‫لوم ړی څپرکی‬

‫سیاست‬

‫هدف‬
‫د سیاسننت د تعریفونننو‪ ،‬د سیاسننت پننه بنناره كننې د بیلبیلننو اننندونو او‬
‫برداشتونو‪ ،‬د سیاست د موضننوع او د هینواد پنه ټولنو سیاسنني پروسننو کنې د‬
‫ښښښځو د شننعوري ګډون لپنناره د هغننوى د سیاسنني درك د زیات ېدا پننه اړه‬
‫مختصر پوهاوى‪.‬‬

‫‪ -۱‬سیاست‬
‫سریزه‬
‫نن سبا د سیاست د مقولې استعمال دومره عام شوى چې ګواكې د دې مقولې په مفهوم باندې پوهیدا ته اړتیا نننه‬
‫احساسیږي‪ .‬خو هرڅومره چې د سیاست د كلمې استعمال زیات وي ‪ ،‬هغومره یې له علمي نظننره پننه معنا ګانو او‬
‫مصداقونو كې ډول ډول والى او ځانګړتیاوې لیدل كېږي‪ .‬دغه علم د بلې هرې ټولنیزې پوهې په څېر له خپل‬
‫پیله تر اوسه پورې تحول كړى دى او تغییرات پكې راغلي دي ‪ .‬په نننۍ ننړۍ کنې د سیاسننت پننه اړه د کننال څو‬
‫زره ټوکه کتابونه‪ ،‬ګڼې مقالې او په سلګونو زره پاڼې مطالب لیکل کینږي‪ .‬رسننۍ‪ ،‬مهنم سیاسني شخصنیتونه‪،‬‬
‫پوهان او عالمان یې په اړه بحث او څیړنه کوي‪ .‬سیاست او سیاسي علوم د نړۍ په دولتي او ازادو پوهنتونونو کننې‬
‫تدریس کیږي‪ .‬دا مسلک په بیلبیلو هیوادونو او ادارو کې مهمې څوکۍ او مقامونه لري‪ .‬د نړۍ خلک پننه مسننتقیمه‬
‫یا غیر مستقیمه تننوګه لنه سیاسنت څخنه اغیزمننن کینږي‪ .‬سیاسني رژیمننونه‪ ،‬انقلبننونه‪ ،‬کودتننا ګانې‪ ،‬انتخابننات ‪،‬‬

‫حاكمیتونه ‪ ،‬ټولنیزې او وګړنیزې ادارې‪ ،‬ګوندونه‪ ،‬غورځنګونه‪ ،‬اقتصننادي او مننالي شننرکتونه‪ ،‬پارلمننانونه او‬
‫شوراګانې‪ ،‬ټول له سیاست څخه سرچینه اخلي‪.‬‬
‫له لویه سره سیاست دوه مخه لري‪ .‬ښكلى مخ او بدرنګه مخ‪ .‬په ښكلي مخ کې یې د نظننم او عنندل د راوسننتلو ‪،‬‬
‫ټټټټولیز مصلحت او عمومي ګټو لپاره هڅه او هاند وینو‪ .‬خو په بدرنګه مخ کې یې په ټولنه باننندې د یننوې ډلنې یننا‬
‫یوه شخص د سلطې او لسبرۍ د ټینګولو او له دې لرې د ناروا ګتې د كولننو لپناره هلنې ځلنې لینندل ك ېږي‪.‬‬
‫خلک ‪ ،‬ډلې او وګړي ‪ ،‬له دغو دوو لوریو یو لورى خپلوي او د مبارزې او معارضې میدان ته دانګي‪ .‬جننالبه دا‬
‫ده چې د سیاست دا دواړه مخونه هیڅوخت له یوبله بېل نه وو او نه دي‪.‬‬
‫د سیاست علم هله پایېدونى دى چې د نورو ټولنیزو او طبیعي پوهنو پر بریاوو ولړ وي‪ ،‬له هغو څخه ګټه‬
‫واخلي او هغو ته ګټه ورسوي‪ .‬که د نن ورځې د سیاستپوهنې منځپانګه له ټولنپیژندنې‪ ،‬اروا‬
‫پوهنې‪،‬بشرپېژندنې ) انتروپولوژي(‪ ،‬طب‪ ،‬اقتصاد‪ ،‬حقوقو او نوروپوهنو بېله كړاى شي‪ ،‬د بې وزرو مرغۍ په‬
‫څېر به د الوت وس ونه لري ‪ ،‬له پرمختګه به وغورځي او د تغییر او تحول وړتیا به ورپاتې نه شي ‪.‬په هر حال‬
‫د دې ټکې یادونه اړینه ده چې د سیاستپوهنې عیني مصداقونه په عمل کې څه ناڅه بدلون مومي‪ .‬د نړۍ په هیڅ‬
‫ګوټ کې داسې عمل نه شو موندلى چې په سلو كې سل دې د سیاستپوهنې په بنسټ ولړ وي‪ .‬په دې درس كې‬
‫هڅه کیږي چې د سیاست علم تر ټولو مهم اساسات بیان شي څو په دې ډول د دغه علم د ل زیاتې مطالعې او‬
‫څېړنې لپاره مقدماتي معلومات ولرو‪.‬‬

‫سیاست په لغت ک ې‬
‫د فارسي ژبې په یوۀ قاموس ) فرهنګ عمید ( كې سیاست ‪ ،‬د هیواد د چارو اداره کول‪ ،‬د هیواد د کورنیو او‬
‫بهرنیو چارو څارل‪ ،‬د خلكو د چارو سمول‪ ،‬رعیت پالنه او ولسپالنه تعریف شوى دى ‪ .‬دغه راز په یننو بننل فارسنني‬
‫قاموس ) لغت نامه دهخدا ( كې د سیاست تر کلمې لندې لولو‪ :‬د ملک ساتنه‪ ،‬حفاظت‪ ،‬ساتنه ‪ ،‬حراست‪ ،‬په رعیت‬
‫باندې واکمني کول‪ ،‬رعیت پالنه‪ ،‬حکومت‪ ،‬ریاست‪ ،‬حكمیت‪.‬‬
‫د سیاست تر تعریفولو مخکې بده نه ده چې د سیاست په اړه یو لړ عمومي اندونو او برداشتونو ته لنډه اشاره وشي‪:‬‬
‫د سیاست په ا ړه د لرغونو یونانیانو تصور‪ :‬د لرغوني یونننان د مفكرانننو پننه آثننارو کنې سیاسننت د‬
‫لوړو موخو د ترلسه کولو یوه وسیله شمیرل شننوې ده‪ .‬یعن نې همنناغه » فاضننله منندینه «‪ 1‬چ نې افلطننون ی نې لننوى‬
‫بیانوونكى و‪ .‬د نوموړي په ویش کې چارې درې ډوله وې ‪ :‬عقلي قوه چې په بدن کې د سر حکم لري‪ .‬هغه د عقل‬
‫خاوندان د رمې له شپانۀ سره تشبیه کړي دي؛ غضبیه قوه چې ساتونكي ‪ ،‬پولیس او پوځیان پكې شامل دي ‪ .‬او بننل‬
‫شهویه قوه چې افلطون یې پخپل كتاب جمهوریت کتاب کې صنعتګرو او کسبګرو ته منسوبوي‪.‬‬
‫د سیاست په ا ړه رومي تصور‪ :‬رومیانو تر ډېره حده د سیاست حقوقي اړخونو ته‬
‫‪‬‬
‫پام اړولى و او واقعیتونه یې د سیاسي چلندونو سرچینه او بنسټ بلل‪ .‬هغوى قدرت ) واك ( ‪ ،‬د قدرت‬
‫سرچینه ‪ ،‬مشروعیت او له دیني ټولنې څخه د سیاسي او مدني ټولنې د صلحیتونو او اختیارونو حدود‬
‫او بریدونه څېړل‪ .‬په دې ډول ورو ورو قدرت په دوه بڼو راڅرګند شو ‪ :‬یو پاچا چې د هیواد‬
‫چارې یې اداره كولې ‪ ،‬او بل کلیسا چې د خلکو دیني چارې یې سنبالولې‪.‬‬
‫د سیاست اسلمي تصور ‪ :‬اسلم په ټولنه کې د سیاست چاره د ځمکې پر مخ د‬
‫‪‬‬
‫خدای خلفت بولي‪ .‬دغه لید لوری په دنیا او آخرت كې د نیكمرغۍ لپاره د خلكو د لرښوونې له‬
‫لرې ‪ ،‬دهغوى دعامې او خا صې اصلح په بنسټ باندې ولړ دى ‪ .‬سنی مذهبه مسلمانان د خلیفه او‬
‫مشر د ټاکلو لپاره د »حل او عقد« شورا له لرې ایجاب او قبول او د عامو خلکو بیعت عملي کوي‪ .‬په‬
‫داسې حال کې چې شیعه مذهبه مسلمانان په دې باور دي چې د الهي خلفت منصب باید داسې چا ته‬
‫ورکړل شي چې د خدای انتخاب ته نږدې وي‪ ،‬او دا ائمۀ معصومین ) معصوم امامان ( دي چې د‬
‫رهبرۍ‪ ،‬دیني مرجعیت او معنوي ولیت په چارو کې پیژندل شوي کسان دي‪ .‬خو دواړه مذهبي فرقې ‪،‬‬
‫‪ » 1‬فاضله مدینه « د غوره یا تر ټولو ښه ښار په معنا ده‪ .‬د افلطون په تعبیر هغه ځای دى چې حکیمان او د عقل خاوندان پكې‬
‫واکمني وکړي‪ ،‬د حکومت دارۍ قاعده او روده د معقولتو پر معیار پر مخ لړه شي‪ ،‬نه د محسوساتو په معیار‪ .‬نن ورځ هغه آیډیالي‬
‫جوړښتونه چې اخلقیات او حسنات پکښې کمال ته رسیدلي وي‪ ،‬له فاضله مدینې سره تشبیه كوي‪.‬‬

‫په یو څه توپیرونو‪ ،‬بیعت شرط بولي‪ .‬په هر حال د دین او سیاست یوځای والی د دغه برداشت اساسي‬
‫عنصر دی‪.‬‬
‫د سیاست په ا ړه امریكایي تصور ‪ :‬امریکایي مفكرانو سیاست پر علمي اصولو‬
‫‪‬‬
‫درولى دى ‪ .‬دغه برداشت د شیکاګو له ښوونځي‪ ،2‬اغېزه اخیستې ده چې سیاست یې د بشپړې‬
‫قانونمندۍ لرونكى بالۀ ‪ ،‬د سیاست په کیفي وړاندوینو یې باور درلود او له پوزیتویزم څخه یې سرچینه‬
‫اخیسته‪ .‬دغه ښوونځي علمي رودې)روشونه( او قاعدې مطرح کولې‪ .‬پوهانو ادعا کوله چې څرنګه‬
‫چې د فزیک علم خوځنده او ولړې ښكارندې ) پدیدې( لري‪ ،‬د سیاست په علم کې هم هماغه د ټولنیز‬
‫فزیک خوځښت او ولړتوب کارول کیږي‪.‬‬
‫خوپه اصطلح کې د سیاست په هکله بیلبیل تعریفونه ورکړل شنوي دي‪ .‬دغنه تعریفنونه پنه عینن حنال كنې نشني‬
‫کولی چې د سیاست ټول اړخونه راونغاړي‪ .‬د ل زیاتو معلوماتو لپاره دوه نسبتا مشهور تعریفونه او په پاى كې‬
‫بیا د سیاست معاصر تعریف وړاندې کوو‪.‬‬
‫تعریفونه‪ :‬پپپه »لیترې«‪ 3‬قاموس ك نې لولننو ‪» :‬سیاسننت پننه هیوادونننو باننندې د حکننومت کولننو علننم دی‪ «.‬خننو‬
‫»روبر«‪ 4‬قاموس وایي‪» :‬سیاست په انساني ټولنو باندې د حکومت کولو فن او عمل دی«‪.‬‬
‫له دواړو تعریفونو څخه دا نتیجه راوځي چې یو خو سیاسنت حکنومت کولنو تنه وایني او بنل د سیاسنت موضنوع‬
‫دولت‪ ،‬قدرت او د هغو ټول پورتني او کښتني سازمانونه او د هغو کړنې دي‪.‬‬
‫معاصر تعریف‪ :‬سیاست د یوې ټولنې یا دولت د ادارې ټولې چارې رانغاړي او عبارت دی له‪:‬‬
‫د اداره کولو هنر او طریقه؛‬
‫‪‬‬
‫د قدرت سازمانونه؛‬
‫‪‬‬
‫د عمومي چارو لرښودنه ؛‬
‫‪‬‬
‫مخكې ټاكل شوي هندف تنه د رسنېدو لپناره د ینوې مؤسسنې‪ ،‬سنازمان‪ ،‬ګونند؛ دولنت‪ ،‬ینوه‬
‫‪‬‬
‫تشبث‪ ،‬یوه فرد او داسې نورو عملونه یا اجراآت‪.‬‬

‫آیا سیاست علم دی که هنر؟‬
‫دا چې سیاست علم دی که هنر‪ ،‬د دواړو په ګټه نظرونه موجود دي‪ .‬ځینې كسان سیاست علم بولي او ځیننني نننور‬
‫یې هنر ګڼي‪ .‬خو دا څرګنده خبره ده چې سیاست تر هنر علم تننه ننږدې دى ‪ .‬د سیاسننت د علننم والنني لپنناره دغننه‬
‫دلیلونه راوړل كېږي‪:‬‬
‫سیاست علم دی؛ ځکه چې قانونمندۍ لري ‪ ،‬یعنې د یوۀ شي یا ښكارندې ) پدیدې ( د اړیكو په‬
‫‪‬‬
‫ا ړه منظم اطلعات لري‪ .‬سیاست نه یواځې هغه ښكارنده معرفي کوي‪ ،‬بلکې د خپلو قوانینو په چوکاټ‬
‫ل په واقعیتونو ولړ دی؛ حال دا چې‬
‫کې د راتلونکو بدلونونو د وړاندوینې وړتیا هم لري‪ .‬سیاست معمو ْ‬
‫هنر په مجموع كې تخلیقي‪ ،‬تخیلي‪ ،‬تصویري او په ځینو مواردو كې خو ) لكه شعر ( د مبالغې او‬
‫اغراق اړخونه لري‪.‬‬
‫څرنګه چې هر علم کمي متحولونه لکه اندازې‪ ،‬شمیرې‪ ،‬احصاییې او کیفي متحولونه لکه‬
‫‪‬‬
‫وړاندکتنه او وړاندوینه لري‪ ،‬د سیاست علم هم څه ناڅه کمي او کیفي متحولونه لري‪ .‬البته باید په یاد‬
‫وساتو چې په طبیعي علومو کې کمي او کیفي متحولونه ل ډېرمشخص او ل ډېر محدود دي‪ .‬د‬
‫سیاستپوهنې په شمول په ټولنیزو علومو كې متحولونه یوڅه پراخ او د یو شمیر نورو لملونو تابع دي‪،‬‬
‫‪ 2‬په ‪ ۱۸۹۰‬میلدي کال کې شیکاګو ښوونځي چې د سیاستپوهنې لومړنی ښوونځی دی‪ ،‬د سیاسي ډیپارتمنټ په نوم یوه څانګه‬
‫پرانیستله او ورو ورو د سیاست علم د درسي بحثونو یوه برخه وګرځیدله‪ .‬د دغه ښوونځي اصلي افکار پوزیتیویزم یا مثبت پالنه وه چې‬
‫د سیاست پر اهمیت او خپلواکي یې ټینګار درلود او سیاست یې له اخلقي‪ ،‬فلسفي او دیني چارو څخه جل باله‪.‬‬
‫‪ – (Littré) 3‬دا فرهنګ په ‪ ۱۸۷۰‬میلدي کال کې خپور شو‪.‬‬
‫‪ -(Robert ) 4‬دا فرهنګ په ‪ ۱۹۶۲‬میلدي کال کې خپور شو‪.‬‬

‬درغلۍ د مخنیوي لرښوونې شوې وي‬ ‫كله كله داسې هم كېږي چې د سیاست علم یو ډول وړاندوینه وکړي او سیاسي عمل د هغې‬ ‫‪‬‬ ‫خلف ثابت شي‪ .‬‬ ‫‪‬‬ ‫د دې ټولو خبرو ټولیزه نتیجه دا ده چې سیاست علم دى ‪ ،‬هنر نه دى ‪.‬‬ ‫د یادولو ده چې سیاستوال كولى شي چې خپلې خبرې په خورا اغېزناك ډول وكړي‪ ،‬په‬ ‫‪‬‬ ‫خبرو كې صراحت او بلغت ولري ‪ ،‬د شعرونو په ذریعه د خپلې وینا تاثیر زیات كړي او د دا رنګه‬ ‫نورو هنري مهارتونو په مټ هنرمن هم واوسي خو له دې سر ه سره د سیاست هنر یو شى دى او په سیا‬ ‫سي كاروبار كې د هنري قریحو او وړتیاوو لرل بل شى دى ‪.‬د هنر په ټولو ډولونو كې ضروري نه ده چې دغه متحولونه او علتونه په‬ ‫نظر كې ونیول شي‪.‬مثل طبیعي‬ ‫د نتخاباتو د اوږدۀ ځنډ سبب شي یا له درغلیو ډك انتخابات د دې سبب وګرځي چې‬ ‫پېښې‬ ‫واك تر لسه كړي‪ .‬د سیاسي علم او سیاسي عمل دغه توپیرونه د سیاسي او طبیعي علومو توپیر څرګندوي‪.‬‬ ‫موږ په عملي ژوند كې وینو چې ډاکتران‪ ،‬انجنیران‪ ،‬هنرمندان‪ ،‬سوداګر او صنعت کاران‬ ‫‪‬‬ ‫سیاستوال هم دي‪ .‬هنر د سیاستپوهنې ځانګړنې نه تعقیبوي او هر‬ ‫شخص کولی شي د خپلو ځانګړو وړتیاوو او مهارتونو په کارولو سره په یوازې سر او د مقابل لوري‬ ‫له درلودو پرته هنري فعالیت وکړي‪.‬د سیاستپوهن ې او سیاسي ک ړنو تر من ځ توپیر‬ ‫د سیاستپوهنې او سیاسي کړنو تر منځ تر یوه بریده توپیر موجود دى‪ .‬‬ ‫د سیاست موضوع قدرت او د قدرت د ګټلو او ساتلو په لره كې كوښښ دى ‪ .‫لکه د مستقیم حركت او دوراني حركت علتونه‪ ،‬ذهني او عیني علت‪ ،‬لرې والی او نږدې والی‪ ، ،‬لزمي‬ ‫او كافي علتونه او داسې نور‪ .‬د دې نسبي والي اندازه د ارزښتي نظامونو په ذریعه ټاكل كېږي‪ .‬د سیاستپوهنې کار د سیاسي کړنننو جنناجول‬ ‫او بررسي کول دي‪ .‬یو شخص کولی شي د امکاناتو‪ ،‬وړتی ناوو‪ ،‬زده کنړو او مطننالعو لننه لارې سیاسننتوال شنني او‬ ‫هغه وسیلې چې دغې موخې ته د رسیدو لپاره یې کاروي فن‪ ،‬توطئه‪ ،‬چانس یا هر بل هر شى كېداى شي ‪ ،‬م ګر‬ ‫د سیاست علم له سیاسي کړنو سره توپیر لري‪ .‬د‬ ‫سیاست علم په سیاسي عمل كې په سلو كې سل تحقق نه مومي او دغسې تحقق په هیڅ ډول نظام كې نه‬ ‫شو لیدلى‪ .‬بې له شكه ‪ ،‬هغوى كه كسبي سیاستوال هم نه دي‪ ،‬د سیاست د علم له كلیاتو سره‬ ‫بلدتیا لري‪.‬دا ضروري نننه ده چ نې‬ ‫‪‬‬ ‫سیاستپوه دې خامخا سیاستوال او د سیاسي عمل كوونكى هم واوسنني خننو دا امكننان شننته چنې سیاسننتپوه‬ ‫سیاستوال هم شي‪.‬‬ ‫په فزیک او ریاضي علومو کې بشپړه یا تقریبا بشپړه نتیجه خامخا تر لسه كېږي خو د سیاست په‬ ‫علم کې له نورو عواملو سره تړلې عملي ساحې ته په پام سره ‪ ،‬نتیجې نسبي دي‪.‬په سیاسي چارو كې لږ تر‬ ‫لږه د خلكو ځینې برخې شاملې وي ‪ ،‬حال دا چې د هنر موضوع په عمومي توګه له طبیعت‪ ،‬ټولنې او‬ ‫خلقه فکر څخه د هنرمند د احساسي برداشت بیان دی‪ .‬ځکه نو په‬ ‫‪‬‬ ‫سیاست كې لږ تر لږه دوه لوري وي ‪ :‬فرمان ورکوونکى او فرمان وړونکی‪ .‬د بیلګې په توګه‪ ،‬سیاسپوهنې د دموکراسۍ د ټینګېدا لپاره ټاکنې تجویز‬ .‬‬ ‫کله ناکله دا ممكنه ده چې سیاسي عمل له سیاسي علم سره سمون ونه خوري‪ .‬‬ ‫‪ 3.‬د سیاست علم او سیاسي کړنو تر منځ تر ټولو مهم توپیرونه په دې‬ ‫ډول دي‪:‬‬ ‫د سیاستپوه کار د سیاستوالو د سیاسي کړنو جاجول او بررسي كول دي‪ .‬حال د ا چې په سیا سي علم یا د انتخاباتو په اصولو كې به د‬ ‫ظالم حاكمان‬ ‫‪.‬‬ ‫د دې ټکي یادول اړین دي چې د سیاست علم په انتخابونو او ژمنو ولړ دی او سیاسي عمل په‬ ‫‪‬‬ ‫همدې اساس نسبي عمل دى ‪ .

‬‬ ‫ كلتوري سیاست‪ :‬چې له فرهنګ‪ ،‬تاریخ‪ ،‬دودونو‪ ،‬رواجونو‪ ،‬ملي هویت او داسې نورو سره چال‬‫چلند پكې شامل دى ‪.‬‬ ‫ نړیوال سیاست‪ :‬د دوه اړخیزو دیپلوماتیکو مناسباتو په چوکاټ کې یا د ملګرو ملتونو د سازمان له‬‫لارې‪ ،‬د نړۍ له هیوادونو سره سیاسي‪ ،‬اقتصادي او نورې اړیکې ټینګول او تنظیمول‪.‬‬ ‫ نړیوالې اړیکې‪ :‬د سیاسي ‪ ،‬تجاري او داسې ننورو اتحنادیو او منوافقه لیكوننو پنه چوكناټ كنې لننه‬‫نړیوالو او سیمه ییزو سازمانونو سره اړیکې لرل او داسې نور‪.‬‬ ‫د نړۍ هر هیواد هڅه کوي چې د خپلو بهرنیو سیاستونو په تنظیمولو کې لندې عمومي مسالې په نظر کې‬ ‫ونیسي‪:‬‬ ‫ سیمه ییز سیاست‪ :‬د سیمې له هیوادونو او سازمانونو سره د راز راز مناسباتو تنظیمول؛‬‫ تر سیمې پراخې اړیکې ‪ :‬لکه په هغو اتحادیو کې شاملیدل چې د سیمې یا له سیمې څخه بهر څټټو‬‫لرې او نږدې هیوادونه پكې ګډون كوي‪.‬‬ ‫ ټولنیز سیاست‪ :‬لکه کار‪ ،‬فردي ازادي‪ ،‬د بیان ازادي‪ ،‬عمنومي زده کنړې‪ ،‬عنامه چنارې‪ ،‬روغتینا‪،‬‬‫سازمانونه‪ ،‬ټولنې او داسې نور‪.‬‬ ‫بهرنی سیاست‪ :‬د هر هیواد بهرنی سیاست په نړیوال ډګر کې د هغننه هیننواد د ملنني ګ ټو‬ ‫‪-2‬‬ ‫استازیتوب کوي‪ .‬‬ ‫د افغانستان د بهرني سیاست بنیادي ټكي ‪ :‬د هیواد بهرني سیاست‪ ،‬پنه ټول نظننام کنې‬ ‫‪-3‬‬ ‫سیاسي تغییراتو ته په پام سره ‪ ،‬ځینې لنوړې ژورې لرلنې دي‪ ،‬خنو پنه هنر حنال د دغنه سیاسنت دودینز‬ ‫چوکاټ په لندې ډول دى ‪:‬‬ ‫ د خپلواک ۍ ساتنه؛‬‫ ځمکن ۍ بشپ ړتیا ؛‬‫ د هیوادونو په کورنیو چارو ک ې نه لسوهنه او ښۀ ګاون ډیتوب؛‬‫‪ -‬په ن ړیوال ډګر ک ې دوه ا ړخیز درناوی او د حقوقو برابري؛‬ .‫کړې دي‪ ،‬مګر د داسې ټاکنو بیلګې هم شته چې بې ثباتي‪ ،‬جګړه او دیکتاتوري یې له ځان سره‬ ‫راوړي وي‪.‬‬ ‫‪4.‬‬ ‫ پوځي ‪ -‬امنیتي سیاست‪ :‬چې د ځمکنۍ بشپړتیا اواستقلل د ساتلو اړوندې چارې او د ملي او سیمه‬‫ییز امنیت د خوندي کولو لپاره هلې ځلې او داسې نورې چارې پكې راځي‪.‬هر هیواد یا هر نهاد د کورنیو سیاسننتونو د بیننان لپنناره پننه‬ ‫عمده توګه لندې برخې مشخصوي‪:‬‬ ‫ اقتصادي سیاست‪ :‬لکه عاید‪ ،‬لګښت‪ ،‬مالیات‪ ،‬سننوداګري‪ ،‬کرهنننه‪ ،‬تعرفننه‪ ،‬ټکننس‪ ،‬صننادرات او‬‫واردات او داسې نور‪.‬ځیني خلک یې د کورني سیاست او نړیوال چاپیریال تر منځ د اړیکننو د پلننه پننه تننوګه‬ ‫تعریفوي‪ .‬د افغانستان د اساسي قانون په اتمه ماده کې د بهرني سیاست په اړه داسې راغلي دي‪» :‬دولت د‬ ‫هیننواد بهرنننی سیاسننت د خپلننواكۍ ‪ ،‬ملنني ګټو اوځمکنننۍ بشننپړتیا د سنناتلو‪ ،‬نننه لس وهنننې‪ ،‬ښه‬ ‫ګاونډیتوب‪ ،‬دوه اړخیز درناوي او د حقوقو د برابرۍ پر بنسټ تنظیموي‪«.‬‬ ‫كه څه هم په سیاسي علم او عمل كې د تیوري له نظره یوځای والی او همغږي لیدل کیږي‪ ،‬خننو‬ ‫‪‬‬ ‫د تغییراتو او د انتظار خلف پایلو امكان هم موجود دى ‪.‬‬ ‫د سیاست ډولونه‬ ‫الف‪ -‬کورنی سیاست‪ :‬د ټولنې ټولې برخې رانغاړي او د ټولنیزو‪ ،‬اقتصادي‪ ،‬مالي‪ ،‬فرهنګي‪ ،‬دفاعي‪،‬‬ ‫عامه امنیت او عدالت لپاره اقدامات پكې شامل دي‪ .

‬دولت له لندې برخو جوړ دی‪:‬‬ ‫حاکمیت‪ ،‬ملت او قلمرو‪.3‬‬ ‫‪5‬‬ ‫سیاسي نظریه‪.2‬‬ ‫‪.‬‬ ‫د یوه ویش پر بنسټ‪ ،‬ویل کیږي چې د تاریخ علم له څلورو دورو څخه بحث کوي‪:‬‬ ‫لومړۍ دوره یا عهد عتیق چې د مسیح له میلده ‪ ۲۰‬پیړیو وړاندې پیل کیږي او تر ‪ ۳۹۵‬قبل المیلد پورې چې‬ ‫‬‫د شرق امپراطور تیودورز د مړینې کال دی ‪ ،‬ادامه مومي ؛‬ ‫دویمه دوره یا منځنۍ پیړۍ له ‪ ۳۹۵‬میلده مخکې کال څخه تر ‪ ۱۴۹۳‬پورې یعنې د کریستوف کلمب په واسطه د‬ ‫‬‫امریکې کشف؛‬ ‫دریمه دوره یا نوی عصر له ‪ ۱۴۹۳‬څخه تر ‪ ۱۷۸۹‬میلدي کال یعنې د فرانسې تر ستر انقلب پورې؛‬ ‫‬‫څلورمه یا معاصره دوره د فرانسې له ستر انقلب څخه تر نن پورې‪.‬كه دولت له ګواښ او خطننر‬ ‫سره مخ وي نو له حاكمیت سره د دې برترۍ د ساتلو وړتیا همېشننه موجننوده ده‪ .‬‬ ‫په عمومي توګه د ملتونو د جوړښت په برخه کې په دریو نظریو باندې استناد کیږي‪:‬‬ ‫كلتوري نظریه؛‬ ‫‪.‬د حنناکمیت پننه اړه‬ ‫تر ټولو عمده تصور دا دی چې حاکمیت د برتره قدرت لرونكى دى ‪ .‬دغه نوي عناصر په لندې ډول دي‪:‬‬ ‫ له تره ګر ۍ او د تره ګر ۍ له سرچینو سره ګډه سیمه ییزه او ن ړیواله مبارزه؛‬‫ د نشه یي توکو له ل ېږد او قاچاق سره ګ ډه سیمه ییزه او ن ړیواله مبارزه؛‬‫ ه ایکو‪ ،‬سارک او شان ګهای سازمانونو ک ې سیمه ییزه همغ ږي؛‬‫ د ن ړیوال ې ټولن ې پو ځي شتون او د پپو ځي همكپاریو پپه ګډون د سپتراتیژیکو همکپاریو او ږد مهپپال ې‬‫موافق ې؛‬ ‫‪ -‬دموکراسي او د بنس ټپالن ې په و ړاند ې ګډه سیمه ییزه مبارزه‪.1‬‬ ‫جغرافیایي نظریه؛‬ ‫‪.‬‬‫مګر وروستیوسیاسي بدلونونو ځیني نوي عنصرونه د افغانستان په نړیوالننو اړیکننو کنې ورزیننات کنړي دي چنې‬ ‫خامخا باید ورته پام وشي‪ .‫ د ملي ګټو استازیتوب او دفاع‪.‬‬ ‫‪5‬‬ ‫ث‪ -‬ملت ‪ :‬یوه تاریخي – سیاسي ښكارنده او پدیده ده چې په نوي عصننر ک نې ی نې اهمیننت زیننات‬ ‫شوی دی‪ .‬هغه موضوعات چ ې سیاستپوهنه ور باند ې بحث کوي‪:‬‬ ‫د سیاستپوهنې د بحث موضوع سیاسي موسسې دي چې دولت هم پكې شامل دى ‪.‬‬ ‫الف ‪ -‬حاکمیت ‪ :‬دا مقوله قدرت‪ ،‬اجبار‪ ،‬سلطه‪ ،‬اقتدار‪ ،‬زور او نفوذ رانغاړي‪ .‬‬ ‫‪ 5.‬‬ ‫)‪-1‬دولت‪ :‬د جوړښت له پلوه د ټولنې تر ټولو مهم سیاسي سازمان دی‪ .‬دغه راز په فیوډالیزم كې د تغییراتو راتلننل او بننورژوازي تننه ینې انكشنناف‬ ‫كول‪ ،‬د ملي حاکمیت د ګټو د ساتندویو په توګه د پاچایانو راڅرګندېدل ‪ ،‬د هیوادونو تننر من نځ د‬ ‫نویو پولو جوړېدل ‪ ،‬اقتصادي ورته كېدنې او د پاچا پننه لس ک نې د قنندرت راټول ېدل د نننوي‬ ‫عصر په پایلو كې حسابېږي‪.‬د دغه دوران اصلي ځانګړنې د کلیسا له قید څخه د حاکمیت نسبي ازادیدل او د خپلواکو‬ ‫هیوادونو جوړېدل وو‪ .‬د‬ ‫لډېرو معلوماتو لپاره به یوازې د قدرت په اړه چې د دولت د حاكمیت تر ګردو مهم سننمبول دى‬ ‫‪ ،‬یو څه مفصلې خبرې وكړو‪.‬‬ ‫‪-‬‬ .‬دغننه لننوړ قنندرت‬ ‫چې هر څومره تلپاتى او باثباته وي ‪ ،‬هغومره د دولت د ګوا ښلو او نسننكورولو خطننر كم ېږي‪ .

2‬‬ ‫کیدو وجه بولي‪ .‬‬ ‫قلمرو‪ :‬له هغې ځمکې‪ ،‬اوبو او هوا څخه عبارت دى چې یو هیواد وركې خپل حاکمیت پلی‬ ‫‪-5‬‬ ‫ل هیڅ وخت د قلمرو له لرلو پرته نه رامنځ ته كېږي ‪.‬له دې لید لوري سره سم‪ ،‬د دغو شریكو نخښو شتون د دې سبب ګرځي چې خلك له‬ ‫مشتركې ټولنې سره د تړاو احساس وكړي ‪.3‬‬ ‫عنصر په توګه پیژني‪ .‬البته‪ ،‬كه ژبې ‪ ،‬توكمونه او مذهبونه یې سره بېل هم وي ‪ ،‬خو چې د ګډ برخلیک په اړه ګډ‬ ‫فکر موجود وي‪ ،‬نو ملتونه ورنه زېږي‪.‬ځکه په نوموړیو علتونو كې هر علت د نړۍ پنه یننوۀ ینا بننل ګوټ كنې د ملنت‬ ‫جوړوونې په چاره كې برخه لرلې ده‪ .‬‬ ‫سیاسي نظریه‪ :‬دغه نظریه سیاسي سازمان او سیاسنني نظننام د ملننت د جننوړوونکي‬ ‫‪.‬یا مثل په یونان کې په سلو كې اووه نوي خلك مسیحیان‬ ‫او په سلو كې دوه مسلمانان دي‪ .‬د دغه نظر خاوندان په دې باور دي چې آن د شریكې ژبې‪ ،‬تننوکم او جغرافینې‬ ‫له لرلو سره سره ‪ ،‬ملت او ملي وحدت ترهغو ننه جنوړېږي چنې سیاسني نظنام موجنود ننه وي‪ .‫كلتوري نظریه‪ :‬د دې نظریې پلویان د ملت جوړیدا د توکم‪ ،‬ژبې‪ ،‬دین او مذهب‪،‬‬ ‫‪.‬د قلمروونو ځانګړتیاوې په لندې ډول دي‪:‬‬ ‫ځانګړتیاوې لر ٍ‬ ‫ د قلمرو واحد والی‪ :‬هر قلمرو یو حکنومت لنري؛ )البتننه فنندرالیزم‪ ،‬د دوو یننا زیناتو حکومتوننو پننه‬‫واسطه د یوه ټاټوبي د اداره کولو په اړه د ملګرو ملتونو پریکړې‪ ،‬نیواك )اشغال( ‪ ،‬د حنناکمیتونو‬ ‫جل کننول او د قلمننرو د یننوې برخ نې تحننت الحمننایه ك ېدل ‪ ،‬د اسننتثنا ګانو پننه ډلننه ک نې را ځي(‬ ‫ تجزیه نه منل‪ :‬د قاعدې له مخې د یوه هیواد قلمرو د تجزیې وړ نه دى ‪ .‬دوى دلیل راوړي چې په دنیا كې مثل په افریقا كې خلكو‬ ‫په پېړیو پېړیو ژوند كاوۀ خو ملتونه نه وو‪.‬د دې نظریې پلویان ژبنیو او كلتوري توپیرونننو تننه اهمیننت نننه ورکننوي او لننه ژبنیننو‪،‬‬ ‫توکمیزو او مذهبي اختلفونو سره سره‪ ،‬هغه خلک چې په یوه هیننواد کنې ینې اوږده مننوده سننره ژوننند‬ ‫كړى وي د یوه ملت غړي بولي‪ .‬هغوى په دې باور دي چې ګډ یادونه او‬ ‫د تعلق خاطر احساس د ملتونو د منځ ته راتلو سبب شوي دي‪ .‬د ملتونو د جوړېدا ډول ډول والى دا فكر پیاوړى كوي چنې هننرې نظرینې‬ ‫عملي مصداق لرلى دى‪.‬یعنې د استوګنځي یووالي او په یننوه ټاټوبي کنې اوسنېدا ملتننونه‬ ‫ل د نړۍ هغو ملتونننو‬ ‫زېږولي او ورو ورو یې د خلکو تر منځ نور ګډ ټکي منځ ته راوړي دي‪ .‬‬ ‫جغرافیایي نظریه‪ :‬دا نظر په یوه واحد ټاټوبي کې استوګنه د ملت د را منځ تننه‬ ‫‪.‬‬ .‬‬ ‫مګر باید یاد ولرو چې په اوسنۍ زمانه كې په سلو كې سل مشترك یادونه چې په واقعیت كې ټولیز‬ ‫ذهنیت ورنه جوړېږي‪ ،‬نه شو موندلى ‪ .‬د دې نظریې پلویان په توکمیز یووالي‪،‬‬ ‫ژبني یووالي او داسې نورو باندې ټینګار کوي‪ .‬داسې هیواد چې له هر اړخه خالص او سوچه واوسي ‪ ،‬یا نشته یا ډېر كم‬ ‫دى‪ .‬دغه راز‪ ،‬په امریکا کې د کاتولیک او پروتستان مذهبونو پیروان او‬ ‫مسلمانان یوځای ژوند کوي‪ .‬قلمروونه یو شمیر ګډې‬ ‫کوي‪ .‬د اسلمي مذهبونو له نظره په افغانستان كې د بېلو بېلو څانګو سني او‬ ‫شیعه فرقې او نور مذهبي اقلیتونه ژوند کوي‪ .‬یو دولت اصو ْ‬ ‫ي چې بې هغو قلمرو نه جوړېږي ‪ .‬وحدت یې باید تل وساتل‬‫شي خو جګړې‪ ،‬د ځمکې د یوې برخې پلورل‪ ،‬تجزیه‪ ،‬د قلمرو د یوې برخې اجاره ورکول‪،‬‬ ‫معاوضه او د خپلواکۍ اعلام د تجزیې نه منلو د اصل استثناګانې دي‪.‬د بیلګې په توګه‪ ،‬په افغانستان کې پښتو‪ ،‬دري – فارسي‪ ،‬ازبکي‪ ،‬ترکمني‪ ،‬پشه یي‪،‬‬ ‫بلوڅي او نورې ژبې شته‪ .‬دوى ملت د داسې وګړیو ټولګه او مجموعه‬ ‫بولي چې پر ګډ توكم او شریكې ژبې سربېره یې ‪ ،‬خوښۍ‪ ،‬غمونه‪ ،‬اتلن‪ ،‬غلیمان او یادونه هم‬ ‫سره ګډ وي‪ .1‬‬ ‫رواجونو او دودونو په شان فرهنګي لملونو پیداوار ګڼي‪ .‬دغنه‬ ‫نظریه دوې مخكینۍ نظریې سمې نه ګڼي‪ .‬‬ ‫په پایله کې ویلی شو چې پورته درې ګونو نظریو ته په پام سره‪ ،‬ملت یو اعتباري مفهوم دی او همدارنګه درې‬ ‫واړه نظرونه نسبي ارزښت لري‪ .‬مث ْ‬ ‫چې مهاجر مني ‪ ،‬هڅه كړې چې د دوى په خاوره كې ډېره مننوده پنناتې شننوي كنډوال ‪ ،‬د خپننل ملننت‬ ‫برخه وگڼي او څو ډوله پېژندونګلوي په یوې پیژندګلوي باندې بدله كړي‪.‬ځکه په یوه هیواد کې د بیلبیلو ژبو او مذهبونو درلودونکي‬ ‫ژوند کوي‪ .

‬معمننو ْ‬ ‫واک یې بولو‪ .‬ب ېړه‬ ‫‪‬‬ ‫نه كوي‪ .‬انسان یا په ذاتي یا كسننبي ډول‬ ‫او یا د چانس او تصادف په اساس تر نورو د لوړې ارادې څښتن كېږي‪ .‬‬ ‫سیاستوال چ ې واك چلوي او یپا د واك د ترلسپه كولپو لپپاره پپه ه څه بپوخت دي‪ ،‬معمپول پپه‬ ‫‪‬‬ ‫مدیرانو‪ ،‬بلوا ګرو ) آشوب ګرانو ( ‪ ،‬او نظریه وركوونكو ) ای ډیالو ګانو ( ‪ ،‬و ېشل ك ېږي‪.‬ځیننې نننور كسننان چنې‬ ‫واكداسسره كېدل او د قدرت په ګدۍ كښېناستل یې خوښېږي‪ ،‬سیاست ته مخه كوي‪.‬‬ ‫البته‪ ،‬په سیاستوالو ك ې ګڼ نور خصلتونه هم لیدل ك ېږي چ ې ډېر مهم ی ې دا دي ‪:‬‬ ‫‪‬‬ ‫له مخالفپپانو سپپره سپپازباز كپپوونكي‪ ،‬متعصپبان‪ ،‬مبپپارزه كپپوونكي‪ ،‬د روغپ ې جپپو ړې پلویپپان‪،‬‬ ‫‪‬‬ ‫اپرچونیسپپتان‪ ،‬اصپپلح غو ښتونكي ‪ ،‬د لپپو ړو هیلپپو څښتنان ) ای ډیالسپپ ټان ( ‪ ،‬واقعیپپت پپپالونكي‬ ‫) ریالس ټان( او نور‪.‬د نویو او ل نویو نظریو د و ړاند ې كولو ه څه‬ ‫‪‬‬ ‫كوي او له ز ړو نظریو او فرهن ګونو سره د نویو هغو په یو ځاى كولو باند ې ټین ګار كوي‪.‬قدرت لرل یا ترلسه كول د انسان د فطرت برخه ده‪ .‬دغه راز جنسي غریزه او انګېزه د دې سبب ګرځي چې ځینې كسننان‬ ‫د قدرت لمن ونیسي‪ .‬خو هغه قدرت چنې دلتننه ورباننندې‬ ‫بحث كوو‪ ،‬دولتي قدرت دى چې معمول په دولتونو كې راڅرګندېږي‪.‬لكه آداب‪ ،‬دودونه‪ ،‬اجتماعي قواعد او داس ې نور‪.‬‬ ‫یو ډول اجتماعي قدرت هم شته چ ې چندان نه احساس ېږي خو پراخ ې او مهم ې اغ ېز ې لري‪ .‬‬ ‫)‪2‬واک‪ :‬د حاکمیت په بحث کې ووینل شنول چنې واک ) قندرت( د حناکمیت ینو خنورا مهنم عنصنر دى ‪ .‬‬ ‫‪‬‬ ‫‪ 6.‬‬ ‫رواني عوامل ‪ ،‬عادتونه‪ ،‬دودونه‪ ،‬احساسونه او نور د مشرانو او لی ډرانو په ټاكلو ك ې لوى لس لري‪.‬‬ ‫د قدرت د تر لسه كولو او سم استعمال لپاره یو ل ړ قواعدو او نورمونو ته ا ړتیا ده چ ې د قدرت سپپرچینه او‬ ‫د هغو د كارولو وسیل ې رو ښانه كوي‪ .‬دوى په ځان باور لپپري‪ .‬د واک د ترلسه كولو په اړه باید ووایو چنې ګڼښښې غریننزې او انګیننزې د واک د تننر لسننه‬ ‫كولو سبب ګرځي لکه اقتصادي انګیزه چې كه له چا سره وي نو د هغه د هڅو لویه برخه بننه لننه اقتصننادي‬ ‫مسایلو سره تعلننق ولننري‪ .‬‬ ‫د نظری ې خاوندان بیا ښه او د كار ذهن لري ‪ .‬په ولسواكي ك ې د سیاستپوهن ې څو غ ټ ټكي دا دي ‪:‬‬ .‬‬ ‫د دغه هر كرك ټر د خصلت او عمل تجزیه او شننه د سیاستپوه موخه ده‪.‬‬ ‫بلوا ګر هر څه ته او هر چا ته د شك پپه نظپر ګوري‪ .‬خپپل وس د نپورو پپه مقابپل كپ ې پپه‬ ‫‪‬‬ ‫جبهه جو ړولو ل ګوي‪ .‬ان ټاپو ګان هم قلمرو كېدلى شي‪.‬په ولسواكي ك ې د سیاسپوهن ې ون ډه‬ ‫په ولسواكي ) دموكراسي ( ك ې د خلكو د رایو په وسپپیله د حپاكمیتونو د مشپروعیت تپر لسپه ك ېدا‪ ،‬تپر ګردو‬ ‫مهمه سیاسي ك ړنه ده ‪.‬پ ېچلي اجتماعي مسایل داس ې اواروي چ ې یو كپپس ب ېل ګه و ګر ځوي او د‬ ‫دغه یو ۀ كس د ستونزو لپاره لیكل شو ې نسخه د ټول ې ټولن ې د ستونزو د غو څولو لپپپاره د تطپپبیق‬ ‫و ړ ګڼي‪.‬دا‬ ‫عنصر په دولتونو کې د اجرایي ارګانونو او مكانیزمونو لکه پوځ‪ ،‬پولیس‪ ،‬استخبارات‪ ،‬نیم پوځي ډلو‪ ،‬ملیشه‬ ‫ل دوه ډولننه واک موجننود دی چنې دولننتي واک او ټولنیز‬ ‫وو او داسې نورو په ذریعه ښودل كېږي ‪ .‬موخ ې او وسایل ی ې معقول وي او په تفاهم او هم ږۍ سره ی ې كاروي‪.‬یننا مثل د اجتمنناعي ان ګېزې خاوننند بننه ډېره انننرژي د انجمنونننو او اتحننادیو پننه‬ ‫جوړولو او علمي مدیریتونو لګوي‪ .‬‬ ‫البته‪ ،‬داسې كسان هم شته چې له قدرت او سیاسته په شریكه كار اخلي او له جوړښتي قدرته یعنې قوانینو‬ ‫او مقرراتو استفاده كوي‪ .‬البته مهمه نده چې دغه د خنناورو برخننه کمننه‬ ‫یا زیاته وي مګر د اوبو لرل اړین اصل نه دی‪ .‬یعن نې‬‫یو قلمرو په بشپړه توګه له هوا یا اوبو نشي جوړیدای‪ .‬افغانستان اوبو ته لره نلننري خننو بیننا هننم یننو قلمننرو‬ ‫شمیرل کیږي‪.‬‬ ‫مدیران معمول خپل وس د ټولنیزو چارو په سمون ل ګوي‪ .‬‬ ‫د خلكو دغه ك ړنه او عمل په رایه وركولو ك ې د ګډون له لر ې تحقق مومي‪ .‬دغپپه ډول‬ ‫قدرت كله كله د واك څښتنان له مشكل سره مخ كوي‪ .‬دغننه ان ګېزه ادیبننان‪ ،‬هنرمننندان او موسننیقي پوهننان ز ېږوي‪ .‬په انتخاباتو ك ې ګډون د خلكپپو‬ ‫د سیاسي حقونو یوه برخه ده‪ .‫ په یوه قلمرو کې د خاورې اړینوالى ‪ :‬اړینه ده چې په یوه قلمرو کې یوه برخه خنناوره وي‪ .‬په دغو ك ې یوه طریقه د مشر او لی ډر د ټاكلو طریقه ده‪.

