P. 1
خصائص النمو في مرحلة الطفولة المبكرة

خصائص النمو في مرحلة الطفولة المبكرة

|Views: 256|Likes:
منشور بواسطةMinoucha Mina

More info:

Published by: Minoucha Mina on Dec 05, 2011
حقوق الطبع:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/30/2013

pdf

text

original

زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ُٞٔ٘ج ـتحقخ

َلطُج س٤قخؽ ٠ِػ حٛشغأٝ

ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ .د.أ
ظ٤تسٝ ،ًحوذحع ظٔؽ ٖ٤ػ سؼٓحؾ ،سُٞلطُج شحعجسد ضًشٓ ش٣ذٓٝ ذٜؼُٔج َ٤ًٝ ،سُٞلطُِ ح٤ِؼُج شحعجسذُج ذٜؼٔذ رحطعلج
س٣سٜٞٔؿذ شحؼٓحؿُِ ٠ِػلج ظِؿُٔحذ ٍحلهلج كح٣سٝ سُٞلطُج عحطه س٘ؿُ س٤ذشؼُج شقٓ .

ذ٤ٜٔض

حٓ ءجٞع ،زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ُٞٔ٘ج ـتحقخ ْٛأ ف٤مٞضٝ كشػٝ سؿُحؼٓ ٞٛ سعجسذُج ٙزٛ ٖٓ طحعلج فذُٜج
س٤قخؽ ٞٔٗ ٠ِػ ـتحقخُج ٙزٛ غ٤ٔؾ شغأٝ ٢ُحؼلٗلج ٝأ ٢ػحٔطؾلج ٝأ ٢كشؼُٔج ٝأ ١ٞـُِج ٝأ ٢ٗذرُج ُٞٔ٘حذ نِؼط٣
ٖ٤ذ ٚ٤ِػ نلطُٔج ٖٓٝ .َلطُج ٖ٤ذ جزًٝ ،ٖ٣شفحؼُٔج س٤ذشطُجٝ سُٞلطُج ززضحعأٝ َلطُج ظلٗ ءحِٔػ ٖٓ ْظػلج ذ٤ؼقُج
س٤ذشطُِ ٢ُٝذُج ظِؿُٔج حٜٔٛأ ٖٓٝ سُٞلطُحذ س٤٘ؼُٔج س٤ُٝذُج شحٔظُ٘ٔج قِطخٓٝ ٍحؿُٔج ٢ك ءجشرخُجٝ ٖ٤ققخطُٔج
( زشٌرُٔج 1 ) (OMEP) سكحوػُجٝ ِّٞؼُجٝ س٤ذشطُِ زذكطُٔج ْٓلج سٔظ٘ٓٝ (UNESCO) ٝ سُٞلطُِ زذكطُٔج ْٓلج سٔظ٘ٓ
( UNESEF) شجٞ٘ع ٢ٗحٔغ شٔػ ٠طقٝ دل٤ُٔج ٖٓ ٍحلهلج ٠ُئ ش٤ؾض زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٕأ ،حٛش٤ؿٝ . سكحملحذ
،زشٌرُٔج س٤ذشطُج ٕأ ٠ِػ حُٜ زسحؽلج نذحغُج شحث٤ُٜجٝ شحثلُج قِطخٓ نلطض يُر ٠ُئ Early Education س٤ذشطُج" ٝأ
ج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ زشٌرُٔ (ECE) ، Early Childhood Education" ٖٓ ٍحلهلُ ّذو٣ حٓ سكحً ٠ُئ ش٤ؾض
(ّجٞػأ س٤ٗحٔغ ؽِٞذ ٠طقٝ دل٤ُٔج ٖٓ زشطلُج ٍلخ س٤ٔ٘ضٝ ْ٤ِؼضٝ سثؾ٘ضٝ س٣حػس 2 ).

شُج سِقشُٔج ٍلخ ؾُحذ ّحٔطٛحذ ٕح٤ظكض زشٌرُٔج س٤ذشطُج جزًٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓٝ ٠ِػ س٘ٛج
شحغعإُٔجٝ شحٜؿُج ٖٓ ْظػلج ذ٤ؼقُج ٕئ َذ .ُْحؼُج ٍٝد قِطخٓ ٢كٝ س٤ِكُٔجٝ س٤ٔ٤ِهلجٝ س٤ُٝذُج شح٣ٞطغُٔج سكحً
ٖٓ ًحوق ٙذ٣ذكض نذحغُج ل٣شؼُج غعجُٞج حٛح٘ؼٔذ سِقشُٔج ٙزٛ ٍلخ ّذوض ٢طُج زشٌرُٔج س٤ذشطُج شرطؼض حُٜ زسحؽلج نذحغُج
ٝ ٚؼٔطؿٓٝ ٚضشعأ ٠ِػ َلطُج مٞوق زشٌرٓ س٤ذشض ش٤كٞض زسٝشم ٠ِػ شحٜؿُج ٙزٛ ذًإض حًٔ .ّحػ ٌَؾذ ٢ُٝذُج غٔطؿُٔج
ُْحؼُج ءحكٗأ قِطخٓ ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٔذ ٍحلهلج غ٤ٔؿُ س٤ُحػ زدٞؾ شجر .
س٣حػس ٖٓ ُْٜ ّذو٣ حٓٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخ ٖ٤ذ َقلُِ سـُحرُج سذٞؼقُج ٖٓ ْؿشُج ٠ِػٝ
سحقطخلجٝ كشؼُج ـٞمٝ ٠ِػ ًحفشق ح٘ٗاك ــ زشٌرُٔج س٤ذشطُج س٤ِٔػ ١أ ــ سِقشُٔج ٙزٛ ٍلخ س٤ٔ٘ضٝ ْ٤ِؼضٝ سثؾ٘ضٝ
ٕأ ٠ِػ ،زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخٝ ُْحؼٓ ْٛأ سؿُحؼٔذ سعجسذُج ٙزٛ ٢ك ٢لطٌ٘ع ٚ٤ك ض٤ًشطُجٝ
٢طُج س٤ٗحػُج سعجسذُج ٢ك شرًلج ّحٔطٛلج ٠طؼ٣ خحرـعلج ْـٛأٝ حٜط٤ٔٛأ ف٤مٞضٝ زشٌرُٔج س٤ذشطُج سؿُحؼُٔ ًحوقل ّذوطع
س٤ٗحغٗلج زسحنكُج شحوِق ٖٓ سػُحػُج سوِكُِ ُْحؼُج ٍٞـخد ذـؼذ ؿحـخ ٌَـؾذٝ ،س٘ٛجشـُج سِقشـُٔج ٢ـك حٜـذ ّحٔـطٛلج ءجسٝ
٢ٛٝ " ،س٤ضحِٓٞؼُٔج سوِق The Information Era" لخ ٍحلهلج خحغًل ٢ؼغُج زسٝشمٝ سٓصلُج ـتحقخُج حُٜ
شحعجسد حٜ٤ك شسحع ٢طُج شحٜؾٞطُجٝ شحٛحؿضلج ظذقأ يُزً س٤ٗحػُج سعجسذُج ؽُحؼطع حًٔ .ٖ٣شؾؼُجٝ ١دحكُج ٕشوُج ٕحغٗل
ٍحؿُٔج جزٛ ٢ك سكؾحُ٘جٝ سػ٣ذكُج س٤ُٝذُج خسحؿطُج ْٛل ؼرحٔٗ ْ٣ذوض غٓ زشٌرُٔج س٤ذشطُج .
ٓ ٠ِػ سعجسذُج ٙزٛ ضًشطع ّذوض حٓ طحعأ ٠ِػٝ ْط٣ ٕأ ٠ِػ ْٜرٗجٞؾ قِطخٓ ٢ك ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخٝ ُْحؼٓ ْٛأ سؿُحؼ
ّصلُج س٣ٞذشطُجٝ س٤ؾٌُٞٞ٤غُج شجسحرطػلجٝ وذجٞنُجٝ ظعلج ْٛأ ؿلخطعل زدحؾ سُٝحكٔذ ّح٤وُج سعجسذُج ٙزٛ ّحطخ ٢ك
ؼضٝ ْٜطثؾ٘ضٝ ْٜط٣حػشُ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍحلهل ٚؾٞطُج ذ٘ػ حٜذ ّجضطُلجٝ حٜضحػجشٓ ٙزٛ ٍلخ ْٜط٤ٔ٘ضٝ ْٜٔ٤ِ
زش٤طخُجٝ سٓحُٜج سِقشُٔج .
س٤ُحطُج س٤عحعلج هحوُ٘ج ٠ُئ سعجسذُج ٙزٛ ْغو٘طع يُزُ سؿ٤طٗ :

حٜطؿُحؼٓ ّصلُج ُٞٔ٘ج شلحؿٓ ْٛأٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخ : ًلٝأ :
1. لج ٞٔٗ ـتحقخٝ ُْحؼٓ سؿُحؼٓ زسٝشم ءجسٝ خحرعلج ْٛأ ءجشرخُِ َٔػ سؽسٝ ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ٍحله
ٍحؿُٔج جزٛ ٢ك ٖ٤ققخطُٔج .
2. ٙزٛ ٍلخ ْٛٞٔٗ ـتحقخُ زض٤ُٔٔج ُْحؼُٔج صشذأٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ شلحؿٓٝ دٗجٞؾ ْٛأ
س٤ُحطُج شلحؿُٔجٝ دٗجٞؿُج ٖٓ ًَ ٢ك سِقشُٔج :
ج شلنؼُج ٞٔٗ( ٢ٗذرُج ُٞٔ٘ج )أ سو٤هذُجٝ زش٤رٌُ ) Physical Development.
،١ٞـُِج ُٞٔ٘ج )خ Language Development.
،٢كشؼُٔجٝ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘ج )ؼ Mental and Cognitive Development.
،٢ػحٔطؾلج ُٞٔ٘ج )د Social Development.
،شجزُج زذػحغٓ )ـٛ Self Help.
،٢ُحؼلٗلج ُٞٔ٘ج )ٝ Emotional Development.
،س٤قخؾُج ٞٔٗ )ص Personality Development.

ًح٤ٗحغ : ٍحلهل ٚؾٞطُج ذ٘ػ حٜذ ّجضطُلجٝ حٜضحػجشٓ ّصلُج س٣ٞذشطُجٝ س٤ؾٌُٞٞ٤غُج شجسحرطػلجٝ وذجٞنُجٝ ظعلج ْٛأ
زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ :
ج س٤ػشلُجٝ س٤عحعلج هحوُ٘ج ٖٓ ًَ ف٤مٞطُ سٓصلُج َ٤فحلطُج ٢ِ٣ حٔ٤ك ّذوٗٝ حٛذ٣ذكض نذحغُ :

حٜطؿُحؼٓ ّصلُج ُٞٔ٘ج شلحؿٓ ْٛأٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخ : ًلٝأ

سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخ سؿُحؼٓ ءجسٝ خحرعلج ْٛأ ف٤مٞض سعجسذُج ٖٓ ْغوُج جزٛ ٢ك ٍٝحك٘ع
ٖ٤ِٓحؼُج ءجشرخُحذ سفحخ َٔػ شحغِؾ س٣جذذ ٢ك زشٌرُٔج شلحؿٓٝ دٗجٞؾ ْٛل ذ٣ذكض يُر ٢ِ٣ ْغ ،سِقشُٔج ٙزٛ ٍحلهأ غٓ
حُٜلخ ْٛٞٔٗ ـتحقخُ زض٤ُٔٔج ُْحؼُٔج صشذأٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ .
1. زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخ سؿُحؼٓ ّضِ٣ جرحُٔ :ٙجدإٓ ٍؤحغض سحػ٣ ذوك ٠ُٝلج سطوُِ٘ سرغُ٘حذ
ذذ غٓ ؟ س٤ُحكُج َٔؼُج سؽسٝ َٔػ س٣ج
ءجشرخُجٝ ٖ٤ققخطُٔج ٖٓ سؽسُٞج ٙزٜذ سٞنكُج غ٤ٔؾ ًٕٞ ٖٓ ْؿشُج ٠ِػ ٚٗأذ ٍٞوُج ٌٖٔ٣ ٍؤحغطُج جزٛ ٠ِػ سذحؾلُٝ
ٕاك ،زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخ ْٛأذ س٣جسذُجٝ سكشؼُٔج ٖٓ ٍحػ ٟٞطغٔذ ٕٞلقط٣ ٖ٣زُج
ٙزٛ ْ٤ظ٘ض ٖػ ٖ٤ُٝإغُٔج ًجسذه ٙءحطػئٝ عٞمُٞٔج جزٛ سؿُحؼٓ ّحُٜجٝ ١سٝشنُج ٖٓ جٝذؾٝ ذه حٜؿٓحٗشذ غمٝٝ سؽسُٞج
سؿُحؼٓ ءجسٝ سٓحُٜج خحرعلج ٖٓ جدذػ ىح٘ٛ ٕأ نكُجٝ .ءحوُِج جزٛ َػٓ ٢ك غ٣شع ٌَؾذ ُٞٝ ٚ٤ِػ ٍلهلجٝ ّحٔطٛلج ٖٓ
ٝ َلطُج ظلٗ ِْػ ززضحعأ غ٤ٔؾ محلضج ملهلج ٠ِػ حٜٔٛأ َؼُ عٞمُٞٔج جزٛ حٓ سكحً ٌٕٞ٣ ٕأ زسٝشم ٠ِػ ًحػ٣ذق س٤ذشطُج
ٍٞق ًجضًشٔطٓ" سطؾٗأٝ شح٤ؿ٤ضجشطعجٝ ؽٓجشذٝ ؽٛح٘ٓ ٖٓ ُٞٔ٘ج َقجشٓ قِطخٓ ٍلخ َذ سِقشُٔج ٙزٛ ٍلخ ٍحلهلُ ّذو٣
،َلطُج Child Centred".
٠ِػ حٜٔ٤ٔقضٝ سطؾٗلجٝ شح٤ؿ٤ضجشطعلجٝ ؽٓجشرُجٝ ؽٛحُ٘ٔج ٙزٛ غ٤ٔؾ ءح٘ذ ْط٣ ٕأ يُر ٢٘ؼ٣ٝ سو٤هذُج سكشؼُٔج طحعأ
٢ُحؼلٗلجٝ ٢كشؼُٔجٝ ٢ِوؼُجٝ ١ٞـُِجٝ ٢ٗذرُج ُٞٔ٘ج( ْٜرٗجٞؾ قِطخٓ ٢ك ْٛٞٔٗ ُْحؼٓٝ ٍحلهلج ـتحقخذ سو٤ٔؼُجٝ
شكٞط٣ حٓٝ ْٛٞٔٗ ٟٞطغٓٝ دجٞٓٝ ؽٓجشذ ٖٓ ٍحلهلُ ّذو٣ حٓ ٖ٤ذ سؾٝجضُٔج ْطض ٕأ ًحن٣أ يُر ٢٘ؼ٣ حًٔ .)٢ػحٔطؾلجٝ
شجسذهٝ شجسحٜٓ ٖٓ ْٜ٣ذُ .
ًلحؼك ًحًجشطؽج حٜ٤ك ًْٜشؾضٝ ٍحلهلج ءلإٛ شحؾحق ن٤وكطُ دجُٞٔجٝ سطؾٗلجٝ ؽٓجشرُج ٙزٛ غ٤ٔؾ ٠ؼغض ٕأ ّضِ٣ حًٔ
دجُٞٔج ٙزٛ غ٤ٔؾ ٖٓ ْٜضدحلطعج َؼؿضٝ ُْٜ ّذو٣ حٔ٤ك ْٜرركضٝ ْٜذزؿض مشهٝ د٤ُحعأذ ُْٜ ّذوضٝ ،ًحطؾٗٝ ًجشؽحرٓٝ
٠قهلج ذكُج ذ٘ػٝ سُحؼكٝ س٤هحذ س٤و٤وق زدحلطعج .
٠ِػ فشؼطُج ٖٓ ٖ٤ػقحرُج ٖ٤ٌٔض زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخ كشػ ٕأؽ ٖٔك يُر ٠ُئ سكحملحذ
ْٜط٣حػشُ ٍحلهلُ ٚؾٞطُج ذ٘ػ حٜذ ّجضطُلجٝ حٜضحػجشٓ ّصلُج سٓحُٜج شجسحرطػلجٝ س٣ٞذشطُجٝ س٤غلُ٘ج ظعلج ظذقأٝ ْٛأ
ُ طحعأ فذٛ ٞٛٝ ،ْٜط٤ٔ٘ضٝ ْٜٔ٤ِؼضٝ ْٜطثؾ٘ضٝ ٢طُج س٤ٗحػُج سعجسذُِ سٓحٛٝ س٣سٝشم سٓذوٓٝ ،سؽسُٞج ٙزٛ َػٓ ذوؼ
حُٜ زسحؽلج صورع ٢طُجٝ سػقحرُج حٜٓذوطع .

2. عقلُٔحك ،غمُٞٔج جزٛ ٢ك حٜطؿُحؼٓ ّصلُج زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ دٗجٞؾٝ شلحؿٔذ نِؼط٣ حٔ٤ك حٓأ
ج قِطخٓٝ س٤ذشطُجٝ َلطُج ظلٗ ِْػ ززضحعأ ٕأ ظلُ٘ج ِْؼُ س٤ٌ٣شٓلج سطذجشُج" َػٓ سققخطُٔج س٤ِٔؼُج شح٤ؼٔؿُجٝ وذجٝشُ
(APA) American Psychological Association" ،٢ِوؼُج شخأطُِ س٤ٌ٣شٓلج سطذجشُج"ٝ ، (AAMR) The
American Association for Mental Retardation" ُِٞٔ٘ شلحؿٓ سؼرع ىح٘ٛ ٕأ ٠ِػ جٞولضج ذه حٛش٤ؿٝ
ُج ّضِ٣ شخأض ١أ ٕل ،زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ حٜ٤ك ٍحلهلج ٞٔٗ ٍذؼٓ ٟٞطغٓ طح٤ه َنل٣ٝ حٛذ٣ذكضٝ حٜ٤ِػ فشؼط
،سهحػلُ ًحمشؼٓ" َلطُج َؼؿ٣ شلحؿُٔج ٙزٛ ٖٓ ٖ٤ُحؿٓ ٢ك At Risk or High Risk" ؽٓجشرُج ْ٣ذوض ّضِطغ٣ حٔذ ،
٢طُجٝ زدٞقؤُج سؼرغُج شلحؿُٔجٝ .ُٚ سٔتلُٔج س٤ن٣ٞؼطُج حٛذ٣ذكض نذحغُج وذجٝشُجٝ شحث٤ُٜجٝ شحثلُج سكحً حٜ٤ِػ صولضج
س٤ُحطُج شلحؿُٔج ٢ٛ :
سو٤هذُج شلنؼُجٝ زش٤رٌُج شلنؼُج ٞٔٗ( َلطُِ ٢ٗذرُج ُٞٔ٘ج )أ ) Physical Development (Gross and Fine
Motor Development)
،َلطُِ ١ٞـُِج ُٞٔ٘ج )خ Language Development.
ج ُٞٔ٘ج )ؼ ،َلطُِ ٢كشؼُٔجٝ ٢ِوؼُ Mental and Cognitive Development.
،٢ػحٔطؾلج ُٞٔ٘ج )د Social Development.
،شجزُج زذػحغٓ )ـٛ Self Help.
،٢ُحؼلٗلج ُٞٔ٘ج )ٝ Emotional Development.
،س٤قخؾُج ٞٔٗ )ص Personality Development.

لج ٞٔٗ ـتحقخ ْٛأ كشػ ٢ك ٍٞخذُج َرهٝ ٠ِػ ح٘ٛ ذ٤ًأطُج ١سٝشنُج ٖٓ ذؿٗ سوذحغُج شلحؿُٔج قِطخٓ ٢ك ٍحله
س٤ِٔؼُج زشرخُجٝ ـقخطُجٝ َ٤ٛأطُج ٌْكذ شحِٓٞؼُٔج ٙزٛ ٖٓ ش٤ػٌُ ض٤ٔطُٔج سٞنكُج ٖٓ ْظػلج ذ٤ؼقُج سكشؼٓ .
ؿُٔج ْٛأ ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ُٞٔ٘ج ُْحؼٓ صشذل سؼ٣شغُج زسحؽلج دشؿٔذ ٠لطٌ٤ع يُزُ سؿ٤طٗ نذحغُج شلح
حٜٔٛأ َؼُ د٤ُحعأ زذؼذ سحقطخلج جزٛ كٞؼ٣ ٕأ ٠ِػ حٛذ٣ذكض :
I. ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ دٗجٞؾ قِطخٓ ٍٞق س٤ذشؼُج سـُِحذ زشكٞطُٔج سطغرُٔج شلحؤُجٝ شحلُإُٔجٝ شحذحطٌُج ْٛأذ ق٣شؼطُج
٠ِػ سطغرُٔج شلحؤُجٝ شحذحطٌُجٝ شحلُإُٔج ٙزٛ ٖٓ شكٞط٣ حٓ كشػ غٓ سِقشُٔج ٙزٛ حٜ٤ِػ فشؼطُِ حٜطقحضئٝ سٞنكُج
يُر ن٤وكض ٖٓ زدجضطعلج ٢ك ٖ٤رؿجشُج سٞنكُِ ٌٖٔ٣ ٠طق سؽسُٞج دحوؼٗج زشطك ٍلخ .
II. شجٝدلج ٍٞـق يُزــًٝ س٤ذشــؼُج سثـ٤ـرُج ٢ـك زشكٞطـُٔج س٘٘ـؤُج ظ٤٣حوـُٔج ٍٞـق س٣سٝشـنُج شحِٓٞـؼُٔج ْ٣ذوـض
ذـوض ٠ِـػ ذػحغـض ٕأ ٖـٌٔ٣ ٢طـُج سط٤ـغرُج ٢ؼـغُجٝ شـخأض ١أ فحـؾطًل زشٌرـُٔج سُٞلـطُج سِقشٔـذ ٍحلـهلج ٞـٔٗ ٍذـؼٓ ش٣
سـؽسٞــُج ٍلــخ حٜ٘ـٓ شكٞـط٣ حـٓ كشـػٝ ُٚحـ٤ق شٌـرُٔج َخذـطُِ .
III. ؿلخطعل سِقشُٔج ٙزٛ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخ ْٛأذ نِؼط٣ حٓ ًَ كشػ ٖٓ ءحٜطٗلج ذؼذ ،زدحؾ سُٝحكٔذ ّح٤وُج
ظعلج ْٛأ ْٜط٣حػشُ ٍحلهلُ ٚؾٞطُج ذ٘ػ حٜذ ّجضطُلجٝ حٜضحػجشٓ ّصلُج س٣ٞذشطُجٝ س٤ؾٌُٞٞ٤غُج شجسحرطػلجٝ وذجٞنُجٝ
٠ِػ علهلج ٠ِػ ًجدحٔطػج ــ ٍحكُج سؼ٤رطذ ــ ؿلخطعلج جزٛ ْط٤عٝ .سِقشُٔج ٙزٛ ٍلخ ْٜط٤ٔ٘ضٝ ْٜٔ٤ِؼضٝ ْٜطثؾ٘ضٝ
ٓٝ سِقشُٔج ٙزٛ ٍٞق سػ٣ذكُج س٣شظُ٘ج شهلج سكحً ٢ك َٔؼُج ٢ك ٟذُٔج سِ٣ٞطُج س٤ِٔؼُج س٤ٗجذ٤ُٔج سػقحرُج زشرخ ٌْكذ حٜطؼذحط
شجسحقرطعجٝ شحقشطوٓ ٖٓ ٖ٤ققخطُٔجٝ ءجشرخُج ٖٓ سٞنكُج زدحغُج ٚٓذو٣ ٕأ ٌٖٔ٣ حُٔ سكحملحذ جزٛ ،ٍحؿُٔج جزٛ
سٓصلُج س٤تجشؾلجٝ س٤ِٔؼُج شحٜؾٞطُج حٜ٤طؼضٝ ؿلخطعلج ٖٓ سُٝحكُٔج ٙزٛ ١شػض .
رئ أذرُ٘ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ شلحؿُٔج قِطخٓ ٢ك ُِٞٔ٘ سغ٤تشُج ُْحؼُٔج كشؼذ ٕ .

٢ض٥ج ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ شلحؿُٔج قِطخٓ ٢ك ُِٞٔ٘ سغ٤تشُج ُْحؼُٔج صحؿ٣ئ ٌٖٔ٣ٝ :
زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ٍحلهلُ ٢ٗذرُج ُٞٔ٘ج )أ :
لخ ٍحلهلُ ٢ٗذرُج ُٞٔ٘ج ُْحؼٓ ْٛأ ٖٓ ّحٔطٛلجٝ سعجسذُج ٖٓ شكجٝ عكذ ص٤ظق ٢طُج دٗجٞؿُجٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍ
سو٤هذُج شلنؼُج ٞٔٗٝ زش٤رٌُج شلنؼُج ٞٔٗ ؿحخ ٌَؾذٝ ٍحلهلُ ٢ٗذرُج ُٞٔ٘ج ،طح٤وُجٝ ش٣ذوطُج شلٝحكٓٝ .
ذشؼُج ظ٤٣حؤُج ٖٓ ًحٔغه ٕحً دٗحؿُج جزٛ ٢ك ٍحلهلج ٞٔٗ طح٤ه ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓٝ سِقشُٔ ص٘٘هٝ صٔٔف ٢طُج س٤
حٜٔٛأ ٖٓ س٘ٛجشُج سِقشُٔج ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُج :
* سُٞلطُِ ٢ٓٞوُج ظِؿُٔج ٖٓ ق٤ٌِطذ ٖ٤ػقحرُج ٖٓ ن٣شك ٙذػأ ١زُج سعسذُٔج َره حٓ َلطُ ٢غلُ٘ج ُٞٔ٘ج طح٤وٓ
ّحػ ٢ك سعجسذُج ٙزٛ ش٣شوضٝ ٚذ ؿحخُج َ٤ُذُج شؾٗٝ شقٓ ٢ك سٓٞٓلجٝ 1994 ( 3 ).
* سحرطخلج ص٣ٌُٞج سؼٓحؾ س٤ذشطُج س٤ًِ ززضحعأ ٖٓ ن٣شك ٙذػأ ١زُج ص٣ٌُٞج ٢ك سعسذُٔج َره حٓ ٍحلهل ٖ٘ؤُج ٢كغُٔج
ّحػ ٢ك ُٚ ٍٝلج سجذفلج سذفٝ س٤ذشؼُج سُٞلطُج ّذوطُ س٤ط٣ٌُٞج س٤ؼٔؿُج غٓ ٕٝحؼطُحذ 2004 ( 4 ).
لـؼذ ىح٘ـٛ سوـ٤هذـُجٝ زش٤ـرٌُج شلنـؼُج ٞٔـٗ ٠ـُئ سكحـملحذ ٢ٗذرُج ُٞٔ٘ج ٖػ قؾٌض ٢طـُج سٓحُٜج س٤ـرطُج َ٤ُحـكطُج
طح٤ـهٝ ذِؿُج ئعٝ ّذوُج ٍٞهٝ عجسزُج ٕجسٝدٝ ٚٗصٝٝ َلطُج ٍٞطذ سفحخُج شحعح٤وُج لؼذ ًحن٣أ ىح٘ٛٝ ،َلطُِ ْ٤ِغُج
(ُٚ ٢ٗذرُج ُٞٔ٘ج ش٤٣حؼٓ ٠ُئ َفٞطُج ٠ِػ ذػحغضٝ ُِٞٔ٘ شجشؽإًٔ حٜ٤ِػ ذٔطؼ٣ ٢طُج ّذُج وـم 5 ).
لج َرهٝ ٙزٛ شحِٔؼٓ ٕحٌٓاذ ٚٗأ ف٤مٞض ّضِ٣ َلطُِ ٢ٗذرُج ُٞٔ٘حذ سوِؼطُٔج ـتحقخُجٝ شحِٓٞؼُٔج كشػ ٖٓ ءحٜطٗ
سرغُ٘حذ شكٞطض ٚٗأ سفحخٝ حُٜ زسحؽلج نذحغُج ظ٤٣حؤُج ن٤رطض د٣سذطُج ٖٓ ْتلٓ سذه ٠ِػ ٍٞقكُج ذؼذ سِقشُٔج
س٤ػشلُج ظ٤٣حؤُِ زشقطخٓ سٞف َهلج ٠ِػ ١شقُٔج طح٤ؤُِ Short-Form شلنؼُج ٞٔٗ طح٤وٓ حٜ٘٤ذ ٖٓٝ ،
٠ِػ َهلج ٠ِػ فشؼطُج دعحُ٘ٔج د٣سذطُج ٠ِػ ٍٞقكُج ذؼذ سِٔؼُِٔ ٌٖٔ٤ك ٟشخلج س٤رطُج شحعح٤وُج حٓأ .سو٤هذُجٝ زش٤رٌُج
زشكٞطُٔج س٤غلٗ دطُجٝ س٤رطُج شجدح٤ؼُِ ْٜطُحقئٝ فمجٝ شخأض ٖػ ٕٞلؾٌ٣ ٖ٣زُج ٍحلهلج .

شٓ ٢ك ٍحلهلُ ١ٞـُِج ُٞٔ٘ج )خ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِق :
١ٞـُِج ُٞٔ٘ج ٕأ ٠ِػ س٤ذشؼُج ٝأ س٤ر٘ؾلج شحعجسذُج ءجٞع ،َلطُِ ١ٞـُِج ُٞٔ٘ج ٍٞق ص٣شؾأ ٢طُج شحعجسذُج غ٤ٔؾ صُِد
ٍحلهلُ ١ٞـُِج طٞٓحوُج ٕأ ٠ِػ شحعجسذُج يِض صُِد حًٔ .زض٤ُٔٔج حٜقتحقخ سِقشٓ ٌَُ ٕأٝ ،َقجشٓ ٢ك ش٤غ٣ َلطُِ
َقجشُٔج ٙزٛ ٖٓ ًَ ذ٘ػ شذًأ يُر ٠ُئ سكحملحذ .ٟشخلج َقجشُٔج ذ٘ػ ٚ٘ػ قِطخ٣ مٞطُ٘ٔج ٝأ ّٜٞلُٔج طٞٓحوُج ءجٞع ،
سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ شجزُحذٝ َلطُج سـُ ٍٞق ص٣شؾأ ٢طُج س٤ر٣شؿطُجٝ س٤ٗجذ٤ُٔج شحعجسذُجٝ س٣ٞذشطُج شجشرخُج غ٤ٔؾ
خٓ ذ٘ػ َلطُج سـِذ سوِؼطُٔج شحِٓٞؼُٔج سكحً سكشؼٓ س٤ٔطق ٠ِػ زشٌرُٔج حٜقتحقخٝ حٛٞٔٗ ش٤٣حؼٓ( حٛسٞطض َقجشٓ قِط
ُٚ سٓذؤُج دجُٞٔج ٖٓ ٙشل٘ض لٝ حٜٜٔل٣ سـُٝ خِٞعأذ َقجشُٔج ٙزٛ ٖٓ ًَ ذ٘ػ َلطُِ ٚؾٞطٗ ٠طق )سحٔػلج قِطخٓ ذ٘ػ .
س٤ث٤رُج َٓجٞؼُجٝ )دشلُج ُٚ ٢ٔط٘٣ ١زُج شق٘ؼُجٝ ءحًزُجٝ عُٞ٘حً( س٣دشلُج َٓجٞؼُج ْٛأ ٖػ زذ٣ذػ شحعجسد صلؾً حًٔ
١دحقطهلج ٟٞطغُٔحً( / ْؿقٝ س٤ٓٞ٤ُج ٚضح٤ق ٢ك حُٜ كشؼط٣ ٢طُج شجش٤ػُٔجٝ شجشرخُج عٞٗٝ َلطُج زشعل ٢ػحٔطؾلج
حٛش٤ؿٝ شـقُج ٢ك ًحؼٓ ٖ٤طـُ ِْؼطُ َلطُج كشؼضٝ َلطُحذ ٖ٤ط٤كُٔج ؿحخؽلج شٔػٝ زشعلج َخجد ٢ػحٔطؾلج َػحلطُج
١ٞـُِج ُٞٔ٘حذ ورضشض ٢طُج )شجش٤ـطُٔجٝ َٓجٞؼُج ٖٓ ٍلخ ١ٞـُِج ٙٞٔٗ ٍذؼٓ ٠ِػ ًحذحؿ٣ئ ٝأ ًحرِع شغإض ٢طُج يِضٝ ،َلطُِ
شجسحُٜٔجٝ شجدشلُٔج ٖٓ ْظػلج ْغوُج َلطُج حُٜلخ دغطٌ٣ ٢طُج زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ؿحخ ٌَؾذٝ َقجشُٔج قِطخٓ
(حٜقتحقخ ٖٓ ش٤رً ْغه ٢ك ؾُحرُج سـُ ٖٓ َلطُج سـُ حُٜلخ خشطوضٝ س٤عحعلج س٣ٞـُِج 6 ).
كُٝ شقق ٖٓ صٌ٘ٔض ذه ٍحلهلُ ١ٞـُِج ُٞٔ٘ج سعجسذُ صؼع ٢طُج سػ٣ذكُج س٤ذشؼُج شحعجسذُج ٖٓ ًجدذػ ٕأ عكُج ٖغ
ذوك ّجٞػأ سطع ٠طق ّحػ شٔػ ٖٓ ٖ٤٣شقُٔج ٍحلهلُ س٣ٞـُِج سِ٤قكُِ سرغُ٘حذٝ .ٖ٤٣شقُٔج ٍحلهلُ س٣ٞـُِج سِ٤قكُج
طذ صٔض ٠ُٝلج سعجسذُج ،ٖ٤طعجسد ٢ك حٛشقكذ سػقحرُج صٓحه صٗحًٝ ظٔؽ ٖ٤ػ سؼٓحؾ سُٞلطُج شحعجسد ضًشٓ ٖٓ ق٤ٌِ
ّحػ حٜؿتحطٗ ششؾٗٝ ٍحؿُٔج جزٛ ٢ك س٤ػلططعج سعجسد 1987 محطُ٘ج سؼعجٝ س٤ٓٞه سعجسد صٗحً ذوك س٤ٗحػُج سعجسذُج حٓأ .
شقُٔج ٍحلهلُ س٣ٞـُِج سِ٤قكُج شقكُ س٤ذشؼُج سُٞلطُج ّذوطُ س٤ط٣ٌُٞج س٤ؼٔؿُج ٖٓ ق٤ٌِطذ سػقحرُج حٜذ صٓحه صورهٝ ٖ٤٣
شحعجسذُج ٖٔم س٤ط٣ٌُٞج س٤ؼٔؿُج حٜضشؾٗٝ ،سلِطخُٔج س٣ٞـُِجٝ س٣سحنكُج شحث٤رُج َػٔض شقٓ شحظكحكٓ ٖٓ ظٔخ ٢ك
ّحػ ٢ك سققخطُٔج س٤ٔعُٞٔج 1989 شجدشلُٔجٝ شحٌُِٔج غ٤ٔؾ شقق ٖٓ ٠ُٝلج سؾسذُحذ سعجسذُج ٙزٛ صٌ٘ٔض ذهٝ .
ٕٞ٣شقُٔج ٍحلهلج حٜٓذخطغ٣ٝ حٜكشؼ٣ ٢طُج سهٞطُ٘ٔج شجدشلُٔج ٙزٜذ ْتجٞه خحطٌُج ْمٝ ّجٞػأ سطع ٠طق ّحػ شٔػ ٖٓ
سحٔػلج ٙزٛ ذ٘ػ ٍحلهلج ٖ٤ذ جسحؾطٗج سًِٔ قُأ شػًل سِٓحؽ سٔتحه ْم حًٔ َلطُِ س٣شٔؼُج سِقشُِٔ حوكٝ سرضشٓ .
ؽتحطٗ ٖٓ زدحلطعلج شقٓ ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ غٓ ٖ٤ِٓحؼطُٔجٝ ٖ٤ِٓحؼُِ ٌٖٔ٣ٝ زذتحلُج ْؼض ٠طقٝ ْض سعجسذُج ٙزٛ
سٓحؼُج س٣شقُٔج سث٤ُِٜ غذحطُج ٍحلهلج خدأ ظٞكذٝ ن٤غٞض ضًشٓ ٖػ سذف د٤طً ٢ك سعجسذُِ ـخِٓ غٓ ْتجٞوُج ٙزٛ شؾٗ
(خحطٌُِ 7 ).
ـتحقخُج ْٛأ ذ٣ذكض ٠ُئ َفٞطُج ٖٓ حُٜ زسحؽلج نذحغُج سهٞطُ٘ٔج س٣ٞـُِج سِ٤قكُج سعجسد صٌ٘ٔض يُر ٠ُئ سكحملحذ
هلج سـُ ض٤ٔض ٢طُج غٓ ٖ٤ِٓحؼطُٔجٝ ٖ٤ِٓحؼُج غ٤ٔؾ ذ٤لضٝ ذػحغض ٕأ ٌٖٔ٣ ـتحقخ ٢ٛٝ ،صعسد ٢طُج سحٔػلج ذ٘ػ ٍحل
سػجرلج ٢ك ْٜؿٓجشذ ١ذؼٓٝ س٤عسذُٔجٝ س٤ذدلج ٍحلهلج دطً ٢لُإٓٝ ٖ٤ذشٓٝ ٖ٤ِٔؼٓٝ ٖ٣ذُجٝ ٖٓ ٍحلهلج ءلإٛ
ْٛش٤ؿٝ ٍحلهلج قكفٝ شلؿٓ ٢ك ٖ٤ِٓحؼُج جزًٝ ٕٞ٣ضل٤ِطُجٝ .
سرغُ٘حذ حٓأ س٤ذشؼُج سٔظُ٘ٔج ٖٓ ق٤ٌِطذ س٣شطوُج شحعجسذُج ٖٓ دذػ ز٤ل٘ض ْض ذوك يُر ٖٓ شرًلج ٍحلهلُ س٣ٞـُِج سِ٤قكُِ
شقكُ ٢ٓٞه عٝشؾٓ ٢ك س٤تجذطذلج سِقشُٔج ٍحلهل سهٞطُ٘ٔج س٣ٞـُِج شجدشلُٔج شقكُ )ٞغٌُأ( ِّٞؼُجٝ سكحوػُجٝ س٤ذشطُِ
ج سِقشُٔحذ خشؼُج ٍحلهلُ مٞطُ٘ٔج ١ٞـُِج ذ٤فشُج س٣ٞـُِج سِ٤قكُج شققٝ سعجسذذ ٚضحكؽ ٖغق ّحه ذهٝ .س٤تجذطذل
ّحػ ٢ك سٔظُ٘ٔج حٜضشؾٗٝ شقٓ ٢ك س٤تجذطذلج سِقشُٔج ٍحلهل سهٞطُ٘ٔج 1992 .
سُٞلطُج سِقشٓ ٍحلهأ غ٤ٔؾ حٜكشؼ٣ ٢طُج شجدشلُِٔ لٓحً جشقق ٌٕٞض ٕأ ٌٖٔ٣ ل ْتجٞوُج ٙزٛ َػٓ ٕأ ٖٓ ْؿشُج ٠ِػٝ
سؾحق ٢ك حٜٗأٝ زشٌرُٔج سِقشُٔج ٙزٜذ ٖ٤٤٘ؼُٔج شذػحع ذه شٓلج سو٤وق ٢ك حٜٗاك حٜ٤ِػ ءح٘رُجٝ ش٣ٞططُجٝ ع٣ذكطُِ سعحٓ
ٖ٣ذُجُٞجٝ ٖ٤ِٔؼُٔج شذػحع حٜٗأ حًٔ ،ُْٜ س٤ٜ٤كشطُجٝ س٤كحوػُجٝ س٤ٔ٤ِؼطُج دجُٞٔج دجذػئ ذ٘ػ ُْٜ ًل٤ُدٝ ًجذؽشٓ صٌِؽٝ
َلطُِ ١ٞـُِج ُٞٔ٘ج ٟٞطغٓ ش٣ذوض ٠ِػ ٖ٤٤غلُ٘ج ٖ٤٤تحقخلجٝ كشطؼض ذه شلٌؾٓ ٝأ شخأض ١أ فحؾطًج ٖٓ ٌٖٔطُجٝ
شلٌؾُٔج ٙزٛ َػٓ ؼلؼُ سٔتلُٔج ؽٓجشرُج غمٝ ٖٓٝ َلطُِ ١ٞغُج ُٞٔ٘ج .
زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلُ حٜذحغًئ ّصلُج س٣ٞـُِج شجسحُٜٔج ْٛأ ٠ِػ فشؼطُِ س٤ذشػ شلٝحكٓ زذػ صٔض ًجش٤خأٝ
جذػل شلٝحكٓٝ شحعجسد زذػ صٔضٝ ٟذُ حٜذحغطًجٝ حٛٞٔٗ ٍذؼٓ ٖٓ عجشعلجٝ شجسحُٜٔج ٙزٛ س٤ٔ٘طُ سٓصلُج ؽٓجشرُج د
حٜطورهٝ سػقحرُج حٜضذػأ ٢طُج سطغرُٔج شلحؤُجٝ س٣دحؽسلج شحر٤طٌُج دٜٞؿُجٝ شحعجسذُج ٙزٛ ْٛأ ٖٓ .سِقشُٔج ٙزٛ ٍحلهأ
،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ( سعسذُٔج َره حٓ شحغعإٔذ شحِٔؼُٔج د٣سذض ذ٘ػ 1995 ٤ُ(ٝ ) ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ 1998 ٝ 2003 يُزًٝ )
،٢هٞطرُج ُٚحٛ( سعجسد 1998 ).
١شقُٔج طح٤ؤُج ٢ٛٝ حُٜ زسحؽلج صورع ٢طُجٝ ح٤ذشػ ص٘٘هٝ شذػأ ٢طُج سٓحُٜج س٤ػشلُج ظ٤٣حؤُج ذقأ ٕاك ًجش٤خأٝ
ٝ ْتلُٔج د٣سذطُج ٠ِػ ٍٞقكُج ذؼذ ٚٓجذخطعج ٌٖٔ٣ َلطُِ ١ٞـُِج ُِٞٔ٘ طح٤وٓ ٞٛ ،٢ط٣ٌُٞج طح٤ؤُجٝ سكشؼُٔ ٢كحٌُج
سِقشُٔج ٙزٛ ٍلخ ٍحلهلُ ١ٞـُِج ُٞٔ٘ج ٟٞطغٓ .
َره حٓ ٖع ٍحلهلُ ١ٞـُِج ُٞٔ٘ج ٍٞق حٜضحذحطً ظذقأذ ٚطوكُأٝ ٖ٤ِٔؼُٔجٝ ٖ٣ذُجُِٞ َٔػ َ٤ُد دجذػاذ سػقحرُج صٓحه حًٔ
،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ( سعسذُٔج 2004 أ ّلج ّٞوض ٕأ ٌٖٔ٣ سِذحوٓ زسحٔطعج َ٤ُذُج جزٛ ٖٔنض ذهٝ .) ٠ِػ حٜو٤رططذ سِٔؼُٔج ٝ
ٙزٛ ٢ك شدذق ٢طُج حٜ٤ِػ فسحؼطُٔجٝ سٓحُٜج شجشؽإُٔج ٖٓ دذػ ٠ِػ جدحٔطػج ١ٞـُِج ٙٞٔٗ ٟٞطغٓ ش٣ذوطُ َلطُج
ٟٞطغُٔج جزٛ ش٣ذوض ٢ك حٜ٤ِػ ذٔطؼ٣ ٢طُجٝ زسحٔطعلج .
(س٣ٞـُِج شجسحُٜٔج ْٛل حمشػ يُزً َ٤ُذُج ٖٔنض حًٔ 8 لطُج سِقشٓ ٍحلهل حٜذحغًئ ّصلُج ) حمشػ يُزًٝ زشٌرُٔج سُٞ
شجسحُٜٔج ٙزٛ ٖٓ ًَ س٤ٔ٘ض ٠ِػ ذػحغض ٕأ ٌٖٔ٣ ٢طُج خحؼُلجٝ شجشرخُجٝ سطؾٗلج قِطخُٔ ح٤ِ٤قلض

