪ ،‬جي ڪي‬
‫ڪهپپاڻيون ٻيپپن ٻپپولين ۾ ترجمپپو ٿپپي شپپايع ٿيپپون‪ ،‬انهپپن ۾ سپپندس‬
‫ڪهاڻي ٿرڊ ڪلس ٻن ٽن ٻولين ۾ ترجمو ٿي‪ .‬هن اردو شاعري بپپه‬
‫ڪئي‪.‬‬
‫هڪ اعل ٰي درجي جپپو شپپاعر‪ ،‬فطرتپپي حقيقتپپن جپپو ترجمپپان ۽‬
‫دائمپپي قپپدرن جپپو قپپدردان هونپپدو آهپپي‪ .‬ڇا ڪاڻ تپپه اهپپو ئي هپڪ‬
‫حسپپاس ۽ نپپرم دل رکنپپدڙ شپپاعر جپپو‪ ،‬سپپرمايو ٿئي ٿپپو‪ .‬ائيپپن ئي‬
‫ذوالفقار راشدي‪ ،‬انساني مت ڀيد کان هميشه آجو رهيپپو‪ .‬هپپو ه پڪ‬
‫گادي نشين‪ ،‬روايتي پير‪ ،‬وڏو زميندار هونپدي بپه پپورهيتن‪ ،‬هپارين‪،‬‬
‫مسڪينن‪ ،‬مزدورن ۽ اٻوجهه ماڻهن جي اندر جي ا ُڌمن جي ڳالهه‬
‫هو هڪ آدرشي انسان هو‪ .‬هپپو صپپرف سپپندن ڳڪڪالهيون‬
‫ڪندو هو‪ُ .‬‬
‫ڪو نه ڪندو هو‪ ،‬عملي طور انهي‪ ‬جو ثبوت به ڏيندو هيو‪.‬‬
‫هپپڪ دفعپپي سپپندس ڳوٺ واري بنگلپپي جپپي انپپدرئين وڏي‬
‫ويڪري هال )ڪمري( ۾ ويٺا هئاسون‪ .‬سندس راڄ جو هڪ اڻپڙهيل‬
‫ماڻهو‪ ،‬اندر لنگهي آيو‪ .‬ويٺو ۽ چيائين؛ ”سپپائين‪ ،‬ٻڌو اٿپپم تپپه توهپپان‬
‫مون تي بيحد ناراض آهيو‪“.‬‬
‫تنهن تي ذوالفقار راشديَء چيس؛ ”ڇا تي؟ ۽ اهو توکي ڪنهن‬
‫چيو آهي؟“‬
‫ان ماڻهوَء جواب ۾ ڪنهن ٻئي ڳوٺاڻي جو نالو وٺي‪ ،‬هڪ عپپام‬
‫۽ معمولي ڳالهه ڪئي‪.‬‬
‫تنهن تي ذوالفقار راشديَء چيس؛ ”بابا تپپون تپپه ڏاڍو ڳهيلپپو ۽‬
‫ڀورڙو آهين‪ .‬مان ڪنن جو ڪچو ناهيان‪ .‬پهرين ڳالهه ته تو ڪو بپپه‬
‫ڏوهه نه ڪيو آهپپي‪ .‬جيڪڏهپپن تپپون منهنجپپي مخپپالف مپپاڻهن سپپان‬
‫گڏجي گهمين ٿو ته پوِء ڇاهي؟ اهو ته انساني حق آهي‪ .‬آئون ڪيپپر‬
‫ٿينپپدو آهيپپان! منهنجپپي دل ۽ سپپينو ڪشپپادو آهپپي‪ .‬جڏهپپن منهنجپپي‬
‫درگاهه جا‪ ،‬جنهن جو آئون سجاده نشين آهيان‪ ،‬ڪيئي هنپپدو مريپپد‬

‫به آهن ۽ اهي منهنجي سيني ۾ سمائجي ويا آهن ته تپپون ڪيئن ڌار‬
‫رهندين؟“‬
‫پنهنجي موت کان اڳ ۾ ئي‪ ،‬مون کي گهپپرائي چيپپائين؛ ”اينپپدڙ‬
‫هفتي ڪراچيَء هلنداسون‪ .‬واٽ تي حيدرآباد ۾ به ڊاٻپپو ڪنداسپپون‪،‬‬
‫جتي محترمه مهتاب محبوب‪ ،‬طپپارق اشپپرف ۽ مپپدد علپپي سپپنڌيءَ‬
‫سان به ملنداسين‪ .‬ٻڌو اٿم تاج بلوچ به بدلي ٿي‪ ،‬حيدرآباد آيو آهي‪.‬‬
‫ان سان به ٻه ٽهڪ ڏئي‪ ،‬ڪراچيَء هلنداسين‪“.‬‬