‬‬ ‫ د دموكراسي یوه اصلي دنده دا ده چې د انسان د لومړنیو حقونو لكه د بیان د ازادي‪ ،‬د قننانون لننه ملت نړه پننه‬‫برابره توګه د برخمن كېدو د حق‪ ،‬او د ټولنې په سیاسي‪ ،‬اقتصادي او كلتوري چارو كې د عمومي ګډون‬ ‫د حق دفاع وكاندي‪.‬‬‫خلک د نوماندانو د شخصیت او کاري پروګرامونو په ارزولو سره هغو ته رایه ورکوي او پننه حقیقننت ک نې د‬ ‫هیواد د اداره کولو لپاره تر ټولو غوره ټاکي‪.‬ولسنواکۍ د‬‫خلکو رایې ته د درناوي په ترڅ کې د وګړیو د اساسي حقونو او د اقلیت د ډلو کلکې ملتړې وي‪.‬‬ ‫د ماهیت له پلوه ځینې دولتونه دموكرات وي او ځینې نه وي‪ .‫ په دموكراسي كې خلك ‪ ،‬په مستقیم ډول یا د خپلو ټاكل شویو استازیو له لرې پننه غیرمسننتقیم ډول‪ ،‬لننه‬‫قدرته استفاده كوي او خپلې مدني دندې ترسره كوي‪.‬یوې بلې جګړې یا کودتا به مخکنۍ واکمني پای ته‬ ‫رسوله‪.‬دغه راز د سیاسنت علنم خلنک‬ ‫له خپلو حقوقو او دندو څخه خبروي‪ .‬‬ ‫ دموکراسي د دې سبب كېږي چې دولتونه قانون ته غاړه كېږدي ‪ ،‬ټول خلك د قانون لننه یننو شننان ملتنړه‬‫برخمن شي او حقوقي ادارې د خلكو د حقونو دفاع وكاندي‪.‬د سیاست علم د انتخابنناتو تننر ګردو مهننم آرونننه او‬ ‫اصلونه د دموكراتیكو دولتونو چوكاټونه ګڼي‪ .‬‬ ‫ دموكراسي د اكثریت د حكننومت او د و ګړي او اقلینت د حقوننو د سناتنې پنه اسناس ولړه ده‪ .‬‬ ‫ دموکراسي د عملي او علمي اصولو په مرسته د انسان ازادي خوندي کوي‪ ،‬او یا په بلننه ژبننه‪ ،‬دموکراسنني د‬‫ازادیو بنسټي کولو ته وایي‪.‬د دې علم په مرسته خلک د دولت له موخو او دندو‪ ،‬د وګړي له دری ځه او‬ ‫له دولتي اقتدار سره د وګړي له اړیکې خبریږي‪ .‬‬ ‫ دموکراسي په منظمه او نوبتي توګه آزاد او عادلنه انتخابات دایروي چې ټول خلک پکې د ګډون حق‬‫ل هغه انتخابات چې تر ټولو لوړ چارواکي پکې په هرو څو محدودو کلونو کې د خلکو له خوا‬ ‫لري‪ .‬خلك د رایه وركولننو لننه لرې د حكومتونننو پننه ټاكلو كنې خپلننه‬ ‫اراده څرګندولى شي‪ .‬‬ .‬د سیاست علم د زده كولو اصلي موخه په یوه آزاده ټولنه ک نې‬ ‫خلکو ته د سیاسي شعور وركړه ده‪.‬‬ ‫‪7.‬ازاد او عادلنه انتخابات په یوۀ هیواد كې د دموكراسنني د خوننندي ك ېدو سننبب ګر ځي‪.‬‬ ‫ ولسواكۍ او دموكراسۍ ګانې د واك د تمركز د كمېدو لپاره قدرت په سیمه ییزو كچننو وېشنني او دې تننه‬‫پام ساتي چې سیمه ییز حاكمیتونه باید د امكان تر بریده د خلكو په لس كې او خلكو ته ځواب وركوونكي وي‪.‬‬ ‫ سیالي په دموکراسي کې د سیاستپوهنې یو بل اصل دی چې خلکو ته د ارزونې او پرتلن نې چننانس ورکننوي‪.‬‬ ‫ په افغانستان کې ټول شاهدان دي چې پاچایان او جمهور رییسان د ‪ ۱۳۸۳‬کال له ټاکنو څخه مخکې‪ ،‬په‬‫لویو جرګو کې د دوه محدودو ټاکنو په استثنا‪ ،‬یا د وراثت او یا هم د زور او جګړې له لارې واک ته‬ ‫رسیدلي وو او د واکمنۍ موده یې محدوده شوې نه وه‪ .‬‬ ‫هغه لوى عناصر چې په یوه ټولنه كې د ولسواكۍ د تحقق وړتیا زیاتوي‪ ،‬په دې ډول دي ‪:‬‬ ‫رایه ورکوونکی‪ :‬چې د واک او انتخابي چارواکو په تبیین او تعین كې برخه اخلي‪.‬‬ ‫نوماند‪ :‬چې د قاعدې له مخې د انتخاباتي سیالۍ او مبارزې له لرې تر ګردو غوره پكې انتخابېږي‪.‬‬ ‫رایه‪ :‬چې په دموکراتیک نظام کې د خلکو د ګډون تر ټولو غوره وسیله ده‪.‬مث ْ‬ ‫ټاکل کیږي‪.‬‬ ‫سربیره پر دې‪،‬سیاستپوهنه سالمې واکمنۍ‪ ،‬روڼتوب‪ ،‬د ار ګانونو او نهنادونو بنې پنرې تنوب‪ ،‬حسناب ورکولنو‪،‬‬ ‫خلکو ته د منلو وړ اوسیدلو‪ ،‬ونډه اخیستنې او ګډون او داسې نورو ته هم پام کوي‪ .‬لن ډیز او پایل ې‬ ‫د سیاسي فکرونو او نظرونو بدلون‬ ‫لرغونی یونان‪ :‬سیاست یو داس ې علم و چ ې د یوه خیالي او آی ډیال نظام د ان ځورولو ل ټه ی ې‬‫كوله ‪.

‬سیا سي ټولنپوهنه تر هر څه دمخه د ټولنې پېژندنه ده‪.‬‬ ‫ اوولسمه پی ړۍ‪ :‬د هغه وخت په مدرنو دولتونو کې‪ ،‬د پاچایننانو سیاسنت د تیننوري پننه لحنناظ د‬‫هیواد د ګټو ساتندوى و‪.‬‬ ‫ ماکیاول )‪ :(۱۵۲۷ .‬‬‫ نولسمه پی ړۍ تر نن پور ې‪ :‬د سیاسي ګوندونو جوړیدل‪ ،‬د میراثي واکمنیننو پننای او د ټولننو‬‫موسسو ولسي كېدل او دموکراتیزه كېدل‪.‬سیاسنني عمننل اجتمنناعي‬ ‫كردار ګڼل كېږي‪ .‬‬ ‫ اتلسمه پی ړۍ‪ :‬پاچایانو د قدرت انحصار له لسه ورکړ او ورسره جوخت سیاست د خلكو ټولو‬‫چارو ته په عمومیت وركولو بوخت شو‪.۱۴۶۹‬د ځانګړو ډلننو د ودې‪ ،‬اغیننز او واک څرن ګوالی ینې مطننرح‬‫کاوه‪.‫من ځن ۍ پی ړۍ‪ :‬سیاست د پاچایانو او مستبدو واکمنو په چننوپړ کنې و او د دوى د ګټو ملتنړ‬‫یې كاوۀ‪.‬‬ ‫ د سیاست تعریف‪:‬‬‫سیاست د ټاكل شویو او نهایي شویو تصوراتو پر اساس د واكمن دولت د روده لرونكنني‪ ،‬نظننري‬ ‫او ترجیحا عملي كړنو سازمان دى ‪ .‬په دې حساب سیاست‪ ،‬نه دولت دى ‪ ،‬نه قنندرت دى بلكنې د‬ ‫قدرت د څرنګوالي او د دولت د تعامل جاجونه‪ ،‬بررسنني او ټاكنه ده ‪ .‬‬ ‫ د فرانس ې ستر انقلب‪ :‬عامه کړنې د ملت په نوم او استازیتوب تر سره کیدې‪.‬‬ .

‬دغه راز د ستونزو او ممکنو حل لرو په باره ک ې‬ ‫به هم معلومات و ړاند ې شي‪.‬په افغانستان ک ې د ښځې او سیاست تاریخچه‬ .‫فصل دوم‬ ‫حقوق سیاسي زمان‬ ‫هدف‬ ‫د د ې بحث اساسي موخه دا ده چ ې د اسلم له نظره او د افغانستان په تاریخ‬ ‫ک ې د ښځو اساسي خبر ې وشي‪ .‬‬ ‫‪1.

‬‬ ‫څو پیړۍ وروسته په تیموري دوران کې ګوهرشاد بیګم چې په ګوهر شاد آغا ‪ ،‬مشهوره وه‪ ،‬د تیموریانو د‬ ‫مدنیت په ایجاد کې د شاهرخ په اندازه کار او فعالیت وکړ‪ .‬مثل ‪ :‬په غزنوي دوره کې د سلطان محمود غزنوي خور »حره‬ ‫ختلي« له سلطان سره په څنګ کې د هغه وخت د ځینو مهمو کارونو لرښوونه کوله‪.‬وروسته بیا یو څه پراخ‬ ‫سیاسي او اجتماعي نهضتونه او سازمانونه من ځ ته راغلل خو د خاص ې ای ډیالوژ ۍ د پیروي کولو په وجه او یا‬ ‫له خاص ګوند او سیاسي بهیر سره د ا ړوند فکر د لرلو له امله ی ې پراخ ملي او اجتماعي بنیاد ونه موند‪ .‬‬ ‫مو ږ په بیلو بیلو دورونو ک ې یا فردي مبارز ې او د پوهولو ه څې وینو او یا د محدودو کسانو ډل ې وینو چ ې د‬ ‫فعالیت ساحه ی ې د دربار او په لویدی ځ ک ې د تعلیم یافته کورنیو په ک ړیو ک ې ایساره وه‪ .‬منشیه د حبیب ال طرزي لور وه‪ .‬‬ ‫دلته د هیواد د یو شمیر نامتو میرمنو چې په تاریخ کې یې ځینې نقشونه لرلي دي‪ ،‬نومونه اخلو‪:‬‬ ‫رابعه بلخي‪ ،‬حاذقه هروي‪ ،‬محجوبه هروي‪ ،‬مخفي بدخشي‪ ،‬مهستي ګنجوي د وزیر فتح خان مور لویه ادې ‪ ،‬د‬ ‫وزیر محمد اکبرخان مور میرمن خجو‪ ،‬د سردار میرافضل خان لور میرمن عایشه‪ ،‬مللۍ چې د میوند په جګړه‬ ‫کې یې اتلولي وکړه‪ ،‬د محمد نادرشاه خور علیا جناب چې د امیر حبیب ال خان میرمن وه‪ ،‬د شاه امان ال میرمن‬ ‫ملکه ثریا او یو شمیر نورې‪.‬دغه لیسه په ‪۱۳۰۰‬هن ش‬‫کال کې د عصمت په نوم جوړه او وروسته بیا د مللی په نوم ونومول شوه‪.‬دې جریدې‬ ‫د افکارو په تیره بیا د افغانستان د ښځو د افکارو په روښانه کولو کې ښه اغیزه درلوده‪ .‬‬ ‫ب‪ -‬په سیاست ک ې د ښځو نسبتْا پراخ او سازماني حضور‬ ‫ شاه امان ال د خپلې ښځې ملکه ثریا په مرسته په ‪ ۱۲۹۹‬هن ش کال کې چې له ‪ ۱۹۲۰‬میلدي کال سره‬‫سمون خوري په کابل کې د هیواد د ښځو د زده کړې او معنوي تکامل لپاره په لومړي ځل د نجونو یو‬ ‫ښوونځی تاسیس کړ چې مستورات نومیده‪ .‬د دې جریدې مدیره د‬ ‫محمود طرزي ښځه »اسما رسمیه« وه چې په بي بي عربي مشهوره وه او مسوول مدیره یې د محمد زمان‬ ‫خازن الکتب لور »روح افزا« وه چې ډیرو کسانو منشیه بلله‪ .‬په دې دوران کې ښځو په انځورګرۍ ‪ ،‬میناتورۍ او‬ ‫ادبیاتو کې ارزښتناک آثار وپنځول‪.‬‬ ‫ شاه امان ال د »ارشاد النسوان« په نوم یوه اوونیزه په ‪ ۱۳۰۰‬هن ش کال کې چې له ‪۱۹۲۱‬میلدي کال‬‫سره سمون خوري د افغانستان د ښځو د زده کړې او پوهاوي په موخه تاسیس کړه‪ .‬‬ ‫د هوتکیانو او ابدالیانو په زمانه کې هم ‪ ،‬ښځو ورو ورو له درباره بهر چارو څارنه پیل کړه او د هیواد په چارو‬ ‫کې یې مشورې ورکړې‪ .‬د زرغونې انا د مشورو او نصیحتونو په برکت‪ ،‬ښځې د هیواد په اجتماعي چارو کې د‬ ‫برخې څښتنانې شوې او دغه دود تر ډیرو پورې په خپل حال پاتې شو‪.‫په افغانستان ک ې د سیاسي تاریخ او په د ې تاریخ ک ې د افغانو ښځو د نقش مطالعه مو د ې نتیج ې ته رسوي‬ ‫چ ې ښځو په ټولنه ک ې د عمومي پوه ې د نشتوالي او اقتصادي بیوزلي په وجه‪ ،‬په ټول هیواد ک ې د ملي او‬ ‫و ګړنیز نهضت په ب ڼه منظم او پرله پس ې فعالیت نه دی لرلی‪.‬په دې ښوونځي کې د کابل څه باندې څلویښت نجونو زده کړې‬ ‫پیل کړې‪.‬زموږ په لرغوني تاریخ کې د اسفندیارد‬ ‫مور کتایون‪ ،‬د افسانوي اتل رستم د مور رودابې ‪ ،‬د رستم د ښځې تهمینې اویا د فرنګیس او سودابې په څیر د‬ ‫ځینو نورو میرمنو چې تر ډیره حده افسانوي څیرې دي‪ ،‬نومونه ځلیږي‪.‬‬ ‫د یادولو ده چې دغه فهرست په هیڅ وجه بشپړ نه دی او یوازې د هغو زرګونو سترو میرمنو مثالونه دي چې یا‬ ‫یې په تاریخ کې نومونه نه دي راغلی او یا که یې نومونه راغلي هم دي ‪ ،‬د فهرست د اوږدېدو په وجه یې دلته د‬ ‫نوم او د کارونو د بیلګو یادونه شونې نه ده‪.‬د ښځو ازادي او‬ .‬‬ ‫الف‪ -‬د تاریخ په روایت د افغان ې ښځې خال خال او انفرادي حضور‬ ‫د افغانستان په پخواني تاریخ کې د ا فغانوښځو نقش چندان واضح نه دی‪ .‬‬ ‫د افغانستان د تاریخ په اسلمي دوره کې بیا د شیخ کبیر بوعلي سینا مور »ستاره« چې د شیخ په قول د ‪ ،‬د قرآن‬ ‫کریم د تفسیر او احادیثو په شمول د علمونو په زده کړه کې د هغه هڅوونکې وه او دغه راز ‪ ،‬د بلخ د مولنا جلل‬ ‫الدین محمد مور »ګوهرخاتون « چې یوه نومیالۍ میرمن وه‪ ،‬یادولی شو‪ .‬دلته‬ ‫د هیواد په اجتماعي او بیا سیاسي مسایلو ک ې د افغانو ښځو د سمبولیک ګډون لوم ړنیو څرکونو ته ځغلنده‬ ‫کتنه کوو‪.‬خو د ا خبره جوته ده چې په بیلو بیلو‬ ‫دورونو کې کله کله ځینو ښځو په تیره بیا درباري ښځو په انفرادي او سمبولیک ډول ‪ ،‬له نارینه وو سره د ځینو‬ ‫چارو په ترسره کولو کې برخه اخیستې ده ‪ .‬‬ ‫ ملکې او د هغې مور په خپله شخصي شتمنۍ د نجونو دویم ښوونځی جوړ کړ‪ .‬د میرویس نیکه مور نازو انا او د احمد شاه بابا مور زرغونه انا ‪ ،‬د دې دوران د میرمنو‬ ‫دوې وتلې څیرې دي‪ .

‬‬ ‫د ګوندونو‪ ،‬مدني ټولنې‪ ،‬ټولنیزو سازمانونو او د انتخابي مقامونو په مشرتابه کې د ښځو او نجونو‬‫کموالی یا نشتوالی؛‬ ‫ د ښځو له سیاسي‪ ،‬ټولنیزو او علمي فعالیتونو څخه د حقوقي او ټولنیز ملتړ نشتوالی؛‬‫د نظامونو او حکومتونو د بدلون په وجه د ښځو د سیاسي فعالیتونو د تداوم نشتوالی؛‬‫د ښځو د بشري حقونو تر پښو لندې کیدل؛ کابو ‪ ۷۵‬په سلو کې ښځې له ‪ ۱۶‬کلنې څخه مخکې واده ته‬‫اړ ایستل کیږي؛‬ ‫د قومي شخړو د هوارولو لپاره نجونې په بدۍ کې ورکول کیږي او یا هم د اقتصادي ګټو او څو روپیو په‬‫بدل کې هغه چا ته ور په نکاح کیږي چې د نجونو ورسره واده کول زړه نه غواړي؛‬ ‫ځیني وختونه د ملکیت او میراث په برخه کې د ښځو د حقوقو له ورکړې څخه هاغسې چې په اسلمي‬‫فقه او مدني قانون کې یې یادونه شوې‪ ،‬ډډه کیږي؛‬ ‫په ځیني ودونو کې د ښځې مهر خپله ښځو ته نه بلکې د ناوې کورنۍ ته ورکول کیږي؛‬‫‪-‬ښځې او نجونې د میړه یا نورو خپلوانو په دې تور چې ګواکې له کوره تښتیدلې دي‪ ،‬بندیانې کیږي‪.‬د فیوډالي مناسباتو یوه پایله دا ده چې د‬ ‫ښځو په وړاندې تعصب او دودیز چلن کیږي‪ .‬‬ ‫ په ‪ ۱۳۴۴‬لمریز هجري کال کې میرمن اناهیتا راتب زاد‪ ،‬میرمن رقیه حبیب‪ ،‬میرمن خدیجه احراري او‬‫معصومه عصمتي لومړنۍ ښځې وې چې د هیواد پارلمان ته د خلکو له خوا وټاکل شوې‪.‬‬ ‫ په ‪ ۱۳۵۰‬لسیزه کې د افغانستان د ښځو دموکراتیک سازمان او وروسته بیا د افغانستان د ښځو انقلبي‬‫سازمان )راوا( او یو شمیر نور سازمانونه منځ ته راغلل‪.‫خپلواکي‪ ،‬د ښځو د اسارت ختمول او د انسان د ازادي په اړه د اسلم د نظر څرګندول د ارشاد النسوان‬ ‫اصلي موضوعات وو‪.‬ځکه هر سیاسي بدلون له یوه‬ ‫پلوه د ټولنیز او فرهنګي بدلون سبب شوی نه دی او له بله پلوه د پخواني رژیم پلرواکیز ارزښتونه په خپل‬ ‫حال پاتې شوي دي‪ .‬په تیرو دیرشو کلونو کې دغه هیواد څو ځله د ښځو نسبي‬ ‫ازادي لیدلې خو دغه ازادي هر ځل د سیاسي نظام له بدلون سره پیکه شوې ده‪ .‬‬ ‫ب‪ -‬ټولنیز خن ډونه‬ ‫ نالوست توب‪ ،‬عمومي بیوزلي‪ ،‬فرهنګي توپیر او وروسته پاتې والی ؛‬‫ دودونه‪ ،‬تعصب‪ ،‬عمومي تاوتریخوالی‪ ،‬جنسیتي او اداري تاوتریخوالی؛‬‫ د ښځو د دوامداره ټولنیزو – سیاسي جوړښتونو او پاېیدونې مدني ټولنې نشتوالی؛‬‫ ښځو ته د کورنۍ له خوا د زده کړې اجازه نه ورکول ؛‬‫‪ -‬د ښځو له هڅو د ټولنیز ملتړ نشتوالی ؛‬ .‬د افغانستان د ښځو د ګډون په لر ک ې پراته سیاسي او ټولنیز‬ ‫خن ډونه‬ ‫الف‪ -‬سیاسي خن ډونه‬ ‫افغانستان له ډیرې مودې راهیسې له فیوډالي او ان له فیوډالي مخکې مناسباتو سره لس او ګریوان دی‪ .‬‬ ‫‪ 2.‬‬ ‫ په ‪ ۱۳۲۵‬هن ش کال کې چې له ‪ ۱۹۴۶‬میلدي کال سره سمون خوري د افغانو ښځو د ملتړ ټولنه جوړه‬‫شوه‪.‬اوس مهال د ښځو د سیاسي ګډون په لر کې ګڼ شمیر خنډونه شته چې تر ټولو لوی یې‬ ‫په دې ډول دي‪:‬‬ ‫د سیاسي نظامونو بې ثباتي او د امنیت نشتوالی؛ په نظامونو کې له سیاسي تغییراتو سره د ښځو په سیاسي‬‫او اجتماعي ژوند کې مثبت تحول نه دی څرګند شوی ‪ .‬‬ ‫ اوس د ښځو په لسګونو ټولنیز‪ ،‬سیاسي او صنفي سازمانونه او د ښځو د حقونو مدافع او تبلیغوونکې‬‫مدني ټولنې د افغانستان دننه او بهر فعالیت کوي‪.‬دا‬ ‫موضوع په فرهنګي چارو او ټولنیزو مناسباتو باندې هم اغیزه لري‪ .‬‬ ‫ په ‪ ۱۳۴۴‬هن ش کال کې چې له ‪ ۱۹۶۵‬میلدي کال سره سمون خوري د لومړي ځل لپاره ښځه د دولت د‬‫رهبري په دستګاه کې شامله شوه او کبرا نورزایي د وزارت مقام ته ورسیده‪.‬هر تغییر د دې جوګه نه دی چې د کلتوري‪،‬‬ ‫اجتماعي او سیاسي ژوند په ټولو ساحو کې تحول راولي او د پراختیا په لور لره پرانیزي‪.

‬د هغې پریکړې‬ .‬دغه ساحه د اسلمي ټولنې او‬ ‫فرهنګ د اساساتو په ساتلو سره داسې ډیر څه لري چې باید کار ورته وشي او په سیاسي – ټولنیزو بهیرونو‬ ‫کې د ښځو د ګډون او پرمختګ زمینه برابره شي‪.‬د داسې موسسو نشتوالی چې د کورنیو‬‫د استوګنې ځای ته نږدې وي او دوی ورباندې باور کولی شي چې خپلې نجونې د تعلیم لپاره‬ ‫ورواستوي؛‬ ‫ تولیدي سرچینو ته محدود لس رسی او په مزد کې تبعیض لکه په رسمي او غیر رسمي ادارو کې ښځو‬‫ته د اضافه کاري نه ورکول؛‬ ‫سربیره پر دې داسې نور موارد هم شته چې په ټولنیزو او سیاسي پروسو کې د ښځو د ګډون د ورو والي او په‬ ‫دغه لر کې هغو ته د خنډونو د پیښیدو سبب ګرځي‪ .‬په پلر‪ ،‬ورور‪ ،‬میړه او‬ ‫خسر باندې د ښځو اقتصادي او مالي تکیه له هغوی جرأت او په ځان باور اخلي‪.‫ په کورنۍ‪ ،‬چاپیریال‪ ،‬ټولنه او اداره کې پلرواکي‪ ،‬ډول ډول تبعیضونه او له نارینه وو سره د ښځې د‬‫برابري نه منل ؛‬ ‫ د ښځو له خوا د مستقل اقتصادي فعالیت نه تر سره کیدل‪ ،‬د ازادیو نشتوالی‪ ،‬د ښځو پر نورو متکي‬‫ژوند؛ د هیواد په ډیرو سیمو کې یو زیات شمیر ښځې د کورنۍ‪ ،‬باغ‪ ،‬ځمکې او داسې بل څه په اقتصاد‬ ‫پورې تړلي دي‪ .‬ځینو دغو مواردو او د هغو حل لرو ته په لندې توګه‬ ‫اشاره کیږي‪.‬په ځانګړې توګه باید له تجربه لرونکو‬ ‫کسانو سره د ځوانانو ګډ کار ته پام وشي‪.‬دغه حالت طبعا په ټولنه باندې هم‬ ‫اثر غورځوي‪.‬نجونې شخصي شتمني نه لري چې د‬ ‫هغې په مرسته د نارینه وو په شان خپل تشخص او خپلواک هویت څرګند کړي‪ .‬کله چې په دې برخو کې ډیرې لږې او بیلګه ییزې هڅې هم‬ ‫کیږي ‪ ،‬ټولنه یې له اظهارولو او څرګندولو ډډه کوي؛‬ ‫ دغه تصور چې ښځې د کورنۍ دویم درجه غړې دي ‪ ،‬ځکه چې مزد او تولید یې نشته ‪ ،‬د دې سبب‬‫ګرځي چې هغوی د خپل شخصیت د څرګندولو صلحیت ونه لری‪ .‬په ټولنه کې د ښځو اقتصادي – ټولنیز موقعیت‪ ،‬په سیاسي مؤسسو او انتخابي مراجعو کې د ښځو په‬ ‫ګډون کې د پام وړ اغیز لري‪.‬‬ ‫ د هغه څه په اړه چې د ښځو له ژوند سره تړاو لري د مشترک فهم کموالی؛ عمومي اطلع رسونه‪ ،‬تبلیغي‬‫مهارتونه او ډله ییز کار د ښځو په زده کړه کې زیات اهمیت لري‪ .‬‬ ‫ منفي جنسیتي نظریه‪ ،‬فرهنګي بیلګې او ښځو او نارینه وو ته له پخوا راهیسې ټاکل شوي اجتماعي‬‫نقشونه ؛‬ ‫ انتخاباتو ته په دریدا کې د ښځو د کم جرأتي او بې باوری لرې کول ؛‬‫ د ښځو د دې انګیرنې ختمول چې سیاست یوه بې ګټې او ناوړه بوختتیا بولي؛‬‫ ځینی وختونه سنتي – فرهنګي ارزښتونه په ټولیزه توګه د ټولنې د پرمختګ مخې ته او په ځانګړې‬‫توګه په ټولنیزو او سیاسي چارو کې د ښځو د پرمختګ مخې ته دریږي‪ .‬هغه باید د ښځې له دریځه داسې پریکړې وکړي چې د ټولو ښځو په ګټه وي‪ .‬‬ ‫ د هیواد اقتصادي – ټولنیز حالت د قانون جوړولو په مراجعو کې د ښځو په ګمارلو کې ډیر اهمیت‬‫لري‪ .‬؛‬ ‫ د ښځو د تخصصي او حرفه اي زده کړو د کموالي له امله د کورنۍ او ټولنې په پلن جوړونه کې‬‫ښځو ته کمه ونډه ورکول ؛‬ ‫ د زیاتو ماشومانو زیږول او د ماشومانو په روزلو او د کور په چارو کې د ښځو تر اندازې زیات بوخت‬‫اوسیدل؛‬ ‫ د د ې تصور عاموالی چې نجونې باید لوړې زده کړې ونه کړي‪ .‬‬ ‫کله چې یوه ښځه د سیاست ډګر ته ننوځي‪ ،‬اړینه ده چې د یوې ښځې په توګه خپل وجودي حیثیت له یاده‬‫ونه باسي‪ .‬د اقتصادي خپلواکي نشتوالی د سیاسي خپلواکي د نشتوالي سبب ګرځي؛‬ ‫ ټولنه د ښځو د سیاسي‪ ،‬اداري ‪ ،‬اجتماعي او اقتصادي فعالیتونو هاغسې ملتړ او اظهار نه کوي لکه د‬‫هنرمندانو او نورو د هڅو چې یې کوي‪ .‬‬ ‫ د ټولنې دودیز جوړښت چې ښځې له اساسي حقونو لکه د کار‪ ،‬زده کړې‪ ،‬له نارینه وو سره د برابري‬‫او ان د پیدایښت په وخت کې د برابري د حق له لرلو بې برخې کوي؛‬ ‫ د پلر له کوره د میړه کور ته د مهاجرو په شان د نجونو لیږد او د داسې اساس نشتوالی چې د نجونو د‬‫معلوماتو‪ ،‬تجربو او ارتباطاتو له پیاوړتیا او زیاتیدا سره مرسته وکړي‪ .

‬‬ ‫ فساد د خلکو د عمومي ګټو او ښیګڼو ځای نیسي‪ .‬د دغه سیستم د پای ښت‬‫لپاره زیاتې پیسې خرڅیږي چې د فاسد نظام ملتړي د دموکراتیکې عملیې یعنې ټاکنو لننه لرې پارلمننان تننه‬ ‫ورسیږي‪ .‬دغه چاره د پلرواکۍ ځنډنه او کلیشه شوې روحیه یعنې ښځو ته د »کمزوري‬ ‫جنس« او دویم درجه موجود خطاب کموي او له منځه یې وړي‪.‬‬ ‫ ډیري وختونه ښځې له هر چا څخه زیات په ټولنیزو‪ ،‬سیاسي‪ ،‬اقتصادي او فرهنګي بدلونونو کې تاوان‬‫کوي‪ .‬ښځې باید په‬ ‫قدرت کې د نارینه وو غوندې د عمل کولو په ظاهره طبیعي عادت پریږدي‪.‬حنال دا چنې دموکراسني د را ڼه چاپیرینال‬ ‫‬‫ډیریدونکی نسل زیږوي؛ سیاسي پلورالیزم خوننندي کننوي؛ د رسنننیو ازادي تضننمینوي او د قننانون حنناکمیت را‬ ‫منځ ته کوي‪ .‬‬ ‫ رسنۍ دې ښځې ًپه بله بڼه یعنې د ملتونو د ادامه ورکوونکو او روزونکو په بڼه وښیی‪ .‬دغه کار د ښځو مدني نهادونه په ټاکنو کې له ګډون څخه بې برخې کوي او هغوی ویروي‪ .‬‬ ‫ د ټاکنیزو سیالیو د لګښتونو زیاتوالی او د ازادو سوداګریزو او اقتصادي فعالیتونو د نننه لرلننو لننه املننه د‬‫ښځو بې برخې توب‪ .‬د خدای تعالی د کلم په ګڼو آیتونو کې انسانانو ته د »یپپا ایهپپا الپپذین آمنپپو او یپپا ایهپپا النپپاس« پننه‬ ‫الفاظو خطاب شوی دی‪ .‬ښځې چې نه د نارینه وو په شان په یوازې سر مافیایي فساد کنولی شني او ننه ینې لنه فسناد سنره د‬ ‫مبارزې وس شته‪ ،‬نو په دواړو حالتونو کې په سیاست او اداره کې له ګډون څخننه ډډه کننوي‪ .‬دغه فکر په سیاسي چارو کې‬‫د هغوی د ګډون اراده کمزورې کوي او په سیاست باندې یې باور ورکموي‪ .‬‬ ‫ په ځوانو دموکراسیو کې‪ ،‬کله چې سیاسي بدلون را منځ ته کیږي‪ ،‬اقتصادي بازار په فساد لړلننی او د فسنناد‬‫کوونکو او اقتصادي مافیا په ولکه کې وي ‪ ،‬چې د ښځو لپاره پکښې ځای نشته‪.‬له دغو مواردو څخه داسې پایله تر لسه کیږي چنې مخاطبننانو تننه د جنننس لننه نظننره کننوم‬ ‫امتیاز په نظر کې نه دی نیول شوی او نه نیول کیږي‪ .‬د قرآن کریم په النساء سنوره کنې د ښځو ټول مسنایل او د‬ .‬‬ ‫فساد په پټه او په تیاره کنې پنه شنرم سنره تنر سنره کینږي‪ .‬ځکه نو واقعي دموکراسنني او ر ښیتونې ولسننواکي کننولی شنني د عننامو خلکننو د ګډون او د‬ ‫اغیزمنو ارزښتونو د رامنځ ته کولو له لرې فساد کنټرول کړي‪.‬که‬‫په تیرو وختونو کې د افغانو مشرانو میرمنو‪ ،‬لوڼو او میندو د ښځو د ژوند د ښه کیدو لپاره ګامونه اخیستل‬ ‫‪ ،‬اوس خو ان دغه بیلګې هم نشته چې د ښځو ټولنه سیاسي او اجتماعي چارو ته وهڅوي‪.‬د قنرآن کرینم لنه خطنابونو او هندایاتو څخنه پنه‬ ‫وضاحت سره استنباط کیږي چې دا خطابونه او هدایتونه عام دي او ټول بشر په ځانګړې توګه د ایمان خاوندان‬ ‫پکې شاملیږي‪ .‬‬ ‫ سیاسي ریا کاري‪ ،‬د تمرکز پال او محافظه کار حاکمیت اصلي ځانګړنه ده چې ښځې ورنه بیزاره دي‪ .‬‬ ‫ اقتصادي فساد او له ګڼو رسنیو سره یې یولس توب‪ ،‬او له سیاسي ګوندونو سره د افغانسننتان پننه شننان د‬‫فقیرو هیوادونو د حکومتونو له خوا د مرستو نه کیدل هم د ښځو د سننیالۍ پننه وړاننندې یننو عمننده خننډ ګڼل‬ ‫کیږي‪.‬‬ ‫ ډیری ښځې سیاست ته د یوې ناوړه ښکارنده او پدیدې په سترګه ګوري‪ .‬ښځې جسمي‬‫او روحي وړتیا دواړه لري‪ .‬‬ ‫‪ 3.‬لننه بلننه پلننوه د‬ ‫ګڼو ښځو په نزد د فساد د پدیدې منفور والی‪ ،‬د دې لمل ګر ځي چنې هغنوی لنه سیاسنت او ادارې څخنه‬ ‫لرې توب غوره کړي‪.‬دغه تصور عام شوی او ځیني‬ ‫وختونه یې په واقعیتونو باندې ناوړه اغیز کړی دی ‪.‬په اسلم او ن ړیوالو قوانینو ک ې د ښځو سیاسي حقوق‬ ‫الف‪ -‬ښځه په قرآن او سنت ک ې‬ ‫د اسلم مقدس دین انسان ته په ټولیزه تنوګه اهمینت کنړی دی ‪ .‬خپلې دندې له لسه ورکوي‪ ،‬له مهمو پریکړو څخه په راز راز بهانو لرې ساتل کیږي؛ روحي او‬ ‫جسمي تکلیفونه ګالي او داسې نور‪.‬هغه ښځې چې د خپلو ټاکنیزو سیالیو لګښت نشي پوره کولی‪ ،‬له ټاکنو او ټاکنیزو‬ ‫سیالیوبیزاره کیږي‪.‬‬ ‫ مقامونو ته بډې ورکول او مشتري پالنې د سیستم په مختلفو کچو کې رخنه کړې ده‪ .‫باید له ښځینه احساسه مالمالې وي او د ښځو د حقیقتونو او واقعیتونو استازیتوب وکوي‪ .‬هغه‬ ‫ښځې چۍ ټاکنیزو مقامونو ته د ټاکل کیدو لپاره غوڅه پریکړه کوي‪ ،‬باید ټول دغه واقعیتونه په نظر کنې‬ ‫ونیسي او د راز راز فسادونو په وړاندې مقاومت ته چمتو وي‪.‬په اداره او اقتصاد کې د نارینه وو لسبری او په پایله‬‫کې یې فساد ته د هغوی لسرسی‪ ،‬د ښځو سیالي له هغو کسانو سره مشکله کوي چې د فساد له لرې پیسې‬ ‫ګټي‪ .

‬‬ ‫ژباړه‪ :‬ای خلکو‪ ،‬په تحقیق سره چې تاسې مو پیدا کړئ له یوه نارینه او یوې ښځې څخه او تاسو مو جمناعتونه او‬ ‫قبیلې کړئ چې له یو بل سره وپیژنئ‪ .‬خدای )ج( د ممتحنه سورې په دولسم آیت‬ ‫کې داسې فرمایی‪» :‬یا ایها النبی اذا جاءک المومنات یبایعنک« یعنې ای پیغمبره‪ ،‬کله چې راشي تا لره مسلمانې‬ ‫ښځې چې بیعت وکړي له تا سره ‪ .‬‬ ‫‬‫د اسلم په لومړیو کې د اسلم د پیغمبر )ص( زوجه‪ ،‬بي بي عایشه )رض( عالمه او معلمنه وه‪ .‬د خدای )ج( په نزد هغه بنده غوره دی چ نې تقننوا‬ ‫ولري‪ .‬عالمه او اهل رای وه او ‪ ۳۲‬عالمانو ورڅخه سننبق وایننه‪ .‬‬ .‬له هغې جملې څخه دا چې ښځې لنه ننارینه وو سنره برابنرې دي خنو د‬ ‫کار او عمل جریان یې سره یوشان نه دی ‪ ...‬لیدل کیږي چې د ښځو بیعت د نظام د مشروعیت د منل کیدو شرط پیژندل‬ ‫شوی دی ځکه چې پیغمبر )ص( په هغه وخت کې سیاسي مشر هم وو‪.‬‬ ‫اسلم ښځو ته د رایې ‪ ،‬نوماندیدو ‪،‬نوماندولو او ټاکلو حق ورکوي‪ .‬‬ ‫د ښځو تر ټولو مهم او اساسي مسایل په قرآن کریم او د اسلم د سنتر پیغمنبر حضنرت محمند مصنطفی صنلی الن‬ ‫علیه وسلم په حدیثونو کې بیان شوي دي‪ .‬د ښځې او نارینه د خلقت په یو شان والي باندې د قناعت کولو لپاره‪ ،‬د کلم ال په دغه یوه آیت باندې غننور‬ ‫هم کافي دی ‪:‬‬ ‫د آل عمران سورې په )‪ (۱۹۵‬آیت کې داسې لولو‪ »: :‬ااا اا اااا ااا اااا اااا اا‬ ‫ااا اا اااا«‬ ‫ژباړه‪ :‬زه ستاسو د هیڅ یوه عمل کوونکي نارینه یا ښځې عمل نه ضایع کوم‪.‬‬ ‫تر کومه ځایه پورې چې په اسلم کې د ښځو له حقونو سره اړه لري‪ ،‬ښځې له لندې شپږو مسلمو حقونننو څخننه‬ ‫برخمنې شوې دي‪:‬‬ ‫دیني او معنوي حقوق؛‬ ‫‬‫اقتصادي حقوق؛‬ ‫‬‫ټولنیز حقوق؛‬ ‫‬‫د زده ک ړې حقوق؛‬ ‫‬‫قانوني حقوق؛‬ ‫‬‫سیاسي حقوق‪.‬په تحقیق سره د خدای په نزد ستاسو تننر ګردو مکننرم ستاسنې تننر ګردو‬ ‫متقي دی‪.‬‬ ‫ب‪ -‬په اسلم ک ې د ښځو سیاسي حقونه‬ ‫خدای )ج( د الحجرات سورې په دیارلسم آیت کې د بشر د خلقت او اهمیت په باره کې فرمایي‪ » :‬اا ااا ا‬ ‫ااا اا اا ا اااا ااا ا ا اا ا ا اا اا ا اااا ااا ا اااا ا‬ ‫ااااا اااااااا‪ .‬‬ ‫اسلم د ښځې لپاره قانوني حقونه پیشبیني کړي دي‪ .‬‬ ‫همدارنګه د حضرت محمد )ص( یوې بلې زوجې‪ ،‬د فقهې په علم کې ځانګړی مهننارت درلننود‪ .‬مهمه دا ده چې د ښځو او نارینه وو دغه جریننان او کننردار د یننو د بننل‬ ‫بشپړوونکی او د یو د بل لپاره لزم او ملزوم دی‪.‬که چیرې یو نارینه یوه ښځه ووژني‪ ،‬داسې سزا ورکول کیږي لکه یو‬ ‫نارینه یې وژلی وي‪ .‬‬ ‫په دې آیت کې هم د نارینه او ښځې برابري ثابته شوې ده‪.‬همنندارنګه‬ ‫نورې ښځې لکه فاطمه بن قیس‪ ،‬ام سلیم‪ ،‬ام الدردا او داسې نورې )رضی ال عنهما( داسنې عالمننانې وې چنې پننه‬ ‫یوه برخه کې به یې کافي پوهه درلوده‪ .‬ام سننلمه )رض(‬ ‫هم چې د حضرت محمد )ص( میرمن وه‪ ،.‬همدارنګه د نارینه او ښځې د جزا او مکافاتو په منځ کې هیڅ توپیر نشته‪.‬سیده نفیسه بنت زید بن حسن بی علی مرتضی )رضی ال تعالی عنهمنا( د امنام شنافعي )رح(‬ ‫ښوونکې وه‪.‬اا اااااا ااا اااا اااااا«‪.‫روابطو د تامین دیني طریقې که هغننه اجتمنناعي او اقتصننادي اړیکنې دي یننا فننامیلي او د مینړه او ښځې تننر مننځ‬ ‫روابط‪ ،‬او دغه راز د ښځو د حقونو‪ ،‬میراث ‪ ،‬اخلقیاتو او نور مسایل بیان شوي دي‪.‬د نکاح په عقد کې د ښځې خوښه او همدارنګه د ماشوم په‬ ‫شیدو ورکولو کې د هغې خوښه شرط ده‪ .‬هغنې بننه اصنحابو‬ ‫ته لرښوونه کوله او هغو تننه بننه ینې د قننرآن د تفسننیر‪ ،‬فرایضننو‪ ،‬جننایزو او نننا جننایزو معنناملو زده کنړه ورکننوله‪.‬‬ ‫له دې آیت څخه نتیجه اخیستل کیږي چې د بشر په خلقت کې نه یوازې دا چنې د ښښځې او نننارینه تننر مننځ تننوپیر‬ ‫نشته‪ ،‬بلکې جنسي‪ ،‬شکلي او توکمیز توپیرونه‪ ،‬د رنګ توپیر‪ ،‬غریب یا غني او داسې نور توپیرونه یننوازې ځینننو‬ ‫انسانانو کړي دي او د خدای )ج( د دین له نظره یې اعتبار نشته‪ .‬کریمه المروزیه هغه میرمن ده چې د بخاري شریف یننوه مشننهوره نسننخه د‬ ‫هغې په روایت نقل شوې ده او د اسلم د تاریخ یو مشهور عالم ابن مجیر عسقلنی په خپل کتاب فتح الباري کې پننه‬ ‫هغې حواله ورکوي‪ .