َلطُِ ٢كشؼُٔجٝ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘ج )ؼ :
ُٚ ٕٝذؼ٣ ٖٓٝ ِٙٞٔؼٓ شجزُحذٝ ،َلطُج غٓ ٖ٤ِٓحؼطُٔجٝ ٖ٤ِٓحؼُج غ٤ٔؾ ْٜض ٢طُج ٍحلهلُ ٢غلُ٘ج ُٞٔ٘ج دٗجٞؾ ْٛأ ٖٓ
ج سكؾحٗ سو٣شطذ سُٜٔٔج يِطذ ّح٤وُج ٠ِػ ْٛذػحغضٝ س٤ٜ٤كشطُج ٝأ س٤ٔ٤ِؼطُج ٝأ س٤ل٤وػطُج ءجٞع سذٞطٌُٔجٝ زءٝشؤُج دجُٞٔ
ٍحلهلُ ٢كشؼُٔجٝ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘حذ نِؼط٣ حٓ ًَ سكشؼٓ ،سُحؼكٝ .
٣ َلطُِ ٢كشؼُٔجٝ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘ج ٕأ ٠ِػ ٍحؿُٔج جزٛ ٢ك سػ٣ذكُج شحعجسذُجٝ شح٣شظُ٘ج شذًأ ذهٝ َقجشُٔج ٖٓ دذكٓ دذؼذ شٔ
.حٛذ٘ػ شكٞطض ٢طُج س٤وطُ٘ٔج س٤ِوؼُج شح٤ِٔؼُجٝ س٤٘ذلج عٞٗ ٢كٝ س٤ػُٞ٘ج حٜقتحقخ ٢ك ٟشخلج ٖػ حٜ٘ٓ ًَ قِطخض ٢طُج
٠ِػ شغلج ؾِذأ حُٜ ٌٕٞ٣ ٢طُج شحٔغُجٝ ـتحقخُج لؼرذ َقجشُٔج ٙزٛ ٖٓ ًَ ٍلخ َلطُج س٤ِوػ ققطض يُزُ سؿ٤طٗ
٤ططغ٣ حٓ ًَ ٠ِػٝ ًِٚٞع دجٞٓ ٖٓ ِٚػٔضٝ ٜٚٔك غ .
ْٜضحلغِكٝ ْٛش٤ٌلض ٕأ ٠ِػ شحعجسذُجٝ شح٣شظُ٘ج يِض صُِد زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ٍحلهلُ سرغُ٘حذٝ
Philosophies ح٤ل٤ً قِطخ٣ ُْٜٞق ٖٓ غهجُٞجٝ ُْحؼُِ ْٛسٞقضٝ Qualitatively ٚضجسٞقضٝ ؾُحرُج ش٤ٌلض ٖػ . صـِذٝ
ءحِٔػ لؼذ َؼؾ جذق شحكلطخلج ٙزٛ َلطُِ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘ج (Jean Piaget (1980-1936)) ٌٖٔ٣ حٓ ىح٘ٛ ٕأ كشطل٣
،س٤ِلطُج س٤ِوؼُج" ٚ٤ِػ نِطٗ ٕأ Infantile Mentality". شجدذكُٔجٝ شحٔغُجٝ ـتحقخُج ٖٓ ذ٣ذؼُج س٤ِوؼُج ٙزُٜ
ٚ٤كشطُج ٝأ ْٜل٤وػض ٝأ سحٔػلج ٙزٛ ذ٘ػ ٍحلهلج ْ٤ِؼض س٤ُٝإغٓ َٔكط٣ ٖٓ ًَ ٠ِػ دؾٞطغض ٢طُج ٠ِػ فشؼط٣ ٕأ ْٜ٘ػ
َلطُج غٓ َٓحؼطُج ٌٖٔ٣ ووك سُحكُج ٙزٛ ٢ك .خحؼ٤طعلجٝ ْٜلُج ٠ِػ ْٜضسذهٝ ًِْٜٞع ٠ِػ حٛسحغآ ىسذ٣ٝ ـتحقخُج ٙزٛ
حِٜػٔض غ٤ططغ٣ٝ حٜٜٔل٣ د٤ُحعأٝ مشطذ ُٚ ٚؾٞطُج ٌٖٔ٣ حًٔ ِٚوػ ـتحقخُ حوكٝ . ٕحٌٓلحذ ٌٕٞ٣ يُر ٠ُئ سكحملحذ
حٜٜؾجٞ٣ ٢طُج شحذٞؼقُج ش٣ذوض س٤ِوػ شجدذكٓ ىجسدئ ٌٖٔ٣ حًٔ ،ُٚٞق ٖٓ ءح٤ؽلجٝ غهجُٞجٝ ُْحؼُج غٓ ِٚٓحؼض ٢ك َلطُج
٢ِوؼُج ٙٞٔٗ َقجشٓ قِطخٓ ذ٘ػ َلطُج .
ٙسٞطض َقجشٓ قِطخٓ ذ٘ػ ُٚ س٤ِوؼُج ـتحقخُج ْٛأٝ َلطُِ ٢ِوؼُج سٞططُج ٍٞق س٤ذشؼُج شحعجسذُج ٕأ عكُج ٖغق ٖٓٝ
ؿطٓٝ ًجذ٣جضطٓ ًجش٤رً ًحٓحٔطٛج شذٜؽ ذه شحعجسذُج ٖٓ زش٤رً دجذػأ ّٞ٤ُج شكٞطض يُزُ سؿ٤طٗ .زش٤خلج شجٞ٘غُج ٍلخ ًجدذ
س٤ذشؼُج شحعجسذُج ؽتحطُ٘ٝ دٗحؿُج جزُٜ كشؼطض ٢طُج شحلُإُٔجٝ شحذحطٌُج لؼذ دٗحؾ ٠ُئ س٤ؼٓحؿُج َتحعشُجٝ ظحكذلجٝ
ٓ ذ٘ػ ُٚ زض٤ُٔٔج س٤ِوؼُج ـتحقخُجٝ ١شقُٔج َلطُِ ٢ِوؼُج سٞططُج ٍٞق ص٣شؾأ ٢طُج ْٛأ ٖٓٝ .ٙسٞطض َقجشٓ قِطخ
،ْ٤٘ؿ ذٔكٓ ذ٤ع : س٤ُحطُج سدحقُٔج ،ّحُٜج ٍحؿُٔج جزٛ ٠ِػ فشؼطُج ٢ك ذ٤لض ٕأ ٌٖٔ٣ ٢طُج س٤ذشؼُج غؾجشُٔجٝ سدحقُٔج
1971 ٝ 1973 ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُٝ ، 1976 ٝ 1982 ٝ 1987 ٝ 1988 ٝ 1989 ٝ 1995 ٝ 1997 ٝ 1999 - 1998 ٝ 2002
ٝ 2004 ( 9 ).

ػ٣ذكُج شجسٞططُج ْٛأ ٖٓٝ ٖٓ ؿحخ ٌَؾذٝ َلطُِ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘حذ سوِؼطُٔج ظٞكرُجٝ شحعجسذُجٝ شٌلُج ٢ك صؼهٝ ٢طُج س
ْٛأ ٍٞق شجسٞقض غمٝ ٖٓ ٖ٣شفحؼُٔج س٤ذشطُجٝ َلطُج ظلٗ ءحِٔػ لؼذ ٚذ ّحه حٓ ٚ٤ؾح٤ذ ٕحؿُ ٢تحُٔ٘ج سٞظُ٘ٔج
سحٔػلجٝ َقجشُٔج قِطخٓ ذ٘ػ ٍحلهلُ حٜذحغًئ ّصلُج س٤ِوؼُج شح٤ِٔؼُجٝ ْ٤ٛحلُٔج ؽٓجشرُج ٖٓ َتحُٜج ٌُِْ سكحملحذ جزٛ ،
شح٤ِٔؼُجٝ ْ٤ٛحلُٔج ٙزٛ ٍحلهلج خحغًئ فذٜذ ٚ٤ؾح٤ذ ٕحؾ س٣شظٗ ٠ِػ ًجدحٔطػج صورهٝ شذػأٝ صٔٔف ٢طُج س٣ٞٔ٘طُج
٢ِوؼُج ْٛٞٔٗ ٍذؼٓ ٖٓ عجشعلجٝ . حٛسٞه ٢طُجٝ ٍحؿُٔج جزٛ ٢ك صغذق ٢طُج سٓحُٜج شجسٞططُج ذقل زسحؽلج ح٘ٛ حٜ٘ٔ٣ٝ
حذ ظُحؾض ّحػ ٢ك ٕحٓس 1990 (Barman, 1990) ِْؼطُج زسٝد حٜ٤ِػ نِهأٝ The Learning Cycle دذق ٢طُجٝ ،
نِط٣ٝ .ْٜ٣ذُ ْ٤ٛحلُٔج ءح٘ذ ٝأ س٤عحعلج س٤ِوؼُج ْ٤ٛحلُٔج ٍحلهلج خحغًل حٜذ سٝشُٔج ّصلُج سلِطخُٔج َقجشُٔج حٜ٤ك
ِ٣ حٓ ْ٤ٛحلُٔج ِْؼض ٝأ ءح٘ذ زسٝذُ ظلػُج َقجشُٔج ٠ِػ ٕحٓسحذ ٢ :
* ،علططعلج سِقشٓ Exploration
* ،ْ٤ٛحلُٔج ٍحخدئ سِقشٓ Concept Introduction.
* ،ْ٤ٛحلُٔج ن٤رطض سِقشٓ Concept Application(10).

ٍحلهلج خحغًئ ٢عحعلج حٜكذٛ ٕحً ٢طُج س٣ٞٔ٘طُج ؽٓجشرُجٝ ظٞكرُجٝ شحعجسذُج ٖٓ ذ٣ذؼُج ٢ك ِْؼطُج زسٝد صوره ذهٝ
س٤ِوؼُج ْ٤ٛحلُٔج ْٛأ ٖٓ ٍحؿُٔج جزٛ ٢ك ٖ٤ققخطُٔج ءحِٔؼُج ٖٓ ش٤ػً حٛشرطؼ٣ يُزُٝ .ْٜ٣ذُ ْ٤ٛحلُٔج ءح٘ذ ٝأ س٤عحعلج
ِّٞؼُج ظ٣سذضٝ ّحػ ٌَؾذ س٤ذشطُج ٍحؿٓ ٢ك حٜو٤رطضٝ ٚ٤ؾح٤ذ س٣شظٗ ٖٓ حٜٓحِٜطعج ْض ٢طُج ظ٣سذطُج شح٤ؿ٤ضجشطعج
س٤ٔ٤ِؼطُج َقجشُٔج قِطخٓ ٍلخ ؿٞقخُج ٚؾٝ ٠ِػ شح٤مح٣شُجٝ .
حذ ظٞكرُجٝ شحعجسذُج ٖٓ ُٚ شقق ل ًْ ٖػ ٍحلهلُ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘ج ٍحؿٓ ٢ك سػ٣ذكُج شحعجسذُج غرطض قؾً يُر ٠ُئ سكحمل
شح٤ِٔؼُجٝ ْ٤ٛحلُٔج قِطخٓ ْٜذحغًئٝ ٍحلهلج ش٤ٌلض س٤ٔ٘طُ ٢ؼغُج ٢عحعلج حٜكذٛ ٕحً ٝأ شذقض ٝأ صُٝحق ٢طُج سػ٣ذكُج
صلُج س٤عحعلج ْ٤ٛحلُٔج ؿحخ ٌَؾذٝ س٤ِوؼُج ؽٓجشرُج ٙزٛ ْٛأ ٖ٤ذ ٖٓٝ .زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ حٜذحغطًج ّ
س٤ذشطُِ ٢ؿ٣ٝشُ٘ج ذٜؼُٔحذ َٔؼُج ن٣شكٝ دسحؿكٞٛ َغ٤ع ٚضذػأ ١زُج ْ٤ٛحلُٔج ْ٤ِؼطُ س٤ِٔؼُج سطؾٗلج ؽٓحٗشذ حٜغذقأٝ
،سفحخُج Practical Activities for Teaching Concepts(11).
طُحذ كشؼ٤ع ١زُج ؽٓحٗشرُج ٞٛٝ (زشٌرُٔج س٤ذشطُج ٍحؿٓ ٢ك س٤ؿ٣ٝشُ٘ج دٜٞؿُج ٖٔم َ٤قل 12 ).
شكٞطض ٚٗأ ٠ُئ زسحؽلج ّضِ٣ ٍحلهلُ ٢كشؼُٔج ٢ِوؼُج ُٞٔ٘ج ـتحقخٝ ُْحؼٔذ سوِؼطُٔج شحِٓٞؼُٔج كشػ ٖٓ ءحٜطٗلج َرهٝ
ُٞٔ٘ج ظ٤٣حؤُ سكحملحرك .َلطُِ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘ج ٟٞطغٓ طح٤وُ س٘٘وٓ ظ٤٣حوٓ زذػ س٤ذشؼُج سث٤رُج ٢ك ٖع ٍحلهلُ ٢غلُ٘ج
حٜٔ٘ٓ ًلً ٕأ ٠ُئٝ ًجسجشٓ حٜٔ٤ُئ زسحؽلج صورع ٕجزُِجٝ ص٣ٌُٞج ٢ك ٝأ شقٓ ٢ك ذػأ ١زُج طح٤ؤُج ءجٞع ،سعسذُٔج َره حٓ
ذؼذ سِقشُٔج ٙزٛ ٢ِٔؼٓٝ َذ ٢غلُ٘ج ٢تحقخلج ٕحٌٓاذ ٚٗأٝ َلطُِ ٢كشؼُٔج ُٞٔ٘ج ٍٞق ٢ػشك طح٤وٓ ٠ِػ ١ٞطك٣
٢كحٌُج د٣سذطُج ٠ِػ ٍٞقكُج ش٣ذوضٝ شجشؽإًٔ َهلج ٠ِػ حٜ٤ِػ دحٔطػلجٝ س٤ػشلُج ظ٤٣حؤُج ٙزٛ ن٤رطض ْتلُٔجٝ
ظ٤٣حؤُج ٙزٛ ْٛأ ٖٓ .ٟشخلج ظ٤٣حؤُج ٖٓ دذػ ىح٘ٛٝ ،ٙذ٘ػ شخأطُج فحؾطًج ٠ِػ ذػحغ٣ َلطُِ ٢ِوؼُج ُِٞٔ٘ ٢ر٣شوض :
* ( ،ٕٞط٣ص ٖ٤غق ٖغق ،٢وطُ٘ٔج ش٤ٌلطُج سحرطخج 1982 ).
* َقجشٓ سحرطخج(ٝ ،ٕٞط٣ص ٖ٤غق ٖغق ،ٚ٤ؾح٤ذ 1986 ).
* ( ،ذٔكٓ اذرػ ٍدحػ ،ٍحلهلُ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘ج سحرطخج 1989 ).
* ( ،خجٞطُج ذٔكٓ ذ٤ع ،١سٞقُج ش٤ٌلطُج سحرطخج 1991 ).
* ( ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ ،دذؼُج شحرغ شجسحرطخج ،ٖ٘ؤُج ٚرؽ ؽُٜ٘ٔحذ ٚ٤ؾح٤ذ ٕحؾ شجسحرطخج 1988 ).
* ٤ُ ،ٌُْج شحرغ شجسحرطخج(ٝ ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ 1989 ).
* حٛش٤ؿٝ .

ٍلخ ٙش٤ٌلض ض٤ٔض ٢طُج س٤ِوؼُج ـتحقخُجٝ َلطُِ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘ج ُْحؼٓ ٍٞق شحِٓٞؼُٔج ٖٓ نذحغُج سذوُحذ ٠لطٌُ٣ فٞعٝ
ءلإٛ ٞٔٗ شجدذكٓ ٠ِػ دِـطُِ ٚذ ّح٤وُج ّضِ٣ حٓ ْٛأٝ ـتحقخُج ٙزٛ َ٤فحلض سؾهح٘ٓ ٌٖٔ٣ٝ .زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ
،ٍحلهلج ٌٖٔ٣ ٢طُج ؽٓجشرُجٝ خحؼُلجٝ شجشرخُجٝ سطؾٗلج َنكأٝ ْٜ٣ذُ شكٞطض ٢طُج س٤ِوؼُج شح٤ِٔؼُجٝ ْ٤ٛحلُٔج ْٛأ يُزًٝ
سؽسُٞحذ َٔؼُج شحغِؾ قِطخٓ ٍلخ ٍحلهلُ حٜذحغًئٝ ْ٤ٛحلُٔج ٙزٛ س٤ٔ٘ض ٠ِػ ذػحغض ٕأ .

ج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٚط٤قخؽ ٞٔٗٝ َلطُِ ٢ُحؼلٗلجٝ ٢ػحٔطؾلج ُٞٔ٘ج )د زشٌرُٔ :
شدذق ٢طُج شلحؿُٔج حٜٔٛأٝ س٤هحرُج ُٞٔ٘ج شلحؿٓ ٢ك ٍحلهلج ُٞٔ٘ ن٤غُٞج هحرضسلُ سكحملحذ سحقطخلج زسٝشم درغذ
٢ك ٚؼٔطؿٓ شلحؿُٔج ٙزٛ غ٤ٔؾ ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخٝ ُْحؼٓ ْٛأ سؿُحؼٓ ْططع ٙلػأ
غمُٞٔج جزٛ .
حؼٓ ْٛل مشططُج َرهٝ ٌٕٞ٣ ذه زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلُ َٓحٌطُٔجٝ ٢ُحؼلٗلجٝ ٢ػحٔطؾلج ُٞٔ٘ج ـتحقخٝ ُْ
س٣شظُ٘ج شهلجٝ طسجذُٔج ٖٓ دذػ شحٔٛحغُٔ شٓلج سو٤وق ٢ك غؾشض دٗجٞؿُج ٙزُٜ ح٘طكشؼٓ ٕأ ح٘ٛ فمٞٗ ٕأ ذ٤لُٔج ٖٓ
ع ٢غلُ٘ج َ٤ِكطُج سعسذٓ ملهلج ٠ِػ حٜٔٛأ ٖٓٝ حٜ٤ِػ صرضشض ٢طُج حٜعحعأ ٠عسأ ٢طُج س٤ٌ٤علٌُج سعسذُٔج ءجٞ
ذ٣ٝشك ذٗٞٔؿع Freud, S. ، ٢ُحؼلٗلج ُٞٔ٘ج ٢ك س٣ض٣شـُجٝ س٤ؾُٞٞ٤رُج َٓجٞؼُحذ ّحٔطٛلج ٢ك صـُحذ ذه صٗحً ٕئٝ ٢طُجٝ
ٍلخ ٞعش٣ ٕحغٗلج س٤قخؽ طحعأ ٕأ ٠ِػ ذ٤ًأطُج ٢ك سعسذُٔج ٙزُٜ غؾش٣ َنلُج ٕاك ،ّحػ ٌَؾذ َلطُج س٤قخؽ ٞٔٗٝ
ػلج نلط٣ ١أس ٞٛٝ ،ٚضح٤ق ٍجٞه ٚط٤قخؽ ءح٘ذ ٢ك زش٤طخٝ سٔعحق شجٞ٘غُج ٙزٛ سحرطػجٝ ٙشٔػ ٖٓ ٠ُٝلج سِ٤ِوُج ّجٞ
(٢غلُ٘ج ُٞٔ٘جٝ َلطُج ظلٗ ءحِٔػ ٖٓ ْظػلج ذ٤ؼقُج ّٞ٤ُج ٚ٤ِػ 13 ).
ضٝ ذ٣ٝشك عحرضأ ذ٣ ٠ِػ ءجٞع ٢غلُ٘ج َ٤ِكطُج سعسذٓ ٝأ سح٤ض ٢ك صؼهٝ ٢طُجٝ ظذقلج شجسٞططُج ٕأ لئ ٖ٣شٌرُٔج ٙز٤ٓل
،دذؿُج ٕٞ٣ذ٣ٝشلُج ْٜ٤ِػ نِهأ ٖٔٓ NeoFreudians ىسئ ٍحػٓأ ٖٓ زشفحؼٓ شػًلج ٖ٤٤غلُ٘ج ٖ٤ؿُحؼُٔج ٖٓ ٝأ
،ٕٞغًسئ Erickson ٕحلِعٝ Sullivan شؾٝسٝ Roger س٤ػحٔطؾلج سعسذُٔج ٖ٤ؼٔطؿٓ ْٜ٤ِػ نِط٣ ٖ٣زُج ،ْٛش٤ؿٝ
،س٤غلُ٘ج The Sociopsychological School ذًأ ذه َ٤ٌؾض ٢ك س٤ث٤رُجٝ س٤ػحٔطؾلج َٓجٞؼُج زسٞطخٝ س٤ٔٛأ ٠ِػ جٝ
ُٚ ًح٣ٝحغٓ ٌٕٞ٣ َهلج ٠ِؼك س٣ض٣شـُجٝ س٤ؾُٞٞ٤رُج َٓجٞؼُج سٝد ٖػ دض٣ ُْ ٕئ ًجسٝد حٛٞطػأٝ ٕحغٗلج س٤قخؽ .
ٚ٤ك ظذقلج شجسٞططُج شدأ ١زُج ٢ػحٔطؾلج ظلُ٘ج ِْؼُ شٌرُٔج طحعلج ٠عسأ ذه سح٤طُج جزٛٝ سعسذُٔج ٙزٛ ذ٤ًأطُج ٠ُئ
،س٤ػحٔطؾلج سثؾ٘طُج س٤ِٔػ ٢ك س٤ػحٔطؾلج شحغعإُٔج ٢هحذٝ زشعلُ ّحُٜج ١سٞكُٔج سٝذُج ٠ِػ Socialzation ٝأ
ٚضح٤ق ٍجٞه دشلُج س٤قخؽٝ َذ َلطُج س٤قخؽ ءح٘ذ ٢ك دجشكلُ ٢ػحٔطؾلج غ٤رططُج .

ُحؼلٗلجٝ ٢ػحٔطؾلج ُٞٔ٘ج ـتحقخٝ ُْحؼٓ سؿُحؼٓ ٕاك ّذوض حٓ طحعج ٠ِػ ٍلهلج دِططض ٚط٤قخؽ ءح٘ذٝ َلطُِ ٢
س٤ُحطُج هحوُ٘ج ٠ِػ غ٣شغُج :
1. زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ َلطُج س٤قخؽ طحعأ ءح٘ذ .
2. ،شٌرُٔج هحرضسلج ن٤وكض زسٞطخ Early Attachment ١ٞع ٢غلٗ ءح٘ذ ن٤وكطُ ٙحػش٣ ٖٓ ٝأ ٚضذُجٝٝ َلطُج ٖ٤ذ .
3. ُج سِقشٓ ٍحلهل س٤عحعلج شحؾحكُج زشٌرُٔج سُٞلط .
4. َلطُج س٤قخؽ ءح٘ذ ٢ك حٛسٝدٝ س٣ذُجُٞج شحعسحُٔٔجٝ شحٛحؿضلج .
5. شجزُج ّٜٞلٓ ٖ٣ٌٞض Self-Concept زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍحلهأ ذ٘ػ .
6. محكشُحذ شحهلؼُجٝ سطِغُج سذقٓ ش٤ـض شغأٝ َلطُِ ٢غلٗ ّحطك قهًٞٔ سعسذُٔج ٝأ سمٝشُج ٝأ سٗحنكُج سجذُ خحٛزُج
٠ِػ َلطُج س٤قخؽ .
7. حٜ٤ِػ دِـطُجٝ حٜطٜؾجٞٓ َرعٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍحلهأ حُٜ كشؼط٣ ٢طُج س٤غلُ٘جٝ س٤ًِٞغُج شلٌؾُٔج ْٛأ .
8. زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ُْٜح٤ق شٌرُٔج َخذطُج زسٝشمٝ ْٜكحؾطًج َرع ،سفحخُج شحؾح٤طقلج ١ٝر ٍحلهلج ٞٔٗ .
زشقطخٓ ززرٗ ٢ِ٣ حٔ٤ك ّذوٗٝ شحلُإُٔجٝ شحذحطٌُج ٖٓ دذػ ٠ُئ سٞنكُج زدحغُج سُحقئ غٓ سوذحغُج هحوُ٘ج ٖٓ ًَ ٍٞق
هحوُ٘ج ٙزٛ غ٤ٔؾ ٍٞق س٤ذشؼُج سـُِحذ شكٞطض ٢طُج سطغرُٔج شلحؤُجٝ .

1. زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ َلطُج س٤قخؽ طحعأ ءح٘ذ
ُج َ٤ِكطُجٝ َلطُج ظلٗ ِْػ ززضحعأ غ٤ٔؾ ٖ٤ذ ٚ٤ِػ نلطُٔج ٖٓ طحعأ ٕأ ّحػ ٌَؾذ س٤ذشطُجٝ ٢غلُ٘ج ُٞٔ٘ج ءحِٔػٝ ٢غل٘
َلطُج ذُٞ٣ حٓ ٖ٤ذ َٓحٌطُجٝ َػحلطُِ سؿ٤طٗ ْط٣ يُر ٕأٝ ٙشٔػ ٖٓ ٠ُٝلج سِ٤ِوُج شجٞ٘غُج ٍلخ غمٞ٣ َلطُج س٤قخؽ
شجشرخٝ سِٓحؼٓ ٖٓ ٙشٔػ ٖٓ ٠ُٝلج سِ٤ِوُج شجٞ٘غُج ٍلخ ُٚ كشؼط٣ حٓ ٖ٤ذٝ شجدجذؼطعجٝ شجسذه ٖٓ ٚذ جدٝضٓ ٌَؾذٝ
(ٚضشعأ ٖٓ ؿحخ 14 زسٝشنُج شلحق ٢ك زشعلج َ٣ذذ ٝأ ) .
،فِطقٓ س٤ث٤رُج َٓجٞؼُجٝ س٤غجسُٞج َٓجٞؼُج سٝد ٖ٤ذ َٓحٌطُجٝ َػحلطُج جزٛ ٠ِػ ٕٝشفحؼُٔج ءحِٔؼُج نِط٣ٝ " Gene-
Environment Interaction" شلُحذ و٤كض ٢طُج س٤ث٤رُج َٓجٞؼُجٝ س٤غجسُٞج شجدجذؼطعلج ٖ٤ذ َػحلطُج ١أ ، د .
غمٝ ْض ُٞ ٚٗأ ٠ِػ حٛش٤ؿٝ ٢غلُ٘ج َ٤ِكطُج ٝأ ُٞٔ٘ج ظلٗ ِْػ ٍحؿٓ ٢ك ءجٞع س٤غلُ٘ج شهلجٝ طسجذُٔج قِطخٓ ذًإضٝ
سكحً سٜؾجٞٓ ٠ِػ ًجسدحه سُحكُج ٙزٛ ٢ك َلطُج ٌٕٞ٣ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ َلطُج س٤قخؾُ ْ٤ِغُج ٟٞوُج طحعلج
ٝ شلٌؾٓٝ شحذٞؼف ٖٓ ٜٚؾجٞ٣ٝ ُٚ كشؼط٣ حٓ ًحؾٛ طحعلج جزٛ ٕحً جرئ حٓأ ،س٤ُحطُج َقجشُٔج ٍلخ هٞـمٝ شح٣ذكض
خحؼقُج ٙزٛ سٜؾجٞٓ غ٤ططغ٣ ُٖ ٚٗاك شـقُج ٢ك سُٔإُٔج شجشرخُِ ٚمشؼطُ سؿ٤طٗ قؼم هحوٗٝ شحػجشقذ ًلٔكٓ ًحل٤ؼم
وكٝ س٤مشٓ س٤ُحؼلٗج شحذجشطمجٝ س٤ًِٞع شلٌؾٓ ٖػ ٚضح٤ق ٖٓ س٤ُحطُج َقجشُٔج ٍلخ قؾٌ٤عٝ هٞـنُجٝ قؼم ٟذُٔ ًح
(دشلُج حُٜ كشؼط٣ ٢طُج هٞـنُج زذؽٝ ٢غلُ٘ج ءح٘رُج 15 ).

2. (١ٞع ٢غلٗ ءح٘ذ ن٤وكطُ َلطُج ٠ػش٣ ٖٓ ٝأ ّلجٝ َلطُج ٖ٤ذ شٌرُٔج هحرضسلج ن٤وكض زسٞطخ 16 )
جسذُجٝ ٢غلُ٘ج َ٤ِكطُج ظجشض ٢ك ٝأ ّحػ ٌَؾذ ظلُ٘ج ِْػ ٍحؿٓ ٢ك ءجٞع ظٞكرُجٝ شحعجسذُج ٖٓ ش٣ضؿ ظجشض ىح٘ٛ شحع
ٖ٣ذُجُٞج دق ٖٓ ٠ٗدأ ذق ٠ِػ شح٤٣ذػُج شجزُحذٝ شح٘تحٌُج سكحً حٔذسٝ ٢ٗحغٗلج َلطُج ٍٞقق ٕأ ٠ِػ ذًإض ٢طُج س٤ٌ٤٘٤ًِلج
ٞٛ )٢ٗحغٗلج َلطُج سُحق ٢ك شجٞ٘ع ظٔخ ؽِٞذ ٠طقٝ دل٤ُٔج ٖٓ( ٙشٔػ ٖٓ زشٌرُٔج َقجشُٔج ٢ك َلطُج ٠ػش٣ ٖٓ ٝأ
٤ُحطُج َقجشُٔج ٢ك ٚؼ٤ططغ٣ حٓ ًَ طحعأ شجشرخُجٝ شحعجسذُج يِض ص٘٤ذ حًٔ .سٔ٤ٔق س٤ٗحغٗئ شحهلػ ٖٓ ٙشٔػ ٖٓ س
ذ٤ؼقُج ءجسٝ خحرعلج ْٛأ ٖٓ شٓلج سو٤وق ٢ك ٞٛ ْ٤ٔكُج ٢لهحؼُج هحرضسلجٝ شٌرُٔج دكُج جزٛ ٖٓ ٕحٓشكُج ٕأ س٤ٌ٤٘٤ًِلج
ؼُٔج شحؼٔطؿُٔج حٜ٘ٓ ٢ٗحؼض ٢طُج س٤غلُ٘ج شحذجشطملجٝ س٤ًِٞغُج شلٌؾُٔج ٖٓ ْظػلج زشفح .
هحرضسلج" ٚ٤ِػ نِط٣ حٓ ٞٛٝ ٙحػش٣ ٖٓٝ َلطُج ٖ٤ذ زشٌرٓ س٘ثٔطٓ س٘ٓآ سٔ٤ٔق سهلػ سٓحهئٝ ٕح٘كُجٝ دكُِ سؾحكُحك
،شٌرُٔج Early Attachment" لئٝ حٜػحرؽئ ٍحٔٛئٝ حُٜحٔٛئ ٌٖٔ٣ ل س٤عحعأ س٣شطك س٤ٗحغٗئ سؾحق شـقُج ٖٓ
لج جزٛ شرطؼ٣ يُزُ .حٛٞٔٗ ن٤ػأٝ س٤قخؾُج صذشطمج ٕحغٗلُ س٤غلُ٘ج سكقُج ٢ك س٣ٝجضُج شؿق شٌرُٔج هحرضس .
ٖ٤ذ شٌرُٔج هحرضسلج جزٛ ٕأ ٢غلُ٘ج َ٤ِكطُج ٝأ ظلُ٘ج ِْػ ظجشض ٢ك ءجٞع حٛشقق دؼق٣ شحعجسد ص٘٤ذ يُر ٠ُئ سكحملحذ
ٚرٗجٞؾ قِطخٔذ َلطُِ ٢غلُ٘ج ُٞٔ٘حذ ًجش٤رً ًحهحرضسج ورضش٣ َلطُج س٣حػس ٢ك حِٜ٣ذذ ٝأ ّلجٝ َلطُج ( ٢ِوؼُجٝ ٢ٔغؿُج ُٞٔ٘ج
ًح٤ؼ٤ره ًجش٤ع ش٤غ٣ ل شلحؿُٔج ٙزٛ غ٤ٔؾ ٢ك َلطُج ٞٔٗ ٕأ ٠ُئ شحعجسذُج ٙزٛ شسحؽأٝ ،)٢ػحٔطؾلجٝ ٢ُحؼلٗلجٝ ١ٞـُِجٝ
حِٜ٣ذذ ٝأ ّلج غٓ س٘ٓ٥ج سثكجذُج سٔ٤ٔكُج سهلؼُج ٙزٛ سٓحهئ ٖٓ َلطُج ٌٖٔط٣ ُْ حٓ ح٣ٞع .
حٗجٞ٤كُج ٠ِػ ص٣شؾأ شحعجسد ىح٘ٛ ٕئ َذ زش٤ـقُج ٖغُج ٢ك حٜرقٝ ّلج ٖٓ ٕحٓشكُج ٕأ ٖ٤رض حٛش٤ؿٝ زدشوُجٝ وطوُحً ش
ّحػ ؽِٞذ َره( ) شُٞٔج ٠ُئ ٕح٤قلج لؼذ ٢ك ١دإ٣ ذهٝ ُْٜلكٔمجٝ سحـقُج ٍٞذر ٠ُئ ١دإ٣ .

زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍحلهل س٤عحعلج شحؾحكُج )ؼ
ج ّصلُج ٍحلهلُ ٢غلُ٘ج ُِٞٔ٘ سٓحُٜج دٗجٞؿُج ٖ٤ذ ٖٓ ْٜطثؾ٘ضٝ ْٜط٣حػشُ ٍحلهلُ ٚؾٞطُج ذ٘ػ حٜضحػجشٓٝ حٜذ ّحٔطٛل
٢غلُ٘ج ْٛٞٔٗ َقجشٓ قِطخٓ ٢ك ٍحلهلُ س٤عحعلج س٤غلُ٘ج شحؾحكُج ،ْٜط٤ٔ٘ضٝ ْٜٔ٤ِؼضٝ .
٢ُحطُج ٞكُ٘ج ٠ِػ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلُ س٤غلُ٘ج شحؾحكُج ْٛأ ذ٣ذكطذ ٢غلُ٘ج ُٞٔ٘ج ءحِٔػ ّحه ذهٝ :
1. كُج ٖٓلج ٠ُئ سؾح .
2. ٢ٗجذؾُٞج َفجٞطُجٝ ٕح٘كُجٝ دكُج ٠ُئ سؾحكُج .
3. ٢ػحٔطؾلج ٍٞروُجٝ ءحٔطٗلج ٠ُئ سؾحكُج .
4. حٛش٣ذوضٝ شجزُج ّجشطقج ٠ُئ سؾحكُج .
5. ْٜلُجٝ سكشؼُٔجٝ علططعلج ٠ُئ سؾحكُج .
6. صحؿٗلجٝ ـحؿُ٘ج ٠ُئ سؾحكُج .
7. سًشكُجٝ دؼُِج ٠ُئ سؾحكُج .
8. ؾحكُج سٛحٌلُجٝ ـشُٔج ٠ُئ س .
ن٤وكطُ َتحعُٞجٝ مشطُجٝ َرغُج سكحٌذ ٢ؼغُج ٞٛ حٜذ ّح٤وُج زشعلج ٠ِػ ّصلُج سجٝدلج ْٛأ ٖٓ ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓٝ
ٕح٘كُجٝ دكُِ سؾحكُج حٜٔٛأ ٖٓٝ ،زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ؿحخ ٌَؾذٝ َقجشُٔج قِطخٓ ذ٘ػ ٍحلهلج شحؾحق
لُج سوػُجٝ ٕح٘ثٔهلجٝ ٚ٤ُئ زسحؽلج نذحغُج شٌرُٔج هحرضسلج ن٤وكطُ سٓص .
مشطُج سكحٌذ ٢ؼغُج ٚ٘ػ ٚ٤كشطُجٝ ٚل٤وػضٝ ٚٔ٤ِؼضٝ َلطُج س٤ذشض ٖػ ٖ٤ُٝإغُٔج غ٤ٔؾ ٠ِػ ٌٕٞ٣ يُر ٠ُئ سكحملحذ
٤ٔ٘ضٝ )ٍحلهلج ٟذُ ١شطلُج علططعلج دق( ْٜلُجٝ سكشؼُٔجٝ علططعلُ سؾحكُج ٖٓ زدحلطعلجٝ ٚضسحػطعل َرغُجٝ حُٔ ٚط
َٓحٌطُٔج ٢غلُ٘ج ُْٛٞٔ٘ سٓصلُج ْ٤ٛحلُٔجٝ شجسحُٜٔج قِطخُٔ ٍحلهلج خحغطًج ّذخ٣ .
قِطخٓ ٢ك غعٞضٝ سمحلطعحذ صؿُٞػ ذه س٤غلُ٘ج شحؾحكُج ٖٓ حٛش٤ؿٝ شحؾحكُج ٙزٛ غ٤ٔؾ ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓٝ
ُج ْٛأ ٖٓٝ .ُٞٔ٘ج ظلٗ ِْػ ٝأ ّحؼُج ظلُ٘ج ِْػ دطً ءجٞع س٤غلُ٘ج شحذحطٌُج حُٜ عٞؾشُج ٌٖٔ٣ ٢طُج سدحقُٔجٝ غؾجشٔ
َقجشٓ قِطخٓ ذ٘ػ ٍحلهلُ س٤غلُ٘ج شحؾحكُج ٖٓ سلِطخُٔج عجٞٗلحذ سوِؼطُٔج شحِٓٞؼُٔجٝ َ٤فحلطُج غ٤ٔؾ ٠ِػ فشؼطُِ
س٤ُحطُج سدحقُٔجٝ غؾجشُٔج ،ْٛسٞطض : ،َ٤ػحٔعئ ٖ٣ذُج دحٔػ ذٔكٓ 1989 ،١ٝح٘ه ٟذٛ ، 1988 ٝ 1989 ،ٕجشٛص ذٓحق ،
1977.

ج )د (َلطُج س٤قخؽ ءح٘ذ ٢ك حٛسٝدٝ س٣ذُجُٞج شحعسحُٔٔجٝ س٣ذُجُٞج شحٛحؿضل 17 )
س٤ػحٔطؾلج سثؾ٘طُج س٤ِٔػ ن٤وكطُ حٜذ ٕحٓٞو٣ ٢طُج د٤ُحعلجٝ شحعسحُٔٔجٝ ٕجذُجُٞج حٛح٘رط٣ ٢طُج شحٛحؿضلحذ ـطخ٣ حٔ٤ك
٢طُج شحعسحُٔٔجٝ د٤ُحعلجٝ شحٛحؿضلج يِض ٢ٛٝ ،ٍحلهلُ ٢ػحٔطؾلج غ٤رططُج ٝأ ٠ِػ ٍحلهلُ س٣ذُجُٞج سِٓحؼُٔحذ نِؼطض
،ىِٞغُج ورنذ ورضشض ٢طُج يِضٝ ّٞٔؼُج ٚؾٝ Disciplinary Procedures شجدحؼُجٝ ْ٤وُج طشؿٝ سفحخ سلقذ
٢ُحطُج ٞكُ٘ج ٠ِػ حٛذ٣ذكض ٌٖٔ٤ك ،ٍحلهلج ٟذُ غٔطؿُٔج ٢ك زذتحغُج شحٛحؿضلجٝ :
خ ٕجذُجٞـُج حٜـذ ّٞوـ٣ ٢طـُج شحعسحٔٔـُِ سرغـُ٘حذ ح٘ٔـٜض ٢ـطُج شحعسحٔـُٔج ٢ـٛٝ َلـطـُج شٔـػ ٖـٓ زشـٌرُٔج َقجشـُٔج ٍلـ
،َلـطُِ زشٌرـُٔج سثؾ٘طـُج د٤ُحـعأ ،حٜ٤ِػ نِط٣ ٢طـُجٝ سعجسذـُج ٙزـٛ ٢ـك Child Rearing Practices ْـحـه ذـوك
ٞكُ٘ج ٠ِػ ٕجذؼُذ حٜ٘ٓ ٌَُ س٤عحعأ عجٞٗأ ٝأ شحل٤٘قض سغلغ ٠ُئ حٜل٤٘قطذ ظلُ٘ج ءحِٔػ ٢ُحطُج :
1. ْٛحلطُجٝ ءح٘ػُجٝ زأكحٌُٔج ّجذخطعجٝ ٕحغكطعلجٝ َروطُحذ سِٓحؼُٔج ٖٓ عُٞ٘ج جزٛ ٢ك ٕجذؼرُج ض٤ٔط٣ٝ ءجذؼُج َذحوٓ دكُج
َلطُج س٤ٛجشًٝ ذ٣ذٜطُجٝ ذوُ٘جٝ شؾضُجٝ ٢ٗذرُج خحوؼُج َذحوٓ ٢ك .
2. ٣شق ذ٤وض س٤عحه د٤ُحعأ ّجذخطعحذ ض٤ٔط٣ٝ فٓحغطُج َذحوٓ ٌْكطُجٝ وِغطُج دهحؼضٝ ٙءحطخأ َروطض لٝ ِٚرٌضٝ َلطُج س
َلطُج ٚذ ّٞو٣ حٔ٤ك ٍٞوؼٓ سذوذ فٓحغطُجٝ َلطُج دٗحؾ ٖٓ سجشوُج رحخضجٝ س٣شكُج ٖٓ دعح٘ٓ سذوذ ـحٔغُج َذحوٓ ٢ك حٜ٤ِػ
ءحطخأ ٖٓ .
3. ضُج س٣حٔكُجٝ َ٤ُذطُج ن٣شه ٖػ ٙحؿضلج جزٛ جذؼذ ض٤ٔط٣ٝ ٢ُحؼلٗلج نِوُج َذحوٓ ٢ك ستدحُٜج سهلؼُج ٚ٤ك ؾُحرُٔج نِوُجٝ زذتج
َلطُج ُٞٔ٘ س٤ػٞمُٞٔج ستدحُٜج زشظُ٘ج َذحوٓ ٢ك .
سكقُجٝ ٢غلُ٘ج نكجٞطُج ٠ِػ ٚضسٞطخٝ س٣ذُجُٞج شحعسحُٔٔج ٖٓ ٍٝلج عُٞ٘ج س٤ٔٛأ درغذ ٚٗأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓٝ
شٗٝس ّحه ،َلطُِ س٤غلُ٘ج Rohner طؾلج سثؾ٘طُج ٢ك سػ٣ذق س٣شظٗ ش٣ٞططذ شح٤٘٤ٗحٔػُج ٢ك ٍٞروُج ١ذؼذ طحعأ ٠ِػ س٤ػحٔ
١ذُجُٞج لكشُجٝ ٍٞروُج س٣شظٗ" : ْعج حٜ٤ِػ نِهأ ٖ٤٣ذُجُٞج لكشُجٝ " "Parental Acceptance and
Regection Theory (PART)"(18).
حٜضحؼرططغٓ لؼرذ إر٘طُجٝ زشٛحظُج ٙزٛ ش٤غلضٝ ١ذُجُٞج لكشُجٝ ٍٞروُحذ سطرضشُٔج َٓجٞؼُج ذ٣ذكض س٣شظُ٘ج ٙزٛ ٍٝحكضٝ
ٝ ١ذُجُٞج لكشُجٝ ٍٞروُج ٠ِػ دضشطض ٕأ ٌٖٔ٣ ٢طُج شحٔغُجٝ ـتحقخُج يِض سفحخ سلقذ .

لكشُج ٠ِػ دضشط٣ ٕأ ٌٖٔ٣ حٔػ قؾٌُج صُٝحق ٢طُج سٓحُٜج ظٞكرُجٝ شحعجسذُج ٖٓ ًجش٤رً جدذػ س٣شظُ٘ج ٙزٛ شسحغأ ذهٝ
شحكجشكٗجٝ س٤غلٗ كجشٓأ ٖٓٝ س٤ُحؼلٗج شحذجشطمجٝ س٤ًِٞع شلٌؾٓ ٖٓ ١ذُجُٞج .
شلٌؾُٔج ٖٓ ذ٣ذؼُج ٠ُئ ١دإ٣ حٔٛذقج ٝأ حٜٔ٣ذُجٝ لكشذ ٍحلهلج سٞؼؽ ٕأ شحعجسذُج ٙزٛ ؽتحطٗ ٚ٘ػ صلؾً حٓ ْٛأ ٖٓٝ
شحكجشكٗلُ لكشُج جزٛ ١دإ٣ ٕأ ٌٖٔ٣ حًٔ .س٤غلُ٘ج كجشٓلج ٖٓ ش٤ػًٝ س٤ًِٞغُج شحذجشطملج ٍحٌؽأ سكحً حٜٔٛأ ٖٓ
.س٤ضحذٌٞ٤غُجٝ غٔطؿُِٔ دحنُٔج ىِٞغُجٝ س٤ًِٞغُج ءح٘ذلج سذحفل ١دإ٣ لكشُج جزٛ ٕأ شحعجسذُج لؼذ ص٘٤ذ ًجش٤خأٝ
(ٕحٓدلج ٠ُئ ْٜذ ١دإ٣ ذه ١زُج خحثطًلحذ 19 ).

ٝأ ءجٞغُحذ حٜكحقضئ ٟذٓٝ سوقلُج َقجشُٔج ٍلخ َلطُج ىِٞع ورنُ ٕجذُجُٞج حٜذ ّٞو٣ ٢طُج شحعسحُٔٔج ؿٞقخذ حٓأ
شػ ٖ٤ػٞٗ ٠ُئ ظلُ٘ج ءحِٔػ حٜٔغه ذوك ،ءجٞغُج ّذػ ٠ِػٝ س٣ٞغُج د٤ُحعلج ٚ٣ذق ذقأ ذ٘ػ غو٣ ذقجٝ َقطٓ ٠ِػ ٖ٤ن٣
س٣ٞغُج ش٤ؿ د٤ُحعلج شخ٥ج ٙذق .
ـذُٔجٝ سذحغلج َػٓ س٣ٞغُج سك٤كقُج س٤غلُ٘جٝ س٣ٞذشطُج د٤ُحعلج ّجذخطعج سثؾ٘طُج ٢ك س٣ٞغُج د٤ُحعلج صكض ؼسذ٘٣ٝ
َلطُج دق ٖػ قؾٌض سو٣شطذ حٜٓجذخطعجٝ ،حٛش٤ؿٝ غ٤ؿؾطُجٝ ْٛحلطُجٝ َػٓ س٣ٞغُج ش٤ؿ د٤ُحعلج حٓأ .ٚذ ّحٔطٛلجٝ
َلطُج ىِٞع درغذ ٖ٣ذُجُٞج هحرقئ ٖػ قؾٌض ٢ٜك ذ٣ذٜطُجٝ ّزُجٝ شؾضُجٝ ٢ٗذرُج خحوؼُج .
ٚؾٝ ٠ِػ ١شقُٔج غٔطؿُٔجٝ ّحػ ٌَؾذ س٤ذشؼُج شحؼٔطؿُٔج ٢ك زذتحع شذؾٝ ٢طُج س٣ذُجُٞج سِٓحؼُٔج د٤ُحعأ ْٛأ ٖٓٝ
س٤ُحطُج د٤ُحعلج ،ؿٞقخُج :
1. س٣ٞغُج س٣ذُجُٞج د٤ُحعلج .
2. حٜٔٛأ ٖٓٝ س٣ٞغُج ش٤ؿ س٣ذُجُٞج د٤ُحعلج :
* وِغطُج .
* زذتجضُج س٣حٔكُج .
* ٍحٔٛلج .
* َ٤ُذطُج .
* زٞغوُج .
* ٢غلُ٘ج ُْلج زسحغئ .
* خزذزطُج .
* (سهشلطُج 20 ).

سِٓحؼُٔج د٤ُحعأ ٖ٤ذ وذشُج زذ٣ذػ س٤ذشػ ظٞكذٝ شحعجسد صُٝحق ذهٝ س٣ٞغُج د٤ُحعلج ءجٞع ،حٛذ٣ذكض نذحغُج س٣ذُجُٞج
س٤ًِٞغُج شحذجشطملج سٜٞظ غٓ يُزًٝ ،شحٔع ٖٓ خحرؾُجٝ ٕٞوٛجشُٔجٝ ٍحلهلج ٚذ ققط٣ حٓٝ ،س٣ٞغُج ش٤ؿ ّأ
ٕحٓدلج حٜ٤ك حٔذ حٜػجٞٗأ قِطخٔذ س٤ًِٞغُج شحكجشكٗلجٝ س٤غلُ٘ج كجشٓلجٝ .
س٤ؿُٜ٘ٔج شلٌؾُٔجٝ شحذٞؼقُج ٖٓ ْؿشُج ٠ِػٝ س٣ذُجُٞج سِٓحؼُٔج د٤ُحعأ ٖ٤ذ وذشُج ٍٝحكض ٢طُج شحعجسذُج ٚؾجٞض ٢طُج
٠ُئ يُزًٝ ُٞٔ٘ج َقجشٓ ٍلخ غوض ٢طُج ظجذقلج ٖٓ ذ٣ذؼُج ٠ُئ يؽ ٕٝد غؾشض شحذٞؼف ٢ٛٝ ــ ءح٘ذلج س٤قخؽ شحٔعٝ
ج ٖٓ ٌٖٔ٣ ص٣شؾأ ٢طُج شحعجسذُج غ٤ٔؾ ؽتحطٗ كجشؼطعج ٕاك ــ َخجذطض ٢طُج َٓجٞؼُج ٖٓ ذ٣ذؼُج سٓحؼُج شحؾحط٘طعلُ َفٞطُ
س٤ُحطُج :

ءح٘ذلج ذ٘ػ س٤ُحطُج شحٔغُحذ ورضشض س٣ٞغُج س٣ذُجُٞج شحعسحُٔٔجٝ شحٛحؿضلج ٕأ زشٌرُٔج شحعجسذُج ؽتحطٗ ص٘٤ذ :
* س٤ٗجٝذؼُج كحلخٗج .
* حٜ٤ك خٞؿشُٔج ش٤ؿ س٣دحٔطػلج كحلخٗج .
* س٤ػحٔطؾلج ٍٞ٤ُٔج زدح٣ص .
* ش٤ٔنُج ٞٔٗ ٟٞطغٓ عحلضسج س٤وِخُج ّحٌقلجٝ .
* حٜ٘ػ فجشكٗلجٝ ىِٞغُِ زدذكُٔج ش٤٣حؼُٔج ٖػ ذؼرُج ذ٘ػ دٗزُحذ سٞؼؾُج .
حٜغٌؼذ ٝأ شحٔغُج ٙزُٜ ٢رِغُج دٗحؿُحذ س٣ٞغُج ش٤ؿ س٣ذُجُٞج شحٛحؿضلج صطرضسج ذهٝ .
٤ؿ س٣ذُجُٞج سِٓحؼُٔج د٤ُحعأ هحرضسج ٠ُئ س٤ذشؼُج شحعجسذُج ٖٓ ٠ٔظؼُج س٤رُحـُج ؽتحطٗ شسحؽأٝ س٣حٔكُج ٝأ وِغطُج( س٣ٞغُج ش
قِطخٔذ س٤ًِٞغُج شحذجشطملحذ )سهشلطُج ٝأ خزذزطُج ٝأ ٢غلُ٘ج ُْلج زسحغئ ٝأ زٞغوُج ٝأ َ٤ُذطُج ٝأ ٍحٔٛلج ٝأ زذتجضُج
،١حؾذ ا دغق ٙدٞ٘ؽ( نِوُحذ د٤ُحعلج ٙزٛ لؼذ صطرضسج ذوك .حٜػجٞٗأ 1983 ،٢ًشض ذٔقأ ٠لطقٓ( س٤ذحقؼُحذٝ )
1974 حخُٔحذٝ ،) ،سٓلع سقٝذٔٓ( فٝ 1987) ذ٤ؼع سعجسد( س٤غلُ٘ج كجشٓلج لؼرذ د٤ُحعلج ٙزٛ لؼذ صطرضسج حًٔ ،
،ش٤خُجٞذأ 1989 ).
سعجسد ٢ك ظجذقلج ـح٘ؾ ،س٤ًِٞغُج شحكجشكٗلحذ س٣ٞغُج ش٤ؿ س٣ذُجُٞج شحعسحُٔٔجٝ شحٛحؿضلج صطرضسج يُر ٠ُئ سكحملحذ
،دح٤قُجٝ ١ذٓحـُجٝ ٢كش٤قُج( 1988 سج ًجش٤خأٝ ) سعجسد ٢ك ٕحٓدلحذ شحعسحُٔٔج ٙزٛ صطرض ( ،سٞ٣ص 1960 ٝ ) (Soueif,
1975) حٛش٤ؿٝ .

،شجزُج ّٜٞلٓ ٖ٣ٌٞض )ـٛ Selfconcept زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍحلهأ ذ٘ػ
ٖػٝ حٜ٘ػ ؽط٘٣ٝ حٜقشؽ نرع ٢طُج س٣ذُجُٞج شحعسحُٔٔجٝ شحٛحؿضلحذ يُزًٝ ٚضشعأذ َلطُج سهلؼذ ّٜٞلُٔج جزٛ ورضش٣
حعلج د٤ُ ٖٓ يُزًٝ زٞخلج ٝأ ٖ٣ذُجُٞج غٓ ءجٞع ،ٚضشعأ محطٗ َخجد ًلٝأ َلطُج حٜذ َٓحؼط٣ ٢طُج سلِطخُٔج مشطُجٝ
س٣ٞذشطُج شحغعإُٔج َخجد حٜٔ٤و٣ ٢طُج محكشُج شحهلػٝ سِٓحؼُٔج د٤ُحعأ ٖٓ يُر ذؼذ ْغ ٕجش٤ؿُج حٔذسٝ خسحهلحذ ٚضحهلػ
زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ حٜذ ذؾجٞط٣ ٢طُج .)س٤تجذطذلج سعسذُٔحذ ٠ُٝلج شجٞ٘غُج ٝأ ٍحلهلج سمٝس ٝأ سٗحنكُج سجد(
ٝأ زسٞف" َلطُج ظلٗ ءحِٔػ ٚ٤ِػ نِط٣ حٓ ٞٛٝ ٚضجر ٖػ َلطُج زسٞقُ ٍٝلج طحعلج غمٝ : ّٜٞلُٔج جزٛ ٢٘ؼ٣ٝ
شجزُج ّٜٞلٓ ".
ِٓحؼٓ ٖٓ َلطُج ٙحوِض حٓ طحعأ ٠ِػ ٚضجر ٖػ َلطُج ّٜٞلُٔ طحعلج جزٛ غمٝ ْط٣ٝ ٌَؾذٝ شحهلػ ٖٓ ٚٓحهأ حٓٝ س
سُحؼلُج زضؿُ٘ٔج شجزُج ٖػ ٢ذحؿ٣لج ّٜٞلُٔج ٖٓ َقطٓ ٠ِػ ذطٔ٣ شجزُج ّٜٞلٓ ٕأ فٝشؼُٔج ٖٓٝ .ٚضشعأ َخجد ؿحخ
ٍٞروٓ ش٤ؿٝ فؾحٗ ش٤ؿٝ ضؿ٘ٓ ش٤ؿ ٖتحًٌ ٚغلٗ َلطُج ٚ٤ك ٟش٣ ١زُج شجزُج ٖػ ٢رِغُج ّٜٞلُٔج ٠ُئ ًح٤ػحٔطؾج سُٞرؤُج
حؾسد شرػ ٖ٣شخ٥ج ٖٓ َقطُٔج جزٛ ٢كشه ٖ٤ذ سطعٞطٓ ش .
ظلُ٘ج ءحِٔػ فجشطػجٝ زشٌرُٔج س٤غلُ٘ج شحعجسذُج ٢ك ًجذتحع ٕحً ١زُج شجزُج ّٜٞلٓ ءح٤قئ زدحػئ ٢ك َنلُج غؾش٣ٝ
ٚضح٤ق ٖٓ س٤ُحطُج َقجشُٔج غ٤ٔؾ ٢ك ٚووك٣ ٕأ َلطُج غ٤ططغ٣ حٔ٤ك ّحُٜج ٙسٝدٝ ٚضسٞطخٝ ّٜٞلُٔج جزٛ س٤ٔٛأذ ٖ٣شفحؼُٔج
عجسد س٤ٗحٌٓئٝ صشؾٝس ٍسحً س٤قخؾُجٝ ظلُ٘ج ُْحػ ٠ُئ ٚعح٤هٝ َذ س٤ِٔػ سعجسد ٚط C. Rogers ٖػ سٓحُٜج ٚط٣شظٗ ٢ك
شجزُج : "The Self Theory of Carl Rogers"(21).
ٖٓ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٖٓ ءجذطذج ٚضجر ٖػ دشلُج حٌٜٗٞ٣ ٢طُج زسٞقُج ٝأ شجزُج ّٜٞلٓ ٕأ ٚط٣شظٗ ٢ك صشؾٝس ٖ٤ذ ذهٝ
ػحلض ٍلخ ٢ك س٣ٝجضُج شؿق ٞٛ َذ س٤غلُ٘ج ٚطكف ٢ك شغلج ؾِذأ ُٚ ٌٕٞ٣ ٚضشعأ ؿحخ ٌَؾذٝ ٚذ سط٤كُٔج سث٤رُج غٓ ِٚ
ٚضح٤قٝ َلطُج شحهلػ ٠ِػ ًجش٤رً ًجش٤غأض شغإ٤ع شجزُج ٖػ ّٜٞلُٔج جزٛ ٕأ صشؾٝس فحمأٝ .س٤غلُ٘ج سكقُج ٙزٛ
ٝ فكحٌ٣ٝ ٠ؼغ٣ ٚضح٤ق ٍجٞه َظ٣ ٕحغٗلج ٕأٝ ّحػ ٌَؾذ س٤ِروطغُٔج ،ٚضجر نوك٤ُ ـذٌ٣ٝ ذٛحؿ٣ Self Actualization
ٖٓٝ ٚضح٤ق ٢ك ًجشٌرٓ ٚغلٗ ٖػ حًٜٗٞ ٢طُج زسٞقُجٝ َٔطٌُٔج شجزُج ّٜٞلُٔ َفٞطُجٝ فجذٛلج ن٤وكطُ ؿحخ ٌَؾذٝ
ٚذ سط٤كُٔج سث٤رُج غٓ ٚضجسذه َػحلض .
ج س٘٘ؤُج س٤غلُ٘ج ظ٤٣حؤُج ٖٓ ذ٣ذؼُج ْ٤ٔقضٝ ءح٘ذ ْض ٚٗأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓٝ ٖػ َلطُج ّٜٞلٓ طح٤ه ٖٓ ٌٖٔض ٢طُ
دٗجٞؿُج ٖٓ حٛش٤ؿٝ س٤هلخلج ٝأ س٤ػحٔطؾلج شجزُج ٝأ س٤ٔ٣دحًلج شجزُج ٝأ س٤ٗذرُج شجزُج ءجٞع حٜرٗجٞؾ قِطخٔذ ٚضجر .
زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشُٔ حٜ٘ٓ فِق٣ حٓ ْٛأ ٖٓٝ س٤ذشؼُج سث٤رُج ٢ك ظ٤٣حؤُج ٙزٛ ٖٓ ذ٣ذؼُج ٖ٤٘وضٝ د٣شؼض ْض ذهٝ جزٛ
ُٔج س٤ُحطُج ظ٤٣حو :
* ( ،ػٞوؾه ْ٤ٛجشذئ 1981 )
* ( ،ٕٝشخآٝ سٞق٘ٓ صؼِه 1981 ٝ 1982 )
* ( ،ٍٞؽلج ٖ٣ذُج ضػ ٍدحػ 1984 )
* حٛش٤ؿٝ .

غٓ َٓحؼطُجٝ سطِغُج سذقٓ ش٤ـض شغأٝ َلطُِ ٢غلٗ ّحطك قهًٞٔ سعسذُٔج ٝأ سمٝشُج ٝأ سٗحنكُج سجد ٠ُئ خحٛزُج )ٝ
َلطُج س٤قخؽ ٠ِػ محكشُج
ٖ٤ذ ٖٓ قِطخٓ ٢ك ْٜط٤ٔ٘طُ ٠ؼغ٣ ٝأ ِْٜٔؼ٣ ٝأ ْٜثؾ٘٣ ٝأ سحـقُج ٍحلهلج ٠ػش٣ ٖٓ ٠ِػ ّضِ٣ ٢طُج زش٤طخُج قهجُٞٔج
ْٛٞٔٗ َقجشٓ قِطخٓ ٍلخ ٍحلهلج س٤قخؽ ٠ِػ حًٜشطض ذه ٢طُج سو٤ٔؼُجٝ زش٤رٌُج سحغ٥ج ىسذ٣ٝ حٜكشؼ٣ ٕأ ْٜرٗجٞؾ
ُئ قهٞٓ ،زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ؿحخ ٌَؾذٝ س٤ُحطُج سغعإٓ س٣أ ٝأ ٍحلهأ سمٝس ٝأ سٗحنق سجذذ َلطُج محك
ءح٘ذ ٠ِػ ٚضسٞطخٝ َلطُج ٠ِػ قهُٞٔج جزٛ سذٞؼف ءجسٝ خحرعلج ْٛأ ٖٓٝ .سعسذُٔج ُٚٞخد يُر ٢ك حٔذ ٟشخأ س٣ٞذشض
ػ سُٝإغُٔج سطِغُج ٌَؽ ش٤ـطذ نِؼط٣ حٔ٤ك َلطُج ٠ِػ ًجش٤رًٝ ًجذ٣ذؾ ًجش٤٤ـض ٌَؾ٣ ذ٣ذؿُج قهُٞٔج جزٛ ًٕٞ ٚط٤قخؽ ٖٓ ٚ٘
س٣ٞذشطُج سغعإُٔج ٙزٜذ خسحهلجٝ زٞخلج ش٤ؿ دذؾ محكس غٓ َلطُج َٓحؼض زسٝشم ٟشخأ سٜؾ ٖٓٝ سٜؾ .
َلطُج ٕل يُرٝ ؛ ٢غلٗ ّحطك قهٞٓ ذ٣ذؿُج قهُٞٔج جزٛ زشٌرُٔج س٤ذشطُجٝ َلطُج ظلٗ ءحِٔػ ٖٓ ْظػلج ذ٤ؼقُج شرطؼ٣ٝ
ُجُٞج ٠ِػ ًح٤عحعأٝ ًجش٤رً ًجدحٔطػج ذٔطؼ٣ ٕحً يُر َره ورمٝ ٚطثؾ٘ض ٢ك ْٜضحعسحٔٓٝ ْٜضحٛحؿضج فشػٝ ِْؼض ذه ٕحًٝ ٖ٣ذ
ذ٣ذؿُج قهُٞٔج جزٛ ٢ك حٓأ ،ٚٗجش٤ؾ حٔذسٝ ٚذسحهأ لؼذٝ ٚضٞخج غٓ سُدحرطٓ س٤ػحٔطؾج شحهلػ ّحهأ ذه ٕحً حًٔ ،ًِٚٞع
شرًأ زسٞقذ ٚغلٗ ٠ِػ دحٔطػلُ ؼحطك٣ زشٓ ٍٝل ٚغلٗ َلطُج ذؿ٤ك حٜذ نكُأ ٢طُج س٣ٞذشطُج سغعإُٔحذ غٓ ٚغلٗ ذؿ٣ حًٔ
َلطُج ذؿ٣ حًٔ .سطِغُِ سكٝشؼٓ ش٤ؿٝ زذ٣ذؾ زسٞف ١أ ًِٚٞع ورمٝ ٚؼٓ َٓحؼطُج ٖػ سُٝإغٓٝ ٚ٘ػ سر٣شؿ شح٤قخؽ
َره ٖٓ ْٜؼٓ َٓحؼط٣ ُْٝ ْٜكشؼ٣ ل ٖ٣زُج محكشُج ٖٓ زش٤رً سػٞٔؿٓ وعٝ يُزً زشٓ ٍٝل ٚغلٗ .

رً سذٞؼف ٌَؾ٣ ذ٣ذؿُج قهُٞٔج جزٛ ٕأ ٚ٤ِػ فسحؼطُٔج ٖٓٝ ٖ٣زُج ٍحلهلُ شرًأ سذٞؼف ٌَؾ٣ ٚٗأ لئ ٍحلهلج غ٤ٔؿُ زش٤
ٕح٘كُجٝ ءفذُحذ ُْٜ ّحؼُج ١شعلج ٞؿُج ققط٣ ُْٝ ْٜ٣ذُجٝ غٓ شٌرُٔج هحرضسلج شحهلػ سٓحهئ ٕٝد س٣شعلج ْٜكٝشظ صُحق
ُج قهُٞٔج جزُٜ ٕٞرٛز٣ ٍحلهلج ءلإٛ َػٓ .ّحػ ٌَؾذ سطِغُج ٖػ س٤ذحؿ٣ئ زسٞف جٌٞٗٞ٣ ُْٝ سوػُجٝ ِٕٞٔكٓ ْٛٝ ذ٣ذؿ
ٕأ س٤ذشؼُج ٝأ س٤ر٘ؾلج ءجٞع ظٞكرُجٝ شحعجسذُج ٖٓ ذ٣ذؼُج ص٘٤ذ ذهٝ .٢غلُ٘ج ءجٞغُج ّذػ ٖٓ سذهٝ س٤وكجٞض شلٌؾٔذ
ٖٓ سرغٗ ٟذُ س٤ُحؼلٗلج شحذجشطملجٝ س٤غلُ٘جٝ س٤ًِٞغُج شلٌؾُٔج ٖٓ ذ٣ذؼُج ٚ٤ِػ دضشط٣ ذه وؿحنُج قهُٞٔج جزٛ
ٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍحلهأ ْٛشعأ دجشكأ غٓ ٚ٘ثٔطٓ س٘ٓآ شحهلػ ٌٕٞض ُْ ٢طُج سثلُج ٟذُ ؿحخ ٌَؾذ .

٢ٗحؼ٣ ٕأ ٌٖٔ٣ٝ حُٜ كشؼط٣ ٢طُج س٤ًِٞغُج شحذجشطملجٝ س٤غلُ٘ج شلٌؾُٔج ْٛأ ٖٔم ؽُحؼطع شلٌؾُٔج ٙزٛ ٕل ًجشظٗٝ
ْغوُج ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج حٜ٘ٓ
شؿٔذ ح٘ٛ ٢لطٌ٤ع ،زشؽحرٓ ٢ُحطُج غ٤ٔؾ غٓ حٜذ ّح٤وُج ّصلُج شجدجذؼطعلجٝ شحعسحُٔٔجٝ شجءجشؾلج ْٛأ ٠ُئ زسحؽلج د
زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍحلهل زشكٞطُٔج س٣ٞذشطُج شحغعإُٔج ٟذقحذ ْٜهحكُئ ٠ِػ ّجذهلج َره سحـقُج ٍحلهلج .
ٕأ س٤ذشطُج ززضحعأٝ َلطُج ظلٗ ِْػٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج ٢ك ٖ٤ققخطُٔج غ٤ٔؾ ذًأ ذهٝ شجءجشؾلج ٖٓ ذ٣ذؼُج ىح٘ٛ
سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ س٣ٞذشض سغعإٓ س٣أذ َلطُج محكُئ َره حٜذ ّح٤وُج ّصلُج شجشرخُجٝ شجدجذؼطعلجٝ شحعسحُٔٔجٝ
(زشٌرُٔج 22 ).
٠ِػ سِقشُٔج ٙزٛ ٍحلهأ ٖٓ ْظػلج ذ٤ؼقُج ذػحغض ٕأ ٌٖٔ٣ شجدجذؼطعلجٝ شحعسحُٔٔج ٙزٛ َػٓ ٕأ ءحِٔؼُج ءلإٛ ٖ٤ذ حًٔ
طخض ٙزٛ غ٤ٔؾ ٕأ لئ .ـحؿٗٝ زءحلٌذ ُٚح٤ق ق٤ٌطُجٝ ٚؼٓ نكجٞطُج ٖٓ ٌْٜ٘ٔضٝ ُٚ ١ذقطُجٝ قهُٞٔج جزٛ سذٞؼف ٢
حُٜلخ ٌَؾطع ٢طُج سِقشُٔج ٙزٛ سِٔؼُٔ ش٤طخُجٝ ٢عحعلجٝ ١سٞكُٔج ١ٞ٤كُج سٝذُج ٠ِػ شذًأ ذه غؾجشُٔجٝ سدحقُٔج
ّحُٜٔج ٖٓ ذ٣ذؼُحذ ّح٤وُج حٜ٤ِػ ٌٕٞ٣ٝ زشعلجٝ ّلج َ٣ذذ ٙزٜذ ّٞوض ٕج شدجسأ ٕئ شحرؾجُٞجٝ شحٓجضطُلجٝ شح٤ُٝإغُٔجٝ
ٍحكُج سؼ٤رطذ سغعإُِٔ زش٤٘طغُٔج سٔ٤ٌكُج زسجدلج شكٞض ذؼذ ّح٤ه ش٤خ سُٜٔٔج .
َ٤ٛأطُج ٠ِػ ُٖٜٞقق َٔؼُحذ سِقشُٔج ٙزٛ شحِٔؼٓ محكطُج َره ّضِ٣ ٚٗأ ٖ٤ققخطُٔجٝ ءحِٔؼُج ءلإٛ غ٤ٔؾ ذًأ يُزُٝ
٠ِػ يُزًٝ لٝأ ّصلُج ،سٓذخُحذ محكطُلج َره ءجٞع ْتلُٔجٝ شٔطغُٔجٝ قػٌُٔج د٣سذطُج Preservice ٠ِػ ٝأ حُٜلخ ٝأ
ْٜٔ٤ِؼض َقجشٓ قِطخٓ ٍلخ ٍحلهلج ٚووك٤ع حٓ ًَ ٚ٤ِػ قهٞط٣ ١زُج ش٤طخُج سٝذُج جزُٜ ٖٜطعسحٔٓ ٍلخ سذسحوطٓ شجشطك
(شجصحؿٗئٝ ـحؿٗ ٖٓ سٓدحوُج 23 ).