‫چيومانس؛ ”ڪهڙي تاريخ تي هلڻو آهي؟“‬
‫ڪجهه سوچ ۾ پئجي ويو‪ .‬چيپپائين؛ ”تاريپپخ ڇپپا جپپي؟ بپپس هپڪ‬
‫ڏينهن اڳ ۾ ٻڌائيندومانِء‪“.‬‬
‫مون دل ۾ چيو؛ ”في البديهه شعر چپپوڻ ۽ امپپالڪ گفتگپپو ڪرڻ‬
‫وارو‪ ،‬اٽل ارادي جو مالڪ‪ ،‬اڄ ڀل ايڏي سوچ ۾ ڇو پئجپپي ويپپو آهپپي‪.‬‬
‫هڪ ته جواب به دير سان ڏنائين‪ ،‬ٻيپپو تاريپپخ بپپه مقپپرر نپپه ڪيپپائين‪.‬‬
‫سندس چهري تي ڪنهن طرح جي اداسي به نه هئي‪.‬‬
‫‪ 26‬آگسٽ ‪1986‬ع جي شام جو‪ ،‬کيس نڙيَء ۾ ٿپپوري تڪليپپف‬
‫محسوس ٿي‪ .‬کيس لڙڪاڻي جي پرائيويٽ اسپپپتال ۾ داخپپل ڪيپپو‬
‫ويو‪.‬‬
‫سندس تڪليف ۾ شدت ايندي وئي‪ ،‬تپپان جپپو ‪ 27‬آگسپپٽ تپپي‪،‬‬
‫رات جو ‪ 2‬وڳي‪ ،‬اجل جو فرشتو هن قيمتي روح کي‪ ،‬پاڻ سان گڏ‬
‫وٺي رمندو رهيو‪.‬‬
‫هپپپپاڻپپپپي ڪپنپپپهپن سپپان نپپپپه آ دوسپپتپپپپپپي ۽ نپپپه‬
‫ُدشپپمپپنپپپپپپي‪،‬‬
‫اي حپپپپپپبپپپيپپپپبپپپپپو الپپپپپوداع‪ ،‬اي‬
‫رقپپپپپيپپپپپبپپپپپپپپپپپپپپپپپو الپپپپپوداع ‪.‬‬
‫‪-‬ذوالفقار راشدي‬

‫پروفيسر نذير احمد سومرو‬

‫س ڪيل ڌن سور‪......‬‬
‫)شهيد ڀٽو ڌارين جي نظر ۾(‬
‫يادون به سدا سرسبز سائي وڻ جيان ٿين‪ .‬خزان اچي ته کپپوڙ‬
‫ساتريون يادون به سڪل پنن جيان ڇڻيو وڃپپن‪ .‬پپپر ڪجهپپه يپپادن ۾‬
‫ايتري ته تازگي‪ ،‬سونهن ۽ شادابي ٿئي ٿي جو خزان جون هپپوائون‬
‫ڪيترو به زور لڳڪڪائن پپپر اهڙيپپن سپپونهري ۽ سپپدا بهپپار يپپادن جپپي‬
‫سونهن ۽ تازگيَء کي ڪومائي نپپه سپپگهن‪ .‬ڪجهپپه يپپادون محبپپوبن‬
‫جي حسين تصور ۽ خوبصورت خيپپالن جيپپان کٿپپوري بڻجپپي وجپپود‬
‫جي چوگرد واسو ڪري خيالن ۽ تصور کي به ديوانو بڻايو ڇڏين‪.‬‬
‫گڏيل پاڪستان جو آخري سال هو‪ ،‬گڏيپپل پاڪسپپتان ۾ چپپونڊون‬
‫ٿيپپڻ کپپان پپپوِء قپپومي اسپپيمبليَء جپپو پهريپپون اجلس ٿيپپڻ لِء‬
‫سياستدانن جا هڪ ٻئي سان رابطا هيا ۽ انهپن جپي وچ ۾ رسپمي ۽‬
‫غير رسمي ڳالهين جپپا مختلپپف دور ٿپي رهيپپا هيپپا‪ .‬ا ڳوڻي اوڀپپر‬
‫پاڪستان ۽ موجوده بنگلديش جپپو ه پڪ اهپپم سياسپپي ليڊر مولپپوي‬
‫فريد احمد لڙڪاڻي جي دوري تي آيل هو‪ .‬مولوي فريد احمد جپپي‬
‫لڙڪاڻي جي پراڻن ۽ کک سياستدانن سان ڏند شيڪ پرا ڻي هئي‪.‬‬