‬‬ ‫ د اساسي قانون دري دیرشمه ماده وایي‪» :‬د افغانستان اتباع د انتخاب کولو او انتخاب کیدو حق لري«‪. :‬جمهور رئیس مشرانو جرګې ته له انتصابي اشخاصو څخه چې‬‫د هغه قانوني صلحیت دی په سلو كې پنځوس ښځې ټاكي‪.‬‬ ‫د‪ -‬په بین المللي کنوانسیونونو ک ې د ښځو سیاسي حقونه‬ ‫تر ټولو مهم بین المللي سند چې د ښځو او د بشري ټولنې د کورنۍ د ټولو غړیو سیاسي حقونه یې تضمین او‬ ‫اعلم کړي دي‪ ،‬د بشر د حقونو نړیواله اعلمیه ده‪ ..‬ښځې د ولیتي‬ ‫شورا ګانو ‪ ۱۲۴‬څوکیو ته انتخاب شوي دي‪ .۹‬کارکوونکي ښځې دي‪ .‬او بالخره د ولسي جرګې ‪ ۲۷‬فیصده څوکۍ او د مشرانو‬ ‫جرګې دوه ویشت نیم فیصده څوکۍ د ښځو او پیغلو په واک کې دي‪.‬دا کار د ښځو د خوځښت او په ملي ژوندانه کې د هغو د ونډې اخیستنې لمل وګرځید چې په پایله‬ ‫کې یې په ټولنیزو‪ ،‬سیاسي‪ ،‬فرهنګي‪ ،‬اقتصادي او نورو ډګرونو کې د ښځو نسبي ګډون خوندي شو‪ .‬‬ ‫ د بن په کنفرانس کې له ‪ ۶۰‬ګډون کوونکو څخه ‪ ۶‬یې ښځې وې‪ .‬د دې اعلمیې د ټولو مادو مخاطب او موضوع انسانان دي او دلته د هغو‬ ‫په اساسي حقونو ټینګار شوی دی‪ ..‬‬‫ د اساسي قانون دوه ویشتمه ماده‪» :‬د افغانستان اتباع نارینه او ښځې د قانون په وړاندې مساوي حقوق او‬‫وجایب لري‪«.‬د ‪ ۱۳۸۳‬کال‬ ‫د جمهوري ریاست او پارلماني ټاکنو د رایه ورکولو د نوم لیکونکو ‪ ۴۰‬فیصده ښځې وې‪ .‬‬ ‫ درې اتیایمه ماده‪ .‬د دغې‬ ‫اعلمیې د یویشتمې مادې فقرې په دې ډول دي‪:‬‬ .‬دا اعلمیه د ‪ ۱۹۴۸‬کال د دسمبر په لسمه نیټه د ملګرو‬ ‫ملتونو د سازمان له خوا تصویب شوه‪ .‬مقصد ته د رسیدو لپاره د ښځو د ظرفیت لوړیدل‪ ،‬د‬ ‫خپلې ونډې به باب له ملی او نړیوالو قوانینو څخه د ښځو خبریدل‪ ،‬د مسلکی مهارتونو تر لسه کول او له تاریخي‬ ‫او نړیوالو بیلګو څخه الهام اخیستل اړین دي‪.‬دا خوځښت ل‬ ‫تر اوسه خپل وروستي مقصد او منزل ته نه دی رسیدلی‪ .‬د اضطراري لویې جرګې په ګډون‬‫والو کې ‪ ۱۲‬فیصده او د اساسي قانون د لویې جرګې په ګډون والو کې ‪ ۲۰‬فیصده ښځې وې‪ .‬د بن له‬ ‫کنفرانس څخه وروسته په اوسني وخت کې د دولت په سلو کې ‪ ۱۷..‬دې‬ ‫موخې ته په رسیدو کې د افغانستان د اساسي قانون د مثبت تبعیض پالیسۍ مهم رول لوبولی دی‪ .‫ج‪ -‬د افغانستان په اساسي قانون ک ې د ښځو سیاسي حقونه‬ ‫ د افغانستان اساسي قانون په ‪ ۱۳۴۳‬کال کې د لومړي ځل لپاره په افغانستان کې د ښځو د رایې حق‬‫تضمین کړ‪.‬‬ ‫ ښځې د ولسي جرګې په اتلس ګونو کمیسیونونو او د مشرانو جرګې په ورته کمیسیونونو کې مهم رول‬‫ل نه‬ ‫لوبوي‪ .‬‬ ‫همدارنګه د ټاکنو ملي قوانینو‪ ،‬او د هیواد د ټاکنو د بهیر اړوندو معیارونو او اصلونو له نړیوالو قوانینو څخه الهام‬ ‫اخیستی دی‪ ..‬له پارلماني ټاکنو مخکې خلکو د پارلمان غړې ښځې په کمه اندازه پیژندلې او یا یې هم اص ْ‬ ‫پیژندلې‪ ،‬مګر نن ورځ دا ښځې د هیواد په وتلو څیرو بدلې شوې دي‪.‬‬ ‫ د اساسي قانون پنځه دیرشمه ماده‪ » :‬دافغانستان اتباع حق لري چې د خپلو مادي او یا معنوي غوښتنو د‬‫تْامین لپاره ‪ ،‬د قانون له حكمونو سره سم ټولنې جوړې كړي‪.» :‬د انتخاباتو په قانون كې باید داسې تدبیرونه ونیول شي چې انتخاباتي نظام دافغانستان‬‫د ټولو خلكو لپاره عمومي او عادلنه استازیتوب تْامین كړي او له هر ولیت څخه لږ ترلږه یوه ښځینه وكیله‬ ‫په ولسي جرګه كې غړیتوب ترلسه كړي«‬ ‫ د څلور اتیایمې مادې د حکم پر بنسټ‪ .‬د اعلمیې په سریزه او ځینو مادو کې د نارینه او ښځې پر حقوقي برابري‬ ‫‪ ،‬نه تبعیض‪ ،‬او د سیاسي‪ ،‬ټولنیزو‪ ،‬تعلیمي او کورنیو حقونو په برابري باندې ټینګار شوی دی ‪ .

‫‪ -۱‬هر څوک حق لري چې په مستقیمه توګه او یا د خپلو استازو له لرې چي په آزاد ډول انتخاب شوي وي‪ ،‬د‬
‫خپل هیواد د اداري په عمومي چارو کې برخه ولري‪.‬‬
‫‪ -۲‬هر څوک حق لري چې په برابره توګه په خپل ملک کې له عامه خدمتونو ګټه واخلي‪.‬‬
‫‪ -۳‬د خلکو اراده د حکومت د واک بنسټ دی‪ .‬دغه اراده باید په نوبتي ډول د رښتینو انتخاباتو له لرې څرګنده‬
‫شي ‪.‬انتخابات باید عمومي ‪ ،‬په مساوي شرایطو کې ‪ ،‬د پټو رایو په ذریعه یا نورو انتخاباتي بیلګو په ډول داسې‬
‫سر ته ورسیږي چې د رایو ازادي تأمین کړي‪.‬‬

‫هپ ‪ -‬د ښځو د سیاسي حقوقو کنوانسیون‬
‫دغه کنوانسیون د ‪ ۱۳۳۱‬کال د مرغومي په نهمه نیټه تصویب شو او ټولې مادې یې په ځانګړې توګه د ښځو د‬
‫چارو په اړه دي‪ .‬د ل زیات پوهاوي په موخه د دغه کنوانسیون ځینې مادې لندې توضیح کیږي‪:‬‬
‫لوم ړۍ ماده‪ :‬ښځې حق لري چې په ټولو ټاکنو کې له نارینه وو سره په برابرو شرایطو کې‪ ،‬پرته له هیڅ راز‬
‫تبعیض څخه‪ ،‬رایه ورکړي‪.‬‬
‫دویمه ماده‪ :‬ښځې له نارینه وو سره په برابرو شرایطو کې‪ ،‬پرته له هیڅ راز تبعیض څخه‪ ،‬ټولو ملي منتخبو‬
‫موقفونو ته چې د ملي قوانینو په واسطه منځ ته راغلي د انتخاب کیدلو صلحیت لري‪.‬‬
‫دریمه ماده‪ :‬ښځې له نارینه وو سره په برابرو شرایطو کې‪ ،‬پرته له هیڅ راز تبعیض څخه‪ ،‬د عمومي پستونو د‬
‫تصدۍ او د ټولو هغو عمومي دندو د ترسره کولو صلحیت لري چې د ملي قوانینو په واسطه را منځ ته شوي‬
‫دي‪.‬‬

‫و – د ښځو په و ړاند ې د هر راز تبعیض د له من ځه و ړلو کنوانسیون‬
‫دغه کنوانسیون د ‪ ۱۹۷۹‬کال د دسمبر په اتلسمه نیټه تصویب او په ‪ ۱۹۸۰‬کال کې د افغانستان له خوا لسلیک‬
‫شو‪ .‬دغه کنوانسیون‪ ،‬لکه له نومه چې یې جوتیږي په غړیو باندې له ښځو سره د هر ډول تبعیض ختمول ‪،‬‬
‫الزامي کوي‪ .‬د دغه کنوانسیون ځینو مادو ته اشاره کیږي‪.‬‬
‫لوم ړۍ ماده – د ښځو په وړاندې تبعیض د جنسیت پر بنسټ د هر ډول توپیر‪ ،‬استثناء او محدودیت قایلیدل‬
‫دي چې د ښځو د بشري حقوقو او اساسي ازادیو د په رسمیت پیژندلو او له نارینه وو سره د برابري پر اساس له‬
‫دغو حقوقو څخه په برخمن کیدلو او د هغو پر اعمالولو باندې‪ ،‬د هغو د تأهل وضعیت ته له پامه پرته‪ ،‬په ټولو‬
‫سیاسي‪ ،‬اقتصادي‪ ،‬ټولنیزو‪ ،‬فرهنګي ‪،‬مدني او نورو ډګرونو باندې ورانوونکې اغیز لري اویا دا چې موخه یې‬
‫اصول د دغه وضعیت له منځه وړل دي‪.‬‬
‫دریمه ماده – غړي دولتونه باید په ټولو ډګرونو کې په تیره بیا په سیاسي‪ ،‬ټولنیز‪ ،‬اقتصادي او فرهنګي ډګر‬
‫کې د قانون جوړونې په ګډون ټول اړین اقدامونه وکړي څو په دې ډول د ښځو له پوره پرمختګ او ودې څخه‬
‫ډاډ تر لسه کړي او په پایله کې له نارینه وو سره د برابري په بنیاد له بشري حقونو او بنسټیزو ازادیو څخه د‬
‫ښځو برخمن کیدل تضمین کړي‪.‬‬
‫اوومه ماده ‪ -‬د کنوانسیون غړي هیوادونه مکلننف دي د هیننواد پننه سیاسنني او عمننومي ژوننندانه کنې د ښځو پننه‬
‫وړاندې د تبعیض د له منځه وړلو لپاره لزم اقدامات وکړي او په ځانګړې تنوګه ډاډ ورکنړي چنې لنه ننارینه وو‬
‫سره په برابرو شرایطو کې ښځو ته لندې حقوق تأمینوي‪:‬‬

‫الف‪ -‬په هر ډول ټاکنو او عمومي ټولپوښتنو کې د رایې ورکولو حق او ټولو هغو پوستونو ته چې متصدیان یې‬

‫د ټاکنو له لرې انتخابیږي‪ ،‬د انتخابیدو صلحیت‪.‬‬
‫ب‪ -‬د دولت د سیاست په تعیینولو او پرمخ بیولو کې د ګډون حق او د دولت په ټولو کچننو کنې د دننندې تننر سننره‬
‫کول او د دولتي پوستونو په غاړه اخیستل ‪.‬‬
‫ت‪ -‬د هیواد په عمومي ژوند او سیاست پورې اړوندو غیر دولتي سازمانونو او ټولنو کې د ګډون حق‪.‬‬
‫سربیره پر دې‪ ،‬د ښځو په خلف د تاوتریخوالي د له منځه وړلو اعلمیه د ‪ ۱۹۹۳‬کال د دسمبر په شلمه نیټه د‬
‫ملګرو ملتونو د اجلس د ‪ ۱۰۴/۴۸‬ګڼې پریکړه لیک په توګه خپور شو چې د ډول ډول شکنجو ختمیدو او د‬
‫ښځو د حقونو پیژندلو ته اشاره کوي ‪ .‬ځیني مادې یې په لندې ډول دي‪:‬‬
‫دریمه ماده – د ښځو ټولې اساسي ازادۍ او فردي حقونه باید په سیاسي‪ ،‬اقتصادي‪ ،‬کلتوري ‪ ،‬مدني او‬
‫نورو ساحو کې له نارینه وو سره په برابر ډول تضمین شي ‪ ،‬ملتړ یې وشي او ورکړل شي‪ .‬دغه حقونه په دې‬
‫ډول دي‪:‬‬
‫الف – د ژوند حق؛‬
‫ب – له برابرۍ څخه د برخمن اوسیدو حق؛‬
‫ج – له آزادۍ او شخصي امنیت څخه د برخمن اوسیدلو حق؛‬
‫د – د قانون له ملتړ څخه په برابره توګه د برخمن اوسیدو حق؛‬
‫هن ‪ -‬له هر ډول تبعیض څخه د خلصون حق؛‬
‫و – په کار کې له عادلنه او رضایت وړ شرایطو څخه د برخمن اوسیدو حق؛‬
‫ز – له شکنجې‪ ،‬مجازات یا خشن‪ ،‬غیر انساني او سپک چلن څخه د خوندي اوسیدلو حق؛‬
‫سربیره پر دې‪ ،‬د بشر د حقوقو عربي منشور چې د ‪ ۱۹۹۴‬کال د دسمبر په پنځلسمه نیټه تصویب شو او په قاهره‬
‫کې د اسلمي کنفرانس سازمان د غړیو هیوادو د بهرنیو چارو وزیرانو د غونډې د بشر د حقوقو اسلمي اعلمیې‬
‫چې د ‪ ۱۹۹۰‬میلدي کال د اګست په پنځمه نیټه تصویب شوه‪ ،‬په دې برخه کې په ډیرو مواردو باندې ټینګار‬
‫کړی دی‪ ،‬لکه‪:‬‬

‫لوم ړۍ ماده‬
‫)الف( – بشر له لویه سره یوه کورنۍ ده چې د خدای په وړاندې بندګي او د آدم اولد اوسیدلو سره راټول‬
‫کړي دي ‪ .‬ټول خلک د توکم‪ ،‬رنګ ‪ ،‬ژبې ‪ ،‬جنس ‪ ،‬دیني باور ‪ ،‬سیاسي تړاوونو یا اجتماعي حالت او ‪ ...‬له هر‬
‫ډول توپیره پرته د انساني شرافت او تکلیف او مسوولیت په ا صل کې سره برابر دي‪.‬‬
‫ترټټټولو محبوب یې د خدای په نزد هغه څوک دی چې خپل‬
‫)ب( ‪-‬ټټټټول مخلوقات د خدای د عایلې په شان دي او ټ‬
‫همنوع ته یې ګټه رسیږي او هیڅ یو یې په بل باندې پورته والی نلري مګر په تقوی او پرهیزګارۍ سره‪.‬‬

‫‪4.‬په اوسنیو شرایطو ک ې د ښځو سیاسي حقونه‬
‫په اروپا‪ ،‬امریکا او د نړۍ په نورو وچو کې‪ ،‬د ښځو سیاسي حقونه په سیاست او ټاکنیزو مقامونو کې د ښځو د‬
‫ګډون د حق د پیژندلو او دغه حق ته د درناوي په مفهوم بنسټي شوی دی ‪ .‬د نړۍ د پر مخ تللیو هیوادونو ملي‬
‫قوانین دغه حقونه تضمینوي‪ .‬ټاکنیزو مقامونو او ان تر ټولو لوړو مقامونو لکه جمهوري ریاست‪ ،‬صدارت او د‬
‫مشرانو او ولسي جرګو ریاست ته د ښځو د رسیدو لړۍ مخ په زیاتیدو ده ‪ .‬د بیلګې په توګه په فرانسه کې‬
‫ښځینه رایه ورکوونکې د ټولو رایه ورکوونکو ‪ ۵۴‬په سلو کې جوړوي‪ .‬ښځې د ملګرو ملتونو د ‪ ۱۹۰‬غړو‬
‫هیوادونو د کابو لسو هغو مشري کوي ‪ .‬په نړۍ کې د ښخو د سیاسي حقونو د پیژندل کیدلو پدیده له نولسمې پیړۍ‬
‫پیل کیږي‪ .‬په دې برخه کې ځیني مثالونه په لندې ډول دي‪:‬‬

‫ په جرمني کې ښځو په ‪ ۱۹۱۹‬کال کې د رایه ورکولو حق تر لسه کړ‪.‬‬‫ انګلستان په ‪ ۱۹۲۸‬کال کې ښځو ته د رایه ورکولو حق ورکړ‪.‬‬‫ په فرانسه کې ښځو د ‪ ۱۹۴۴‬کال د اپریل په یوویشتمه د رایې حق تر لسه کړ‪.‬‬‫ افغانستان په ‪ ۱۳۴۳‬لمریز کال کې چې له ‪ ۱۹۶۴‬میلدي کال سره سمون خوري د ښځو د رایه ورکولو‬‫حق تضمین کړ‪.‬‬
‫سره له دې چې د ښځو د ازادیو او له نارینه وو سره د هغوی د هر اړخیزې برابري د خوندي کولو لپاره ډیرې‬
‫هلې ځلې روانې دي‪ ،‬خو د نړۍ پر مخ تللی هیوادونه ل تر اوسه هم د دې جوګه شوي نه دي چې په ټولو‬
‫ډګرونو کې له نارینه وو سره د ښځو برابري ته ‪ ،‬لکه څنګه چې پکار ده زمینه مساعده کړي‪ .‬خو هغه څه چې‬
‫نن ورځ په دغو هیوادونو کې تر سره کیږي‪ ،‬په مشخصو ډګرونو کې د ښځو د حضور لپاره مشخص‬
‫پروګرامونه او مشخص اقدامات دي‪ .‬مثل د ښځې او نارینه له برابرۍ منظور دا دی چې په کار‪ ،‬مزد‪،‬‬
‫استرااحت ‪ ،‬سیاحت‪ ،‬د مهارت په زیاتوالي او په اداره او مدیریت کې له نارینه وو سره په سیالي کې باید برابر‬
‫شرایط سره ولري‪.‬‬
‫مګر په افغانستان کې څپڅپاندو سیاسي حالتو او اقتصادي – فرهنګي کمزورتیاوو ته په پام سره‪ ،‬ل تر اوسه‬
‫پورې د ښځو د حقونو په اړه ډیرې بوختیاوې د موضوع عمومیات لکه د ښځو د اسلمي او ټولنیزو حقونو د‬
‫پیژندلو ‪ ،‬د بې سوادۍ د ختمولو ‪ ،‬د ښځو په خلف له تاوتریخوالي سره د مبارزې ‪ ،‬او د حقوقي او دودیزې‬
‫نابرابرۍ د راکمولو لپاره هڅې تشکیلوي‪ .‬د شکل له پلوه زمونږ هیواد په دې توانیدلی چې تر یوه بریده‪ ،‬په ځینو‬
‫ټټټټټټټاکنیزو مقامونو کې د ښځو د حضور له نظره له یوشمیر هیوادونو سره سیال شي او له یو شمیرنورو څخه‬
‫مخکې شي‪ .‬مګر د دې لپاره چې دغه سمبولیک خوځښت د محتوا له نظره د واقعي برابري سرحد ته‬
‫ورسېږي‪ ،‬اړینه ده چې د لسګونو زرو افغانو ښځو د چمتووالي او د مسلکي ظرفیت د لوړتیا لپاره دوامداره کار‬
‫وشي‪.‬‬
‫ملي قوانینو او مساعدې بین المللي اوضاع دا زمینه برابره کړې چې ښځې د تاریخي کمبودونو د جبرانولو جوګه‬
‫شي‪ .‬دغه ستونزمن کار څو پړاوه لري او په ظاهر فریبه ټوپونو نشي تر سره کیدای‪ .‬د هغو ستونزو او‬
‫ګواښونو پیژندل او له منځه وړل چې په ځانګړې توګه د ښځو د ګډون په وړاندې او په عامه توګه د‬
‫ټولنې د پرمختګ او پراختیا په لر کې پراته دي‪ ،‬دوامداره او نه ستړی کیدونکی کار‪ ،‬ثبات او پایدارامنیت‬
‫غواړي‪ .‬البته پوه ښځې او د ښځو په برخه کې سیاسي او دولتي فعالن‪ ،‬د مادي‪ ،‬تخنیکي او اقتصادي امکاناتو‬
‫مطابق د لومړیتوبونو په پیژندلو سره کولی شي ستونزې هوارې کړي او له ملي او بین المللي فرصتونو څخه په‬
‫استفادې سره په سیاسي او ټولنیز ژوندانه کې مثبت بدلون راولي‪.‬‬

‫‪5.‬ستونز ې او د حل لر ې‬
‫د ښځو د ستونزو او په سیاسي او ټولنیزو ډګرونو کې د هغو د ګډون په وړاندې د پرتو خنډونو په هکله یادونې‬
‫شوي او په هره برخه کې سیاسي‪ ،‬ټولنیزې او رواني ستونزې سره بیلې او یو شمیر یې په ترتیب سره ذکرشوي‬
‫دي ‪ .‬په دې برخه کې د خنډونو او ستونزو د لرې کولو عمده لرې چارې بیانیږي‪:‬‬

‫د ښځو د ګډون په و ړاند ې د سیاسي خن ډونو او ستونزو د لر ې کولو لر ې چار ې‬
‫ د ولسواک نظنام پیناوړي کنول او سناتل او د امنینت د خونندي کولنو او د خندمتونو د وړانندې کولنو لپناره د‬‫پیاوړي ځواک رامنځ ته کول؛‬
‫ د ټولنیزو سازمانونو‪ ،‬ګوندونو‪ ،‬مدني ټښولنې‪ ،‬اتحننادیو او نننورو د مشننرۍ مقنامونو تننه د غننوره او لیقننو‬‫ښځو د رسیدو لپاره کار او فعالیت کول؛‬
‫ په اداره‪ ،‬ټولنه او سیاسي – ټولنیزو فعنالیتونو کنې د ښځو لپناره د مثبنت تبعینض د پالیسني پیاوړتینا او‬‫پراختیا‪.‬‬
‫ په مرکز او ولیتونو کې د ښځو بریاوو ته ادامه ورکننول او بنسنټي کننول‪ ،‬او د داسنې مکننانیزمونو ترتیننب‬‫چې د دموکراتیکو نظامونو د ثبات سبب شي او د ښځو حقونه پکې خوندي پاتې شي‪.‬‬

‬‬‫ ښځو د جنسیتي تبعیض په وړاندې مبارزه کې ځیني بریالیتوبونه درلودلي دي‪ ،‬مګر په دې برخه کې نننور‬‫زیات کار ته هم اړتیا ده‪.‬‬ ‫د خن ډونو د ختمولو لپاره د اساسي حل لرو لن ډیز‬ ‫ د قانون او د ټولنې د عمومي افکارو په ذریعه د ښځو د فعالیتونو حقوقي ملتړ؛‬‫ د رسنیو‪ ،‬ټولنیزو‪ ،‬سیاسي‪ ،‬فرهنګی سازمانونو؛ د ځوانانو او ښځو د غورځنګونو او ګوندونو لننه خننوا‬‫ټولنیز ملتړ؛‬ ‫ له ښځو اداري ملتړ یعنې له نارینه وو سره د ښځو د مزد او معاش یوشان والی ‪ ،‬له نارینه وو سره برابر‬‫معاش‪ ،‬او له نارینه وو سره د مساوي امتیازونو په مقابل کې مساوي کار؛‬ ‫ د مثبت تبعیض د پالیسي لرونکو قانونونو او مقررو ترتیبول؛‬‫ د فکرونو د روڼولو لپاره د کړیو جوړول او هر ګوټ ته د هغو د لړۍ غځول؛‬‫ د قانون جوړوونکو مؤسسو د ښځینه غړو په واسطه د قانون منلو او قانون جوړولو پیاوړي کول؛‬‫‪ -‬په ځان باندې د اعتماد زیاتول‪ ،‬د لوړو زده کړو دوام او د مسلکي مهارتونو غښتلي کول‪.‫د ښځو د ګډون پپه و ړانپد ې د اقتصپادي ‪ -‬ټولنیزو خنپ ډونو او سپتونزو د لپر ې کولپو لر ې‬ ‫چار ې‬ ‫ د عمومي نالوست توب له منځه وړل‪ ،‬د شتمنیو عادلنه ویش‪ ،‬کاري فرصتونه‪ ،‬ځان بسننیاینه ‪ ،‬او ان نډولیزه‬‫فرهنګي پراختیا؛‬ ‫ له ناسمو او ښځو ضد دودونو او عادتونو سره عادلنه مبارزه؛‬‫ د ښځو د رښتینو جوړښتونو رامنځ ته کول؛ لکه ګوندونه‪ ،‬مدني ټولنې‪ ،‬اتحادیې‪ ،‬سازمانونه او نور؛‬‫ د نجونو لپاره د مناسبو تحصیلي مؤسسو او چاپیریال د نشتوالي له درکه د کورنیو د اندیښنو لرې کول؛‬‫ په ټولنه کې د ښځو د سیاسي‪ ،‬ټولنیز او اداري ملتړ پیاوړي کول؛‬‫ په تدریجي توګه د برابري خوندي کننول‪ ،‬د تبعیضننونو لننه من ځه وړل او د عمننومي او مسننلکي زده کنړو د‬‫فرصتونو برابرول؛‬ ‫ د ښځو د اقتصادي فعالیت لپاره د حقوقي او عملي زمینو برابرول؛‬‫‪ -‬په رسنیو کې د ښځو هنرمندانو د هڅو په شان د دغو نورو هڅو پراخ انعکاس ‪.‬‬ ‫ د افغانستان ښځې په پراخه کچه د یوویشتمې پیړۍ په لومړیو کې سیاسي ډګر ته دننه شوي دي مګر دا د‬‫کار پیل دی اوسخت مزلونه یې ل په مخ کې دي‪.‬‬ ‫ جګړې‪ ،‬نا امني او ترهګري د ښځو په وړاندې مهم ګواښونه دي‪ .‬‬ ‫د ښځو د ګډون په و ړاند ې د رواني او فرهن ګي خن ډونو او ستونزو د لر ې کولو لر ې چار ې‬ ‫ د ناسمو انګیرنو ځای سمو مفکورو ته ورکول؛‬‫ لومړی د بیلګې په توګه په خپلو کورنیو کې د ښځو د ازادیو مراعاتول او وروسننته بیننا لننه نننورو څخننه‬‫غوښتنه کول؛‬ ‫ د اسلمي پوهې او مسلکي مهارتونو لوړول؛‬‫‪ -‬په خپل ځان او په خپلو استعدادونو باندې باور ډیرول ‪.‬ښځو ته ځینې مهم کارونه په مننخ‬‫کې دي ‪ ،‬لکه‪:‬‬ ‫‪‬‬ ‫زده کړه او د ظرفیتونو لوړول؛‬ .‬‬ ‫لن ډیزونه‬ ‫ شلمه پیړۍ‪ ،‬په سیاست‪ ،‬اقتصاد او ټولنیزو چارو کې د ښځو له بریالیتوب څخه د ګټه اخیستلو وخت دی‪.

‬د ټاکنو د تنر سنره کولنو منوخه د انتخنابي‬ ‫موسسننو پنه پیاوړتیننا او انکشناف کنې د خلکننو وننډه اخیسننتل او د ټولنې د‬ ‫برخلیک په ټاکلو کنې د هغننوی ګډون کننول دي‪ .‬‬ .‬ښښښځې د خپلننو دننندو پننه‬ ‫پیژندلو سننره کنولی شنني چنې پنه انتخابنناتي پروسننه کنې ګډون تنه خلننک‬ ‫وهڅوي او د خپل برخلیک په باره کې یې د فیصلو کولو تننه راوبننولي او پننه‬ ‫دې ډول ځان او خپل نسل ته ل ښه خدمت وکړي‪.‫‪‬‬ ‫ښځو ته په لویه پیمانه لیک لوست ورزده کول‪،‬‬ ‫‪‬‬ ‫د کار او کورنیو مکلفیتونو تر منځ انډول؛‬ ‫‪‬‬ ‫کار لرل او اقتصادي خپلواکي؛‬ ‫‪‬‬ ‫د ښځو د شدیدې بیوزلۍ له منځه وړل؛‬ ‫‪‬‬ ‫د ښځو په خلف تشدد ختمول؛‬ ‫‪‬‬ ‫له دودیزې ټولنې څخه مدرنې ټولنې ته د اوښتون د حالتونو دندو ته چمتووالی؛‬ ‫له جګړې څخه وروسته د هیواد په ځانګړو چارو‪ ،‬د سولې خبرو اترو‪ ،‬بیا رغنناونې‬ ‫‪‬‬ ‫او رغنده هڅو کې د ګډون چمتو والی‪.‬‬ ‫دریم څپرکی‬ ‫ټاکن ې‬ ‫موخه‬ ‫له ټاکنو‪ ،‬د ټاکنو له اصولو‪ ،‬ټاکنیزو مقامونو او د هغو له دندو څخه خبرینندل‬ ‫او په ټاکنو کې شعوري ګډون؛ د هغو کسانو ټاکل چې خلک ورباننندې د‬ ‫ښه خندمت د کولنو بناور کنوي ‪ .

‬‬ ‫کله چې یو شخص یا اشخاص د دې چانس ولري چې کم تر کمه د دوه شیانو یا دوه کسنانو پنه مننځ کنې ینو شنی ینا‬ ‫شخص د یوه کار د تر سره کولو لپاره وټاکي‪ ،‬دغې عملیې ته انتخاب ویل کیږي‪ .‬‬ ‫د ټاکنو اصلونه او عنصرونه‬ ‫الف ‪ -‬د ټاکنو اصلونه‬ ‫ټولې دموکراتیکې ټاکنې د څلور اصلونو درلودونکې دي‪ .‬د هر نوماند لپاره د خپلنې تګلرې او‬ ‫‬‫پلن د بیانولو او وړاندې کولو لپاره یو شان او مساوي شرایط برابریږي‪.‬رایه ورکوونکی پریکړه کوي چې د کوم نوماند تګلره غوره او مناسبه ده او کوم یوه‬ .‫‪ 1.‬ازادې‪ ،‬عمومي‪ ،‬مستقیمې او پټې ټاکنې‪.‬د یادولو ده چې په انتخاب کننې‬ ‫اول باید دوه یا تر دوو ډیر شیان یا اشخاص موجود وي او دوهم دا چې د یوه ښیګڼې له بل سره پرتلننه شنني؛ او‬ ‫هماغه یې وټاکل شي چې تر ټولو غوره وي‪.‬‬ ‫د مبارزه یي یا متعارضو سیالیو حق‪ :‬هر نوماند خپله تګلره بیانوي او ینوازې تنر ټولنو غنوره‬ ‫‬‫یې ټاکل کیږي‪ .‬‬ ‫د ازادې سیالۍ حق‪ :‬هر نوماند د ازادې سیالۍ حق لري‪ .‬دلته بیا هم د خلکو له خوا او د خلکو د رای نې پننه واسننطه‬ ‫انتخاب مهم بلل شوی دی ‪.‬ټاکن ې یا انتخابات‬ ‫انتخاب په لغت کې له نورو شیانو د یوه شي را ایستل یا د یوه کار لپاره له یوې ډلې څخه د یو چا ټاکل دي‪.‬ټاکنې یوه داسې وسیله ده‬ ‫چې د هغې په مرسته د سیاسي نظامونو په جوړولو او د هغو کسانو په تعیینولو کې چنې سیاسنني اقتنندار بننه عملنني‬ ‫کوي‪ ،‬د خلکو یا د خلکو د یوې برخې اراده څرګندیږي‪ .‬‬ ‫د ازاد ۍ اصل‪ :‬منظور دا دی چې د اساسي قانون او د ټاکنو له قانون سره سم واجد شرایط شخص‪ ،‬پرته لننه کننوم‬ ‫امتیاز او تبعیض څخه‪ ،‬د ټاکلو او ټاکل کیدلو ازادي ولري‪.‬‬ ‫ټاکنې یا انتخابات په اصطلح کې د عمومي رایو له لرې په دولت یا ټولنه کې د یوه مقام او موقعیت د تر لسه‬ ‫کولو لپاره د اشخاصو د ټاکل کیدو او غوره کیدو رسمي او قانوني بهیر ته ویل کیږي‪ .

.‬د درغلۍ او معاملو مخنیوی‪ ،‬له رایه ورکولو مخکې‪ ،‬د رایه ورکولننو پننه وخننت کنې او لننه راینه‬ ‫ورکولو وروسته د ګواښونو او زورزیاتي مخنیوی‪.‬‬ ‫شوې ده‪ ،‬عم ْ‬ ‫مختلفو ټاکنیزو مقامونو ته د نوماندیدو شرایط او د رایه ورکولو شرایط په اړوندو قوانینو کې تصریح کیږي‪.‬ان هغه بندیان چې د محکمو د فیصلې مطابق لننه منندني حقونننو څخننه ننه‬ ‫دي بې برخې شوي‪ ،‬حق لري چې رایه ورکړي؛ خو څرنګه چې په بند کې دي او د تګ رات نګ آزادي ی نې سننلب‬ ‫ل خپل ځانونه ټاکنیزو مقامونو ته کاندیدولی نه شي‪.‬‬ ‫پټه رایه د رایې سالم والی تضمینوي او د تر ټولو غوره او لیقو کسانو د ټاکلو لپنناره د خلکننو سننمه اراده او سننم‬ ‫قضاوت پیاوړي کوي‪.‬‬ ‫د پټوالي اصل‪ :‬په پټه توګه د رایې په ورکولو کې ډیرې ګټې نغښتې دي لکه امنیت‪ ،‬د راینه ورکنوونکي‬ ‫د اړیکو ساتنه ‪ .‬‬ ‫تیا لري‪.‬‬ ‫د مستقیم والي اصل‪ :‬ټاکونکی او ټاکل کیدونکی پخپله او په مستقیمه توګه په انتخاباتو کې برخننه اخلنني‪ .‬‬ ‫د عمومي توب اصل‪ :‬ټول اتباع د قانون مطابق د ټاکنو په بهیر کې د ګښښډون حننق لننري؛ هینڅ داسنې قینند نننه‬ ‫وضع کیږي چې خلک د رایه ورکولو او نوماندیدو د حق له استعمالولو راوګرځوي‪.‬‬ ‫ رایه ورکوونکی‪ :‬هغه شخص دی چې د رایه ورکولننو شننرایط ینې پننوره کنړي دي او خپلننه اراده ښکاره‬‫کوي‪.‬‬ ‫انتخابات په یوه وخت کې د یوه هیواد په ټول قلمرو کې دایرینږي او لننه هیننواد څخننه بهننر میشننتو اتبنناعو تننه هننم د‬ ‫قانون مطابق د ګډون حق ورکول کیږی‪ .‫ته رایه ورکړل شي‪ .‬‬ ‫ رایه‪ :‬د ارادې څرګندولو ته وایي چې په ټاکنو کې د نښې شوې پاڼې په ایښودلو سره د نظر وړ‬‫نوماند ټاکي‪.‬مګر که چیننرې د ځانګړو اړتینناوو لننه‬ ‫امله بله چاره نه وي‪ ،‬نو د ګډون د یوې طریقې او رودې په توګه عمل ورباندې کیږي خو په اصلونو کې شامله‬ ‫روده نه ده‪.‬هی نڅ‬ ‫څوک او ځواک د بل چا د استازیتوب او غیابي معرفني حنق نننه لنري‪ .‬د فننامیلي راینه ورکولننو او د‬ ‫ناروغ په استازیتوب د رایه ورکولو مثالونه اوس په نړۍ کې تقریبا نشته‪ .‬‬ ‫ب‪ -‬د ټاکنو عنصرونه‬ ‫ټاکنې درې عنصرونه لري چې په لندې ډول دي‪ :‬نوماند؛ رایه؛ رای ورکوونکی‬ ‫ کاندید یا نوماند‪ :‬هغه شخص ته ویل کیږي چې د شرایطو په بشپړولو سره یوه ټاکنیز مقام ته د خلکو له خوا‬‫د ټاکل کیدو غوښتونکی وي‪.‬هننم نوماندینندل او هنم راینه ورکنول دواړه د‬ ‫شخص باالفعل حضور ته اړ‬ ‫دا اصل یوه بله مهمه موضوع ثابتوي چې یو شخص د یننوې راینې د لرلننو حننق لننري‪ .‬پرتله کننول او د تننر ټولننو غننوره موخننو اوتګلرې لرونکنني نوماننند ټاکننل د راینې‬ ‫ورکوونکي هیواد پاله دنده ده‪..‬‬ ‫د ټاکنو لپاره ا ړین شرایط‬ ‫‪ -‬د څلورو اصلونو رعایتول یعنې آزاد‪ ،‬عمومي‪ ،‬پټ او مستقیم؛‬ .

‬اوس مهننال د ټاکنو اصننلي جننوهر‬ ‫څلور اساسي اصلونه دي‪ .3‬د افغانستان په ټاکنو ک ې د ښځو ون ډه ‪۱۳۸۸ – ۱۳۶۶‬‬ ‫د افغانستان په نه چندان لرې تاریخ کې‪ ،‬یعننې پنه ‪ ۱۳۵۵‬او ‪ ۱۳۶۶‬هجنري شمسني کلونننو کنې دوه غیننر مسنتقیمې‬ ‫ټاکنې تر سره شوې دي چې ښځو پکښې د پام وړ ونډه نه درلوده‪ .‬‬ ‫قران کریم او نبوي احادیثو خلک د تر ټولو غوره کسانو ټاکلو تننه را بللنني دي‪ .‬سننني مننذهبه مسننلمانان د‬ ‫خلیفه او مشر د ټاکلو لپاره د »حل او عقد« شورا له لرې ایجاب او قبول او د عامو خلکو بیعننت عملني کننوي‪ .‬ځکه لومړی دا چې دغه دو ې ټاکنې په لویه‬ ‫جرګه کې تر سره شوې وې او دویم دا چې نه یوازې ښځو بلکې نارینه وو هم پکښې مستقیمه ونډه نه درلوده‪.‬‬ ‫‪ 2.‬‬ ‫‪ .‬‬‫رښتینې ټاکنې یوازې د داسې نظام په چوکاټ کې ترسره کیږي چې دموکراسي او د دموکراسي ارز ښتونو تننه‬ ‫ژمن وي‪ .‬یعنې ازادې‪ ،‬عمومي‪ ،‬مستقیمې او پټې ټاکنې‪.‬امننانت د امننانت اهننل تننه سننپارل‪ ،‬د‬ ‫عادل‪ ،‬با تقوا او خدمتګار حاکم ټاکل مسلمانانو ته د اسلم د مبین دین له ارشاداتو څخه دي‪ .‬سره له هغې هم هغو ښځو چې د لویې جرګې غړیتوب ینې درلننود پننه‬ ‫ټاکنو کې ونډه واخیسته؛‬ ‫دغه وخت د ټاکنو د بین المللي معیارونو پننه هکلننه د پوهنناوي کمننوالی او نشننتوالی موجننود و‪ ،‬د‬ ‫‬‫سیاسي پلورالیزم سستم تازه پیل کیده او ښځې سیاسي بلوغ ته نه وې رسیدلې؛‬ ‫ټاکنې عمومي نه وې چې د ښځو د ګډون کچه پکې واضح شوې وای؛‬ ‫‬‫د مخکنیو بیلګو نشتوالی او همدارنګه د نړیوال ملتړ نشتوالی په شدت سره احساس کیده‪.‬‬ ‫د نړۍ د اوضاع له بدلون‪ ،‬اقتصادي ودې او د علم او تخنیک په ډګرونو کې او همدارنګه په تخصص او مسننلک‬ ‫کې د پرمختګونو په نتیجه کې د ټاکنو اصولو او طریقو هننم تغییننر کنړی دی ‪ .‬ټاکن ې د اسلم په لوم ړیو ک ې او په ټاکنو ک ې د ښځو ون ډه‬ ‫په اسلم کې هم ټاکنې له هماغه پیل څخه عملي شوې دي‪ .‬دغه لیدلوری د ټولو خلکو د اصلح او په دې دنیننا‬ ‫او بله دنیا کې د خلکو د نیکمرغه کیدلو لپاره د هغوی د ارشاد پننه اسنناس باننندې ولړ دی‪ .‬دا ماده پننه صننراحت سننره واینني چنې د‬ ‫افغانستان سیاسي نظام دموکراتیک دی‪.‬داسې چې مسننلمانانو مخکنې تننر دې چنې د حضننرت‬ ‫محمد )ص( مقدس جسد خاورو ته وسپاري په سقیفه بننن سنناعده نننومي ځای کنې سننره مشننوره وکنړه او حضننرت‬ ‫ابوبکر صدیق )رض( یې د حضرت محمد )ص( د ځای ناستي په توګه وټاکه‪.‬‬ ‫د ‪ ۱۳۶۶‬کال د ولسمشر ۍ په ټاکنو ک ې د ښځو ون ډه‬ ‫د ښځو ونډه د پام وړ نه وه؛ ځکه چې د ولسمشرۍ دغه ټاکنې غیر مسننتقیمې وې او د لننویې‬ ‫‬‫جرګې له لرې تر سره شوې‪ .‬خو دواړه ډلې له ځینو توپیرونو سره بیعت شرط بولي‪.‬‬ ‫‪-‬‬ .‬د اساسي قانون څلورمه ماده تصریح کوي چې »په افغانستان کې ملي حاکمیت پننه ملننت پننورې اړه لننري‬ ‫چې په مستقیم ډول یې په خپله یا یې د خپلو استازیو له لرې عملي کوي‪ «.‫ د ځواکمن دولت شتون د ټاکنو عاموالی تضمینوي اود ټاکنو موخه هم د خلکو د اکثریت په ګډون د یننوه‬‫ځواکمن دولت جوړول دي؛‬ ‫ د حقوقي چوکاټ درلودل‪ ،‬لکه د ټاکنو د بهیر څارنه‪ ،‬د درغلیو مخنیوی‪ ،‬د مالي سرچینو روڼوالی ؛‬‫ د ټاکنو په جریان کې د مدني ټولنې‪ ،‬ښځو او ځوانانو فعال حضور؛‬‫ د کورنیو او بهرنیو څارونکو له خوا د ټاکنو د روڼتوب پخلی او تاییدیدل‪.‬پننه‬ ‫داسې حال کې چې شیعه مذهبه مسلمانان په دې باور دي چې د الهي خلفت منصب باید داسې چا تننه ورک نړل شنني‬ ‫چې د خدای انتخاب ته نږدې وي‪ ،‬او دا ائمۀ معصنومین دي چنې د رهننبري‪ ،‬دیننني مرجعیننت او معنننوي ولیننت پننه‬ ‫چارو کې پیژندل شوي کسان دي‪ .‬اسلم په ټولنه ک نې‬ ‫سیاست او دولت داري د ځمکې پر مخ د خدای خلفت بولي‪ .