حٜطٜؾجٞٓ َرعٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍحلهأ حٜ٘ٓ ٢ٗحؼ٣ٝ حُٜ كشؼط٣ ٢طُج س٤غلُ٘جٝ س٤ًِٞغُج شلٌؾُٔج ْٛأ )ص
حٜ٤ِػ دِـطُجٝ
ٟٞطغُٔج ٠ِػ ءجٞع زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍٞق ص٣شؾأ ٢طُج شحعجسذُج قِطخٓ ٢ك سِفجٞطٓٝ زش٤رً دٜٞؾ صُزذ ذوُ
ٌؾُٔج ْٛأ ٠ِػ فشؼطُِ ٢ذشؼُج ٝأ ٢ُٝذُج حُٜ كشؼط٣ ٢طُج س٤ُحؼلٗلج شحذجشطملج صشذأ ذ٣ذكضٝ س٤غلُ٘جٝ س٤ًِٞغُج شل
٠ِػ س٤ِٔؼُج س٤و٣شرٓلج شحعجسذُج ٖٓ ٍٞوؼٓ ًْ ءجشؾئ ١سٝشنُج ٖٓ ٕحًٝ .زش٤طخُجٝ سٓحُٜج سِقشُٔج ٙزٛ ٍلخ ٍحلهلج
حلهلج حٜ٘ٓ ٢ٗحؼ٣ ٢طُج شحذجشطملجٝ شلٌؾُٔج يِض ْٛأ ٠ِػ فشؼطُِ ٢ذشؼُج ٟٞطغُٔج حُٔ يُرٝ سِقشُٔج ٙزٛ ٢ك خشؼُج ٍ
ٖٓ ح٘٣ذُ ٢ػحٔطؾلج غ٤رططُجٝ س٤ػحٔطؾلج سثؾ٘طُج د٤ُحعأٝ س٣ذُجُٞج شحعسحُٔٔجٝ شحٛحؿضلجٝ س٤ذشؼُج زشعلج ٕح٤٘ذ ض٤ٔ٣
سدحقُٔج ْٛأ َؼُٝ .ٟشخلج شحكحوػُجٝ شجسحنكُجٝ شحؼٔطؿُٔج ٢ك طسحٔ٣ حٔػ ــ حٓ ذق ٠ُئ ــ فلطخجٝ دشلضٝ س٤فٞقخ
٤ؼؾشُٔج س٤ًِٞغُجٝ س٤غلُ٘ج شلٌؾُٔج صشذأ ٠ِػ شٞطقج ٢طُجٝ شحعجسذُج ٙزٛ غ٤ٔؿُ سؿ٤طٗ حٛدجذػئ ْض ٢طُج سٓحُٜج س
ٖ٣ذُج دحٔػ ٖٓ ًَ ٙذػأ ١زُج ّحُٜج ٢ؼؾشُٔج سذقُٔج ،ؿحخ ٌَؾذ ٕٞ٣شقُٔج ٍحلهلج حٜ٘ٓ ٢ٗحؼ٣ ٢طُج شحذجشطملجٝ
ج َ٤ُد" : ٚ٤ِػ نِهأ ١زُجٝ ٖ٣ذُج ءحٜذ َٓحً ٖ٤غقٝ َ٤ػحٔعئ ،"َلطُج س٤ٔ٘ض ٠ُئ ٖ٣ذُجُٞ 1989 ( 24 ).
شلٌؾُٔج ٙسجذفئ ٠طق ص٣شؾأ ٢طُج ظٞكرُجٝ شحعجسذُج غهجٝ ٖٓ َ٤ُذُج جزٛ حٛشقق ٢طُج س٤ًِٞغُج شلٌؾُٔج ْٛأ ٖٓٝ
س٤ُحطُج :
* ٚ٤ك َؾلُج ٝأ شخأطُج ،ؼجشخلج ورم شلٌؾٓ .
* غرفلج ـٓ شلٌؾٓ .
* س٤ِعح٘طُج ءحنػلحذ عرؼُج .
* ُج شحذٞٗ دنـ .
* سػحطُج ّذػٝ دح٘ؼُج .
* زش٤ـُج .
* نِوُج .
* هحؾُ٘ج هشك ٝأ ذتجضُج هحؾُ٘ج .
* ٕجٝذؼُج .
* سغًحؾُٔجٝ ءجٞطٗلج .
* ىحغٓلج ٖٓ زحٗحؼُٔج ٝأ ٚػحؾسئ ٝأ ُٚٝح٘ض سذٞؼف ٝأ ّحؼطُج لكس َػٓ ّحؼطُحذ نِؼطض شلٌؾٓ .
* ُٞ٘ج شحذجشطمجٝ )سؿػضُٔج ّلقلج( ظ٤ذجٌُٞجٝ فٞخُج ّ .
* ١دجسئلُج ٍٞرطُج .
* خزٌُج .
* سهشغُج .
* ٢ػحٔطؾلجٝ ٢غلُ٘ج نكجٞطُج ن٤وكض ّذػ .
َرع َنكل سؿُحؼٓ ،حٜمجشػأ ْٛأ ذ٣ذكضٝ حٛذ٣ذكض نذحغُج شلٌؾُٔج غ٤ٔؾ كشػ ٠ُئ سكحملحذ َ٤ُذُج جزٛ ٖٔنض ذهٝ
سِقشُٔج ٙزٛ ٢ِٔؼٓ ٝأ زشعلج دٗحؾ ٖٓ ءجٞع حٜطٜؾجٞٓٝ حُٜ ١ذقطُج .
لحذ ح٤ِؼُج شحعجسذُج ذٜؼٔذ ٟشخلج س٤ٗجذ٤ُٔج ظٞكرُجٝ ٙجسٞطًذُجٝ ش٤طغؾحُٔج َتحعس ٖٓ سِغِع ص٣شؾأ ّذوض حُٔ سكحم
دطُج شح٤ٌُِ سؼذحطُج ٢غلُ٘ج دطُج ّحغهأٝ س٤ذشطُج شح٤ٌِذٝ خجد٥ج شح٤ٌِذٝ ظلُ٘ج ِْػ ّحغهأ قِطخٔذ يُزًٝ سُٞلطُِ
ج ذ٤ؼقُج ضًشض ذهٝ .سلِطخُٔج س٣شقُٔج شحؼٓحؿُحذ شلٌؾُٔج شػًأ شقق سُٝحكٓ ٍٞق شحعجسذُج ٙزٛ ٖٓ ْظػل
٠ُئ سكحملحذ جزٛ ،زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ حٜ٤ك حٔذ َقجشُٔج قِطخٓ ٢ك ٖ٤٣شقُٔج ٍحلهلج ٟذُ ًجسحؾطٗج شحذجشطملجٝ
ٍٞق َقجشُٔج ٙزٛ ٢ِٔؼٓ د٣سذض فذٜذ ٝأ شعلج ٝأ ٍحلهلج ٠ِػ س٤ؾلؼُجٝ س٣دحؽسلج ؽٓجشرُج ن٤رطضٝ دجذػئ َرع َنكأ
(حٜ٤ِػ دِـطُجٝ شلٌؾُٔج ٙزُٜ ١ذقطُج 25 ).
ٍٞق ْٜط٤ػٞضٝ ْٛدحؽسئٝ ْٜٜ٤ؾٞطُ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ِٔؼٓٝ ٖ٣ذُجُِٞ س٣دحؽسلج سُدلج ٖٓ سِغِع دجذػئ ْض حًٔ
ق غ٘ٓ ١أ( ٍٝلج ٟٞطغُٔج ذ٘ػ س٣حهُٞج ٖٓ عًٞ٘ سِقشُٔج ٙزٛ ٍحلهأ س٤ٔ٘ضٝ ْ٤ِؼضٝ سثؾ٘ضٝ س٣حػس َرع َنكأ ٙزٛ ظٝذ
شح٣ٞطغٓ ٖٓ عُحػُج ٟٞطغُٔج ذ٘ػ ٝأ )حٜ٤ِػ دضشطض ذه ٢طُج شحلػحنُٔج د٘ؿض( ٢ٗحػُج ٟٞطغُٔج ذ٘ػ ٝأ )ًلفأ شلٌؾُٔج
()٢غلُ٘ج د٤رطُج ٝأ ٢غلُ٘ج ٢تحقخلج ذ٣ ٠ِػ ءجٞع شلٌؾُٔج ٙزٛ ؼلػ ١أ( س٣حػشُج 26 ).

طُج زسٝشمٝ ْٜكحؾطًج َرع سفحخُج شحؾح٤طقلج ٝٝر ٍحلهلج )ـ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ُْٜح٤ق شٌرُٔج َخذ
ْٜ٣ذُ ٍحلهأ دٞؾٝ ٖ٤ِٔؼُٔج ٝأ ٖ٣ذُجُٞج دٗحؾ ٖٓ ءجٞع ــ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ــ ٚؾجٞض ٢طُج شلٌؾُٔج ٖ٤ذ ٖٓ
(سفحخ شحؾح٤طقج 27 ٞٛ وغرٓ ق٣شؼض ٢ك ؿحخُج ؼح٤طقلج دقحف َلطُجٝ ) > ٢ِوؼُج ٚتجدأ ٟٞطغٓ ذؼر٣ َله ًَ
سحٜٓٝ ٚضجسذه ٠قهل َق٤ُ ؿحخ ْ٤ِؼضٝ س٣حػس ٠ُئ ؼحطك٣ ع٤كذ ـٞمٞذ وعٞطُٔج ٖػ س٤ػحٔطؾلج ٚضج <.
َرـغُج سكحـٌذ ٢ؼـغُج زسٝشـم ٠ِـػ لٝأ ذًإض ْٜٔ٤ِؼضٝ ٍحلهلج ءلإـٛ س٣حـػس ٢ـك سػ٣ذكـُج شحٜؾٞطـُج ٕل ًجشـظٗٝ
ن٤هذـُج ـ٤خـؾطُجٝ ٍحلـهلج ءلإُٜ شـٌرُٔج فحـؾطًلُ َتحعٞـُجٝ ،يُزُ ْتلُٔجٝ شٌـرُٔج َخذـطُجٝ .سفحخـُج ْٜضحؾح٤طـقل
َقجشٓ قِطخٓ ٢ك ٖ٤٣دحؼُج ٍحلهلج غٓ ٖ٤ِٓحً ًحذحؼ٤طعجٝ ًحؿـٓد ْٜذحؼ٤ـطعجٝ ٍحلـهلج ءلإـٛ ؽـٓد زسٝشـم ًحـ٤ٗحغٝ
ٓحؼطُٔجٝ ٖ٤ِٓحؼُج غ٤ٔؾ ٌٕٞ٣ ٕأ ّضـِ٣ يُزُ ،زشٌـرُٔج سُٞلـطُج سِقشٓ ٖٓ ءجذطذج ْٜٔ٤ِؼضٝ ْٜط٣حػس ٍحلـهلج ءلإٛ غٓ ٖ٤ِ
ِْ٣ ٕج ّضِ٣ حًٔ .ُْٜح٤ق َخذطُجٝ ْٜكحؾطًج مشـهٝ ٍحلهلج ءلإُٜ زض٤ُٔٔج شحٔغُجٝ ـتحقخُج ْٛأذ س٣جسدٝ سكشـؼٓ ٠ِػ
٠ِـػ ٕٞـٌ٣ ٕأ ّضِ٣ٝ ،ؿحخ ؼح٤طقج ُٚ َله دٞؾٞذ طحغقلج سُحق ٢ك فشقطُج مشـهٝ شجٞطخ َنكأذ ءلإٛ غ٤ٔؾ
حٓلجٝ سققخطُٔج ضًجشُٔحذ ِْػ (شلحكُج ٙزٛ َػٓ ٢ك حٜ٤ُئ ٚؿط٣ ٕأ ٌٖٔ٣ ٢طُج ًٖ 28 ).
١ٝر ٍحلهلج س٤نوُ ٚ٤ر٘طُج زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخ كشػ ذ٘ػ ١سٝشنُج ٖٓ ذؾٝ ذهٝ
ٖٓ ذ٣ذؼُج سجشوُج جزٛ ءجسٝ ٕحًٝ .سِقشُٔج ٙزٜذ ٖ٤٤٘ؼُٔج ٖ٤ققخطُٔجٝ ءجشرخُج غٓ حٜعسجذضٝ سفحخُج شحؾح٤طقلج
لج ٢ِ٣ حٓ حٜٔٛأ َؼُ سٓحُٜج خحرع :
1. ْٜوق ٠ِػ ٍحلهلج ءلإٛ ٍٞقق ٕحٔنُ حُٜ ١ذقطُج زسٝشمٝ سفحخُج شحؾح٤طقلج ١ٝر ٍحلهلج س٤نه زسٞطخ
س٤ٔ٘طُجٝ س٤ذشطُجٝ ْ٤ِؼطُجٝ س٣حػشُج ٢ك ٍدحؼُج .
2. ّحػ ًَ ٢ك زذ٣ذؾ جدجذػأ ق٤نض ٢طُج س٤ًٔجشطُج حٜطؼ٤رهٝ زشٛحظُج ٙزٛ ْؿق شرً .
3. ٗ ءلإٛ ٞكٗ س٤رِغُج شحٛحؿضلج حٜ٘ٓ سٓحُٜج خحرعلج ٖٓ ذ٣ذؼُِ ٍحلهلج ءلإٛ ٍٞق سو٤هذُج شح٤تحققلج خح٤ؿ َذ ـو
شلحكُج ٙزٛ ٖٓ ذ٣ذؼُج ٖػ ؽلذلج ّذػ ْغ ٖٓٝ دل٤ُٔج ذ٘ػ ٍحلهلُ س٤ره س٣حػس شكٞض ّذػٝ ٢ػُٞج خح٤ؿٝ ،ٍحلهلج .
4. لج ءلإٜذ سفحخ شحٓذخ ٖٓ شكٞط٣ حٓ كحلخٗج س٤ذشؼُج ٍٝذُج ٖٓ ش٤ػً ٢ك ٍحله .
5. شحلػحنُٔج د٘ؿطُٝ س٤ُٝلج س٣حهُٞج ٖٓ َخذطُج خشطو٤ُ زشٛحظُج ٙزٛ ٍح٤ق شٌرُٔج َخذطُج س٤ٔطق َذ زسٞطخ .
6. ْٛٞكٗ شحٛحؿضلج َ٣ذؼض ّضِطغ٣ حٓ ٞٛٝ س٣جذرُج ٖٓ ٖ٤٣دحؼُج غٓ ٍحلهلج ءلإٛ خحؼ٤طعجٝ ؽٓذُ سػ٣ذكُج شحٛحؿضلج
٤ِٔؼُٔج دجذػئٝ ْٜذحؼ٤طعجٝ ِْٜروطُ ّحػ ٌَؾذ غٔطؿُٔجٝ ٍحلهلجٝ شعلجٝ ٖ .
سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخٝ ُْحؼٓ سؿُحؼٓ ذ٘ػ دٗحؿُج جزٛ ـشه ١سٝشنُج ٖٓ ذؾٝ حٛش٤ؿٝ خحرعلج ٙزٛ غ٤ٔؿُ
ٔؼُِ ُْٜٔج زكؽٝ حٜضسٞطخ ٠ُئ ٚ٤ر٘طُِ سِقشُٔج ٙزٛ ٢ك ٖ٤ققخطُٔجٝ ءجشرخُج غٓ حٜعسجذضٝ زشٌرُٔج سُٞلطُج حِٜؾأ ٖٓ َ
حُٜح٤ق ٍحؼلُجٝ ١سزؿُج ٢و٤وكُج ١ذقطُِ دٜٞؾٝ شجءجشؾئٝ شجٞطخ ٖٓ ّضِ٣ حٓ رحخضجٝ .

ًح٤ٗحغ : ٍحلهل ٚؾٞطُج ذ٘ػ حٜذ ّجضطُلجٝ حٜضحػجشٓ ّصلُج س٣ٞذشطُجٝ س٤ؾٌُٞٞ٤غُج شجسحرطػلجٝ وذجٞنُجٝ ظعلج ْٛأ
زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ
سُٝحكٔذ ّح٤وُج حٜ٘ٓ ءحٜطٗلج َره ّحُٜجٝ ذ٤لُٔج ٖٓ ٌٕٞ٣ ٚٗاك سعجسذُج ٙزٛ ٖٓ سوذحغُج ّحغهلج ٢ك زسحؽلج صورع حًٔ
ٙزٛ ٍحلهل ٚؾٞطُج ذ٘ػ حٜضحػجشٓ ّصلُج س٣ٞذشطُجٝ س٤ؾٌُٞٞ٤غُج شجسحرطػلجٝ وذجٞنُجٝ ظعلج ْٛأ ؿلخطعل زدحؾ
ذو٣ ٕأ ؿلخطعلج جزٛ َػُٔ ٌٖٔ٣ٝ .سِقشُٔج سٓذوٓ ٌَؾ٣ ٕأ ُٚ ٌٖٔ٣ حًٔ سٜؾ ٖٓ سعجسذُج ٙزُٜ سٔضحخٝ سٓحػ سفلخ ّ
خسحؿطُِ ؼرحٔٗٝ حٜ٤ك شحٜؾٞطُج ظذقأٝ زشٌرُٔج س٤ذشطُج ٍٞق سػقحرُج حٜٓذوطع ٢طُج س٤ٗحػُج سعجسذُِ سٓحٛٝ س٣سٝشم
ُج سؽسُٞج ٙزٜذ ءجشرخُجٝ ٖ٤ققخطُِٔ ٌٖٔ٣ يُر ٠ُئ سكحملحذ .حٜذ سوِؼطُٔج سكؾحُ٘ج س٤ُٝذُج ظعلج ٙزٛ ٠ِػ فشؼط
سؽسُٞج ٙزٛ َػٓ ذوؼُ ٢عحعأ فذٛ ٞٛٝ حٜ٤ُئ سكحملجٝ حٛش٣ذوضٝ شجسحرطػلجٝ بدحرُٔجٝ .
ٙزٛ ٍحلهل ٚؾٞطُج ذ٘ػ حٜذ ّجضطُلجٝ حٜضحػجشٓ ّصلُج س٣ٞذشطُجٝ س٤ؾٌُٞٞ٤غُج شجسحرطػلجٝ وذجٞنُجٝ ظعلج ْٛأ َؼُٝ
حٓ ح٘ٛ حٜمشػ زسٝشم سػقحرُج شذؾٝ ٢طُجٝ سِقشُٔج ٢ِ٣ :
1. ٙحػش٣ ٖٓٝ َلطُج ٖ٤ذ ٖٓآٝ ةكجد ن٤غٝ هحرضسجٝ سٔ٤ٔق سهلػ سٓحهئ ٠ِػ ؿشكُج زسٝشم :
ٕٝذِو٣ ْٜٗأ حًٔ ؼرُٞٔ٘ج ن٣شه ٖػ ِْؼطُج عجٞٗأ ٠وذأٝ َنكأ ِٕٞٔؼط٣ )ْٜ٘ٓ سحـقُج ؿحخ ٌَؾذٝ( ٍحلهلج ٕل ًجشظٗ
ذذ ٢ٛ سِقشُٔج ٙزٛ ٢ك سِٔؼُٔجٝ .ٚٗٞرك٣ ١زُج ؾُحرُج دحطؼُٔج ٢ك سِٔؼُٔج ؿشكض ٕأ ١سٝشنُج ٖٓ ٌٕٞ٣ يُزُ ،ّلج َ٣
ٚرِطض حٓ ِٕٞؼل٣ٝ حٜٗٝذِو٣ ٢طُج زٝذوُج ُْٜ ّذوض ٕأٝ ٍحلهلج غٓ ةكجدٝ ٖٓآٝ ن٤غٝ هحرضسجٝ سٔ٤ٔق سهلػ سٓحهئ ٠ِػ
فٞخ ٖػ ل دق ٖػ ْٜ٘ٓ .
2. ج ٝأ ٢ٔغؿُج ُٞٔ٘ج ءجٞع َلطُج حٛذ٘ػ َٔؼ٣ٝ حٜـِذ ٢طُج ُٞٔ٘ج سِقشٓ زحػجشٓ زسٝشم ٢ػحٔطؾلج ٝأ ٢ِوؼُج ٝأ ١ٞـُِ
٢ُحؼلٗلج ٝأ :
ٌَُ ٕأ حًٔ حٜقتحقخ حٜ٘ٓ ٌَُ زض٣حٔطٓ زدذكٓ َقجشٔذ شٔ٣ ٚرٗجٞؾ قِطخٓ ٢ك َلطُِ ٢غلُ٘ج ُٞٔ٘ج ٕأ فٝشؼُٔج ٖٔك
ـتحقخُج ٙزٛ فشؼض ٕأ سِٔؼُٔجٝ ّلج ٠ِػ ١سٝشنُج ٖٓ ٌٕٞ٣ يُزُ سؿ٤طٗ .حٜضحذٞؼفٝ حٜضجدذكٓٝ حٜضلٌؾٓ حٜ٘ٓ
حٜ٤ػجشضٝ ٚضجسذه مٞل٣ حٔذ َلطُج دُحطض لأٝ .
3. سحٔػلجٝ َقجشُٔج ظلٗ ذ٘ػ ٍحلهلج ٖ٤ذ زش٤رٌُج س٣دشلُج مٝشلُج زحػجشٓٝ سكشؼٓ س٤ٔٛأ :
سحٔػلج ظلٗ ذ٘ػ ٍحلهلج ٖ٤ذ زش٤رً س٣دشك ًحهٝشك ىح٘ٛ ٕاك سٓحػ ـتحقخ سِقشٓ ًَ ٢ك ٍحلهلُ ٕأ ٖٓ ْؿشُج ٠ِػ
فلطخل غؾشض مٝشك ٢ٛٝ َقجشُٔجٝ ّلجٝ سِٔؼُٔج ٠ِػ دؿ٣ٝ .شجش٤ـطُٔج ٖٓ حٛش٤ؿ ٝأ عُٞ٘ج ٝأ ءحًزُج ٝأ ُٞٔ٘ج ٍذؼٓ
ْٛأ ٖٓٝ .ٚؼ٤ططغ٣ ل حٓ ٚ٘ٓ غهٞطض ٝأ ٖ٣شخ٥ج ش٤٣حؼٔذ َلطُج ٠ِػ ٌْكض لأٝ مٝشلُج ٙزٛ دٞؾٝ ٢ػجشضٝ ،٢ؼض ٕأ
حؾ دسجٞ٤ٛ ٚ٤ِػ ذًأ حٓ ٍحلهلج ٖ٤ذ س٣دشلُج مٝشلُج ٕأؾذ حٜضحػجشٓ ّصلُج دٗجٞؿُج ،شٗدس Gardner(29) س٣جذذ خشه
ٖٓ ًحػٞٗ شؾػ ٠٘غج ٖػ َو٣ ل حٓ ىح٘ٛ ٕأ ٖٓ شجءحًزُج دذؼض ٍٞق سٓحُٜج ٚط٣شظٗ ٢ك ٢محُٔج ٕشوُج ٢ك شح٤٘٤ؼغطُج
جٞؼغ٣ ٕأ ٖ٤ِٔؼُٔجٝ زشعلج ٠ِػ ّضِ٣ٝ .شجءحًزُج ٙزٛ لؼذ ٚ٣ذُ ٌٕٞ٣ ٕأ ٌٖٔ٣ َله ًَ ٕأٝ ًجذقجٝ ءحًر ل ءحًزُج
ض٤ٔطُج دٗجٞؾ سكشؼُٔ ْ٤ِؼضٝ س٣حػس ٖٓ ُٚ ّذو٣ حٔ٤ك ُٚ سٌ٘ٔٓ زدحلطعج ٠قهأ ن٤وكطُ حٜ٤ِػ ءح٘رُجٝ حٜط٣حػسٝ َله ًَ ٢ك
س٤ٔ٘ضٝ ق٤وػضٝ .
4. دؼُِج ن٣شه ٖػ ٌٖٓأ حًِٔ ٚٔ٤ِؼضٝ ٙدحؼعئٝ َلطُج عحطٓئ ٠ِػ ؿشكُج زسٝشم :
ج ٙزٛ ذ٘ػ ٍحلهلُ حٜٔ٣ذوضٝ سطؾٗلجٝ دجُٞٔج غ٤ٔؾ دجذػئ ذ٘ػ ؿشكُج ١سٝشنُج ٖٓ ْٜػحطٓئ ٠ِػ َٔؼُجٝ سحٔػل
ٖػ ْٜٔ٤ِؼض ٞٛ ْٜ٘ٓ سحـقُج سفحخ ٍحلهلج ْ٤ِؼطُ مشطُجٝ َرغُج َنكأ ٕل يُرٝ ْٜذِٞه ٠ِػ سؿٜرُج ٍحخدئٝ ْٛدحؼعئٝ
(عحطٔطعلجٝ دؼُِج ن٣شه 30 سعسذُٔج َره حٓ ٖع ٢ك ٍحلهلج ْ٤ِؼطُ س٤ُحؼك شػًلجٝ ٠ُٝلج س٤ؿ٤ضجشطعلج ٞٛ دؼُِجٝ .)
ُٝلج شجٞ٘غُحذٝ ح٘ٗاك ـشُٔجٝ دؼُِ ُٚ سفشلُج سقحضئٝ ٙدحؼعئٝ َلطُج عحطٓئ ح٘ؼططعج جرئٝ .س٤تجذطذلج سِقشُٔج ٖٓ ٠
ٚؾُٞٔج دؼُِج ٞٛ ح٘ٛ دٞقؤُج دؼُِج ٌُٖ .شح٤ًِٞعٝ شحٛحؿضجٝ ْ٤هٝ ْ٤ٛحلٓٝ شحِٓٞؼٓ ٖٓ دؿشٗ حٓ ًَ ٚٔ٤ِؼض غ٤ططغٗ
وكطُ ٠ؼغٗ دذكٓ فذٛ ىح٘ٛ ٌٕٞ٣ ع٤ق ،٠مٞلُج دشؿٓ ظ٤ُٝ وطخُٔج سطؾٗأٝ خحؼُأ ٖٓ ٢ٔ٤ِؼطُج قهُٞٔج ْظ٘ٗٝ ٚو٤
ٖ٤ٌٔطُ ٍحكُج سؼ٤رطذ سكحملحذ جزٛ ،شغ٣ٝ سُٜٞع ٢ك ِٕٞٔؼط٣ٝ ٕٞؼطٔطغ٣ٝ ٕٞرؼِ٣ ْٛٝ ِٕٞٔؼط٣ ٍحلهلجٝ ذقه ٖػ
حرِطٓٝ ٚضجر ذق ٢ك حكذٛ ٌٕٞ٣ ذه ١زُجٝ ٚ٤كشطُجٝ عحطٔطعلجٝ سؼطُٔجٝ سؿٜرُج فذٜذ دؼُِجٝ شكُج دؼُِج ٖٓ ٍحلهلج
ح٣سٝشم سِقشُٔج ٙزٛ ٍحلهل .
5. ٚط٤ٔ٘ضٝ ٙٞٔٗ ن٤وكطُ هحؾُ٘ج ٖٓ ٌٖٔٓ سذه شرًل ٚطعسحٔٓٝ َلطُج طجٞق زسحػطعج س٤ٔٛأ :
س٤غكُج شجشرخُحذ ٚٓح٤ه ن٣شه ٖػ ٙشٔػ ٖٓ ٠ُٝلج شجٞ٘غُج ٍلخ ٠٘ر٣ ٙش٤ٌلضٝ ِٚوػٝ َلطُج ءحًر ٕأ ٚ٤ِػ نلطُٔج ٖٓ
ح٤وُجٝ ٚعجٞق زسحػطعج ن٣شه ٖػ ١أ ،س٤ًشكُج ــ ؿشكُج ّضِ٣ يُزُ سؿ٤طٗ .وؾُ٘ج د٣شؿطُجٝ ٢ِؼلُج ٢ًشكُج هحؾُ٘حذ ّ
ءح٤ؽلج ٠ِػ د٣شؿطُجٝ َٔؼُجٝ هحؾُ٘ج ٖٓ ٌٖٔٓ سذه شرًأذ َلطُج ّٞو٣ ٕأ ّضِ٣ حًٔ َلطُج طجٞق غ٤ٔؾ زسحػطعج ٠ِػ
٤غق سطؾٗأ ٖٓ ش٤ـقُج َلطُج ٚذ ّٞو٣ حٔ٤ك ٌٖٔ٣ ٢ٗحغٗلج ءحًزُج َفأك .ٙش٤ٌلض ٞٔ٘٣ٝ ٙؤحًر ٠٘ر٤ُ سؿ٤طٗ . س٤ًشق ــ س
٠ِػ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ؿحخ ٌَؾذٝ ٍحلهلُ ّذوضٝ ذؼض ٢طُج سػ٣ذكُج س٣ٞٔ٘طُج ؽٓجشرُج غ٤ٔؾ ضًشض يُزُ
١ذ٣لجٝ هحؾُ٘ج ٠ِػ ١ذ٣لج" س٤ؿ٤ضجشطعج حٜ٤ِػ نِط٣ سػ٣ذق س٣ٞذشض س٤ؿ٤ضجشطعج ٢ٛٝ ،سطؾٗلجٝ شجشرخُِ ْٜطعسحٔٓ
،شجشرخُج ٠ِػ Hands on Activity, Hands on Experience".
6. ن٤وكطُ ْٛشٔػ ٢ك ٌٖٓأ حٓ ًجشٌرٓ ٍحلهلُ س٤ٔ٘طُجٝ س٤ذشطُجٝ س٣حػشُج ٍحٌؽأ سكحً ْ٣ذوض ٠ِػ ذ٣ذؾُج ؿشكُج زسٝشم
ُْٜ سٌ٘ٔٓ زدحلطعج ٠قهأ :
ؿُجٝ خُٔج ٞٔٗٝ ٢ؾُٞٞ٤غلُج ظلُ٘ج ِْػ ٍحؿٓ ٢ك شحعجسذُجٝ ٍحلهلُ ٢غلُ٘ج ُٞٔ٘ج شحعجسد ٖٓ ًَ ص٘٤ذ ذوك صحٜ
(ذؼذ حٔ٤ك فنط٤ع حًٔ ،٢رقؼُج 31 س٣حػشُج ٖٓ ٚضدحلطعج ٕأٝ ؿشلُج زكجٞٗ ٖٓ ذ٣ذؼُج ٚ٣ذُٝ ذُٞ٣ ٢ٗحغٗلج َلطُج ٕأ )
٢ٗحغٗلج خُٔج ٞٔٗ ٖٓ ًجش٤رً ًحٔغه ٕل ًجشظٗ ،سعسذُٔج َره حٓ سِقشٓ ٍلخ ٠قهلج حٛذق ذ٘ػ ٌٕٞض زسحػطعلجٝ س٤ٔ٘طُجٝ
حًزُج ٢ُحطُحذٝ ٢رقؼُج صحٜؿُج ءح٘ذٝ سعسذُٔجٝ زشعلج ٠ِػ ْطكط٣ يُزُ سؿ٤طٗ .سِقشُٔج ٙزٛ ٍلخ ْط٣ سـُِجٝ ش٤ٌلطُجٝ ء
ًجشٌرٓ ٍحلهلج س٤ٔ٘ض ءذرُ َرغُج سكحٌذ ٢ؼغُج .
7. ٖٓ ُٚ ّذو٣ حٔ٤ك ٙسٝد شقطو٣ لأٝ دجٞٓ ٖٓ ُٚ ّذو٣ حٔ٤ك ىسحؾ٣ ٕأٝ ٍحؼك سٝد َلطُِ ٌٕٞ٣ ٕأ ٠ِػ ؿشكُج زسٝشم
٢رِغُج ٢وِطُٔج سٝد ٠ِػ دجٞٓ دٝذكُج ن٤مأ ٢ك لئ :
ٖٓ َلطُج ٚذ ّٞو٣ حٔ٤ك ٌٖٔ٣ ٢ٗحغٗلج ءحًزُج َفأ ٕأ ٠ِػ شذًأ ذه َلطُِ ٢ِوؼُج ٢كشؼُٔج ُٞٔ٘ج شح٣شظٗ غ٤ٔؾ ٕل ًجشظٗ
ٚؾٞطُجٝ َلطُِ دجُٞٔج سكحً دجذػئ ذ٘ػ ١سٝشنُج ٖٓ فرفأ ذوك ،ٙشٔػ ٖٓ زشٌرُٔج سِقشُٔج ٍلخ س٤ًشق ــ س٤غق سطؾٗأ
حػطعج ّحػ ٌَؾذ ُٚ .س٤ِوؼُج س٤ٔ٘طُجٝ ُٞٔ٘ج ن٤وكطُ س٤ًشكُج سطؾٗلج قِطخٓ طسحٔ٣ ِٚؼؾٝ سٜؾ ٖٓ سلِطخُٔج ٚعجٞق زس
َلطُِ ّذو٣ حٓ غ٤ٔؾ ٕأ ١أ ،دٝذكُج ن٤مأ ٢ك لئ ٢رِغُج ٢وِطُٔج سٝد ٠ِػ َلطُج سٝد شقطو٣ ٕأ ٍحكذ دؿ٣ ل يُزُ سؿ٤طٗ
فحؾٌطعلحذ ّح٤وُِ َلطُج غكذض شجش٤ػٓ ٌَؾض ٕأ دؿ٣ دجٞٓ ٖٓ ًح٤كشؼٓ ٚط٤ٔ٘ض ن٤وكطُ وؾُ٘ج د٣شؿطُجٝ شكُج هحؾُ٘جٝ
ًح٤ِوػٝ .
8. ٍحلهلج ٟذُ ٢ؼ٤رطُج ١شطلُج علططعلج دق ٖٓ زدحلطعلج ٠ِػ ٍحلهلُ ّذوضٝ ذؼض ٢طُج دجُٞٔج ذػحغض ٕأ زسٝشم
ٚضسحػطعجٝ :
جٝ علططعلُ سؾحكُج ٕئ َذ ١شطك فحؾٌطعجٝ علططعج دق ْٜ٣ذُ ٍحلهلج ٕأ فٝشؼُٔج ٖٓ فحؾٌطعجٝ ْٜلُجٝ سكشؼُٔ
ذػحغض ٕأ ُْٜ دجُٞٔج دجذػئٝ ٍحلهلُ ٚؾٞطُج ذ٘ػ ١سٝشنُج ٖٓ ٌٕٞ٣ يُزُ .ُْٜ س٤غلُ٘ج شحؾحكُج ْٛأ ٖ٤ذ ٖٓ ٍٜٞؿُٔج
ُْٜٞق ٖٓ سث٤رُج فحؾٌطعل ْٜؼكذطُ سٌ٘ٔٓ سؾسد شرًأذ ٚؼ٤ؿؾضٝ ْٜ٣ذُ علططعلج دق ٖٓ زدحلطعلج ٠ِػ دجُٞٔج ٙزٛ
شه ٖػ ْٜ٤ٔ٘ضٝ ِْٜٔؼضٝ ،فحؾطًلج ن٣ Discovery وؾُ٘ج شكُج علططعلجٝ .
9. ٚرٗجٞؾ سكحً ٢ك َلطُِ سِٓحؾُج سِٓحٌطُٔج س٤ٔ٘طُج ن٤وكض ٠ِػ ؿشكُج زسٝشم :
١ذؿُٔج ش٤ؿ ٖٓ ٚٗأ ع٤كذ ٚرٗجٞؾ قِطخٓ ٖ٤ذ هحرضسجٝ َػحلض سهلػ ىح٘ٛ ٕأٝ َٓحٌطٓ ٖتحً َلطُج ٕأ ٠ُئ ٙحرطٗلج ّضِ٣
قجٝ دٗحؾ س٤ٔ٘ض ٠ِػ ض٤ًشطُج دجُٞٔجٝ سطؾٗلجٝ ؽٓجشرُج ٕأ عقلُٔجٝ .دٗجٞؿُج ٢هحذ ٕٝد ٚط٤ٔٛأ صٗحً حٜٔٓ َلطُِ ذ
دجُٞٔج ٙزٛ ٝذؼٓ ؿشك٣ٝ .ٚرٗجٞؾ قِطخٓ ٢ك َلطُِ سِٓحؾُج سِٓحٌطُٔج س٤ٔ٘طُج ن٤وكطُ ٠ؼغض ًحػ٣ذق شذػأ ٢طُج س٣ٞذشطُج
لٗجٝ ًح٤ػحٔطؾجٝ ًح٤ِوػٝ ًح٣ٞـُٝ ًح٤ٗذذ ٍحلهلج س٤ٔ٘ض ٖٓ ٌٖٔض ٕأ ٠ِػ جزٌٛٝ ًح٤ُحؼ .
10. ن٣شه ٖػٝ س٤ؼ٤ره س٤ضح٤ق قهجٞٓ ٢ك ْ٤ٛحلُٔجٝ دجُٞٔجٝ شحػٞمُٞٔج قِطخٓ ٍحلهلج ْ٤ِؼض ٠ِػ ؿشكُج زسٝشم
سؾ٤ؼُٔج زشؽحرُٔج زشرخُج :
ٕأ ٠ِػ ذ٤ًأطُج سحـقُج ٍحلهلُ ؿحخ ٌَؾذ ّذوضٝ ذؼض ٢طُج سػ٣ذكُج س٣ٞذشطُج ؽٓجشرُج حٜ٤ِػ ضًشض ٢طُج سٓحُٜج بدحرُٔج ٖٓ
٣ ٙزُٜ ِْٜٔؼض ٌٕٞ٣ ع٤كذ س٤ؼ٤ره س٤ضح٤ق قهجٞٓ ٢ك شح٤ِٔؼُجٝ ْ٤ٛحلُٔجٝ سطؾٗلجٝ دجُٞٔج قِطخُٔ ٍحلهلج ْ٤ِؼض ْط
،ًح٣شرخ ًح٤ل٤ظٝ ًحِٔؼض ءح٤ؽلج Experiencial Learning.
ْٜط٤ٔ٘ض ٠ِػ ذػحغض ٢طُج سطؾٗلج ٖٓ ش٤ػٌُ ٍحلهلج سعسحٔٓ زسٝشم ٠ِػ سػ٣ذكُج س٣ٞذشطُج ؽٓجشرُج ضًشضٝ قهجٞٓ ٢ك
زسٞقذ غوض ٢طُج سطؾٗلُ زذ٣ذؼُج سِػٓلجٝ ؼرحُٔ٘ج ؽٓجشرُج ٙزٛ ّذوضٝ سمٝشُحذ ُْٜ ٢ٓٞ٤ُج ٖ٤ضٝشُج ٖٔمٝ س٤ضح٤ق
،سفحخ شجٝدل سؾحكُج ٕٝد حٜٗٝسشٌ٣ ِْٜؼؿضٝ حُٜ ْٛسحظٗأ صلِض ٕأ زشٛحُٔج سِٔؼُِٔ ٌٖٔ٣ٝ ٍحلهلج حٜذ شٔ٣ٝ س٤ؼ٤ره
ج دؼفأ ْٜرغٌض ٕأ ٌٖٔ٣ د٤ُحعلج ٙزٛٝ ٠ُئ حٜطٔؾشض صٔض ٢طُج س٣شرخُج ؽٓجشرُج ٙزُٜ ّحٛ ؼرٞٔٗ ىح٘ٛٝ .س٤ِوؼُج ْ٤ٛحلُٔ
("ْ٤ٛحلُٔج ْ٤ِؼطُ س٤ِٔؼُج سطؾٗلج خحطً" ٍحلهلج كح٣س شحِٔؼُٔ ذػأ خحطً ٢ك طسذضٝ س٤ذشؼُج سـُِج 32 ).
11. س٤ػحٔطؾلج سطؾٗلجٝ ِْؼطُِ س٤ػحٔطؾلج دٗجٞؿُج ٠ِػ ؿشكُج زسٝشم :
طُج قِطخٓ شذًأ سؿ٤طٗ .ِْؼطُج عجٞٗأ ٠وذأٝ َنكأ ٖٓ ٢ٗٝحؼطُجٝ ٢ػحٔطؾلج ِْؼطُج ٕأ ٠ِػ سػ٣ذكُج س٣شظُ٘ج شهلجٝ شحٜؾٞ
غ٤ؿؾضٝ س٤ػحٔؿُج سطؾٗلج ْ٣ذوض ٠ِػ مشطُجٝ َرغُج سكحٌذ ؿشكُج زسٝشم ٠ِػ س٣ٞذشطُج سدحقُٔج قِطخٓ ذًإض يُزُ
سدحقُٔج ٙزٛ ذًإض حًٔ .زش٤ـف شحػٞٔؿٓ ٢ك َٔؼُج ٠ِػ ٍحلهلج ؾُحرُج سًسحؾٓ س٤ٔٛأٝ زسٝشم ٠ِػ يُزً غؾجشُٔجٝ
حٔٓٝ س٤ػحٔطؾلج قهجُٞٔج ٖٓ ٟٞقوُج ٍحلهلج زدحلطعج ْ٤ظ٘طُ يُرٝ سطؾٗلج ٙزٛ غ٤ٔؾ ٢ك ٍحلهلُ )سِٔؼُٔج ٝأ ّلج(
ٔ٘ضٝ ْٜ٣ذ٣أذ زخلُ ّصلُج ١سحنكُج و٤عُٞجٝ ٢ػحٔطؾلج ِْؼطُِ ذ٤ؿُج ؼرُٞٔ٘ج ُْٜ ّذوٗ ٠طق شجشرخ ٖٓ ُْٜ ّذو٣ ْٜط٤ .
12. ْٜذ سط٤كُٔج ءح٤ؽلج ٠ِػ َٔؼُج ٢ك ْٜٓحغؾأ سحـقُج ٍحلهلج ّذخطغ٣ ٕأ ٠ِػ ذ٣ذؾُج ؿشكُج زسٝشم :
ءح٤ؽلج ٖٓ َنكأ زسٞقذ ٕٝذ٤لطغ٣ َقجشُٔج ٙزٛ ذ٘ػ ٍحلهلج ٕأ ٖٓ فٝشؼٓ ٞٛ حُٔ ذ٤ًأطُج جزٛ ٢ك درغُج غؾش٣ٝ
،ًح٤ِٔػٝ ًح٣دحٓ حٜٗٞعسحٔ٣ٝ حٜٗٝشرخ٣ ٢طُج شجشرخُجٝ س٤ٔ٘طُج ٠ِػ ذػحغض س٤ًشكُج سطؾٗلج سكحً ٕأ فٝشؼُٔج ٖٓ ٚٗأ حًٔ
حُٜ ًح٤عحعأ ًحرِطٓ شرطؼضٝ س٤ِوؼُج .
13. ْتجذُجٝ ٢و٤وكُج ِْؼطُج ن٤وكطُ سرعحُ٘ٔج فٝشظُجٝ س٤عحعلج هٝشؾُج زحػجشٓ ٠ِػ ؿشكُج زسٝشم :