‫مولپپوي فريپپد احمپپد جپپو مپپاروٽ انتخپپاب الحپپق‪ ،‬منهنجپپي والپپد‬
‫عبدالحميد سپپومري ۽ چپپاچي حپپاجي درمحمپپد سپپان علپپي ڳڙهپپه‬
‫يونيورسٽيَء ۾ نه رڳو گڏ پڙهندو هيو پر علپپي ڳڙهپپه يونيورسپپٽيَء‬
‫جي محسن الملڪ هاسٽل جو روم پارٽنر پڻ هيپپو‪ .‬ان حپپوالي سپپان‬
‫مولوي فريد احمد قرب ڪري اسان وٽ به هلي آيو‪ .‬وچولي قپپد ۽‬
‫ڀريل بدن سان مسڪرائيندڙ چهري وارو شپپخص هپپو‪ .‬جنپپاح ڪيپپپ‬
‫پائيندو هو ۽ هلڪي ٻچي ڏاڙهي هونپپدي هئس‪ .‬اسپپان جپپي اوطپپاق‬
‫تي سياستدانن بابت ڳالهائي رهيو هو‪:‬‬
‫”سنڌ ۽ بنگال سان قپپدرت وڏا وڙ ڪيپپا آهپپن‪ .‬بنگپپالي ۽ سپپنڌي‬
‫سٺا سياستدان هئڻ سان گڏ سپپٺا اديپپب‪ ،‬ليکپڪ ۽ شپپاعر پپڻ آهپپن‪“.‬‬
‫اهڙن سنڌي سياستدانن ۾ هن مرحوم غلم محمد ڀر ڳڙي‪ ،‬سپپائين‬
‫جي ايم سيد‪ ،‬شيخ عبدالمجيد سنڌي‪ ،‬حيدر بخش جتپپوئي ۽ قاضپپي‬
‫فيض محمد سميت جناب ذوالفقار علي ڀٽي جا نال ورتا‪.‬‬
‫سنڌ جي هن بي مثال ۽ بهادر سپوت ذوالفقپپار علپپي ڀٽپپي جپپو‬
‫شمار پاڪستان جي انهن سياستدانن ۾ ٿئي ٿو‪ ،‬جنهن تي نپپه ر ڳو‬
‫سنڌ پر سڄي ننڍي کنڊ کي فخر آهي ۽ دائمي فخر آهي‪.‬‬

‫ذوالفقار علپي ڀٽپي ‪1956‬ع ۾ قلپم ک ڻي لکپڻ جپي شپروعات‬
‫ڪئي‪ .‬ايس ايم ڪاليج جپپي شپپاگردن‪ ،‬جيڪڪڪي ان وقپپت ون يپپونٽ‬
‫خلف متحرڪ هئا‪ .‬جپپن ۾ قپپادر بخپپش ب ڪڪ‪ ،‬نسپپيم کپپرل‪ ،‬خپپواجه‬
‫سليم ۽ تاج بلوچ واري ٽهي‪ ،‬جيڪا ڪراچي پَء ۾ اس پڪولي دور کپپان‬
‫ئي سياست سان واڳيل هئي‪ ،‬کي خپپبر آهپي تپه سپائين جپي ايپپم‬
‫سيد جي چوڻ تي ون يونٽ جپپي خلف پهريپپون ڪتپپابچو ‪1956‬ع ۾‬
‫ذوالفقار علي ڀٽي لکيو هو‪ .‬ان کپپان پپپوِء ”مپپٿ آف انڊيپينڊنٽپس“ ۽‬
‫پنهنجي زندگيَء جي آخپري سپالن واري تڪليپف ده حيپاتيَء سپان‬
‫ملندڙ ۽ ٺهڪندڙ نالي وارو ڪتاب ”گريٽ ٽريجڊي“ جي نپپالي سپپان‬
‫انگريزي ۾ لکيائين‪ .‬سواِء ون يونٽ واري ڪتاب جي‪ ،‬باقي سپپندس‬
‫پوين ٻن ڪتابن جو ترجمو ”نپپالي مپپاتر آزادي“ ۽ ”عظيپپم سپپانحو“‬
‫جي نالي سان سنڌي زبان ۾ شايع ٿيا‪.‬‬
‫والريپپل ڪشپپمير جپپي وزيپپر اعلپپى ۽ برصپپغير جپپي نپپامور‬
‫شخصيت شيخ عبدالله پنهنجي آتم ڪٿا ”آت