‬‬ ‫په پراخه کچه نوم لیکنه وشوه او د ‪ ۱۳۸۳‬کال د ولسمشرۍ او پارلماني ټاکنو دنوم لیکونکنو پنه‬ ‫‬‫سلو کې څلویښت برخه ښځو جوړوله‪.‬ښځو په ملي شورا کې د پام وړ حضور نه درلود‪ .‬یو ځل بیا د ښځو د نوماندینندو‬ ‫‬‫او رایې ورکولو په حق باندې ټینګار وشو‪) .‬د افغانسننتان د پارلمنناني فعننالیتونو تاریننخ پننه‬ ‫لندې ډول دی‪:‬‬ ‫لومړۍ دوره؛ ‪1312 -1310‬‬ ‫دویمه دوره؛ ‪1315 -1313‬‬ ‫دریمه دوره؛ ‪1318 -1316‬‬ .‬‬ ‫د افغانستان تاریخ د اوسنۍ انتخابي ملي شورا په ګډون د هیننواد د پارلمنناني فعننالیت د پنځلننس دورو شنناهد دی‪ .‬‬ ‫د نوماندانو لپاره په کمپاینونو کې د ښځو ونډه د پخوا په پرتله زیاته وه‪.‬همدارنګه د سنا مجلس تننه هننم یننوه یننا دوه‬ ‫ښځې انتصاب کیدلې‪ .‫د ‪ ۱۳۸۳‬کال د جمهوري ریاست په ټاکنو ک ې د ښځو ون ډه‬ ‫په دغو ټاکنو کې د ښځو د ګډون قانوني چوکاټ تضمین شو‪ .‬په ملني شنورا کنې د ښځو د ګډون د‬ ‫ډیریدو لپاره د پام وړ کار نه کیده‪.‬د‬ ‫افغانستان ځینې پارلماني ټاکنې په لومړیو کې ټولې انتصننابي وې‪ .‬‬ ‫د ‪ ۱۳۸۳‬کال د ولسمشننرۍ پننه ټاکنو کنې یننوه ښځه کاندیننده وه‪ .‬همنندارنګه ځیننني ښځې د‬ ‫‬‫ولسمشرۍ د ځینو نوماندانو د مرستیالنو په توګه مشخصې شوې وې‪.‬‬ ‫دا ټاکنې عمومي وې‪ ،‬ښځو پک ښې ګډون وکنړ او د خپننل نظننر وړ نوماننندانو تننه ینې رایننه‬ ‫‬‫ورکړه‪.‬‬ ‫‬‫ښځې په رسنیو کې را ښکاره شوې او د خپل نظر وړ نوماندانو د کړنلرو په اړه یې بحث او‬ ‫‬‫خبرې اترې وکړې‪.‬‬ ‫د ملي شورا په ټاکنو ک ې د ښځو ون ډه له پیل څخه تر د ې مهاله پور ې‬ ‫ل پننه ملنني‬ ‫له ‪ ۱۳۱۰‬هجري لمریز کال څخه را پدې خوا د افغانستان د ملي شورا په تاریخ کنې یننا خننو ښځو اصن ْ‬ ‫شورا کې شتون نه درلود او یا هم له یوې یا دوه تنو څخه زیاتې نه وې‪ .‬‬ ‫د ‪ ۱۳۸۸‬کال د ولسمشر ۍ په ټاکنو ک ې د ښځو ون ډه‬ ‫اکثره هغه موارد چنې د ‪ ۱۳۸۳‬کننال د ولسمشننرۍ پننه ټاکنو کنې ذکننر شننول‪ ،‬د ‪ ۱۳۸۸‬کننال د‬ ‫‬‫ولسمشرۍ په ټاکنو کې هم رعایت شول؛ یعنې‪:‬‬ ‫د مستقیمو ټاکنو ترسره کیدل ؛‬ ‫‬‫د عمومي ټاکنو ترسره کیدل ؛‬ ‫‬‫په رایه ورکولو کې د ښځو ګډون؛‬ ‫‬‫د ‪ ۱۳۸۸‬کال د ولسمشرۍ په ټاکنو کې دوې ښځې کاندیدې شوې وې؛‬ ‫‬‫ښځې زیاتره د ‪ ۱۳۸۸‬کال د ولسمشرۍ د ټاکنو د نوماندانو د مرستیالنو په توګه را ښکاره‬ ‫‬‫شوې‪.‬د اساسي قانون دري دیرشمه ماده(‪.‬‬ ‫ټاکنې مستقیمې وې‪ .‬اکثره ښځو د هیواد په ګوټ ګښوټ کنې پننه حضننوري بڼښه خپلننه رایننه‬ ‫‬‫وکاروله‪.

‬پنه دې دوره کنې هنم پنه‬ ‫ولسي جرګه او هم په سنا کې یو شمیر ښځو حضور وموند چې د حزبي پروګرامونو د اغیزې له وجې د ښځو‬ ‫په اړه د قوانینو د تصویبولو لپاره هر اړخیز فعالیت ونه شو‪.‬د خلکو د واکمنۍ ټین ګښت او ژورتیننا او پننه افغانسنتان کنې د ننارینه او‬ ‫ښځې د انډولتوب خوندي کول ښایي اوږده موده ونیسي‪ .‫څلورمه دوره؛ ‪1321 -1319‬‬ ‫پنځمه دوره؛ ‪1324 -1322‬‬ ‫شپږمه دوره؛ ‪1327 -1325‬‬ ‫اوومه دوره؛ ‪1330 -1328‬‬ ‫اتمه دوره؛ ‪1333 -1331‬‬ ‫نهمه دوره؛ ‪1336 -1334‬‬ ‫لسمه دوره؛ ‪1339 -1337‬‬ ‫یوولسمه دوره؛ ‪1344 -1340‬‬ ‫دولسمه دوره؛ ‪1347 -1344‬‬ ‫دیارلسمه دوره؛ ‪1351 -1348‬‬ ‫څوارلسمه دوره؛ ‪1370-1367‬‬ ‫پنځلسمه دوره؛ ‪1389 -1384‬‬ ‫شپاړسمه دوره؛ ‪ -1389‬چې د ‪ ۱۳۸۹‬کال د وږي میاشتې په اووه ویشتمه یې انتخابات ترسره شول‪.‬د‬ ‫دولسمې دورې په ټاکنو کې )‪ (۱۳۴۷ – ۱۳۴۴‬میرمن رقیننه ابننوبکر او میرمننن اناهیتننا راتننب زاد د کابننل لننه دوه‬ ‫ناحیو څخه په رایه اخیستلو بریالۍ شوې‪ .‬تر اوسه پورې ښځې د دموکراسۍ د پر مخ بیولننو او‬ ‫ودې د کار په لومړیو پړاوونو کې دي‪ .‬مګر باید په یاد ولرو چې دا د کار پیل دی‪ .‬مهمه دا ده چې باید له یوه ځښای څخنه پینل وشني‪ .‬داسنې‬ ‫بریښي چې د افغانستان ملي شورا او په تیره بیا د د دې ملي شورا ښځینه غړې خورا مهمې او کافي وخننت ورتننه‬ ‫پکار دندې او مسؤولیتونه لري‪.‬کبرا نورزایي او معصومه عصمتي وردک د محمد ظاهر شناه لننه خنوا د‬ ‫اعیانو مجلس ته انتصاب شوې‪ .‬‬ .‬‬ ‫په هر حال‪ ،‬د پارلمناني فعنالیت پنځلسنمه دوره )‪ (۱۳۸۹ – ۱۳۸۴‬پنه پارلمناني ټاکنو کنې د ښځو د فعنالیت ینوه‬ ‫ځلیدونکې دوره ده‪ .‬‬ ‫کابو په ټولو پخوانیو دورو کې‪ ،‬د ملي شورا په فعالیتونو کې د ښځو ګډون لننه پننامه غورځینندلې موضننوع وه‪ .‬‬ ‫د خلق د دموکراتیک ګوند د واکمنۍ په وروستیو کې‪ ،‬هغه وخت چې ډاکتر نجیب ال په واک کې و‪ ،‬د جمهوریت‬ ‫د برحاله کولو او د دولت د درې ګونو قواوو د جل کولو په څنګ کې پارلماني ټاکنې هم تر سره شوې او پننه دې‬ ‫توګه د ملي شورا د څوارلسمې دورې کار له ‪ ۱۳۶۷‬څخه تر ‪ ۱۳۷۰‬پورې دوام وموننند‪ .‬مګر د یوه منظم خوځښت په توګه د ښځو حضور چې د هیننواد لننه ښځو او د‬ ‫هغو له ستونزو استازیتوب وکړي‪،‬موجود نه و‪.‬هم د شمیر له پلوه د مختلفو ولیتونو زیات شمیر ښځې په ملي شورا کې شاملې شننوې دي او‬ ‫هم د کیفیت له پلوه یې ښه فعالیتونه کړي دي چې په هیڅ وجه په تیرو دورو کې د ښځو له پارلماني فعالیت سننره‬ ‫نه پرتله کیږي‪ .

‬‬ ‫د اساسي قانون څلور اتیایمه ماده – د مشرانو جرګې غړي په لندې ډول انتخاب او ټاکل کیږي‪:‬‬ ‫ د هرې ولیتي جرګې له غړیو څخه یو تن د مربوطې جرګې په انتخاب‪ ،‬د څلورو کلونو لپاره؛‬‫ د هر ولیت د ولسوالیو د جرګو له غړیو څخنه یننو تننن‪ ،‬د مربوطنو جر ګو پننه انتخنناب‪ ،‬د دریننو‬‫کلونو لپاره؛‬ ‫ پاتې دریمه برخه غړي د معلولینو او معیوبینو د دوو تنو او کوچیانو د دوو تنو استازیو په ګډون د‬‫هیواد له خبیرو او تجربه لرونکو کسانو څخه د پنځو کلونو لپاره د جمهور رئیس لخوا ټاکل کیږي‪.‬‬ ‫دوه ویشتمه ماده‪ :‬د افغانستان د اتباعو تر منځ هر راز تبعیض او امتیاز منع دی‪.‬‬ ‫د افغانستان اتباع ښځې او نارینه د قانون په وړاندې مساوي حقوق او وجایب لري‪.‬‬ ‫جمهور رئیس له دې اشخاصو څخه په سلو کې پنځوس ښځې ټاکي‪.‬‬ ‫د اساسي قانون دري اتیایمه ماده – د انتخاباتو په قانون کې باید داسې تنندبیرونه ونیننول شنني چنې انتخابنناتي نظننام د‬ ‫افغانستان د ټولو خلکو لپاره عمومي او عادلنه استازیتوب تأمین کنړي او د نفوسننو پننه تناسننب دې لننه هنر ولیننت‬ ‫څخه په اوسط ډول لږ تر لږه دوه ښځینه وکیلې په ولسي جرګه کې غړیتوب تر لسه کړي‪.‬د افغانستان ملننت عبننارت دی لننه هغننو ټولننو افننرادو څخننه چنې د افغانسننتان تننابعیت‬ ‫ولري‪.‬د دې پالیسۍ مفصله توضیح په دې ډول ده‪.‬‬ ‫د مثبت تبعیض پالیسي‬ ‫د افغانسننتان اساسنني قننانون پننه ټولنیزو او سیاسنني چننارو ک نې د ښځو د ګډون د هڅولننو لپنناره مثبننت تبعیننض‬ ‫تجویزوي‪ .‬‬ ‫دري دیرشمه ماده‪ :‬د افغانستان اتباع د انتخابولو او د انتخابیدلو حق لري‪.‬‬ ‫د قانون د دې مادې پر بنسټ له هر ولیت څخه دوه ښځې باید په حتمي توګه د ولسي جرګې غړیتوب تر لسننه‬ ‫کړي‪.‬د ټاکنو‬ ‫نوی قانون چې د ‪ ۱۳۸۸‬کال د کب میاشتې په لومړیو کې د جمهور رییس د تقنینني فرمننان پنه واسنطه نافنذ شنو‪ ،‬د‬ ‫دولسمې مادې د دویمې فقرې په څلورم جزء کې د ملي شورا د نوماننندانو لپنناره د دولسننم ټولګي د سنند درلنودل‬ .4‬اساسي قانون او د ټاکنو قپپانون او پپپه ټاکنو کپ ې د ښځو د حقونپپو‬ ‫خوندي توب‬ ‫الف – اساسي قانون‬ ‫دغه قانون د هیواد د اتباعو موقف مساوي اعلن کړی او ملي حاکمیت یې په ولس پورې اړوند ګڼلی دی‪.‬د دې پالیسۍ بنسټ‪ ،‬په ملي شورا کې له هر ولیت څخه د دوه ښځو د سهم تثبیتول دي‪ .‬‬ ‫ب‪ -‬د ټاکنو قانون‬ ‫د ټاکنو قانون د ټاکنو په اړه د هیواد د اساسي قانون ټولیز اساسات ساتي او د هغو عملي اړخونه معینننوي‪ .‫‪ .‬همنندارنګه د‬ ‫مشرانو جرګې په جوړښت کې چې دریمه برخه غړي یې د ولسمشر لخوا منصوبیږي‪ ،‬د دغه ثلث نیمایي برخه‬ ‫ښځې جوړوي‪ .‬‬ ‫څلورمه ماده‪ :‬په افغانستان کې ملي حاکمیت په ملت پورې اړه لري چې په مستقیم ډول یې په خپلننه یننا ینې د خپلننو‬ ‫استازیو له لرې عملي کوي‪ .‬‬ ‫دغه شمیره هم د مشرانو جرګې د غړو کابو ‪ ۱۷‬په سلو کې جوړوي‪.

‬د ولیتي شورا ګانو فارغان هم باید د دولسم ټولګي څخه فارغ شوي وي‪ . 5‬په ټاکنو ک ې د ښځو پراخه ون ډه او په ټولنه ک ې د هغ ې اغیز ې‬ ‫ټټټټټاکنې د ادارې او دولننتځټدټټټټټانګړو مقنامونو د ټټاکلو تننر ټولننو غننوره طریقننه ده‪ .‬ټ په‬ ‫ټ‬ ‫ټولو غوره خدمت کوونکو د واک ته رسیدو امکانات‬ ‫اغیزې لرلی شي ‪:‬‬ ‫ په رایه ورکولو او انتخابي مقامونو ته په کانیدیدلو کې د ټولنې د لویې برخې یعنې ښځو برخه اخیستل ؛‬‫ په پریکړه کوونکو مقامونو کې ونډه لرل او د ټولنې د ښځو په ګټه د دغو پریکړو تصویبول؛‬‫ په سیاسي او ټولنیزو چارو کې ګډون ته د نجونو او ښځو هڅول؛‬‫ په پریکړه کوونکو مقامونو کې د ښځو او نجونو استازیتوب کول؛‬‫ له ښځو څخه دفاع او د ټول هیواد د ښځو د غوښتنو‪ ،‬ستونزو او کړاوونو د مدافعې د سیستم جوړول؛‬‫ په پارلمان کې جنسیتي انډول خوندي کیږي‪ .‬د ښځو په‬ ‫ګټه د قوانینو طرح او تصویبول په ټولو ډګرونو کې د ښځو برابري خوندي کوي؛‬ ‫ په ځانونو باندې د هیواد د نجونو او ښځو باور زیاتیدل؛‬‫ د ښځو د غوښتنو په ګټه د ګډ کار لپاره د سازمانونو او د مدني ټولنې د ملتړ جلبول؛‬‫ په ملي شورا او ټولنه کې له نارینه وو سره د ښځو د ګډ کار د بیلګو منځ ته راوړل او له نارینه وو سره‬‫د ګډ کار لپاره د ښځو هڅول؛‬ ‫ تر ټولو مهمه اغیزه یې دا ده چې ښځو ته مجال ورکوي چې په بیلبیلو ډګرونو کې د ښځو په اړه د‬‫نارینه وو پریکړه کولو ته د پای ټکي کښیږدي او پخپله ښځې د ښځو په اړه د پریکړو کولو لپاره له‬ ‫لوړو مهارتونو او ظرفیتونو څخه برخمنې شي‪.‬‬ ‫همدارنګه د دغه قانون نهمه ویشتمې مادې د هرې ولیتي شورا څلورمه برخه څوکۍ ښځو تنه بیلنې کنړې دي‬ ‫چې دا پخپله په ولیتي شورا ګانو کې د ښځو د ګډون د هڅولو لپاره یو مثبت اقدام دی‪.‬په قننانون کنې د ولسننوالي‬ ‫شورا ګانو د نوماندانو په هکله د لیک او لوست د کچې د سواد په درلودلو باندې بسنه شوې ده‪.‬د افغانستان د پارلمان په مخکنیو دورو کې د ښځو حضور کم‬‫او ان له هیڅ سره برابر و؛‬ ‫ ښځې په پارلمان کې له نارینه وو سره د ښځو د حقوقي برابري د بنسټي کولو لپاره د قوانیو او حقوقي‬‫چوکاټونو د طرحې او تصویب سبب کیږي؛‬ ‫ د پارلمان او د نورو ټاکنیزو موسسو غړې ښځې د هیواد له نورو ښځو سره خپلې اړیکې پراخوي او په‬‫پایله کې د هغو ستونزې‪ ،‬پوښتنې او غوښتنې پریکړه کوونکو مراجعو ته رسوي او پخپله هم د پریکړه‬ ‫کوونکو په حیث د ښځو د ژوندانه د شرایطو او فعالیتونو د ښه کولو لپاره بهتره رول لوبوي‪ .‫شرط ږدي‪ .‬‬ ‫‪ .‬پننه ټټاکنو‬ ‫په اوسني وخنت کټنټې‬ ‫کې نغښتي ارزښتونه لکه ازادې سیالۍ‪ ،‬د ټولو واجد شرایط خلکو ګډون‪ ،‬مستقیم والی او پټوالی‪ ،‬د ټولنې د تر‬ ‫ځټټټټټو ګډون پننه ټټولنه باننندې دغننه‬ ‫ټټټټټاکنو کې د ښ‬ ‫برابروي‪.‬‬ .

‬په ‪ ۱۳۶۷‬کال کې بیرته پارلماني ټاکنې تر سره شوې او یو شمیر ښځو پکښې ګډون وکړ‪.‬په دغو ټاکنو ک نې‬ ‫له نوم لیکنې څخه نیولې بیا تر نوماندیدو پورې د ښځو ونډې او برخې ساری نه درلود‪.‬‬ ‫‪ .‬د ‪ ۱۳۵۲‬کال د چنګاښ میاشت له کودتا سره پارلمان بننند شننو او دې وقفنې تننر ‪ ۱۳۶۷‬کننال پننورې‬ ‫دوام وموند‪ .‬یوا زې په دولسمه دوره کې څرنګه‬ ‫چې یادونه وشوه دوې ښځې له کابل څخه نوماننندې او بریننالۍ شننوې او دوه نننورې ښځې مشننرانو جر ګې تننه‬ ‫انتصاب شوې‪ .‬‬ ‫مګر د ښځو زیات او سراسري ګډون د ‪ ۱۳۸۳‬کال په پارلماني ټاکنو کې تر سترګو شو‪ .7‬ستونز ې او د حل لر ې‬ ‫سیاسي خن ډونه او د حل لر ې‬ ‫ د سیاسي واکمنیو بې ثباتي او د امنیت نشتوالی؛‬‫ د ګوندونو په مشرتابه‪ ،‬مدني ټولنې‪ ،‬ټولنیزو سنازمانونو او د ټاکنیزو مقنامونو پنه مشنرتابه کنې د ښځو‬‫کمښت او نشتوالی؛‬ ‫ د ښځو له سیاسي‪ ،‬ټولنیزو او علمي فعالیتونو څخه د حقوقي او ټولنیز ملتړ نه کیدل؛‬‫‪ -‬د واکمنیو او حکومتونو له بدلیدو سره د ښځو د سیاسي فعالیتونو دوام نه موندل‪.‬‬ ‫ټولنیز – اقتصادي خن ډونه او د هغو د حل لر ې‬ ‫ نالوست توب‪ ،‬عمومي بیوزلي‪ ،‬فرهنګي توپیر او وروسته والی؛‬‫ دودونه‪ ،‬تعصب‪ ،‬عمومي تاوتریخوالی‪ ،‬جنسیتي او اداری تاوتریخوالی؛‬‫ د ښځو د دوامداره ټولنیزو – سیاسي جوړښتونو او مدني ټولنې نشتوالی؛‬‫ د کورنیو له خوا نجونو ته د تحصیل اجازه نه ورکول ؛‬‫ د ښځو له فعالیتونو څخه د ټولنیز ملتړ نشتوالی؛‬‫ په کورنۍ‪ ،‬چاپیریال‪ ،‬ټولنه او اداره کې پلرواکي‪ ،‬د ښځو او نننارینه وو تننر من نځ راز راز تبعیضننونه او‬‫نابرابرۍ؛‬ .‫‪ .‬‬ ‫ د سیمو او مرکز په کچه د ښځو د لس ته راوړنننو بنسنټي کننول او دوام ورکننول‪ ،‬او د داسنې مکننانیزمونو‬‫ترتیبول چې د دموکراتیکو واکمنیو د ثبات لمل وګرځي او د ښځو حقونه پکښې محفوظ پاتې شي‪.‬‬ ‫د دغو خن ډونو د له من ځه و ړلو لر ې‬ ‫ د ولسواک نظنام پیناوړي کنول او سناتل او د امنینت د خونندي کولنو او د خندمتونو د وړانندې کولنو لپناره د‬‫پیاوړي ځواک رامنځ ته کول؛‬ ‫ د ټولنیزو سازمانونو‪ ،‬ګوندونو‪ ،‬مدني ټولنې‪ ،‬اتحادیو او نورو د مشنرتابه مقنامونو تننه د لیقنو ښځو د‬‫رسیدو لپاره کار او فعالیت کول؛‬ ‫ په اداره‪ ،‬ټولنه او سیاسي – ټولنیزو فعنالیتونو کنې د ښځو لپناره د مثبنت تبعینض د پالیسني پیاوړتینا او‬‫پراختیا‪.6‬جمع بندي – په کومو ټاکنو ک ې ښځې ل فعال ې و ې؟‬ ‫په تیرو څوارلسو دورو کې‪ ،‬تر دولسمې دورې پورې ښځو ګډون نه درلود‪ .

‬سره له دې مونږ په تیرو وختونو کې دوه ډولننه ټاکنې درلننودلې‬ ‫دي‪:‬‬ .‬‬ ‫د دغو ستونزو د حل لر ې‬ ‫ د عمومي نالوست توب له منځه وړل‪ ،‬د شننتمنیو عننادلنه ویننش‪ ،‬کننار موننندنه‪ ،‬ځان بسننیا یینننه او اننډولیزه‬‫فرهنګي پراختیا؛‬ ‫ له ناسمو او د ښځو ضد دودونو او عادتونو سره عادلنه مبارزه؛‬‫ د ښځو د رښتینو جوړښتونو رامنځ ته کول؛ لکه ګوندونه‪ ،‬مدني ټولنې‪ ،‬اتحادیې‪ ،‬سازمانونه او نور؛‬‫ د نجونو لپاره د مناسبو تحصیلي مؤسسو او چاپیریال د نشتوالي له درکه د کورنیو د اندیښنو لرې کول؛‬‫ د ښځو د سیاسي‪ ،‬ټولنیز او اداري ملتړ زیاتول؛‬‫ په تدریجي توګه د برابري خوندي کننول‪ ،‬د تبعیضننونو لننه من ځه وړل او د عمننومي او مسننلکي زده کنړو د‬‫فرصتونو برابرول؛‬ ‫ د ښځو د اقتصادي فعالیت لپاره د حقوقي او عملي زمینو برابرول؛‬‫‪ -‬د ستورو او هنرمندانو په شان د ښځو د فعالیتونو پراخ انعکاس‪.‬‬ ‫د دغو خن ډونو د له من ځه و ړلو لر ې چار ې‬ ‫ د ناسمو انګیرنو او تصوراتو ځای سمو فکرونو ته ورکول؛‬‫ لومړی د یو مثال په توګه په خپلو کورنینو کنې د ښځو د ازادینو درنناوی او مراعنات او‬‫وروسته بیا له نورو څخه دغسې غوښتنه کول؛‬ ‫ د اسلمي پوهې او مسلکي مهارتونو لوړول؛‬‫‪ -‬په خپل ځان او په خپلو استعدادونو باندې باور زیاتول‪.‫ د ښځو د خپلواکو اقتصادي فعالیتونو نشتوالی‪ ،‬د ازادیو نشتوالی او د ښځو پننه نننورو پننورې غننوټه شننوی‬‫ژوند؛‬ ‫ د هنرمندانو او ستورو په پرتله د ښځو د سیاسي‪ ،‬اداري‪ ،‬ټولنیزو او اقتصنادي فعنالیتونو کنم ملتنړ او کنم‬‫انعکاس‪.‬‬ ‫ذهني او روحي خن ډونه او د هغو د له من ځه و ړلو لر ې چار ې‬ ‫ د ښځو د ناقص العقله والي ناسمه انګیرنه؛‬‫ ان هغه کسان تر تاثیر لندې راتلل او په کور او خپل چاپیریال کې ښځې ته حق نه ورکول چ نې د ښځو‬‫د ازادیو د پلویتوب مدعیان دي ؛‬ ‫ له خپلو اسلمي حقونو څخه د ښځو کمه خبرتیا؛‬‫‪ -‬بې باوري او په خپل ځان باندې ډاډه نه ا وسیدل‪.8‬د ټاکنو ډولونه‬ ‫د ولسمشر ۍ ټاکن ې‬ ‫افغانستان د ټاکنو اوږد تاریخ او تجربه نه لري‪ .‬‬ ‫‪ .

‬دغه دواړه ټاکنې عمومي وې؛ مستقیمې وې؛ پ ټې‬ ‫وې او ازادې وې‪ .‬‬ ‫د ولیتي شورا ټاکن ې‬ ‫دغه ټاکنې هم په خپل ذات کې په پراخه کچه په ‪ ۱۳۸۴‬کال کې تر سره شننوې‪ .‬د ښځو د‬ ‫ګډون له نظره لومړۍ سراسري ټاکنې د ‪ ۱۳۸۴‬کننال ټاکنې وې‪ .‬دغننه دواړه‬ ‫ټاکنې مستقیمې نه وې؛ عمومي نه وې؛ ازادې نه وې او بالخره په یوه مورد کې پټې او په بل مورد ک نې علننني‬ ‫وې‪.‬‬ ‫د ملي شورا ټاکن ې‬ ‫په مخکنیننو مبحثونننو کنې د پارلمنناني ټاکنو د طریقننو پننه اړه معلومننات ورکنړل شننول‪ .‬ښځو پننه دغننو‬ ‫دواړو ټاکنو کې په لویه پیمانه ګډون وکړ‪.‫د ولسمشرۍ غیر مستقیمې ټاکنې د لنویې جر ګې پننه رابللننو سنره پننه ‪ ۱۳۵۵‬او ‪ ۱۳۶۷‬کلونننو کنې‪ .‬‬ ‫‪ .‬‬ ‫په ‪ ۱۳۸۳‬او ‪ ۱۳۸۸‬کلونوکې د ولسمشرۍ مستقیمې ټاکنې‪ .‬د ټاکنو د قننانون پننر بنسنټ‪ ،‬هننر‬ ‫ولیت یوه ولیتي شورا لري‪ .‬د دغې شورا غړي د ازادو‪ ،‬عمومي‪ ،‬مستقیمو او پټو ټاکنو له لرې ټاکل کی نږي‪.‬په دواړو ټاکنو کې د خلکو ګډون او کورنۍ او بهرنۍ څارنه تننر سننره شننوه‪ .‬‬ ‫د همدغه قانون په اساس او د هغه د اته ویشتمې مادې پر بنسټ د ولیتي شورا د غړو شمیر په لننندې ترتیننب سننره‬ ‫تعیینیږي‪:‬‬ ‫‬‫دی؛‬ ‫هغه ولیتونه چې ترپنځه سوه زره کم نفوس ولري‪ ،‬د ولیننتي شننورا د غنړو شننمیر ینې ‪ ۹‬کسننه‬ ‫هغه ولیتونه چې له پنځه سوه زره تر یو ملیونه پورې نفننوس ولننري‪ ،‬د ولیننتي شننورا د غنړو‬ ‫‬‫شمیر یې ‪ ۱۵‬نفره دی؛‬ ‫هغه ولیتونه چې له یو ملیون څخه تر دوه ملیونو پورې نفوس ولنري‪ ،‬د ولیننتي شنورا د غنړو‬ ‫‬‫شمیر یې ‪ ۱۹‬نفره دی؛‬ ‫هغه ولیتونه چې له دوه ملیوننو تنر درې ملیوننو پنورې نفنوس ولنري‪ ،‬د ولینتي شنورا د غنړو‬ ‫‬‫شمیر یې ‪ ۲۳‬نفره دی؛‬ ‫‬‫دی‪.‬د دغننو ټاکنو پننه هکلننه پننه‬ ‫تفصیل سره معلومات ورکړل شوي دي‪.9‬لن ډیزونه‬ ‫هغه ولیتونه چې تر درې ملیونو زیات نفوس ولري‪ ،‬د ولیتي شورا د غړو شمیر ینې ‪ ۲۹‬نفننره‬ .

‬‬ ‫ ټولې دموکراتیکېټاکنې څلور اصلونه لري‪ .‬ازادې‪ ،‬عمومي‪ ،‬مستقیمې او پټې ټاکنې‪.‬دغه بیلګې له تاریخي نظره په افغانستان کې ساری نه لري‪.‬‬‫ د ټاکنو لپاره اړین شرایط په دې ډول دي‪ :‬د ازادوالي ‪ ،‬عمومي تننوب‪ ،‬مسننتقیم والنني او پټټوالي د اصننلونو‬‫رعایتول؛ د ځواکمن دولت شتون؛ سراسري والی ؛ د حقوقي چوکاټونو لرل او د ټاکنو د مالي سرچینو څارنه‬ ‫او روڼتوب؛‬ ‫ په اسلم کې هم ټاکنې له هماغه پیله عملي شوې دي‪ .‬داسې چې مسلمانانو مخک نې تننر دې چ نې د حضننرت‬‫محمد ) ص ( مقدس جسد خاورو ته وسپاري په سقیفه بن ساعده نومي ځای کې سره مشوره وکړه او حضننرت‬ ‫ابوبکر صدیق ) رض ( یې د حضرت محمد ) ص ( د ځای ناستي په توګه وټاکه‪.‬‬ ‫ ټاکنې یا انتخابات په اصطلح کې د عمومي رایو له لرې په دولت یا ټولنه کې د یوه مقام او موقعیت د‬‫تر لسه کولو لپاره د اشخاصو د ټاکل کیدو او غوره کیدو رسمي او قانوني بهیر ته ویل کیږي‪.‬‬ ‫ د اساسي قانون څلورمې‪ ،‬دوه ویشتمې‪ ،‬دري دیرشمې‪ ،‬دري اتیایمې او څلور اتیایمې مادې ښځو ته مثبت‬‫حقوق او امتیازونه ورکړي دي‪.‬‬ ‫ د ټاکنو له قانون سره سم اوس اووه ډوله ټاکنې لرو‪ :‬د جمهوري ریاست ټاکنې‪ ،‬د ملي شورا ټاکنې‪ ،‬د‬‫ولیتي شورا ټاکنې‪ ،‬د ولسوالیو د شورا ټاکنې‪ ،‬د کلیو د شورا ټاکنې‪ ،‬د ښاروالیو ټاکنې او د ناحیو د‬ ‫شورا ګانو ټاکنې‪.‬کبرا نورزایي او معصومه عصننمتي وردګ د محمنند ظنناهر شنناه لننه‬ ‫خوا د اعیانو مجلس ته انتصاب شوې‪.‬‬ ‫ په ټولو پخوانیو دورو کې‪ ،‬د ملي شورا په فعالیتونو کې د ښځو ګډون له پامه غورځیدلې موضوع وه‪ .‬‬ ‫ له ناسمو عنعناتو او عادتونو سره عادلنه مبنارزه؛ پنه ټولنه کنې د ښځو د سیاسني‪ ،‬اجتمناعي او اداري‬‫ملتړ زیاتول؛ په تدریجي توګه د انډول خوندي کول؛ د تبعیضونو ختمنول؛ د عمنومي او مسنلکي زده کنړو د‬ ‫فرصتونو برابرول؛ د ښځو د اقتصادي فعالیت لپاره د حقوقي او عملي زمینو برابننرول هغننه لرې چننارې دي‬ ‫چې د هغو د فعالیت د لرې پر سر پراته عمده خنډونه لرې کوي‪.‬‬ ‫ ښښښځو د ‪ ۱۳۵۵‬او ‪ ۱۳۶۶‬کننال پننه ټاکنو کنې د پننام وړ وننډه نننه درلننوده ځکننه چنې دغننه دواړه ټاکنې‬‫غیرمستقیمې وې‪.‬دغه دواړه ټاکنې‪ ،‬مستقیمې نه وې؛ عمومي نننه وي‪ ،‬ازادې نننه وې‬ ‫او بالخره په یوه مورد کې پټې او په بل مورد کې علني وې‪.‬‬ ‫ موږ په تیرو وختونو کې دوه ډوله ټاکنې درلودلې دي‪ :‬په ‪ ۱۳۵۵‬او ‪ ۱۳۶۷‬کلونو کې د جرګو په جوړولو‬‫سره د ولسمشرۍ غیرمستقیمې ټاکنې ‪ .‬دغه دوه ټاکنې عمومي وې؛ مستقیمې‬‫وې؛ ازادې وې او پټې وې‪ .‬‬ ‫ د هیواد په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره په ملي شورا کې ‪ ۲۷‬په سلو کې ښځو د ولسي جرګې او ‪ ۲۲‬پننه‬‫سلو کې ښځو د مشرانو جر ګې غړیتننوب تننر لسننه کنړ‪ .‬‬ ‫ د سیاسي نظامونو بې ثباتي او د امنیت نشتوالی‪ ،‬د ګوندونو په مشرتابه کې د نجونو او ښځو نشتوالی او له‬‫ښځو څخه د حقوقي او ټولنیز ملتړ نشتوالی ‪ ،‬د ښځو د فعالیتونو د ګډون پنه وړاننندې لنوی خننډونه دي‪.‬په دواړوټاکنو کې د خلکو ګډون او کننورنۍ او بهرننۍ څارنه خوننندي شننوه‪.‬امانت د امانت اهل ته سپارل‪،‬‬‫د عادل‪ ،‬با تقوا او خدمتګارحاکمټاکل مسلمانانو ته د اسلم د مبین دین له ارشاداتو څخه دي‪.‬‬‫ ټاکنې د نوماند‪ ،‬رایې او رایه ورکوونکي درې عنصرونه لري ‪.‫ انتخاب په لغت کې له نورو شیانو د یوه شي را ایستل یا د یوه کار لپاره له یوې ډلې څخه د یو چا غوره کول‬‫دي‪ .‬‬ ‫ د ‪ ۱۳۸۳‬او ‪ ۱۳۸۸‬کال د ولسمشرۍ په ټاکنو کې د ښځو برخه اخیستنه په رایه ورکولو او نوماندیدو کې د‬‫پام وړ وه‪ .‬‬ ‫څلورم څپرکی‬ .‬‬ ‫ په ‪ ۱۳۸۳‬او ‪ ۱۳۸۸‬کلونو کې د جمهوري ریاست مستقیمې ټاکنې‪ .‬د ‪ ۱۳۸۳‬په ټاکنو کې یوې ښځې او د ‪۱۳۸۸‬پننه ټاکنو کنې دوه ښځو د جمهننوري ریاسننت د‬ ‫نوماندانو په حیث خپل نومونه ولیکل او په سیالیو کې یې برخه واخیسته‪.‬په انتخاب کې د پرتلنې او د غوراوي لپاره ازادي اړینه ده‪.‬‬ ‫ښځو په دغو دوه ټاکنو کې په پراخه پیمانه ونډه واخیسته‪.‬‬ ‫ قران کریم او نبوي احادیثو خلک د تر ټولو غوره کسانو ټاکلو ته را بللي دي‪ .‬د‬‫دولسمې دورې په ټاکنو کې )‪ (۱۳۴۷ – ۱۳۴۴‬میرمن رقیه ابوبکر او میرمن اناهیتا راتب زاد د کابل له دوه‬ ‫ناحیو څخه په رای اخیستلو بریالۍ شوې‪ .‬دغننه راز د ولیننتي شنورا ګانو ‪ ۱۲۴‬څوکیننو تننه‬ ‫وټاکلې شوې‪ .

‬ځیني نننور بیننا درې واړه درې ګونننو‬ ‫قواوو ته دولت وایي‪ .‬‬ ‫دولت په ادبي متنونو او قاموسونو کې راز راز مانا ګانې لري؛ لکه مال او شتمني‪ ،‬اقبال او سننوکالي‪ ،‬حکننومت او‬ ‫واک‪ ،‬هیواد‪ ،‬قلمرو او داسې نور‪ .‬په همدې ترتیب سره که چیرې دولت د خلکو په هدف د حکومت یا دولت یا بر عکس پننه‬ ‫کار یوړل شي‪ ،‬واضحه ده چې فکري آشفتګي منځ ته راوړي‪.‬‬ ‫د بیلګې په توګه‪ ،‬که چیرې وویل شي »دولت د امنیت د خوندي کولو او د خلکو د ځان او مال د ساتلو مسپپؤول‬ ‫دی‪ «.‬د دولت د مانا ګانو یو له بل سره نږدې توب د دې لمل ګرځینندلی چنې ځیننني‬ ‫وختونه په متنونو‪ ،‬خبرو اترو او آن مهمو سیاسي مسایلو کې د هغه د نظر وړ مفهوم کې ځینې تیروتنې وشي‪.‬مونږ هره ورځ لننه دغنو مسنألو سنره منخ‬ ‫یو‪ .‬د هننر یننوې قننوې ښیګڼې او نیمګړتینناوې پننه ګوته‬ ‫کیږي تر څو لوستونکي ورڅخه سننم درک ولننري‪ .‬ځیني کسان د دولت کلمه د یننوې ټولنې‬ ‫د عملیاتي مقامونو او مجموعې په معنا کاروي چې منظور یې حکومت دی‪ .‬‬ ‫‪ –1‬دولت‬ ‫د دولت د کلمې د مفهوم او کارولو په اړه راز راز برداشتونه موجود دي‪ .‬په عین حال کې دا برداشت ناسم هم ندی‪ .‬منظور یې حکومت دی‪ .‬په پننای ک نې‬ ‫خلکو ته د غوره خدمتونو د وړاننندې کولننو او د ښه حنناکمیت د تمننثیلولو پننه‬ ‫ډګرونو کې د حکومت د کار د سمون لپاره نظرونننه او وړاننندیزونه مطننرح‬ ‫کیږي تر څو ښځې او نجونې په هغو کې د برخه اخیستلو یا د مدني ټولنې‬ ‫له لرې د هغو په تحقق کې په مستقیمه یا غیر مستقیمه توګه بریالۍ شي‪.‬مګر باید په سمه تننوګه پننوه شننو‬ ‫چې د دولت د کلمې اصلي مفهوم څه شی دی‪.‬د دې څپرکي په بیلبیلو‬ ‫برخو کې به د دولتونو ډولونه‪ ،‬د دولت درې ګونې قوې‪ ،‬د دولتوننو منناهیت‬ ‫او په هغو کې د ښځو ونډه تشریح شي‪ .‬باینند یننادونه وشنني چنې‬ ‫هر یو له دغو برداشتونو څخه‪ ،‬په هغو ځایونو کې چې کارول کیږي‪ ،‬ناسم ندی‪ .‬‬ .‫د دولت په جو ړښت ک ې د ښځو ون ډه‬ ‫موخه‬ ‫د دغه څپرکي موخه ښځو ته د دولت د جوړښت او په دغه جوړښت کې د‬ ‫هغو د ونډې په باب د اړتیا وړ پوهاوي ورکول دي‪ .‬او ځیني نور بیا قلمرو‪ ،‬خلکو او د هغه اړوند حاکمیت ته دولت وایي‪ .‬یا که چیرې وویل شي چې »افغانستان یو خپلواک‪ ،‬آزاد‪ ،‬نپاپییلی‪ ،‬بپ ې پپر ې او د مل ګرو ملتونپو منشپور تپه‬ ‫ژمن دولت دی« منظور یې درې ګونې قواوې دي چې د هیواد حاکمیت جوړوي‪.‬همنندا رن ګه د افغانسننتان‬ ‫حکومت او په مرکز او ولیتونو کې د هغه کړنې تشریح کیږي‪ .‬د اجرائیه قوې‪ ،‬چې د دولننت د درې‬ ‫ګونو قواوو تر ټولو لوړ اجرایي رکن دی‪ ،‬د کړنو‪ ،‬ترکیب او څرنګښوالي‬ ‫په باب بحث کیږي‪ .‬سره له دې چننې درې‬ ‫واړه پورتني موارد د دولت مفهوم بیانوي‪ ،‬مګر د هر یوه مصداقونه یعنې حکومت‪ ،‬درې ګونې قننواوې او خلننک‬ ‫له یو بل څخه توپیر لري‪ .‬‬ ‫یا څرنګه چې د اساسي قانون په دویمه ماده کې لولو‪» :‬د افغانستان د اسلمي جمهوریت دین‪ ،‬د اسلم مقدس دین‬ ‫دی« په دغه ځای کې منظور خلک او د دغې خاورې اوسیدونکي د یوه هیواد په توګه دی‪ .