شقؼُج جزٛ ٢ك فٝشظُجٝ هٝشؾُج ٙزٛ ْٛأ ٖٓ :
طعلج ن٣شه ٖػ ِْؼطُج )أ ،فحؾٌ Discovery Approach To Learning.
،٢ضجزُج ِْؼطُج )خ Self Learning.
شٔطغُٔج ِْؼطُج )ؼ .
،ءحقوطعلج ن٣شه ٖػ ِْؼطُج )د Inquiry.
زحًحكُٔجٝ ؼرُٞٔ٘ج ن٣شه ٖػ ٢ػحٔطؾلج ِْؼطُج )ـٛ .
ُجٝ ءحقوطعلج ن٣شه ٖػ ِْؼطُجٝ ٢ضجزُج ِْؼطُج فرفأ ٢كشؼُٔج نكذطُج ءٞم ٠ِػٝ ٢ك س٤عحعأ شحٜؾٞض شٔطغُٔج ِْؼط
سػ٣ذكُج س٤ذشطُج .

14. غٓ صوره ٢طُج سػ٣ذكُج شح٤ؿ٤ضجشطعلج ألًأٝ فؿٗأ عحرضج سِقشُٔج ٙزٛ ٍلخ ْٜط٤ٔ٘ضٝ ٍحلهلج ْ٤ِؼض ذ٘ػ ّضِ٣ حًٔ
حٜٔٛأ ٖٓٝ سِقشُٔج ٙزٛ ٍحلهأ :
* ،٢ٗٝحؼطُج ِْؼطُج س٤ؿ٤ضجشطعج Collaborative Learning.
* ٤ؿ٤ضجشطعج ،سطؾٗلج ٠ِػ ١ذ٣لج ٝأ شجشرخُج ٠ِػ ١ذ٣لج شح Hands on Activities, Hands on
Experiences.
* ،شلٌؾُٔج َق س٤ؿ٤ضجشطعج Problem Solving.
* ،شلؤحغطُج ـشه س٤ؿ٤ضجشطعج Inquiry - Oriented.
* سؾهحُ٘ٔج غٓ زش٤ـقُج شحػٞٔؿُٔج َٔػ س٤ؿ٤ضجشطعج .
* ج نِخٝ س٤ٔ٘ض س٤ؿ٤ضجشطعج س٤ٔ٤ِؼطُج س٤ِٔؼُِ شغ٤ٓ دشؿًٔ ِْؼُٔج َٔػٝ ِْؼطُٔج س٤ُلوطعج ،َوطغُٔج ِْؼطُٔ .
* ،َلطُ ــ َله َٔؼُج س٤ؿ٤ضجشطعج Child - to - Child ْٜهحكس زذػحغٔذ ٍحلهلج ّح٤هٝ .
* سلِطخُٔج ؽٛحُ٘ٔج شرػ سِٓحٌطُٔج ِّٞؼُجٝ ؽٓجشرُج س٤ؿ٤ضجشطعج .
* طُِ سفشك ِْؼطُٔج ءحطػئ س٤ؿ٤ضجشطعج سطؾٗأ ٖٓ ٚذ ّٞو٣ حٓ ٍٞق َٓأ .
* علططعلج دق س٤ٔ٘ض س٤ؿ٤ضجشطعج .
* شجزُج ش٣ذوضٝ س٤ُٝإغُٔحذ طحغقلج س٤ٔ٘ض س٤ؿ٤ضجشطعج .
* َٔؼُجٝ و٤طخطُج ن٣شه ٖػ زسدحرُٔج غ٤ؿؾض س٤ؿ٤ضجشطعج .

ٛ ذ٘ػ ٍحلهلج س٤ٔ٘ض ٠ِػ ذػحغض ٢طُج سطؾٗلج عجٞٗأ ْٛأٝ دغٗأ ٠ِػ دحٔطػلج يُزً ّضِ٣ حًٔ ٙزٛ ْٛأ ٖٓٝ .سحٔػلج ٙز
٢ِ٣ حٓ سطؾٗلج :
* ،ْٜغلٗأ ٍحلهلج حٜعسحٔ٣ٝ َقلُج َخجد طسحٔض ٢طُج س٤ِؼلُج س٤ِٔؼُج سطؾٗلج Hands - on - Experiences
Hands - on - Activities,.
* غٔطؿُٔجٝ زشعلج ىجشؽئ ٠ِػ ذػحغض ٢طُج يِضٝ س٤عجسذُج دجُٞٔج قِطخٓ َٓحٌض نوكض ٢طُج سطؾٗلج ٢ِكُٔج .
* س٤ؼ٤رطُج ًٖحٓلج ٢كٝ ٢عجسذُج َقلُج ؼسحخ نرطض ٢طُج سطؾٗلج .
* ّحٜٓٝ سطؾٗأ ٖٓ ٍحلهلج ٚذ ّٞو٣ حٓ ٍٞق ش٣سحوطُج سذحطً .
* س٤عسذُٔج قكقُج ٢ك شلحؤُج سذحطً .
* حُٜحٌؽأ قِطخٔذ ح٤ؾٌُٞٞ٘طُج ّجذخطعج :
شضٞ٤رٌُٔج ــ .
صٗشطٗلج ــ .
ؿجشهأ ــ CD-Rom.
ــ ٞ٣ذ٤لُج ؽٓجشذ .
س٤ٔ٤ِؼطُج خحؼُلج ــ .
شٞذٝشُج( ٢ُ٥ج ٕحغٗلج ــ ).
* قِطخٔذ ٕٞ٘لُجٝ دؼُِج عجٞٗأ قِطخٓ ّجذخطعحذ ٝأ ٢كحؾٌطعلج دؼُِج ءجٞع دؼُِجٝ ظجشطُج ـقهٝ ٍحلهلج خدأ
ظتجشػٝ ـشغٓٝ سقهٝ س٣جٝسٝ ٠و٤عٞٓٝ ْعس ٖٓ حُٜحٌؽأ .

15. ٍحلهلُ ٚؾٞطُج ذ٘ػ ؿشكُج زسٝشم ُْٜ س٤ٔ٘طُجٝ ْ٤ِؼطُجٝ س٣حػشُج ٍحٌؽأ قِطخٓ ْ٣ذوضٝ :
٢ؼغُجٝ خحؼفٝ شح٣ذكض ٖٓ ُْٜ ِٚٔك٣ حٓ ٌَذ ذـُج ُْحؼُٝ َروطغُِٔ ٍحلهلج دجذػئ ٠ِػ دجُٞٔج ٙزٛ ذػحغض ٕأ ٠ِػ
ٞؼ٤ططغ٣ ٠طق س٤ضحِٓٞؼُٔج سوِكُِٝ ٖ٣شؾؼُجٝ ١دحكُج ٕشوُج ٕحغٗل سٓصلُج شحلفجُٞٔجٝ ـتحقخُج سكحً ْٜذحغًل ج
ض٤ٔطُِ ٢ؼغُجٝ زدٞؿُج شحٌكٓ زدح٤ع ءٞم ٠ِػ سوِكُج ٙزٛٝ ٕشوُج جزٛ ٢ك مٞلطُجٝ سغكحُ٘ٔجٝ ق٤ٌطُجٝ نكجٞطُجٝ ؼ٤ؼُج
(سغكحُ٘ٔجٝ 33 ).
ـتحقخُِ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ٍحلهلج حٜذ نكطِ٣ ٢طُج س٣ٞذشطُج سغعإُٔج د٣شوطُ َرغُج سكحٌذ ٢ؼغُج زسٝشمٝ
َلطُج ظلٗ ءحِٔػ حٛدذق ٢طُج (ٖ٣شؾؼُجٝ ١دحكُج ٕشوُج سعسذُٔ س٤ذشطُجٝ 34 ).
٢ِ٣ حٓ شحعجسذُج لؼذ حٜضدذق حًٔ ٖ٣شؾؼُجٝ ١دحكُج ٕشوُج سعسذٓ شحلفجٞٓٝ ـتحقخ ْٛأ ٖٓٝ :
1. شلٌؾُٔج َق ظ٣سذضٝ ْ٤ِؼض .
2. ٢ِ٤ِكطُجٝ ذهحُ٘ج ش٤ٌلطُج ظ٣سذضٝ ْ٤ِؼض .
3. ١سحٌطذلج ش٤ٌلطُج ظ٣سذضٝ ْ٤ِؼض .
4. ٠ِػ ذ٤ًأطُج ٢ٗٝحؼطُج ِْؼطُج .
5. ١دشلُجٝ ٢ضجزُج ِْؼطُجٝ س٤ذشطُِ وطخُج غمٝ .
6. َقك ًَ ٢ك شضٞ٤رًٔ ش٤كٞض .
7. س٤ػحٔطؾلج سُجذؼُج ن٤وكضٝ ٍحلهلج س٣حػس ٢ك زدٞؿُج ٠ِػ ذ٤ًأطُج .
8. سهحػلجٝ شخأطُج ٍحٌؽأ سكحً ٢ك شٌرُٔج َخذطُجٝ س٣حهُٞج ٠ِػ ذ٤ًأطُج .
9. ًلذذ ٕٝحؼطُج ٠ِػ ذ٤ًأطُج ظكح٘طُج ٖٓ .
10. ش٤٤ـطُج غٓ ٢ذحؿ٣لج نكجٞطُجٝ س٣سحٌطذلجٝ سٗٝشُٔج غ٤ؿؾض .
11. ،٢ِكُٔج ٟٞطغُٔج ٠ِػ ٍحلهلج شحؾحق ٠ِػ سظكحكُٔج غٓ س٤ُٔحؼُج ٠ِػ ذ٤ًأطُج Think Golbally But Act
Locally.
12. س٤ذشطُج ؽٓجشذ سكحً ٢ك زشعلج ىجشؽئ زدح٣ص .
13. ِٜؼؾٝ سعسذُٔج ش٣ٞطض ْٜط٤ٔ٘ضٝ ْٜط٤ذشضٝ ْٜٔ٤ِؼض ن٤وكطُ زذؼطغٓٝ ٍحلهلُ زذؼٓ ح .

16. ْٜط٤ٔ٘ضٝ سحـقُج ٍحلهلج ْ٤ِؼطُ ٍزرض ٢طُج دٜٞؿُج سكحً ٢ك ٌُٖٔٔج سذوذ ٖ٣ذُجُٞج ىجشؽئ ٠ِػ ؿشكُج زسٝشم :
رطض ٢طُج س٣ٞذشطُج ؽٓجشرُجٝ ٍزرض ٢طُج دٜٞؿُج سكحً ٕأ شحعجسذُج قِطخٓ شذًأٝ شجشرخُج غ٤ٔؾ صُِد سُحؼك ٌٕٞض ل ن
ّضِ٣ يُزُ سؿ٤طٗ .سعسذُٔج حٜذ ّٞوض ٢طُج دٜٞؿُج حٛدٜٞؾ ْػذض ٕأ ٕٝدٝ حٜ٤ك زشعلج ىجشؽئ ٕٝد حٛسحٔػذ ٢ضأضٝ سكؾحٗٝ
ّذو٣ حٓ ًَ ٢ك سمٝشُج غٓ ًْٜجشؽئٝ ٖ٣ذُجُٞج خزؿُ شحرعحُ٘ٔج قِطخٓ ٍلـطعجٝ دٜٞؿُج سكحً ٍزذٝ ٌُٖٔٔج سذه ٢ؼغُج
ٞؼقُج صٗحً حٜٔٓٝ .ٍحلهلُ ٕاك س٤ٓلج سحؾطٗجٝ حٛسٝد ـِوضٝ زشعلج ٍحـؾٗج ءٞم ٠ِػ سفحخ حٜٜؾجٞض ٢طُج شحذ
حٜو٤وكطُ ٢ؼغُج نكطغض زشعلج خزؾ ٖٓ دٞؼض ٢طُج زذتحلُج .
17. ْٛٞٔٗ ٍذؼٓ ٖٓ عجشعلجٝ ْٜرٗجٞؾ قِطخٓ ٢ك ٍحلهلج س٤ٔ٘ض س٤ٗحٌٓاذ دحوطػلج س٤ٔٛأ :
ؽٓجشرُج ٢ك غهٝ ١زُج َتحُٜج خلوٗلُ سؿ٤طٗ ًحٔتجد ٕحٌٓلحذ ٚٗأذ ٕٞ٘ٓإ٣ ٖ٤ذشُٔج غ٤ٔؾ فرفأ ذوك س٣ٞٔ٘طُجٝ س٣ٞذشطُج
٢كٝ سك٤كقُج س٣ح٘ؼُجٝ س٣حػشُج ُٚ صٓذه جرئ َنكأ ٌٕٞ٣ ٕأ ٌٖٔ٣ َله ًَ ٕأٝ ْٜط٤ٔ٘ض ن٤وكضٝ ٍحلهلج ٞٔٗ ٍذؼٓ غ٣شغض
جرئ حٜطؾسد ٖٓ ق٤لخطُجٝ حٜط٤ٔ٘ض ٌٖٔ٣ ٢ِوؼُج قِخطُج شلحق ذؽأ ٠طق ،ْتلُٔج صهُٞج َخذطُج ْضٝ .ًجشٌرٓ حٜكحؾطًج ْض
حٜٗأؾذ ف٤كقُج .
18. ٢ؼغُج س٤ٔطق ٞٛ َقجشُٔج ٙزٜذ ٍحلهلج غٓ َٔؼُج ذ٘ػ حٜذ ّجضطُلج ّصلُج سٓحؼُج شحٜؾٞطُجٝ بدحرُٔجٝ ظعلج شخآٝ
حٜؼٓ َٓحؼطٗ ٢طُج َقجشُٔج ٢ك ٍحلهلحذ سوِؼطُٔج س٤عحعلج شحِٓٞؼُٔج ْٜكٝ سكشؼُٔ نرغُجٝ مشطُج سكحٌذ :
َقجشٓ ٖٓ سِقشٓ ًَ ذ٘ػ ٍحلهلج س٤ٔ٘ضٝ س٤ذشض ٠ِػ ٖ٤ٔتحوُج غ٤ٔؾٝ زشعلجٝ ؿحخ ٌَؾذ سِٔؼُٔجٝ ّلج ٠ِػ دؿ٤ك
ءجٞع ْٜرٗجٞؾ قِطخٓ ٢ك ٍحلهلج ٞٔ٘ذ سوِؼطُٔج شحِٓٞؼُٔج سكشؼٓٝ ٍٞق علهلجٝ زءجشوُج ٠ِػ ذ٣ذؾُج ؿشكُج ْٛٞٔٗ
حؼلٗلج ٝأ س٤ِوؼُج ٝأ س٣ٞـُِج ٝأ س٤ٔغؿُج دٗجٞؿُج س٤ػحٔطؾلج ٝأ س٤ُ .
ـخِطض ذتجٞك ٖٓ ٍحلهلج غٓ ٖ٤ِٓحؼطُٔجٝ ٖ٤ِٓحؼُج غ٤ٔؾٝ سِٔؼُٔجٝ ّلج ٠ِػ دٞؼ٤ع حُٔ ذ٤ًأطُج جزٛ ءجسٝ درغُج غؾش٣ٝ
سِٔؼُٔجٝ ّلج ٠ؼغض ٕأ ّضِ٣ يُر ٠ُئ سكحملحذ .س٤ُحؼكٝ ـحؿ٘ذ ْٜؼٓ َٓحؼطُجٝ ُْٜ ٚؾٞطُج ٠ِػ ْٜضسذهٝ ْٜضءحلً زدح٣ص ٢ك
حُٜٔج خحغطًل يُر ٠ِػ حٛذػحغض ٢طُج شجس .
حٌٜ٘ٓأ شجسحُٜٔجٝ شحِٓٞؼُٔج ٙزٛ سِٔؼُٔجٝ ّلج صكشػ جرئٝ :
ْٛٞٔٗ ٍذؼٓ ٠ِػ ٌْكُج ــ .
شخأض ١أ فحؾطًج ــ .
ْٜؼٓ ْتلُٔج فشقطُج ــ .
ـحؿ٘ذ َٓحؼطُج ــ .
ْتلُٔج َخذطُج ــ .
حٜؾحطكض ٢طُج شلحكُِ س٣دشلُج ؽٓجشرُج غمٝ ــ .
حؼطُج ن٤وكض ــ سعسذُٔجٝ زشعلج ٖ٤ذ سًجشؾُجٝ ٕٝ .
س٤ٔطق َذ س٤ٔٛأ ٠ِػ ذًإضٝ َُذضٝ فمٞض ٢طُج حٜك٤مٞض نذحغُج ُٞٔ٘ج شلحؿٓ قِطخٓ ٢ك سِػٓلج ٖٓ ذ٣ذؼُج ىح٘ٛٝ
نوك٣ٝ ًلحؼكٝ ًحكؾحٗ َلطُج غٓ ِٚٓحؼض ٌٕٞ٣ ٢ٌُ ًحلوػٓ ٝأ ًح٤ذشٓ ٝأ ًحِٔؼٓ َلطُج غٓ َٓحؼط٣ ٖٓ ٌَُ شحِٓٞؼُٔج ٙزٛ سكشؼٓ
ذُٜج ٚ٘ٓ ف .
________________________________________
(*) ،ًحوذحع ظٔؽ ٖ٤ػ سؼٓحؾ ،سُٞلطُج شحعجسد ضًشٓ ش٣ذٓٝ ذٜؼُٔج َ٤ًٝ ،سُٞلطُِ ح٤ِؼُج شحعجسذُج ذٜؼٔذ رحطعلج
س٤ذشؼُج شقٓ س٣سٜٞٔؿذ شحؼٓحؿُِ ٠ِػلج ظِؿُٔحذ ٍحلهلج كح٣سٝ سُٞلطُج عحطه س٘ؿُ ظ٤تسٝ .

(1) ٢ُٝذُج ظِؿُٔج ّحػ ٢ك صغعأ س٤ٌٓٞق ش٤ؿ س٤ُٝد سٔظ٘ٓ زشٌرُٔج س٤ذشطُِ 1948 فمٞضٝ حٜ٤ُئ سحؾ٣ فٞعٝ
ؿ ،سػقحرُج حٜضذػأ ٢طُج س٤ٗحػُج سعجسذُج ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُج ٍحؿٓ ٢ك دٜٞؾ ٖٓ ُٚزرض حٓ س٤ٔٛأٝ حٜط٤ٔٛأ 63 حٛذؼذ حٓٝ
خحطٌُج جزٛ ٖٓ .
(2) ،س٤ذشطُج عحطه ،ٌٞغٗٞ٤ُج 2001 شً ٠ِ٤ُٝ )خ(ٝ )أ( ،ٖ٣ذُج ّ 2004 .
(3) ،ٕٝشخآٝ َ٤ػحٔعئ ٖ٣ذُج دحٔػ 1994 ٢ٗحػُج ذِؿُٔج ، .
شقٓ ٢ك سٓٞٓلجٝ سُٞلطُِ ٢ٓٞوُج ظِؿُٔج ٙزلٗ ١زُج س٣ذُجُٞج عٝشؾٓ ٢ك صًسحؽ ذه سػقحرُج ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ
ٖٓ زشطلُج ٍلخ 1995 - 1990 ذػئ ٢ك صٔٛحعٝ ٚ٘٤٘وضٝ طح٤ؤُج جزٛ دجذػئ ٚ٤ِػ دضشض ١زُجٝ ، ُٞٔ٘حذ ؿحخُج ْغوُج دج
ٚ٤ك ٢كشؼُٔجٝ ١ٞـُِج .
(4) ( دذؼُج ،س٤ذشؼُج سُٞلطُج ّذوطُ س٤ط٣ٌُٞج س٤ؼٔؿُج ،س٤ذشؼُج سُٞلطُج سِؿٓ 18 طسحٓ ،) 2004 .
ٚ٘٤٘وضٝ ٚطذشؿضٝ ِٚ٣ذؼضٝ ٚتح٘ذ شجٞطخ ءح٘غأ طح٤ؤُج جزٛ ْ٤ٌكض ٢ك يُزً سػقحرُج صًسحؽ .
(5) ػئ دقحف ذه ٚٗأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ ُٞٔ٘ج جزٛ ش٤٣حؼُٔ َفٞطُجٝ سعسذُٔج َره حٓ َلطُ ٢غلُ٘ج ُٞٔ٘ج ظ٤٣حوٓ دجذ
زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٔذ ٖ٤٣شقُٔج ٍحلهلُ ٢ٗذرُج ُٞٔ٘ج ش٤٣حؼُٔ َفٞطُِ صؼع سٌِٔٓ س٤ره سعجسد س٣شقُٔج سعجسذُج ٢ك
عح٤وُحذ سفحخُج س٤رطُج زضٜؾلج ٠ِػ دحٔطػلج ْضٝ َٛإٓٝ َٓحٌطٓ ٢ره ن٣شك حٜ٤ك ىسحؽ حٛسح٤طخج ذ٘ػ ٢ػٝسٝ شح
سطذحغٝ سهدحف شحٗح٤ذ ٠ُئ َفٞطُج ٕحٔنُ حٛشكجٞض دؾجُٞج س٤ُٔحؼُج شحلفجُٞٔج .
زشٛحوُج سؼٓحؾ دطُج س٤ٌُِ غذحطُج ٢تحهُٞج دطُج ضًشٓ ن٣شه ٖػ سٓصلُج زضٜؾلج ش٤كٞضٝ دجش٤طعج ْض ذهٝ ( ظِؿُٔج
سذُٔج َره حٓ َله ٞٔٗ ش٤٣حؼٓ ،شقٓ ،سٓٞٓلجٝ سُٞلطُِ ٢ٓٞوُج ،زشٛحوُج ،س٤رطُج سعجسذُج ،ٍٝلج ذِؿُٔج ،سع 1994 ).
(6) س٤ذشؼُج شحذحطٌُجٝ شحلُإُٔج ٖٓ شكٞطُٔج ٠ُئ عٞؾشُج ٌٖٔ٣ حٛش٤ؿٝ شحِٓٞؼُٔج ٙزٛ غ٤ٔؾ ٍٞق َ٤فحلطُج ٖٓ ذ٣ضُٔ
سعجسذُج ٙزٜذ سفحخُج غؾجشُٔج سٔتحه فمٞض حًٔ ــ سػقحرُِ ٕحً ٢طُجٝ ٍحلهلُ ١ٞـُِج ُٞٔ٘ج ٍٞق شذػأ ٢طُج د٤قٗ ــ
،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ( ٍحػُٔج َ٤رع ٠ِػ شحذحطٌُجٝ شحلُإُٔج ٙزٛ ٖٓ ش٤رً 1990 ، 1991 ، 1993 ، 1995 ، 2001) ٙزٛ شخآٝ
،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ( شحلُإُٔج 2004 ).
(7) ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ 1990 .
سُٞلطُج ّذوطُ س٤ط٣ٌُٞج س٤ؼٔؿُحذ ٖ٤ُٝإغُٔج ٖٓ ٕجزثطعلج ْض ذه ٚٗأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ د٤طٌُج جزٛ شؾٗ َره س٤ذشؼُج
ٍحلهلج خدأ ظٞكذٝ ن٤غٞض ضًشٓ دٗحؾ ٖٓ .
(8) شلُٞذُٔج خحغطًجٝ ١ٞـُِج َفجٞطُج زسحٜٓٝ ظذكطُج ٝأ ش٤رؼطُج زسحٜٓٝ عحٔطعلج زسحٜٓ : ٢ٛ شجسحُٜٔج ٙزٛ ْٛأ
َ٤فحلطُج ٖٓ ذ٣ضُٔ .زءجشوُِ سث٤ٜطُجٝ سذحطٌُِ دجذػلجٝ ْ٤ٛحلُٔج ٖػ شرؼض ٢طُج س٤ظلُِج سطؾٗلج ْٛأٝ شجسحُٜٔج ٙزٛ ٍٞق
٠ُئ عٞؾشُج ٌٖٔ٣ َلطُِ ١ٞـُِج ٍذؼُٔج ٖٓ عجشعلج ْغ ٖٓٝ حٜ٘ٓ ًَ س٤ٔ٘ض ٠ِػ ذػحغض ٕأ ٌٖٔ٣ ٢طُج خحؼُلجٝ شجشرخُجٝ
،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ( ُٚ زسحؽلج نذحغُج خحطٌُج نقلٓ 2004 ).
ك عٞمُٞٔج ظلٗ ٍٞق شؾٗ ١زُج وغرُٔج ٍحؤُِ عٞؾشُج يُزً ٌٖٔ٣ حًٔ ٢ذشؼُج ظِؿُٔج حٛسذق٣ ٢طُج "زٞطخ" سِؿٓ ٢
زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ِٔؼٓٝ زشعلُ ٚؾٞض ٢طُجٝ س٤ٔ٘طُجٝ سُٞلطُِ . ١زُج ؿحخُج دذؼُج ٢ك ٍحؤُج جزٛ شؾٗ ذهٝ
،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ( "سـُِجٝ َلطُج" عٞمُٞٔ زٞطخ سِؿٓ ٚطققخ 2003 سِؿٓ ،س٤ٔ٘طُجٝ سُٞلطُِ ٢ذشؼُج ظِؿُٔج : ٢ك
دذؼُج زٞطخ 20 ٞ٤ٗٞ٣ ).
(9) ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ( غؾشُٔج ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ 1997 سؼٓحؾ سُٞلطُج شحعجسد ضًشٓ ٖػ سذف ؿحخ قِٓ ٞٛ )
ّحػ ٢ك ٚ٤ؾح٤ذ ٕحؾ س٣ٞثٔذ ٍحلطقلج سرعح٘ٔذ ظٔؽ ٖ٤ػ 1996 حٜلفٞذ قُِٔج جزٛ دجذػئ ٠ِػ سػقحرُج صكشؽأ ذهٝ .
سًسحؾُٔج دوػٝ سُٞلطُج شحعجسد ضًشُٔ زش٣ذٓ ّحػ ٢ك س٣شغ٣ٞغُج شحؼٓحؿُج حٜضذوػ ٢طُج شجشٔضإُٔج ٢ك 1996 سرعح٘ٔذ
قُِٔج شؾٗ ٠طق ٚ٤ؾح٤ذ ٍحٔػأ ٍٞق ص٣شؾأ ٢طُج س٤ذشؼُج شحعجسذُِ ًحمشػ قُِٔج ١ٞطك٣ٝ .ٚ٤ؾح٤ذ ٕحؾ س٣ٞثٔذ ٍحلطقلج
ظحكذأٝ شحعجسذذ جزًٝ شحعجسذُج ٙزٜذ س٤كجشؾِٞرذ سٔتحه قُِٔحذ نكش٣ حًٔ ،سػقحرُج ٚضذػأ ١زُج ٚ٤ؾح٤ذ .
ّحػ ٢ك ششؾٗ ٢طُج سعجسذُج حٓأ 1999-1998 س٤ؼٔؿُِ ٢كحوػُج ْعُٞٔج ٖٔم زٝذٗ ٢ك سػقحرُج حٜطٓذه سعجسد ٢ٜك
١زُج ٢كحوػُج ْعُٞٔج شحعجسد ٖٔم حُٜ شؾػ غذجشُج ١ٞ٘غُج خحطٌُج ٢ك س٤ؼٔؿُج حٜضشؾٗٝ س٤ذشؼُج سُٞلطُج ّذوطُ س٤ط٣ٌُٞج
زذ٣ذؾ سـُٝ ذ٣ذؾ ٖٓص" : سحؼؽ صكض ٚطٔظٗ ٍحلهلُ ٢ِوؼُج ءحُٔ٘جٝ سـُِج" ٕجٞ٘ؼذ سعجسد سػقحرُج ٚ٤ك صٓذهٝ " : ٕحؾ
ّحػ ٢ك ششؾٗ ٢طُج سعجسذُج حٓأ "ٚ٤ؾح٤ذ 2002 ٢ذشؼُج سِؿٓ حٜطٔظٗ ٢طُج زٝذُ٘ج ٢ك سػقحرُج حٜطٓذه سعجسد ٢ٜك ،
٢ذشؼُج َلطُج سكحوغ" ٕجٞ٘ؼذ س٤ط٣ٌُٞج " س٤غلُ٘ج ظعلج" : ٕجٞ٘ؼذ سعجسد سػقحرُج حُٜ شذػأٝ شلؿُٔ س٣ٞذشطُجٝ
( ٢ذشؼُج خحطً ٢ك ٢ذشؼُج سجد حٜضشؾٗٝ "ٍحلهلج 50 ٢ك شؾٗ ١زُج ) 15 شذٞطًأ 2002 ٢ذشؼُج َلطُج سكحوغ" : ٕجٞ٘ؼذ ".
(10) ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ 2002 .
(1) Sissel Hofgoard et al, 1981
(11) ؿ شظ٘ض 114 سعجسذُج ٙزٛ ٖٓ .