‬یعنې د یوې ټولنې شخصیت او هویت بیانوي‪.‬یو مسلم واقعیت دا دی چې دولتونه د تاریخ په هر پړاو کې او پننه‬ ‫هر شکل او محتوا سره د قدرت‪ ،‬اعمال او د هغننو د بیننا مننځ تننه راوړلننو بیننانوونکي اوسننیدلي دي‪ .‬په دې دوره کې د لرغونو الهه ګانو او نورو حاکمیت په لرغنوني مصنر او ننورو‬ ‫برخو کې د لومړنیو نیمه جادویي او نیمه دیني دولتي قنندرتونو مظهننر وو‪ .‬‬ ‫دولتونه له تاریخي او فلسفي پلوه اوږد عمر لري‪ .‫ځیني وختننونه د انګریننزي سننتیت )دولننت – ‪ (State‬او ګوورمنت )حکننومت – )‪ Government‬د اصننطلحاتو‬ ‫ناسمه کارونه د دي لمل گرځي چې پښتو ژبې ته یو ژباړل شوی متن په ناسمه تنوګه درک شني‪ .‬یو ډول قدرت پالن منځ ته راغلل چې خلک ینې د طننبیعت‪ ،‬سننیندونو‪،‬‬ ‫سیلوونو پرستش او له خپلو ځانونو څخه پیروي ته ه څول‪ .‬د لرغوني مصر د فرعونانو حکنومت او د امریکنې پنه وچننه کنې د مایننا‪ 6‬او انکنا‪ 7‬امپراطنوري‬ ‫ګانې منځ ته راغلې‪ .‬د‬ ‫انسان د آزادیو تضمین او د ولسواکه دولت جوړیدلو ته یې ترجیح ورکوله‪ .‬پنه هنر حنال د‬ ‫هر یوه په نقش‪ ،‬جوړښت او عمل پوهیدل او په بحثونو او لیکنو کې د هغننو سننم کننارول زیننات اهمیننت لننري‪ .‬د دغننه طننبیعي فطنرت د تفکننر‬ ‫ځیني پوهان په دې ډول دي‪:‬‬ ‫افلطون)‪ 347-427‬مخکې له میلد څخه( خپل تفکر او وخت یې د دولت په ماهیت او طبیعت باندې صرف کړ‪ .‬‬ ‫ » د افغانستان دولت او د امریکا دولت د همکار ۍ او دوسپپت ۍ تپ ړون لسپپلیک کپ ړ « لننه دې جملنې څخننه‬‫حقوقي او د بین الملل حقوق مفهوم چې اصلي لوبغاړي ینې د دواړو هیوادونننو حکومننتي دسننتګاه ګانې دي‪،‬‬ ‫لس ته راځي‪.‬‬ ‫‪Maya‬‬ ‫‪Inca‬‬ ‫‪6‬‬ ‫‪7‬‬ .‬‬ ‫لوم ړۍ برخه – فطري یا طبیعي نظرونه‪ :‬هغه وخت چې د انسننانانو لومړنیننو ټولنننو لننه‬ ‫•‬ ‫طبیعي پیښو څخه ویره درلوده‪ ،‬او په لمننل ینې نننه پوهیننده‪ ،‬د دغنې ویننرې لننه املننه ینې یننو ډول ټولنیز‬ ‫جوړښتونه را منځ ته کړل تر څو هغوي د دې جوګه کړي چې له پیښو سره مبارزه وکړي‪ .‬دا هماغه د بشر د جاهلیت دوره یننا د وحشنني‬ ‫توب عصر دی‪ .‬جګړه ماران د ټولنې د سنناتنې او د‬ ‫نظم د خوندي کولو مسؤولیت ولري کسبګر د دغو دوه ډلو مالي او مادي اړتیاوو ته ځواب ووایي‪.‬یا »‬‫دولت باید د خلکو او ملپپت ډا ډ تپپر لسپپه کپ ړي‪ « .‬دلتننه‬ ‫ځیني بیلګې چې د دولت پراخ مفهوم ښکاروي‪ ،‬ذکر کیږي‪.‬‬ ‫ په پورتني مثال کې »دولت د امنیت د خوندي کولو او د خلکو د ځان او مپپال د سپپاتلو مسپپؤول دی‪ «.‬‬ ‫د دولت د پیدایښت د منشاء او څرنګوالي په باب زیات شمیر لیدلوري شته چې په لنډه توګه د هننر یننوه پننه هکلننه‬ ‫معلومات ورکول کیږي‪.‬ه څه ینې‬ ‫کوله چې له نورو قدرتونو څخه ځواکمن قدرتونه من ځ ته راوړي او زیاتره خلک د هغو څخه اطاعت تننه‬ ‫اړ کړي‪ .‬په دې مفهوم سره دولت داخلي کاربرد لري او د حاکمه دستګاه او ملت له‬ ‫نظره معرفي کیږي‪.‬نننن ورځ هننم د‬ ‫بیلبیلو دولتونو شتون او د هغو تر منځ د بیلبیلو اړیکو شتون‪ ،‬د دې څرګندوی دی چې خلننک‪ ،‬قنندرت او بشننري‬ ‫ټټټټټولنې معرفي کیږي او بیا ځلي منځ ته راځي‪.‬ورو ورو ویرې او توحش د خلکو په ذهن کې د قنندرت مفهننوم من نځ تننه راوړ‪ .‬هغه وخت‬ ‫چې د بشر پوهه محدوده او آن له هیڅ سره برابره وه‪ ،‬د جادوګرو قدرت او د قهر او ج ګړې د خنندایانو‬ ‫مفکوره په خلکو باندې غالبه شوه‪ .‬موخه حکننومت کننوونکي او حکننومت کینندونکي یننا فرمننان‬ ‫ورکوونکي او فرمان وړونکي دي‪ .‬‬ ‫ » د افغانستان د دولت دین‪ ،‬د اسلم مقدس دین دی « دا مثال د هیواد‪ ،‬مملکت‪ ،‬خاورې او د هغې د خلکو په‬‫اساس کارول شوی ده‪ .‬مګر هغه پننه دې بنناور وو چنې د دغننه‬ ‫قدرت او حکومت د مدیریت په راس کې باید فیلسوفان او عقل مندان واوسي‪ .

‬هغه انسان مخیر بولي چې د خیر او شر په منځ کې یو یې اختینار کنړي او حنق لنري‬ ‫چې د غیر عادل دولت له حکم څخه سرغړاونه وکړي‪.‬‬ ‫دویمه برخه – اسلمي نظری ې او مسلمان پوهان‬ ‫•‬ ‫په اسلم کې د دولت او قدرت مفهوم په قرانکریم او د پیغمبر )ص( احادیثو او چلن کې نغښتی ده‪ .‬‬ ‫په اسلم کې د ملت پر ځای چې د قلمننرو او سیاسني قنندرت پنه څنن ګ کنې د دولنت د متشننکله اجنزاوو څخننه ده‪ ،‬د‬ ‫اسلمي امت مفهوم قرار لري‪ .‬په دې صورت کې هغه د ځمکې پر مخ د خدای )ج( خلیفه بولي‪.‬هر قنندرت پننال‬ ‫او امپراطور باید د قدرت انتقال او ورکړه د کلیسا په تایید سره ترسره کړي‪.‬سنت اوگوستن دو تاگاست ‪39 ) 8‬‬ ‫‪ 430 -5‬م( د هر ډول حاکمیت او قدرت سرچینه له الهي قوانینو څخه بللننه او بنناور ینې درلننود چنې هغننه ټول لننه‬ ‫کلیسا څخه نشأت کوي‪ .‬‬ ‫امام محمد غزالی) ‪ 1111-1058‬زیږدیز کال( هم د سیاست او دولننت پننه بناب ورتننه نظرونننه ورکنړي دي‪ .‬د قران له نظره‬ ‫مطلق حاکم او مطلق ځواکمن د لوی څښتن تعالی ذات دی‪ .‬‬ ‫بوعلی سینا) ‪ 1037 -980‬زیږدیز کال( هم فارابي ته ورته نظرونه بیان کړل‪ .‬‬ ‫اسلمي پوهانو له قرآن او احادیثو څخه په فیض اخیستلو سره او د پخوانیو پوهانو مفکورو ته پننه پننام سننره یننو ډول‬ ‫ترکیب شوی نظر منځ ته راوړ‪ .‫ارسطو )‪ 332-384‬له میلد څخه مخکې( په خپلو نظریو کې یې له افلطون څخه پیننروي وکنړه‪ .‬ټولنه یې د نیک بخت نۍ‪ ،‬کمننال او‬ ‫سوکالۍ لمل ګنله‪ .‬مګر د معنوي ژوند برخلیک د هغو په آند په کلیسا پورې اړه درلوده‪ .‬هغه فرد او دولت‬ ‫یو بل سره تړلي وبلل او ویل یې چې هر چیره چې انسان وي هلته دولت هم وي‪.‬‬ ‫همدارنګه سن توما داکن )‪ (1274 – 1225‬چي د دولت د فطري – الهي نظریې یو بل پوه وو‪ ،‬خپله نظریه یې د‬ ‫ژوندانه د اړین امر په حیث د قبولي د اصل پر بنیاد باندې ولړه کړه‪ .‬د دولت قدرت د یوه سرګردانه آس په څیر ده چې باید مهار شي که نه نننو فسنناد را مننځ تننه کننوي‪.‬ځیني وختونه بشر هم کولی شنني د هغننه ذات د ارادې‬ ‫په اساس ملک تر لسه کړي‪ .‬هغننه د‬ ‫سیاست لپاره درجې ټاکلي دي چې تر ټولو لوړ ینې د پیغمننبرانو سیاسننت‪ ،‬بیننا د عالمننانو او وروسننته د سنلطینو‬ ‫سیاست دی‪.‬د امتونو تر منځ پوله جغرافیایي او طبیعی نده بلکې دیني عقیده ده‪.‬دا مفهوم برعکس ملت‪ ،‬قلمرو‪ ،‬نژادي‪ ،‬فرهنګي او رواني مشترکاتو ته له پنناملرنې‬ ‫پرته یواځې عقیدتي اړخ لري‪ .‬په دې صورت کې روحاني سازمان په دولتي سازمان باندې ارجحیت لري‪ .‬هغننه کننورنۍ او‬ ‫دولت د بشر طبیعي اړتیا ګڼله او جمهوري یا ولسواکي یې د هغه تر ټولو غوره ډول وګاڼه‪ .‬‬ ‫مسیحي متفکرانو په منځنیو پیړیو کې دولت هغه چوکاټ او زمینه وګڼله چې د بشر مننادي ژوننند پک ښې جریننان‬ ‫موندلی ده‪ .‬د هغه د نظریاتو له جملې څخه ولسواکه حکومت‪ ،‬د پستو یا رذیلنو کسنانو حکنومت‪ ،‬وحندانیه‬ ‫الریاسه یا استبدادي حکومت او د افاضلو او پوهانو حکومت دی‪.‬‬ ‫هغه د دې په رڼا کې چې مطلق حاکم خدای )ج( دی‪ ،‬لومړی دولس شرطه او وروسته شپږ شنرطونه ینې د قنندرت‬ ‫پال د معیار په توګه توصیه کول‪. Augustina de Tagast‬‬ ‫‪8‬‬ .‬هغه په دې عقیده وو چې قدرت په خپل نفننس‬ ‫کې مطلق دی‪ .‬‬ ‫دولت هم باید الزامْا د انسان دغه اختیار ته درناوی وکړي‪.‬ځیني هغه اسلمي پوهان چې په دې هکله یې څیړنې کړي په لندې ډول دي‪:‬‬ ‫ابونصر فارابی) ‪ 950-872‬زیږدیز کال(‪ :‬د افلطون د نظریاتو شنرح کنوونکی ده او پنه ثناني معلنم شنهرت لنري‪.‬‬ ‫ځکه نو داسې پایله تر لسه کوي چې یا باید قدرت محدود کړای شي او یا هم قدرت پالن اړ کړای شي چې قوانینو‬ ‫او عدالت ته غاړه کښیږدي‪ .‬‬ ‫‪St.

‬‬ ‫الفراغ یا هوساینه چې نظم خوندي کیږي او دولت او قدرت پالن شکوه او عظمت ته رسیږي‪.4‬‬ ‫آرامه فضا کې ژوند کوي‪.‬د انساني چلن د قاعدو یوه مجموعه په زمان او مکان کې منځ ته راځي او د هغو قاعدو د‬ ‫مراتبو په سلسله کې ځای نیسي چې هغه یې را منځ ته کړي دي‪.3‬‬ ‫القنوع و المسالمه یا د رضایت او خوښۍ دوره چنې سننکوت او سننکون حنناکم وي او ټول پننه‬ ‫‪.‬هغه له تاریخي پلوه د دولتونو پنځه اصلي بڼې په ګوته کړې‪:‬‬ ‫‪ -۱‬لومړنی کمون او ټولنې‪ -۲ ،‬د مریي لرلو )برده داری( ټولنې‪ -۳ ،‬فیننوډالي ټولنې‪ -۴ ،‬پننانګوالي )سننرمایه‬ ‫داري( ټولنې او ‪ -۵‬کمونیستي ټولنه‪ .‬مګر یو بل جریان چې وروسته بیا د پوزیتیویستانو په نوم مشهوره شول‪ ،‬هیننواد ‪ -‬دولننت د‬ ‫بشر د مختارې او عیني ارادې زیږنده او محصول بولي‪ .‬‬ ‫دریمه برخه – اثباتي یا څی ړنیز تفکر‪ :‬د فطري او طبیعي فکري جریان د هیواد ‪ -‬دولننت‬ ‫•‬ ‫د انسان د فطرت او د طبیعت د احکامو پایله ګڼلننه‪ .‬‬ ‫نوموړی د دولت پیدایښت د انسان د یرغلګر او ستمګاره خوی معلول بولي‪ .‬په دې صورت کې انسننانان د قاعنندو او نظننامونو پننه‬ ‫جوړولو سره عمومي نظم خوندي کوي او په ګډ برخلیک کې برخه اخلي‪.‬ابن خلدون د دولتونو عمر په لننندې‬ ‫پنځو دورو ویشي‪.‬هغننه د‬ ‫تز‪ ،‬آنتی تز او سنتز درې بعدي تیوري را منځ ته کړه‪ .‬‬ ‫کارل مارکس)‪ 1883-1818‬زیږدیز کال( د هیګل له نظریو څخه په استفادې سره‪ ،‬د دولت طبقاتي لید مطننرح ک نړ‬ ‫او وې ویل چې دولت یو ډول له تاوتریخوالي ډک اجبار دی چې د برلسه طبقې لننه خننوا پننه اسننتثمار شننوې طبقنې‬ ‫اعمالیږي‪ .‬‬ ‫السراف و التبذیر یا د هله ګولې یا ګډوډۍ دوره چې دولت د انقراض او له منځه تللو په لور‬ ‫‪.‬‬ ‫الف – دولتونه د ماهیت له نظره‬ .1‬‬ ‫نورو برلسي کیږي‪.‬یعنې کله چنې یننوه ټولنیزه پی ښه را مننځ‬ ‫ته شي‪ ،‬د یوې بلې پیښې د را منځ ته کیدو لمل ګرځي چې له لومړۍ پیښې سره تضنناد لننري‪ .‫ابن خلدون‪ -‬عبدالرحمن) ‪1406 -1332‬زیږدیز کال( د اسلمي سیاست د علم له نامتو پوهانو څخه شمیرل کی نږي‪.‬په دې پړاو کې د مارکس له نظره دولت د فشار او قهننر د یننوې وسننیلې پننه‬ ‫توګه‪ ،‬خپل وجودي علت له لسه ورکوي‪.‬وروسته بیا قاعدې‪ ،‬نظامونه او نهادونه منځ ته راوړي‪ .5‬‬ ‫بیایي او پایله یې مرګ ده‪.2‬‬ ‫او خپل سري او استبداد ته مخه کوي‪.‬‬ ‫‪.‬بننل جریننان هغننه د خنندای د قنندرت د لیزالنې ارادې‬ ‫زیږنده بولي‪ .‬یعنې تز د خپل ضند یعننې انننتي تنز د را مننځ تننه‬ ‫کیدو لمل ګرځي او باالخره سنتز چې دواړو سره توپیر لري منځ ته راځي‪.‬د دغه جریان ځیني پوهان په لندې ډول دي‪:‬‬ ‫امانویل کانت) ‪1804-1724‬زیږدیز کال( ویل چې انسان د خپل عقنل پننه مرسنته د خپنل چاپیرینال واقعیتنونه درک‬ ‫کوي‪ .‬‬ ‫څلورمه برخه – مارکسیستي تفکر‪ :‬د دغه تفکر بنسټ ای ښودونکی )ژرژ ویلهلننم هگننل‬ ‫•‬ ‫‪1831-1770‬زیږدیز کال( دی‪ .‬‬ ‫الستبداد یا خپل سري چې قدرت پالن په دې پړاو کې د خپلو ملتړو حمایت ته کمه اړتیا لننري‬ ‫‪.‬هغه ویل چنې د ینوه موجنود ټولنیز واقعینت او د ینوه پنه بشنپړه تنوګه‬ ‫متضاد واقعیت تر منځ ټکر د تحول یا »کیدلو« لمل ګرځي‪ .‬‬ ‫الظفر یا د بریا دوران چې ډلې د قدرت او هوساینې د انګیزې د ملتړ او عصبیت په اساس پننه‬ ‫‪.‬‬ ‫هانس کلسن)‪ 1974-1883‬زیږدیز کال( څیړنپالې مفکورې ته یې پراختیا ورکړه او په دې بنناور وو چنې هیننواد ‪-‬‬ ‫دولت د حقوقو په شان ده‪ .

‬‬ ‫لومړۍ ډله‪ :‬د هغو دولتونو مجموعه ده چې د خلکو په اراده من ځ ته را ځي او پورتني معیارونه پکښې څه نننا څه‬ ‫موجود وي‪.‬‬ ‫حاکمیت )واکمنپپي(‪ :‬د قنانوني او مشنروع اختینارونو او واکوننو درلنودل چنې د دولنت د قندرت‬ ‫‬‫برتري د هرې بلې ډلې یا سازمان په نسبت‪ ،‬هم د حاکمیت دننه لکه ولیتونننو‪ ،‬ښارونو او ننناحیو کنې او‬ ‫هم له حاکمیت څخه بهر لکه بانډو‪ ،‬فرقو‪ ،‬او سیاسي او غیر سیاسي ډلو کې خوننندي کنړي‪ .‬‬ ‫د دولت د ماهیت د بیانولو لپاره له پورتنیو معلوماتو څخه د دولت معاصر تعریننف تننه رسننیږو چنې دغننه تعریننف د‬ ‫دولت ماهیت په ښه توګه افاده کوي‪.‬د دولننت‬ ‫د نهادونو په منځ کې د کار ویش موجود وي‪ .‬اشخاص‪ ،‬لوبغاړي او چارواکي په پرله پسې توګه ځي او راځي‪ ،‬مګر دولننت – هیننواد د یننوه ملنني‬ ‫نهنننننننناد او د حقننننننننوقي شخصننننننننیت پننننننننه تننننننننوګه خپننننننننل شننننننننتون حفننننننننظ کننننننننوي‪.‬دا معیارونه په دې ډول دي‪:‬‬ ‫د پیوندونو ټین ګښت‪ :‬د نژادي‪ ،‬قلمرو‪ ،‬مذهب‪ ،‬او احساسي لملونو‪ ،‬تاریخي ګډون او نورو‬ ‫‬‫د ودې درجنننننه د ملننننني تعننننناون او پیوسنننننتون پنننننه ینننننوه لنننننوړه کچنننننه کنننننې راڅرګنننننندیږي‪.‬پننه وړاننندنیو برخننو ک نې پننه دې اړه‬ ‫معلومات ورکړل شول‪ .‬‬ ‫د حکومپپتي سپپازمان مونپپدن ې کمپپال‪ :‬هیننواد ‪ -‬دولننت‪ ،‬سیاسنني ټولنه ده چنې پک ښې د قنندرت‬ ‫‬‫جوړښت تر ټولو پر مخ تللی‪ ،‬تر ټولو پیچلی‪ ،‬تر ټولو تکامل موندلی او تر ټولو وروسننتنی وي‪ .‬م ګر پننه لننډه تننوګه‬ ‫کولی شو دولتونه د ماهیت له نظره په دوه ډلو وویشو‪.‬دغه ډلنې د کننورنۍ‪ ،‬طننایفې‪ ،‬قننبیلې او نننورو پننه‬ ‫شان د کوچنیو او ساده ټولنو څخه پیل شوي او تر پرمخ تللو پړاوونو پننورې ینې وده کنړی ده‪ .‬د عامه نظم ساتل په غاړه لري‪.‬په ټولیزه تننوګه‪ ،‬هغننه عمننومي‬ ‫بررسي چې پورته تر سره شوه‪ ،‬په مختلفو پړاوونننو کنې د دولننت منناهیت پننه لس ورکننوي‪ .‫دولتونه په خپل نني مفهوم سره د انساني ډلو د تکامل زیږنده دي‪ .‬‬ ‫ب – د دولت عنصرونه او رکنونه‬ ‫کابو ټولو پوهانو د دولت په تعریف کې جمعیت‪ ،‬قلمرو او قدرت راوړی دی‪ .‬په ټولو کچو کې د قوانینو او مقررو اجرایي ضمانت‪ ،‬د تر‬ ‫ځټټټټي‪ ،‬مالیاتي وسایل او کانونه چنې دولننت د لننوړ ځټواک سننرحد‬ ‫ټټټولو پیاوړو مادي وسایلو انحصار لکه پو‬ ‫ته رسوي‪ ،‬را منځ ته کیږي‪ .‬‬ ‫دویمه ډله‪ :‬هغه دولتونه دي چې په جوړیدو کې یې د خلکو اراده دخالت نلري‪ .‬نننن ورځ د دولتونننو‬ ‫په ماهیت باندې د پوهیدو لپاره‪ ،‬د هغو د منشاء په نظر کې نیولو پرته‪ ،‬نور معیارونه هنم د قلمنرو‪ ،‬ولنس او قندرت‬ ‫په معیارونو ورزیات شوي دي‪ .‬‬ ‫په پایله کې ویلی شو چې د دولتونو ماهیت په پورتنیو معیارونو پورې تړلی دی‪ .‬‬ ‫په دې تعریف کې‪ ،‬انساني ډلې )جمعیت(‪ ،‬قضایي چوکاټ )قلمننرو(‪ ،‬قنندرت او حنناکمیت چنې د دولننت جننوړوونکي‬ ‫عنصرونه دي‪ ،‬په ښه توګه ښودل شوي دي‪.‬البته په هره ډلننه کنې د دولننت څخننه‬ ‫منظور د قدرت او اجرایي نظام افاده کول دي‪.‬د یوه پوه په وینا‪ ،‬دولت ‪ -‬هیواد د ماهیت له پلوه‪ ،‬دایمي‬ ‫دی‪ .‬بالخره د نن ورځې دولت – هیواد حقوقي شخصیت لننري او لننه ټولننو هغننو‬ ‫نهادونو څخه لوړ دی چې د هغه دننه شتون لري‪ .‬دلته د هر یوه په باب یو لنډ مکث کیږي‪:‬‬ .‬‬ ‫دولت – هیواد‪ :‬انساني ډلې دي چې په ځانګړې جغرافیا کنې‪ ،‬ینوه سیاسني ټولنه تشنکیلوي‪ .‬کنورنی حناکمیت )پنه دولنت کنې حناکمیت( او بهرننی حناکمیت )د دولنت‬ ‫حاکمیت(‪ ،‬مطلق حاکمیت‪ ،‬ملي حاکمیت او داسې نور‪.‬د لنوړ او سنیالي ننه‬ ‫منونکي قدرت او په ټولنیز قهر باندې سمبال سازمان لرونکی وي‪ .‬هر دولت چې پخوا جوړ شوی ده‪ ،‬د کوچنیو استثنا ګانو په لرلو سره له همنندو عنصننرونو‬ ‫څخه برخمن اوسیدلی ده‪ .‬د حنناکمیت پننه‬ ‫اړه زیات نظرونه شنتون لنري‪ .

‬اجبننار‪ ،‬اقننناع‪ ،‬پننوځي او غیننر پننوځي فشننار‪ ،‬مننادي الننزام‪،‬‬ ‫شخصي جاذبې‪ ،‬اقتصادي اجبار‪ ،‬سیاسي تبلیغات او نور د دولتونو د سیاسي قدرت له وسیلو څخه دي‪.‬د هیننواد دننننه د حناکمیت‬ ‫اړوند ټول کارونه لکه د قانون پلي کول او د حکومتوالۍ د چنارو تنظیمنول پنه غناړه لنري‪ .‬‬ ‫ج – د مجریه قو ې ډولونه‬ ‫اجرائیه قوه د هیواد دننه د سیاسي او اداري واکونو په اعتبار د دولتي حاکمیت د اجرا کولو مرجع ده‪ .‬یعنې په قلمرو کې د سیاسي قدرت اعمال د مالکیت د‬ ‫واقعي حقوقو وجود بولي‪ .‬سیاسنني‬ ‫ل له ټولنو دغنو قندرتونو څخننه پنه پننورته کچنه کنې‬ ‫قدرت چې د دولت – هیواد یو اړین شرط دی‪ ،‬اصو ْ‬ ‫قرار لري او په زیات سازمان منلو سره تر ټولو متکامل او وروستی وي‪ .‬د سیندونو او د قلمرو د نورو برخو په اړه چې له اوبو څخه‬ ‫جوړې وي بین المللي میثاقونه او مصوبې شتون لري چې هر یو یې د هغو حاکمیت او د ګټې اخیستنې‬ ‫حق تعیینوي‪.‬‬ ‫‪ 2.‬باید په ډاګه‬ ‫کړو چې له قلمرو څخه منظور یواځې د یوه هیواد ځمکه نده‪ ،‬بلکې د ځمکې د سطح په اندازه د ځمکې‬ ‫لندنی برخه او فضا هم پکښې شامله ده‪ .‬پننه مخکنیننو وختونننو‬ ‫‬‫کې کورنیو‪ ،‬طایفو‪ ،‬قبیلو او دغه شان نورو ډلو شتون درلود مګر د ساده ټولنیزو اړیکنو پننه لرلننو سنره‬ ‫هغو ته سیاسي ټولنه نشو ویلی‪ .‫‪1.‬پنه بهنر کنې لنه ملني‬ ‫حاکمیت او ملي ګټو څخه استازیتوب کوي او خپل مکلفیتونه د نړیوالو تړونونو په رڼا کې سر ته رسوي‪.‬حکومت د مقننه او قضائیه قننواوو تصننمیمونه اجنرا کننوي او‬ .‬د بشر په ژوند کې له مختلفو پرمختګونو سننره جننوخت د انسننانانو تننر‬ ‫مننځ اړیکننو هننم بنندلون وموننند‪ .‬‬ ‫سیاسي قدرت‪ :‬سیاسي قدرت د یوه دولت د شتون تر ټولنو بنسنټیزه برخننه او شننرط دی‪ .‬‬ ‫حکومت یا اجرائیه قوه تقریبًا د وزیرانو د مجموعې په معنا ده؛ خو حکومتي دسننتګاه هغننه مرکننزي‪ ،‬سننیمه ایننز او‬ ‫دیپلماتیک ارګانونه رانغاړي چې اجرایي دندې لري‪ .‬پننه یننوه‬ ‫‬‫دولت کې نور قدرتونه لکه کورنی‪ ،‬صنفي‪ ،‬مذهبي‪ ،‬روحاني‪ ،‬حزبي او نور قدرتونه شتون لننري‪ .‬‬ ‫ل یو څوک وایي‪» :‬دولت د ځمکې یوه قطعه او د‬ ‫ځیني پوهان ځمکه د دولت د جوړیدو لمل بولي‪ .‬د دولت رکنونه‬ ‫دولت – هیوادونه د درېو بنسټیزو رکنونو لرونکي دي چې له اجرائیه قوې‪ ،‬تقنیننني قننوې او قضننائیه قننوې څخننه‬ ‫عبارت دي‪ .‬د دولت عنصرونه‬ ‫انساني ډل ې یا جمعیت‪ :‬د دولت د جوړیدو لومړی شرط‪ ،‬سیاسي ټولنه ده‪ .‬‬ ‫ځیني نور‪ ،‬قلمرو د سیاسي قدرت موضوع ګڼي‪ .‬خننود پننه خننود )میکننانیکي( پیوسننتونونو لکننه قننومي‪ ،‬فرهن ګي او نننورو‬ ‫مشابهتونو خپل ځای د شغلي او تخصصي ډلو په شان اندامي )ارګانیک( پیوستونونو ته چې د کار ویننش‬ ‫او د علومو پرمختګ د هغې لمل ګرځي‪ ،‬ورکړ‪ .‬قضننایي قننوه د ټولنې د‬ ‫غړو حقوقي اختلفات حل او فصل کوي‪ .‬همنندارنګه د‬ ‫نورو هیوادونو په وړاندې د "دولتي حاکمیت" استازیتوب کوي‪ .‬‬ ‫قلمرو‪ :‬د یوه هیواد خاورینه‪ ،‬فضایي او د اوبو برخه ده چې جغرافیایي فضا یې په پولو‬ ‫‬‫)سرحدونو( محدوده شوې وي او د دولت – هیواد قدرت او حاکمیت پکښې اعمال شي‪ .‬دغه ویش په دولت کې د قواوو د تفکیک‪ ،‬او هر یوه ته د توازن بښلو لپاره را منځ ته شوی ده‪ .‬انساني ډلې چې د یننوه دولننت د جوړینندو شننرط ګڼل‬ ‫شوی دي‪ ،‬له ولس‪ ،‬پردیننو او بنې وطنننو څخننه چنې پننه یننوه قلمننرو کنې ژوننند کننوي‪ ،‬تشننکیل شنوې دي‪.‬اجرایي قوه د هیواد دننه او بهر د قوانینو او اجرایي پروګرامونننو تحقننق‬ ‫په غاړه لري‪.‬له مشروعیت څخه برخمن دی‬ ‫او له زیات ضمانت سره اجرایي قدرت لننري‪ .‬له دې تعریف څخه داسې پایله ترلسه کی نږي چ نې‬ ‫اجرائیه قوه دوه د عمل ساحې لري چې یوه یې کورنۍ ساحه او بله یې بهرننۍ سناحه ده‪ .‬مث ْ‬ ‫بشریت یوه قطعه ده‪«.‬ځیني نور بیا قلمرو د دولت د واک ډګر ګڼي‪.‬تقنیني‬ ‫قوه څرنګه چې له نوم څخه یې پیدا ده د قوانینو په طننرح او تصننویبولو کنې بننوخته وي‪ .

‬‬ ‫ مجریه قوه یو رکني ده؛ یعنې پرته له صدر اعظم څخه وي لکه افغانستان چې پکښې جمهور رئیس پننه مسننتقیمه‬‫توګه د اجرائیه قوې مشر دی او حکومتي دستګاه د هغه تر نظر لندې خپلې کړنې ترسره کوي‪ .‬‬ ‫‪ –2‬حکومت په افغانستان ک ې‬ .‬‬ ‫ مققنه قوه حکومت او حکومت مقننه قوه نشي منحلولی‪ .‬جمهننور رئیننس یننا مننوروثي پاچننا د څه نننا څه تشننریفاتي نقننش او‬‫اختیاراتو درلودونکی وي‪ .‬په داسې حال کې چې صدر اعظم د حکومت په سر کې ځای لري‪ ،‬جمهور رئیننس پننه‬‫اجرایي چارو کې یو څه پراخ اختیارات لري‪.‬‬ ‫•‬ ‫پارلماني مجریه‪:‬‬ ‫ په دې مجریه کې دوه جل رکنونه شتون لري‪ .‬لننه‬ ‫اساسي قانون سره سم له اجرایي او اداري اختیارونو څخه برخمن وي‪ .‬‬ ‫•‬ ‫ریاستي مجریه‪:‬‬ ‫ ریاستي مجریه‪ ،‬حاکمیت د اجرایي او تقنیني دستګاه ګانو تر منځ پننه اننډولیزه تننوګه ویشنني‪ .‬‬ ‫د یادونې وړ ده چې د افغانستان په ریاستي نظام کې د مجریه قوې د اختیارونو پله یوڅه درنه ده؛ خو د دغنې قننوې‬ ‫د رئیننس ځینني واکنونه ولسني جر ګې تنه د تأییند او صنحه ای ښودلو پننه ننامه موکنول شنوي دي‪ ،‬لکنه د قنانون د‬ ‫تصویبولو واک په هغه صورت کې چې د جمهور رئیس له مخالفت سره سره د مجلس دوه ثلثه یې بیاځلي تصویب‬ ‫کړي؛ یا د د چارواکو په عزل او نصب کې د ولسي جرګې لخوا د جمهنور رئینس پنه واکوننو کنې د شناملو ځیننو‬ ‫مواردو تأییدیدل‪.‬دا جر ګه کننولی شني پننه هغننه صنورت کنې چنې د حکنومت تګلره‬ ‫)مشي( ورته د منلو وړ نه وي‪ ،‬د استیضاح پر ځای په مستقیمه توګه د نه باور رای ته اقدام وکړي‪.‬د بیلګې په توګه د کابینې غونډې ځیني تصمیمونه نیسي او هغه پلي‬ ‫کوي‪ .‬‬ ‫ په نسبي توګه د مقننه او مجریه قواوو تر منځ تفکیننک موجننود وي‪ .‫خپله هم ځیني تصمیمونه نیسي او پلي کوي‪ .‬دا دوه قننوې یننو بننل‬‫سره تشکیلتي تړاو نلري یعنې یو د بل لس لندې ندي او د تشکیلتي مراتبو د سلسلې له نظره لوړ او ټی ټ ننندي‬ ‫او جل جل فعالیت کوي‪.‬د اجرائیننه قننوې‬ ‫یو رکني توب په دې معنا ده چې د دې قوې په رأس کې یو شخص قرار لري‪.‬هر وزیر په خپل وار سره او د خپل واک په چوکاټ کې تصمیم نیسي او اجرا کوي‪.‬د وزیرانو پننه دننندې ګومننارل او لننه دننندې‬ ‫څخه ګوښه کول د جمهور رئیس لخوا ترسره کیږي‪ .‬د مثننال پننه تننوګه‪ ،‬پارلمننان حننق لننري چنې‬‫حکومت لغو کړي او مجریه قوه هم د پارلمان د منحلولو واک لري؛ لکه د انګلستان پارلماني مجریننه قننوه چنې یننو‬ ‫سلطنتي هیواد دی‪.‬‬ ‫•‬ ‫نیمه ریاستي مجریه‪:‬‬ ‫ دا مجریه هم دوه رکني ده‪ .‬‬ ‫ د وزیرانو د شورا رئیس یا صدر اعظم چې د جمهور رئیس لخوا منصوبیږي‪ ،‬ولسي جرګې ته ځواب ویننونکی‬‫او د دغې جرګې د باور د رای واجد دی‪ .‬‬ ‫ په ریاستي مجریه کې مقننه قوه او د اجرائیې قوې رئیس دواړه د خلکو په رایو ټاکل کیږي‪ .‬البته د افغانستان په اساسي قانون کې د ولسي جرګښښې تائینند‬ ‫هم د وزیرانو د مقررۍ شرط ګڼل شوی ده‪.‬انتخننابي جمهننور‬‫رئیس‪ ،‬په داسې حال کې چې د درې ګونننو قننواوو مشننرتابه دی‪ ،‬اجرائیننه قننوه پننه مسننتقیم ډول رهننبري کننوي‪ .‬خو د افغانستان په اساسي قانون کنې د ولسني جر ګې پنه‬‫وسیله له وزیرانو څخه د اعتماد د سلب شرایط پیشبیني شوي دي‪.‬په داسې حال کې چې لومړی وزیر یا د وزیرانو د شورا رئیننس یننا صنندر اعظننم چنې د‬ ‫پارلمان په وړاندې سیاسي مسؤولیت لري‪ ،‬د پارلماني مجریه قوې په سر کې ځای نیسي‪.

‬د افغانستان اساسي قانون د حکومت‬ ‫دندې داسې بیانوي‪:‬‬ ‫پنځه اویایمه ماده‪ :‬حکومت لندینۍ وظیفې لري‪:‬‬ ‫‪ -۱‬د دې اساسي قانون او نورو قوانینو د احکامو او د محکمو د قطعی پریکړو عملي کول‪.‬د وزارتونننو سننربیره د افغانسننتان پننه‬ ‫اداري تشکیلتو کې خپلواک عمومي ریاستونه هم شتون لري چې د یوه خپلواک بودجوي واحد په توګه د جمهننور‬ .‬هر وزارت د افغانستان په ‪ ۳۴‬ولیتونو کې د ریاست پنه ننوم‬ ‫یو یو دویمګړی بودجوي واحد لري‪ .‬‬ ‫شپږ اویایمه ماده‪ :‬حکومت د هیواد د سیاست د اساسي کرښو د تطبیق او د خپلو وظیفو د تنظیمولننو لپنناره مقننررات‬ ‫وضع او تصویبوي‪ .‬‬ ‫همدارنګه د ملي دفاع وزارت هم په ځیني هیوادونو کې پوځي اتشه‪ ،‬د اطلعاتو او فرهنګ وزارت کلتننوري اتشننه‬ ‫او د سوداګرۍ وزارت سوداګري اتشه لري‪ .‬په حقیقت کې په هر ولیت کې د وزارت اجرایي قوه موجوده ده‪ ،‬او دا واحنند‬ ‫د ولیت په کچه د وزارت د پلنونو او پروګرامونو په پلي کولو بوخت وي‪.‬البتننه د کننابینې‬ ‫پریکړې په یوه کتاب کې درج کیږي او هر وزیر د تأیید په ب ڼه د فیصننلو لننندې لسننلیک کننوي‪ .‬دا مقررات باید د هیڅ قانون له نص یا روح سره مناقض نه وي‪.‬‬ ‫ب ‪ -‬د وزیرانو غون ډه او هغ ې پریک ړې‬ ‫د افغانستان کابینه د مؤقتې ادارې له پیل څخه راپدیخوا هره اونۍ‪ ،‬د دوشنننبې پننه سننهار د یننوې مخکنې لننه مخکنې‬ ‫ټاکل شوې آجندا سره سم غونډه کوي‪ .‬‬ ‫ج ‪ -‬د افغانستان حکومت او د هغه دویم ګړي واحدونه‬ ‫افغانستان دمګړۍ )‪ (۲۴‬وزارتونه په کابل کې لري‪ .‬‬ ‫‪ -۲‬د خپلواکۍ ساتل‪ ،‬له زمکنۍ بشپرتیا څخه دفاع او په نړیواله ټونلنهن کې د افغانستان د حیثیت او ګ ټو ن ساتل‪.‬ځیننني وختننونه د‬ ‫کابینې سکرتریت یا د جمهوري ریاست له ادارو څخه یوه اداره د مصوبې لنه اجنرا کیندو څخننه د څارنې مسننؤوله‬ ‫وي‪.‬‬ ‫‪ -۵‬د ټولنیزو‪ ،‬فرهنګي‪ ،‬اقتصادي او تکنالوژیکي د پرمختیایي پروګرامونو طرح او تطبیق‪.‬‬ ‫اوه اویایمه ماده‪ :‬وزیران خپل وظایف د اداري واحدونو د آمرینو په توګه په هغو حدودو کې چې دا اساسي قننانون‬ ‫او نور قوانین یې ټانکي‪،‬ن سرته رسوي‪.‬‬ ‫‪ -۶‬ملي شورا ته د مالي کال په پای کې د سرته رسیدلو چارو او د نننوي مننالي کننال د مهمننو پروګرامونننو پننه بنناب‬ ‫ګزارش ورکول‪.‬‬ ‫‪ -۳‬د عامه نظم او امن ټینګول او د هر راز اداري فساد له منځه وړل‪.‬البته په پاکسننتان او ایننران کنې د افغننانو کنډوالو د شننتون لننه املننه د‬ ‫معارف وزارت اتشه د کډوالو کورنیو د ماشومانو تعلیمي چارې پر مخ بیایي‪ .‬دا سننند چنې د کننابینې د غوننډې د مصنوبې پننه ننامه‬ ‫یادیږي‪ ،‬د جمهور رئیس په لسلیک سره وزارتونو‪ ،‬ولیتونو او عمومي ریاستونو تننه لینږل کینږي‪ .‬په پای کې د کابینې تصمیمونه چمتننو‬ ‫کیږي چې د هغو د اجرا کولو څرن ګوالی او طریقننه بینانوي‪ .‬‬ ‫البتننه د بهرنیننو چننارو وزارت د ن نړۍ پننه هیوادونننو ک نې سننفارتونه لننري چ نې پننه دیپلومنناتیکو چننارو بننوخت دي‪.‬خو حکومت په ټولیزه توګه او هر وزیر یې د‬ ‫حکومت د غړي په توګه د عمده دندو د څرنګوالي او د هغو د اجرا کولو د لرو چارو په هکله د اضننافي دننندو د‬ ‫طرح او پلي کولو واک لري؛ چې په زیات تفصیل سره یې د مقررو او لیحو په چوکاټ کې ترتیبوي؛ په دې شرط‬ ‫چې دغه اضافي دندې د اساسي قانون له مواردو او مادو سره مغایرت ونلري‪ .‬‬ ‫‪ -۴‬د بودجې ترتیبول‪ ،‬د دولت د مالي وضعې تنظیمول او د عامه شتمنۍ ساتل‪.‫الف – د حکومت دند ې‬ ‫د هر هیواد اساسي قانون‪ ،‬د حکومت تر ټولو عمده دندې ټاکي‪ .‬‬ ‫‪ -۷‬د هغو نورو وظیفو تر سره کول چې د دې اساسي قانون او نورو قوانیننو لنه مخنې د حکنومت لنه وظیفنو څخنه‬ ‫ګڼل شوي دي‪.‬هغه موارد چنې د بحننث او نننتیجه ګیننرۍ لپنناره چمتننو شننوي وي‪ ،‬مطننرح‬ ‫کیږي او هر وزیر چې غوښتي وي په اړه یې خپل نظر وړاندې کولی شي‪ .

‬ښځې د دولننت پننه اداري کننارونو کنې وننډه اخلنني‪ .‬ښځې د ولیتي شورا ګانو ‪ ۱۲۴‬څوکیو ته وټاکل شوې‪ .‬د دغه قانون په ‪ ۸۳‬ماده کې تذکر ورک نړل شننوی ده‬ ‫چې‪» :‬د انتخاباتو په قانون کې باید داسې تدبیرونه ونیول شي چې انتخاباتي نظام د افغانسننتان د ټونلننون خلکننو لپناره‬ ‫عمومي او عادلنه استازیتوب تأمین کړي او د نفوسو په تناسب دې له هر ولیت څخه په اوسط ډول لږ تر لننږه دوه‬ ‫ښځینه وکیلې په ولسي جرګه کې غړیتوب تر لسه کړي«‬ ‫وزارتونه او ادار ې‬ ‫د ښځو چارو وزارت‬ ‫د کار‪ ،‬ټونلنیزون چارو‪،‬‬ ‫شهیدانو او معلولینو وزارت‬ ‫د معارف وزارت‬ ‫د اداري اصلحاتو او ملکي‬ ‫خدمتونو خپلواک کمیسیون‬ ‫د عامې روغتیا وزارت‬ ‫بانکونه‬ ‫ښځ ې‬ ‫شمیر سلنه‬ ‫‪67‬‬ ‫‪415‬‬ ‫نارینه‬ ‫شمیر سلنه‬ ‫‪33‬‬ ‫‪200‬‬ ‫‪44‬‬ ‫‪3118‬‬ ‫‪3786‬‬ ‫‪1‬‬ ‫‪56‬‬ ‫‪25‬‬ ‫‪2499‬‬ ‫‪11526‬‬ ‫‪1‬‬ ‫‪75‬‬ ‫‪57‬‬ ‫‪2084‬‬ ‫‪420‬‬ ‫‪23‬‬ ‫‪22‬‬ ‫‪21‬‬ ‫‪187‬‬ ‫‪7278‬‬ ‫‪1536‬‬ ‫‪77‬‬ ‫‪78‬‬ ‫‪79‬‬ .‬‬ ‫د ښځو چارو د وزارت جوړیدل او د افغانستان د اسلمي جمهوري دولننت پنه کنابینه کنې د ښځو لپناره د څوکینو‬ ‫ځټټټټو چارو وزارت )د افغانستان د ښځو لپنناره ملنني کنناري‬ ‫څټټټټټخه بلل کیږي‪ .‬د‬ ‫دایکندي ښارواله یوه ښځه ده‪ .‬د ملي شننورا ‪۲۷‬‬ ‫فیصده څوکۍ د ښځو په واک کې دي‪.‬په ولیتونو کې د وزارتونو د دویمګړو واحنندونو مسننؤولن د خپلننو کننارونو پننه اړه والنني او خپلننو اړوننندو‬ ‫وزارتونو ته رپوټ ورکوي‪.‬‬ ‫د افغانستان اساسي قانون په یوه بې سابقه اقدام کې په ملي شورا کې د ښځو د ګډون لپناره د ښځو لپناره مثبنت‬ ‫تبعیض قایل شوی ده تر څو چې هغوی ل زیاتې تشویق کړي‪ .‬ښځې د‬ ‫جمهوري ریاست ټانکنو‪،‬ن پارلماني ټانکنون او د ولیتي شورا ګانو په ټانکنون کې ځانونه کاندیدوي‪ .‬‬ ‫ښځې په ځینو وزارتونو کې لکه د شهیدانو‪ ،‬معلولینو‪ ،‬کار او ټولنیزو چارو وزارت او د عننامې روغتیننا وزارت‬ ‫کې د وزیرې او د وزیر د مرستیالې په توګه کار کوي‪ .‬په اضننطراري‬ ‫لویه جرګه کې ‪ ۱۲‬فیصده او د اساسنني قننانون پننه لننویه جر ګه کنې ‪ ۲۰‬فیصننده ښځو ګډون درلننود‪ .‬‬ ‫دریم مبحث – د افغانستان په حکومت ک ې د ښځو ون ډه اخیستل له ‪ ۲۰۰۲‬کال څخه‬ ‫له ‪ ۱۳۸۱‬کال څخه را پدیخوا د ښځو د ونډې د ارتقا لپاره مهم ګامونه پورته شوي دي‪.‬د ښ‬ ‫ځټټټټټټټټانګړي کیدل یو له دغو ګامونو‬ ‫پلن ‪ (۱۳۹۷ – ۱۳۸۷‬چمتو کړی ده چې په بشپړ تحقق سره به یې ښځې د پوهاوي‪ ،‬ګډون او اقتصننادي ځواک‬ ‫لوړو مدارجو ته ورسیږي او په سیاست او ټولنه کې به یې حضور ل پسې غښتلی شي‪.‬د رای ورکولننو‬ ‫د نوم لیکونکو ‪ ۴۰‬فیصده ښځې وې‪ .‫رئیس لخوا رهبري کیږي لکه د احصائیې عمومي ریاست‪ ،‬له پیښو سره د مقابلې عمومي ریاست‪ ،‬د جینودیزۍ او‬ ‫کارتوګرافۍ عمومي ریاست او نور‪ .‬همدارنګه خپلواک کمیسیونونه لکننه د بشننري حقونننو خپلننواک کمیسننیون‪ ،‬د‬ ‫ټټټانکنون خپلننواک کمیسننیون او د اداري اصننلحاتو او ملکنني خنندمتونو خپلننواک کمیسننیون هننم د خپلواکننو بودجننوي‬ ‫واحدونو په توګه بیل فعالیتونه لري‪.‬همدا اوس ینوه ښځینه والني پنه بامینان کنې مقنرره ده‪ .‬د افغانستان د دولت کم تر کمه دوه سننفیران ښځې دي‪ .‬‬ ‫د هر ولیت په راس کې والي قرار لننري چنې د سننیمه ایننزو ار ګانونو د خپلننواکې ادارې لخننوا ورتننه لر ښوونه‬ ‫کیږي‪ .۹‬‬ ‫فیصده کارکوونکي ښځې دي‪ .‬د بن په کنفرانس کې له ‪ ۶۰‬ګډون کوونکو څخه ‪ ۶‬یې ښځې وې‪ .‬د دولننت ‪۱۷.‬ښځینه اسننتاذانې د لننوړو‬ ‫زده کړو په مؤسسو کې په تدریس بوختې دي‪ .

‫له ارتشاء او اداري فساد سره‬ ‫د مبارزي اداره‬ ‫د مخابراتو وزارت‬ ‫د لوړو زده کړو وزارت‬ ‫د ښاري پراختیا وزارت‬ ‫د لوی څارنوالۍ اداره‬ ‫د سرې میاشتې ټونلنهن‬ ‫د اقتصاد وزارت‬ ‫د اطلعاتو او فرهنګ او‬ ‫ځوانانو وزارت‬ ‫د احصائیې مرکزي اداره‬ ‫د علومو اکاډمي‬ ‫د کانونو وزارت‬ ‫د دفاع وزارت‬ ‫د تجارت ا و صنایعو وزارت‬ ‫د جیودیزۍ ا و کارتو گرافۍ‬ ‫ریاست‬ ‫د کډوالو د را ستنیدو وزارت‬ ‫د ترانسپورت او ملکي چلند‬ ‫وزارت‬ ‫د کلیو د بیارغاونې او پراختیا‬ ‫وزارت‬ ‫د کابل ښاروالې‬ ‫د کنترول او تفتیش اداره‬ ‫د چاپیریال د ساتنې ملي اداره‬ ‫ستره محکمه‬ ‫د مالیې وزارت‬ ‫له پیښو سره د مبارزې د‬ ‫آماده ګۍ ریاست‬ ‫د وزیرانو د شورا سکرتریت‬ ‫د اوبو او انرژۍ وزارت‬ ‫د عدلیې وزارت‬ ‫د سرحدونو د چارو وزارت‬ ‫ادارۀ امور‬ ‫د المپیک ملي ریاست‬ ‫د فواید عامه وزارت‬ ‫د بهرنیو چارو وزارت‬ ‫د ټانکنون خپلواک کمیسیون‬ ‫د ارشاد‪ ،‬حج او اوقافو‬ ‫وزارت‬ ‫د کرنې او اوبو لګولو‬ ‫وزارت‬ ‫له نشه یي توکو سره د‬ ‫مبارزې وزارت‬ ‫د کورنیو چارو وزارت‬ ‫‪16‬‬ ‫‪291‬‬ ‫‪565‬‬ ‫‪121‬‬ ‫‪460‬‬ ‫‪119‬‬ ‫‪71‬‬ ‫‪309‬‬ ‫‪21‬‬ ‫‪19‬‬ ‫‪19‬‬ ‫‪18‬‬ ‫‪18‬‬ ‫‪16‬‬ ‫‪15‬‬ ‫‪14‬‬ ‫‪62‬‬ ‫‪1206‬‬ ‫‪2467‬‬ ‫‪538‬‬ ‫‪2120‬‬ ‫‪604‬‬ ‫‪411‬‬ ‫‪1862‬‬ ‫‪73‬‬ ‫‪81‬‬ ‫‪81‬‬ ‫‪82‬‬ ‫‪82‬‬ ‫‪84‬‬ ‫‪85‬‬ ‫‪86‬‬ ‫‪78‬‬ ‫‪39‬‬ ‫‪251‬‬ ‫‪46‬‬ ‫‪264‬‬ ‫‪48‬‬ ‫‪14‬‬ ‫‪13‬‬ ‫‪12‬‬ ‫‪12‬‬ ‫‪11‬‬ ‫‪10‬‬ ‫‪471‬‬ ‫‪266‬‬ ‫‪1901‬‬ ‫‪352‬‬ ‫‪2053‬‬ ‫‪449‬‬ ‫‪86‬‬ ‫‪87‬‬ ‫‪88‬‬ ‫‪88‬‬ ‫‪89‬‬ ‫‪90‬‬ ‫‪63‬‬ ‫‪288‬‬ ‫‪10‬‬ ‫‪9‬‬ ‫‪594‬‬ ‫‪2830‬‬ ‫‪90‬‬ ‫‪91‬‬ ‫‪123‬‬ ‫‪9‬‬ ‫‪1211‬‬ ‫‪91‬‬ ‫‪118‬‬ ‫‪18‬‬ ‫‪15‬‬ ‫‪226‬‬ ‫‪210‬‬ ‫‪8‬‬ ‫‪9‬‬ ‫‪8‬‬ ‫‪8‬‬ ‫‪7‬‬ ‫‪7‬‬ ‫‪7‬‬ ‫‪1178‬‬ ‫‪205‬‬ ‫‪174‬‬ ‫‪2814‬‬ ‫‪2764‬‬ ‫‪107‬‬ ‫‪91‬‬ ‫‪92‬‬ ‫‪92‬‬ ‫‪93‬‬ ‫‪93‬‬ ‫‪93‬‬ ‫‪27‬‬ ‫‪262‬‬ ‫‪89‬‬ ‫‪45‬‬ ‫‪21‬‬ ‫‪11‬‬ ‫‪53‬‬ ‫‪38‬‬ ‫‪8‬‬ ‫‪50‬‬ ‫‪7‬‬ ‫‪7‬‬ ‫‪6‬‬ ‫‪6‬‬ ‫‪6‬‬ ‫‪6‬‬ ‫‪5‬‬ ‫‪5‬‬ ‫‪5‬‬ ‫‪4‬‬ ‫‪367‬‬ ‫‪3506‬‬ ‫‪1281‬‬ ‫‪652‬‬ ‫‪312‬‬ ‫‪169‬‬ ‫‪916‬‬ ‫‪774‬‬ ‫‪142‬‬ ‫‪1310‬‬ ‫‪93‬‬ ‫‪93‬‬ ‫‪94‬‬ ‫‪94‬‬ ‫‪94‬‬ ‫‪94‬‬ ‫‪95‬‬ ‫‪95‬‬ ‫‪95‬‬ ‫‪96‬‬ ‫‪164‬‬ ‫‪4‬‬ ‫‪4473‬‬ ‫‪96‬‬ ‫‪7‬‬ ‫‪3‬‬ ‫‪208‬‬ ‫‪97‬‬ ‫‪19‬‬ ‫‪2‬‬ ‫‪1238‬‬ ‫‪98‬‬ .

‬دا کار باالتبع په ټولنه کې هم اغیزه کوي؛‬ ‫په تخصصي او مسلکي زده کړو کې د کمې برخې د درلودو له امله هغوي ته په کورنیو او‬ ‫‬‫ټولنیزو پلن جوړولو کې ونډه نه ورکول؛‬ .‬ځکه نو هغه ښځې او نجونې چې له مختلفو ښوونیزو چارو سره علقه لري کننولی شني‬ ‫دغو مراجعو ته په ورتګ سره د خپل نظر وړ خدمتونه ترلسه کړي‪ .‬دا چې ښځې تولید او مزد نه لري‬ ‫‬‫نو د شخصیت د ابرازولو صلحیت هم ورځني سلبیږي‪ .‬د مثال په توګه‪:‬‬ ‫»د افغانو ښځو شبکه«‪» ،‬د افغانستان د ښځو سراسري اتحادیه«‪» ،‬د افغانستان د ښځو شورا«‪» ،‬د افغانو ښځو‬ ‫ښوونیز او خدماتي سازمان« او زیات شنمیر ننور سنازمانونه او اتحنادیې چنې پنه ټښولنه کنې د ښښځو د وننډې د‬ ‫زیاتیدو‪ ،‬او د ښځو د ظرفیتونو‪ ،‬پوهې‪ ،‬مهارتونو او حقوقي پوهې د لوړولو لپاره پننه کابننل او ځینننو ولیتونننو کنې‬ ‫کار کوي‪.‬‬ ‫د دولت په جو ړښت ک ې د ښځو د ګډون په و ړاند ې پراته خن ډونه‬ ‫حقوقي ستونز ې‬ ‫د ښځو د بشري حقوقو تر پښو لندې کیدل؛ په سلو کې له پنځه اویا زیاتې ښځې له شپاړس‬ ‫‬‫کلنې مخکې واده ته اړ ایستل کیږي؛‬ ‫د قومي شخړو د حل او فصل کولو لپاره ښځې په )بد( ورکول کیږي‪ .‬په دغو سازمانونو‪ ،‬اتحننادیو او منندني ټونلنننون‬ ‫کې په ګډون سره او په یوې یا بلې زمینه کې د پوهاوي په ترلسه کولو سره د ودې پړاوونه طی کیږي او ښځې‬ ‫او نجونې په ملي او ټولنیز ژوند کې د فعال ګډون استحقاق تر لسه کوي‪.‬او یا هم د اقتصادي‬ ‫‬‫ګټو د خوندي کولو لپاره د هغو د میل خلف نکاح ته مجبوریږي؛‬ ‫ځیني وختونه پر ملکیت او میراث باندې د ښځو له حقوقو څخه څرنګه چې په اسلمي فقه او‬ ‫‬‫مدني قانون کې ذکر شوي دي‪ ،‬انکار کیږي؛‬ ‫په ځینو ودونو کې د ښځې مهر خپله ښځې ته نه ورکول کیږي بلکې د ښځې کورنۍ ته‬ ‫‬‫ورکول کیږي؛‬ ‫ښځې او نجونې د میړه یا خپلوانو په ادعا له کور څخه د تیښتې په تور باندې بندي کیږي‪.‬‬ ‫د ښځو په چارو کې د پام وړ شمیر سازمانونو‪ ،‬اتحادیو او مندني ټولننو د شنتون پنه اړه دغنه مثنالونه ښیي چنې‬ ‫خلک او نړیواله ټولنه د ښځو د ظرفیت لوړیدو او په ټولنیزو‪ ،‬اقتصادي او سیاسي چارو ک نې د هغننو د حضننور‬ ‫زیاتیدو ته ډیر لیوال دي‪ .‫‪4849‬‬ ‫‪6‬‬ ‫مجموعه‬ ‫‪22‬‬ ‫‪16894‬‬ ‫‪8‬‬ ‫‪78‬‬ ‫د اساسي قانون له ‪ ۸۴‬مادې سره سم جمهور رئیس د مشرانو جرګې د انتصنابي غنړو لنه ثلنث څخنه پنه سنلو کنې‬ ‫پنځوس تنه یې له ښځو څخه ټانکي‪.‬ن‬ ‫د ښځو چننارو د وزارت او اختصاصنني کمیسننیونونو سننربیره‪ ۷۴ ،‬اتحننادیې‪ ،‬نننا دولننتي سننازمانونه او د ښځو‬ ‫شوراګانې د مدني ټولنې په چوکاټ کې په کابل او ولیتونو کې په مشوره ورکولو‪ ،‬د ظرفیننت لوړولنو‪ ،‬حرفنوي‬ ‫زده کړو او عمومي تعلیماتو بوختې دي‪ .‬‬ ‫‪-‬‬ ‫اقتصادي – ټولنیز ې ستونز ې‬ ‫داسې تصور چې ښځې د کورنیو دوهمه درجه غړي دي‪ .

‬‬ ‫‪-‬‬ .‬‬ ‫د ښځو په و ړاند ې تاوتریخوالی‬ ‫کورنی تاوتریخوالی‪ ،‬چاپیریالیز تاوتریخوالی‪ ،‬ټولنیز تاوتریخوالی‪ ،‬جنسي او جنسیتي تاوتریخوالی هر یو یې‬ ‫خپلې بیلګې لري‪ .‬کورنیو ته د نږدو او د‬ ‫‬‫کورنیو د ډاډ وړ مؤسسو نشتوالی چې د نجونو تحصیل شونی کړي؛‬ ‫تولیدي سرچینو ته محدود لس رسی او په مزد کې تبعیض لکه په رسمي او غیر رسمي ادارو‬ ‫‬‫کې له اضافه کارۍ نه محرومیت‪.‫د زیږونونو لوړه کچه او د ماشومانو په پالنه او کورنیو چارو کې له حده زیات مصروفیت؛‬ ‫‬‫د دې عقیدې رواج چې نجونی باید لوړو زده کړو ته دوام ورنکړي‪ .‬د دې تاوتریخوالي بیلګې په لندې ډول دي‪:‬‬ ‫د پلرونو لخوا په ناز ورکولو کې او د زده کړې‪ ،‬لوبې او مصروفیت د امکاناتو په برابرولو کې‬ ‫‬‫زامنو ته د لورګانو او ښځو په پرتله امتیاز ورکول او په پایله کې د نجونو په وړاندې تاوتریخوالی د‬ ‫هغو له خوا؛‬ ‫په کورنۍ کې نارینه سالري او د نارینه سالرۍ او پلر سالرۍ فرهنګ ته ترجیح ورکول او‬ ‫‬‫په نجونو او ښځو د دغه فرهنګ تحمیلول؛‬ ‫په کورنۍ‪ ،‬کرونده‪ ،‬بڼ او کارخانه کې له تولیدي وسایلو څخه د ښځو لیرې ساتل‪ .‬دا ددې لمل ګرځي چې د زده کړې زیات‬ ‫فرصتونه د نجونو له لسه لړ شي؛‬ ‫په کورنۍ‪ ،‬چاپیریال او ټولنه کې د ښځو او نارینه ؤ تر منځ نا برابري چې په هر ځای کې د‬ ‫‬‫ښځې د شاته پاتې کیدو لمل ګرځي؛‬ ‫په بدو کې ورکولو او په بدو کې اخیستلو او په جبري ودونو کې له نجونو څخه اقتصادي ناوړه‬ ‫‬‫ګښټه ن اخیستنه او د مال او متاع تر حده پورې د ښځو او نجونو د موقف رانټین ټیندل‪.‬د علم او‬ ‫‬‫پوهې د ترلسه کولو څخه هغوي منع کول او د کور په کارونو کې چې په یوې بڼه د هغو مسؤولیت‬ ‫ګڼل کیږي د ښځو او نجونو ډیر مصروف اوسیدل‪ .‬ن‬ ‫د ښځې پر ژوند باند ې د عرف او عاداتو اغیزه‬ ‫جبري ودونه او په کم عمر کې ودونه چې دواړه یې د نارینه او ښځې په تاوان دي؛‬ ‫‬‫په نوم کول‪ :‬د خپلوانو او کورنیو ماشومان سمدستي له زینږون څخنه وروسنته د یننو بنل پننه نننوم‬ ‫‬‫کیږي او کله چې لوی شي نو باید خواه مخواه یو بل سره واده وکړي؛‬ ‫د "شیر بها"‪" ،‬طویانه"‪" ،‬ولور"‪" ،‬گله" په نوم او پننه نننورو نومونننو د نجلنې د کننورنۍ لخننوا د‬ ‫‬‫زیاتو پیسو اخیستل؛‬ ‫د کونډې جبري نکاح د وفات شوي میړه له ورور یا نږدې خپلوانو سره؛‬ ‫‬‫د غیرت او ننګ په نامه د نجونو او ښځو وژل چې د ناموسي وژنو په نوم شهرت لري؛‬ ‫‬‫ښځو ته د نجلۍ د زیږولو له امله سپکې سپورې ویل؛‬ ‫‬‫د څو ښځو نکاح کول پرته له دې چې په دې اړه د شریعت حکم پنه نظنر کنې ونینول شني او د‬ ‫‬‫ښځو تر منځ تبعیض؛‬ ‫ښځو او نجونو ته اجازه نه ورکول چې د درملنې لپاره نارینه ډاکتر ته لړې شي؛‬ ‫‬‫د ښځو په طلق او د ښځو او نجونو په ملکیت او میراث کې د اسلمي احکامو نه مراعاتول؛‬ ‫‬‫د عرف او عادتونو په اساس ښځې او نجونې له تعلیم او تحصیل څخه منع کول؛‬ ‫‬‫په کورنۍ‪ ،‬چاپیریال او ټولنه کې د نارینه سالرۍ مطلقه روحیه منځ ته راوړل او په کورنیو‪،‬‬ ‫‬‫چاپیریالیزو او ټولنیزو چارو کې ښځې له مشورې څخه لیرې ساتل؛‬ ‫داسې باور درلودل چې ښځې ناقص العقلې دي‪.‬هر ډول تاوتریخوالی خپل ځانګړي لملونه لري‪ ،‬مګر هغه لمل چې د تاوتریخوالي په ټونلون‬ ‫ډولونو کې شامل دی اقتصادي او فرهنګي لمل دی چې په ښوونې او روزنې باندې د نه پانګونې له امله منځ‬ ‫ته راځي‪ .

‬د کوچنیانو او لویانو په دیني او عصري تعلیم او تربیې باندې پانګونه په دې برخه کې‬ ‫خورا اهمیت لري‪.‫د حل لر ې او و ړاندیزونه‬ ‫په افغانستان کې د ښځو له ستونزو څخه د وتلو تر ټونلون عمده لره د ناخوالو‪ ،‬توپیرونو‪،‬‬ ‫‬‫تبعیضونو او د ښځو په وړاندې د نارواوو په علمي توګه تشخیصول دي‪ .‬موخه داده چې داسې شرایط او امکانات‬ ‫رامنځ ته شي چې په هغې کې کورنۍ ل پسې سوکالې شي او په پایله کې د افغانستان ټونلنهن هوسا‬ ‫ژوند ولري‪ .‬د دغو ټونلون اقداماتو موخه‬ ‫داده چې هم ښځې او هم نارینه د ښځې موقف او حقوق په ښه توګه وپیژني او ورته درناوی وکړي‪.‬‬ ‫ټولنه او دولت باید د ښځو د کار‪ ،‬فعالیت او د کورنیو او هیواد په سوکالۍ کې د هغو د برخې اخیستلو لپاره‬ ‫عملي زمینې برابرې کړي‪.‬‬ ‫ همدارنګه ځیني سازمانونه او د مدني ټولنې نهادونه هم چې پورته یې د ځینو له شمیر او دندو څخه‬‫یادونه وشوه‪ ،‬د ښځو د ونډې د پیاوړي کولو‪ ،‬د هغو لپاره د روزنیزو پروګرامونو د جوړولو‪ ،‬او د هغو له‬ ‫اسلمي او بشري حقونو څخه د خبریدو په برخه کې مهم کارونه تر سره کوي‪ .‬دا پلن لندې درې عمده برخې لري‪:‬‬ ‫ لومړۍ برخه‪ :‬امنیت ‪ -‬موخه یې د ښځو لپاره د امنیت خوندي کول او په خصوصي او عمومي ژوند کې‬‫له ویرې‪ ،‬ګواښ او تاوتریخوالي څخه د هغو خلصون دی څو هغوي خپل ظرفیتونه په آزاده توګه لوړ‬ ‫کړي او د سولې د ټینګښت په پروسه کې ونډه واخلي‪ .۱۳۸۷‬کال ملي کاري‬ ‫‬‫پلن کې ځیني مهم موارد په نښه کړي دي‪ .‬همدارنګه‪ ،‬دا برخه د ښځو د ظرفیت د لوړولو د‬ ‫طرحو په وړاندې کولو سره په امنیتي ادارو او د کورنیو چارو وزارت کې د ښځو د زیات حضور‬ ‫غوښتونکې ده‪.‬‬ ‫د افغانستان د ښځو چارو وزارت‪ ،‬د افغانستان د ښځو لپاره د ‪ ۱۳۹۷ .‬په داسې حال کې چې د قانون حاکمیت په‬ ‫یادو شوو مواردو کې د ښځو او نجونو د حقوقو تأمینوونکی هم دی‪ ،‬په مشخصه توګه په دې برخه کې د‬ ‫قانون له حاکمیت څخه موخه دا ده‪:‬‬ ‫په دې برخه کې کار چې په قوانینو کې تبعیض آمیزه مواد موجود نه وي؛‬ ‫‬‫د ټولنیز جنسیت د انډولتوب د ترویج او عملي کولو لپاره د قوانینو تصویبول لکه د کورنۍ‬ ‫‬‫قانون او د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي د منع قانون؛‬ ‫په عدلي او قضایي برخو او د قانون د تطبیق په ادارو کې د ښځو د ګډون په سلو کې دیرش‬ ‫‬‫زیاتوالی؛‬ ‫د هیواد د ښوونځیو او پوهنتونونو په درسي نصاب کې د بشر د حقوقو په تیره بیا د ښځو او‬ ‫‬‫ماشومانو د حقوقو شاملول؛‬ ‫د مؤقتو کورونو )د امن خونو( او د بې سرپناه ښځو د مراجعې د مرکزونو جوړول؛‬ ‫‬‫وړیا حقوقي مرستو ته د ښځو او نجونو د لس رسي زیاتوالی؛‬ ‫‬‫د ښځو او نجونو په وړاندې د تاوتریخوالي د قضیو د رپوټ ورکولو زیاتوالی؛‬ ‫‪-‬‬ .‬دا باید په ډاګه شي چې د‬ ‫دولت‪ ،‬اتحادیو او مدني ټولنې موخه‪ ،‬چې د ښځو د چارو په برخه کې فعالیت کوي‪ ،‬دا ندی چې‬ ‫ښځې دې ته وهڅوي چې له نارینه ؤ سره مقابله وکړي‪ .‬‬ ‫ دوهمه برخه‪ :‬دولت داري‪ ،‬د قانون حاکمیت او د بشر د حقوقو خوندي کول ‪ -‬موخه یې د حقوقي او قضایي‬‫چوکاټ تجدیدول دي په داسې توګه چې حقوقي برابري او د ښځو او نارینه ؤ تر منځ نه تبعیض د اساسي‬ ‫قانون او نړیوالو کنوانسیونونو پر بنسټ خوندي کړي‪ .‬‬ ‫ دریمه برخه‪ :‬اقتصادي او ټونلنیزهن وده ‪ -‬دا برخه د ښځو لخوا د مسؤولیتونو د سر ته رسولو او د اقتصاد‬‫او ټولنې په برخو کې د حقوقو د کارولو په زمینه کې د ښځو د وړتیاوو د ودې لپاره د دولت ستراتیژي‬ ‫بیانوي‪ .‬‬ ‫د قانون حاکمیت‪:‬‬ ‫ د غوره حکومتوالۍ یوه برخه د قانون حاکمیت دی چې په مجموع کې د قانون ناپییلي تطبیق‪ ،‬او د بې‬‫پرې او د قانون تابع عدلي او قضایي دستګاه درلودو ته متوجه وي‪ .‬د جنسیت انډولتوب‪ ،‬روزنې‪ ،‬د حقوقي پوهې زیاتول‪،‬‬ ‫اطلعاتو ته د ښځو لس رسی‪ ،‬او د تاوتریخوالي کمول له هغو کارونو څخه دي چې په دې برخه کې‬ ‫پیشبیني شوي دي‪.‬دا برخه په ښوونې او روزنې کې د ښځو د شمولیت زیاتوالی او د ښځو لپاره د مناسبو رواني‪،‬‬ ‫ټولنیزو او فزیکي معیارونو له جوړولو څخه د ډاډ تر لسه کول را نغاړي‪.

‬انسان په ځمکه باندې د خدای خلیفه بلل شوی او ملت د اسلمي امت په‬ ‫‪.‫له اسلمي مسایلو او بشري حقونو څخه د خلکو او په تیره بیا د ښځو او نجونو د پوهاوي او‬ ‫‬‫درک زیاتول څو له خپلو اسلمي حقونو څخه په ښه توګه خبرې شي؛‬ ‫له اسلمي حقوقو او بشري حقوقو او په تیره بیا د ښځو او نجونو له حقوقو څخه د عدلي او‬ ‫‬‫قضایي کارکوونکو‪ ،‬مدافع وکیلنو‪ ،‬حقوق پوهانو او د قانون د تطبیق د نورو برخو د پوهې زیاتول؛‬ ‫د ټولنیز جنسیت د انډولتوب د تحلیل بنسنټين کول‪ ،‬او په قانون جوړونې او د عدالت په تطبیق‬ ‫‬‫کې د هغه په اساس پلن جوړول‪.‬تقنیني قوه تر ډیره حده د قوا نینو په وړاندې‬ .‬تز له خپل‬ ‫‪.‬د ملت‪ ،‬ټاټوبي او قدرت درې آرونه د‬ ‫‪.‬له کورنۍ‪،‬‬ ‫طایفې او قبیلې پیل شوی او ل پرمختللیو پړاوونو ته یې وده کړې ده‪.‬چې څلور ډوله یې په لنډه توګه دغه دي‬ ‫اول‪ -‬فطري او طبیعي نظریې‪ :‬په لومړنیو ټولنو کې له طبیعي پیښو ویره د دې‬ ‫سبب شوه چې له پیښو سره د مقابلې لپاره یو ډول اجتماعي جوړښتونه‬ ‫رامنځ ته شي‪ .‬له اسلمي اند سره سم‪،‬‬ ‫مطلق واکمن او قادرمطلق‪ ،‬ال تعالی دی‪ .‬دغه ویش په دولت کې د قواوو د بیلیدا او‬ ‫د دغو رکنونو ترمنځ د انډول د ایجاد په خاطر رامنځ ته شوی دی‪ .‬مخالف یعنې انتی تز او د دغو دواړو له نتیجې یا سنتیز سره توپیر لري‬ ‫دولت د ماهیت په لحاظ‪ :‬دولت په ننني مفهوم د انساني ډلو د تکامل په پایله کې رامنځ ته شوی دی‪ .4‬ل ڼدیزونه‬ ‫‪:‬د دولت د پیدایښت د سرچینې په اړه ګڼې نظریې شته‪ .‬انسان د عقل په مرسته‪ ،‬د‬ ‫‪.‬سیلبونو او دغه راز پخپله د دوی لمانځنه وکړي‬ ‫‪:‬دوهم‪ -‬اسلمي نظریې او د مسلمانو پوهانو اندونه‬ ‫په قرآن کریم‪ ،‬حدیثونو او د پیغمبر په چلند کې د دولت او قدرت مفهوم واضح شوی دی‪ .‬د امتونو تر منځ توپیر دیني عقیده ده‬ ‫دریم‪ -‬اثباتي یا تحقیقي تفکر‪ :‬دولتونه د بشر د عیني او خپلې ارادې پیداوار دي‪ .‬دولتونو د قدرت بنیاد جوړوي‬ ‫د دولت ارکان‬ ‫دولتونه درې رکنونه لري‪ :‬یعنې اجراییه قوه‪ ،‬مقننه قوه‪ ،‬او قضاییه قوه‪ .‬‬ ‫د ښځو د ستونزو په کمولو ک ې د مدني ټولن ې د موسسو ون ډه‬ ‫د ښځو پوهه او د هغو د ټولنیز – سیاسي مشارکت کچه لوړوي؛‬ ‫‬‫د ښځو او نارینه ؤ حقوقي انډولتوب پیاوړی کوي؛‬ ‫‬‫د تبعیض او امتیاز په له منځه وړلو او د تاوتریخوالي په رفع کولو کې هڅه او هاند کوي؛‬ ‫‬‫له ښځو او نجونو سره مرسته کوي څو د اقتصاد او فرهنګ د پیاوړتیا او د ټونلنیزن مشارکت‬ ‫‬‫لپاره خپل مهارتونه لوړ کړي؛‬ ‫د غوره او د ښځو او نجونو په ګټه قوانینو په ترتیب او تصویبولو کې مرسته کوي؛‬ ‫‬‫د ماشومانو په روزلو‪ ،‬روغتیا‪ ،‬د کار زده کړې او په کور‪ ،‬چاپیریال او ټولنه کې د ښه‬ ‫‬‫مشارکت لپاره د ښځو پوهه او مهارتونه لوړوي؛‬ ‫د ښځو د اتفاق او یووالي لمل ګرځي او له نړیوالې ټونلن ې او د نړۍ له نورو ښځو سره د‬ ‫‬‫هغو اړیکې ټینګوي او دغو اړیکو ته پیاوړتیا ور په برخه کوي‪.‬خپل چاپیریال واقعیتونه درک کوي او قواعد‪ ،‬نظامونه او موسسې رامنځ ته کوي‬ ‫څلورم‪ -‬مارکسیستي تفکر‪ :‬د یوه اجتماعي موجود واقعیت او د هغه د یوه کامل متضاد واقعیت تر منځ ټکنر‪،‬ن‬ ‫د تحول او اجتماعي کیدون سبب ګرځي‪ .‬‬ ‫‪.‬مفهوم کاریدلی دی‪ .‬یعنې د تز او انتي تیز د ټکر په نتیجه کې سنتیز زیږي‪ .‬د قدرت خاوندانو خلک وهڅول چې د طبیعت‪ ،‬سیندونو‪،‬‬ ‫‪.

‬قضاییه قوه د ټولنې د غړیو حقوقي اختلفونه اواروي او اجراییه قوه د هیواد په داخل‬ ‫‪.‬او خارج کې د اجراییه پروګرامونو او قوانینو د عملي کولو دنده په غاړه لري‬ .‫کولو او تصویبولو بوخته ده‪.

‬په دې برخنه کنې لنه اسنلم څخنه‬ ‫مخکې قضاء او له اسلم څخه وروسته قضاء ته یو ځغلنده نظر اچول کینږي‬ ‫او د قضایي جوړښتونو د پراختیا او په هغو کې د ښځو د ونډې په هکله تر‬ ‫کومه ځایه چې معلومات په لس کې دي‪ ،‬یادونه کیږي‪.‬د دغې برخ نې‬ ‫په موضوع ګانو باننندې پوهینندل د ښځو د حقونننو لنه فعننالنو سننره مرسننته‬ ‫کوي څو ښځې پننرې سننمبالې کنړي او د اړتیننا پننه صننورت کنې‪ ،‬ښځې د‬ ‫ستونزو د هوارولو مراجعو ته سوق کړي‪ .‫پنځم څپرکی‬ ‫په قضائیه قوه ک ې د ښځو ون ډه‬ ‫هدف‬ ‫په افغانستان کې د ښځو حقوقي مسألې خورا مهمې‪ ،‬پیچلې او زینناتې دي‪ .‬د قضنایي‬ ‫سیستم په تشکیلتي او قانوني چوکاټونو‪ ،‬د هریوه پننه کننارونې او د قضننایي‬ ‫کارکوونکو په حیث د ښځو په ونډې پوهیدل له ښځو سره مرسته کوي څو‬ ‫هغو ته په مراجعې سره خپلې کورنۍ ستونزې هوارې کړي‪ .‬‬ .‬د‬ ‫ښځو له حقوقي ستونزو او د هیواد د قضایي سیستم په چوکاټ کنې د هغننوله‬ ‫حل لرو خبریدل د دغه بحث له موخو څخنه ینوه منوخه جنوړوي‪ .

‬هغو به قاضنني تننه "داذور"‬ ‫ل له روحاني کورنیو څخه به وو‪.‬‬ ‫په ټولیزه توګه حق او عدالت په صحیح او واقعي معنا سره د اسلم نه مخکنې عربسنتان پنه قنبیله یني ژونند کنې‬ ‫شتون نه درلود‪ .‬د دغه دین رهبر مزدک بامدادن نومیده‪ .‬د ساسانیانو په عصر کې اداري او قضننایي‬ ‫منصبونه هغو خاندانونو ته ځانګړي وو چې په موروثي توګه یې هغه تصاحب کول‪ .‬دا چنې قضنایي او عندلي‬ ‫سیستم په نني تعریف سره موجود نه وو ننو ناچناره هغنوی بنه د قنبیلو او کورنینو معنززو او عقنل منندو کسنانو تنه‬ ‫مراجعه کوله‪ .‬په دې هکله به ینې لنه اصنحابو او ینارانو سنره مشننوره کننوله‪.‬دغو کسانو به د خپلې نسبي پوهې او تجربې له مخې دعوا ګانې او منازعې حل او فصل کولې‪.‬م ګر د لنومړي ځل لپناره حضنرت علني )رض( د یمننن د‬ ‫قاضي په توګه مقرر شو او وروسته معاذ بن جبل )رض( د قضاء په دندې وګومارل شو‪.‫‪ -1‬قضاء له اسلم څخه مخک ې‬ ‫د ژوند په لومړیو پړاوونو کې‪ ،‬خلکو د منارعو )شنخړو( فیصنله کیندو تنه اړتینا درلنوده‪ .‬دا خلنک پننه عیننن حنال کنې چنې د خپلنو قننبیلو د مسنایلو‬ ‫تنظیموونکي وو‪ ،‬له نورو قبیلو سره د مناسباتو د تامین او تنظیم چارې یې هم په غاړه درلودې‪.‬‬ ‫او قاضي القضات ته "شهر داذور" یا "داذوران" ویل چې معمو ْ‬ ‫‪ 9‬د زردشت دین اړوندو دیني تعلیمونو مجموعه د مزده یسنا په نوم یادیږي‪ .‬پنه‬ ‫لومړي سر کې حضرت محمد )ص( قضایي چارې شخصْا په غاړه واخیستې‪ .‬‬ ‫د قبیلې د غړو تر منځ د اختلفاتو او مخاصماتو د رسیده ګۍ او حل او فصل واکمنه مرجع بننه پننه ډیننري مننواردو‬ ‫کې د قبیلې شیخ وو چې د عرف او عاداتو او د قبیلې د ارثي سنتونو پر بنسټ به یې دې وظیفې ته اقدام کاوه‪.‬‬ ‫حضرت علي )رض( چې له کوچنیتوب څخه یې له قضایي چارو سره بلدتیا درلوده‪ ،‬حکمونه او فتواګانې به یې د‬ ‫خلکو د منلو وړ ګرځیدې‪.‬‬ ‫کله چې حضرت ابوبکر )رض( خلفت ته ورسید‪ ،‬حضرت عمر )رض( یې د مدینې ښار د قاضي په حیث مقرر‬ ‫کړ‪ .‬‬ ‫‪ .‬ځکه چې‪ ،‬حق د قبیلې په عرف او اصطلح کې هغه څه وو چې د قبیلې ګټې تضننمین ک نړي‪ .‬ځیني وختونه به یې اصحابو کرامننو‬ ‫ته د قضایي مسایلو د رسیده ګۍ مسنؤولیت ورکناوه‪ .‬‬ .‬‬ ‫‪ -3‬قضاء په افغانستان ک ې او په هغه ک ې د ښځو ون ډه‬ ‫قضاء په افغانستان کې له اسلم نه دمخه روښانه نده خو د خراسان په زردشتي ټولنننو او د هیننواد پننه لوینندیځو او‬ ‫سهیلي برخو کې‪ ،‬داوري او قضاء د مزده یسنا‪ 9‬د سنتونو له مخې کیده‪ .‬نیک فکر‪ ،‬نیکه وینا‬ ‫او نیک کردار د دغه دین له مهمو تعالیمو څخه شمیر کیږي‪.2‬قضاء د اسلم په لوم ړیو ک ې‬ ‫د اسلم مقدس دین ته د خلکو په مشرفیدو سره‪ ،‬جامع احکام او قوانین لنه قنرآن او سنننت څخنه مننځ تننه راغلنل‪ .‬دریم خلیفننه حضنرت عثمنان )رض( بنه قضننیې پخپلنه حنل او‬ ‫فصل کولې او یا به قضایي مجلسونو کې حاضریده‪ .‬د حضرت عمر )رض( د خلفت په دوره کې د اسلمي هیوادونو له پراخیدو سره قضا لننه حکننومت څخننه جل‬ ‫شوه او له والي نه پرته نورو کسانو ته وسپارل شوه‪ .‬د‬ ‫قبیلې رئیسان‪ ،‬شیخ یا قاضي‪ ،‬مؤظف وو چې په مخاصماتو او دعواګانو کې د خپلنې قننبیلې پلننوي وکنړي‪ ،‬آن کننه‬ ‫حق به د بلې قبیلې په لوري هم وو‪.‬‬ ‫عربانو د جاهلیت په دوره کې په همدې طریقه عمل کاوه‪ .

‬د هغننو جرمونننو پننه اړه چنې ثننابت وو‪ ،‬د سننیمې د‬ ‫سپین ږیرو لخوا به فیصله کیده او هغه دوسیې چې جرم به پکښې ثابت نه وو قاضیانو ته ارجاع کیدې‪.‬‬ ‫د قضایي سیستم تاریخي سیر او په بیلبیلو دورو کې د هغه تکامل په لندې توګه دی‪:‬‬ ‫ د سلطان محمود په دوران کې )‪ ۴۲۱ – ۳۸۷‬هن ق‪ ،‬د ‪ ۹۹۷ – ۱۰۳۰‬م‪ .‬‬ ‫ د احمدشاه بابا د سلطنت په دوران کې د مرکز او ولیتونو قضات د امام د دربار لخوا معرفي او د پاچا لخوا‬‫مقرریدل‪ .‬‬ ‫ میرویس خان هوتکي )‪ ۱۱۵۱ – ۱۱۱۹‬هن ق‪ (.‬‬ ‫قاضیانو به د اسلمي شریعت مطابق عدالت تطبیقنناوه‪ .‬د محکم نې او کو ټوالۍ‬ ‫مهمو احکامو باندې د شاه لخوا صحه ایښودل کیده‪.‬همدارنګه د نوموړي د سلطنت په دوره‬ ‫کې پوځي محکمې هم موجودې وې او مسؤول شخص یې د )قاضي عسکر( په نننوم یادیننده چنې د پننوځي‬ ‫دسپلین د ټینګښت لپاره یې کار کاوه‪.‬عدالت له شرعي محکمې څخه عبارت وو چې د شننرعې لننه‬ ‫مخې دعوا ګانو ته رسیده ګي کیده او د قاضي حکم شرعْا او قانونْا د اجرا وړ وو‪ .‬مطننابق( د عارضننانو‬‫شکایتونه په کره توګه اوریدل او په ټولو ښارونو کنې ینې د "دارالعنندل" تننر نننامه لننندې محکمنې جننوړې‬ ‫کړې‪ .‬په مرکز کې مرافعه محکمه هم موجوده وه‪.‬په دې جومننات‬ ‫کې د سلطان په امر د قضاوت لپاره جل ځای ځانګړی شو او یو شمیر غلمانو ته یې امر وکړ چې قاضنني د‬ ‫قضاوت په وخت کې د خلکو له احتمالي برید او تعرض څخه وساتي‪ .‬تر ‪۱۵۱۴‬م‪ ..‬د پلزمینې قاضي ته به قاضي القضات ویل کیده‪ .‫ په افغانستان کې له اسلم نه وروسته په ‪ ۱۸‬او ‪ ۲۰‬هن ق کلونو کې د سیمې حاکم په عیننن حننال کنې د شننرع‬‫حاکم هم وو‪ .‬د "عروس الفلننک" پننه‬ ‫نوم یو جومات آباد شو‪ .‬قاضي القضنات بننه د عنادي دننندو د ترسنره کولننو‬ ‫برسیره د پولیسو د مامورینو له دندو څخه‪ ،‬چې د نظم او قنانون د سناتنې مسننؤولیت ینې پننه غناړه درلننود‪ ،‬هنم‬ ‫څارنه کوله‪.‬وروسته بیا تر ټولو زبده عالمان اوپوهان د خلیفه یا پاچا لخوا د قاضي په توګه ګومارل کیدل‪.‬‬ ‫ د امیر دوست محمد خان )‪ ۱۸۶۱ – ۱۸۴۲‬م‪ (.‬د شاه محمود په دوره کې دارالمهام د دارالقضات په نوم یاد شو‪ .‬د ‪ ۱۴۸۸ – ۱۵۰۹‬م‪ .‬مطابق( دارالسلطنه قضاوت د یوې‬‫جل دندې په توګه ومانه او مسألې به په یوه پړاو کې پرته له استیناف څخه حل کیدې‪ .‬‬ ‫ سلطان سکندر د سلطان بهلول لودی زوی )‪ ۹۱۵ – ۸۹۴‬هن ق‪ .‬د شاه شننجاع پننه دوره‬ ‫کې په ښارونو کې قضایي چارې د قاضي‪ ،‬د محکمې د امینننو مفتیننانو او داروغننه لخنوا پننر مننخ بیننول کینندې‪.‬‬ ‫ تیموریانو )له ‪ ۷۷۱‬هن ق‪ ،‬څخه تر کابو ‪ ۹۲۰‬هن ق‪ .‬‬ ‫ د تیمور شاه )‪ ۱۲۰۷.‬‬ ‫مجازات به د قاضي لخوا تعیین او د محتسب په واسطه تطبیقیده‪ .‬د ملي زعیم په توګه‪ ،‬د دارالقضاء محکمو په ګډون منظم‬‫اداري تشکیلت جوړ کړل‪ .۱۱۸۶‬هن ق‪ (.‬پورې چې له ‪۱۳۶۹‬م‪ .‬په دوران کې د عدلیې وزارت د )دارالمهام( تر عنوان لندې د خننان‬‫علوم یا قاضي القضات لخوا اداره کیده‪ .‬د دې جومات په څنګ کې یوه مدرسه وه چې یو کتابتون یې هم درلود‪ .‬د امارت په دویمه دوره کې عدالت په دوه برخو کې – یو د‬‫کوټوال لخوا او بل د محکمې لخوا – اجرا کیده‪ .‬د قاضنني حکننم لننه کننوم اعننتراض څخننه‬ ‫پرته عملي کیده‪.‬د عدلیې وزیر د قاضي القضات او هم د خان علننوم او امیننر دارالقضننا‬ ‫په نومونو پیژندل کیده‪ .‬‬ ‫قاضیان د شاه د کورني مل امام په سپارښتنه د پاچا لخوا مقرریدل‪.‬‬ .‬‬ ‫‪ -۲‬شرعي‪ :‬د اسلمي فقه موازین چې د قضایي چارو د استناد د سرچینې په توګه پیژندل کیده‪.‬شاه محمود هوتکي په شرعي چارو کې "دیوان بیگي" مقرر کړ‪.‬سره سمون خننوري(‬‫قضاء په دوه برخو وویشله‪:‬‬ ‫‪ -۱‬یاسا‪ :‬جزایي او عدلي قانون چې د چنګیز له دورانه پاتې وو او پر بنسټ یې عرفي احکام جاري کیدل‪.