ٓحه ذه سػقحرُج ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ ّحػ ٢ك شؾٗٝ خحطٌُج جزٛ سٔؾشطذ ص 2004 س٤ِٔؼُج سطؾٗلج" : ٕجٞ٘ػ صكض
شذػأ ذه سٔؾشطُٔج ٕأ ًحن٣أ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓٝ ."سفحخُج شحؾح٤طقلج ١ٝرٝ سعسذُٔج َره حٓ ٍحلهل ْ٤ٛحلُٔج ْ٤ِؼطُ
ِٔؼُٔج ٖٓ ٌَُ َٔػ َ٤ُد شذػأ حًٔ ،ٚ٤ؾح٤ذ س٣شظٗٝ ٍحٔػأ ٍٞق س٤ذشؼُج سٔؾشطُِ ًجش٣ذقض ٠ِػ حٜٔضذػحغُٔ ٖ٣ذُجُٞجٝ س
شجٝدلجٝ ٚ٤ِػ خسذطُج ْط٣ ّٜٞلٓ ٌَُ ًحطغرٓ ًحكمجٝ ًحل٣شؼض َ٤ُذُج ْن٣ٝ .خحطٌُج ٢ك شدسٝ ٢طُج سطؾٗلج قِطخٓ ن٤رطض
س٤ٔ٘طُٝ سطؾٗلجٝ خحؼُلج ن٤رطض ٠ِػ ٖ٣ذُجُٞجٝ سِقشُٔج ٙزٛ ٢ِٔؼٓ زذػحغُٔ ٚذ ّح٤وُج شجٞطخٝ هحؾٗ ٌَُ سٓصلُج
٣ حًٔ .ُْٜحلهأ ْٜٓذوضٝ ْٜضدحلطعج ٟذٓ ذ٣ذكضٝ سطؾٗلج ٙزٛ ٠ِػ ٍحلهلج ءجدأ ْ٣ٞوطُ ٕحطغرٓ ٕجسحرطخج َ٤ُذُحذ نكش
ٚمشطؼ٣ ذه شخأض ١أ فحؾطًج ٖٓ ٌٖٔطُجٝ سِقشُٔج ٙزٛ ذ٘ػ ٍحلهلُ ٢ِوؼُج ُٞٔ٘ج ٟٞطغٓ ش٣ذوطُ يُزًٝ حٜو٤رططُ سؿ٤طٗ .
(12) فمٞطع يُر ءجسٝ خحرعلج ْٛأ ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ سؿُحؼٓ ذ٘ػ سػقحرُج حٜٓذوطع ٢طُج س٤ٗحػُج سعجسذُج ٢ك
ؿ شظ٘ض .سِقشُٔج ٙزٛ ٢ك حٜذ ؾُحرُج ّحٔطٛلج ءجسٝ خحرعلج ْٛأٝ زشٌرُٔج س٤ذشطُج 63 سعجسذُج ٙزٛ ٖٓ حٛذؼذ حٓٝ .
(13) أ ءحعسئ ٢ك ٢عحعلجٝ ٍٝلج سٝذُج ٕحك س٣ذُجُٞج شحعسحُٔٔجٝ شحٛحؿضلُ س٤ُحطُج سؿُحؼُٔج فمٞطع حًٔ طحع
زشٌرُٔج سِقشُٔج ٙزٛ ٍلخ ٚط٤ٔ٘ضٝ ٚطثؾ٘ضٝ ٚط٣حػس ٠ُٞطض ٢طُج زشعلج نضحػ ٠ِػ يؽ ٕٝد غو٣ ٚط٤ٔ٘ضٝ َلطُج س٤قخؽ
ٙٞٔٗ َقجشٓ ٖٓ .
(14) ،ْ٤٘ؿ ذ٤ع 1975 ،ٕجشٛص ذٓحقٝ ، 1977 ،١ٝح٘ه ٟذٛٝ ، 1983 حٛش٤ؿٝ .
(15) ج ٖ٤ذ شٌرُٔج هحرضسلج جزٛ زسٞطخٝ س٤ٔٛأ سػقحرُج صؿُحػ ٕأ نرع : حُٜ ٖ٤طعجسد ٢ك ٙحػش٣ ٖٓ ٝأ ٚٓأٝ َلطُ
ٚٔظٗ ١زُج شٔضإُٔج ٢ك صمشػ سعجسد ٢ٛٝ "حُٜ دجذػلج مشه ْٛأٝ حٜضحرِططٓ : س٣ذُجُٞج" ٍٞق صٗحً ٠ُٝلج سعجسذُج
شٌلُِ ٢ُٔحؼُج ذٜؼُٔج غٓ ٕٝحؼطُحذ ،ٚطعحتشذ فشؾض سػقحرُج صٗحً ١زُج ،ظٔؽ ٖ٤ػ سؼٓحؾ سُٞلطُج شحعجسد ضًشٓ
وُحذ ٢ٓلعلج ٖٓ زشطلُج ٍلخ زشٛح 29 - 27 ٞ٤ٗٞ٣ 2001 . ءح٘ذ ٢ك زشعلج سٝد" : ٍٞق صٗحًٝ س٤ٗحػُج سعجسذُج حٓأ
ٚط٤ٔ٘ضٝ َلطُج س٤قخؽ " س٣حػشُ شحعسحُٔٔجٝ شحعح٤غُج ش٣ٞطض" ٍٞق ٢ٔ٤ِهلج شٔضإُٔج شح٤ُحؼك ٖٔم صمشػ ذوك
لُج ٍلخ زشٛحوُج ٢ك ذوػ ١زُج "س٤ذشؼُج ٍٝذُج ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُج س٤ذشضٝ ٖٓ زشط 25 - 23 ش٣جشرك 2004 ٖ٤ذ ٕٝحؼطُحذ
سٓٞٓلجٝ سُٞلطُِ ٢ٓٞوُج ظِؿُٔجٝ شٝش٤رذ ٢ٔ٤ِهلج ٌٞغٗٞ٤ُج ٖٓ ًَٝ ٌٞغٗٞ٤ُِ س٣شقُٔج س٤٘هُٞج س٘ؿُِج ( )شقٓ
ٌٞغٗٞ٤ُج سٔظ٘ٓٝ ذ٘لؾلجٝ .
(16) ـُج سػ٣ذـكُج س٤ذشـؼُج شحعجسذـُج ٖـٓ ُٚ شقـق ل ًحٔـً ىح٘ـٛ ٕأ سظقلٔـُحذ ش٣ذـؿُج ٖـٓ س٤ِٔػ سعجسذُ شذقـض ٢ط
شحعسحُٔٔجٝ شحٛحؿضلج ْٛأ سعجسذُ سكحملحذ جزٛ ،س٤ِٔؼُج ٙزٛ ٢ك زشعلج سٝدٝ حٜكجذٛأ ْٛأٝ س٤ػحٔطؾلج سثؾ٘طُج
: شحعجسذُجٝ شحلُإُٔجٝ شحذحطٌُج ٙزٛ ْٛأ ٖٓٝ .َلطُج س٤قخؽ ءح٘ذ ٠ِػ حٛشغأٝ س٤ذشؼُج شحؼٔطؿُٔج ٢ك زذتحغُج س٣ذُجُٞج
عئ ٖ٣ذُج دحٔػ ذٔكٓ( ،سٞق٘ٓ ّحك ١ذؽسٝ سذٌ٘عج د٤ؿٗٝ َ٤ػحٔ 1974 ،ٕجشٛص ذٓحق(ٝ ) 1977 ٖ٣ذُج ضػ ٍدحػ(ٝ )
،ٍٞؽلج 1979 ،سحلـُج ذرػ ّلغُج ذرػٝ سٓلع ذٔقأ(ٝ ) 1980 ،ذ٤غُج ٢ٜرُج دجإك(ٝ ) 1981 ،١ٝح٘ه ٟذٛ(ٝ ) 1983 )
،١ٞغ٤ؼُج ٖٔقشُج ذرػ(ٝ 1985 ،ٕحٔػػ ذ٤ع(ٝ ) 1986 ،كٞػ طحرػ(ٝ ) 1988) شذحف ـلف(ٝ ، 1993 ذرػ(ٝ )
،ْ٤ٛجشذئ شٞلف ذ٤ٔكُج 1995 ).
(17) Rohner, E.C., 1980
(18) ،٢ػحكشُج ْ٤ؼٗ 1987 ؿ ، 383 ،سٓلع سقٝذٔٓٝ ، 1984 ، 1987 ، 1988 ،ذ٤غُج ٠ِػ ذ٤غُج سعجسد يُزًٝ ،)
1992 .
(19) ،ٕٝشخآٝ َ٤ػحٔعئ ٖ٣ذُج دحٔػ ذٔكٓ 1974 ؿ ، 904 .
ِٔؼُج ءلإٛ ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ حٜ٤ِػ جٞوِهأ س٣ذُجُٞج سِٓحؼُٔج د٤ُحعأ طح٤وُ سٓحٛ زجدأ ءح٘ذ ٝأ ْ٤ٔقطذ جٞٓحه ذه ءح
.د٤ُحعلج ٙزٛ طح٤وُ زشكٞطُٔج س٤ذشؼُج شجٝدلج مدأٝ َنكأ ٖٓ ٢ٛٝ "سثؾ٘طُج ٢ك س٣ذُجُٞج شحٛحؿضلج طح٤وٓ" : ْعج
،ٕٝشخآٝ َ٤ػحٔعئ ٖ٣ذُج دحٔػ ذٔكٓ( 1974 َؼلُحذ زجدلج ٙزٛ صٓذخطعج ذهٝ ،) ٢طُج س٤ذشؼُج شحعجسذُج ٖٓ ش٤رً دذػ ٢ك
ّٞ٤ُج ٠طقٝ حٛدجذػئ ز٘ٓ عٞمُٞٔج جزٛ ٍٞق ص٣شؾأ .
(20) ٖػ ًلوٗ : Hall, C. & Lindzey, Y, 1962 ،ْ٤٘ؿ ذ٤عٝ ، 1975 .
(21) ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ 2001 ٝ 2004 .
(22) ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ 1992 ٝ 1995 ٝ 1998 ٝ 2001 ٝ 2004 ٙش٤ؿٝ .
لُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ ق٤ٌِطذ شذػأ ٢طُج سعسذُٔج َره حٓ شحِٔؼٓ د٣سذض ؽٓجشذ ْ٣ٞوضٝ دجذػئ ٢ك صًسحؽ ذه سػقحرُج ٕأ سظق
صوره ٢طُج شجسٝذُج ٖٓ ش٤رً دذػ ز٤ل٘ضٝ دجذػئ ٢ك يُزً صًسحؽٝ شقٓ ٢ك سٓٞٓلجٝ سُٞلطُِ ٢ٓٞوُج ظِؿُٔج ٖٓ
طُ ظِؿُٔج حٛذوػ ٢طُج زشٌرُٔج سُٞلطُج س٤ٔ٘طُ قتحظُٞج دذؼطٓ ضًشُٔحذ شحِٔؼٓ د٣سذض حٜ٘٤ذ ٖٓ فجذٛلج ٖٓ ذ٣ذؼُج ن٤وك
ّحػ ٢ك ششؾٗٝ شجسٝذُجٝ ؽٓجشرُج ٙزٛ ْ٣ٞوطُ سٓحٛ س٤و٣شرٓئ س٤و٤رطض سعجسد ٢ك صًسحؽ حٜٗأ حًٔ .سِقشُٔج ٙزٛ 1994
( ،قؽحُ٘ج ٟذٛٝ ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ 1994 ).
(23) ّحٛ عٝشؾٓ ٖػ ؽطٗ حٓ زسًٞحذ ٕحً َ٤ُذُج جزٛ ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ سٓٞٓلجٝ سُٞلطُِ ٢ٓٞوُج ظِؿُٔج ٚذ ّحه
،س٤ٔ٘طُِ زذكطُٔج ْٓلج سٔظ٘ٓ غٓ ٕٝحؼطُحذ شقٓ ٢ك UNDP ٞٛٝ ،سكقُج ٖ٤غكض س٤ؼٔؾ ٢ٛ س٤ِٛأ س٤ؼٔؾ سًسحؾٔذٝ
ٖٓ زشطلُج ٍلخ زلٗٝ "س٣ذُجُٞج عٝشؾٓ" ٚ٤ِػ نِهأ ١زُج عٝشؾُٔج 1994 - 1989 ٢ُجٞق َ٤ُذُج جزٛ ٖٓ غره ذهٝ .
20,000 صػصٝٝ سخغٗ يُزً عٝشؾُٔج جزٛ ٠ِػ دضشض حًٔ ،شقٓ ٢ك زشٌرُٔج سُٞلطُحذ س٤٘ؼُٔج شحٜؿُج قِطخٓ ٠ِػ
نذحع ْغه ٢ك ٚط٤ٔٛأ ٠ُئ زسحؽلج صورع ١زُج طح٤ؤُج ٞٛٝ ٚ٘٤٘وضٝ سعسذُٔج َره حٓ َلطُ ٢غلُ٘ج ُٞٔ٘ج طح٤وٓ دجذػئ
زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ٍحلهلج ٞٔٗ ـتحقخٝ ُْحؼٓ كشػ ذ٘ػ .
(24) ٠ِ٤ُ ،ٖ٣ذُج ّشً 2001 ٝ 2004 .
(25) سػقحرُِ سػ٣ذق سعجسد ٢ك صمشػ ذه حٛش٤ؿٝ سُدلج ٙزٛ ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ ( ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ 2004 ٕجٞ٘ؼذ )
س٣ذُجُِٞ دجذػلُ سٓصلُج زشكٞطُٔج س٣دحؽسلج سُدلج ْٛأ" : - ٙزٛ قِطخٓ كشػ سعجسذُج ٙزٛ ٢ك ْض ذهٝ ."ْ٣ٞوضٝ كشػ
س٣دحؽسلج سُدلج ٢ذشؼُج ٟٞطغُٔج ٠ِػ شكٞطض ٢طُج يِض ؿحخ ٌَؾذٝ ٢ُٔحؼُج ٟٞطغُٔج ٠ِػ شكٞطض ٢طُج يِض ءجٞع
شقٓ ٢ك شجزُحذٝ .
(26) ٢ٛ س٤غ٤تس شحثك ظلغ ٠ُئ ّٞ٤ُج ٕٞل٘ق٣ سفحخُج شحؾح٤طقلج ١ٝر ٍحلهلج ٕأ سظقلـُٔحذ ش٣ذؿـُج ٖـٓ :
1. س٤غكُج سهحػلج ٍحٌؽأ قِطخٔذ ٕٞهحؼُٔج ٍحلهلج شلٌؾٓٝ س٤ُحؼلٗلج شحذجشطملجٝ ِْؼطُج شحذٞؼفٝ س٤ٗذرُجٝ
دهحخطُج .
2. ٖ٤ػذرُٔجٝ ًح٤ِ٤قكض ٖ٤هٞلطُٔجٝ ءحًزُج ١ذ٣ذؽ ٖٓ ْٜضحؾسدٝ ْٜػجٞٗأ قِطخٔذ ٕٞذُٞٛٞٔج ٍحلهلج .
3. حهحػلج د٘ؿطُ سلػٌٓ س٤ن٣ٞؼض ؽٓجشذ ٠ُئ ٕٞؾحطك٣ ٖٔٓ ًح٣سحنقٝ ًح٣دحقطهجٝ ًح٤كحوغ ٕٞٓٝشكُٔج ٍحلهلج ش .
سِغِع ششؾٗٝ شذػأ حًٔ ٍحلهلج ءلإٛ ٍٞق شحلُإُٔجٝ شحعجسذُجٝ ظٞكرُج ٖٓ زش٤رً سِغِغذ سػقحرُج صٓحه ذهٝ جزٛ
٢ك شحٛحؿضلجٝ شحٜؾٞطُج ظذقأ صٓذهٝ صقشؽٝ ٍحلهلج ءلإٛ صكشػ ٢طُج سطغرُٔج شحذحطٌُجٝ شلحؤُج ٖٓ ٟشخأ
حًٔ .ح٤كحوغٝ ح٣ٞذشضٝ ح٤كفٝ ح٤ػحٔطؾجٝ ح٤غلٗ ْٜط٣حػس ح٣ٞـُ ْٜط٤ٔ٘طُ سػ٣ذكُج ؽٓجشرُج شحعجسذُج ٙزٛ لؼذ ٢ك صؿُحػ
َتحعُٞج قِطخٔذ ٍحلهلج ءلإٛ ق٤وػض سؿُحؼُٔ صهشطضٝ .حِٜ٣ذؼض َرعٝ ح٘ضحؼٔطؿٓ ٢ك ْٛٞكٗ زذتحغُج شحٛحؿضلجٝ ح٤ِوػٝ
ؼُج ٟٞطغُٔج ٠ِػٝ حٗدلذ ٢ك ُْٜ سٜؾُٞٔج سذٞطٌُٔج دجُٞٔجٝ خجد٥حذ نِؼط٣ حٔ٤ك ءجٞع د٤ُحعلجٝ سفحخُج ٕٞ٘لُج ٝأ ٢ُٔح
ٙزٛ غ٤ٔؾ ٍٞق َ٤فحلطُج ٖٓ ذ٣ضُٔ .ٕٞ٣ضل٤ِطُجٝ سػجرلج ٢ك ُْٜ سٜؾُٞٔج ؽٓجشرُج ْٛأ يُزًٝ ،ْٜقشغٓ يُر ٢ك حٔذ ْٜذ
،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ( ٠ُئ عٞؾشُج ٌٖٔ٣ شلحؤُجٝ شحلُإُٔجٝ شحعجسذُج 1988 ، 1989 ، 1991 ، 1992 ٝ 1994 ، 1995 ،
1996 ، 1998 ، 1999 ، 2001 ، 2004 ).
ٖٓ زشطلُج ٍلخ ظٔؽ ٖ٤ػ سؼٓحؾ سُٞلطُج شحعجسد ضًشُٔ جش٣ذٓ حٜلفٞذ سػقحرُج صٓحه ّذوض حُٔ سكحملحذ 2002 - 1997
١ٝر ٍحلهلج ٢ِٔؼُٔٝ شعل ّذوض صٗحً ٢طُج س٤ر٣سذطُج شجسٝذُج ٖٓ زش٤رً سِغِع ٠ِػ فجشؽلجٝ ز٤ل٘طُجٝ و٤طخطُحذ
٢ك ىسحؽ ذهٝ .ْٜضحثك قِطخٔذ سفحخُج شحؾح٤طقلج حٜ٘٤ذ ٖٓ س٤ذشؼُج ٍٝذُج ٖٓ ش٤رً دذػ ٖٓ ٕٞذسذطٓ شجسٝذُج ٙزٛ
حٛش٤ؿٝ ح٤ر٤ُٝ ٕدسلجٝ خشـُٔجٝ س٣دٞؼغُجٝ ص٣ٌُٞج . ٢ك شجسٝذُج ٙزٛ ٢ك صٓذه ٢طُج َٔؼُج ػسٝٝ شلحؤُج صوغٝ ذهٝ
ّحػ ٢ك سُٞلطُج شحعجسد ضًشٓ ٖػ سذف ؿحخ سجذفئ 1994 َرعٝ سفحخُج شحؾح٤طقلج ٝٝر ٍحلهلج" :ٕجٞ٘ؼذ َٓحؼطُج
ْٜط٣حػسٝ ْٜؼٓ ".
(27) ٢ك سعسذُٔج َره حٓ َلطُ ٢غلُ٘ج ُٞٔ٘ج طح٤وٓ ٖٓ ًَ دجذػئ ٖٓ سٓحُٜج فجذٛلج ذقأ ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ
سُٞلطُج سِقشٔذ سفحخُج س٘٘ؤُج س٤ذشؼُج ظ٤٣حؤُج ْٛأ ٖٓ حًٜٔٗٞ ٠ُئٝ جسجشٓ حٜٔ٤ُئ زسحؽلج صورع ٖ٣زُِج ص٣ٌُٞجٝ شقٓ
ُج ٕحً ،زشٌرُٔج ٠ِػ زذػحغُٔج َذ ،ْٜضحثك قِطخٔذ سفحخُج شحؾح٤طقلج ١ٝر ٍحلهلُ شٌرُٔج فحؾطًلج ٠ِػ زذػحغٔ
سهحػلُ ٖ٤مشؼُٔج ٍحلهلج فحؾطًج High Risk or at Risk ْٜؼٓ َخذطُج ٌٖٔ٣ ٠طق زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ
ؿضٝ حٜضلٌؾٓ ٠ِػ دِـطُج ٠ِػ ْٛذػحغض ٕأ ٌٖٔ٣ ٢طُج س٤ن٣ٞؼطُج ؽٓجشرُحذ سهحػلج ْٜر٘ .
ّحػ ٢ك ظٔؽ ٖ٤ػ سؼٓحؾ ـ سُٞلطُج شحعجسد ضًشٓ شؾٗ يُر ٠ُئ سكحملحذ 2001 ظٞكرُجٝ شحعجسذُِ سقسحؽ ح٤كجشؾِٞرذ
سػقحرُج فجشؽئ صكض شذػأ سفحخُج شحؾح٤طقلج ١ٝر ٍحلهلج ٍٞق .
(28) طُج س٣ٞذشطُج شحو٤رططُج صشذأٝ ْٛأٝ سٓحُٜج س٣شظُ٘ج ٙزٛ ٍٞق َ٤فحلطُج ٖٓ ذ٣ضُٔ : ٠ُئ عٞؾشُج ٌٖٔ٣ حٜ٤ِػ صرضشض ٢
،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ 2002. َلطُج زسجدئ ٖٓ ق٤ٌِطذ ذػأ "ٍحلهلج ذ٘ػ ٢ِٔؼُج ش٤ٌلطُج س٤ٔ٘ض" : عٞمٞٓ ٍٞق ّحٛ خحطً ٞٛٝ
حٜذحغًئ ّصلُج س٤ِوؼُج شح٤ِٔؼُجٝ ْ٤ٛحلُٔج سكحً ْن٣ ،سِٔؼُٔجٝ ّلج ٖٓ ٌَُ َٔػ َ٤ُد ٚذ نكُأٝ س٤ذشؼُج ٍٝذُج سؼٓحؿذ
هلُ شجٝدلج ْٛل جذ٣ذكض ْغ حٜ٘ٓ ٌَُ سٓصلُج س٤ِٔؼُج س٤لِخُِ حك٤مٞضٝ حُٜ حل٣شؼض ،زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك ٍحل
هحؾُ٘ج جزٜذ ّح٤وُِ حٜ٤ك ش٤غُج ّصلُج شجٞطخُجٝ هحؾٗ ٌَُ سٓصلُج .
(29) ج نذحغُج زٞطخ سِؿٔذ ؿحخُج قُِٔج ش٣شكض ٠ِػ صكشؽأ ذه سػقحرُج ٕأ سظقلُٔحذ ش٣ذؿُج ٖٓ ٖ٣دذؼذ حٜ٤ُئ زسحؽل
( ٕجدذؼُج حٔٛ سِؿُٔج دجذػأ ٖٓ 12 (ٝ ) 13 ٖ٣زٛ ٖٓ ٌَذ لحوٓ شذػأ حًٔ "دؼُِجٝ َلطُج" عٞمُٞٔ حققخ ٕجزُِج )
٢ك ششؾطٗج ٢طُج "دؼُِج شحرطٌٓ" ٍٞق ٢ٗحػُجٝ "س٤ٔ٘طُجٝ ِْؼطُجٝ سؼطُِٔ سِ٤عٝ َلطُج سرؼُ" ٍٞق ٍٝلج ٖ٤ػٞمُٞٔج
حخ ٌَؾذٝ سٓذوطُٔج ٍٝذُج ٖٓ ش٤ػً َ٤فحلطُج ٖٓ ذ٣ضُٔ : س٤ٌ٣شٓلج زذكطُٔج شح٣لُٞجٝ س٤كحٗذٌ٘علج ٍٝذُجٝ ح٤ٗحط٣شذ ؿ
دجذػلُ عٞؾشُج ٌٖٔ٣ زشٌرُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٍلخ ٍحلهلج ْ٤ِؼطُ س٤ؿ٤ضجشطعحً دؼُِجٝ دؼُِجٝ َلطُج عٞمٞٓ ٍٞق
ٞ٤ُٞ٣ ،س٤ٔ٘طُجٝ سُٞلطُِ ٢ذشؼُج ظِؿُٔج( زٞطخ سِؿٓ ٖٓ حٜ٤ُئ سحؾُٔج 2001 ًأٝ شذٞط 2001).
(30) ؿ 63 خحطٌُج جزٛ ٖٓ حٛذؼذ حٓٝ .
(32) ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ 1997 ٝ 2004 .
(33) ءحٔـِػ حـٛدذـق حـًٔ ٖ٣شؾـؼُجٝ ١دحـكُج ٕشوـُج ٍلـخ شح٣ذكـض ٖـٓ ٍحـلهلج َذحـو٣ حٓ ْـٛأ ٕأ شًزـُحذ ش٣ذـؿُج ٖـٓ
حـغٗل سـٓصلُج شحٔـغُجٝ ـتحقـخُج ْـٛأ يُزـًٝ شح٤ِروطـغُٔج زذ٣ذـؿُج س٤ضحِٓٞؼـُٔج سوِـكُج ٙزـٛٝ ٕشوـُج جزـٛ ٕ
ؿ .س٤ٗحـػُج سعجسذـُج ٢ـك فـمٞـضٝ ـشـؾطع 70 خحطـٌُج جزـٛ ٖـٓ حٛذؼـذ حٓٝ .
(34) ،ٖ٣ذُج ّشً ٠ِ٤ُ 2002 .

٠ُئ سٓذوٓ َٔػ سهسٝ : س٤ٔ٤ِهلج َٔؼُج سؽسٝ - ُ٘ٔج ،"زشٌرُٔج سُٞلطُج س٣حػشُ زذقٞٓ س٤ٓلعئ س٤ؿ٤ضجشطعج ٞكٗ" سٔظ
ٖٓ زشطلُج ٢ك ص٣ٌُٞج سُٝد ٢ك ،س٤ُٔحؼُج س٤ٓلعلج زٞػذُج س٤ؼٔؾٝ سكحوػُجٝ ِّٞؼُجٝ س٤ذشطُِ س٤ٓلعلج 5 ٠ُئ 8 شرٔطرع
2004 ّ

س٘ع 12 ٠ُئ 5 ٖٓ زشخأطُٔج سُٞلطُج سِقشٓ ٢ك َلطُج ـتحقخ
,ذجغُا 07 شجٔكٞٗ 2009 12:10 ٢ٗاِٞػ ٢ٌػ ٕبٔ٤ِع ٖث ذٔؾٓا

١ َػبلزُا خ٤ِٔػ أذجزك ٚردلٝ ذ٘ػ َٔؾُا ذهٝ ٖٓ خ٤عُٞٞ٤جُا خ٤ؽبُ٘ا ٖٓ َلطُا ٞٔٗ أذث
بٜ٤ك ؼ٤ؼ٣ ٢زُا حذ٣ذغُا خئ٤جُا ٖ٤ثٝ ٚ٘٤ث - ْئاد هبؾٗ ٢ك ب٤ؽ ب٘ئبً ٙسبجزػبث ٜٞك – ٞٛٝ ًِٚٞعٝ ٚٔغع ٙٞٔٗ ٢ك يُر عؽل٣ٝ
خ٣بػس تِطز٣ ١شؾجُا ظ٘غُا ٢ك ُٞٔ٘ا ازٛٝ ،ٚزئ٤ث ٢ك ٚث خط٤ؾُٔا خ٤عسبخُا داشصؤُٔاٝ ،خصٝسُٞٔا خ٣شطلُا ٙاٞه ٚعبعأ ٞٔٗ
ل٘ث خ٤ُلوزعلا خِؽشٓ ؾِج٣ ىلُِٜ خمشػ َلطُا ٕبً
ّ
لإٝ سبجٌُا ٖٓ حش٤جً ن٣شه ٖػ خِؽشُٔا يِر ؽِٞجُ سّ ٞطز٣ ٜٞك ،ٚغ
٢وِخُاٝ ٢ِوؼُاٝ ٢ٔغغُا ٙٞٔٗ ٢ك خلِزخُٔا ٚقئبقخ خكشؼٓ ٚز٤ثشر ٠ِػ ٖ٤كشؾُٔا ٖٔٓ ٕبجِطز٣ ْٖ ٣زُا ِْؼزُاٝ ُٞٔ٘ا
عٞزُا خ٤ثشزُا ٚ٤عٞر ٖ٤عسذُٔاٝ ءبث٥ا ٖؾٗ بٗذػبغر خ٤ِٔػ خكشؼٓ ـئبقخُا ٙزٛ خكشؼٔك ،خلِزخُٔا ِٚؽاشٓ ٢ك ٢ٗاذعُٞاٝ ٚ٤
.طساذُٔا ٝأ خمٝشُا ٝأ خٗبنؾُا ٝأ ذ٤جُا ٢ك ازٛ ٕبً ءاٞع ْ٤ِغُاٝ ؼ٤ؾقُا
،ٌٖٔٓ ٍبًٔ ٠ُإ بٜث َقر خ٤ٔ٘ر ؼ٤ؾقُا ٙبغرلا ٢ك بٜز٤ٔ٘ر ٢ٛ خ٤ثشزُا خل٤ظٞك ٚ٣ٞثأ ٖػ خ٤صاسٝ ـئبقخ َٔؾ٣ َلطُا
زؾٓ غثبه دار يُر غٓ بٌُٜ٘ خصاسُٞا تغؾث شخ٥ دشك ٖٓ قِزخر ـئبقخُا ٙزٛ ذٗبً ٕإٝ .ىش
"ٞعٝس" َضٓ ٖ٣شفبؼُٔا ٖ٤ثشُٔا لؼث ءبعٝ ،خعٝسذُٔا حدبُٔا ٠ِػ بّجق٘ٓ ٕبً بٔ٣ذه طسذُٔا ّبٔزٛا ٕأ ِّٞؼُٔا ٖٓٝ
.خ٣ٞثشزُا خ٤ِٔؼُا سٞؾٓ ٞٛ ١زُا ز٤ِٔزُا ٠ُإ ّبٔزٛلا ازٛ َو٘ك ٙش٤ؿٝ

عؽِٞك - لضٓ - :ذؽاشُاٝ َلطُا ٖ٤ث خؾماُٞا مٝشلُا ٙزٛ

1 ءبًزُا ظ٤٣بوٓ ذزجصأ . .ش٤ـقُا ذ٘ػ ٚ٘ػ قِزخ٣ ش٤جٌُا ذ٘ػ ءبًزُا عٞ٘ك ٠ِػٝ ٚ
ّ
٘ع شُجً بٔ
ّ
ًِ ظ٣سذزُبث ٞٔ٘٣ َلطُا ءبًر ٕأ

2 ىِٞغُا ٖٓ عٞٗ ٠ُإ ٚؼكذر ،خ٤ػبٔزعلا خئ٤جُا ٝأ ةسبغزُا ذؼث ٚث
ّ
زٜر ُْٝ خ٣شطلُا ُٚٞ٤ٓٝ ٙضئاشـُ غمبخ ش٤ـقُا ىِٞع .
.غٔزغُٔا ٖ٤ٗاٞوُ بوكٝ ظ٣سذزُبث ٚلّ٤ٌ٣ٝ ٙشّ٤ـ٣
3 . ،تؾُا ،ءازـُا ( خ٣ٞ٘ؼُٔاٝ خ٣دبُٔا خ٤ؽبُ٘ا ٖٓ ٚ٤ُإ خ٘٤ٗأٔطُا تِعٝ ٚز٣بٔؽ ٠ُإ ٚزعبؽٝ ٙش٤ؿ ٠ِػ ٙدبٔزػبث ٙسٞؼؽ
.ظلُ٘ا ٠ِػ دبٔزػلا ٖع ٠ُإ َق٣ ٕأ ٠ُإ ظ٣سذزُبث ّ َور بٜ
ّ
ٗأ عؽلٗ خعبؾُا ٙزٛٝ )...خُا ،دبؽسلا

4 ٤ك ّٞو٣ ٍب٤خُا ُْبػ ٢ك ؼ٤ؼ٣ ،ٍب٤خُا ٢ك َلطُا طبٔـٗ
ِ
ا . ٢و٤وؾُا غهاُٞا ٖػ بن٣ٞؼر ُْبؼُا ازٛ ٢ك ذغ٣ٝ َطجُا سٝذث ٚ
.ٍب٤خُاٝ غهاُٞا ٖ٤ث خِفبلُا دٝذؾُا ىسدأٝ ٙش٤ٌلزث غهاُٞا وِزخا ٚثسبغر دداصٝ ٚ
ّ
٘ع دشجً بٔ
ّ
ًِٝ ،٢عبوُا

5 ٢غ٘غُا هبؾُ٘ا . - ٖ٣شفبؼُٔا ظلُ٘ا ءبِٔػ ٙسّ شه بًٔ – بً شٛبظُٔا لؼث ٢ك َ
ّ
ضٔز٣ ش٤ؾث َلطُا ذ٘ػ قِزخ٣ ٍّ ٞجزُ
.ٟشخأ سٞف ِٚك ذؽاشُا ذ٘ػ ٚ
ّ
ٌُ٘ غجفلا ٝأ ١ذضُا ّ ـٓٝ ،٢ِعب٘زُا ٙٞنؼث تؼُِاٝ

سذؾ٣ ١زُا َلطُا ذ٘ػ ٢ِوؼُاٝ ٢ٔغغُا ُٞٔ٘ا َؽاشٓ خكشؼٓ ٕ٥ا ب٘ث سذغ٣ ذؽاشُاٝ َلطُا ٖ٤ث مٝشلُا ب٘مشؼزعا ٕأ ذؼث
: خ٤ر٥ا َؽاشُٔا تغؾث ٍدبجزُا بٜ٘٤ث

1 . 18 .٢ٔغع ٞٔٗ اشٜؽ

2 ٖٓ . 18 ٠ُإ اشٜؽ 4 .٢ِوػ ٞٔٗ داٞ٘ع

3 ٖٓ . 4 ٠ُإ 7 .٢ٔغع ٞٔٗ داٞ٘ع

4 ٖٓ . 7 ٠ُإ 11 .٢ِوػ ٞٔٗ خ٘ع

5 ٖٓ . 11 ٠ُإ 14 .٢ٔغع ٞٔٗ خ٘ع

6 ٖٓ . 14 ٠ُإ 17 .٢ِوػ ٞٔٗ خ٘ع

زخٗٝ َؽاشُٔا ٙر ٍضزخٗ ٖؾ٘ك خلِزخٓ ظعأ ٠ِػ ُٞٔ٘ا َؽاشٓ ْ٤غور ٢ك ْٜرب٣شظٗ ٞ٘ث ظلُ٘ا ءبِٔػ ٕأ عؽلُٔا ٖٓٝ ازٛ سب
:٢ر٥بً ٞٛٝ و٤غجُاٝ غئبؾُا ْ٤غوزُا

1 .خغٓبخُا ٠ُإ حدلُٞا ٖٓ حشٌجُٔا خُٞلطُا .

2 ٖٓ حشخأزُٔا خُٞلطُا . 5 ٠ُإ 12 .بج٣شور

3 ( خوٛاشُٔاٝ ؽِٞجُا . 11 دب٘جُا ذ٘ػ / 12 – 13 ٠ُإ )ٖ٤٘جُا ذ٘ػ 20 ، 21 .خ٘ع

خ٤ٗبضُا خِؽشُٔا ،خصلضُا َؽاشُٔا ٙزٛ ٖٓ ب٘
ّ
ٜٔ٣ بٓٝ ٖٓ ) حشخأزُٔا خُٞلطُا ( 5 ٠ُإ 12 .بج٣شور خ٘ع

٢ك َلطُا خِٓبؼث خفبخُا ؼئبقُ٘ا لؼث طسادإ خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك َلطُا خِٓبؼٓ خ٤ل٤ً ٠ُإ ب٘ه ّ شطر ذ٘ٛ ٍٝب٘ز٘ع ب٘ٗأ ش٤ؿ
.ب٘زغعؤٓ ٢ك ْٜ٘ٓ خئك دٞعُٞ حشٌجُٔا خُٞلطُا شخاٝأ

ٖٓ حشخأزُٔا خُٞلطُا 5 ٠ُإ 12 :بج٣شور

أ عؽلُٔا ٖٓ ٖٓ ٢ٔغغُا ُٞٔ٘ا حشزك :ٖ٤رشزك ٠ِػ َٔزؾر خِؽشُٔا ٙزٛ ٕ 4 ٠ُإ 7 ٖٓ ٢ِوؼُا ُٞٔ٘ا حشزكٝ 7 ٠ُإ 11 .