‬کې هم دوام وموند‪ .‬‬ ‫په ‪ ۱۲۹۸‬هن ش کال کې په کابل کې نظارت عندلیه تشنکیل شنو او د ‪ ۱۳۰۰‬شمسني کنال لنه وري میاشنتې څخنه د‬ ‫عدلیې جلیله وزارت په نامه منظور شو‪ .‬د ‪ ۱۸۸۰ – ۱۹۰۱‬م‪ .‬مطابق( د شکایتونو او په‬‫صادر شویو احکامو باندې د نه قناعت له امله‪ ،‬امیر‪ ،‬دغو عرایضو ته د رسیده ګۍ په مننوخه پننه کابننل کنې د‬ ‫یوې عالي محکمې د جوړیدو تجویز وکړ‪ .‬م مطابق( په دوره کې د اساسي تشکیلتو په نظام نامه‬‫کې‪ ،‬چې د اساسي نظامنامې د تصویب نه دمخه یو له مهمو تقنیني سندونو څخه وو‪ ،‬د قضاء او عنندلیې اړوننند‬ ‫بحث کولی شو د هغه وخننت د محکمننو د تشننکیلتو او واکونننو د قننانون لننومړنی سننند وبولننو‪ .‬د یننوه عصننري‬ ‫قضایي سیستم د تنظیمولو لپاره یو لړ اغیزمن اقدامونه پیل شول او قضایي سیستم یو څه عصري بڼه ځان تننه‬ ‫غوره کړه‪ .‬ټولننو قاضننیانو او قضننایي‬ ‫دوایرو هغه قانون ته چې د )اساس القضات( پننه نننامه یادیننده پابننندي درلننوده‪ .‬‬ ‫ د امیر عبدالرحمن خان په دوره کې ) ‪ ۱۳۱۹ – ۱۲۹۷‬هن ق‪ .‬د دغنې‬ ‫اصولنامې نهم څپرکی‪ ،‬د محاکمو تر سرلیک لندې له ‪ ۷۸‬تر ‪ ۹۴‬مننادو کنې د قضنناء او قضنناوت پننه مننواردو‬ ‫بحث کوي چې لندې محاکماتي پرنسیبونه رانغاړي‪:‬‬ ‫‪ .‬د افغانستان عدلي محکمې‬ ‫څلور ډوله وې‪ (۱ :‬اصلحیه؛ ‪ (۲‬ابتدائیه محکمه؛ ‪ (۳‬مرافعه محکمه؛ ‪ (۴‬د تمییز محکمه‪.‬‬ ‫ د محمد نادرشاه د سلطنت په دوران کې )‪1312-1308‬هن ش د ‪ 1933-1929‬م‪ .۱‬عدلي محکمې د شرعي دعوا ګانو د مرجع په توګه؛‬ ‫‪ .‬عالي محکمې د احکامو د استیناف د پړاو حیثیت درلود چې ابتدایي‬ ‫فیصلو ته یې د دعوا د خاوندانو د غوښتنې په اساس رسیده ګي او بینناکتنه کننوله‪ .‬د دې مدرسې عالمانو د )ضیاء الحکام( په نوم د فتوا ګانو کتنناب تننألیف‬ ‫کړ‪.‬په عین حال کې د محکمو شننمیر زینات شنو او د نفننوس د تراکنم او د معنناملو د‬ ‫زیاتیدو له امله په هره سیمه کې یو قاضي مقرر شو‪.‬د دغه محفل غړي ‪ ۹‬تنه وو چې د تألیف‪ ،‬تصحیح‪ ،‬ژباړې او څیړنې دننندې‬ ‫یې پر مخ بیولې‪.‬شنناهي مدرسننه جننوړه شننوه چنې‬ ‫پکښې د دیني علومو زده کړه کیده‪ .۳‬د محکمو خپلواکي؛‬ .‬‬ ‫ د امان ال خان )‪ 1307-1298‬هنن ش‪1929-1919 .‬‬‫‪۱۹۱۹‬م‪ ( .‫ امیر شیر علي خان د خپلې پادشاهۍ په دویمننه دوره کنې‪ ،‬د سنید جمنال النندین افغننان )‪ (۱۸۷۹ – ۱۸۳۸‬لنه‬‫اصلحي پروګرام څخه په الهام اخیستو سره‪ ،‬پننه ملکنني او پننوځي ډګرونننو کنې ځیننني ریفورمننونه مننځ تننه‬ ‫راوړل‪ .‬‬ ‫ د امیر عبدالرحمن خان قضایي سیستم د امیر حننبیب الن خننان پننه دوران )‪ ۱۳۳۷ – ۱۳۱۹‬هن ن ق‪– ۱۹۰۱ .‬قضایي چارې عدلیې وزارت ته وسپارل شوې‪ .‬کال کې تصویب شوې د افغانستان دولت د اساسي اصولنامې پر بنسټ ترسننره کیننده‪ .۲‬د دعوا ګانو فیصله د حنفي مذهب په اساس؛‬ ‫‪ .‬‬ ‫د ‪ ۱۳۰۲‬د اساسي نظامنامې پننه شننپږم څپرکنني کنې‪ ،‬د محنناکمو تننر سننرلیک لننندې‪ ،‬د عنندلي محکمننو د فیصننلو او‬ ‫اجراآتو په اړه یو لړ اصول او پرنسیبونه درج شول چې تر ټولو مهم یې د محاکمې علنیت‪ ،‬د دفاع حق‪ ،‬د فیصلې‬ ‫نه معطلول‪ ،‬د محاکمو استقلل او د محاکمې انحصار )له ‪ ۵۰‬تر ‪ ۵۵‬مادو پورې( دي‪.‬د بهرنیو هیوادونو د قضایي سیستمونو له تجربو پننه تیننره بیننا د ترکینې او مصننر هیوادونننو او آن د‬ ‫ایتالیا او فرانسې په شان هیوادونو له تجربو څخه استفاده وشوه‪.‬مطابق(‪ ،‬قضاء او قضاوت‪،‬‬‫په ‪ ۱۳۱۰‬هن ش‪ .‬‬ ‫ حبیب ال خان په اسلمي علومو کې د څیړنو لپاره د )محفل میزان التحقیقات الشننرعیه( تننر نننامه لننندې یننو‬‫علمي مرکز په کابل کې جوړ کړ‪ .‬د عسکري منسوبینو او ملکي اتبنناعو پننه مننځ کنې د جرمونننو د مخنیننوي لپنناره‪ ،‬د )فتنناوای امیننری یننا‬ ‫تشریح الجرایم( تر نامه لندې د قوانینو مجموعه د قاضي عبدالقادر لخوا چې پننه قاضنني قنادر مشننهور وو‪ ،‬لننه‬ ‫معتبرو فقهی کتابونو څخه په استفادې سره په )‪ (۴۱‬بابونو کې برابره او تنظیم شوه‪.

‬‬ ‫د ‪ ۱۳۴۳‬هن ش‪ .‬کال د لنړم پنه یولسنمه د افغانسنتان د‬ ‫اسلمي انتقالي دولت د رئیس فرمان د عدلي او قضایي اصلحاتو د کمیسننیون د جوړینندو او د هغننه د دننندو پننه‬ ‫اړه صادر شو‪ .‬‬ ‫‪ -5‬اساسي قانون او د محکمو د تشکیلتو او واک قانون‬ ‫د افغانستان په قضاء ک ې د ښځو د ون ډ ې په هکله د اساسي قانون د ا ړوندو مادو څی ړنه‬ .‬کال د چنګاښ میاشت کې چې د ‪ ۱۹۸۰‬م‪ .‬کال اساسي قننانون د قضناء خپلننواکي پیشننبیني کنړه‪ .‬کال اصول نامه نافذه وه‪ .‬سر بیره پر هغې‪ ،‬د قضایي چارو د سننمون‬ ‫لپاره یو لړ اصولنامې نافذې او نوې محکمې لکه د سوداګري محکمې او د ملکي مامورینو محکم نې را من نځ‬ ‫ته شوې‪.‬‬ ‫د ‪ ۱۳۵۵‬هن ش‪ .‬‬ ‫ د محمد داود ) ‪ 1357-1352‬هن ش‪ .‬‬ ‫ د محمد ظاهر شاه په سلطنت کې ) ‪1352-1312‬هن ش‪ .‬د ‪ 1978 -1973‬مطابق( د جمهوریت په دوره کې د ‪ ۱۳۴۳‬هن ش کال‬‫اساسي قانون ملغی اعلن شو او دولتي چارو د جمهوریت د فرمانونو په واسطه سروسامان مونده‪.‬د وسننله‬ ‫والو قواوو محکمه او د کورني او بهرني امنیت پر ضد د جرمونننو محکمننه د سننترې محکمنې پننه تشننکیل کنې‬ ‫شاملې شوې‪.‬‬ ‫ بالخره‪ ،‬د ‪ ۱۳۵۹‬هن ش‪ .‬مه ماده بیننانوي چنې )قضننائیه‬ ‫قوه د دولت یو رکن ده او له سترې محکمې او نورو محکمننو څخننه جنوړه ده چنې شننمیر ینې د قننانون پننه‬ ‫واسطه ټاکل کیږي(‪.۴‬د عدلیه محکمو علنیت؛‬ ‫‪ .‬کنال اساسني‬‫قانون یو ځل بیا نافذ شو او ستره محکمه بیرته احیا شوه‪ .‬د دغه فرمان د دریمې مادې پر بنسټ‪ :‬عنندلي او قضننایي کمیسننیون د سننترې محکم نې‪ ،‬عنندلیې‬ ‫وزارت او نورو اړونندو ار ګانونو پنه ننږدۍ مشنورې او همکنارۍ سنره‪ ،‬د قنانوني اصنلحاتو ینو جنامع او‬ ‫هراړخیز پروګرام جوړوي؛ د عدلي او قضنایي نظنام اړونند د تطنبیق وړ قوانیننو پنه خپرولنو او تکنثیر لس‬ ‫پورې کوي؛ صلحیت لري چې د اړونندو قوانیننو هنر ډول تبندیلت او اصنلحات پیشننهاد او د نوینو قوانیننو‬ ‫مسوده واکمنو مقاماتو ته وړاندې کړي‪ ،‬څو په دې وسیله په افغانستان کې مناسب قضایي او عدلي نظام رامنځ‬ ‫ته شي‪.‬د قضاء عمننومي اداري آمریننت مننځ تننه راغنی او د قضنناء عننالي شننورا د‬ ‫عدلیې وزارت په چوکاټ کې په کار پیل وکړ‪ .‬کال اساسي قانون قضائیه قوه د دولت یو رکن وګڼله‪۹۶ .‬‬ ‫همدارنګه د کوچنیانو د اختصاصي محکمې لپاره د کوچنیانو د تأدیبي محکمې د اړوندو مقرراتو ضمیمه‬ ‫هم طرح او تصویب شوه‪ .‬د ‪ ۱۳۶۶‬کال د لیندۍ د ‪۹‬مې چې د ‪ ۱۹۸۷‬د نوامبر له ‪۳۰‬مې سره سننمون خننوري د‬ ‫اساسي قانون په تصویبیدو سره‪ ،‬د لومړي ځل لپاره په هیواد کې واحد قضایي سیستم را مننځ تننه شننو‪ .‬‬ ‫د ‪ ۱۳۵۶/۵/۴‬نیټې دریمه ګڼه فرمان قضایي چننارو او قضنناوت تننه ځانګړی شننوی وو او د محکمننو‬ ‫تشکیل او واک یې مشخصاوه‪ .‬فامیلي اختصاصي محکمه هم جوړه شوه‪.‫‪ .‬د قننانون د ‪۹۷‬منې مننادې پننه اسناس‪،‬‬ ‫قضائیه قوه د دولت یک خپلواک رکن وو او خپلې دندې یې د تقنینیه قوې او اجرائیننه قننوې تننر څننګ تنر‬ ‫سره کولې‪ .‬‬ ‫ د افغانستان د اسلمي مؤقت دولت او انتقالي دولت پننه رامننځ تننه کینندو سنره‪ ،‬د ‪ ۱۳۴۳‬هنن ش‪ .‬د ‪1973-1933‬م‪ .۵‬د مشروع وسیلو کارول ) د دفاع حق (‪.‬کننال د‬‫اساسي قانون نه مخکې‪ ،‬د ‪ ۱۳۱۰‬هن ش‪ .‬کننال لننه جننون – جننولی سننره سننمون‬‫خوري‪ ،‬د خلق د دیموکراتیک حزب د حاکمیت پننر مهننال‪ ،‬د قضنناء اداره د حکننومت لننه چوکنناټ څخننه جل او‬ ‫ستره محکمه جوړه شوه‪ .‬په دې دوره کې د دولننتي ګدامونو اختصاصنني محکمننه‪ ،‬حسننابي اختصاصنني‬ ‫محکمه او د پولیسو اختصاصي محکمه هم جوړې شوې‪.‬مطابق(‪ ،‬د ‪ ۱۳۴۳‬هن ن ش‪ .‬د ‪ ۱۳۸۱‬هن ش‪ .‬د دې قوې په رأس کې‪ ،‬د اساسي قانون د حکم په موجب‪ ،‬ستره محکمه راغله او ګڼ شننمیر‬ ‫مهمې قضایي دندې ورته وسپارل شوې‪.

5‬‬ ‫د کوچنیانو دیوان؛‬ ‫‪.‬‬ ‫ د عمومي جزا د دیوان رییس د استیناف محکمې د ریاست مرستیال وي‪.4‬‬ ‫سوداګریز دیوان؛‬ ‫‪.2‬‬ ‫مننندني او د شخصنننیه احوالنننو‬ ‫‪.2‬‬ ‫‪.‬ستره محكمه د سترقضایي ارګان په تننوګه د افغانسننتان د اسننلمي جمهننوریت د‬ ‫قضایې قوې په سركې ده‪ ۹ .‬‬‫واکونه‬ ‫ د لس لندې محکمو هغو پریکړو او قرارونو ته رسیده ګي چې نیوکه پرې شوې وي‪.‬‬‫ د استیناف محکمو پریکړې او قرارونه په ټولو مواردو کې په قطعي واک کې شامل دي‪.‬غړي لري چې ‪ ۳‬غنړي ینې د څلنورو کلوننو لپنناره‪ ۳ ،‬غنړي د اوه کلوننو لپناره او ‪۳‬‬ ‫غړي د لسو کلونو لپاره د جمهور رئیس لخوا د ولسي جرګې په تأیید سره تعیینیږي‪ .1‬‬ ‫د عامه امنیت دیوان؛‬ ‫‪.‬‬ ‫د قضائیه قوې جوړښت او دندو ته په یوه ځلغنده نظر سره پوهینندلی شننو چنې د هیننواد قضننایي دسننتګاه پننه ټول‬ ‫افغانستان کې څه ډول استقرار موندلی او هر یو یې څه دندې تر سره کوي‪.‬‬‫ د استیناف محکمې په هر دیوان کې د قضایي غړو شمیر تر شپږو نفرو پورې رسیږي‪.‬‬‫ ترافیکي قضایاوو ته د استیناف د عمومي جزا دیوان رسیده ګي کوي‪.‫د اساسي قانون د ‪ ۱۱۶‬مې مادې پر بنسټ‪ ،‬قضائیه قوه د افغانسننتان د اسننلمي جمهننوري دولننت خپلننواك ركننن دى‪.3‬‬ ‫دیوان؛‬ ‫د عامه حقوقو دیوان؛‬ ‫‪.‬دغه محکمې د رییس‪ ،‬د دیوانونو رییسانو او قضایي غړو درلودونکي وي‪.1‬‬ ‫‪.‬‬‫ب‪ -‬ابتدائیه محکم ې‬ ‫د محاکمو د تشکیلتو او واکونو د قانون د څلویښتمې مادې مطابق هره د استیناف محکمه لننندې ابتنندائیه محکمنني‬ ‫لري‪:‬‬ ‫‪.3‬‬ ‫‪.‬‬ ‫قضائیه قوه له یوې سترې محكمې‪ ،‬داستیناف له محكمو او ابتدائیه محكمو څخه جننوړه ده چ نې تشننكیلت او واكننونه‬ ‫یې د قانون له لیارې تنظیمېږي‪ .6‬‬ ‫یادښت‪ :‬د استیناف محکمې د دیوان رییس له هغو قاضیانو څخه ټاکل کیږي چې د پوره اهلیت‪ ،‬تجربې او درایت‬ ‫درلودونکی وي‪.‬‬‫ د لس لندې محکمو د هغو قرارونو او پریکړو تعدیل‪ ،‬تصحیح‪ ،‬نقض‪ ،‬تایید یا لغو چې تر نیوکې لننندې راغلنني‬‫وي‪.‬‬ ‫ د توقیف لندې تورن کس د برخلیک ټاکل‪.‬جمهور رئیس لننه دغننو غ نړو‬ ‫څخه یو د سترې محکمې د رئیس یا قاضي القضات په توګه ټاکي‪.‬‬ ‫د محکمو د تشکیلتو او واک قانون قضایي دستګاه د تشکیلتو له نظره داسې توصیف کوي‪:‬‬ ‫الف – د استیناف محکم ې‬ ‫د محکمو د تشکیلتو او واک قانون د یو دیرشمې مادې له مخې د استیناف محکمنې پننه هننر ولیننت کنې جوړینندای‬ ‫شي‪ .4‬‬ ‫د ولیت د مرکز ابتدائیه محکمه؛‬ ‫د ماشومانو محکمه؛‬ ‫د سوداګرۍ ابتدائیه محکمه؛‬ ‫د ولسوالۍ ابتدائیه محکمه؛‬ .‬‬ ‫د استیناف محکمو دیوانونه‬ ‫د عمومي جزا دیوان؛‬ ‫‪.

3‬‬ ‫د عامه امنیت دیوان؛‬ ‫‪.‬د ولسوالي ابتدائیه محکمه‬ ‫د محکمو د تشکیلتو او واک د قانون د اوه څلویښتمې مادې په نظر کې نیولو سره‪ ،‬د ولسوالۍ ابتنندائیه محکمننه د‬ ‫رییس او زیات تر زیاته دوه غړو په ګډون تشکیلیږي‪ .‬‬‫د یادونې وړ ده چې د افغانستان د اسلمي جمهوریت د سترې محکمې په ترکیب کې هیڅ ښځه نننده ټاکننل شننوې‪.‬‬ ‫واکونه‬ ‫د ولیتونو د مرکزونو ابتدائیه محکمې لندې قضیو ته د اړوندو دیوانونو په واسطه په ابتدایي پړاو کې رسیده ګي‬ ‫کوي‪.4‬‬ ‫د ترافیکي جرمونو دیوان‪.‬‬ ‫څوک ۍ‬ ‫ښځ ې‬ ‫نارینه‬ ‫مجموع‬ ‫قاضیان‬ ‫‪ 73‬نفټټټټټټټټټټټر‪-‬‬ ‫‪%7،4‬‬ ‫‪ 76‬نفر–‪%1،6‬‬ ‫‪1474‬نفټټټټټټټټټټټر‪-‬‬ ‫‪%3،95‬‬ ‫‪1165‬نفټټټټټټټټټټټر‪-‬‬ ‫‪%9،93‬‬ ‫‪511‬نفر‪%6،93 -‬‬ ‫‪1547‬‬ ‫څارنوالن‬ ‫مسسستنطقا‬ ‫ن‬ ‫‪35‬نفر‪%4،6 -‬‬ ‫‪1241‬‬ ‫‪546‬‬ .‬‬‫ج‪ .‬‬ ‫‪.‬‬ ‫په وضعي قوانینو کې نه کومه مانع په قضایي مقاماتو کې د ښځو د حضور په هکله شنته او ننه هنم داسنې پالیسني‬ ‫چې مثبت تبعیض پکښې وي او په قضاء کې د ښځو د ګډون لپاره ځیني امتیازونه تجویز کړي‪.‬دا شمیره د ښځو د ګډون تر ټولو ټیټه کچه ښکاروي‪ .‬‬‫ د حقیقي او حکمي اشخاصو یا د حکمي اشخاصو تر منځ د متنازع فیه مدني دعوا ګانو قضننیې د عننامه حقوقننو د‬‫دیوان په واسطه‪.‬‬ ‫ عموي جزا پورې اړوندو قضیو ته د عمومي جزا د دیوان په واسطه رسیده ګي کیږي‪.1‬‬ ‫مدني دیوان؛‬ ‫‪.‫‪.‬‬ ‫د ولیتونو د ابتدائیه محکمو دیوانونه‬ ‫د عمومي جزا دیوان؛‬ ‫‪.2‬‬ ‫د عامه حقوقو دیوان؛‬ ‫‪.‬‬ ‫په ‪ ۱۳۸۶‬کال کې‪ ،‬د سترې محکمې د رپوټونو پر بنسټ‪ ،‬د قضائیه قوې په تشننکیل ک نې ‪ ۷۳‬ښځینه قاضننیانو او‬ ‫‪۱۴۷۴‬تنه نارینه قاضیانو شتون درلود‪ .5‬‬ ‫یادښټ‪ :‬د مرکز او ولیتونو د ابتدائیه محکمو دیوانونه له رییس او زیات تر زیاته څلور غړو څخه جوړ وي‪.‬‬ ‫ د ترافیکي پیښو اړوندو جزایي قضیو ته رسیده ګي د ترافیکي جرایمو د دیوان په واسطه‪.‬په هغو ولسوالیو کې چې د لسوالي ابتنندائیه محکمنه شنتون‬ ‫ونلري‪ ،‬قضیو ته د دریو قاضیانو په واسطه رسیده ګي کیږي‪.‬‬ ‫واکونه‬ ‫ په ابتدایي پړاو کې ټولو عادي جزایي‪ ،‬مدني او د شخصیه احوالو قضیو ته رسیده ګي‪.‬‬ ‫ د امنیت او عامه ګټو‪ ،‬د نشه یي توکو قاچاق او نورو جزایني قضنیو تننه رسنیده ګي د عنامه امنیننت دینوان پننه‬‫واسطه‪.5‬‬ ‫د شخصیه احوالو ابتدائیه محکمه‪.‬‬‫ د حقیقي او حکمي اشخاصو تر منځ د مدني دعوا ګانو قضیې د مدني دیوان په واسطه‪.‬همنندارنګه پننه‬ ‫‪ ۱۳۸۵‬کال کې‪ ،‬په لوی څارنوالۍ کې ‪ ۷۶‬تنه ښځینه څارنوالنې او ‪ ۱۱۶۵‬تنننه نننارینه څارنوالن موجننود وو‪.‬‬ ‫پورتنۍ شمیرې د ښځو او نارینه وو تر منځ نه انډولتوب په دواړو ډګرونو کې ښکاروي‪.

‬‬ ‫ب ‪ -‬د افغانستان په قضاء ک ې د ښځو د وند ې په هکله د محکمپپو د تشپپکیلتو او واک د قپپانون د ا ړونپپدو مپپادو‬ ‫څی ړنه‬ ‫د محکمو د تشکیلتو او واک د قانون په اوو څپرکیو او اوه اویا مادو کې‪ ،‬د ښځینه قاضیانو په هکله هی نڅ منناده او‬ ‫هیڅ ځانګړی مورد ندی ذکر شوی‪ .‬د‬ ‫قضائیه قوې خپلواکي په قضیو باندې د قانون په پلي کولو‪ ،‬هغو ته پننه رسنیده ګۍ او د حکنم پننه صنادرولو کنې د‬ ‫قاضي یا یوې محکمې د خپلواکۍ او خودمختارۍ په مفهوم ده‪ .‬یعنې علی الظنناهر ښځینه‬ ‫قاضیانې کولی شي د دغو صفتونو په درلودو سره د قضائیه قوې په پستونو کې مقررې شنني‪ .‬همنندارنګه د دغ نې‬ ‫قوې اداري کارکوونکي هم ښځې اوسیدلی شي‪ .‬پننه داسنې هیننواد کنې‬ ‫چې خورا زیاتې ټولنیزې او فامیلي شخړې او کشمکشونه موجود دي‪ ،‬او یوه لویه برخه یې ښځې جننوړوي‪ ،‬پننه‬ ‫محکمو کې د ښځینه قاضیانو نشتوالی د توجیه وړ ندی‪ .‬په ټولیزه توګه د قضایي ارګانونو د خپلواکۍ او بې پرې توب د تأمینولو لپناره ینو لنړ تندابیر اړینن ګڼل‬ ‫کیږي لکه د قاضیانو د انتخاب او انتصاب طریقه‪ ،‬د دعوا له طرفینو )لورو( سره د هغو عدم قرابت )نننه پیژننندل او‬ ‫خپلوي نه لرل(‪ ،‬له دواړو لورو سره منصفانه او انډولیز چلن درلودل او د ډالیننو نننه منننل‪ .‬‬ ‫ب‪ -‬فردي خپلواکي‬ ‫دا اصل د قاضي د کړنو خپلواکي‪ ،‬د هغه خوندیتوب‪ ،‬بې پرې توب او د هغه په اجراآتننو ک نې د نننورو چننارواکو لننه‬ ‫لس وهنې په تیره بیا د لوړ پوړو چارواکو له لس وهنې څخه د هغه خلصون تضننمینوي‪ .‫‪ -5‬د قضائیه قو ې دند ې‬ ‫د قضننائیه قننوې عمننومي دننندې او واکننونه پننه اساسنني قننانون کنې پیشننبیني شننوي دي‪ ،‬خننو د محکمننو جو ړښت او‬ ‫اختصاصي دندې په مرکز‪ ،‬ولیتونو او ولسوالیو کې د محکمو د تشکیلتو او واک قانون په وسننیله مشننخص شننوي‬ ‫دي‪ .‬خو په عمل کې‪ ،‬څرنګه چې لیدل کی نږي‪ ،‬د ښځو حضننور پننه‬ ‫قضائیه قوه کې‪ ،‬د سترې محکمې‪ ،‬محکمنو‪ ،‬دیوانونننو او د ادارې د مراتبنو پنه سلسنله کنې خنورا کمرن ګه او بنې‬ ‫تناسبه دی‪ .‬آن په هغه صورت کې چې تمدني برخوردونه په نظر کې‬ .‬د دې اصل پر بنسټ هڅه کیږي څو قضائیه قوه له عملي آزادیو څخه د قانون مطابق برخمنه وي‪.‬‬ ‫زمونږ د هیواد د اساسي قانون ‪۱۱۶‬مې مادې قضائیه قوه د افغانستان د جمهوري دولت یو خپلواک رکن بلل نې ده‪ .‬‬ ‫‪ -6‬د قضاء خپلواکي‬ ‫په اسلمي حقوقو کې د قضاء په خپلواکۍ باندې ډیر ټینګار شوی ده‪ .‬فکر کیږي بهتره ده چې په لومړي ګام کې د قضائیه قننوې ریاسننت داسنې تنندبیرونه وسنننجوي چنې لننه‬ ‫مخې یې په ټوله اداره کې د ښځینه او نارینه قاضیانو تر منځ کمي تناسب را منځ تننه شنني‪ .‬په عین حال کې د قضننائیه قننوې د تشننکیل پننه هننره یننوه برخننه کنې د ښځینه‬ ‫قاضیانو د ګډون په اړه کوم ممانعت هم ندی شوی‪ .‬همنندارنګه ایمننان‪ ،‬تقننوا‪،‬‬ ‫عدالت‪ ،‬امانت ساتنه‪ ،‬تدبیر او بصیرت هم د قاضیانو خپلواکي پیاوړې کوي‪.‬د قضائیه قوې خپلواکي د بین الدول حقوقنو‬ ‫یو اصل هم ده چې ډیری نړیوالې معاهدې او اسناد چې د بشر د حقونو نړیواله اعلمیه هم پک ښې را ځي هغننه پننه‬ ‫رسمیت پیژني‪.‬د دې اصننل پننر بنسنټ‬ ‫هر راز دننني او بهرني فشارونه یعنې د قضائیه قوې د لوړپننوړو چننارواکو او د دباننندنیو چنارواکو لخنو فشننارونه‪،‬‬ ‫لس وهنې او واسطه بازۍ منع دي‪ .‬قاضي د ورسپارل شویو چارو په رسیده ګۍ او پریکنړو کنې مختنار او آزاد‬ ‫دی‪ .‬هغه صفات چې د قاضیانو او د قضائیه قوې د اداري څانګې‬ ‫د کارکوونکو لپاره په قانون کې راغلي دي‪ ،‬د ښځې او نارینه تر منځ تفکیک نه کوی‪ .‬د قضائیه قوې خپلواکي له دوه برخو جوړه ده‪:‬‬ ‫الف‪ -‬نهادي خپلواکي‬ ‫مستقیمْا د قواوو د تفکیک پر اصل استواره ده او په قضایي چارو کنې د دولننتي ار ګانونو غیننر مجننازه لس وهنننه‬ ‫منع کوي‪ .‬د دغه قانون ‪ ۱۲۰‬تر ‪ ۱۳۵‬مادې د قضائیه قوې د فعالیتونو څرنګوالی او واکونه په ډاګه کوي‪.

‬د بنډو‬ ‫اخیستلو‪ ،‬اختلس او د فساد د نورو ډولونو بې شمیره بیلګې د افغانستان په قضایي دستګاه کې لینندل کی نږي‪ .‬‬ ‫‪ 11‬حکمي شخص؛ معنوي شخص چې د حقوقي اهلیت درلودونکی وي‪ .‬لکه مؤسسه‪ ،‬شرکت‪ ،‬ټولنه‪ ،‬دولت یا یوه برخه یې او داسې‬ ‫نور‪.‬سننربیره‬ ‫پر هغې‪:‬‬ ‫‪ 10‬حقیقي شخص؛ هغه چې د حق او تکلیف موضوع وي‪ .‬‬ ‫که چیرې د جنسیت انډول په قضائیه قوه کې تطبیق شي‪ ،‬کولی شو د دغه قشر لسرسی عدالت ته‪ ،‬د هغو د حقوقو‬ ‫د اعادې‪ ،‬او په قضائیه قوې باندې د ټولنې د ښځو د ډاډمن کیدو موخې ته ورسیږو‪ .‬‬ ‫په افغانستان کې پراخ اداري فساد د ټولو نهادونو او له هغې جملنې څخننه د قضننا لمننن هننم ککنړه کنړې ده‪ .‬که نه نو چیرته چې د ښځو‬ ‫پر ځای نارینه پریکړې کوي‪ ،‬په پریکړه کولو کې حاکمه نقش به د نارینه وو روحیه ولري‪ .‬‬ ‫الف – د خلکو او په تیره بیا د ښځو د حقونو په خوندي کولو ک ې د قضائیه قو ې ون ډه‬ ‫قضائیه قوه له سترې محکمې‪ ،‬استیناف محکمو او ابتدائیه محکمو څخه جوړ د دولت یو خپلواک رکن دی‪ .‬په محنناکمو کنې د ښځینه قاضننیانو شننتون‬ ‫ښځو ته جرأت ورکوي چې هغو ته د سرمشق په سترګه کتو سره خپل مهارتونه او ظرفیتونه لوړ کړي‪ .‫وي‪ ،‬کولی شو د مثبت تبعیض پالیسي په قضائیه قوه کې د ښخینه قاضیانو په اړه طرح او پلې کړو‪ ،‬خننو لننومړی‬ ‫ګام باید د جنسیت له انډول څخه چې نشتوالی یې په شدت سره احساسیږي‪ ،‬پیل شي‪.‬د اساسنني قننانون د‬ ‫یو سل او شلمې مادې له مخې‪ ،‬د قضائیه قوې په صلحیت کې په ټولو هغو دعوو غور شامل دی چې د دولت پننه‬ ‫شمول د حقیقي‪ 10‬یا حکمي‪ 11‬اشخاصو له خوا د مدعي‪ 12‬یا مندعي علیه‪ 13‬پنه حینث د قنانون لنه حکموننو سنره سنم د‬ ‫محکمې په وړاندې اقامه شي‪.‬‬ .‬سره لنه دې چنې علنی‬ ‫الظاهر پریکړې باید د قانون له مخې وشي‪ ،‬مګر د ښځو اعتماد او باور چندان نه را جلبوي‪ .‬دا شمیرې آن د انډول په محاسبه کې هم نه راځي‪ .‬ځکننه نننو‬ ‫جدي پاملرنه پکار لري‪.‬‬ ‫ب – په قضاء ک ې د ښځو د ګډون اهمیت‬ ‫په هغه صورت کې چې ښځې په قضائیه قوه کې حضور ولري‪ ،‬د هغو دعوو جریننان چنې ښځې پننه یننوه یننا بننل‬ ‫شکل پکښې دخالت لري‪ ،‬په بهتره او خپل منځي توګه تر سره کیږي‪ .‬‬ ‫‪ 7‬د افغانستان په قضائیه قوه ک ې د ښځو ون ډه‬‫د شمیرو او رپوټونو له مخې‪ ،‬د ښځو ونډه د هیواد په قضائیه قوه کې‪ ،‬ښځینه قاضیانې کابو څلنور پنه سنلو کنې‬ ‫او څارنوالنې او مستنطقانې شپږ په سلو کې جوړوي‪ .‬‬ ‫‪ 13‬مدعي علیه؛ هغه شخص چې د محکمې په حضور کې ورڅخه حق غوښتل کیږي‪.‬‬ ‫همدارنګه د دغه قانون د یو سلو یو ویشتمې ماده له مخې‪ ،‬له اساسي قانون سننره د قوانینننو‪ ،‬تقنیننني فرمننانونو‪ ،‬بیننن‬ ‫الدول معاهدو او بین المللي میثاقونو د مطابقت څیړل د حکومت یا محاکمو په غوښتنه او د هغو تفسنیر د قنانون لننه‬ ‫حکمونو سره سم د سترې محکمې صلحیت دی‪.‬سننره‬ ‫له هغې لوړې چې قاضیان یې د تقرر په وخت کې کوي او په هغه کې له بډو اخیستلو او پنه امنانت کنې لنه خینانت‬ ‫څخه منع کیږي‪ ،‬بډې اخیستل او خیانت په یوه عادي کار بدل شوی ده‪.‬په دې صننورت ک نې قضنناوت او‬ ‫عدالت نیمګړی دی‪.‬د دولتي‬ ‫مراتبو په سلسله کې د قواوو د تفکیک له نظره د اجرائیه قوې او مقننه قوې په کتار کنې را ځي‪ .‬آن په ځینننو مننواردو‬ ‫کې د ښځې له خوا د نارینه قاضي په وړاندې په جرم په سمه توګه اعتراف هم نشي کینندای او ښځې د شننرم لننه‬ ‫امله په آزاده توګه اعتراف نشي کولی او د اعتراف پر ځای چوپتیا غوره کوي‪ .‬ټول هغه کسان چې د بشپړ حقوقي اهلیت درلودونکي وي حقیقي اشخاص‬ ‫شمیرل کیدای شي‪.‬‬ ‫‪ 12‬مدعي؛ هغه شخص چې د محکمې په حضور کې خپل حق له بل شخص څخه غواړي‪.

‬که چیرې هر لوری قناعت ونه لري‪ ،‬کولی شي پورته محکمې ته مرافعه غو ښتونکی‬ ‫شي‪.‬‬ ‫ هر څوک چې د یوه جرم په ارتکاب تورن وي‪ ،‬حق لري بې ګناه فرض شي‪ ،‬تننر هغنې چنې ګرم والننی ینې د‬‫قانون له مخې روښانه شي‪.‬تورنه ښځه په آسننانۍ او د امنیننت پننه احساسننولو سننره د دعننوی‬‫اړوند پټ موضوعات د ښځینه قاضي په وړاندې بیانوي؛‬ ‫ د نارینه تر اغیزې لندې د راتلو او د ناوړه ګټې اخیستنې شونتیا کمیږي؛‬‫ جنسیتي انډول منځ ته راځي او د قضائیه قوې په دستګاه کې د ښځینه قاضیانو د نشتوالي په باب د ښځو‬‫شکایت رفع کیږي؛‬ ‫ د تورنې ښځې محرکونه په سالمه توګه درک کیږی‪.‬‬ ‫همدارنګه د مدني او سیاسي حقونو بین المللي میثاق وایي‪ :‬ټول اشخاص د قننانون پننه وړاننندې مسنناوي دي‪ ،‬او لننه‬ ‫هر راز تبعیض څخه پرته د قانون د ملتړ مساوي استحقاق لري‪.‬‬ ‫د اساسي قانون یو دیرشمه ماده داسې صراحت لري‪ :‬متهم حق لري چې له نیولو سره سننم لننه منسننوب اتهننامه ځان‬ ‫خبر کړي او د هغې مودې دننه چې قانون یې ټاکي‪ ،‬محکمه کې حاضر شي‪.‬د قانون په دغو مادو او همنندارنګه‬ ‫په ولسوالیو او ولیتونو کې د محکمو په واکونو او دندو پوهیدل زمننونږ لننه وطنوالننو سننره مرسننته کننوي تننر څو د‬ ‫محاکمو او قاضیانو له خدمتونو څخه خبر شي او ورڅخه استفاده وکړي‪.‬‬ ‫اساسي قانون په دوه ویشتمه ماده کې وایي‪ :‬د افغانستان د اتباعو تر منځ هر ډول تبعیض او امتیاز منع دی‪.‬‬ ‫د جزایي اجراآتو پنځمه ماده وایي‪ :‬شکمن کسان تر هیڅ راز روحي او یا جسمي فشار لندې نشنني نیننول کینندای ‪ .‬‬ ‫هیڅ قاضي او هیڅ محکمه نشي کولی د هغو اشخاصو په نشتوالي کې چنې کننولی شنني پننه محکمننه کنې حضننور‬ ‫ولري فیصله وکړي‪ .‬‬‫د یادونې وړ ده چې د قانون پلي کول او د عدالت خوندي کول د هر قاضي او هرې محکمې لومړۍ درجه دنننده ده‪.‫ د قانون حاکمیت په ښه توګه تمثیلیږي‪ .‬‬ ‫د محاکمو د مؤقتو جزایي اجراآتو د قانون په نولسمه ماده کې ویل شوي دي چې‪ :‬که چیرې شکمن یا تورن د مدافع‬ ‫وکیل د استخدامولو مالي توان ونه لري‪ ،‬د هغو لپاره مدافع وکیل په وړیا توګه تعیینیږي‪.‬‬ ‫د اساسي قانون په دیرشمه ماده کې راغلي دي چې له متهم یا بل شخص څخه په زور تر لسه شننوې څرګننندونې‪،‬‬ ‫اقرار یا شهادت اعتبار نه لري‪.‬د دعوی د لورو له خوا د محکمې د پریکړې منل کیدل او پر هغ نې قننناعت کننول د محکم نې د‬ ‫فیصلې لومړنی شرط دی‪ .‬‬ ‫حق لري د هغه تور له ماهیت او علت څخه چې هغه ته نسبت ورکننول کینږي‪ ،‬ژر تننر ژره او پننه تفصننیل سننره پننه‬ ‫داسې ژبه چې هغه پرې پوه شي‪ ،‬خبر کړای شي‪.‬که چیرې قاضي یا محکمه‬ ‫له تورن یا د دعوی له لوري سره په چلن کې د قانون اصول او مواد رعایت نکړي‪ ،‬هغه اشخاص چې پننه وړاننندې‬ ‫یې سرغړونه شوې ده کولی شي شکایت وکړي او د عدالت غوښتونکي شي‪ .‬د‬ ‫شکمن او تورن څرګندونې په پوره آزاده فضا کې اخیستل کیږي‪.‬د حکومت په جو ړښت ک ې د ښځو د ګډون د لر ې پر سر پراته خن ډونه‬ ‫ د امنیت نشتوالی؛ سیاسي بې ثباتي او د ښځو په وړاندې د تبعیض وروسته پاتې فرهنګ؛‬‫ د اختصاصي ښوونیز ارګان نشتوالی؛ د مختلفو مسلکونو لپاره لکه د قضائیه قوې کادرونه؛‬‫‪ -‬د قضایي دستګاه د پخواني او دودیز نا انډوله جوړښت او تشکیل تر اوسه په خپل حال پاتې کیدل؛‬ .‬‬ ‫د یادو قانونونو له مادو او له یاد میثاق څخه داسې پننایله پننه لس را ځي چنې د دې هیننواد هننر اوسننیدونکی چنې پننه‬ ‫محکمو او یا د ځواکمنو کسانو له خوا پرې ظلم شوی وي‪ ،‬د عدالت غوښتنې حق لري‪ .‬‬ ‫ج‪ .‬‬ ‫ همدارنګه د دغه قانون په څوارلسمه ماده کې راغلي دي‪ :‬هر شخص حق لري د هغه په وړاندې د هننر ډول تننور‬‫د تثبیت په ترڅ کې له حد اقل تضمینونو څخه په پوره انډولتیا سره برخمن شي‪.

‬‬ ‫ابتداییه محکمې‪ :‬د استیناف هره محکمه دغه ابتداییه محکمې لري‪:‬‬ ‫‬‫‪-‬‬ ‫د ول یتونو د مرکز ابتداییه محکمه‬ ‫د ماشومانو لپاره محکمه‬ .‬‬‫د حل لر ې او و ړاندیزونه‬ ‫ عمومي او شغلي امنیت؛‬‫ د عصري او اختصاصي تحصیل د شرایطو برابرول؛‬‫ د قاضیانو او د هغو د کورنیو د خوندي کولو لپاره کار؛‬‫ په سیمو او ولیتونو کې د کار د شرایطو او امکاناتو برابرول؛‬‫ په قضایي دستګاه کې له فساد سره مبارزه؛‬‫‪ -‬د خپلواکۍ ل پسې ټینګښت؛‬ ‫‪ 8‬لنډیزونه‬‫تر اسلم دمخه قضا‪:‬‬ ‫د ژوند په لومړیو پړاوونو کې به خلکو د خپلو شخړو د فیصلو لپاره د کورنیو او قبیلو معززانننو او هو ښیارانو تننه‬ ‫مراجعه کړله‪ .‬‬ ‫د استنیاف محکمې‪ :‬په هر ولیت کې جوړیدلی شي‪ .‬‬ ‫قضا په افغانستان کې‬ ‫په افغانستان کې تر اسلم دمخه قضا په اړه خاص معلومات نتشه خو د هیواد په جنوبي او لویدیځو برخننو ک نې او د‬ ‫خراسان په زردشتي ټولنو کې قضا او نیاو د مزده یسنا له مخې تر سننره کینندل‪ .‬دغننه کسنان بننه معمننول د روحناني کورنیننو غنړي وو‪ .‫ د قاضیانو نه خوندیتوب او هغو ته ګواښونه؛‬‫ ناکافي معاش او محدود امکانات؛ د دفتري ودانیو‪ ،‬وسیلو‪ ،‬د اوسیدو ځای او د رواني امنیت نشتوالی؛‬‫ په قضایي دستګاه کې فساد؛‬‫ په قضایي دستګاه باندې نه اعتماد‪ ،‬او په سیمو کې د اړوندو دعوو د حل او فصل لپاره مخالفو ځواکونو ته‬‫مراجعه؛‬ ‫ د قضایي خپلواکۍ اخللیدل په دنننیو او باندنیو لس وهنو سره‪.‬د حضرت عمر رض د خلفت په زمانه کې د اسلمي‬ ‫هیوادونو په پراختیا سره قضا له حکومته بیله شوه او له والیانو پرته نورو کسانو ته وسپارل شوه‪.‬هغوی د خپلې نسبي پوهې او تجربې په اساس شخړې او لنجې فیصله کولې‪.‬‬ ‫قضا په صدراسلم‬ ‫جامع قوانین او احکام له قرآن او سنت څخه رامنځ ته شول‪.‬په دې قوې کې ستره محکمه‪ ،‬د اسننتیناف محنناکم او‬ ‫ابتداییه محکمې شاملې دي‪.‬دغه محکمې رییس‪ ،‬د دیوانونو مشران‪ ،‬او قضایي غړي‬ ‫لري‪.‬‬ ‫ستره محکمه‪ :‬د قضایي قوې تر ګردو عالي ارګان دی چې نهه غړي لري او د هیواد د قضنناییه قننوې مشننري‬ ‫ورسره ده‪.‬‬ ‫اساسي قانون او د محاکمو د صلحیت او تشکیلتو قانون‬ ‫قضاییه قوه د افغانستان د اسلمي جمهوریت خپلواک رکن دی‪ .‬د‬ ‫افغانستان قضایي چارو په مختلفو دوررنو کې له جو ړښتي او قننانوني نظننره ورو ورو وده وکنړه او اوسنننۍ ب ڼه‬ ‫خپله کړه‪.‬پننه ساسنناني عصننر کنې اداري او‬ ‫قضایي منصبونه ځینو کورنیو ته په میراثي ډول ورکننول کینندل‪ .‬پننه دې عصننر کنې قاضنني تننه ) داور(‪ ،‬او قاضنني‬ ‫القضات ته ) شهر دادور ( یا ) دادوران ( ویننل شنوي دي‪ .