:خ٤ٔغغُا ـئبقخُا

ٖٓ حشزلُا ٙزٛ ض٤ٔزر 5 ٠ُإ 7 ٖٓ خ٤٘جُِا ٕب٘علا أذجرٝ ٚ٤ِػ ٕبً بٔٓ ّ َو٣ َطُا ٕصٝ ٌُٖٝ ٍٞطُا ٢ك غ٣شع ٞٔٗ حشزك بٜٗأث
ذُا ٕب٘علا بٜ
ّ
ِؾٓ ّ َؾ٤ُ هٞوغُا .خؼثبغُا ٖع ذ٘ػ ٕصُٞا ٢ك ٙ ّ ٞٔٗ ٠قهأ ٠ُإ َق٣ دبٌ٣ٝ ،بؼ٣شع خُٔا ٞٔ٘٣ٝ ،خٔئا

كاشػأ ّٝ ،غ٣شغُا ٢ٗبٔغغُا ُٙٞٔ٘ خغ٤زٗ ،ذغُاٝ خجقؾُاٝ ،٢ٌ٣ذُا ٍبؼغُبً كاشٓلا لؼث ٟٝذؼُِ خمشػ َلطُا ٌٕٞ٣
.بل٤ؾٗ ٝذج٤ك ٚٗصٝ ٖٓ اءضع َلطُا ذول٣ كاشٓلا ٙزٛ

ٖٓ * 7 ٠ُإ 12 ُا خّ ؾف ٖغؾزر سبغؽلا نِغر ( ٚزًشؽ هبؾٗ دادض٣ٝ بئ٤طث ٢ٗبٔغغُا ُٞٔ٘ا ٌٕٞ٣ حشزلُا ٙزٛ ٢ك ٕل َلط
."هبؾُ٘اٝ خًشؾُا خِؽشٓ " خِؽشُٔا ٙزٛ ٠
ّ
ٔغرٝ ) خ٤ًشؾُا ةبؼُلا ٢ك فشغ٣ٝ ،ٕبط٤ؾُاٝ

،تؼزُِ ٚمّ شؼر َو٣ يُزُٝ - ٚرلنػ ٟٞورٝ خِ٣ٞه دبػبع ٢ًشؾُا تؼُِا خِفاٞٓ ٠ِػ اسدبه ؼجق٣ٝ – ٤ق٣ٝ شضًأ ش
...خهب٤خُاٝ ،خ٣ٝذ٤ُا ٍبـؽلاٝ ،ْعشُبً ٢ًشؾُا ق٤٤ٌزُا ٠ُإ طبزؾر ٢زُا ٍبٔػلا وجم ٠ِػ حسذه

:خ٤ِوؼُا ـئبقخُا

خ٤ِوػٝ خ٣ٞـُ داسبٜٓ ٖٓٝ دبهبؾُ٘ا ٖٓ ٠
ّ
زؽ عاٞٗأث ّٞو٣ ) حشٌجُٔا خُٞلطُا ( خوثبغُا خِؽشُٔا ٢ك َلطُا ٕأ عؽلُٔا ٖٓ
ٓ خو٤هد ش٤ؿ ٌٕٞر بٌُٜ٘ خ٤ًشؽٝ .ٚرشجخ خ
ّ
ِوُ ٕبورلا ٙصٞؼ٣ٝ بٜ٤ك ش
ّ
ضؼز٣ٝ حشوزغ

.ٚزئ٤ثٝ ٚوكأٝ ٚثسبغرٝ ِٚوػ ٞٔ٘ث بٜ٤ِػ ت٣سذزُبث داسبُٜٔاٝ داشجخُا ٙزٛ ٕبورإ ٖٓ َلطُا ٌٖٔز٤ك خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك ب
ّ
ٓأ

ر ق٤ً لضٓ "ُْ" ٝ "ق٤ً" ٖػ قؾٌُا ٠ُإ َلطُا قؾر ٢زُا "علهلا تؽ" حض٣شؿ بٔ٤عل ضئاشـُا لؼث ض٤ٔززك َٔؼ
؟خػبغُا َٔؼر ُْ ؟خػبغُا

.؟ش٤غر ق٤ً ٟش٤ُ بٜؾزل٤ك خ٤ٗٝشزٌُلا خجؼُِا ُٚ ١شزؾٗ لضٓ ت٤ًشزُا َؾُا خ٤ِٔػ ٠ُإ ٚؼكذ٣ ازٛٝ

.ٚط٤ؾٓ فبؾزًاٝ خ٤ِٔؼُا خعاسذُا ٢ك حض٣شـُا ٙزٛ ٍلـزعا ٌٖٔ٣ٝ

جغٗ ذٗبً ٕإٝ حذ
ّ
وؼُٔا ءب٤ؽلا ت٤ًشر ٠ِػ حسذه شضًأ خؽشُٔا ٙزٛ ٢ك َلطُا ؼجق٣ اش٤ضً ش٤ـزر ل خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك ءبًزُا خ
.خوثبغُا خِؽشُٔبث خٗسبؤُبث

داُٞٔا علؽ ٠ِػ ض٤ًشزُا ت
ّ
٘غزٗ يُزُ خؼعبزُا ّ ٖع ٢ك بٔ٤عل ظنُ٘ا ٢ك ) ٙبجزٗا ،ش
ّ
ٌلر ،ش
ّ
ًزر ( خ٤ِوؼُا ٟٞوُا ّ ًَ أذجر ٌُٖ
حشًازُا ٠ِػٝ ش٤ٌلزُاٝ شؾجُا ٠ُإ َلطُا ّٚ عٞٗ ٕأ تعاُٞا ٖٓ َث ،ب٤ُآ بظلؽ ُٚٞ٤ٓ ٍلـزعا غٓ ساشٌزُاٝ َٔؼُاٝ خ٤وطُ٘ٔا
.ن٣ٞؾزُا ْؼطث طٝسذُا ْؼهٝ

ٖع ٠ُإ حدب٣ضُا داشها ٢ك ّ شٔزغرٝ ٙبجزٗلا ٠ِػ َلطُا حسذه حدب٣ص خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك عؽل٣ ب
ّ
ٔٓٝ 11 ٙبجزٗلا ٠ِػ اسدبه ٌٕٞ٣
.ٙبجزٗلا َ٤ِه ،َُِٔا غ٣شع خوثبغُا خِؽشُٔا ٢ك بٔ٘٤ث ١داسلا

ك يُر غٓٝ ش٣ذور شضًأ ٠ِػ صٝبغز٣ ل ش٤ؾث خّ قؾُا ٖٓص ش٤قور طسذُٔا ٖٓ ةِٞطُٔب 30 شؼث بؼ٣ٞ٘ر َٔؼُا غ٣ٞ٘ر ٝأ د
.ٚهٞؽٝ َلطُا ّبٔزٛا ٞٛ يُر ٢ك
ّ
ْٛلاٝ ،َلطُا ّبٔزٛا

زٜٓ ) ٢ُب٤خُا ( ٢ٓبٜ٣لا تؼُِا ٖٓ سّ شؾز٣ ،خ٤ؼهاُٞا سٞه ٠ُإ ٍب٤خُا سٞه ٖٓ َلطُا َوز٘٣ خِؽشُٔا ٙزٛ ققز٘ٓ ٢ك * ب
ّ
ٔ
.خ٤ُب٤خُا ةبؼُلبث
غٔغُا" ٠ِػ َلطُا ؿشؽ ٢ك شٜظرٝ "خ٤ٌُِٔا حض٣شؿ " خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك ظٞؾِٓ ٌَؾث شٜظر ٢زُا ضئاشـُا ٖٓٝ *
.) ...خُا ،ٖ٤جػلُا سٞف ،دٞوُ٘ا غٔع ( "ءب٘زهلاٝ

.خهشغُاٝ َخجُا ٠ُإ َلطُا غكذ٤غك َ٤ُٔا ازٛ ٠ـه ارإ ٌُٖ

:خ٤ػبٔزعلاٝ خ٤عاض٤ُٔا ـئبقخُا

ٕأ ُٞٝ ،خ٤لهبؼُاٝ خ٤ُبؼلٗلا دلٌؾُٔا َ٤ِه َلطُا ٌٕٞ٣ ١أ ،خوثبغُا خِؽشُٔبث خٗسبوٓ ساشوزعلاٝ دبجضُبث خِؽشُٔا ٙزٛ ْغزر
ٖٓ حشزلُا 5 ٠ُإ 7 .٢ُبؼلٗلا َلطُا ىِٞع ش٤ؽ ٖٓ خوثبغُا خِؽشُِٔ اداذزٓا شجزؼر

ٖٓ خِؽشٓ ٢كٝ 7 ٠ُإ 12 ٝ ٚ٣ذُاٞث ٚو
ّ
ِؼر ٖٓ سّ شؾز٣ َلطُا أذج٣ َ٤ُٔا ازٛٝ ل٤ِه شجًأ ٝأ ٚ
ّ
٘ع ٢ك ٖ
ّ
ٔٓ ٚئبٗشه ٞؾٗ ٚغ
ّ
ز٣
ذ٘ػ بٔ٤عل ،خكدبقُٔاٝ حشهبخُٔاٝ ٍاٞغزُاٝ قؾٌُا ٠ُإ َ٤ٔ٣ ٚظؽل٘ك ٚزئ٤ث فبؾزًا ٠ُإ ٚٗبؼكذ٣ علهلا تؽ حض٣شؿٝ
ٖع ٖٓ ٚثاشزها 11 – 12 ُا ٙزٛ ذِٔٛأ ارإٝ بٜٔ٤ظ٘رٝ ٚكسبؼٓ حشئاد غ٤عٞر ٠ُإ َلطُا ٚ٤عٞزُ خفشك ٙزٛٝ ٠ُإ تِو٘ر خػض٘
.نِخُا دبغكٝ خعاسذُا ٖػ عبطوٗا

:تؼُِبث بػُٞٝ خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك َلطُا ٌٕٞ٣
:بُٜ ّ ٝأ ٢ك
- .خ٤ٓذُا عبمسإ ،لض٘ٓ بِٜؼعٝ سبغؽلا ت٤رشر ،بقؼُا ةًٞس :خ٤ُب٤خ خ٤ٓبٜ٣إ ٚثبؼُأ ٌٕٞر
٤قه ٌُٚ٘ ٙش٤ؿ غٓ ٕٝبؼزُا ٖٓ ء٢ؽ ٚ٘ٓ ٝذج٣ ذهٝ بٜث
ّ
ْزٜٓٝ ٚغلٗ ٍٞؽ قزِٓ ٞٛٝ ٟذُٔا ش
- ٙزٛ شكاٝأ ٢ك
ّ
لإ ن٣شلُا ٢ك ْ
ّ
ظُ٘ٔا ٌَؾُبث ظ٤ُ ٌُٖ ،خ٤ػبٔع ٌٕٞرٝ خعاسذُا ةًٞشً خ٤ؼهاٝ ٚثبؼُأ ٌٕٞر خؼثبغُا ذؼث ب
ّ
ٓأ
.خِؽشُٔا

َ٤ٔ٣ خوثبغُا خِؽشُٔا ٢ك َلطُا ٕل ،بٛشٛبظٓ ٖٓ شٜظٓ ٢ػبٔغُا تؼُِاٝ ،ػٞمٞث سٜٞظُا ٢ك خ٤ػبٔزعلا حض٣شـُا أذجرٝ
ذقه ٙش٤ؿ ٠ُإ .ووك ٚ٤ُإ سٝشغُا تِغُ خِ٤عٝ ُٚبٔؼزعا
ٌٕٞ٣ هبؾٗ ٢كٝ égocentré .ٚرار ٠ِػ اضًشٔزٓ
ٚو٣شك ٢مش٣ بٓ َٔؼث ّٞو٤ك طٝشخُِ ذ٤ػاٞٓ ت٤رشرٝ ،ْٜراسب٣صٝ ٚئلٓص خِثبوٓ ٢ك ) ٢ػبٔزعلا ( َ٤ُٔا ازٛ شٜظ٣ٝ
ٗب٤ؽأٝ ٚؼٔزغٓ ذ٤ُبوزُ ٚػٞنخ ٖٓ شضًأ ن٣شلُا ذ٤ُبوزُ غنخ٣ٝ ٚجنـ٣ بٓ ٠ؽبؾز٣ٝ ن٣شلُا ءبمسإ ْٖ ٣سبٗ ٖ٤ث ؼ٤ؼ٣ ٙذغٗ ب
سبجٌُا ٠ِػ تّ عٞز٤ك دلٌؾٓ ّبٓأ غو٣ٝ ٟشخأ خطِع ءبمسإ ٠ِػ ّّ ذؤُا ٞٛ ٍّ ٝلا ءبمسإ ٕبً ٕإٝ غٔزغُٔا ءبمسإ ٝأ
خ٤هشزُ بٛش٤ؿٝ خ٤لؾٌُا دب٤ؼٔغُا سٝد َ
ّ
خذز٣ ب٘ٛٝ خٌٔؾث ٚز٤ػٞرٝ ،٢وكٞر دبغ٣إ ٠ِػ ٚزٗبػإ ْ٤ِغُاٝ ْ٤ٌؾُا ٚ٤عٞزُا َنلث
زٛ خػبٔغُِ ؼُبقُاٝ ش٤خُا َؼك ٠ُإ ّٜٚ عٞرٝ ،ٚزعسذُٔٝ ٚز٤ؼٔغُ خػبطُا ٚ٤ك ٢ثشزك ،بٔ٤ِع بٜ٤عٞر بٜٜ٤عٞرٝ ٍٞ٤ُٔا ٙ
.سبض٣لاٝ خ٤ؾنزُا خعسد ٠ُإ خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك ب٤ػبٔزعا َلطُا مش٣ ُْ يُر غٓ ٌُٖٝ ٢ػبٔغُا ٚهبؾٗ ٖٓ ذ٤لزغرٝ

خفلخُا
خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك َلطُا ٕأث ٍٞوُا ٠ُإ ـِخرٝ ٖٓ )حشخأزُٔا خُٞلطُا( 5 ٠ُإ 12 :ٖ٤ز٤عبعأ ٖ٤رشزك ٠ِػ شٔ٣ خ٘ع

ٖٓ ( ٢ٔغغُا ُٞٔ٘ا حشزك 4 ٠ُإ 7 ) داٞ٘ع
ٍٞطُا ٢ك غ٣شع ٞٔٗ *
كاشٓلُ ٚمشؼر *
بؼ٣شع خُٔا ٞٔٗ *
خٔئاذُا ٕب٘علا سٜٞظٝ خ٤٘جُِا ٕب٘علا هٞوع *

ٖٓ ( ٢ِوؼُا ُٞٔ٘ا حشزك 7 ٠ُإ 12 ) خ٘ع
خؾف ّٖ غؾر * ٢ٔغغُا ٞٔٗ ءوجُ َلطُا
)هبؾُ٘اٝ خًشؾُا خِؽشٓ( ٚهبؾٗٝ ٚزًشؽ دب٣دصا *
٢ًشؾُا ق٤٤ٌزُا ٠ُإ طبزؾر ٢زُا ٍبٔػلا ٠ِػ حسذه شضًأ ؼجق٣ *

:خ٤ِوؼُا ـئبقخُا
.ِٚوػ ٠ُإ خكبمإ داسبُٜٔاٝ داشجخُا ٕبورإ ٖٓ ٚ
ّ
ٌ٘ٔر ٚرشجخ دب٣دصا *
ق٤ً( علهلا ّ تخ حض٣شؿ سٜٞظ * - ٠ُإ ٚؼكذر ) ُْ .ٚط٤ؾٓ فبؾزًا ٠ُإٝ ت٤ًشزُاٝ َؾُا ٖ٤ز٤ِٔػ
.) ٙبجزٗا ،ش
ّ
ٌلر ،شًزر ( خ٤ِوؼُا ٟٞوُا ظنٗ خ٣اذث *
.٢ؼهاُٞا تؼُِا ٠ُإ ٢ٓبٜثلاٝ ٢ُب٤خُا تؼُِا خِؽشٓ ٖٓ خِؽشُٔا ٙزٛ ققز٘ٓ ٢ك َلطُا ٍبوزٗا *
.ءب٘زهلاٝ غٔغُا ٠ِػ ٚفشؽ ) ي
ّ
ِٔزُا تؽ ( حض٣شؿ سٜٞظ *

لاٝ خ٤عاضُٔا ـئبقخُا :خ٤ػبٔزع
.خؼثبغُا ٖع ذؼث بٔ٤عل خوثبغُا خِؽشُٔبث خٗسبوٓ ٢لهبؼُاٝ ٢ُبؼلٗلا ساشوزعلاٝ دبجضُبث خِؽشُٔا ٙزٛ ضّ٤ٔزر *
يُر ٠ِػ ٙذػبغرٝ ٚئبٗشه ٠ُإ ٙبغرلاٝ ٚ٣ذُاٝ ٖٓ ٙسّ شؾر ٢ك ءذجُا خغ٤زٗ خكدبقُٔاٝ حشهبخُٔاٝ ٍاٞغزُاٝ قؾًا ٠ُإ ِٚ٤ٓ *
ً ءذث يُرٝ علهلا تؽ حض٣شؿ ٖع ٖٓ 7 ٠ُإ 12 .
( تؼُِبث َلطُا عُٞٝ * 5 - 7 ٢ٓبٜ٣إ ) ( 7 - 12 .٢ؼهاٝ )
ذ٤ػاُٞٔا ْ٤ظ٘رٝ ،داشٓبـُٔا ٢ك ٚئبٗشه غٓ ىاشزؽلا ،٢ػبٔغُا تؼُِا( بٛشٛبظٓ ٖٓ خ٤ػبٔزعلا حض٣شـُا سٜٞظ *
.)...خُا ،داسب٣ضُاٝ
ٖ٣شخ٥ا ش٣ذور سبظزٗاٝ ،ٟشخأ خطِع ءبمسإ َجه ٚو٣شك ءبمسإ يُزًٝ * َ٤جع ٢ك خ٤ؾنزُا خعسد ٠ُإ َ مش٣ ُْ ٚ
ّ
ٗأ ش٤ؿ ،ُٚ
.سبض٣لاٝ خػبٔغُا

ْ٤ِؼزُاٝ ْ
ّ
ِؼزُا ٢زِٔػ ٢ك َلطُا ـئبقخ ٍلـزعا خ٤ل٤ً

:١ش٤نؾزُاٝ خٗبنؾُا سٝد
.ظٔؾُاٝ ءاُٜٞا ،خؽاشُاٝ ءازـُا :ش٤ؽ ٖٓ ٙ ّ ٞٔٗٝ ٚز ّ ؾقث خ٣ب٘ؼُا *
ذػ ٝأ ٚربجؿس خهبػإ ن٣شه ٖػ ٚجنؿٝ ٚرش٤ؿ حسبصإ ّذػ * .ُٚ خ٘٤ٗأٔطُاٝ خؽاشُا ّ ٞع ش٤كٞر ّ
ْعشُا ٢ك حش٤جٌُا طربُٔ٘ا خُبؾُا ٙزٛ ٢ك َٔؼزغٗٝ ،دلنؼُا ق٤٤ٌرٝ دبًشؾُا ٢ك خ
ّ
هد ٚ٤ػذزغر ٍبٔػأث ٚل٤ٌِر ّذػ *
....خُا ،شئاٝذُا ْص شئاٝذُا ققٗ
ّ
ْص هٞطخُا ْعس ٖٓ خ٣اذث خثبزٌُا ٢ك ٚؼٓ طسذز٣ بًٔ ،ةبزٌُاٝ
زُاٝ تؼُِبث ْ
ّ
ِؼزُا طضٓ * .خ٤قخؾُا حشجخُا ٖٓ سبضًلاٝ تؼُِاٝ داٝدلاٝ َئبعُٞا ٖٓ دبعٞغؾُٔا ّاذخزعاٝ ،َ٤ضٔ
ٖ٤ث بٓ ٙبجزٗلا ٍبغٓ ػاٝاشز٣ ( طسذُا َٔ٣ ل ٠
ّ
زؽ ـقؾُا ٖٓص ش٤قور * 7 ٝ 20 .) خو٤هد
زعاٝ بٜ٘ٓ شظبُ٘ٔا لؼث ْعس ٝأ بٛدشع ٠ِػ ٞٛ ٚؼ٤غؾرٝ ٚ
ّ
٘غُ خجعبُ٘ٔا ـقوُا دشع ٢ك ٍب٤خُا ّاذخزعا * ٢ك بٜٓاذخ
.دبٗاٞ٤ؾُا خ٘غُأ ٠ِػ ذٗبً ارإ بٔ٤عل ،خًشؽٝ خّ٣ٞ٤ؽٝ
ٍ
ٕبؼٓٝ سبٌكأ ٖٓ ٚ٣ٞزؾر بُٔ خ٤ِوؼُاٝ خ٤وِخُا ٚز٤ثشر
.ٚٔ٤ِؼر ٢ك ت٤ًشزُاٝ َؾُ ِٚ٤ٓ ٖٓ عبلزٗلا *
.؟اربٓ ؟ق٤ً ؟اربُٔ :ٚزِئعأ حشضً ٖٓ عبلزٗلا *

ّ
ُز٣ ل ( بٜ٤ك ضّ٤ؾر ل حدشطنٓ خٗض
ّ
زٓ ٚزِٓبؼٓ ٌٕٞر ٕأ * َؼغٗ ل ٕأٝ ) ٚث ّبٔزٛلا ٢ك ؾُبج٣ ل ،حٝبغوث َٓبؼ٣ ل ،َ
.ٚزِٓبؼٓٝ ٚز٤ثشر ٢ك َوؼُا ٠ِػ دٞغر خلهبؼُا
خِؽشٓ خضُبضُاٝ )....َٔؼُا خِؽشٓ( ٍبؼكلا
ّ
ْص )حدبُٔا خِؽشٓ( ءبٔعلا لّ ٝأ ّذخزغ٣ خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك َلطُا ٕأ عؽل٣ *
اٝ وثاٝشُاٝ دبلقُا َٔؼزغ٣ بٛذ٘ػٝ دبهلؼُا .ءاذُ٘
٢ػبٔزعلا ٙٞ
ّ
ٔٗ ٢ك بٛب
ّ
وِز٣ ٢زُا خِٓبؼُٔا عٞ٘ث بِٜجه ٢زُاٝ خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك َلطُا شصأز٣ * - أؾ٘٣ ػذٔ٣ٝ غّ غؾُ٣ ١زُا َلطُا
بّ٤ػبٔزعا – .خ٤ػبٔزعلا دبهلؼُاٝ قهاُِٞٔ بثبّ٤ٛ لٞغخ ّ تؾ٤ك ٚغلٗ ٢ك ب
ّ
ٔٓ ش٤جؼزُا ٠ِػ غّ غؾ٣ لٝ حٝبغوث َٓبؼ٣ ١زُاٝ
طُا غ٤طزغ٣ ل * .بؾ٤ؾف بًاسدإ ٖٓضُا حشٌك ىاسدإ خغٓبخُا ٖع َجه َل
دب٤ئضع ًٕٞذ٣ ل ِْٜؼغ٣ ب
ّ
ٔٓ شظُ٘ا ٍٞه ٕٞثبقٓ خؼثبغُا ٖع ٠ُإ خِؽشُٔا ٙزٛ ٖٓ ٍبلهلا ْظؼٓ ٕأ ِّٞؼُٔا ٖٓ *
سٞجغُا ٝأ ظ٣ساشٌُا ٠ِػ خثبزٌُاٝ حءاشوُاٝ ْعشُا ٢ك حش٤جٌُا طربُٔ٘ا ٍبٔؼزعا ت
ّ
ِطز٣ ازٛٝ ْٜ٘٤ػأ ٖٓ ءب٤ؽلا دبو
ّ
ِؼُٔا ٝأ ح
....خُا


:خ٤ئاذزثلا طساذُٔا ز٤ٓلر
٢ُاٞؽ( ٍبلهلا خ٤جُبؿ ذغٗ ٖ٤٤ُٝلا ٖ٤ز٘غُا ٢ك * 80 ٢ُاٞؽ ٖ٤ؽ ٢ك شظُ٘ا ٍٞطث ٖ٤ثبقٓ )خئبُٔبث 3 ٖٓ ٕٞٗبؼ٣ خئبُٔبث
ّ ٖع ٢ك
ّ
لإ يُر ٍٝض٣ لٝ شظُ٘ا شقه 8 بٓ بػٞٗ حش٤جٌُا هٞطخُا ٍبٔؼزعا ِْؼُٔا ٖٓ ةِٞطُٔبك يُزُٝ دبثبزٌُا ت
ّ
٘غرٝ
.خِ٣ٞه حّ ذٓ حشؽبجٓ ْٜ٘٤ػأ ٖٓ ت٣شه َٔػ ١أث ٍبـزؽلا ٝأ حش٤ـقُا
ٖٓ ٚربِٓٞؼٓ ٢وزغ٣ ٕأ ٠ِػ َلطُا حذػبغٓ ٢ك ،خ٤ػبٔغُا ٍبٔػلاٝ دلؽشُاٝ خ٤عسذُٔا دبهبؾُ٘ا عاٞٗأ ٖٓ سبضًلا *
بع ٚ٤ُإ فسبؼُٔا َوٗ ٖٓ لذث ٚث و٤ؾر ٢زُا خئ٤جُا خعاسدٝ خثشغزُاٝ خظؽلُٔا .تزٌُا ن٣شه ٖػ ٝأ بّ٤ٜلؽ حضٛ
يُزثٝ ع
ّ
لهلا سدبقٓ ٠ُإ ٜٚ٤عٞرٝ ٙدٜٞع ْ٤ظ٘رٝ ،حءاشوُاٝ شؾجُِ خٓصلُا ؿشلُا ٚؾ٘ٔث علهلا تؽ حض٣شؿ عبجؽإ *
.َ٤ُٔا يُر ٚ٤ك ش٤ضزغ٣ دلٌؾٓ ٝأ خٌِؾٓ خئ٤ٛ ٠ِػ طٝسذُا َؼع ٖغؾ٣
خعبؽ ٢ك َلطُا ٕأ رإ ػبن٣لا َئبعٝ ّاذخزعا ٢ك ساشٔزعلا * .ووك بٜئبٔعأ ل بٜرلُٞذٓ ن٣شه ٖػ ءب٤ؽلا ِْؼر ٠ُإ
ٚز٤ثشرٝ ..خُإ دٞوُ٘ا سبخداٝ ، ءبٔظؼُا سٞفٝ خػٝشؾٓ مشطث تزٌُا ئِر ٠ِػ ٚؼ٤غؾزث خ٤ٌُِٔا ٠ُإ َلطُا َ٤ٓ عبجؽإ *
ش٤ـُا خ٤ٌِٓ ّاشزؽاٝ ٚز٤ٌِٓ ٠ِػ خظكبؾُٔا ٠ِػ
لؽأ ْ٣ٞورٝ ، ىشزؾُٔا َٔؼُا ٢ك ٢ػبٔغُا ِٚ٤ٓ ٍلـزعا * ّبظُ٘ا ّاشزؽاٝ ، تعاُٞبث سٞؼؾُاٝ خ٤ُٝؤغُٔا َٔؾر ٙذ٣ٞؼرٝ ٚه
. خ٤وِخُا خ٤ثشزُا ٢ك شؽبجُٔا ةِٞعلبث ٠
ّ
ٔغ٣ بٓ ازٛٝ ،١ٞغُا ىِٞغُاٝ ،ٕٞٗبوُاٝ
علؾ٤ك ٚرشًار حٞه ٍلـزعاٝ ،خ٤وطُ٘ٔا حشًازُاٝ ٍلذزعلاٝ ْٜلُا ّاذخزعا ٢ـج٘٣ َث ووك خ٤ُ٥ا حشًازُا ٠ِػ دبٔزػلا ّذػ *
ُ٘ا . ْٜلُا ذؼث شؼ
ّ
ؾُاٝ دادشلُٔاٝ ؿٞق
.ن٣شلُا ػٝشث ش
ّ
صأزُا ذؽأ اش
ّ
صأزٓ خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك َلطُا ٕل ءبهذفلاٝ ءبوكشُا سب٤زخا *
ت٘غر ٢ـج٘٣ يُزُ ، غثبفلا َٓبٗأ دبًشؾً خو٤هذُا دبًشؾُا ٠ِػ حشط٤غُا ق٤ؼم غثبغُا ّبؼُا خ٣اذث ٢ك َلطُا ٍاض٣ ل *
ك خهذُا تِطزر ٢زُا دبهبؾُ٘ا خ٤غٗشلُا ٢كٝ ٖغُا ازٛ تعب٘٣ خثبزٌُا ٝ حءاشوُا ٢ك ٢خغ
ّ
ُ٘ا عؾُا ٕئك يُزُٝ ءادلا ٢
َلطُا َوػ ٞٔٗ دب٣دصبث ٌُٖ ءاضعلا دذؾُٔا َقلُٔا هبؾُ٘ا ٠ُإ َٔغُٔا هبؾُ٘ا ٖٓ طسذزث َوز٘٣ َلطُا ٕل )ٌٍٞغعبٓ(
ٖٓ ً ءذث يُرٝ خو٤هذُا دبٌؾُا ٠ِػ ٚرسذه دادضر 8 ٠ُإ 12 ُا غ٤طزغ٣ ش٤ؾث خِ٣ٞه حّ ذُٔ تزٌ٣ ٕأ خِؽشُٔا ٙزٛ خ٣بٜٗ ٢ك َلط
.خ٤ًشؾُا داسبُٜٔا ٠ِػ حسذوُا ٚ٣ذُ ٌٕٞرٝ
َ٤ضٔزُبً َجغُا َنكأ ٞٛ َٔؼُبث ْ٤ِؼزُا ٕئك يُزُٝ ٚزؼ٤جطث و٤ؾٗ ٢ثبغ٣إ ٢ِٔػ خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك َلطُا ٕإ * - ّاذخزعاٝ
....خُا ْعشُا طربُٔ٘ا - .ظئبزُ٘ا ن٤وؾزُ
زٛ ٢ك َلطُا ىاسدإ * ٖػ ٚرذػبغٓ ِْؼُٔا ٖٓ يُر تِطز٣ٝ دب٤ئضغُبث اش٤ضً
ّ
ْزٜ٣ لٝ )خ٤ٌُِا( حشظُ٘بث ضّ٤ٔز٣ خِؽشُٔا ٙ
ازٛٝ )خلِزخُٔا دبػٞمُٞٔا ٖ٤ث دبهلؼُا ؼ٤مٞر ْص قفُٞا ْص شظُ٘ا( دب٤ئضغُا ىاسدل ض٤٤ٔزُاٝ خٗسبؤُِ ٚ٤عٞزُا ن٣شه
( خِؽشُٔا ٙزٛ شكاٝأ ٢ك بٓأ حشؽبؼُا ّ ٖع َجه 11 - 12 ٌٞ٣ ) ٢ِوؼُا َ٤ِؼزُا ٠ِػ ْئبوُا ش٤ٌلزُا ٠ِػ حسذوُا تغزًا ذه َلطُا ٕ
دبظؽلٓ ٖٓٝ ،ظئبزُ٘ا ٠ُإ دبٓذؤُا ٖٓ َوز٘٤ك ، ً ءاشوزعاٝ بعب٤ه ٢وطُ٘ٔا ٍلذزعلا دب٤ِٔػٝ دبهلؼُا ىاسدإ ٢ك ْ٤ِغُا
ٓ ِّٞؼُاٝ ذػاٞوُا طٝسذً ،٢
ّ
ًِ ٕٞٗبه ٠ُإ خ
ّ
ٓبػ ـئبقخ ٢ك ىشزؾر ٢زُا خ٤ئضغُا سداٞؾُا .لض
٢ك ٠ِضُٔا حسٞقُا ٢ك ٙز٤ٓلر ّبٓأ بٔئاد شٜظ٣ ٕأ ْ
ّ
ِؼُٔا ٠ِؼك سبجٌُا ٖٓ ٚث شصأز٣ ٖٓٝ ٙءبٗشه خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك َلطُا ذ
ّ
ِو٣ *
.ًِٚٞعٝ ٚزئ٤ٛٝ ٚغجِٓ
علهلا تؽ ٠ُإ ِٚ٤ٓٝ َلطُا حشًار ُٞٔ٘ اشظٗ * ٖع ٢ُاٞؽ ٢ك ٕل تزٌُا خؼُبطٓ ٠ُإ ٜٚ٤عٞزُ يُر ٍلـزعا تغؾ٣
خؼعبزُا دبٌُِِٔ ٜٚٔك ذ٣ض٣ٝ لٞه بٜٓذخزغ٣ ٢زُا خِٔغُا ذ٣ضرٝ ١ٞـُِا ...... دادض٤ك بل٤ًٝ ب ً
ّ
ًٔ خ٣ٞـُِا َلطُا حسذه دادضر
.شؼؾُا علؽ ٠ُإ َ٤ُٔاٝ خزٓبقُا حءاشوُا ْ
ّ
ِؼرٝ ،ٟضـُٔاٝ سبٌكلا طاشخزعاٝ ،شو٣ بٓ ْٜك ٠ِػ ٚرسذه دادضر ،بٜٓاذخزعاٝ
ل٤ٓ شضًأ َلطُا ٠وج٣ :ش٤جؼزُا ٢كٝ * .٢ٜلؾُا ش٤جؼزُِ
( خ٘غُا ٢كٝ * 10 - 11 ذؾُا ٠ُإ خ٤ًشؾُا ٚراسذه ذٔٗٝ ب٤كبً ب٣ٞـُ لٞقؾٓ تغزًا ذه ٚ
ّ
ٗل خثبزٌُا ٠ِػ حشط٤غُا خِؽشٓ )
.ِْوُا ٠ِػ حشط٤غُا ٠ِػ ٙذػبغ٣ ١زُا
٢ٗاِٞػ ٢ٌػ ٕبٔ٤ِع ٖث ذٔؾٓا :ؼزلُٔا
خ٤ِٔؼُا نؾُا خعسذٔث ١ٞثشزُا ٚعُٞٔا
ؼ٤ؼ٣ دلٝأ - حذ٤ِجُا

خ٤ِٔؼُا نؾُا خعسذٓ ٢ِٔؼُٔ ٕبٔ٤ِع ٖث ذٔؾٓا ٢ٗاِٞػ ٢ٌػ نثبغُا ١ٞثشزُا ؼزلُٔاٝ َمبلُا ربزعلا بٜٓبهأ خ٘٣ٌٞر حسٝد
ؼ٤ؼ٣دلٝأ( - ١ش٤نؾزُا ّبغهأ دب٤ثشٓ ازًٝ )حذ٤ِجُا
؟َل
ّ
طُِ ق٤٘قّطُجٝ ْ٤غوّطُج جزٛ
ّ
ًَ جرحُٔ!

ّثس ٢ز
ّ
ُا حشخا
ّ
ضُا دبِٓٞؼُٔا ٙزٛ ّ ًَ ٠ِػ ١ذ٤ع يُ اشٌؽ ّٞور ٟشخأ خٜع ٖٓ بٜ
ّ
ٌُ٘ ّ ُٞٔ٘ا تٗاٞع ٖٓ بجٗبع ؼّ مٞر بٔ
ٟشخأ ٕب٤ؽأ ٢ك َ٤ِن
ّ
زُبث...( ٖ٤قّ قخزُٔا ٖٓ ذ٣ذؼُا دبزػإ ذوك ) ...حدذؾٓ خ٣شٔػ خِؽشٔث ٚطثسٝ ُٞٔ٘بث نِؼز٣ بٔ٤ك خفبخ
لٗ ػبؼٓٝ قِزخٓ ٞٔٗ ُْٜ ٖ٣ز
ّ
ُا بُ٘بلهأ ٠ِػ بٜهبوعإ خُٝبؾٓٝ خ٤ثشـُا دبل٤٘ق
ّ
زُاٝ تُاٞوُا زخأ ٢ك قِزخٓ ٢ػبٔزعاٝ ٢غ
ٚعٝلا ٖٓ ش٤ضٌُا... َ
ّ
خذزر ١ز
ّ
ُاٝ ٚث ّ ؿبخُا ٙ ّ ٞٔٗ َله ّ ٌَُ ّ ٕأ ٞٛ ْٜغلٗأ ٕٞ٤ثشـُا ظل
ّ
ُ٘ا ءبِٔػ ٙذوزؼ٣ بٓ ٞٛٝ ٟشؽلاٝ
َٓاٞػ حّ ذػ ٚ٤ك...
la singularité du cas est ne pas détacher le sujet de sa situation globale
٢ّثشُٔا غو٣ ٕأ تغ٣ لك أطخُا ازٛ ٢ك شؽبجُا ٝأ - ْ٤ٔؼ
ّ
زُا أطخ - بٜ٤ك ٍبلهلا ) ّ تً( َعأ ٖٓ تُاٞه دبغ٣إ خُٝبؾٓٝ ....!
Boubaker , شجٔكٞٗ 07 , 2009

 +1


...

،حدّ ذؼزٓ َٓاٞؼُ غنخ٣ ٞٔ
ّ
ُ٘ا ّ ٕل ،١أشُا ىشهبؾٗ ٖؾٗٝ ،خٜ٤عُٞاٝ حءب
ّ
٘جُاٝ خّٔ٤وُا خظؽلُٔا ٠ِػ شٌؾُا َ٣ضع ىشٌؽأ
َلطُبك – لضٓ – ٖ٣ذ٣ غٔزغٓ ٢ك أؾ٘٣ ١زُا َلطُا ٖػ ًِٚٞع قِزخ٣ٝ ٙشكبظأ خٓٞؼٗ ز٘ٓ ٢ٓلعإ غٔزغٓ ٢ك أؾ٘٣ ١زُا
ازٛٝ ،ذؽاٝ ْؽس ٖٓ بعشخ ٖ٣زُا ٖ٤ٓأٞزُا ٢ك ٠
ّ
زؽ شٜظ٣ ُٞٔ٘ا ٢ؽاٞٗ لؼث ٢ك فلزخلا ازٛ َثٝ ،٢ٌئل ٝأ ٟشخأ خٗب٣ذث
مٝشلُبث ظلُ٘ا ِْػ ٢ك ٠ػذ٣ بٓ ٚغُبؼ٣ داشكلا ٖ٤ث فلزخلا ٚئب٘ثأ خ٤ثشر ٢ك بٜ٤ػاش٣ ٕأ مربؾُا ٢ثشُِٔ ٢ـج٘٣ ٢زُ خ٣دشلُا
ٙز٤ٓلر ٝأ.
ّٕٝ شٔ٣ ْٜؼ٤ٔع َوٗ ُْ ٕإ ٍبلهلا ْظؼٓ لضٔك ،خًشزؾٓ ـئبقخ ١شؾجُا ظ٘غُا ٍبلهأ ٖ٤ث عؽلر ٕ غ٘ٔ٣ ل ٙزٛ ٌُٖ
َله سّ ٞقز٣ ل ش٤ؾث سبنُاٝ غكبُ٘ا ٖ٤ث ن٣شلزُاٝ ّلٌُا ٢ؾُٔا اٞٔ
ّ
ِؼز٣ ٠
ّ
زؽ َؽاشٔث ٚ
ّ
ٓأ ٖطث ٖٓ ذِ٣ ،ٕبً غٔزغٓ ١أ ٢ك
ٟٞزغٓ ؽِٞث ٖٓ َلطُِ ّ ذثلٝ ،فٞهُٞبك ٞجؾُا
ّ
ْص طِٞغُا خِؽشٓ َجه ٢ؾُٔا ٖغؾ٣ ٝأ سبنُاٝ غكبُ٘ا ٖ٤ث ن٣شلزُا غ٤طزغ٣
ذ٘ػ شٜظر ُْ ٕإ ؽِٞجُا خِؽشٓ خ٣اذث
ّ
ْص ض٤ّ٤ٔزُا خِؽشٓ خ٣اذث ذ٣ذؾزث اٞٓبه ْٜغلٗأ ءبٜولُبك ،يُر ٠ُإ ٍٞفُِٞ ُٞٔ٘ا ٖٓ شًزُا
َؽاشٓ ذ٣ذؾر ٕإ َمبلُا ٢خأ ب٣ ئِػ ٢ك ٌٖ٤ُٝ ،ىشزؾُٔا ـئبقخُا ٟذؽإ شجزؼر ٢زُا خكٝشؼُٔا ؽِٞجُا دبٓلػ ٠ضٗلاٝ
بٔك حذؽاٝ خئ٤ثٝ ذؽاٝ غٔزغٓ ٠ُإ ٖ٤ٔزُ٘ٔا ٍبلهلا غ٤ٔع ٠ِػ نجط٘رٝ ٟشخأٝ خِؽشٓ ٖ٤ث خِفبك دٝذؽ غمٝ ٢٘ؼر ل ّ ُٞٔ٘ا
دبؼٔزغٓ ٠ُإ ٕٞٔز٘٣ ٍبلهأث بُ٘بث َؽاشُٔا ّ ٕإ َثٝ خلِزخٓ دبئ٤ثٝ - بٗب٤ؽأ - َؽاشُٔا ٙزٛ ظلُ٘ا ءبِٔػ غمٝ بٔ
ّ
ٗإٝ .خِخاذزٓ
، خ٤ٔغغُا ( ّ ُٞٔ٘ا ٢ؽاٞٗ ذ٣ذؾر ٢ك ٕأؾُا ٞٛ بٓ َضٓ لؾٓ
ّ
٢غٜ٘ٓ كشـُ بٛذ٣ذؾر ٢ك ٕٞلِزخ٣ ْٜغلٗأ ْٛٝ ّ ُٞٔ٘ا ٖٓ
ل بٜث خٔ
ّ
ِغٓ خّ٤نوُا ٙزٛ ّ ٕئك يُزُٝ )...خُا ، خ٤ِوؼُا ، خ٤ٗاذعُٞا خ٤ثشؼُا َٛأ حسبجؼث ٝأ ءبٜولُا ٍٞو٣ بًٔ ٕبؾجً ٚ٤ك ؼهب٘ز٣ :
ٕب٘صا ٚ٤ك قِزخ٣ ل.
ٞٛ ٟشخلا طساذُٔا ٖٓ ب٘ئلٓص ٖ٤ثٝ ب٘٤عسذٓ ١ذ٣أ ٖ٤ث ـئبقخُا ٙزٛ غمٝ ٖٓ ب٘مشؿ ٕأ ْ٣شٌُا ٢خأ ب٣ ِْػاٝ
لا ٟشخأ خٜع ٖٓٝ خٜع ٖٓ ب٘ئب٘ثأ ٠ِػ نجط٘ر دبظؽلٔث طٝشخُِ خثشغزُا ّ يؾٓ ٢ك بٜؼمٝ ١زُا ش٤ـُا ةسبغر ٖٓ حدبلزع
ْٜ
ّ
ٗأ بٗٞعسذٓ ٚ٘ٓ دبلزعا ب
ّ
ٔٓ لضٔك ،ْٓلا غ٤ٔع ٖ٤ث ىشزؾٓ ْعبه ِّٞؼُا ٕأ سبجزػبث ّ ١سبنؽ ّّ ذور ن٤وؾزُ خّ ؾِٓ حسٝشم ٞٛ
ٙزٛٝ ٍبؼكلا اش٤ضً َٔؼزغ٣ ش٤ؾث ْٛش٤ثبؼر ٢ك ٠
ّ
زؽ خًشؾُا ش٤ضً " حشخأزُٔا خُٞلطُا " خِؽشُٔا ٙزٛ ٢ك َلطُا اٞظؽل
لُٔا َث طلؼُا ٠ُإ طبزؾر خ٤مشٓ ذغ٤ُٝ ،ٕرإ خ٤ؼ٤جه شجزؼر خِؽشُٔا يِر ٢ك َلطُا ـئبقخ ٟذؽإ ٖػ خغربُ٘ا خظؽ
ٚؼٔزغٓٝ َلطُِ حذئبلُبث دٞؼ٣ بٔ٤ِع بٜ٤عٞر بّٜٜ عٞ٣ ٕأ طّ سذُِٔ ٢لٌ٣.
ز٤ٓلزُا خّ٤وث َٔٛأٝ اسبوُا ز٤ِٔزُا ٠ِػ طّ سذ
ُ
ُٔا
ّ
ضًس ارإ حءاشوُا خّ قؽ ٢ك ٍبضُٔا َ٤جع ٠ِػٝ ٍرإ خًشؾُبث ِٕٞـؾ٘٣ ءلؤٜك
٢لٗأ طّ سذُٔبث ٖغؾ٣ ؟ارإ ّ َؾُا بٔك َلطُا ٠ِػ خ٤جِع دا ش٤صأر ُٚ يؽ لث ةِٞعلا ازٛٝ ق٣ٞخزُاٝ شعضُا ْ
ّ
ِؼُٔا َٔؼزغ٣ ُْ
ٍبٔؼزعبثٝ اسبوُا ز٤ِٔزُا ٠ِػ ؤظُ٘ا ض٤ًشر ّذؼث يُرٝ "يِـؽ ِٚـؾر ُْ ارإ ز٤ِٔزُا ٕل " ٍذث ٙز٤ٓلر َـؾ٣ خُبؾُا ٙزٛ
عأ ٢ك ز٤ِٔزُا خ٤ئبوِر حسبصإ خ٤ـث ٢ؼٔغُاٝ ٢رازُا ظكب٘زُاٝ حسبصلاٝ ن٣ٞؾزُا ت٤ُبعأ ٍبٔؼزعا يُر ٖٓ َنكأٝ خجهاشُٔا ةِٞ
يُر ٠ِػ ظهٝ ،بٔ٤ِع بٜ٤عٞر بٜٜ٤عٞرٝ ْٜربًشؽ ؿبقزٓا ٢ُبزُبثٝ ٢ئاشوُا ٚئادأ ٖ٤غؾر خُٝبؾٓ.
قر لؼث ت
ّ
٘غز٣ ٕأ َلطُا ـئبقخُ ٚزكشؼٓ ذ٘ػ ذُاُِٞ ٌٖٔ٣ بًٔ بٜ٘ٓ نِو٣ ٝأ ٚز٘ثا ٝأ ٚ٘ثا ٞؾٗ خ٣ٞثشر ش٤ؿ دبك ّ ش
ةِٞعلا ةلا َٔؼزغ٤ك ،خوٛاشُٔا خِؽشٓ ٢ك دب٘ؼُبً خ٤فبخُا يِزث صبزٔر شٔؼُا خِؽشٓ ٢ك ٚ٘ثا ٕبً ارإ خ٤ؼ٤جه بٛشجزؼرٝ
إ ٠ُإ خكبمإ د ّ شٔزُاٝ فاشؾٗلا ٖٓ ٚ٘ثا ٢و٣ٝ خٓلع خِؽشُٔا ٙزٛ ّ شٔر ٠
ّ
زؽ حشٛبظُا زٛ خٜعاُٞٔ ١ٞثشزُا يُر تجع ىاسد
ْ٤ٛاس[إ بٗذّ٤ع ِٚٔؼزعا ١زُا ةِٞعلا زئ٘٤ؽ َٔؼزغ٤ك ٚ٤ِػ خّ٤فٝ ذٗبً ٢زُا خطِغُب٘ٓ سشؾزُاٝ ٚرار دبجصإ ٠ُإ دٞؼ٣ دب٘ؼُا
٢ثشُٔا خِٓبؼٓ ٢ك حش٤ضً خِضٓأ ٕآشوُا ٢كٝ ،)سٝبؾزُاٝ عب٘هلاٝ ساٞؾُا ةِٞعأ( ٚؾثزث شٓ
ُ
أ ب
ّ
ُٔ َ٤ػبٔعا ٚثا غٓ ّلغُا ٚ٤ِػ
ٚئب٘ثل.
ٝ حسدبجُٔا ٙزٛ ٖٓ ذ٣شٗ ش٤خلا ٢ك :
1- ٖٓ فّ شقر ّ ًَ سبجزػاٝ ْٜئب٘ثأ دبك ّ شقر خظؽلٓ ٠ُإ خ
ّ
ٓبػ خلقث ٖ٤ثشُٔا ءبث٥اٝ خّ فبخ خـقث ٖ٤عسذُٔا ٙبجزٗا ذلُ
ٌٔؾث ظُبؼر خّ٣ٞع ش٤ؿ ذٗبً ارإٝ ،ْ٤ِغُا ٙ ّ ُٞٔ٘ ّ َـزغ
ُ
رٝ اذ٤لٓ بٜ٤عٞر ّٚ عٞٗ خّ٤ؼ٤جه ذٗبً ارئك بٜزعاسد ٢ـج٘٣ حشٛبظ َله خ
ا ءبؽ ٕإ نؽل كشػ ٢ك َ٤قلزُبث تٗبغُا ازٛ ٍٝب٘ز٘عٝ ةبجعلا ٠ِػ عل
ّ
هلا ذؼث.
2- ِٚٔػ ٢ك ٚربظؽلٓ ٍلخ ٖٓ ٢ثشُٔا بٜ٤ُإ َّ فٞز٣ ٢زُا ـئبقخُا ٖٓ بٛش٤ؿٝ خ
ّ
ٓبؼُا ـئبقخُا ٙزٛ ٖٓ حدبلزعلا
ُا ٠ِػ ٠ِٓ ٢زُا خ٤عٞؿاذ٤ُا َئبغُِٔ خ٤كشؾُا دبو٤جطزُا ٖٓ طٝشخُِ ،١ٞثشزُا ٍلخ ٖٓ ٝأ ٖ٣ٌٞزُا دب٤ِٔػ ٢ك ٖ٤عسذٔ
خُا تزٌُاٝ ظٛبُ٘ٔا...
3- ب٘٤ٔ
ّ
ِؼٓ ٖ٣ٞر َنلثٝ ٠ُبؼر ا َنلث بِ٘ ّ فٞر ذوك ب٘زغعؤٓ ٢ك صب٤زٓبث ٙب٘ظؽل بٓ ازٛٝ ْ
ّ
ِؼزُٔاٝ ْ
ّ
ِؼُٔا ٖ٤ث خهلػ وثس
ن٤وؾر ٠ُإ 90 خ٣ٞثشزُا خهلؼُا ٙزٛ ٖٓ خئبُٔبث .
4- خ٣ٞثشزُا ب٘ٓٞظ٘ٓٝ ب٘رزربعأ حٞػد خهلػ بُٜ ٢زُا خُٞلطُا ـئبقخ ٠ُإ ٍٞفُٞا ٠ُإ خّ فبخ خلقث ب٘زغعؤٓٝخ
ّ
ٓبػ
خٔٛبغُٔا ٢ُبزُبثٝ .١سبنؾُا ْٜٗب٤ً غٓ ٠ؽبٔزر خ٤ثشر ب٘ئب٘ثأ خ٤ثشر َ٤جع ٖػ يُر ءٞم ٢ك شؾجُٝ ،ب٘رسبنؽٝ ب٘ؼٔزغٔث
١ٞثشزُا ءادلا ٖ٤غؾر ٢ك.

او ًمسجلا ومنلا ةلحرم فلتخاب ًناسنلا كولسلا فلتخ كولس نع فلتخٌ لفطلا كولسف ًعامتجلاو ًلاعفنلاو ًلقعل
فرصتلاو كولسلا ىلع درف لك ةردق فلتختو ، درفلل ةبسنلاب اهبلاطمو اهفورظ ومنلا لحارم نم ةلحرم لكلو .قهارملا
ىرخأ ىلإ ومن ةلحرم نم هتلاعفنا نع رٌبعتلاو .
ناوج لكب ومنلا ةرهاظ سردٌ ومنلا سفن ملع نإف زاجٌإبو ناٌبو هومن ًف ناسنلل ثدحت ًتلا تارٌغتلا فصٌ وهف ، اهب
هومن ًف ناسنلا هجاوت ًتلا تلكشملاو ًاٌباجٌإ وأ ًابلس تارٌغتلا هذه ًف ةرثؤملا لماوعلا.

ُمىنا سفو مهع تيمٌأ حضتتَ ًلٌ امٌف :
1. عٌمج ًف ةفلتخملا ومنلا رهاظم نع ةٌفاو تامولعمب ومنلا سفن ملع اندوزٌ لحارملا .
2. انلافطأ دنع فارحنلاو ءاوسلا بناوج ةفرعم نم اننكمٌ اذهو ، ومنلا رهاظم فلتخمل ةٌبامنلا رٌٌاعملاب اندوزٌ
.
3. مهتاردقو ذٌملتلا تلكشم مهف ىلعو ةلحرم لك ًف هبلاطمو ومنلا صباصخ مهف ىلع نٌملعملا ةدعاسم
مهل ةبسانملا ةٌداشرلاو ةٌوبرتلا تامدخلا مٌدقت ًلاتلابو ةٌلقعلا.
4. مٌدقت ىلع مهدعاسٌ امم ةلحرم لك ًف هتابارطضاو ومنلا تلكشم مهأب داشرلاو هٌجوتلا ًف نٌلماعلا دٌوزت
ا ةبسانملا ةٌجلعلاو ةٌباقولا تامدخل .
5. ءانبلا كولس ةفرعم نم ءابلا نكمت ةفرعملا هذهو هتاجاحو هتلكشمو ومنلا صباصخ مهف ىلع ءابلا نٌعٌ
مهلافطأ ةبشنت ًف ةمكح رثكأ مهلعجت ًلاتلابو ، مهتافرصتو.
مامتهلاو ومنلا سفن ملع ةسارد ةٌمهأ انل نٌبت ًتلا طاقنلا ضعب هذه لحارم ىلع فرعتلل هنع ءانغتسلا مدعو هب
مهتاجاح عابشإ ىلع لمعلاو اهعم لماعتلاو ةفلتخملا ومنلا.
هم ةرخأتمنا تنُفطنا تهحرم6 ىنإ12 تىس:

اهصباصخ:
1. ةقباسلا تاونسلا ًف اهبستكا ًتلا ةٌوغللاو ةٌكرحلا تاراهملل ناقتإ ةلحرم.
2. ءًطب ًمسج ومنب ةلحرملا هذه زاتمت(ةبداهلا ةلوفطلا ةلحرم) .
3. باسحلاو ةباتكلاو ةءارقلل ةمزللا تاراهملا ملعت متٌ.
4. ةٌنودلا لباقم ًف ةءافكلاب روعشلا ومنب ةلحرملا هذه زاتمت.
ًمسجلا ومنلا :
ً
لوأ:

نبأ نٌب قورفلا دادزتو , نزولاو لوطلا ًف احضاو كلذ ودبٌو عراستم لكشب ةلحرملا هذه ًف لفطلا ومنٌ رمعلا ءا
دحاولا.هرهاظم نمو :
 ةٌنبللا نانسلا طقاست.
 رظنلا لوط نم لافطلا مظعم ًناعٌو ًعٌبطلا اهمجح ىلإ نٌعلا لصت مل اهتٌادب ًف رصبلا ةساح.
 حٌحص لكشب فورحلا ضعب قطن مدع اهٌف ظحلٌو اهتٌاهن ًف لمتكتو ًجٌردت لكشب ومنت عمسلا ةساح.
 رادحنلا ًف أدبت مث ةنماثلا نس ًف اهل ةجرد ىلعأ لصت سمللا ةساح.
ًكرحلا ومنلا : ًاٌناث:
قلستلاو يرجلاو لقنتلاو ةكرحلا نم رٌثكلا هل حٌتت ًتلا ةرٌبكلا تلضعلل همادختسا دادزٌو ةٌلضعلا لفطلا ةوق دادزت
اهٌقلتو ةركلا فذقو مللسلا عولطو ,
تلجع ثلث تاذ ةجارد بوكر نم نكمتٌف هتكرح قسانتو ًكرحلا هنازتاب ظافتحلا ًف ةٌجٌردت ةراهم لفطلا بستكٌو
ةٌدرفلا هتاراهم نم يوقتل ةبسانملا باعللا و تاودلا رٌفوت نٌبرملاو ةرسلا ىلعو . دحاو مدق ىلع زفقلا وأ.
إف ةقٌقدلا هتلضع مادختسا ىلع لفطلا ةردق نأشب امإ مهتلضع لامعتسا ىلإ لٌم لافطلا ضعب يدبٌو ,ءطبب ومنت اهن
خلا..ةٌبشخلا تابعكملا مادختساو جاربأ ءانب وأ تاودلاو ًناولا لمح وأ ةراجنلا لامعأو رٌماسملا قد لثم ,ةقٌقدلا.
منت ىلإ ةفاضلاب هٌدل ءاكذلا ةٌمنت ىلإ يدؤت اهنل اهتٌوقتو لامعلا هذه عٌجشت بولطملا نمو ةٌسحلا هتاردق ةٌ .
ًلاعفنلا ومنلا : ًاثلاث:
ًلاعفنلا تابثلا وأ رارقتسلا ةلحرم(ةبداهلا ةلوفطلا).
- ةرٌغلا / بضغلا / قلقلا / فوخلا/ بحلا: ةلحرملا هذه ًف تلاعفنلا مهأ.
تلاعفنلا تلفإ مدعو سفنلا ىلع ةرطٌسلا ةلواحمو تلاعفنلا طبض لفطلا لواحٌ.
صاخشلا وأ ءاٌشلا ضعب وحن ةٌنادجولا تاهاجتلا ومنت.
ةٌجراخلا ةروثلا رهاظم لقت.
هٌملعم وأ هٌدلاو بضغت دق ًتلا ةلجاعلا هتاجاح نع لزانتٌ فٌك ةلحرملا هذه ًف لفطلا ملعتٌ.
هجولا تارٌبعت روهظو ظافللا ضعبب ةمتمتلاو ةٌبلسلا ةمواقملاب بضغلا نع لفطلا ربعٌ.
نوكٌ اناٌحأ هٌخأ ىتح وأ هنم راغٌ يذلا لفطلاب عاقٌلاو ةٌاشولاب ةرٌغلا نع رٌبعتلا .

اهنم روملا ضعب ىلإ هتلاعفنا نع رٌبعتلا ًف نازتلا عجرٌ:
1. ًسردملا خانملا: نٌملعملا تاهٌجوت ، لصفلا لخاد ءودهلا مازتلا ، ةٌسردملا ةمظنلا ًف لثمتٌ.
2. ملعتلاو ةربخلا: للخ نم لوبقلا ىقلت تاباجتسا كانه نأو ضوفرم كولسلا ضعب نأ هباستكا
ًلقعلا ومنلا : ًاعبار:

ةٌفرعملا ةٌلقعلا تاٌلمعلا ًف ةحضاو تارٌغتلا ثدحت.
1. ةبف نم رثكل ءاٌشلا فٌنصت ىلع لفطلا ةردق . ةسوسحملا تاٌلمعلا.
2. ركذتلا ، هابتنلا ، كاردلا ( ةدرجملا تاٌلمعلا) .
كاردلا: ر ( ءاجهلا فورح لثم ةهباشتملا نم رثكأ ةنٌابتملا ءاٌشلا كاردإ عٌطتسٌف لفطلا دنع كاردلا ومنٌ - ) ح
خلإ ... )خ ، ح ، ج( ةهباشتملا نٌب طلخٌو.
هابتنلا: نمزلا نم ةدمل نٌعم عوضوم لوح ًنهذلا طاشنلاو ساوحلا زٌكرت ىلع ةردقلا وه.
نوكٌ ةلحرملا ةٌادب ًف رثكأ هابتنلا نوكٌ اهنم ًناثلا فصنلا ًف امنٌب ةلٌوط ةرتفل زٌكرتلا عٌطتسٌ لو اطٌسب هابتنلا
عوضوم نم رثكأ ىلع زٌكرتلا عٌطتسٌ ثٌح ربكأ هادمو.
ركذتلا: مباق ركذتلا نوكٌف ًناثلا فصنلا ًف امأ ) دادعلا ( ركذت لثم مهفلا ىلع موقٌ ل ًلآ ركذتلا نوكٌ ةلحرملا ًف
رعشلا نم تاٌبأ ظفحلثم رثكأ مهفلا ىلع.
رٌكفتلا: درجملا رٌكفتلا ىلإ لوحتٌ مث يدام ًسح ةلحرملا ةٌادب ًف رٌكفتلا نوكٌ.
لٌختلا: عادبلاو ةٌعقاولا ىلإ هجتٌ ةلحرملا هذه ًفو ًاٌماهٌإ ةركبملا ةلوفطلا ةلحرم ًف لٌختلا ناك.
يوغللا ومنلا : اسماخ:
ةغل أدبت ـ هرٌغب لصتٌو هسفن نع رٌبعتلا عٌطتسٌو ةمات ةدٌفم لمج لامعتسا هنكمٌ ثٌح ,لامكلا وحن روطتلاب لفطلا
ةنورمب دارفلا نم .
خلا ... ؟ نم ؟ نٌأ ؟ فٌك ؟ اذامل :ةلبسلا حرطب لوضفلاو علطتسلا بح هٌدل ـ.
فغشب صصقلا ىلإ عامتسلا ىلع رمعلا اذه ًف لافطلا لبقٌ ـ.

ةسردملل لفطلا لوخد عم ( : ًعامتجلا ومنلا : اسداس) .
1. ةٌعامتجلا تاقلعلا ةرباد عاستا.
2. ةسردملا ًف ةبشنتلا ةٌلمع رارمتسا.
3. بعللا ةٌلمع مٌظنت.

ًمسجلا ومنلا


ًكرحلا ومنلا

ًلاعفنلا ومنلا

ًلقعلا ومنلا


يوغللا ومنلا

ًعامتجلا ومنلا



تهحرمنا يذٍن تبساىمنا تيُبرتنا ثاقيبطتنا :
1. ةساردلا دعقم ىلع سولجلا ًف ةحٌحصلا ةقٌرطلا ىلع هدٌوعتو لفطلا بٌردت.
2. نٌرخلا عم لماعتلاو ماظنلاو ةفاظنلاك ةٌكولسلا تاداعلا ضعبب لافطلا فٌرعت.
3. ةٌسردملا هتبٌقح لمحل ةحٌحصلا ةقٌرطلاب لفطلا رٌصبت.
4. ةدٌفملا تابورشملاو ةدٌجلا ةمعطلا رٌفوت للخ نم ةٌذغتلاب مامتهلا.
5 تاقلعملاو ، ةٌسٌسحتلا صصحلا للخ نم ًباقولا داشرلاو هٌجوتلا رود لٌعفت ـ.
6 حٌحص لكشب ةقرولاو ملقلا كسم ىلع سرادلا دٌوعت ـ.
7 رلا همٌلعت مث طوطخ يأ مسر ىلع رملا ئداب ًف لفطلا بٌردت ـ ةباتكلاو مس .
8 لمانلا ةراهم ىلإ جاتحٌ يذلا قٌقدلا لمعلاب ةلحرملا هذه ًف لفطلا ماٌق عقوت مدعـ.
9 ًبصع ًسفن بارطضا ىلإ كلذ يدؤٌ ل ىتح ىنمٌلا دٌلاب ةباتكلا ىلع رسٌلا لفطلا رابجإ مدع ـ.
10 ةٌمسجلا ةكرحلا ةٌرح مهل حٌتت ثٌحب فصلا لخاد ةساردلا دعاقم بٌترتو مٌظنت ةاعارم.
11 ومنلا ةلحرم مكحب كلذو لصفلا لخاد لافطلا ضعب ةكرح ةرثك نم ملعملا قٌاضتٌ لأ.
12 لا طاشنلا زٌزعت ًف رود نم اهل امب ) بعللا تاراهم ( ةٌنفلاو ةٌندبلا ةٌبرتلا ًتدامب مامتهلا ،لافطلا ىدل ًكرح
مهتاٌصخش ةٌمنت ًفو.
13 ةٌسفنلا تابارطضلا ضعبل صٌخشتلا ًف ) ةٌظفل رٌغ ةغل اهرابتعاب ( لافطلا موسر للغتسا.
14 مدعو ، سٌردتلا ًف ةٌرصبلاو ةٌعمسلا لباسولا مادختسا ىلع ةلحرملا هذه ةٌادب ًف سٌردتلا دمتعٌ نأ ًغبنٌ
وقلا ثٌداحلا ىلإ ءوجللا ةدرجملا ةٌ .
15 ناوللاو نازولاو تافاسملاو نمزلا كاردإ ةقد ىلعو ءاٌشلا نٌب فلتخلاو هبشلا هجوأ كاردإ ىلع لفطلا بٌردت
لصفلا لخاد ملعملا قٌرط نع كلذو.
16 ةءارقلا ًف ةمٌلس تاداع ءانب ىلع هتدعاسمو ةنٌعم دعاوق قفو ةٌجٌردت ةروصب ةباتكلا ىلع لفطلا بٌردت
تكلاو ةبا .
17 رظنلا لوط نم نوناعٌ لافطلا مظعم نل رٌبكو حضاو طخب لافطلل ةروبسلا ىلع ةباتكلا نوكت نأ.
18 ةلحرملا هذه ةٌادب ًف لافطلا دنع علطتسلا بح ةٌمنت.
19 مهنٌب ةٌدرفلا قورفلا ةاعارم عم قٌرفت نود ةٌساوسب ةسردملا ًف لافطلا عٌمج ةلماعم.
20 ةٌودٌلا لاغشلاو مسرلاو بعللاو ًساردلا لٌصحتلا للخ نم ةٌراكتبلا تاردقلاو ةصاخلا بهاوملا ةٌمنتو فاشتكا
خلإ ....
21 ظاقٌتسلاو مونلاو ، تقولا مٌظنتو دٌجلا راكذتسلاك ةدٌجلا ةٌساردلا تاداعلا ضعب نٌوكت.
22 ةدرجملا مٌهافملا نم رٌثكلاب لفطلا لقع ماحقإ مدع اهٌناعم لفطلا كردٌ ل ًتلا .
23 قٌلطلا رحلا رٌبعتلاو ثدحتلاو ملكلا ىلع لافطلا عٌجشت.
24 ةٌوغللا لافطلا ءاطخأ حٌحصت ًف فارسلا مدع.
25 اهجلع نكمٌ ىتح خلإ ... ةأفأفلا و ةجلجللا لثم ملكلا ضارمل ركبملا فاشتكلا.
26 شأب اهطبر قٌرط نع لافطلا فواخم جلع ةراس ةددعتم ءاٌ .
27 مدتسٌ مل ام ئراط ًكولس فقوم يأ ىلعمزللا نم رثكأ زٌكرتلا مدع.
28 ةلبسلا ةٌعون ةاعارم عم حوضوو قدصب هتلبسأ نع ةباجلا ًغبنٌ,
29 هتلبسأ ةرثك نم رمذتلاو رجضلا مدع ـ .
30 تاربخلا نم رٌثكلا مهبسكٌ اشلا اذهو ثادحأو تاعوضوم نم هلوح ام لوانتت ًتلا ةطٌسبلا صصقلا درس
31 ضعب هنم ردصت امدنع لفطلاب ءازهتسلا وأ ةٌرخسلا وأ )ًندبلا باقعلاك( ةٌوبرتلا رٌغ ةٌباقعلا بٌلاسلا بانتجا
ةبطاخلا تاٌكولسلا.
32 سلاب يدٌهمتلا عوبسلا جمانرب ذٌفنت ةدٌعبلا ةٌوبرتلا هفادهأ كاردإو موسرملا يوبرتلا بول .
33لٌثمتلاو مسرلاو بعللا قٌرط نع ًلاعفنلا سٌفنتلا ةصرف ةحاتإ .
34 ةٌوبرتلا جماربلاو ةٌمٌلعتلا فقاوملا للخ نم ةشقانملاو يأرلا ءادبإو راوحلا ىلع لفطلا ةردق ةٌمنت.
35 تو ةٌصخشلا هتفاظن ةٌلوؤسم لفطلا لٌمحت مهقوقحو نٌرخلا مارتحاو ماظنلا ئدابم ىلع هدٌوع .
36 فوخ وأ ةبهر نود رابكلاو هٌملعمو هٌدلاو مارتحا ىلع لفطلا دٌوعت.
37 مهنٌب ةٌدرفلا قورفلا ةاعارم عم لصفلا لخاد بلطلا نٌب سفانتلا حور داجٌإ.
38 ، باحسنلا ، ءاوطنلا(ًعامتجلا قلقلا تلاحل ركبملا فاشتكلا اهبابسأ نع ثحبلا ةلواحمو لافطلا ىدل )لازعنلا
يدٌهمتلا عوبسلا نم ً ءادتبا اهجلعو.
39 ةٌسردملا ةبٌبلا اهبلطتت ًتلا ةٌعبتلاو ةداٌقلا فقاوم مٌظنتو هقافرو لفطلا نٌب ًعامتجلا لعافتلا ةٌمنت.
40 نسلا ذنم ددحتت لفطلا قلخأ نل ( قلخلا هدوست وجب لفطلا ةطاحإ ةفاضلاب ) ىلولا تاو
ًف ةٌرحلاو ةٌللقتسلاو ةفاظنلا ىلع هدٌوعت ًغبنٌ . نٌرخلا مارتحاو ةناملاو قدصلا ىلإ
موقٌ ًكل لفطلل ةصرفلا ةحاتإ ًغبنٌو ةوسقو رماوأب سٌلو ةٌلمع بٌلاسأب كلذو فرصتلا
للقتسلا ىلع دوعتٌل هسفنب لامعلاب.

تطاىمنا تساسلا تمٍمنا نإ ءاُجأ قهخ يٌ لافطلا عم مٍهماعت دىع هيبرمناب
لماكتم ايُس ءاىب ًتيصخشءاىب هم مفطنا هكمتي ثيحب تبحمناَ تواملاَ تقثنا.

‫أ) جُ٘ٔٞ جُرذٗ٢ (ٗٔٞ جُؼنالش جٌُر٤شز ٝجُذه٤وس .‪) Physical Development‬‬ ‫خ) جُ٘ٔٞ جُِـٞ١، .‪Language Development‬‬ ‫ؼ) جُ٘ٔٞ جُؼوِ٢ ٝجُٔؼشك٢، .‪Mental and Cognitive Development‬‬ ‫د) جُ٘ٔٞ جالؾطٔحػ٢، .‪Social Development‬‬ ‫ٛـ) ٓغحػذز جُزجش، .‪Self Help‬‬ ‫ٝ) جُ٘ٔٞ جالٗلؼحُ٢، .‪Emotional Development‬‬ ‫ص) ٗٔٞ جُؾخق٤س، .‪Personality Development‬‬ ‫غحٗ٤ح ً : أْٛ جألعظ ٝجُنٞجذو ٝجالػطرحسجش جُغ٤ٌُٞٞؾ٤س ٝجُطشذٞ٣س جُالصّ ٓشجػحضٜح ٝجالُطضجّ ذٜح ػ٘ذ جُطٞؾٚ ألهلحٍ‬ ‫ٓشقِس جُطلُٞس جُٔرٌشز :‬ ‫ٝٗوذّ ك٤ٔح ٣ِ٢ جُطلحف٤َ جُالصٓس ُطٞم٤ف ًَ ٖٓ جُ٘وحه جألعحع٤س ٝجُلشػ٤س جُغحذن ضكذ٣ذٛح :‬

‫أٝالً : خقحتـ ٗٔٞ جألهلحٍ خالٍ ٓشقِس جُطلُٞس جُٔرٌشز ٝأْٛ ٓؿحالش جُ٘ٔٞ جُالصّ ٓؼحُؿطٜح‬
‫ع٘كحٍٝ ك٢ ٛزج جُوغْ ٖٓ جُذسجعس ضٞم٤ف أْٛ جألعرحخ ٝسجء ٓؼحُؿس خقحتـ ٗٔٞ جألهلحٍ خالٍ ٓشقِس جُطلُٞس‬ ‫جُٔرٌشز ك٢ ذذج٣س ؾِغحش ػَٔ خحفس ذحُخرشجء جُؼحِٓ٤ٖ ٓغ أهلحٍ ٛزٙ جُٔشقِس، غْ ٣ِ٢ رُي ضكذ٣ذ ألْٛ ؾٞجٗد ٝٓؿحالش‬ ‫ٗٔٞ جألهلحٍ خالٍ ٓشقِس جُطلُٞس جُٔرٌشز ٝأذشص جُٔؼحُْ جُٔٔ٤ضز ُخقحتـ ْٗٔٞٛ خالُٜح .‬ ‫.1 ذحُ٘غرس ُِ٘وطس جألُٝ٠ كوذ ٣ػحس ضغحؤٍ ٓإدجٙ: ُٔحرج ٣ِضّ ٓؼحُؿس خقحتـ ٗٔٞ جألهلحٍ خالٍ ٓشقِس جُطلُٞس جُٔرٌشز‬ ‫ٓغ ذذج٣س ػَٔ ٝسؽس جُؼَٔ جُكحُ٤س ؟‬ ‫ُٝإلؾحذس ػِ٠ ٛزج جُطغحؤٍ ٣ٌٖٔ جُوٍٞ ذأٗٚ ػِ٠ جُشؿْ ٖٓ ًٕٞ ؾٔ٤غ جُكنٞس ذٜزٙ جُٞسؽس ٖٓ جُٔطخقق٤ٖ ٝجُخرشجء‬ ‫جُز٣ٖ ٣طقلٕٞ ذٔغطٟٞ ػحٍ ٖٓ جُٔؼشكس ٝجُذسج٣س ذأْٛ خقحتـ ٗٔٞ جألهلحٍ خالٍ ٓشقِس جُطلُٞس جُٔرٌشز، كإ‬ ‫جُٔغإُٝ٤ٖ ػٖ ض٘ظ٤ْ ٛزٙ جُٞسؽس ٝٝمغ ذشٗحٓؿٜح هذ ٝؾذٝج ٖٓ جُنشٝس١ ٝجُٜحّ ٓؼحُؿس ٛزج جُٔٞمٞع ٝئػطحءٙ هذسجً‬ ‫ٖٓ جالٛطٔحّ ٝجإلهالٍ ػِ٤ٚ ُٝٞ ذؾٌَ عش٣غ ك٢ ٓػَ ٛزج جُِوحء. ٝجُكن إٔ ٛ٘حى ػذدج ٖٓ جألعرحخ جُٜحٓس ٝسجء ٓؼحُؿس‬ ‫ٛزج جُٔٞمٞع ُؼَ أٜٛٔح ػِ٠ جإلهالم جضلحم ؾٔ٤غ أعحضزز ػِْ ٗلظ جُطلَ ٝجُطشذ٤س قذ٣ػح ً ػِ٠ مشٝسز إٔ ٣ٌٕٞ ًحكس ٓح‬ ‫٣وذّ ُألهلحٍ خالٍ ٛزٙ جُٔشقِس ذَ خالٍ ٓخطِق ٓشجقَ جُ٘ٔٞ ٖٓ ٓ٘حٛؽ ٝذشجٓؽ ٝجعطشجض٤ؿ٤حش ٝأٗؾطس "ٓطٔشًضجً قٍٞ‬ ‫جُطلَ، ."‪Child Centred‬‬ ‫ٝ٣ؼ٘٢ رُي إٔ ٣طْ ذ٘حء ؾٔ٤غ ٛزٙ جُٔ٘حٛؽ ٝجُرشجٓؽ ٝجالعطشجض٤ؿ٤حش ٝجألٗؾطس ٝضقٔ٤ٜٔح ػِ٠ أعحط جُٔؼشكس جُذه٤وس‬ ‫ٝجُؼٔ٤وس ذخقحتـ جألهلحٍ ٝٓؼحُْ ْٗٔٞٛ ك٢ ٓخطِق ؾٞجٗرْٜ (جُ٘ٔٞ جُرذٗ٢ ٝجُِـٞ١ ٝجُؼوِ٢ ٝجُٔؼشك٢ ٝجالٗلؼحُ٢‬ ‫ٝجالؾطٔحػ٢). ًٔح ٣ؼ٘٢ رُي أ٣نح ً إٔ ضطْ جُٔضجٝؾس ذ٤ٖ ٓح ٣وذّ ُألهلحٍ ٖٓ ذشجٓؽ ٝٓٞجد ٝٓغطٟٞ ْٗٔٞٛ ٝٓح ٣طٞكش‬ ‫ُذ٣ْٜ ٖٓ ٜٓحسجش ٝهذسجش .‬ ‫ًٔح ٣ِضّ إٔ ضغؼ٠ ؾٔ٤غ ٛزٙ جُرشجٓؽ ٝجألٗؾطس ٝجُٔٞجد ُطكو٤ن قحؾحش ٛإالء جألهلحٍ ٝضؾشًْٜ ك٤ٜح جؽطشجًحً كؼحالً‬ ‫ٝٓرحؽشجً ٝٗؾطحً، ٝضوذّ ُْٜ ذأعحُ٤د ٝهشم ضؿزذْٜ ٝضكررْٜ ك٤ٔح ٣وذّ ُْٜ ٝضؿؼَ جعطلحدضْٜ ٖٓ ؾٔ٤غ ٛزٙ جُٔٞجد‬ ‫جعطلحدز قو٤و٤س ذحه٤س ٝكؼحُس ٝػ٘ذ جُكذ جألهق٠ .‬ ‫ذحإلمحكس ئُ٠ رُي كٖٔ ؽإٔ ػشك خقحتـ ٗٔٞ جألهلحٍ ك٢ ٓشقِس جُطلُٞس جُٔرٌشز ضٌٔ٤ٖ جُرحقػ٤ٖ ٖٓ جُطؼشف ػِ٠‬ ‫أْٛ ٝأقذظ جألعظ جُ٘لغ٤س ٝجُطشذٞ٣س ٝجالػطرحسجش جُٜحٓس جُالصّ ٓشجػحضٜح ٝجالُطضجّ ذٜح ػ٘ذ جُطٞؾٚ ُألهلحٍ ُشػح٣طْٜ‬ ‫ٝض٘ؾثطْٜ ٝضؼِ٤ْٜٔ ٝض٘ٔ٤طْٜ، ٝٛٞ ٛذف أعحط ُؼوذ ٓػَ ٛزٙ جُٞسؽس، ٝٓوذٓس مشٝس٣س ٝٛحٓس ُِذسجعس جُػحٗ٤س جُط٢‬ ‫عطوذٜٓح جُرحقػس ٝجُط٢ عروص جإلؽحسز ُٜح .‬ ‫.2 أٓح ك٤ٔح ٣طؼِن ذٔؿحالش ٝؾٞجٗد ٗٔٞ جألهلحٍ خالٍ ٓشقِس جُطلُٞس جُٔرٌشز جُالصّ ٓؼحُؿطٜح ك٢ ٛزج جُٔٞمغ، كحُٔالقع‬ ‫إٔ أعحضزز ػِْ ٗلظ جُطلَ ٝجُطشذ٤س ٝٓخطِق جُشٝجذو ٝجُؿٔؼ٤حش جُؼِٔ٤س جُٔطخققس ٓػَ "جُشجذطس جألٓش٣ٌ٤س ُؼِْ جُ٘لظ‬ ‫"‪"ٝ ،(APA) American Psychological Association‬جُشجذطس جألٓش٣ٌ٤س ُِطأخش جُؼوِ٢، ‪(AAMR) The‬‬ ‫"‪ٝAmerican Association for Mental Retardation‬ؿ٤شٛح هذ جضلوٞج ػِ٠ إٔ ٛ٘حى عرؼس ٓؿحالش ُِ٘ٔٞ‬ ‫٣ِضّ جُطؼشف ػِ٤ٜح ٝضكذ٣ذٛح ٝ٣لنَ ه٤حط ٓغطٟٞ ٓؼذٍ ٗٔٞ جألهلحٍ ك٤ٜح خالٍ ٓشقِس جُطلُٞس جُٔرٌشز، ألٕ أ١ ضأخش‬ ‫ك٢ ٓؿحُ٤ٖ ٖٓ ٛزٙ جُٔؿحالش ٣ؿؼَ جُطلَ "ٓؼشمح ً ُإلػحهس، "‪ ،At Risk or High Risk‬ذٔح ٣غطِضّ ضوذ٣ْ جُرشجٓؽ‬

You're Reading a Free Preview

تحميل
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->