‬د‬ ‫پخوا او اوس مهال د ښځو د غړیتوب توپیرونه مطالعه کیږي او په ډاګه‬ ‫کیږي چې د پارلمان ښځینه غړې په پارلمان کې کومې دندې او‬ ‫مسؤولیتونه لري‪ .‬همدارنګه په پارلمان کې یعنې د ولسي جرګې او سنا په‬ ‫مجلسونو کې د ښځو د انتخاب او انتصاب د لرو چارو یادونه کیږي‪.‬هغو په ملي شورا کې د پام وړ حضور نه درلود‪ .‬د افغانستان د پارلماني فعالیتونو تاریخ په لندې ډول دی‪:‬‬ ‫لومړۍ دوره؛ ‪1312 -1310‬‬ ‫دویمه دوره؛ ‪1315 -1313‬‬ ‫دریمه دوره؛ ‪1318 -1316‬‬ .‫‬‫‬‫‪-‬‬ ‫د سوداګرۍ ابتداییه محکمه‬ ‫د ولسوالۍ ابتداییه محکمه‬ ‫او د شخصیه احوالو ابتداییه محکمه‬ ‫د ولسوالۍ ابتداییه محکمه‬ ‫د ولسوالۍ ابتداییه محکمه یو رییس او حد اکثره دوه غړي لري‪ .‬‬ ‫شپ ږم څپرکی‬ ‫د افغانستان په پارلمان ک ې د ښځې ون ډه‬ ‫هدف‬ ‫دا څپرکی زده کوي چې ښځې څرنګه پارلمان ته لره مومي او د هغو‬ ‫ونډه په کومو بنسټونو او معیارونو ولړه ده‪ .‬همدارنګه د سنا مجلس ته هم یوه‬ ‫یا دوه ښځې انتصاب کیدلې‪ .‬ښځو ته پوهاوی ورکول‬ ‫کیږي چې افغانستان په کومو پړاوونو کې پارلماني ټاکنې درلودلي دي او د‬ ‫ښځو استازېو په کومو طریقو سره د پارلمان غړیتوب تر لسه کړی ده‪ .‬په هغو ولسوالیو کې چې ابتداییه محکمه نه وي‪،‬‬ ‫په قضیو باندې د دریو قاضیانو په ذریعه غور کیږي‪.‬‬ ‫تاریخ د اوسنۍ انتخابي ملي شورا په ګډون د هیواد د پارلمان د فعالیت ‪ ۱۵‬دورې په یاد لري‪ .‬ځیني دغه ټاکنې‬ ‫په لومړیو کې جمعْا انتصابي وې‪ .‬په ملي شورا کې د ښځو د ګډون‬ ‫د سمون لپاره د پام وړ کار نه کیده‪.‬‬ ‫‪1‬په افغانستان ک ې د پارلمان تاریخچه‬‫له ‪ ۱۳۱۰‬هجري لمریز کال څخه را پدیخوا چې د افغانستان لومړنۍ ملي شورا منځ ته راغله‪ ،‬ښځو یا خو اصلْ‬ ‫په ملي شورا کې شتون نه درلود او یا هم له یوې یا دوه تنو څخه زیاتې نه وې‪ .

‬کبرا نورزایي او معصومه عصمتي وردک د محمد ظاهر شاه له خوا د‬ ‫اعیانو مجلس ته انتصاب شوې‪ .‬‬ ‫د افغانستان په پخوانیو پارلمانونو ک ې د ښځو ون ډه او برخه‬ ‫کابو په ټولو پخوانیو دورو کې‪ ،‬د ملي شورا په فعالیتونو کې د ښځو د ګډون مسألې په حاشیه کې قرار درلود‪.‬‬ ‫‪ .‫څلورمه دوره؛ ‪1321 -1319‬‬ ‫پنځمه دوره؛ ‪1324 -1322‬‬ ‫شپږمه دوره؛ ‪1327 -1325‬‬ ‫اوومه دوره؛ ‪1330 -1328‬‬ ‫اتمه دوره؛ ‪1333 -1331‬‬ ‫نهمه دوره؛ ‪1336 -1334‬‬ ‫لسمه دوره؛ ‪1339 -1337‬‬ ‫یوولسمه دوره؛ ‪1344 -1340‬‬ ‫دولسمه دوره؛ ‪1347 -1344‬‬ ‫دیارلسمه دوره؛ ‪1351 -1348‬‬ ‫څوارلسمه دوره؛ ‪1370-1367‬‬ ‫پنځلسمه دوره؛ ‪1389 -1384‬‬ ‫شپاړسمه دوره؛ ‪ -1389‬چې د ‪ ۱۳۸۹‬کال د وږي میاشتې په اووه ویشتمه به ترسره شي‪.‬په دې‬ ‫دوره کې هم په ولسي جرګه او هم په سنا کې یو شمیر ښځو حضور وموند چې د حزبي پروګرامونو د اغیزې‬ ‫له وجې د ښځو په اړه د قوانینو د تصویبولو لپاره هر اړخیز فعالیت ونشو‪.‬دې ټکي ته باید پام وشي‬ ‫چې ولسي جرګه یواځې د تقنیني ارګان په توګه د خلکو د ارادې ښکارندویه ده؛ په داسې حال کې چې لویه‬ ‫جرګه په ټولیزه توګه د خلکو د ارادې ښکارندویه تعریف شوې ده‪ .‬‬ ‫د دولسمې دورې په ټاکنو کې )‪ (۱۳۴۷ – ۱۳۴۴‬میرمن رقیه ابوبکر او میرمن اناهیتا راتب زاد د کابل له دوه‬ ‫ناحیو څخه په رای اخیستلو بریالۍ شوې‪ .‬مګر د یوه منظم خوځښت په توګه د ښځو حضور چې د هیواد له ښځو او د‬ ‫هغو له ستونزو څخه استازیتوب وکړي‪ ،‬شتون نه درلود‪.‬‬ ‫د خلق د دموکراتیک ګوند د واکمنۍ په وروستیو کې‪ ،‬هغه وخت چې ډاکتر نجیب ال په واک کې وو‪ ،‬د‬ ‫جمهوریت د برحاله کولو او د دولت د درې ګونو قواوو د جل کولو په څنګ کې پارلماني ټاکنې هم تر سره‬ ‫شوې او په دې توګه د ملي شورا د څوارلسمې دورې کار له ‪ ۱۳۶۷‬څخه تر ‪ ۱۳۷۰‬پورې دوام وموند‪ .‬ولسي جرګه د اساسي قانون له مخې‬ .‬د هیواد د‬ ‫اساسي قانون د یو اتیایمې مادې له مخې‪ ،‬د افغانستان د اسلمي جمهوري دولت ملي شورا د ستر تقنیني ارګان په‬ ‫توګه د افغانستان د خلکو د ارادې ښکارندویه ده او د ټول ملت نماینده ګي کوي‪ .2‬د افغانستان د ملي شورا جو ړښت‬ ‫د افغانستان پارلمان یا ملي شورا له دوه مجلسونو څخه جوړه ده‪ :‬ولسي جرګه او مشرانو جرګه‪ .

‬‬ ‫الف – په ولسي جر ګه ک ې د ښځو د شتون اغیزمنتیا‬ ‫په پارلمان کې د ښځو حضور د لندې لس ته راړونو لمل ګرځي‪:‬‬ .‬‬ ‫په عین حال کې د پارلمان دواړه مجلسونه کمیسیونونه لري‪ .‬ولسي جرګه اتلس کمیسیونونه لري چې په‬ ‫لندې توګه دي‪:‬‬ ‫‪ – ۱‬د بین المللي چارو کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۲‬د کورني امنیت‪ ،‬د سرحدونو د ټینګښت او د سیمه ییزې ادارې کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۳‬د مالي چارو او بودجې کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۴‬د مواصلتو‪ ،‬مخابراتو‪ ،‬ښاري پراختیا او ښاروالیو کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۵‬د دفاعي چارو او ځمکنۍ بشپړتیا کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۶‬له نشه یي توکو‪ ،‬مسکراتو او اخلقي فساد سره د مبارزې کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۷‬عدلي او قضایي کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۸‬د ملي اقتصاد‪ ،‬غیر حکومتي سازمانونو‪ ،‬د کلیو د پراختیا‪ ،‬کرنې او مالدارۍ کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۹‬د ښځو د چارو‪ ،‬مدني ټولنې او د بشر د حقوقو کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۱۰‬د معلولینو‪ ،‬معیوبینو‪ ،‬د شهیدانو د کورنیو او کونډو کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۱۱‬د شکایتونو د اوریدو کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۱۲‬د طبیعي زیرمو او چاپیریال کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۱۳‬د مرکزي تفتیش او د قانون له پلي کیدو څخه د څار کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۱۴‬د تقنین د چارو کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۱۵‬د وکیلنو د خوندیتوب او امتیازونو کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۱۶‬د کوچیانو‪ ،‬قبایلو‪ ،‬د کډوالو او بې ځایه شویو د چارو کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۱۷‬د دیني او فرهنګي چارو‪ ،‬معارف او لوړو زده کړو کمیسیون‪،‬‬ ‫‪ – ۱۸‬د روغتیا‪ ،‬بدني روزنې‪ ،‬ځوانانو‪ ،‬کار او کارګر کمیسیون‪.‬د اساسي قانون د دري‬ ‫اتیایمې مادې له مخې‪ ،‬د ولسي جرګې د دورې تر ختمیدو دمخه له دیرشو څخه تر شپیتو ورځو پورې موده کې د‬ ‫ولسي جرګې د غړیو انتخابات کیږي‪ .‬د دو له مجموع څخه‬ ‫نیمایي یې یعنې اوولس تنه یې ښځې وي‪ .‬هر کمیسیون ځانګړې چارې پر مخ بیایي‪ .‫‪ ۲۵۰‬غړي لري چې د هرې حوزې د نفوس په تناسب‪ ،‬ټول دغه غړي انتخابي وي‪ .‬د ولسي جرګې د کار دوره د پنځم کال د چنګاښ په لومړۍ نیټه د‬ ‫انتخاباتو د نتیجو د اعلن څخه وروسته پای ته رسیږي‪ .‬په ټولیزه توګه څلور دیرش کسان؛‬ ‫ پاتې دریمه برخه غړي د معلولینو او معیوبینو د دوو تنو او کوچیانو د دوو تنو استازیو په ګډون د هیواد له‬‫خبیرو او تجربه لرونکو کسانو څخه د پنځو کلونو لپاره د جمهور رئیس لخوا ټاکل کیږي‪ .‬‬ ‫مشرانو جرګه هم څه نا څه دې ته ورته کمیسیونونه لري‪.‬‬ ‫هر مجلس د ټولې دورې لپاره یو انتخابي رییس لري‪ ،‬او هم دوه انتخابي مرستیالن او دوه منشیان لري چې هر‬ ‫کال تجدید کیږي‪ .‬د‬ ‫کمیسیونونو شمیر او دندې د دولت او اجرایي قوې له اړتیاوو او جوړښت سره سم تنظیمیږي او داسې طراحي‬ ‫شوي دي چې له کاري پلوه له دولتي ادارو سره معین تناسب ولري‪ .‬له هر ولیت څخه لږ تر لږه دوه ښځینه وکیلې باید په‬ ‫حتمي ډول په ولسي جرګه کې غړیتوب تر لسه کړي‪.‬د مشرانو جرګې د غړیو مجموعي شمیره یو سلو دوه وو ته رسیږي‪.‬‬ ‫د مشرانو جرګې یا سنا غړي د څلور اتیایمې مادې له مخې داسي انتخاب او تعیینیږي‪:‬‬ ‫ د هرې ولیتي شورا له غړیو څخه یو تن د مربوطې شورا په انتخاب‪ ،‬د څلورو کلونو لپاره‪ .‬دواړه مجلسونه دارالنشا او اداري څانګې لري چې په مسلکي ملتړ او خدمتونوبوختې وي‪.‬په ټولیزه توګه‬‫څلور دیرش کسان؛‬ ‫ د هر ولیت د ولسوالیو د شورا ګانو له غړیو څخه یو تن‪ ،‬د مربوطو شورا ګانو په انتخاب‪ ،‬د دریو کلونو‬‫لپاره؛ ‪ .

‬‬ ‫•‬ ‫د دموکراسۍ تمثیل او پراختیا‪.‬‬ ‫•‬ ‫د ښځو د حقوقو بین المللي معیارونه په پراخه کچه د هیواد د ټولو ښځو لپاره عملي کیږي‪.‬‬ ‫•‬ ‫کیږي‪.‬‬ ‫داسې قوانین چې په ملي او ټولنیزو چارو کې د ښځو او نجونو په ګډون کولو کې آسانتیا‬ ‫•‬ ‫راولي‪ ،‬طرح‪ ،‬تصویب او تعقیبیږي‪.‬‬ ‫دایمي اړیکې او تماس؛ د ښځو د ټولنیزې سمبالتیا یو مهم عنصر د منظمې او په زمان پورې‬ ‫•‬ ‫مقیدې او د جوړوونکي خوځښت په نشاني کولو سره د اړیکو درلودل دي‪.‬‬ ‫رپوټ ورکول؛ د کار د پرمختګ‪ ،‬خنډونو‪ ،‬بریاوو او ناکامیو په هکله خلکو ته رپوټ ورکول‬ ‫له اجرایي مقامونو سره د خلکو اړیکې او په هغو باندې باور؛ د خلکو او ښځو سمبالول په یادو‬ ‫•‬ ‫شوو طریقو سره‪ ،‬د هغو د یو شمیر غوښتنو د پوره کیدو لمل ګرځي او په دې توګه له دولت سره د‬ .‬‬ ‫•‬ ‫د غوښتنو راټولول؛ هر استازی د خلکو غوښتنې راټولوي‪.‫•‬ ‫جنسیتي انډول‪ ،‬د وړتیاوو زیاتیدل‪ ،‬په ځان ډاډه توب او عملي ګډون خوندي کیږي‪.‬‬ ‫له هغو ښځو او نجونو سره اغیزمنې اړیکې چې د ملي شورا ښځینه غړې یې ټاکلې دي‪ ،‬د‬ ‫•‬ ‫هغو د غوښتنو او اړتیاوو را ټولول او له بیلبیلو لرو څخه د هغو د رفع کولو لپاره زیار ایستل‪.‬‬ ‫د ښځو او نارینه وو د برابرۍ لپاره کار‪ ،‬د ښځې ضد روحیې له منځه وړل او د سیاست په‬ ‫•‬ ‫ډګر کې او هم په انتخابي مؤسساتو کې نمونه اوسیدل‪.‬‬ ‫•‬ ‫د هیواد د نجونو او ښځو په منځ کې په ځان د ډاډه توب پیاوړي کیدل؛‬ ‫•‬ ‫د ښځو په ګټه د ګډ کار لپاره د سازمانونو او د مدني ټولنې د ملتړ جلبول؛‬ ‫په ملي شورا او ټولنه کې له نارینه وو سره د ښځو د ګډ کار د بیلګو منځ ته راوړل او له‬ ‫•‬ ‫نارینه وو سره د ګډ کار لپاره د ښځو هڅول؛‬ ‫په پارلمان کې ښځو حضور او ګډون ښځو ته مجال ورکوي چې په بیلبیلو ډګرونو کې د‬ ‫•‬ ‫ښځو په اړه د نارینه وو پریکړه کولو ته د پای ټکي کښیږدي او خپله ښځې د ښځو په اړه د پریکړو‬ ‫کولو لپاره له لوړو مهارتونو او ظرفیتونو څخه برخمنې شي‪.‬‬ ‫په وزارتونو او خپلواکو ریاستونو‪ ،‬کمیسیونونو او خصوصي او دولتي تشبثاتو کې د جنسیت له‬ ‫•‬ ‫انډولتوب څخه څارنه‪.‬‬ ‫په ټولنه کې ښځو سمبالتیا‪ ،‬او د هغو په ژوند کې بدلون راتلل پخپله د ښځو له فعال ګډون‬ ‫•‬ ‫څخه پرته شونې نده‪.‬‬ ‫•‬ ‫له ښځو څخه استازیتوب‪.

‬‬ ‫سر بیره پر دې‪ ،‬ولسي جرګه د اساسي قانون له مخې صلحیت لري چې د یوه وزارت نوماند چې د بل هیواد‬ ‫تابعیت ولري‪ ،‬یواځې په همدې مورد کې هم رد یا تأیید کړي‪ .‬‬‫همدارنګه د اساسي قانون د یو نوییمې مادې پر بنسټ‪ ،‬ولسي جرګه لندې ځانګړي واکونه لري‪:‬‬ ‫ له هر یوه وزیر څخه د استیضاح په برخه کنې د دې اساسني قنانون د دوه نننوییمې منادې لنه حکنم سنره سنم‬‫تصمیم نیول؛‬ ‫ د پرمختیایي پروګرامونو او دولتي بودجې په باب تصمیم نیول؛‬‫ د اساسي قانون له حکمونو سره سم د مقرریو تأیید یا ردول‪.‬‬ ‫د ولسي جر ګې ځان ګړي واکونه‬ ‫ولسي جرګه دوه ډوله دندې لري چې په اساسي قانون کې بیان شوي دي‪ .‬دغه دندې په ورته وخت کې د سنا له مجلس سره په ګډه تر سره‬ ‫کیږي‪ .‬‬ ‫سر بیره پر دې‪ ،‬په ځینو واکونو کې چې اساسي قانون جمهور رییس ته ځانګړي کړي دي‪ ،‬ځیني وختونه د ملي‬ ‫شورا تأیید چې ولسي جرګه یې هم یوه برخه ده‪ ،‬او ځیني وختونه په مستقیمه توګه د ولسي جرګې تأیید شرط‬ ‫ګڼل شوی ده‪ .‬دا امر د ولسي جرګې له خوا د حکومت پر کړنو باندې څارنې ته‬ ‫مشروعیت ورکوي‪.‬مګر دوهم ډول یې ځانګړې دندې دي‪ .‬د اساسي قانون د نوویمې مادې له مخې د ملي شورا اساسي دندې‬ ‫په دې ډول دي‪:‬‬ ‫ د قوانینو او تقنینی فرمانونو تصویب‪ ،‬تعدیل یا لغو کول؛‬‫ د ټولنیزو‪ ،‬فرهنګي‪ ،‬اقتصادي او تکنالوژیکي پرمختیایی پروګرامونو تصویب؛‬‫ د دولتي بودجې تصویب او د پور اخیستو یا ورکولو اجازه؛‬‫ د اداري واحدونو منځ ته راوړل‪ ،‬تعدیل او یا لغو کول؛‬‫ د دولتونو تر منځ د تړونونو او بین المللي میثاقونو تصدیق او یا له هغو څخه د افغانستان بیلول؛‬‫ په دې اساسي قانون کې نور مندرج واکونه‪.‬‬‫د وزیرانو‪ ،‬لوی څارنوال‪ ،‬د مرکزي بانک د رییس‪ ،‬د ملي امنیت د رییس او د سرې میاشتې د‬ ‫‬‫رییس مقرریدل او عزل او د استعفا منل؛ )څلور شپیتمه ماده د جمهور رییس له واکونو څخه(‬ ‫د سترې محکمې د غړو او رییس تعیینول د ولسي جرګې په تأیید سره‪) .‫خلکو د ولس د بیلبیلو قشرونو اړیکي ل پسې ټینګیږي‪.‬هماغه ماده(‬ ‫‬‫د اساسي قانون د اوه اویایمې مادې له مخې وزیران د خپلو ځانګړو دندوه څخه هم د جمهور رییس په وړاندې او‬ ‫هم د ولسي جرګې په وړاندې مسؤولیت لري‪ .‬‬ ‫د ټاکنو په پروسه کې ګډون؛ په افغانستان کې د ټاکنو په پروسه کې د ښځو ټولنیز‬ ‫•‬ ‫خوځښت له نوم لیکنې څخه پیل کیږي‪.‬په داسې حال کې چې د وزارتونو د نوماندانو د رد‬ ‫یا تأیید واک په مجموع کې ولسي جرګې ته ورکول شوی ده‪.‬‬ .‬‬ ‫•‬ ‫په پارلمان کې له ښځو څخه د مدافعي او د هغو له حقوقو څخه د ملتړ زیاتیدل‪.‬د بیلګې په توګه‪ ،‬په څلور شپیتمه ماده کې چې د جمهور رییس واکونه پکښې قید شوي دي‪ ،‬د‬ ‫هیواد د سیاست د اساسي کرښو په تعیین‪ ،‬د جګړې او متارکې په اعلنول‪ ،‬او د وزیرانو‪ ،‬لوی څارنوال‪ ،‬د‬ ‫مرکزي بانک د رییس‪ ،‬د ملي امنیت د رییس او د سرې میاشتې د رییس په مقررولو کې د ولسي جرګې تأیید‬ ‫شرط ایښودل شوی ده‪.‬یو ډول یې عمومي دندې دي چې‬ ‫دوامداره او ورځني کارونه شمیرل کیږی‪ .

3‬‬ ‫جرګې غړیو د کاندیدیدو یا ټاکنې به ورځ د عمر دیرش کاله بشپړ کړي وي‪.‫په ټولیزه توګه‪ ،‬د اساسي قانون د غوښتنو او د نړۍ د مختلفو پارلمانونو د کړنو د څرنګوالي په نظر کې نیولو‬ ‫سره‪ ،‬درې ډوله دندې د ملي شورا او په تیره بیا د ولسي جرګې لپاره مشخص کیدای شي‪:‬‬ ‫•‬ ‫•‬ ‫•‬ ‫قانون جوړول؛‬ ‫د قوانینو په رڼا کې د اجراییه قوې له کړنو څخه څارنه او د هغو په ارزونو کې ګډون؛‬ ‫له خلکو او رای ورکوونکو څخه استازیتوب او مدافعه‪.‬‬ ‫د افغانستان د اساسي قانون پنځه اتیایمه ماده د غړو د انتخاب شرایط داسې ذکر کوي‪:‬‬ ‫د افغانستان تبعه وي یا لږ تر لږه د کاندیدیدو یا تعیین تننر نی ټې لننس کنناله پخننوا ینې د‬ ‫‪.‬په همدې توګه نهه پاتې کسان یو په بل پسې د تر ټولو زیاتو رایو په اساس‬ ‫ټاکل کیږي‪.‬هم د‬ ‫تحصیلي سویې او تجربې له نظره او هم له عملي او مسلکي پلوه اکثره استازي د اساسي قانون د مطالباتو د تمثیل‬ ‫او تعمیل جوګه نه وو‪ .‬‬ ‫•‬ ‫‪3‬د ولسي جر ګې په څوکیو ک ې د ښځو د ون ډې په هکله اساسي قانون‬‫د رای ورکولو حق ښځو ته د لومړي ځل لپاره د ‪ ۱۳۴۳‬کال په اساسي قانون کې ورکړ شو‪ .‬د ګټونکو ټاکل د تر ټولو زیاتو رایو پر بنسټ یو په بل پسې د‬ ‫هر ولیت د سهمیې تر بشپړیدو پورې صورت نیسي‪ .‬قومي‪ ،‬ژبني او تنظیمي تعلقات‪ ،‬ډول ډول فشارونه د تطمیع او د ټاکنو په جریان کې‬ ‫او ورڅخه وروسته د ویرې اچونې په ګډون ټول د پارلمان د کاري سویې په را ټیټیدو کې رول لوبوي‪ .2‬‬ ‫څخه په محرومۍ محکوم شوی نه وي؛‬ ‫د ولسني جر ګې غړیننو د کاندیدینندو پننه ورځ د عمننر پن ځه ویشننت کناله او د مشننرانو‬ ‫‪.1‬‬ ‫افغانستان تابعیت تر لسه کړی وي؛‬ ‫د محکمې له خوا د بشري ضد جرمونو‪ ،‬او جنایت پننه ارتکنناب او یننا لننه منندني حقوقننو‬ ‫‪.‬دلیل یې روښانه ده‪ .‬‬ .‬د بیلګې په توګه‪ ،‬که چیرې په یوه ولیت کې لس انتخابي‬ ‫څوکۍ شتون ولري او سل کسانو ځانونه کاندید کړي وي‪ ،‬هغه شخص چې تر ټولو زیاتې رایې لس ته راوړي د‬ ‫بریالیو کسانو لومړی کس وي‪ .‬همدارنګه د اساسي‬ ‫قانون په دري دیرشمه ماده کې داسې راغلي دي‪» :‬د افغانستان اتباع د انتخابولو او انتخابیدلو حق لري‪«.‬‬ ‫د غ ړو د ټاکلو طریقه‬ ‫د ولسي جرګې غړي د خلکو له خوا د آزادو‪ ،‬عمومي‪ ،‬پټو او مستقیمو ټاکنو له لرې انتخابیږي‪ .‬د دغه قانون دولسمې مادې په اساسي قانون کې د درج شویو شرایطو‬ ‫برسیره لندې موارد هم ذکر کړي دي‪:‬‬ ‫لږ تر لږه له دولسم ټولګي څخه د فراغت سند ولري؛‬ ‫•‬ ‫نیک شهرت ولري؛‬ ‫•‬ ‫د رای ورکولو د ‪ ۱۰۰۰‬کننارتونو شننمیرې د خپلننو پلویننانو لننه لسننلیک سننره‬ ‫•‬ ‫حاضر کړي؛‬ ‫دیرش زره افغانۍ د کمیسیون په حساب کې تحویل کړي‪.‬‬ ‫د یادونې وړ ده چې د ټاکنو نوی قانون د ولسي جرګې د ټاکنو د نوماندیدو د شرایطو په باره کې ځیني قیدونه‬ ‫ذکر کړي دي چې ځیني یې ذکر کیږي‪ .‬البته‬ ‫دغه عوامل په راتلونکو ټاکنو یعنې د ‪ ۱۳۸۹‬کال د وږي میاشتې د اوه ویشتمې نیټې په ټاکنو کې هم ندي رفع‬ ‫شوي او د پارلماني ټاکنو زیات شمیر نوماندان له پخوا څخه عادي او سطحي تر سترګو کیږی‪.‬د ملي شورا د غړو د انتخاب او انتصاب عملیه پر ناسمو بنسټونو ولړه ده او د ټاکنو‬ ‫عملیه معیار ندی اوسیدلی‪ .‬ټاکنې د‬ ‫خلکو د رای ورکولو له لیارې تر سره کیږي‪ .‬‬ ‫د افغانستان پارلمان په درې واړو ډګرونو کې د پام وړ لس ته راوړنې ندي درلودلي‪ .

‬‬ ‫همدارنګه د دغه قانون نهمه ویشتمې مادې د هرې ولیتي شورا څلورمه برخه څوکۍ ګانې ښځو ته اختصاص‬ ‫ورکړي دي چې دا پخپله په ولیتي شورا ګانو کې د ښځو د ګډون د هڅولو لپاره یو مثبت اقدام دی‪.‬د همدغه مثبت تبعیض له کبله یو زیات شمیر ښځو وکړای شول چې پارلمان ته لره ومومي‪.‬د‬ ‫ټاکنو نوی قانون چې د ‪ ۱۳۸۸‬کال د کب میاشتې په لومړیو کې د جمهور رییس د تقنیني فرمان په واسطه نافذ‬ ‫شو‪ ،‬د دولسمې مادې د دویمې فقرې په څلورم جزء کې د ملي شورا د نوماندانو لپاره د دولسم ټولګي د سند‬ ‫درلودل شرط ږدي‪ .‬مګر که چیرې ښځې په یوه ولیت کې‬ ‫زیاتې رایې تر لسه هم نکړي د هغو بریا د نارینه نوماندانو د رایو په مقایسه نه سنجول کیږي‪ .‬یعنې د ښځو ټاکنه‬ ‫یواځې د ښځو د رایو په تناسب تر سره کیږي‪ .‬‬ ‫د ټاکنو قانون‬ ‫د ټاکنو قانون د ټاکنو په اړه د هیواد د اساسي قانون ټولیز اساسات حفظ او د هغو عملي اړخونه معینوي‪ .‬‬ ‫دوه ویشتمه ماده‪» :‬د افغانستان د اتباعو تر منځ هر راز تبعیض او امتینناز منننع دی‪ .‬همدارنګه د مشرانو جرګې په جوړښت کې چې د مجموع یو ثلث‬ ‫یې د ولسمشر لخوا منصوبیږي‪ ،‬د دغه ثلث نیمایي برخه ښځې جوړوي‪ .‬د بیلګې په توګه‪ ،‬که چیرې په یوه ولیت کې نارینه وو لوړ‬ ‫اکثریت تر لسه کړی وي‪ ،‬یواځې د نارینه وو له رایو سره پرتله کیږي‪ .‬‬ ‫ځکه نو په دې مجلس کې هم د ښځو شتون مهم دی‪ .‬د قانون له حکم‬ ‫سره سم‪ ،‬دوه ښځې‪ ،‬په هره اندازه رایې یې چې تر لسه کړې وي‪ ،‬په حتمي ډول بریالۍ ګنل کیږی آن که د‬ ‫نارینه وو په پرتله یې رایې کمې هم وي‪ .‬د ولیتي شورا ګانو فارغان هم باید د دولسم ټولګي څخه فارغ شوي وي‪ .‬‬ ‫دري دیرشمه ماده‪ » :‬د افغانستان اتباع د انتخابولو او انتخابیدلو حق لري‪«.‬په دې مجلس کې د ښځو د شتون اغیزمنتیا په ولسي جرګه‬ ‫کې د هغو د شتون د اهمیت په پرتله کمه نده‪ .‬د افغانسننتان‬ ‫‬‫اتباع ښځې او نارینه د قانون په وړاندې مساوي حقوق او وجایب لري‪«.‬په هر حال‪،‬‬ ‫ښځې په مشرانو جرګه کې د لندې اغیزو لمل ګرځي‪:‬‬ .‬د دغو ښځو رایې د اړوند ولیت د نارینه کاندیدانو د رایو په تناسب نه محاسبه کیږي‪ .‬‬ ‫همدارنګه‪ ،‬د هغو ښځو سربیره چې د ولیتي شورا او د ولسوالي له شورا ګانو څخه مشرانو جرګې ته‬ ‫انتخابیږي‪ ،‬جمهور رییس د مثبت تبعیض د پالیسۍ پر بنسټ ‪ ۱۷‬تنه ښځې چې د هغه د واک لندې انتصابي ثلث‬ ‫د غړو پنځوس په سلو کې جوړوي‪ ،‬د پنځو کلونو لپاره د مشرانو جرګې د غړیو په توګه له ښځو څخه ټاکي‪.‬د دې پالیسۍ مفصله توضیح په دې ډول‬ ‫د اساسي قانون دري اتیایمه ماده – د انتخاباتو په قانون کې باید داسې تدبیرونه ونیول شي چې انتخاباتي نظام د‬ ‫افغانستان د ټولو خلکو لپاره عمومي او عادلنه استازیتوب تأمین کړي او د نفوسو په تناسب دې له هر ولیت‬ ‫څخه په اوسط ډول لږ تر لږه دوه ښځینه وکیلې په ولسي جرګه کې غړیتوب تر لسه کړي‪.‫اساسي قانون د هیواد د اتباعو موقف مساوي اعلن کړی او ملي حاکمیت یې ملت باندې متعلق بللی ده‪.‬‬ ‫دا امتیاز هم په سیاسي بهیر کې د ښځو د ګډون د هڅولو لپاره ورکړل شوی ده‪.‬دا مثبت تبعیض دی چې د افغانستان په اوضاع او حالتو کې خورا‬ ‫اغیزمن دی‪ .‬په قانون کې د‬ ‫ولسوالي شورا ګانو د نوماندانو په هکله د لیک او لوست د کچې د سواد په درلودلو باندې بسنه شوې ده‪.‬‬ ‫څلورمه ماده‪» :‬په افغانستان کې ملي حاکمیت په ملت پورې اړه لري چې په مستقیم ډول ینې پنه‬ ‫‬‫خپله یا یې د خپلو استازیو له لرې عملي کوي‪ .‬‬ ‫د قانون د دې مادې پر بنسټ له هر ولیت څخه دوه ښځې باید په حتمي توګه د ولسي جرګې غړیتوب تر لسه‬ ‫کړي‪ .‬‬ ‫په مشرانو جر ګه ک ې د ښځو د شتون اغیزمنتیا‬ ‫مشرانو جرګه هم د پارلمان د دوه ګونو مجلسونو څخه د یوه مجلس په توګه له مهمو واکونو څخه برخمنه ده‪.‬‬ ‫‬‫د مثبت تبعیض پالیسي‬ ‫اقتصادي او ټولنیزې شاته پاتې توب ته په پام سره او د ښځو د مشارکت د ټیټې کچې او له رواني او‬ ‫فرهنګي پلوه د هغود نه چمتووالي په نظر کې نیولو سره د افغانستان اساسي قانون په ټولنیزو او سیاسي چارو‬ ‫کې د ښځو د ګډون د هڅولو لپاره مثبت تبعیض تجویزوي‪ .‬د افغانستان ملت عبارت دی له هغننو ټولننو افننرادو څخننه‬ ‫چې د افغانستان تابعیت ولري‪«.‬د دې پالیسۍ موضوع‪ ،‬په ملي شورا کې له هر‬ ‫ولیت څخه د دوه ښځو د سهم تثبیتول ده‪ .‬دمګړۍ د سنا مجلس ‪ ۲۲‬په سلو کې غړي ښځې دي‪ .

‬دا لومړنی او وروستنی امتیاز دی چې ښځو ته په سنا کې د ګډون لپاره‬ ‫ورکړل شوی ده‪ .‬‬ .‬‬ ‫‪.‬په نورو مواردو کې ښځې او نارینه له ورته مواردو څخه پیروي کوي‪.‬یو یو‬ ‫استازی د ولسوالي د شورا د غړو په انتخاب سره له هر ولیت څخه راځي‪ .‬څلور‬ ‫اتیایمه ماده صراحت لري چې – کله چې جمهور رییس پاتې ثلث یا ‪ ۳۴‬کسان سنا ته ټاکي او انتصابوي‪ ،‬نیمایی‬ ‫یې یعنې ‪ ۱۷‬کسان یې باید ښځې وي‪ .4‬‬ ‫د دولتونو تر منځ د تړونونو او بین المللي میثاقونو تصدیق او یا له هغو څخه د‬ ‫‪.‬‬ ‫ ‪4‬د ملي شورا واکونه او دند ې‬‫د هیواد ملي شورا له زیات شمیر قانوني واکونو څخه برخمنه ده‪ .1‬‬ ‫د ټولنیزو‪ ،‬فرهنګي‪ ،‬اقتصادي او تکنالوژیکي پرمختیایی پروګرامونو تصویب؛‬ ‫‪.6‬‬ ‫سربیره پر دو‪ ،‬ملي شورا یو شمیر نورې دندې هم لري چې د جمهور رییس د دندو په برخه کې راغلي دي‪ .‬‬ ‫• څلور دیرش غړي د هیواد د ولیتي شورا ګانو څخه د ‪ ۴‬کلونو لپاره؛‬ ‫•‬ ‫څلور دیرش غړي د هیواد د ولسوالیو له شورا ګانو څخه د ‪ ۳‬کلونو لپاره؛‬ ‫•‬ ‫څلور دیرش غړي او له هغې ډلې څخه ‪ ۱۷‬ښځې د جمهور رییس په انتصاب د ‪ ۵‬کلونو لپاره‪.‬سره له دې چې د افغانستان نظام یو ریاستي نظام‬ ‫دی خو د هیواد پارلمان ته د زیات شمیر واکونو ورکول‪ ،‬نظام په نیمه ریاستي نظام متمایل کوي‪ .2‬‬ ‫د دولتي بودجې تصویب او د پور اخیستو یا ورکولو اجازه؛‬ ‫‪.5‬‬ ‫افغانستان بیلول؛‬ ‫په دې اساسي قانون کې نور مندرج واکونه‪.‬‬ ‫د غ ړو د انتخاب او انتصاب لر ې چار ې‬ ‫د سنا مجلس غړي هم په انتخابي توګه او هم په انتصابي طریقې ګومارل کیږي‪ .3‬‬ ‫د اداري واحدونو منځ ته راوړل‪ ،‬تعدیل او یا لغو کول؛‬ ‫‪.‬د ولسي جرګې‬ ‫د ځانګړو واکونو په برخه کې یادونه وشوه چې ملي شورا چې له ولسي جرګې او مشرانو جرګې جوړه ده‬ ‫لندې دندې په ګډه توګه تر سره کوي‪:‬‬ ‫د قوانینو او تقنینی فرمانونو تصویب‪ ،‬تعدیل یا لغو کول؛‬ ‫‪.‬پاتې دریمه برخه د جمهور رییس له‬ ‫خوا انتصاب کیږي‪.‬‬ ‫د مشرانو جر ګې په څوکیو ک ې د ښځو د برخ ې په هکله اساسي قانون‬ ‫ټول هغه موارد چې په ملي شورا کې د غړیتوب شرایط مسلم کوي‪ ،‬د ښځو په هکله هم د تطبیق وړ دي‪ .‫•‬ ‫د مثبت تبعیض پالیسي تحقق مومي؛‬ ‫•‬ ‫په پریکړو کې ګډون کوي؛‬ ‫•‬ ‫د ولسي جرګې مجلس ته ورته د یادې جرګې اغیزمنتیاوې عملي کوي؛‬ ‫•‬ ‫له ښځو سره تماس او اړیکې خوندي کوي؛‬ ‫•‬ ‫په قانون جوړولو کې د ښځو په ګټه اقدام کوي؛‬ ‫•‬ ‫په سیاست او پریکړه کوونکو ارګانونو کې د ښځو د ګډون د هڅیدنې لمل ګرځي‪.‬په دې توګه چې یو یو استازی‬ ‫له ولیتي شورا ګانو څخه – له ‪ ۳۴‬ولیتونو څخه د ولیتي شورا د غړو په انتخاب د سنا مجلس ته راځي‪ .‬پنځه‬ ‫اویایمه ماده د حکومت دندې تعیینوي او په شپږم بند کې وایي حکومت موظف دی چې ملي شورا ته د مالي کال په‬ ‫پای کې د سر ته رسیدلو چارو او د نوي مالي کال د مهمو پروګرامونو په باب رپوټ ورکړي‪.

‬دا هم د‬ ‫ملي شورا له واکونو څخه ده‪ .‬‬ ‫‪ ‬د اساسي قانون د یو اتیایمې مادې له مخې‪ ،‬ملي شورا د ستر تقنیني ارګان په توګه‪ ،‬د خلکو د ارادې‬ ‫ښکارندویه ده‪.‬مخکنۍ دورې یا خو په بشپړه توګه‬ ‫انتصابي وې‪ ،‬او یا هم د آزاد‪ ،‬عمومي‪ ،‬مستقیم او پټ اوسیدلو اصول پکښې تطبیق شوي ندي‪.‬همدارنګه ملي شورا د جمهور رییس د دندو او واکونو په برخه کې له تأییدي‬ ‫اختیاراتو څخه برخمه ده‪ .‬د ولسي جرګې د کار دوره د پنځم کال د چنګاښ په لومړۍ نیټه د‬ ‫انتخاباتو د نتیجو د اعلن څخه وروسته پای ته رسیږي‪.‬‬ ‫‪ ‬ولسي جرګه د اساسي قانون مطابق ‪ ۲۵۰‬غړي لري چې د هرې حوزې د نفوس په تناسب‪ ،‬ټول یې‬ ‫انتخابي دي‪.‬له هغه تاریخ څخه تر نن‬ ‫ورځ پورې د ملي شورا د فعالیت ‪ ۱۵‬دورې ثبت شوي دي‪ .‬‬ ‫‪ ‬د ولسي جرګې د دورې تر ختمیدو دمخه له دیرشو څخه تر شپیتو ورځو پورې موده کې د ولسي‬ ‫جرګې د غړیو انتخابات کیږي‪ .‬‬ ‫‪ ‬له هر ولیت څخه لږ تر لږه دوه ښځینه استازې باید هرو مرو د ولسي جرګې غړیتوب تر لسه کړي‪.‬د بیلګې په توګه‪ ،‬په څلور شپیتمې مادې کې راغلي دي‪:‬‬ ‫•‬ ‫•‬ ‫•‬ ‫•‬ ‫دویم بند‪ :‬د ملي شورا په تصویب د هیواد د سیاست د اساسي کرښو ټاکل؛‬ ‫د ملي شورا په تأیید د جګړې او متارکې اعلنول؛‬ ‫د ملي شورا په تأیید له افغانستان څخه بهر ته د وسله والو ځواکونو د ټولګیو لیږل؛‬ ‫د ملي شورا په تأیید د اضطراری حالت اعلن او د هغه پای ته رسول؛‬ ‫لن ډیزونه‬ ‫‪ ‬د افغانستان لومړنی پارلمان په ‪ ۱۳۱۰‬هجري لمریز کال کې جوړ شوی دی‪ .‬‬ ‫‪ ‬د افغانستان پارلمان یا ملي شورا له دوه مجلسونو جوړه ده‪ :‬ولسي جرګه او مشرانو جرګه‪.‬دغه راز دریمه‬ ‫برخه سناتوران یعنې څلوردیرش کسه د ولس شمرلخوا انتصاب کیږي چې په انتصابي سناتورانو کې دوه کسه د‬ ‫په پارلمان کې د ښځو حضور د لندې لس ته راړونو لمل ګرځي‪:‬‬ ‫‪o‬‬ ‫جنسیتي انډول‪ ،‬د وړتیاوو زیاتیدل‪ ،‬په ځان ډاډه توب او عملي ګډون؛‬ ‫‪o‬‬ ‫د ښځو د حقوقو د بین المللی معیارونو عملي کیدل؛‬ ‫‪o‬‬ ‫په ملي او ټولنیزو چارو کې د ښځو او نجونو ګډون؛‬ ‫له هغو ښځو او نجونو سره اغیزمنې اړیکې چې د ملي شورا ښځینه غړې یې‬ ‫‪o‬‬ ‫ټاکلي دي؛‬ .‬‬ ‫‪ ‬د مشرانو جرګې یا سنا غړي د څلور اتیایمې مادې له مخې داسي انتخاب او تعیینیږي‪:‬‬ ‫‪ ‬د مشرانو جرګې یا سنا غړي ‪ ،‬له هرې ولیتي شورا یو کس د اړوندې شورا په انتخاب د څلورو کلونو لپاره او‬ ‫د هر ولیت له ولسوالۍ شوراګانو څخه یو کس د اړوندو شوراګانو په انتخاب ټاکل کیږي‪ .‫ملي شورا د دې واک لري چې د دغه رپوټ د نه مواصلت په صورت کې هغه له حکومت څخه وغواړي‪ .

‬هماغه ماده(‬ ‫‬‫ د اساسي قانون د اوه اویایمې مادې له مخې وزیران د خپلو ځانګړو دندو څخه هم د جمهور رییس په‬‫وړاندې او هم د ولسي جرګې په وړاندې مسؤولیت لري‪.‫‪o‬‬ ‫د نارینه وو او ښځو د برابرۍ د ترویج لپاره کار؛‬ ‫‪o‬‬ ‫د هیواد د ښځو او نجونو تر منځ په ځان د ډاډه توب زیاتیدل؛‬ ‫‪o‬‬ ‫د ښځو په ګټه د ګډ کار لپاره د مدني سازمانونو او ټولنو ملتړ جلبول؛‬ ‫‪o‬‬ ‫د دموکراسۍ تمثیل او پراختیا؛‬ ‫‪o‬‬ ‫له ښځو څخه استازیتوب؛‬ ‫‪o‬‬ ‫د جنسیت له انډولتیا څخه څارنه؛‬ ‫‪o‬‬ ‫په پارلمان کې د ښځو له حقونو څخه مدافعه او ملتړ‪.‬‬ ‫‪ ‬ولسي جرګه دغه اختصاصي دندې لري‪:‬‬ ‫له هر یوه وزیر څخه د استیضاح په برخه کې د دې اساسي قانون د دوه نوییمې مادې له حکم سره سم‬ ‫‪1‬‬‫تصمیم نیول؛‬ ‫‪2-‬‬ ‫د پرمختیایي پروګرامونو او دولتي بودجې په باب تصمیم نیول؛‬ ‫د اساسي قانون له حکمونو سره سم د مقرریو تأیید یا ردول‪.‬‬ ‫•‬ .‬له لویه سره په لنډ ډول د ولسي جرګې دندې دا‬ ‫دي‪:‬‬ ‫د قانون جوړول؛‬ ‫•‬ ‫د قوانینو په رڼا کې د اجراییه قوې د کړنو څارنه او د هغو په ارزونو کې ګډون؛‬ ‫•‬ ‫له خلکو او رای ورکوونکو څخه استازیتوب او ملتړ‪.‬‬ ‫سر بیره پر دې‪ ،‬ولسي جرګه د اساسي قانون له مخې صلحیت لري چې د یوه وزارت نوماند چې د بل هیواد‬ ‫تابعیت ولري‪ ،‬یواځې په همدې مورد کې هم رد یا تأیید کړي‪ .‬‬‫‪3‬‬ ‫دغه راز د اساسي قانون د اساسي قانون په نورو مادو کې د وزیرانو‪ ،‬لوی څارنوال‪ ،‬د مرکزي بانک د‬ ‫رییس‪ ،‬د ملي امنیت د رییس او د سرې میاشتې د رییس مقرریدل د ولسي جرګې په تایید او عزل او د‬ ‫استعفا منل یې )څلور شپیتمه ماده د جمهور رییس له واکونو څخه(‬ ‫د سترې محکمې د غړو او رییس تعیینول د ولسي جرګې په تأیید سره‪) .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful