TATBİKU’S-SARFÎ

Ders Notları
(Özet)

Erzurum 2010

Tatbiku’s-Safî Ders Notları…………………………………

2

İÇİNDEKİLER
Giriş........................................................................................4

1- Sarfın İlminin Alanı..............................................................4
2- Mizanu’s-Sarfî......................................................................5
3- Kalbu Mekânî.......................................................................5
BİRİNCİ BÖLÜM.....................................................................7

FİİLLER VE MÜŞTAKKÂTLAR...........................................7
1- Aksam-ı Seb’a......................................................................7
2- Vezinlerin Anlamları..........................................................10
Önemli Notlar:....................................................................12
3- Fiillerin Zamirlere İsnad Edilmesi.....................................13
a- Salim ve Mehmuz Fiiller:...............................................13
b- Mudaaf Fiiller: ...............................................................14
c- Misal Fiiller:...................................................................15
d- Ecvef Fiiller:...................................................................15
e- Nakıs ve Lefif Fiiller:.....................................................17
f- Te’kid Nunu Bitişen Fiillerin Zamirlere İsnadı:............19
4- Te’kid Nunu........................................................................20
Te’kid Nun’unun Şartları:..................................................20
5- Mastar.................................................................................23
a- İsm-i Mastar: ..................................................................23
b- Müevvel Mastar: ............................................................23
c- Sülasî Mastarlar:.............................................................23
c.1- Manadan Hareketle Mastar Tayini:.........................24
c.2- Lafızdan Hareketle Mastar Tayini:.........................24
d- Mastar-ı Gayr-i Sülasî:...................................................25
e- Mastar-ı Mîmî: ...............................................................27
f- Sınaî Mastarlar: ..............................................................28
e- Mastar-ı Merre: ..............................................................28
g- Mastar-ı Hey’e: .............................................................28
6- Müştakkât...........................................................................29
a- İsm-i Fail: .......................................................................29
b- Mübalağa Sigası:............................................................30

Tatbiku’s-Safî Ders Notları…………………………………

3

c- Sıfat-ı Müşebbehe:..........................................................31
d- İsm-i Mef’ul:..................................................................32
e- İsm-i Zaman, İsm-i Mekan:............................................33
f- İsm-i Alet:.......................................................................34
7- Taaccüb ve Tafdil...............................................................35
a- Taaccüb:..........................................................................35
b- Tafdil:.............................................................................37
İKİNCİ BÖLÜM......................................................................40

1- İSİMLER............................................................................40
a- Sahih İsim: .....................................................................40
b- Maksur İsim: ..................................................................40
c- Memdud İsim: ................................................................42
d- Mankus İsim:..................................................................43
2- Cemiler:..............................................................................44
3- İsm-i Tasgir:.......................................................................46
4- İsm-i Mensub:.....................................................................49
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM.................................................................52

İ’LAL VE İBDAL..................................................................52
1- İbdal....................................................................................52
a- ‫ افتعال‬Babında İbdal Kuralları:........................................52
b- ‫ تفاعل‬، ‫ تفعّـل‬Bablarında İbdal:..........................................53
2- İ’lâl Kuralları......................................................................53
a- Kalb Yoluyla İ'lâl...........................................................53
b- Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl........................................57
c- Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl...............................................57
Bazı İ’lal Kuralları..................................................................58
Bazı Vakıf Kuralları...............................................................61

sigadan sigaya bolca aktarmaktır. çevirmek. Tasrifi de içine alan genel bir terimdir.Cerler ‫حروف المعاني‬ ‫)الحروف العلة )ا ـ و ـ ى‬ ‫الحروف المزيدة في السم و‬ ‫الفعل‬ Not: Sarf. ‫الكلمة‬ ‫الحرف‬ Alfabe h. kalıptan kalıba.Semantik  Anlam Bilim  Maanî Sarf: 1 ‫ن مقصههودٍة ل تحصههل إل بههها‬ ٍ ‫ تحويل الصل الواحد الههى أمثلههة مختلفههة لمعهها‬:‫الصرف‬ 2 ٍ ‫ل ابنيِة الكلمة التي ليست بإعرا‬ ‫ب‬ ُ ‫ف بها أحوا‬ ُ ‫علم بأصول ُيْعر‬ Tasrif: Lugatte “engellemek. bu tablodaki “‫ ”الفعل المتصرف‬. ‫حروف الهجاء‬ ‫السم‬ ‫السم المتمكن‬ ‫السم غير المتمكن‬ ‫الفعل‬ ‫الفعل المتصرف‬ ‫الفعل غير المتصرف‬ H. dönüştürmek” gibi anlamlara gelir.Sentax  Söz Dizimi  Nahiv 3. Sarf ıstılahında ise kök halde bulunan lafzı.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 4 TATBİKU’S-SARFÎ Giriş 1.Sarfın İlminin Alanı Dilbilimi: 1. 2 Sarf: Nahivle ilgisi bulunmayan kelime yapılarının durumlarını bilmemize yarayan kurallardır. . Sarf ise. 1 Sarf: İstenilen bir takım anlamlara ulaşmak için masdarın çeşitli vezinlere (kalıplara) dökülmesidir.“‫ ”السم المتمكن‬ile ilgilenir.Morfoloji  Biçim Bilim  Sarf 2.

Mizanu’s-Sarfî * Eğer bir kelimede harf düşüyorsa o zaman o fiilin veznini ifade ederken de o harfe tekabül eden harfi düşürerek vezni ifade ederiz.Kelimede İ’lal uygulanması gereken bir harf var ancak bu harfte i’lal yapılmamışsa burada bir kalb-i mekanî olduğu ortaya çıkar.” Kaidesi uygulanması gerekir.Kalbu Mekânî Kalbu Mekânî’yi bilme yolları: 1. 3. Örneğin. Bu kelimenin türetildiği aynı kökten başka kelimelerde türetilmiştir.Mastara rucû edilir: (‫ ناء؛وزنه َفَلَع‬//‫ي‬ ٌ ‫ناء ه يناء( مصدره؛ نأ‬ 2. ‫ جهههاه‬kelimesi böyledir. ْ ‫ل هه وزنه فُه‬ ‫ل‬ ْ ‫ل هه ُق‬ َ َ‫َقو‬ ‫ل سَعى هه ِاسَع هه وزنه ِافَع‬ ْ‫ع‬ ِ ‫ف هه وزنه‬ ْ ‫ص‬ ِ ‫ف هه‬ َ ‫ص‬ َ ‫و‬ * İ’lal yoluyla kendisinde değişiklik olan harfi vezinde ifade ederken aslını esas alırız. dolayısıyla da kelime ‫س‬ َ ‫ آ‬olmalıdır. Burada kalb’i uyguladığımızda ‫ي‬ ّ ‫سه‬ ِ ‫ِق‬ kelimesinin vezni ‫ع‬ ٌ ‫ فُلو‬olur.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 5 2. Burada “vav-ya müteharrik ma-kabli meftuh olursa vav. ‫س‬ َ ‫ َأِي‬kelimesi böyledir. Ancak . Dolayısıyla ‫ي‬ ّ ‫سهه‬ ِ ِ‫ ق‬kelimesi aslında ‫س‬ ٌ ‫ُقههُوو‬ kelimesinden maklubdur. ‫ل‬ َ ‫ل هه وزنه َفَع‬ َ ‫ل هه َقا‬ َ ‫َقَو‬ * Kelimenin harflerinde kalb-i mekanî varsa vezinde de bu kalb uygulanır. elife kalbedilir. ، ‫ وجاهههة‬، ‫وجههه‬ ‫ وجهة‬öyleyse burada ‫ جاه‬kelimesinin vezni ‫ل‬ ٌ ‫عْف‬ َ dür. ya.Kelimenin asli harflerinden türetilen başka kelimelere bakılır. ‫ف )مقلوب‬ ُ ‫عاِل‬ َ ‫ حادي ؛ وزنه‬// ‫ل‬ َ ‫عِف‬ َ ‫ وزن أيس؛‬،‫س‬ َ ‫ اصله؛ َيِئ‬،‫س‬ َ ‫َأِي‬ ‫)واحد‬ 3. ّ ‫سه‬ ‫ي‬ ِ ‫ي هه ه ِق‬ ّ ‫سه‬ ِ ‫ي هه ه ُق‬ ّ‫س‬ ُ ‫ي هه ُق‬ ٌ ‫سو‬ ُ ‫سوٌو هه ُق‬ ُ ‫س هه ُق‬ ٌ ‫س )ج( ُقُوو‬ ٌ ‫ي هه اصله َقْو‬ ّ‫س‬ ِ ‫ ِق‬şeklinde bir değişim geçirir.

ٍ ‫ جاٍء وزنه فا‬// ‫ جائي وزنه فالع‬// ‫ جائىء وزنه فاعل‬// ‫ل‬ ‫ع‬ َ ‫جاء وزنه َفَع‬ 5. ‫ وزنه‬: ‫أشياء‬ ‫ وزنه فعلء‬: ‫ شيئاء‬// ‫لَهْفَعاء‬ .Herhangi bir açık sebep olmamasına rağmen gayr-i munsarif olan kelimelerde de kalb-i mekanî vardır.Herhangi bir kalb olmaksızın iki hemzenin kelimenin sonuna geldiği durumlarda kalb uygulanır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 6 bu i’lal yapılmamış. Bu kelime asıl olarak ‫س‬ َ ‫ َيههإ‬fiilinden maklubdur. 4.” deriz. Dolayısıyla da ‫س‬ َ ‫َأِي‬kelimesinin vezni ‫ل‬ َ ‫ عَِف‬olur. “bu durumda burada bir kalb-i mekanî vardır.

‫ يبث‬// ‫وجد‬ ‫الجوف‬ Kök harfleriden ortadaki harf illet harfi “‫ ي‬.‫ ”ا‬olan fiildir. ‫خشي‬ ‫اللفيف‬ İki harfi birden illetli olan fiildir.‫ و‬.Aksam-ı Seb’a ‫الفعل‬ ‫المعتل‬ Kök harflerinden biri veya ikisi illet harfi olan fiil ‫المثال‬ Kök harflerinden ilki “‫ ”و‬yahut “‫ ”ي‬olan fiildir. ‫ سار‬// ‫قال‬ ‫الناقص‬ Kök harflerinden sonuncusu illet harflerinden biri olan fiildir. ‫ قرأ‬/ ‫ سأل‬/ ‫أخذ‬ ‫المضعف‬ Kök harflerinden ikisi aynı olan fiildir. ‫ >= وقى‬Lefif mefruk ‫ >=طوى‬Lefif makrun ‫الصحيح‬ Kök harflerinden hiçbirisi illet harfi olmayan fiil ‫السالم‬ Kökünde hemze ve illet harfi bulunmayan ve aynı harften iki tane olmayan fildir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… BİRİNCİ BÖLÜM FİİLLER VE MÜŞTAKKÂTLAR Fiil: ‫ حادث مرتبط بالزمن‬: ‫الفعل‬ 1. ‫لعب‬ ‫المهموز‬ Kök harflerinden birisi hemze olan fiildir. ‫َمّد‬ 7 .

‫جَلّوْذ )إْفِعّوال‬ ‫جَلّواذًا ـ إ ْ‬ ‫جَلّوذُ ـ إ ْ‬ ‫جَلّوذَ ـ ي ْ‬ ‫)إ ْ‬ ‫ب )إفِعيعال ‪3‬‬ ‫حَدْوَد ْ‬ ‫حِدْيدَابًا ـ إ ْ‬ ‫بـإ ْ‬ ‫حَدْوِد ُ‬ ‫بـي ْ‬ ‫حَدْوَد َ‬ ‫)إ ْ‬ ‫حَماّر ـ إحِميرارًا ـ إحَماّر ‪ .‬إعَوِرر )إْفِعلل ‪5‬‬ ‫‪1‬‬ ‫ن )إفعال ‪1‬‬ ‫سْ‬ ‫حِ‬ ‫حسانًا ـ أ ْ‬ ‫نـإ ْ‬ ‫سُ‬ ‫حِ‬ ‫سن ـ ُي ْ‬ ‫حَ‬ ‫)أ ْ‬ .‬إحَماِرْر )إفِعيلل‪2‬‬ ‫)إحَماّر ـ ي ْ‬ ‫ستْغِفُر ـ إستْغفَأرًا ـ إستْغِفَر )استفعال‬ ‫)إستْغَفَر ـ ي ْ‬ ‫…………………………………‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları‬‬ ‫‪8‬‬ ‫البواب الثلثي‬ ‫البواب المزيدة على الثلثي المجرد )‪(12‬‬ ‫الثلثي المجرد )‪(6‬‬ ‫)البواب الرباعية )‪3‬‬ ‫)البواب السداسية )‪4‬‬ ‫صُر‬ ‫صَر ـ يْن ُ‬ ‫ن َ‬ ‫ل)مفاعلة‪3‬‬ ‫ل ـ قاِت ْ‬ ‫ل ـ مقاَتَلة و ِقَتا ً‬ ‫)قاتل ـ يقاِت ُ‬ ‫)إجتمع ـ يجَتِمُع ـ إجتماعًا ـ إجتِمْع‬ ‫فتَـحَ ـ‬ ‫فرِحَ ـ يفْـَر ُ‬ ‫ح‬ ‫سُ‬ ‫ن‬ ‫حُ‬ ‫سنَ ـ ي ْ‬ ‫حُ‬ ‫س ُ‬ ‫ب‬ ‫حِ‬ ‫ب ـ يْ‬ ‫س َ‬ ‫حِ‬ ‫)البواب الخماسية )‪5‬‬ ‫ضرِ ُ‬ ‫ب‬ ‫بـ ي ْ‬ ‫ضَر َ‬ ‫يفْـتَـ ُ‬ ‫ح‬ ‫‪4‬‬ ‫)قّدم ـ يقّدم ـ تقديمًا ـ َقّدْم‬ ‫)تفعيل ‪2‬‬ ‫)تقّدم ـ يتقّدُم ـ تقّدمًا ـ تقّدْم‬ ‫سْر‬ ‫سارًا ـ إنك ِ‬ ‫سُر ـ إنك َ‬ ‫سَر ـ يْنك ِ‬ ‫)إنك َ‬ ‫ظاَهْر‬ ‫ظاُهرًا ـ ت َ‬ ‫ظاَهُر ـ ت َ‬ ‫ظاَهَر ـ يت َ‬ ‫)ت َ‬ ‫)إفتعال ‪1‬‬ ‫)تَفّعل ‪2‬‬ ‫)إنِفعال ‪3‬‬ ‫عل ‪4‬‬ ‫)تفا ُ‬ ‫)إعَوّر ـ يعَوّر ـ إعِوَرارًا ـ إعَوّر‪ .

‫…………………………………‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları‬‬ ‫‪9‬‬ ‫البواب الرباعي‬ ‫البواب المزيدة على الرباعي المجرد‬ ‫الرباعي المجرد‬ ‫حراجًا‬ ‫جةً و ِد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫ج ـ َد ْ‬ ‫حِر ُ‬ ‫ج ـ ُيَد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫َد ْ‬ ‫الباب الخماسي‬ ‫البواب الملحقة بالرباعي المجرد‬ ‫ل‪1‬‬ ‫حيقـَا ً‬ ‫حْوَقَلًة و ِ‬ ‫لـ َ‬ ‫حْوِق ُ‬ ‫ـ حوقل ـ ُي َ‬ ‫حُرجًا‬ ‫ج ـ تَد ْ‬ ‫حَر ُ‬ ‫ج ـ يتَـَد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫تَد ْ‬ ‫البواب الملحقة بالباب المزيدة على‬ ‫الرباعي المجرد بحرف واحد‬ ‫طَرةً و ِبيطَـاًرا‪2‬‬ ‫طُر ـ َبْي َ‬ ‫طَر ـ ُيَبْي ِ‬ ‫ـ بْي َ‬ ‫ـ‬ ‫جْهَواًرا‪3‬‬ ‫جْهَو َرةً و ِ‬ ‫ـ جْهَوَر ـ ُيجَْهِوُر ـ َ‬ ‫جْوُربًا‪2‬‬ ‫بـت َ‬ ‫جْوَر ُ‬ ‫ب ـ يت َ‬ ‫جْوَر َ‬ ‫ـ تَ‬ ‫عثْـَياًرا‪4‬‬ ‫عثيَـَرةً و ِ‬ ‫ـ عثْـيَـَر ـ ُيَعثيِــُر ـ َ‬ ‫ن ـ تشَـْيطُـنًا‪3‬‬ ‫ن ـ يتشَـْيطَـ ُ‬ ‫ـ تشَـْيطَـ َ‬ ‫جْلَباًبا‪5‬‬ ‫جْلَبَبةً و ِ‬ ‫بـ َ‬ ‫جْلِب ُ‬ ‫ب ـ ُي َ‬ ‫جْلَب َ‬ ‫ـ َ‬ ‫ـ‬ ‫سلْـقاًء‪6‬‬ ‫سْلقَـَيةً و ِ‬ ‫سْلقَـى ـ ُيسلْـِقي ـ َ‬ ‫جلْـُببًا‪1‬‬ ‫ب ـ تَـ َ‬ ‫جلْـَب ُ‬ ‫ب ـ يتَـ َ‬ ‫جلْـَب َ‬ ‫تَ‬ ‫ـ‬ ‫ك ـ تَرْهُوكًا‪4‬‬ ‫ك ـ يتَرْهَو ُ‬ ‫تَرْهَو َ‬ ‫ـ‬ ‫سلْـِقـيًا‪5‬‬ ‫تسلْـقَـى ـ يتسلْـقَـى ـ ت َ‬ ‫البابان السادسيان‬ ‫جامًا‪1‬‬ ‫حِرْن َ‬ ‫جُم ـ إ ْ‬ ‫حَرْن ِ‬ ‫جَم ـ َي ْ‬ ‫حَرْن َ‬ ‫ـإ ْ‬ ‫شعَررًا‪2‬‬ ‫شِعّر ـ إقْـ ِ‬ ‫شَعّر ـ َيقْـ َ‬ ‫ـ إقْـ َ‬ ‫البواب الملحقة بالباب المزيدة على الرباعي‬ ‫المجرد بحرفين‬ ‫ساسًا‪1‬‬ ‫س ـ إقْـِعْن َ‬ ‫س ُ‬ ‫س ـ َيقْـَعْن ِ‬ ‫س َ‬ ‫ـ إقْـَعنْـ َ‬ ‫سلِـنْـقَـاًء‪2‬‬ ‫سلَـنْـقِـي ـ إ ْ‬ ‫ى ـ َي ْ‬ ‫سلَـنْـق َ‬ ‫ـ إْ‬ .

Naht:‬‬ ‫عم ّ‬ ‫ي هه عبد شمس‪َ ،‬دْر َ‬ ‫شِم ّ‬ ‫ي هه عبد قيس ‪ ،‬عب َ‬ ‫سّ‬ ‫عْبَق ِ‬ ‫مزيد الثلثي‬ ‫مزيد الثلثي بحرف واحد‬ ‫إفعال‬ ‫‪ :‬ـ التعدية‪1‬‬ ‫خرج ــ أخرج‬ ‫ـ الدخول في الزمن أو‪2‬‬ ‫‪:‬المكان‬ ‫أصبح‪ :‬دخل في الصباح‪،‬‬ ‫‪:‬أمسى‪ ،‬أمصر‪ ،‬أ‪3‬ـ الوجدان‬ ‫ت زيدًا‬ ‫أكرم ُ‬ ‫‪:‬ـ السلب‪4‬‬ ‫ت الكتاب‪ :‬أزلت عجمته‬ ‫أعجم ُ‬ ‫‪:‬ـ الحينونة‪5‬‬ ‫ت الفتاُة‪ :‬استحقت الزواج‬ ‫أزوج ِ‬ ‫‪:‬ـ التكثير‪6‬‬ ‫آسد المكان‪ ،‬أظبأ المكان‬ ‫‪:‬ـ التعريض‪7‬‬ ‫أبعت المنزل‪:‬عّرضته‬ ‫‪:‬ـ الصيرورة‪8‬‬ ‫أثمر البستان‪ :‬صار‬ ‫‪:‬ـ الوصول إلى العدد‪9‬‬ ‫أخمس العدد‪ ،‬أتسعت البنات‬ ‫تفعيل‬ ‫‪:‬ـ التكثير و المبالغة‪1‬‬ ‫طّوف‪ :‬أكثر الطواف‬ ‫‪:‬ـ التعدية‪2‬‬ ‫فرح زيُد ‪ ،‬و فّرحتـه‬ ‫‪:‬ـ الدللة على التوجه‪3‬‬ ‫شّرق‪ :‬توجه شرقًا‬ ‫‪:‬ـ التشبيه‪4‬‬ ‫قّوس فلن‪ :‬صار مثل‬ ‫جر الطين‬ ‫القوس‪ ،‬ح ّ‬ ‫‪:‬ـ الدللة على النسبة‪5‬‬ ‫كفّـرت فلنٌا‪ :‬نسبته إلى‬ ‫الكفر‪ ،‬كذّبتـه‬ ‫‪:‬ـ السلب‪6‬‬ ‫قشّـرت الفاكهة‪ :‬أزلت‬ ‫قشرتها‬ ‫‪:‬ـ اختصار الحكاية‪7‬‬ ‫كّبر‪ :‬قال ال اكبر‬ ‫هلّـل‪ :‬قال ل اله إل ال‬ ‫سبح‪ :‬قال سبحان ال‬ ‫مفاعلة‬ ‫‪:‬ـ المشاركة‪1‬‬ ‫ضارب زيٌد عمرًا‬ ‫‪:‬ـ المتابعة‪2‬‬ ‫ت الصوَم‪ ،‬تابعت‬ ‫والي ُ‬ ‫الدرس‬ ‫‪:‬ـ الصيرورة‪3‬‬ ‫عفاه ال‪ :‬جعله ذا عافية‬ ‫عاقبت عمرًا‪ :‬جعلته ذا‬ ‫عقوبٍة‬ ‫‪):‬ـ بمعنى )فَـَعَل‪4‬‬ ‫سافر ــ هاجر ــ جاوز‬ .Sayruret:‬‬ ‫ن أي صّير لبنانيا ‪َ ،‬ن ْ‬ ‫َلْبَن َ‬ ‫ي هه متخرج في دار العلوم ‪4.Teşbih:‬‬ ‫علقَم ال ّ‬ ‫َ‬ ‫‪2.‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 10‬‬ ‫‪2.Vezinlerin Anlamları‬‬ ‫‪* Rubaî Mücerred Veznin Kullanıldığı Anlamlar:‬‬ ‫طعام أي صار كالعلقم ‪1.İsm-i alet türetilmesi: (Bu genelde yabancı lafızlarda‬‬ ‫ن أي استعمل العرجون ‪ ،‬تلفن )‪kullanılır.‬‬ ‫جَ‬ ‫عْر َ‬ ‫َ‬ ‫جَلَز أي صّير إنجليزا ‪3.

‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 11‬‬ ‫مزيد الثلثي‬ ‫مزيد الثلثي بحرفين‬ ‫انفعال‬ ‫افتعال‬ ‫‪ :‬ـ المطاوعة‪1‬‬ ‫‪:‬ـ المطاوعة‪1‬‬ ‫أن أثر الفعل(‬ ‫يظهر على مفعول أـ يطاوع الفعل‬ ‫)فكأنه استجاب له الثلثي‪:‬جمعته‬ ‫فاجتمع‬ ‫كسرت الشيء‬ ‫ب ـ يطاوع )إفعال(‪:‬‬ ‫فانكسر‬ ‫أنصفته فانتصف‬ ‫فتحت الشيء‬ ‫ج ـ يطاوع )فّعل(‪:‬‬ ‫فانفتحت‬ ‫قّربته فاقترب‬ ‫‪:‬ـ الشتراك‪2‬‬ ‫اقتتل زيٌد و عمرٌو‬ ‫افعلل‬ ‫‪:‬ـ التخاذ‪3‬‬ ‫‪:‬ـ المبالغة‪1‬‬ ‫يأتي من الفعال( امتطى‪ :‬اتخذ مطية‬ ‫الدالة على اللوان ـ المبالغة في معنى‪4‬‬ ‫‪:‬الفعل‬ ‫و العيوب بقصد‬ ‫اقتلع ــ اكتسب ــ‬ ‫)المبالغة‬ ‫اجتهد‬ ‫اسمّر ــ ابي ّ‬ ‫ض‬ ‫ج ــ اعوّر‬ ‫اعر ّ‬ ‫تفاعل‬ ‫‪:‬ـ المشاركة‪1‬‬ ‫تقاتل زيٌد و عمرٌو‬ ‫‪:‬ـ التظاهر‪2‬‬ ‫تمارضى ــ تناوم ــ‬ ‫تجاهل ــ تعامى‬ ‫ـ التدريج )حدوث‪3‬‬ ‫‪):‬الفعل شيء فشئًا‬ ‫تزايد المطر‬ ‫تواردت الخبار‬ ‫ـ المطاوعة‪4:‬‬ ‫))مفاعل‬ ‫باعدته فتباعد‬ ‫واليته فتوالى‬ ‫تفّعل‬ ‫ـ المطاوعة‪1:‬‬ ‫))تفعيل‬ ‫أّدبته فتأّدب‪،‬‬ ‫علّـمته فتعلّـم‬ ‫ـ التكلف‪ :‬تصّبر‪2،‬‬ ‫جع‬ ‫تش ّ‬ ‫‪:‬ـ التخاذ‪3‬‬ ‫عه‪ :‬اتخذه‬ ‫سد ذرا َ‬ ‫تو ّ‬ ‫وسادة‬ ‫‪:‬ـ التجنب‪4‬‬ ‫جد‪ :‬ترك الهجود‬ ‫ته ّ‬ ‫تأثم‪ :‬ترك الثم‬ ‫مزيد الثلثي بثلثة أحرف‬ ‫استفعال‬ ‫)ـ الطلب‪ :‬استغفر ــ استفهم ــ استأدى )طلب الداء( ــ استأمر )طلب المر‪1‬‬ ‫ـ التحويل و التشبيه‪ :‬استحجر الطين )صار حجرا( ــ استأسد فلن‪2‬‬ ‫)ـ اعتقاد الصفة‪ :‬اسيكرمته )اعتقدته كريما( ــ استعظمته )اعتقدته غظيما‪3‬‬ ‫ـ المطاوعة )إفعال(‪ :‬أحكمته فاستحكم ــ أقمته فاستقام‪4‬‬ ‫ـ اختصار الحكاية‪ :‬استرجع ‪ :‬قال إنا ل و إنا إليه راجعون‪5‬‬ ‫ـ قد يأتي بمعنى وزن الثلثي‪ :‬قّر ــ استقّر‪ ،‬أنس ــ استأنس ‪ ،‬هزأ ــ استهزأ‪6‬‬ ‫ـ قد يأتي بمعنى )إفعال(‪ :‬أجاب ــ استجاب ‪ ،‬أيقن ــ استيقن‪7‬‬ ‫ِمزيد الرباعي‬ ‫افعنلل‬ ‫ـ يدل على مطاوعة الفعل المجرد‪1‬‬ ‫ت )جمع‬ ‫ت البل فاحرنجَم ْ‬ ‫)حرجم ُ‬ ‫افعلّل‬ ‫ـ يدل على المبالغة‪1‬‬ ‫ن ــ اقشعّر ــ اكفهّر‬ ‫اطمأ ّ‬ .

Mutavaat: Bir alt babda mef’ul alabilen müteaddi bir fiilin. Alt Üst Müteaddi  Lazım : Mutavaat . Tasrifi de harf-i cerden sonra gelen zamirde olur. Ancak bu babda ortaklardan eylemi ilk yapan fail eyleme cevap veren meful olur veya fail galip mef’ul mağluptur. 2. 2.Rubai muzari bir fiil. 5. ister rubai mücerret olsun ilk harfi olan “muzaraat harfi” daima dammeli olur.Mutavaatta.Müteaddi bir fiil ‫ تفعيل‬babına aktarıldığında hala tek meful almaya devam ediyorsa ‫ تفعيل‬babı bu durumda “teksir” anlamı ifade eder..‫ مفاعلة‬babı genele olarak müşareket ifade eder.‫ إفعال‬ve ‫ تفعيل‬bablarının genel özelliği mef’ul alabilmeleridir. ister sülasiye mezid. infial babı gibi bir bâb’a aktarıldığında lazım olması ve mef’ulün.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 12 Önemli Notlar: 1. Ancak bazen bu iki babdan lazım fiillerin geldiği de görülür. ‫سٌر فيه هه فيهما هه فيهم هه فها‬ َ ‫منك‬ 3. ‫ افتعههال‬kalıbı da bu durumda mubalağa anlamı kazanır. ‫ب إليه هه إليهما هه إليه إليهم ه إليها ه إليهن‬ ٌ ‫ مذُهو‬/// . 4. sülasî mücerretteki fail ortadan kalkar.Lazım fiilin meçhulü ism-i mef’ulü ve mutavaat vezinleri olmaz. meful de fail konumuna gelir. ( ‫)أصبح‬ 3. Ancak harf-i cer yardımıyla bunlar yapılır. faile dönüşmesidir. ‫تفاعههل‬ve ‫افتعههال‬ babında ise ortakların hepsi faildir ve (‫ )و‬ile atfedilirler.

Eğer eylem bu şarta uymazsa fiilin kipi edilgen olur.Salim ve Mehmuz Fiiller: Salim ve mehmuz’da herhangi bir değişiklik olmaz. meçhulü kullanılmayan bir fiilin de ism-i mef’ulü de türetilmez. cümle başında geldiklerinde hemzeleri hazfedilir. . Muzaride vezni ‫ل‬ ُ ‫ َيفَه‬. Çünkü dönüşlülük failin yaptığı eylemin yine fail üzerinde gerçekleşmesidir.‫ أمهههر‬ve ‫سهههأل‬. ancak mehmuz fiillerden şu kelimeler istisna edilmiştir. 1. Gayr-ı sülasîlerin ortak özelliği ise mazi-muzari.Fiillerin Zamirlere İsnad Edilmesi a. (Bebek yıkandı = edilgen) (Adam yıkandı = dönüşlülük) 6.Lazım olan bir fiilin mechul yapısı kullanılamaz.‫ رأى‬: muzari ve emir sigalarında hemzesi hazfedilir. Sülasî bâblardan hakim olan unsur.masdar gibi türevlerinin belli bir kaideye uygun olarak gelmesi ve sözlüğü bağlı olmasıdır ki bâbların sülasî ve gayr-ı sülasî olarak sınıflandırılmasının altında yatan mantık da budur. سهههل بنهههي إسههههرائيل‬cümle ortasında geldiğinde ise genelde hazfedilmez ‫ و امر أهلك‬، ‫و اسأل القرية‬ 3. 3. ‫ُاوخُهذ ْ هه خُهْذ‬ 2.Bu otuz beş bâb’ın altısı sülasî geri kalan yirmi dokuzu ise gayr-ı sülasîdir.‫ أخذ‬ve ‫ أكل‬fiillerinin emr-i hazırlarında hemzeler hazfedilir. 7. Türkçe’deki dönüşlülük kipini karşılamaz.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 13 Lazım  Lazım : Mubalagatu’l-Lazım * Mutavaat. ‫ مههههروا أولدكهههم‬// ‫ . bu bâbların sema’ya dayalı olmasıdır. emirde ise ‫ف )فَهْه‬ َ ) şeklinde gelir.

fiilde bulunan idam bazı sigalarda açılmak zorunda kalır ve idgam. Üç türlü idgam vardır.Mudaaf Fiiller: 1. ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ِ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ُ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ikincisi . “Harekeli ref zamiri ma kalbini sakin ister.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 14 4. ‫ن هه‬ َ ‫مدْد‬ َ ‫ُاْمُدْد‬ ‫ن‬ 2. ‫ف‬ ِ ‫ل( هه أِر )أ‬ ُ ‫ت( هه ُيري )ُيفِه‬ َ ‫ل( هه أريت )أفَهْل‬ َ ‫)أرى )أفَه‬ b.Müteharrik merfu zamir bitiştiğinda idgam çözülür.” İdgamın mümteni olduğu yerlerin tabloda gösterimi: ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ‫يْمُدْدن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ ‫تَهْمُدْد‬ ‫ن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ 3.Mümteni İdgam: Mudaaf fiilde bulunan idgam mazimuzari ve emir gibi çekimlerde.Caiz İdgam: Aynı ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدتم‬ ‫مَدْدتما‬ ‫هههههههه‬ ّ ‫مَدْدت‬ ‫ن‬ ‫مَدْدتما‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدنا‬ cins iki harften birincisi harekeli sükun-i arız ile sakin olursa caiz idgam olur. ‫ت‬ ّ ‫ت هه لَهفَه‬ ُ ‫ َلفَهتْه‬// ‫ن‬ ّ ‫حِز‬ َ ‫ن هه‬ َ ‫حِزْن‬ َ. Birinci harf ikinci harfe katılır.‫ َيْمُدُد هه َيُمْدُد هه َيُمّد‬// ‫َمَدَد هه َمْدَد هه َمّد‬ 1b.Aynı cins iki harften birincisi sakin ikincisi harekeli ise birinci harf ikincide idgam edilir.Aynı cins iki harften her ikisi de harekeli ise birinci harfin harekesi hazfedilir.Vacip İdgam: İkiye ayrılır: 1a. muzari ve emir bütün sigalarında ayne’l-fi’li olan hemze (‫ )ء‬hazfedilir. ‫ ِليُمّد هه ليمُدْد‬/ ‫ُمّد هه ُامُدْد‬ İdgam: Aynı cins iki harften birincisini ikincisine katmaktır. mümteni olur. 1.‫ ارى‬: mazi. Çünkü. bu sigalar her tür fiilin çekiminde harekeli ref zamirine bitiştiği sigalardır.Emr-i hazırda müfret muhatab ve müfret muhataba sigalarında idgamlı gelmesi caiz olduğu gibi idgamsız da gelebilir. 2.

. ‫ت‬ ُ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ِبْع‬ 4. 2. ‫طأ‬ َ ‫طأ هه ي‬ ِ ‫ و‬/ ‫سُع‬ َ ‫سَع هه َي‬ ِ‫و‬ d.Mazide merfu müteharrik zamire bitiştiğinde ve emrin müfred muhatabında illet harfi hazfedilir. ‫ت‬ ُ ‫ ِبْع‬، ‫ن‬ َ ‫ ِبْع‬، ‫ت‬ ُ ‫ ُقلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ُقلْه‬ 2. bab ile mudaaf fiilin her türlü mezid babında sadece üç vecih söz konusudur.3.Mazide 1.Ecvef Fiiller: 1.Misal vavilerde. ve 4. ‫ن‬ َ ‫ ُقلْه‬، ‫ت‬ ُ ‫ُقلْه‬ 3.Mazide. babdan geldiğinde fau’l-fiil meksur olur. 2.6. babdan gelen misal vavilerde vav düşmez. ‫ت‬ ُ ‫خفْه‬ ِ . yâî ecveflerde merfu müteharrik zamir bitiştiğinde fau’l-fiil meksur olur.Misal Fiiller: 1. emir ve nehiylerinde vav düşerken 4. ‫ وهب هه يهب‬،‫وعد هه يعد‬ Not: ‫ل‬ َ‫ج‬ َ ‫’و‬nin emri hazırı olan ‫ل‬ ْ‫ج‬ َ ‫ ِاي‬cümle başında da ortasında da geldiğinde okunurken makablinde damme bulunduğunda. ve 5. babdan gelen ecveflerde merfu müteharrik zamire bitiştiğinde fau’l-fiil dammeli olur. ‫يا‬ ‫فلن ايجل هه يا فلن اوجل‬ 3.‫سع‬ ِ ‫ و‬ve ‫طأ‬ ِ ‫ و‬fiillerinin muzarisinde kıyasa aykırı olarak fau’lfi’li olan vav hazfedilir..Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 15 ‫إتباعا لصله‬ ‫لم يْمُدْد‬ ‫ُامُدْد‬ ‫الفتحة اخف الحركات‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ ‫ك بالكسر‬ َ ‫حّر‬ ُ ‫حّرك‬ ُ ‫الساكن اذا‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ ‫إتباعا لحركة ما قبله‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ Not: Caiz idgam sadece sülasi mudaaf fiilin birincisi babında dört veche sahip olur. ecvef-i vâvî 4. lame’l-fi’li olan ya’nın yerinde vav harfi varmış gibi okunur. Geriye kalan 2. c.Mazide. babların malum muzari.Misal yâîlerde hiçbir değişikli yapılmaz.

Mazi ve emirde nun-u nisve bitişen sigalar aynıdır. ecvef fiilin illet harfi ortaya çıkar.Ecvef fiilin “‫ تفاعل‬، ‫ تفّعل‬، ‫ مفاعلة‬، ‫ ”تفعيل‬bablarında.Evcef vavi veya yâilerin sıfat-ı müşebbeheleri ‫فْيِعهههل‬ vezninde gelir.Ecvef fiilin “‫ افتعال‬، ‫ ”انفعال‬bablarında illet harfi olan “‫ ”و‬veya “ ‫ ”ا‬mutlaka “‫ ”ي‬olarak yazılır. Daha sonra da “‫”ي‬ya uygun hareke ma kabiline verilir. ‫سّيد‬ 11. ‫قال هه قّول هه تقويل هه مقاولة هه تقاول هه تقّول‬ 9. madde) durumda malumda dammeli olan her meçhul.) ٌ ‫مْبُيو‬ ‫ع‬ ‫ هه مِبيٌع‬4‫ع هه َمُبيٌع‬ ٌ ‫ع هه َمُبو‬ ٌ ‫هه َمُبيو‬ 3 Bu mastarların vezni hususunda ihtilaf var Sibeveyh’e göre “‫”إفعلهة‬ Ahfeş’e göre “‫ ”إفالة‬dür. 4 Burada fiilin aslına ittibaen ism-i mef’ul kalıbındaki “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬ya kalbedilir. ‫ل هه َمُقوول هه َمُقول‬ ٌ ‫مقْهُوو‬ b) yâî ise harekesi hazfedilerek makabli kesra yapılır. .Ecvef fiilin ‫ إفعال‬ve ‫ استفعال‬bablarının mastarlarının sonuna hazfedilen ayne’l-fiile delalet edecek ondan bedel bir “‫”ة‬ getirilir. َ ‫ ِبْع‬/ ‫ن‬ ‫ن‬ َ ‫ يا نساء ُقلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ ِبْع‬/ ‫ن‬ َ ‫النساء ُقلْه‬ 7. ‫ قال هه إقالة‬، ‫قام هه إقامة‬3 8.Yukarıdaki (4. malumda meksur olan her meçhul de dammeli olur. ،‫صَياًنا ه )اصتيانا( اصههطيانا‬ ِ ‫صْوًنا هه اْن‬ َ ‫صان هه‬ ‫صيانا‬ ّ ‫ا‬ 10. (Hareke hazfedildikten sonra illet harfi de hazfedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 16 5. meksur.Ecvef fiilden ism-i meful getirirken a) vâvî ise harekesi makabline nakledilerek ayne’l-fiil hazfedilir. َ ‫ ِقلْه‬، ‫ن‬ ‫ن‬ َ ‫ ُقلْه‬، ‫ت‬ َ ‫ت هه ُكلْه‬ َ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ن هه ُبْع‬ َ ‫ِبْع‬ 6.

ve 4. Nakıs fiiller 1. Mübalağalı ism-i fail anlamında kullanıldığında tezkir-te’nis müsavidir. İsm-i mef’ul anlamında kullanıldığında ise tezkir te’nisi ayırmak için “‫ ”ة‬getirilir.9 5 ‫عو‬ ُ ‫دعا هه يد‬ ‫رمى هه يرِمي‬ 7 ‫سعى هه يسَعى‬ 8 ‫ضى‬ َ ‫ي هه ير‬ َ‫ض‬ ِ ‫ر‬ 9 ‫ضُيوا‬ ِ ‫ي هه رضوا )ر‬ َ‫ض‬ ِ ‫ ر‬/ (‫)ِارِم هه اْرُموا )ِارِمُيوا( هه ِارِمي )ِاْرِمِيي‬ 6 . ‫ي هه‬ َ ‫ َهِو‬/ ‫طوى هه يطِوي‬ ‫ . ‫دعَو هه دعا‬ Nakıs ve Lefif Fiilerin Çekimi: 1.2.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde illet harfi düşer.5. ve 4. Ancak bu durumda eğer mevsuf mezkur ise ‫ل‬ ٌ ‫ َفِعي‬vezninin sonuna müzekkerden ayırmak için “‫”ة‬ getirilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 17 Not: ‫ل‬ ٌ ‫ َفِعي‬vezni ism-i fail ve ismi meful için ortak kullanılan bir vezindir.6.3. bablardan gelir. bablardan gelir. ههه يِلهي‬Lefif-i mefrukun emri hazır malulu “‫ع‬ ِ ” vezninde gelir. ‫ِاْم هَرَأٌة‬ ‫ ناقٌة حُلوَبٌة‬/// ‫شُكوٌر‬ َ ‫ل‬ ٌ‫ج‬ ُ ‫ ر‬/ ‫شُكوٌر‬ e.7. ‫ . ‫ِاْمَرَأٌة َقِتيلَهٌة‬ Not: ‫ل‬ ٌ ‫ َفُعهههو‬vezni mübalağalı ism-i fail ve ism-i mef’ul anlamında ortak kullanılır. ‫ي‬ َ ‫ وِل‬/ ‫َوقَهى هه َيِقي‬ ‫ . müenneslik müsavidir. İsm-i mef’ul anlamında kullanıldığında müzekkerlik. َيْهَوى‬Lefif-i mefruk fiiller 2.وَفى هه َيِفي هه َوفهَهوا هه ِفْه هه ِفي هه ِفَيا‬Lefif-i makrun fiiller ise nakıs fiil gibi işlem görür. ve 6.Nakıs ve Lefif Fiiller: Lefif-i makrun fiiller 2. Lefif-i mefruk sonu itibariyle nakıs.8 bablardan gelir. Nakıs fiillerin mazisinde bulunan illet harfi sadece sülasi mücerredin birinci babının mazi malumunda “‫ ”ا‬şeklinde yazılır. başı itibariyle misal fiil gibidir.

Nakıs vâvilerin ism-i mefulleri “‫ل‬ ٌ ‫ .14 7.13 6.16 10. muzaride müfred muhataba ve cemi müennes muhatabaları aynı kalıpta ifade edilir. 8.11 4.Sonu “‫ ”ي‬ve “‫ ”ا‬olan nakısların.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 18 2. kesralı olur.Nakıs vâvilerin muzaride cemi müzekker ve cemi müennes kalıpları aynıdır.17 10 ‫رمى هه رمت هه رمتا‬ ْ ‫ع‬ ‫ت‬ َ ‫عْون هه َد‬ َ ‫دعا هه دعوا هه د‬ 12 َ ‫ضْي‬ ‫ن‬ َ ‫ضى هه ير‬ َ ‫ َير‬/ ‫رمى هه رَمْوا‬ 13 َ ‫عي‬ ‫ن‬ ِ ‫عون هه تَهْد‬ ُ ‫عو هه تَهْد‬ ُ ‫ تَهْد‬/ ‫ن‬ َ ‫عو‬ ُ ‫عو هه َيْد‬ ُ ‫َيْد‬ 14 ‫غزا هه غَهَزو هه غَهَزَوٌة هه غَهَزاٌة هه غُهَزاٌة‬ 15 ‫عون )يَهْفعُهلْهن‬ ُ ‫ المعلمات يْد‬// (‫ن )َيْفُعون‬ َ ‫عو‬ ُ ‫)المعلمون يْد‬ 16 َ ‫ن )تفِعْل‬ ‫ن‬ َ ‫شي‬ ِ ‫ن( هه انتن تْم‬ َ ‫ن )تفِعي‬ َ ‫شي‬ ِ ‫ت تْم‬ ِ ‫ ان‬/ (‫ن‬ َ ‫ن )تفَعْل‬ َ ‫ضْي‬ َ ‫ن( هه انتن تْر‬ َ ‫ن )تفَعْي‬ َ ‫ضْي‬ َ ‫ت تْر‬ ِ ‫)ان‬ 17 َ‫ع‬ ‫ي‬ ِ ‫عَو هه ُد‬ ِ ‫دعا هه ُد‬ 11 . muhataba “‫”ي‬sından önceki harf.Te’nis “‫ ”ة‬geldiğinde sonu elif ise “‫ ”ا‬hazfedilir.Nakıs vâvilerin mazi meçhullerinde “‫ “ي‬.Gaib tesniye zamiri ve merfu müteharrik zamirler bitiştiğinde sonu “‫ ”ا‬olan nakıslarda “‫ ”ا‬aslı.”‫”و‬ya kalbedilir.10 3.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde hazfedilen harf elif ise cemi “‫ ”و‬ve muhataba “‫”ي‬sından önceki harf meftuh olur.12 5.15 9. “‫ ”ي‬ise “‫”ي‬ya.”)َمغْهُزّو )َمْفُعو‬Nakıs yâilerin ism-i mefulleri “‫ل‬ ٌ ‫ي )َمْفُعو‬ ّ ‫ ”)َمْرِم‬vezninde gelir.Nakıs fiillerde “‫ ”)فَهَعلَهٌة )نصرة‬vezninde gelen cemi müzekker mükesser kalıbı “‫ ”)فُهَعلَهٌة )غُهَزاٌة‬vezninde gelir.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde hazfedilen harf “ ‫ ”و‬ise cemi “‫”و‬ından önceki harf dammeli. “‫ ”و‬ise “‫”و‬a kalbedilir.

لتَهْد‬sonu elif olan nakıslarda ise irab nunu ve lame’lfiil hazfedilir. makablinde de elif bulunursa “‫ ”و‬veya “‫ ”ي‬hemzeye kalbedilir (isim ve mastarlarda).Cemi vavına isnadı: a) Sahih fiilde irab nunu ve cemi vavı hazfedilir. müfred gaibe.18 12.Tesniye elifine isnadı: İ’rab nunu hazfedilir ancak tesniye elifi hazfedilmez. Fiil nakıs ise lame’l-fiil aslına fethalı olarak döner.Nakıs ve lefif fiillerin “‫ل‬ َ ‫ ”تفَهههههّع‬ve “‫ل‬ َ ‫عههه‬ َ ‫ ”تَفا‬bablarının mastarlarında ayne’l-fiilin harekesi sonda bulunan “‫ ”ي‬harfine itibarla dammeden kesraya kalbedilir.Te’kid Nunu Bitişen Fiillerin Zamirlere İsnadı: 1. müfred muhatab ve mütekellim sigalarında lame’l-fiil “‫”ا‬ olurken diğer sigalarda “‫ ”ي‬olur. Cemi vavına ise damme harekesi verilir. ّ ‫جُر‬ ‫ن‬ ْ ‫ن هه لتَه‬ ّ‫ع‬ ُ ‫ . b) Nakıs fiilde: sonu vav ve ya olan nakıslarda hem cemi vavı hem de irab nunu hem de lamel fiil hazfedilir.Nakısların muzari mechullerinde müfred gaib. ‫ن‬ ّ ‫ن هه ليسَعَيا‬ ّ ‫عَوا‬ ُ ‫ن هه لتَهْد‬ ّ ‫لَيكتُهَبا‬ 2. ‫ضاء )ِفَعال‬ َ ‫ضٌو هه ِر‬ َ ‫ ِر‬/ (‫ي هه بناء )ِفعال‬ ٌ ‫ بنا‬/ (‫سَماٌو هه سماء )فعال‬ َ) f.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 19 11. ‫ن هه‬ ّ ‫ليسعُو‬ ّ ‫ن )لتفعو‬ ‫ن‬ ّ ‫)لتُهْبلَهُو‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوُو‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوَيا‬ ّ ‫* هوى هه يهَوى =< َلَيْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوْيَنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَتْهَويَا‬ ّ ‫َلَتْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهُو‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوَيا‬ ّ ‫* هوى هه يهِوي =< َلَيْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهِويَنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَتْهَوَيا‬ ّ ‫َلَتْهَوَي‬ 18 19 ِ‫عَيان‬ َ ‫ُيْدعا هه ُيْد‬ ‫جيًا‬ ِ ‫ تناجى هه تَنا‬، ‫جيًا‬ ّ ‫جى هه تن‬ ّ ‫نجا هه تن‬ .19 Not: Nakıs fiilerde lame’l-fiil olan “‫ ”و‬ve “‫ ”ي‬harekeli olur.

4. Fiili muzari.Te’kid Nunu Arapça’da Te’kid Nun’u a) Sakîl b) Hafîf olmak üzere iki kısma ayrılır.Lam-ı Kasem ile arasına bir fasıla girmemesi gerekir. I. Vacip Olduğu Durumlar: 1.Muzari fiilin sonuna te’kid nunun getirebilmek için şu şartların yerine gelmesi gerekir.Emir-i hazırın sonuna te’kid nunu -mutlak olarak.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 20 ‫* راٍم هه راميان هه راُمون هه ُرّماٌء هه ُرّمى هه ُرماٌة‬ ‫راِمَية هه راميتان هه راميات هه رواٍم‬ ‫* هاٍو هه هاويان هه هاُوون هه ُهّواٌء هه ُهّوى هه ُهواة‬ (‫ع‬ ٍ ‫هاوية هه هويتان هه هاويات هه َهَواٍو )فوا‬ Not: Misal vâvilerin ‫ل‬ ُ ‫عه‬ ِ ‫ فَوا‬veznindeki mükesser cemilerinde fau’l-fiil olan vav hemzeye kalbedilir. Te’kid Nun’unun Şartları: a.herhangi bir şart olmaksızın bitişir.Gelecek manası ifade etmelidir. bu fiili muzarinin sonuna bu Nun-u te’kid eklenirse delalet ettiği anlam sadece gelecek zaman olur. Bu fiili kuvvetlendiren ve fiilin zamanını gelecek zaman yapan bir harftir.Kasem’in cevabı olmalıdır. ‫ن‬ ّ ‫ اذهب‬، ‫ن‬ ّ ‫اكتب‬ c.21 b. 3.Anlam müsbet olmalıdır. 20 21 ‫إنه يدل على الحال و الستقبال‬، ‫الفعل المضارع‬ Te’kid nununun yukarıdaki özelliğinden dolayı . (‫ع‬ ٍ ‫ح )فوا‬ ٍ ‫ي هه اَوا‬ ُ‫ح‬ ِ ‫حَيٌة هه ووا‬ ِ ‫ وا‬// ‫ل‬ ُ‫ص‬ ِ ‫ل هه اَوا‬ ُ‫ص‬ ِ ‫صَلٌة هه ووا‬ ِ ‫وا‬ 4. hal ve istikbale delalet ediyorken20. 2.Mazi fiilin sonuna te’kid nunu bitişmez.

şart kelimesi. çoğunlukla müstahsendir. dua. Mümteni Olduğu Durumlar: 1.Hale delalet ederse: “‫”و ال لقرأ الن‬ 3.Şart fiili. temenni ve istifhama delalet eden bir kelimeden sonra gelirse. II. 1. harf23 olan bir cümlede vaki olursa. Talep. Caiz.Kaseme cevap olan fiil ile kasem lamı arasına bu fiilin bir mamulünün girmesidir: “‫ح تبلُغ بالعمل الجد‬ َ ‫”وال للنجا‬22 Bu maddelerde özellikleri mezkur muzari fiiller te’kid nun’u ile te’kid edilemezler. III.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 21 * Eğer bu şartlardan herhangi birisini kaybederse o zaman fiili muzarinin sonuna te’kid nunu bitişmez.‫إ‬ ‫ن تبلْغ مرادك‬ ّ ‫ما تجتهَد‬ 2. ّ ‫ ل تهمله‬، (‫ن إلههى نفسههك )تمههن‬ ‫ن‬ ّ ‫ ليتههك تلتفتَهه‬،(‫ن بجههد لبنههاء مسههتقبلك )لم المههر‬ ّ ‫ِلتعلمه‬ ‫واجباتك‬ IV.Fiil. emir. bu durumların kullanımı azdır: 22 Lam ile cevabın (‫ )تبلغ‬arası fiilin ma’mulu (burada ‫’للنجاح‬dır ve “‫”تبلغ‬ mef’ulüdür) ile ayrılmıştır 23 Bu harf de “‫ ”إن‬ve “‫”ما‬nın idgam edilmiş hali olan “‫ ”إّما‬dır . nehy. Ancak Kullanımı Az Olan Durumlar: Şu üç durumda muzari fiili te’kid etmek caiz olmasına karşın.Kasemin cevabının menfi olursa: “‫ل واجبي‬ ُ ‫”و ال ل أهم‬ 2.Fiil ile kasem “‫”ل‬ı arasına “‫ سههوف‬، ‫ س‬، ‫ ”قههد‬gibi bir edat girerse: “‫”وال لسوف يفلح المجد‬ 4. Vacibe Yakın Derecede Müstahsen Olduğu Durumlar: Şu iki durumda muzari fiilin te’kidi vücub derecesine yaklaşır.

‫ لم‬den sonra gelirse: ‫ي‬ ّ ‫ن عل‬ ّ ‫لم يحضر‬ 3. fetha. ‫ ل النافية‬den sonra gelirse: ‫ابتعد عن أمر ل يعنيّنك‬ 2. ْ‫ُاْكُتُبن‬ ----ْ ‫ُاْكُتَب‬ ‫ن‬ -------ْ ‫ُاْكُتِب‬ ‫ن‬ Müfret muhatab. ‫ إن‬in haricinde bir şart edatından sonra gelirse: ‫مههن‬ ْ ‫ن ينج‬ ‫ح‬ ّ ‫يذاكر‬ Not: Fiili muzari iki durum dışında daima murabdır. ّ ‫عَو‬ ‫ن‬ ُ ‫ يدعو هه لتْد‬،‫ن‬ ّ ‫سَعَي‬ ْ ‫يسعى هه لتَه‬ Not: Nun-ı te’kid muhaffefe olduğunda istinad elifi ile birlikte tenvin olarak yazılır. diğerleri. ‫ن و ليكونهًا‬ ّ ‫سههجن‬ ْ ‫ و لِئن لم يفعههل مهها آمههره لُي‬، ‫ن( بالناصية‬ ْ ‫كل لئن لم ينته لنسفعًا )لنسفَع‬ ‫ن( من الصاغرين‬ ْ ‫)ليكوَن‬ Not: Muzarinin te’kid nun alması halinde Basralılara göre evvelin de te’kidi vaciptir ve lam-ı te’kid.Fiil. nun’un hazfi ile mebnidir. fetha. lam-ı emr. ْ ‫َلَيْعَلُم‬ ‫ن‬ ----- --------- ْ ‫َلَتْعَلُم‬ ‫ن‬ ----- ْ‫*َلَيْعَلَمن‬ ْ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَيْعَلُم‬ ‫ن‬ ّ‫َلَيْعَلْمنان‬ ّ ‫َلَيْعَلَما‬ ‫ن‬ ّ‫َلَتْعَلَمان‬ ّ‫*َلَيْعلَمن‬ ّ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ْ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ ‫لَتْعَلُم‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلما‬ ‫ن‬ ّ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ --------ْ ‫َلَتْعَلِم‬ ‫ن‬ ----ْ ‫عَلَمنْ *َلَنْعَلَم‬ ‫ن‬ ْ‫ل‬ َ* ‘*’ işaretli yerler mebni. diğerleri murabdır. nun-un hazfi ile mebnidir. lam-ı nehy . * Sonuna te’kid nunu bitiştirilirken. diğerleri. cemi müennes muhata-ba.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 22 1. sükun. ّ ‫لَتْعَلْمنا‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلما‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلِم‬ ‫ن‬ ----ّ ‫*لَنْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ‫عَلَمن‬ ْ ‫*ل‬ ‘*’ işaretli yerler mebni. Nun-u te’kid mubaşereten bitişirse fetha üzere mebni olur. diğerleri murabdır. ّ ‫ُاْكُتُب‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتَبا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتَب‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتْبنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتبا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتِب‬ ‫ن‬ Müfret muhatab. lame’l-fiili illetli olan bir fiilde sondaki harf aslına döndürülür.Fiil.Fiil. Eğer fiili muzarinin sonuna nun-u nisve bitişirse sükun üzere.

‫س عليه‬ ُ ‫ظ و ل ُيقا‬ ُ ‫حَف‬ ْ ‫ُي‬: birlikte . isim olması hasebiyle fiilden ayrılırken. dua temenni.İsm-i Mastar: Sülasi mezid babların mastarlarında harf düşmesi ya da harf ilavesi şeklinde değişime uğrayan ve kuralına uygun bir şekilde gelmeyen mastarlara denir. Genel bir kuralı yoktur ve çoğunlukla sadece sema’ya24 dayanır. a. yalnız fiil mastara ek olarak olayın zamanına da işaret eder. istifham. arz). tereci.Sülasî Mastarlar: Sülasi mastarlar kıyasî değildir. Bununla nahivciler bazı kurallar ortaya koymuşlardır. bir “olay”a işaret etmesi bakımından fiille benzeşir. nehiy. (Emir. (‫طاًء )اسم المصدر‬ َ‫ع‬ َ ‫طاًء‬ َ‫ع‬ ْ‫إ‬ ‫طى‬ َ‫ع‬ ْ‫أ‬ (‫حّباً )اسم المصدر‬ ُ ‫حبابًا‬ ْ‫إ‬ ّ ‫أح‬ ‫ب‬ (‫بغضًا )اسم المصدر‬ ‫إبغاضًا‬ ُ ‫أْبَغ‬ ‫ض‬ (‫سلمًا )اسم المصدر‬ ‫تسليمًا‬ ‫سّلم‬ b. 5.Müevvel Mastar: Cümlenin başına mastar harflerinden biri getirilerek cümlenin mastara çevrilmesiyle oluşan mastardır.‫ "ل تضبطه قواعد معينة‬:‫" أو‬.Mastar Mastar. Mastar harfleri: “‫ أ )الهمزة التسوية‬، ‫ي‬ ْ ‫ َك‬، ‫ لو‬، ‫ ما‬، ‫ن‬ ّ‫أ‬،‫ن‬ ْ ‫”)أ‬ ‫ سهواٌء عليههم أأْنهَذْرتهم‬/ (‫ن ويدًا كريٌم )كرم زيهٍد‬ ّ‫تأ‬ ُ ‫ علم‬/ (‫عِنتّهْم )عنَهتهكُهم‬ َ ‫وّدوا لو‬ (‫)إنذارك‬ c.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 23 veya muzarinin evvelinde talep olması gerekir. Buna göre: 24 "‫" سماعي‬.

Mazide aynu’l-fi’li kesralı sülasi lazım fiillerin çoğunun mastarı ‫ فَهَعل‬vezninde gelir.Hastalık bildiren fiillerin çoğunun mastarı ‫ ُفعال‬vezninde gelir.6.1. ‫ طههار هه ه‬، ‫ فههار ههه فههوران‬، ‫غلههى هه ه غليههان‬ ‫ جال هه جولن‬، ‫طيران‬ c. ‫ دار هه ُدَوارًا‬، ‫طاسا‬ َ‫ع‬ ُ ‫ عطس هه‬، ‫صداعًا‬ ُ ‫ صدع هه‬، ‫سعل هه سعال‬ c.Sabit bir manaya delalet eden fiillerin mastarları ‫فُهُعولة‬ vezninde gelir.Hareket ve dönüşüm ifade eden çoğu fiillerin mastarları ‫ َفَعلن‬vezninde gelir. ‫ جِزع هه جَزعًا‬، ‫سفا‬ َ ‫ف هه أ‬ َ ‫س‬ ِ ‫ أ‬، ‫تِعب هه تَعًبا‬ 25 Bu tabire “organlarla yapılan işleri bildiren fiiller” veya “çaba ve gayret sarfetme anlamı taşıyan fiiller” denilebilir.Ses ifade eden fiillerin çoğunun mastarı ‫فُهههعال و فَه هِعيل‬ vezinlerinden gelir. . ‫ لصق هه لصوقا‬، ‫ صعد هه صعودا‬، ‫قدم هه قدوما‬ c.Lafızdan Hareketle Mastar Tayini: c.1. ‫ سمع هه سمعا‬، ‫ حمد هه حمدا‬، ‫ فتح هه فتحا‬، ‫أخذ ه أخذا‬ c.Renk’e delalet eden fiillerin çoğunun mastarı ‫فُهههْعَلة‬ vezninde gelir.Meslek’e delalet eden çoğu fiilin mastarları ‫ِفَعالَههههة‬ vezninde gelir.1. ‫حْمَرة‬ ُ c.8.Manadan Hareketle Mastar Tayini: c. ‫ َمِلح هه ملوحة‬، ‫يبس هه يبوسة‬ c.1.1. ‫عَورا‬ َ ،‫عَرجًا‬ c.7.Sülasi müteaddi fiilerin çoğunun mastarı ‫ فَهْعل‬vezninden gelir.1.4.2.2. ‫ حاك هه حياكة‬، ‫ زرع هه زراعة‬، ‫نجر هه ِنجاَرٌة‬ c.Mualece25 anlamı veren çoğu fiillerin mastarı ‫فُه هُعول‬ vezninde gelir. ‫صهيل‬ َ ‫ صهل هه‬، ‫صراخًا‬ ُ ‫ صرخ هه‬، ‫عوى هه عواًء‬ c.Kusur bildiren fiillerin çoğunun mastarı ‫ فَهَعل‬vezninde gelir.1.1.1.3.2.1.2.5.1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 24 c.2.

Mazide aynu’l-fi’li medmum.1. sülasi lazım fiillerin genelinin mastarı ‫ فَهَعاَلة‬veya ‫ فُهُعولَهة‬vezninde gelir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 25 c. mastar ‫ فَه هْعل‬veya ‫ِفَعههال‬ vezninden gelir.3.2. ‫ أدار هه أدارًة‬، ‫ أشار هه إشارًة‬، 28‫أقام هه إقامة‬ d.Eğer aynu’l-fi’li sahih ise mastarı ‫ إفعال‬kalıbında gelir.2. Yukarıdaki görüş Sibeveyh’e göredir.Mazide aynu’l-fi’li fethalı sülasi sahih lazım fiillerin çoğunun mastarı ‫ فُهُعول‬vezninden gelir.Sülasi mezid ‫ فّعل‬babının mastarı: d.Mastar-ı Gayr-i Sülasî: Mastar-ı gayr-ı sülasi kıyasidir ve kuralları şunlardır: d. rubai mücerred mudaaf fiil ise o zaman mastarı ‫فَهْعلَهلَهة‬ veya ‫ِفْعلل‬26 vezninde gelir. alameti hazfeder.3. ‫أكرم هه‬ ‫ أمضى هه إمضاًء‬، ‫ أوجد هه إيجادا‬، ‫أخراج هه إخراجا‬، ‫إكراما‬ b.Eğer sonu illetli ise mastarı ‫ تفعلة‬vezninde  ‫ربى هه تربية‬ 26 Bu kalıptan gelen mastarlar semaîdir.4. ‫ وسوسة و وسواس‬، ‫زلزلة و زلزال‬ d. ، ‫ملُههح ههه ملحهة‬ ‫ عُذب‬،‫صُعوبة‬ ُ ‫ صُعب هه‬، ‫ف هه ظرافة‬ َ ‫ظُر‬ d.3.Eğer sonu sahih ise mastarı ‫ تفعيل‬vezninde  ‫كّبر هه تكبيرا‬ d. 28 Bu ‫ ة‬harfi ‫ إفعههال‬kalıbında bulunan ve burada hazfedilen ‫‘ ا‬ten ivaz olarak getirilmiştir. ‫ نام هه نوما‬، ‫ قام هه قياما‬، ‫صياما‬/ ‫صام هه صوما‬ c.Mastar-ı Rubai Mücerred: ‫ فَهْعلَهلَهة‬vezninde gelir. Çünkü Sibeveyh.Sülasi mezid ‫ أفعل‬babının mastarı: a.Eğer aynu’l-fi’li illetli (ecvef) ise mastarı ‫إْفَعلَهههة‬27 vezninde gelir. ، ‫ سجد ههه سهجودا‬، ‫قعد هه قعودا‬ ‫دخل هه دخول‬ Eğer aynu’l-fi’li illetli ise çoğunlukla. ، ‫بعثرة‬ ‫ دحرجة‬، ‫طْمأنة‬ Eğer.2. Ahfeş de illet harfini hazfeder.1.3. Bu mastarların kalıbında ihtilaf vardır.2. 27 . Ahfeş’e göre ise vezni ‫إفالة‬ olur.

5.3. sondan bir önceki harfin dammelenmesi ile elde edilir.Fiil mehmuzu’l-lam ise mastarı genellikle iki vezinde de gelebilir. Bunlar: ‫ تفعيل و تفعلة‬ ‫طأ هه تخطيئة هه تخطئة‬ ّ‫خ‬ d.6.‫ل‬ ّ ‫افعل‬  ‫لل‬ ّ ‫افع‬  ‫اكفهرارا‬ b.4.5. mastarları.1. ‫ كّمل هه تكميل هه تكملة‬، ‫جّرب هه تجريبا هه تجربة‬ d. ‫احمرار‬ d6.3.6.3.Eğer fiil.Fiil ‫ افتعل‬babında ise mastarı ‫ افتعال‬olur. humasi ‫ تفّعههل أو تفاعههل‬، ‫ تفعلههل‬vezinlerinde ise.4. Fau’l-fi’li “‫ ”ي‬olan fiiller çoğunlukla sadece ‫ مفاعلههة‬vezinden gelir. üçüncü harf kesralanır. ‫ تقاُتل‬،‫ تكّرما‬،‫تدحُرجا‬ Eğer lame’l-fiil illetli ise sondan bir önceki harf kesralanır ‫تحّدى‬ ‫ه تحّديًا‬ d.1.5.5.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 26 d. sondan bir önceki harfden önce de bir elif konularak elde edilir. ‫انكسار‬ d.Humasi Fiilin Mastarı: d.5.‫ل‬ ّ ‫افعا‬  ‫افعيل‬  ‫احضيرارا‬ Mufaale babının diğer mastarı olan ‫ فيعههال‬vezni belli başlı fiillerde gelir. 29 b.Bazı sahih fiillerin mastarları da bu iki vezinden gelebilir.Sülasi mezid ‫ فاعل‬babının mastarı: Bu babın mastarı şu iki vezinde de gelebilir: ‫ِفَعل و مفاعلة‬29  ‫ناقش هه نقاشا هه مناقشة‬. .2.6.3.4.Südasi Fiilin Mastarı: Bu fiillerin mastarları.‫افعنلل‬  ‫افعنلل‬  ‫افرنقاعا‬ b.Fiil ‫ انفعل‬babında ise mastarı ‫ انفعال‬olur. ‫امتثال‬ b.4. ‫ يامن هه ميامنة‬، ‫ياسر هه مياسرة‬ d.3.‫افعوعل‬  ‫افعوعال‬ ‫اعشيشابا‬ b.6.Fiil ‫ل‬ ّ ‫ افع‬babında ise mastarı ‫ افعلل‬olur.2.

i.Mastar-ı Mîmî: Bu mastar yukarıdaki normal bir mastarın ifade ettiği anlamı ifade eder.Ecvef.6.1. maksud’dan alınmıştır. Bunun tek farkı mim ile başlamasıdır.Sülasi Fiillerin Mimli Mastarı:30 Sülasi Mücerredin Mimli mastarı. ism-i mekan A) Sahih.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 27 b. ‫ استغفر هه ُمستغفَهرًا‬،‫أخرج هه مخَرجًا‬ 30 Bu tablo T. Sondan bir önceki harf de fethalı yapılarak elde edilir. ‫ استشار هه استشارة‬، ‫استقام هه استقامة‬ e.2.Lefif Mefruk ‫مفْـِعل‬ Not: Mimli mastarı ‫ َمْفَعل‬vezninde olması gerekirken şâz olarak ‫ َمْفِعل‬vezninde gelen mastarlar da vardır: ‫ عَرف هه معِرفة‬، ‫ غَفر هه مغِفرة‬، ‫صيرا‬ ِ ‫ صار هه م‬، ‫ بات هه مبيتا‬،‫جعا‬ ِ ‫جَع هه مر‬ َ ‫َر‬ e.5.zaman. mef’ul ‫مفْـِعل‬ B) Nakıs ve Lefif Makrun altı babda da ‫مفْـَعل‬ C) Misal. ‫إفعال‬ babındaki ecvef fiilin mastarındaki ‫ ة‬bu babın mastarına da getirilir. ism-i zaman.Muzari ayne’l-fiili (‫)ـِــ‬ a) Mimli mastarı ‫مفْـَعل‬ b) İ.‫استفعل‬  ‫استفعال‬  ‫استخراجا‬ Önemli Not: ‫ استفعال‬babındaki fiilin aynu’l-fi’li illetli olursa. i. e.Sarfî’den değil. mekan.MudaafMehmuz 1.Gayr-i Sülasi Fiillerin Mimli Mastarları: Muzaraat harfi dammeli bir mîm harfine kalbedilip.Muzari ayne’l-fiili (‫)ـَـُــ‬ ‫مفْـَعل‬ 2. .

bir olayın bir kere yapıldığına delalet eden bir mastardır. ‫ صاح ه صيحة واحدة‬،‫ دعا ه دعوة واحدة‬gibi… Gayr-i sülasilerde ise normal mastarın sonuna bir “‫”ة‬32 eklenerek mastar-ı merre elde edilir. Fiilin yapılış şeklini ifade eder. Bazı kitaplarda 31 mezid fiillerin de mastar-ı hey’elerine Bu mastar: “‫ الجعلي‬/ ‫ المجعول‬/ ‫ ”المصدر المصنوع‬olarak da isimlendirilmektedir. ‫ انطلق هه انطلقة‬،‫سّبح هه تسبيحة‬. İster camd ister müştak her türlü ismin ya da zamirin sonuna şeddeli bir “‫”ي‬ harfi ve akabine de bir “‫ ”ة‬harfi eklenerek yapılır. Mastar-ı nev’ de denilir. Eğer normal mastarın sonu “‫ ”ة‬ile bitiyorsa mastar-ı merre’si ‫ واحدة‬kelimesiyle vasfedilerek yapılır. ‫ إقامههة‬، ‫استشار ههه استشههارة واحههدة‬ ‫واحدة‬ g.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 28 f. ancak normal mastarı ‫ فَهْعلَهههة‬olan bir fiilin mastar-ı merre’si ‫ واحههدة‬kelimesiyle vasfedilerek yapılır. ، ‫قوم هه قومّيههة‬ ‫ ما هه ماِءّيٌة‬،‫ أنا هه أَناِنّيٌة‬،‫ هو هه ُهِوّية‬،‫واقعّية‬ e.türetilir.Mastar-ı Merre: İsm-i merre olarak da adlandırılır. Sülasilerde ‫ فَهْعلَهة‬vezninde gelir. Sadece sülasi fiilden ‫ِفْعلَهة‬ vezninde türetilir. 32 ‫تاء الوحدة‬ . ‫ش هَيًة‬ ْ ‫ مشههى هه ه ِم‬، ‫ف هه ه ِوْقَف هًة‬ َ ‫ وَق ه‬، ‫سة‬ َ ‫جلْه ه‬ ِ ‫جلههس هه ه‬.Mastar-ı Hey’e: Genellikle ism-i hey’e olarak adlandırılır. ‫ وقفة‬، ‫ جلسة‬gibi.Sınaî Mastarlar:31 Bu mastar kıyasi olarak isimlerden -o isimlerde bulunan özelliklerle tavsif etme amacıyla.

‫ جَيد هه جايد‬،‫عِور هه عاِور‬ * Eğer fiil nakıs ise.Mastarlar. ‫ فاعل‬vezninde türetilir.Müştakkât a.، ‫ق مدحِرج‬ ٌ ‫ منطِل‬، ‫ ُملِكٌم‬، ‫ن‬ ٌ‫ش‬ ِ ‫شْو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ُم‬ * Eğer sondan bir önceki harf elif ise (ecvefin mezitlerinde) olduğu hal üzere bırakılır. fiili işlemekle vasfedilene delalet etmesi için. ‫تعّمم هه‬ ‫خْمَرة‬ ِ ‫ اختمرت المرأة‬، ‫عّمة‬ ِ gibi… Not: Mastar-ı bina-i merre ve mastar-ı bina-i hey’e cümle içerisinde daima mefulü mutlak olarak mansub olurlar.Gayr-i sülasilerde. 2. bu harfler olduğu gibi kalır. Not: 1. ‫ع‬ ٍ ‫ش )فا‬ ٍ ‫ مشى ما‬، (‫ع‬ ٍ ‫ع )فا‬ ٍ ‫)دعا دا‬ a2. Bu kıyasî bir durum değil. ism-i fail muzaraat harfinin madmum bir mim ile değiştirip sondan bir önceki harfin kesralanmasıyla elde edilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 29 rastlanabilmektedir.İsm-i Fail: Fiilden. ism-i failde fiilin son harfi tıpkı ism-i mankusda yapıldığı gibi raf ve cerr halinde hazfedilirken nasb halinde olduğu hal üzere bırakılır. : ‫ يكتال هه ُمكتال‬،‫وزنها مفتِعل يختار هه ُمختار‬ .Sülasî fiilin ism-i faili. ‫ باع هه بائع‬،‫قال هه قائل‬ * Eğer fiil ecvef ve aynu’l-fi’li sahih (yani değişme-miş vav veya ya) ise. tezkir-te’nis müsavidir. ‫لعب‬ * Eğer fiil ecvef ve aynu’l-fi’li elif ise bu elif. ism-i failde hemzeye dönüştürülür. a1. 6.Mastarlarda. hem meçhul hem de malum manası verebilir. semaîdir. türetilen isimdir.

‫فَهِعل‬ ‫ لِبق‬، ‫طن‬ ِ ‫ ف‬، ‫حذر‬: 35 36 Bunlar yanında kullanımı az olan bazı kalıplar da vardır: 33 1.‫فَهعّهال‬ ‫ لّماح‬، ‫ سفّهاح‬، ‫لم‬ ّ ‫ع‬34 : b. müteaddi fiilde gelirse mübalağalı ism-i fail olur.‫طوٌر‬ ُ ‫سا‬ َ 38 İsm-i alet olarak da gelebilir.1.‫فاعول‬ ‫ فاروق‬: 37 2.3-‫فَهعُهول‬ ‫ صبور‬، ‫ أكول‬، ‫ شكور‬: b. 39 Aynı zamanda cem-i mükesser ism-i fail kalıbıdır. ism-i failin manasını tekid ile birlikte onu mübalağa ile takviye için fiilden türetilen bir isimdir. ‫ أمحل هه ماحل‬، ‫أيفع هه يافع‬ b. Bu sadece sülasî fiillerden türetilir. En meşhur vezinleri şunlardır.2.rastlanabilir. Bu vezin aynı zamanda ism-i mensub kalıbıdır. fetha olmuş.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 30 * Burada bu kurallara uymayan ism-i faillere de -bunların sayısı az olmakla beraber.5.‫ِفّعيل‬ ‫ قّديس‬، ‫صّديق‬ ِ : 3-‫ِمفْهِعيل‬ ‫معطير‬: 4. 37 İsm-i alet olarak da gelebilir. ‫ن هه‬ َ‫ص‬ َ ‫ح‬ ْ‫أ‬، 33 ٌ ‫سَه‬ ‫ب‬ ْ ‫سَهب هه ُم‬ ْ‫أ‬ ٌ‫ص‬ ‫ن‬ َ ‫ح‬ ْ ‫ُم‬ * Bazen rubai fiillerin ism-i failleri de ‫ فاعههل‬vezninde -şâz olarak.Mübalağa Sigası: Bu.‫فُهَعلَهة‬ ‫ لمزة‬، ‫همزة‬: 5.‫فُهّعال‬ ‫ و مكروا مكرا كّبارا‬:39 38 Sondan bir önceki harf kesra olması gerekirken.müşebbehe.4-‫فَهِعيل‬ ‫ سميع‬، ‫ نصير‬، ‫عليم‬: b. ‫صاٌر‬ ّ ‫ُن‬ 34 . b.gelir.‫ِمفْهعال‬ ‫سماح‬ ْ ‫ ِم‬، ‫ مئكال‬، ‫مقدام‬: b. 35 Aynı zamanda ism-i alet kalıbıdır 36 Lazım fiilde gelirse sıfat.

süs (hilye). Bu vezin gayr-ı munsarıftır. müennesi de ‫ فعْهلى‬vezninde41 gelir. Ancak sarf alimlerine göre sıfat-ı müşebbehe ism-i faile göre daha kalıcı bir vasfa delalet etmesiyle temayüz eder. özellik ifade eden bir fiil ise ‫أفْهَعل‬. ‫ فَه هِعل‬vezninde ise sıfat-ı müşebbehesi üç şekilde gelir. Örneğin: ‫ أنذر فهو‬، ‫ أعان فهو ِمْعوان‬، ‫أدرك هه دّراك‬ ‫ أهان فهو ِمْهَوان‬، ‫ أزهق فهو َزهوق‬،‫نذير‬ c. ‫ ظمههآن ههه‬، ‫ يقْهظان هه يقظههى‬، ‫عطش هه عطشان هه عطشى‬ ‫ظمأى‬ ‫رّيان ه رّيانان ه ِرَواٌء‬ 40 41 ‫ظمآٌء‬ ِ ‫ن ه ظمآنان ه‬ ُ ‫ظمآ‬ Bu vezin gayr-ı munsariftir. ٌ ‫عطشان ه عطشانان ه عطا‬ ‫ش‬ .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 31 * Gayr-i sülasiler için mübalağa ifade eden kuralsız kullanımlar da vardır.Sıfat-ı Müşebbehe: İsm-i failin manasına delalet etmek üzere lazım fiilden türetilen isimdir. * Seviç.Fiil.1. Mana konusunda ism-i fail’e benzediğinden dolayı sıfat-ı müşebbehe denilmiştir. ‫ ضجر هه ضَهجِهٌر هه‬، ‫حة‬ َ ‫فرح ه فِرح ه فِر‬ ‫ضجرة‬ * Renk. müennesi de ‫ فَهِعلَهة‬vezninde gelir. yenilik gibi manaları içeren bir fiilse ‫فَهِعل‬. ، ‫حمر هه أحمر هه حمراء‬ ‫أعور هه عوراء‬ ٌ ‫أعين ه أعينان ه عي‬ ‫ن‬ ‫حوٌر‬ ُ ‫احور ه احوران ه‬ ‫حْمٌر‬ ُ ‫* احمر ه احمران ه‬ ٌ ‫عي‬ ‫ن‬ ِ ‫عيناء ه عيناوان ه‬ ‫حور‬ ُ ‫حوراء ه حوروان ه‬ ‫حْمٌر‬ ُ ‫حمراء ه حمراوان ه‬ * Boşluk ve doluluk ifade eden bir fiil ise ‫فعْهلن‬. Sıfat-ı müşebbehe vezinleri: c. müennesi de ‫ فْعلء‬vezninde40 gelir. hüzün. kusur ve zinet.

d. muzarisinin vezni üzere yapılır. genellikle ‫ فَهْيِعل‬vezninde gelir.1. ‫ دان هه يدين هه َمدين‬،‫ باع هه يبيع هه مبيع‬،‫قال هه يقول هه مقول‬42 42 ‫( وزنهم َمِفيل‬Beni Temim lügatına göre burada hazif yapılmaz yani ismi mefulleri ‫ َمدُْيون‬، ‫ع‬ ٌ ‫ مْبُيو‬şeklinde getirirler.Fiil. meçhul fiilden türetilen ve fiilin üzerinde vaki olduğu vasfa delalet eden isimdir.2. vezni de ‫ مفعول‬olur. ism-i fail ve mübalağa sigası vezinlerinden farklı olarak.İsm-i Mef’ul: Muzari.3. * ‫فُهعال‬ ‫شجع فهو شُهجاع‬: ٌ c. ‫ جاد هه جيود هه جّيٌد‬، ‫ مات هه ميوة هه مّية‬، ‫ساد هه سيِوٌد هه سّيد‬ Bu üç ana başlıktan farklı olarak başka sıfat-ı müşebbehe vezinleri de vardır: Kalıcı bir sıfata delalet eden * “‫”فَهِعيل‬  ‫ شديد‬، ‫ بخيل‬، ‫كريم‬ * “‫”فَهْعل‬  ‫ صْعب‬، ‫ سْهل‬، ‫ضخْهم‬ * “‫”ِفْعل‬  ‫ ملْهح‬، ‫ صفْهر‬، ‫رخْهو‬ * “‫”فُهْعل‬ ‫ ُمّر‬، ‫حّر‬ ُ ،‫صلْهب‬ ُ d.) .Sülasi fiilden ‫ مفعول‬vezninde türetilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 32 ‫رّيى ه رّييان ه ِرَواٌء‬ ‫ظماٌء‬ ِ ‫ظمأى ه ظمأيان ه‬ ٌ ‫عطا‬ ‫ش‬ ِ ‫طشيان ه‬ ْ ‫عطشى ه ع‬ c.Fiil ‫ فَعل‬vezninde bir ecvef ise sıfat-ı müşebbehesi. * ‫فَهعَهل‬ ‫ بطَهل‬،‫سن‬ َ ‫سن فهو ح‬ ُ ‫ح‬: * ‫فُهُعل‬ ٌ‫جنُهب‬ ُ ‫ب فهو‬ َ ‫جنُه‬ َ: * ‫فَهَعال‬ ‫جٌبن فهو جبان‬: Bu vezinlerin hepsi * ‫فَهُعول‬ ‫وقُهر فهو وقُهور‬: munsarıftır.‫ شهرب ههه‬، ‫كتب هه مكتهوب‬ ‫ سأل هه مسؤول‬، ‫ وعد هه موعود‬، ‫ قرأ هه مْقروء‬، ‫مشروب‬ * Aynu’l-fi’li “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬olan fiilde ism-i mef’ul. ‫ فعُهل‬vezninde ise sıfat-ı müşebbehesi şu beş vezinde gelir. müteaddi.

. e. *‫فَهِعيل‬ ‫ طحين‬، ‫ ذبيح‬، ‫ قتيل‬، ‫جريح‬: *‫فَهُعولة‬ ‫ حلوبة‬، ‫ ركوبة‬: *‫ِفْعل‬ ّ‫حب‬ ِ ، ‫ِنسي‬: e.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 33 * Aynu’l-fi’li “‫ ”ا‬olan fiillerde de aynı şekilde ism-i mef’ul yapılır.İsm-i mef’ul eğer lazım bir fiilden türetilecekse o zaman daha önce zikredilen kuralların yanında bir de bu lazım fiille birlikte şibih cümle44 eklenerek. mekan ‫ َمفْهِعل‬dir. Burada fiil değil câr-mecur tasrif edilir. ‫سَتَمّد‬ ْ ‫ استمّد هه يستمّد هه ُم‬، ‫ شاّد هه ُيشاّد هه ُمشاّد‬،‫ج‬ ٌ ‫أخرج هه يخرج هه ُمخَر‬ d. mef’ul yapılır.İsm-i mef’ul olarak kullanılan bazı yapılarda mevcuttur.İsm-i Zaman. (vavî ise vav’a.Her hangi bir kural olmaksızın türetilen bazı ism-i mef’uller de vardır.4.Gayr-i sülasilerde. İsm-i Mekan: Fiilin gerçekleştiği zaman ve mekana delalet eden isimdir.1. ‫ أسلّهه فهو مسلول‬، ‫ أحّمه فهو محموم‬، ‫جّنة فهو مجنون‬ َ‫أ‬ d.5. yâî ise ya’ya kalbedilir.2. zaman ve i. meful yapılır.3.Sülasi fiillerden türetilen ism-i zaman ve i. ism-i mef’ul türetilir. ‫سيٌر وراءه‬ ِ ‫ سار وراءه هه َم‬، ‫ذهب به هه مذهوب به‬ d. Ancak burada “‫ ”ا‬asli suretine kalbedilir.) ‫ هاب ه يهاب ه َمهيب‬،43‫خاف ه يخاف ه َمخُهوف‬ * Fiil nakıs olursa muzaraat harfinin yerine fethalı bir mim getirilir ve son harf şeddelenerek i. * Fiil misali vavî veya yâî olursa: ‫ ولد هه موِلد‬،‫عد‬ ِ ‫وعد هه َمْو‬ 43 44 ‫وزنه َمُفول‬ Şibih cümle hem câr-mecrurdan hem de zarf’tan oluşur. ٌ ‫ي )مْفُعو‬ ‫ل‬ ّ ‫ رمى هه يرمي هه َمْرِم‬، (‫ل‬ ٌ ‫مدعّو )مْفُعو‬ ُ َ ‫)دعا هه يدعو هه‬ d. muzaraat harfinin yerine medmum bir mim harfi getirilip sondan bir önceki harf fethalanarak i. mekan : Şu durumlarda i.

mekan ifade eden bazı kelimeler şâz olarak ‫ مفِعههل‬kalıbında gelir. mekanlar ‫َمفْهَعل‬ dir. ‫ منامة‬، ‫ مزرعة‬، ‫ مطبعة‬، ‫مدرسة‬ * Yine Arapça’da bazı i. zaman ve i. ‫تاء التكثير‬ . ،‫ مفهِرق‬،‫سههك‬ ِ ‫ من‬،‫ منبِهههت‬،‫ مسهِقط‬،‫ مسجِهههد‬،‫ مغهِرب‬،‫مشهِرق‬ ‫ مْعِدن‬،‫ مخِزن‬،‫شر‬ ِ‫ح‬ ْ ‫ م‬،‫ مسِكن‬،‫ مطِلع‬،‫ مرِفق‬،‫مجِزر‬45 * Arapçada bazı i. zaman ve i. Zaman ve i. Şu kalıplarda gelir: * ‫ِمفْهعال‬ ‫ منشار‬، ‫ مزمار‬، ‫مفتاح‬: * ‫ِمفْهعل‬ ّ ‫ مق‬، ‫ مصعد‬، ‫ مشرط‬: ‫ص‬ *‫ِمفْهعلة‬ ‫ مبراة‬، ‫ ملعقة‬، ‫سطَهرة‬ ْ ‫ِم‬: Konuşma dilinde bazı kalıplar da vardır: *‫فاعلة‬ 45 46 ‫*فاعول‬ ‫ ساقية‬: ‫ساطور‬: Bu kelimelerin bir kısmı kuralına uygun şekliyle de kullanılır. ‫ مأسدة‬، ‫ َمسَمكة‬، ‫حَمة‬ َ ‫َمل‬ f.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 34 * Fiil aynu’l-fi’li ya olursa (ecvef): ‫ بات هه يبيت هه‬، ‫باع هه يبيع هه َمبيع‬ ‫مبيت‬ * Fiil sahih ve aynu’l-fi’li muzaride kesra olursa: ‫جلس هه يجِلس هه‬ ‫مجِلس‬ Bu durumların haricinde bütün i.İsm-i Alet: Sadece sülasi ve müteaddi fiilden türetilen bir isimdir. muzaraat harfinin medmum bir mim ile kalbedilip sondan bir önceki harfin fethalanmasıyla elde edilir. zaman ve i. ‫ أكل هه مأكَهل‬، ‫ كتب هه مكتَهب‬، ‫شرب هه مشَرب‬ e. ‫ مستقَبل‬، ‫ ُملتَهقى‬، ‫ُمْنصرف‬ * İ. mekan kelimelerinin sonuna ‫ة‬46 harfi getirilir. mekan.Gayr-i sülasilerde i. zaman ve i. mekanlar camid sülasi isimlerden ‫ َمفْهَعلَهة‬kalıbında türetilir.2.

Bundan dolayı ‫ غرق‬،‫ فني‬،‫مات‬ gibi fiiller bu siğaya sokulamaz. Ancak bazı şâz kullanımlar mevcuttur. 4. Alet olarak kullanılan bazı şâz vezinler de mevcuttur. ‫ ما أزهاه‬، (‫ع‬ َ ‫ما أهرعه )ُهِر‬ َ ‫))ُزِه‬ ‫ي‬ . ،‫خل‬ ُ ‫ُمْن‬ ٌ ‫ ُمْدُه‬، ‫سُعط‬ ‫ن‬ ْ ‫ ُم‬، ‫حَلة‬ ُ ‫ُمكْه‬ Bir fiilden türetilmiş değil de.Mutasarrıf fiil olmalıdır. ‫ أفْهِعل بههه‬، ‫ ما أفَعلَهه‬bu iki siğanın şartları: 1. 5. ‫ ما أغنههاني عههن النههاس )الفعههل‬، (‫ما أفقرني إلى ال )الفعل افتقر‬ ‫ ما أمل الناء )الفعل امتل‬، (‫ ما أتقاه ل )الفعل اتقى‬، (‫)استغنى‬ 3. uzunluk.Bir fiil olmalıdır. ‫)ما أحضر الكلم )لنه من الفعل احُتضر المبني للمجهول‬ * Arapça’da bazı fiiller meçhul olarak kullanılırlar. 2. ، ‫ شوكة‬، ‫ فأس‬، ‫ قَهّدوم‬، ‫ سيف‬، ‫سكّهين‬ ‫ ِدْرع‬، ‫ ُرْمح‬، ‫ص‬ ّ ‫ش‬ ِ ، ‫قلم‬ 7.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 35 *‫فّعالة‬ ‫ خّرامة‬، ‫لجة‬ ّ ‫ ث‬، ‫سارة‬ ّ ‫ك‬: İ. müştak olarak kullanılan bazı camid ism-i aletler de mevcuttur. kısalık v.Taaccüb ve Tafdil a. Fiilleri olmayan isimlerden bu siğa türetilemez. Bu fiillerin taaccüb sigasına sokulması mümkündür. Örneğin. Cömertlik. gibi. cimrilik.Taaccüb: Taaccüb için iki siğa vardır. ‫ لص‬kelimesinin taaccüb siğası olarak ‫ما‬ ‫صه‬ ّ ‫ أل‬denilemez.Manası artma ve eksilmeyi kabul etmelidir.Fiil meçhul olmamalıdır.s. Gayr-i sülasi fiillerin teaccüb siğası şâz olarak gelir. ‫س‬ َ ‫ بئ‬، ‫ ِنْعم‬،‫ عسى‬،‫ ليس‬Camid fiillerden ve ‫ كاد‬gibi nakıs çekimli fiillerden bu siğa türetilemez.Fiil sülasi olmalıdır.

Fiil’in anlamı müsbet olmalıdır. ،‫عرج‬ ‫ خضر‬،‫حِوَر‬ َ. nefiy “‫”ل‬sı ile idgam edilmiş hali . şartları haiz başka bir fiilden yardım alınır. muzari menfi fiilden önce “‫ل‬ ّ ‫”أ‬47 getirerek teaccübü oluştururuz. ‫جِمل بما كوفىء المجد‬ ْ ‫ل ما كوفىء المجّد هه أ‬ َ ‫كوفىء المجد هه ما أجم‬ 47 “‫ ”أن‬mastariyesinin. ‫ ظههل و بههات‬،‫ صههار‬،‫ كههان‬gibi nakıs fiiller bu sigaya sokulamaz.Fiil meçhul ise.Eğer fiil menfi ise. ‫ل‬ ْ ‫حهَوَره ههه أجمه‬ َ ‫ حور هه ما أجمههل‬، ‫حمر هه ما أشّد حمرته هه أشِدد بحمرته‬ ‫حَوِره‬ َ‫م‬ 4. * Eğer fiil bu şartları taşımazsa taaccüb şu şekilde olur: 1.Bu yol aynen müennesi ‫ فعلء‬olan ‫ أفعل‬vezninin fiillerinde de uygulanır.Renk ve kusur bildiren kelimeler bu baba sokulamaz.Fiil camid (‫ كهان‬،‫ بئس‬،‫ نعم‬،‫ ليس‬gibi) ve ziyade ve noksanlığı kabul etmiyorsa (‫ غرق‬،‫ فني‬،‫ . bu fiilden sonra.Fiil tam olmalıdır. şartları haiz başka bir fiilden yardım alınır ve meçhul fiilden önce “‫ ”مها المصهدرية‬getirilerek teaccüb sigası oluşturulur. 2.Eğer fiil gayr-i sülasi ise şartları karşılayan başka bir fiilden istifade edilir ve gayr-i sülasi fiilin mastarı getirerek şu şekilde taaccüb sigası oluşturulur. ‫جِمههل‬ ْ ‫استغفره مهها أجمههل اسههتغفاره هه أ‬ ‫ف ملكمته ه أعِنف بملكمته‬ َ ‫ لكم ه ما أعن‬،‫باستغفاره‬ 3. 7.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 36 6.)مات‬o halde bu fiillerden teaccüb sigası gelmez. önce. 8. ‫ل يفوَز المهمل‬ ّ ‫جَدَر أ‬ ْ ‫ل يفوز المهمل هه ما أ‬ ‫ل يفوَز المهمل‬ ّ ‫جِدْر بأ‬ ْ ‫هه أ‬ 5.

‫كاد زيد يفوز هه ما‬ ‫أقرب ما كاد زيد يفوز هه أقِرب بما كاد زيد يفوز‬ Not: Aynı gruptan iki taaccüb fiili birbirine atfedilirse birinci gruptaki “‫ ”ما‬ve ikinci gruptaki “‫ ”به‬atıftan sonrakinde hazfedilir. Üstünlük kabul etmeyen ve renk ve kusur bildiren49 fiillerden türetilemez.Eğer fiil Nasih48 bir fiil olur da eğer bu fiilin mastarı olursa. ‫ن زيد خطيبًا‬ ِ ‫كان زيدا خطيبًا هه ما أفصح كون زيد خطيبًا هه أفصح بكو‬ Eğer fiil ‫ كههاد‬gibi mastarı olmayan bir fiilse. belli bir vasıfta ortak olan iki şeyden birinin diğerinden fazlalığını anlatmak için -‫ل‬ ُ ‫ أفْههَع‬vezniyle. Nakıs.Tafdil: Bu kalıp. ‫حذفت ’بهم‬ ُ )‫صر‬ ِ ‫ أسمع بهم و أب‬، (’‫)’ما أنصر زيدًا و أكتَبُه )حذفت ’ما‬ b.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 37 6. Ancak bazı şâz kullanımları vardır. * Bu şartları taşımayan fiillerde teaccübde uygulanan kurallar uygulanır. o halde fiilin başına“‫ ”ما المصدرية‬getirilerek aynı işlem uygulanır. ancak mastar burada mansub olur ki nahivciler bunu temyiz olarak irab etmiştir.Meçhul fiilden türetilmez. şartları taşıyan bir fiilden sonra bu mastarı getirerek teaccüb oluşturulur. ‫ أفعل‬kalıbındaki fiillerden .Sülasi fiillerden türetilir. ‫حمهُد‬ ْ ‫ ُي‬:‫حَمهُد )مهن‬ ْ ‫عهْدنا و الَعهوُد أ‬ ُ ، (‫صهر‬ ِ ‫خت‬ ْ ‫صُر مهن ذاك )مهن ا‬ َ ‫خ‬ ْ ‫هذا الكتاب َأ‬ ‫)العوُد‬ 3.Camid. 48 49 ‫مثل ؛ كان و أخواتها‬ Müennesi ‫ فعلء‬olan. Gayr-i sülasilerden şâz olarak varit olur. Şartları: 1.kullanılan isimdir. ‫ هو أولى منك للمعروف‬،(‫هو أعطى منك )من أعطى‬ 2.

Tafdil edilene mutabık olmaz. tafdil yapılırken elif aslına döndürülür: ‫ هذا‬، ‫ل منك‬ ُ ‫هو أقْهَو‬ ‫سَيُر من غيره‬ ْ ‫المثال أ‬ Kullanımı: 1.müfret müzekker olması veya tafdil edilene mutabık olması caizdir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 38 * Burada hemzenin hazfiyle meşhur olmuş üç tane ism-i tafdil vardır. “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬dan kalbedilmiş bir elif ise. Bu durumda da ism-i tafdil daima müfret ve müzekker olur. Bu durumda ism-i tafdil’in -tafdil edilene mütabakatı olmaksızın. tafdil’in muzafun ileyhi tafdil edilene uymaktadır. Bu durumda ism-i tafdil daima müfret ve müzekker olur. ‫فاطمة فُهضلى البنات‬ 50 ‫فاطمة أفضل البنات‬ ‫ل الرجال‬ ُ ‫زيد أفض‬ Bu kelimelerin hemzesiz hali munsarıf.Marifeye muzaf olabilir. Tafdil edilene mutabık olmaz. hemzeli halleri olan “،‫شّر‬ َ ‫ أ‬،‫خَيُر‬ ْ ‫َأ‬ ّ ‫ ”أح‬ise gayr-i munsarıftır. Ancak burada i. ‫ب‬ . ٍ ‫فاطمة أفضل بن‬ ‫ت‬ ٍ ‫ل رجا‬ ‫ل‬ ُ ‫زيد أفض‬ ‫الفاطمتان أفضل بنتين‬ ‫ل رجلين‬ ُ ‫الزيدان أفض‬ ‫ل بنات‬ ُ ‫الفاطمات أفض‬ ‫ل رجال‬ ُ ‫الزيدون أفض‬ 3. Bunlar: ‫ب منه‬ ّ ‫ هو ح‬، ‫ هو شر منه‬، ‫ هو خير من فلن‬:‫ب‬ ّ ‫ح‬ َ ، ‫ شٌر‬، ‫خيٌر‬50 * Fiil ecvef bir fiil ve aynu’l-fi’li. ‫فاطمة أفضل من غيرها‬ ‫ل من غيره‬ ُ ‫زيد أفض‬ ‫الفاطمتان أفضل من غيرهما‬ ‫الزيدان أفضل من غيرهما‬ ‫الفاطمات أفضل من غيرهن‬ ‫الزيدون أفضل من غيرهم‬ 2.Nekraya muzaf ve kendisi de nekra olur.Muzaf olmaksızın nekra olur ve kendinden sonra ‫ من‬harfi cerri olur.

‬‬ ‫ضُ‬ ‫ل‬ ‫ضلن هه أْفضلون هه أفا ِ‬ ‫ل هه أْف َ‬ ‫فض ُ‬ ‫* أْ َ‬ ‫ن هه أعا ٍ‬ ‫ل‬ ‫علَهْو َ‬ ‫* أعلى هه أعليان هه أ ْ‬ ‫ضُ‬ ‫ل‬ ‫ضليات هه ُف َ‬ ‫ضليان هه ُف ْ‬ ‫ضلى هه ُف ْ‬ ‫ُف ْ‬ ‫عل ً‬ ‫ى‬ ‫ت هه ُ‬ ‫عْلَيَيا ٌ‬ ‫ن هه ُ‬ ‫عْلَيَيا ِ‬ ‫علْهَيى هه ُ‬ ‫ُ‬ . Anlam‬‬ ‫‪olarak da “Ahlakça en faziletli olan Zeyd…” dir.‬‬ ‫ل خلقًا‬ ‫زيد الفض ُ‬ ‫فاطمة الفضلى خلقًا‬ ‫الزيدان الفضلن خلقًا‬ ‫الفاطمتان الفضليان خلقا‬ ‫الزيدون الفاضل خلقا‬ ‫الفاطمات الفضليات خلقا‬ ‫‪üç‬‬ ‫‪diğer‬‬ ‫‪tafdillerde‬‬ ‫‪ism-i‬‬ ‫‪maddedeki‬‬ ‫‪son‬‬ ‫‪Bu‬‬ ‫‪Not:‬‬ ‫‪maddedekilerin zıddına sıfat-mevsuf ilişkisi vardır. Bu durumda ism-i tafdil’in tafdil edilene‬‬ ‫‪mutabakatı vaciptir.İsm-i tafdil’in marife olması (yani lam-ı tarifli) veya ma‬‬‫‪kabline sıfat olmasıdır.‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 39‬‬ ‫الزيدان أفضل الرجال‬ ‫الفاطمتان أفضل البنات‬ ‫الفاطمات فضليا البنات‬ ‫الزيدون أفاضل الرجال‬ ‫الفاطمات أفضل البنات‬ ‫الفاطمات فضليات البنات‬ ‫‪4.

‫ الفتى‬، ‫ الهوى‬، ‫ المصطفى‬، ‫الهدى‬ İsm-i maksur iki kısma ayrılır: a) Semaî: Herhangi bir kuralı olmayan. b) Kıyasî: Kaideler çerçevesinde kalıba konulabilen isimlerdir. sonunda elif olan ve sahih isimden benzeri bulunan isimlerdir. ‫ب‬ ٌ ‫ظ‬ ْ ‫ن هه َأ‬ ِ ‫ظْبَيا‬ َ ‫ظْبٌأ هه‬ َ ،‫ بنت‬، ‫ كتاب‬، ‫رجل‬ b.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 40 İKİNCİ BÖLÜM 1.Sahih İsim: Sonu itibariyle Maksur.İSİMLER Arapça’da isimler İ’lal ve Sıhhat bakımından dört kısma ayrılır: a. Genel olarak. Sahih isimdeki benzerleri: ‫طرا‬ َ ‫طر هه ب‬ ِ ‫ ب‬، ‫فِرح هه فَرحا‬ 53 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ ِقْربة هه ِقَرب‬، ‫حَكٌم‬ ِ ‫حكمة هه‬ 52 .Maksur İsim: Son harfi lazımî bir elif olup bir önceki harfin harekesi de fetha olan isimdir.51 İsm-i maksur ile ilgili ortaya konulan kaideler: a) "‫ل‬ َ ‫ "َفِع‬vezninde sonu illetli sülasî lazım fiilin "‫ "َفَعل‬veznindeki mastarı. merci’si dildeki kullanımlar olan "‫ى‬ ً ‫ َثر‬، ‫ى‬ ً ‫حج‬ ِ ، ‫ سنًا‬، ‫ى‬ ً ‫"فت‬ gibi isimlerdir. sonunda te’nis ta’sı. memdud ve mankus isimlerin özelliklerini taşımayan isimlerdir. ondan önce de illetli bir harf bulunan ismin "‫ "ِفَعل‬veznindeki cem-i teksiri: ً ‫ ِفْرَيٌة هه ِفر‬، ‫ى‬ ‫ى‬ ً ‫حل‬ ِ ‫حْليٌة هه‬ ِ ، ‫شَوة هه ِرشًا‬ ْ ‫ِر‬53 51 Karşılığı bulunmazsa o isim semaidir. ‫ى‬ ً ‫جو‬ َ ‫ي هه‬ َ ‫جِو‬ َ ،‫ى‬ ً ‫شق‬ َ ‫ي هه‬ َ ‫شِق‬ َ ،‫ى‬ ً ‫ي هه َهو‬ َ ِ‫َهو‬52 b) Müfredi "‫ "ِفْعلة‬vezninde.

ism-i zaman. kendisinden önceki harfe verilir.2. "‫ "ا‬dört veya daha yukarısındaki harf olursa: ‫ ُمستدعى ه مستدعيان‬، ‫ مستشفى ه مستشفيان‬، ‫مصطفى ه مصطفيان‬ b.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 41 c) Müfredi "‫ "ُفْعَلة‬vezninde. ‫ ُمسهتدعى هه‬، ‫ أعلى هه أعَلْون‬، ‫ ُمْبتغى ه مبتغَْون‬، ‫ُمصطفى ه مصطَفْون‬ ‫عْون‬ َ ‫مستد‬ 54 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ج‬ ٌ‫ج‬ َ‫ح‬ ُ ‫جة هه‬ ّ‫ح‬ ُ ، ‫غَرف‬ ُ ‫غْرَفة هه‬ ُ Sahih isimdeki benzerleri: ‫ مقتبس‬، ‫ج‬ ٌ ‫خَر‬ ْ ‫ُم‬ 56 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ العور‬، ‫البعد‬ 57 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ مشَرب‬، ‫ َمْلَعب‬، ‫مْكَتب‬ 55 . sonunda te’nis ta’sı. elif vücuben hazfedilir ancak elif’e delalet eden fetha. ondan önce de illetli bir harf bulunan ismin "‫ "ُفَعل‬veznindeki cem-i teksiri: ‫ُقْدَوٌة‬ ً ‫ ُدْمَيٌة هه ُدم‬، ‫ى‬ ‫ى‬ ً ‫ ُقّوة هه ُقو‬، ‫ى‬ ً ‫هه ُقد‬54 d) Sonu illetli (nakıs) gayr-i sülasi fiilin ism-i mef’ulleri: ، ‫ى‬ ً ‫ُمْعط‬ ً ‫ستدع‬ ‫ى‬ ْ ‫ ُم‬، ‫ى‬ ً ‫ ُمْقتف‬، ‫ى‬ ً ‫ُمْلغ‬55 e) "‫ "أفَعل‬vezninde sonu illetli isim (İsmi tafdilin veya başka bir ismin kalıbı da olabilir. a. ‫ قفا ه قفوان‬، ‫ شذا ه شذوان‬، ‫عصا ه عصوان‬ Cem’: Cem-i müzekker salim yapılırken.) ‫ى‬ ً ‫ َمْرم‬،‫ى‬ ً ‫ َمْمش‬،‫ى‬ ً ‫سع‬ ْ ‫ َم‬،‫ى‬ ً ‫َمْله‬57 Tesniye: Şu esaslar üzere tesniyesi yapılır: a."‫ "ا‬kalbedilir.1. "‫ "ا‬üçüncü harf olup aslı "‫ "ي‬olursa: ‫غنيان‬ ِ ‫ىه‬ ً ‫غن‬ ِ ، ‫ى ه هديان‬ ً ‫ هد‬،‫ى ه فتيان‬ ً ‫فت‬ a. aslı da "‫ "و‬olursa tesniye yapılırken " ‫ "و‬a kalbedilir. "‫ "ا‬üçüncü harf olup.) ‫ أعشى‬، ‫ أعمى‬، ‫ أدنى‬، ‫أقصى‬56 f) Sonu illetli sülasi fiilden "‫ "َمْفَعل‬kalıbında türetilen isimler (bu isimlerin. ism-i mekan veya mastar-ı mimi olması fark etmez. İki durumda "‫ "ي‬.

sonu illetli ve sahih isimde benzeri bulunan humasî veya südasî fiilin mastarı: ‫ انتهى ه انتهاء‬، ‫ استدعى ه استدعاء‬، ‫ابتغى ه ابتغاء‬60 c) Ses veya hastalık bildiren. ma-kablinde zaid bir elif-i memdude bulunan mu’rab isimdir. sonu hemzeli ve ondan önceki harfi de elif olan müfredi: ‫ أبنية ه بناء‬، ‫ أردية ه رداء‬، ‫أكسَية ه كساء‬62 e) ‫ فاعل‬veznindeki sonu illetli fiilin ‫ فَِعال‬veznindeki mastarı: ‫عادى‬ ‫ والى ه ِولء‬، ‫عَداء‬ ِ ‫ه‬63 58 ‫ الغداء‬، ‫ الحذاء‬، ‫ السناء‬، ‫الثراء‬ Sahih isimdeki benzerleri: ‫ل‬ ً ‫ أقبل ه إقبا‬، ‫أخرج ه إخراجًا‬ 60 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ استغفر ه استغفارا‬، ‫اكتتب ه اكتتابا‬ 61 Sahih isimdeki benzerleri:‫ دار دوارا‬، ‫صراخا‬ ُ ‫صرخ ه‬ 62 Sahih isimdeki benzerleri:‫ أسلحة ه سلح‬، ‫أحجبة ه حجاب‬ 63 Sahih isimdeki benzerleri:‫جدال‬ ِ ‫ جادل ه‬، ‫ناقش ه ِنقاشا‬ 59 . ‫ َفَعل‬vezninde sonu illetli sülasî fiilden ‫ ُفَعال‬vezninde türetilen mastarlar: ‫ رغا ه ُرغاء‬، ‫ ثغى ه ُثغاء‬، ‫عَواء‬ ُ ‫عَوى ه‬ َ 61 d) ‫ أْفِعلة‬vezninde sonu ‫ ة‬ile biten ve kendisinden önce illetli bir harf bulunan cem’i teksirin. sahih isimde benzeri bulunan mastarı: ‫ ألقى ه إلقاء‬، ‫غناء‬ ْ ‫ أغنى ه إ‬، ‫عطاء‬ ْ ‫عطى ه إ‬ ْ ‫أ‬59 b) İlk harfi hemze-i vasıl olan. bu iki durumda da elif. a) elif dört veya daha yukarıdaki harf olursa.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 42 Cem-i müennes salim yapılırken. Kıyasî olanlar için konulan kurallar: a) ‫ أْفَعل‬vezninde sonu elif ile illetli fiilin. ‫ صحراء‬، ‫ سمراء‬، ‫ قّراء‬، ‫ بناء‬، ‫سماء‬ Memdud isim de kıyasî ve semaî58 olmak üzere iki kısma ayrılır. ‫ ُهدى ه ُهدايات‬// ‫ مستشفى ه مستشفيات‬، ‫سْعديات‬ ُ ‫سْعدى ه‬ ُ c. ya’ya kalbedilir.Memdud İsim: Son harfi. b) Elif üçüncü harf olup da aslı "‫"ي‬ olursa.

‫ المستعلي‬، ‫ المتعالي‬، ‫ المحامي‬، ‫القاضي‬ * Mankus isim. ‫ َبّداء ه بّداءان ه بّداءون‬، ‫َقّراء ه َقّراءان هه قّراءون‬ b. Tesniye ve Cem’ Yapılırken Üç Durumu Vardır: a. Eğer hemze kelimenin asli harfine bedel bir harf ise hemzenin hiç değişiklik yapılmadan bırakılması veya vav’a kalbedilmesi caizdir: (‫ دعاوات‬/ ‫ دعاوون( هه )دعاءات‬/‫ دعاوان( ه )دعاءون‬/ ‫دعاء ه )دعاءان‬ (‫ سماوات‬/ ‫ سماوون( هه )سماءات‬/ ‫ سماوان( ه )سماءون‬/ ‫سماء ه )سماءان‬ d. Hazfedilen bu harften ivaz bir tenvin getirilir. ‫ فّعال‬ya da ‫ ِمْفعال‬veznindeki mübalağa sigasındaki isimler: ‫ الِمْعطاء‬، ‫ الَعّداء‬، ‫الّتْعداء‬64 Not: Şiirde vezin zaruretinden dolayı memdud isim maksur olarak gelebilir. gayr-i müşedded ve ma-kabli kesralı bir ‫ي‬ harfi bulunan murab isimdir. Te’nis için ziyade kılınmış bir elif ise vav’a kalbedilmesi vaciptir: ‫صحراءه صحراوان ه صحراوون‬ ‫سمراءه سمراوان ه سمراوون‬ ‫صحراءه صحراوان ه صحراوات‬ ‫سمراءه سمراوان ه سمراوات‬ c. nekra olup. Eğer hemze kelimenin aslından ise o halde hemzenin kalması (hazfedilmemesi) vaciptir. herhangi bir kelimeye muzaf olmazsa sondaki ‫ ي‬harfi raf’ ve cer halinde hazfedilir.Mankus İsim: Sonunda lazımî.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 43 f) ‫ َتْفعال‬vezninde mastar. ‫رأيت قاضيًا‬ 64 ٍ‫مررت بقاض‬ Sahih isimdeki benzerleri:‫ ِمْلحاح‬، ‫ قّتال‬، ‫تْذكار‬ ٍ ‫هذا قا‬ ‫ض‬ .

Cemiler: ‫الجموع‬ 4‫ـ شبه الجمع‬ ٌ ‫ُتّفا‬ ‫ح‬ 3‫ـ اسم الجمع‬ ‫قوم ــ جند‬ Cemi isimler dörde ayrılır: 1‫ـ الجمع السالم‬ ‫بـ ـ مؤنث‬ ‫اـ مذكر‬ ‫جمع التكثير‬ ‫جمع الكثرة‬ ‫حْمٌر‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفْع‬7‫ـ صيغ منتهى الجموع‬1 ٌ ‫ ِبَد‬:‫ل‬ ‫ع‬ ٌ ‫ـ ِفَع‬8 ٌ ‫غَر‬ ‫ف‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفَع‬2 ‫ مرضى‬:‫ـ َفْعلى‬9 ‫ ُقضاٌة‬:‫ـ ُفَعَلٌة‬3 ‫صاٌر‬ ّ ‫ ُن‬:‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفّعا‬10 ‫ طلبة‬:‫ـ َفَعَلٌة‬4 ‫صّوام‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفّعا‬11 ‫صعاب‬ ِ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ِفَعا‬5 ‫ جلساء‬:‫ـ ُفَعلُء‬12 ‫ اصدقاء‬:‫ـ أْفِعلء‬6 ‫جمع القلة‬ ‫ أقلم‬:‫ل‬ ٌ ‫ـ أْفَعا‬1 ‫ أشهر‬: ‫ل‬ ٌ ‫ـ أْفُع‬2 ‫ أمثلة‬:‫ـ أْفِعَلٌة‬3 ‫ فتية‬: ‫ـ ِفْعَلٌة‬4 . ‫ مستعلية و مستعليات‬، ‫ متعاِلَية و متعالية‬، ‫ محاِمَية و محاميات‬، ‫قاضية و قاضيات‬ 2. raf alameti olan ‫’و‬a uygun olsun diye dammelenir. ‫رأيت المحامين‬ ‫ضين‬ ِ ‫رأيت القا‬ ‫مررت بالمحامين‬ ‫ضين‬ ِ ‫مررت بالقا‬ ‫جاء المحامي‬ ‫جاء القاضي‬ ‫ضون جاء المحامون‬ ُ ‫جاء القا‬ Cem’i müennes salim yapılırken tesniyedeki gibi hiçbir değişiklik yapılmaz. ‫ض هذا قاضيان‬ ٍ ‫هذا قا‬ Cem’: Cem’i müzekker salim yapılırken mankus ismin sonundaki ‫ ي‬ilal kaideleri gereği hazfedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 44 Tesniye: Tesniye durumunda herhangi bir değişiklik yapılmaz. Eğer mankus ismin sonundaki ‫ ي‬hazfedilmişse tesniye yapılırken ‫ ي‬geri döner. Eğer kelime merfu durumunda ise ‫’ي‬dan önceki kesra. Nasb ve cer durumunda kesra olduğu gibi kalır.

Bu isimlerin aynı zamanda cem-i teksirleri de vardrı. ı. j.Şibhu’l-Cem’: Cins isim demektir.‫طههواحين ههه‬ ‫فواعيل‬. i. ‫ي‬ ّ ‫قوم‬ ّ ‫ جند‬، ‫ي‬ ‫ي‬ ّ ‫ عسكر‬، ‫ي‬ ّ ‫ شعب‬، Not: İsm-i cemiler. ‫ زيد ه الزيدان ه الزيدون‬// ‫طلحة ه الطلحتان ه الطلحات‬. ‫ شعب < شعوب‬،‫ عسكر < عساكير‬، ‫قوم < أقوام‬ Not: İsm-i cem’lerin müfredi ism-i mensub şeklinde gelir. k-‫تسابيح هه تفاعيل‬ 3. Şibhu’l-Cemilerin müfredi sonuna “‫ ”ة‬geririlerek yapılır. h. 4.‫مساجيد ههه مفعايههل‬. ‫ فعلى ه فعلن‬/ ‫ل ه فعلء‬ ُ ‫ افع‬. “‫ ”ة‬varsa cemi müzekker salim gibi cemi yapılır.İsmu’l-Cem’: Binası itibariyle müfred olan ancak manası bakımından cemi olan isimlerdir.‫نواصرههه فواعههل‬.‫حلبب هه‬ ‫فعالل‬. Eğer vasıf ise. birçok vezni vardır: ı. d.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 45 bulunmamalıdır. ‫ موز < مْوَزٌة‬، ‫تّفاح < تفاحة‬ .‫رسائل هه فعائل‬.‫عل‬ ِ ‫تجارب هه تفا‬. b.Sigatu Müntehe’l-Cümu’: Mükesser cemi olup cemiliğe delalet eden “‫ ”ا‬ten sonra iki ya da üç harf gelip ortadaki harfi sakin olan bütün sigalar müntehe’l-cümu’ sigasıdır.(‫ــ ــ ا ــ يـ ــ( مفاعيل‬ a. b) Cemi Müennes Salim: Cemisi müfredinin sonuna (‫)ات‬ ilavesiyle yapılan isimlerdir. f-(‫ل هه َفَعلى‬ ٍ ‫ حبلى(حبا‬.‫ افاضل هه أفاعل‬. c.‫ي‬ ّ ‫كراسي هه فَعال‬. g.‫أساليب هه أفاعيل‬.e. Müntehe’lcümu’ sigasının iki temel yapısı. belirtilen bu şartlara ek olarak vasfın şu vezinlerden olması gerekir.(‫ــ ــ ا ــ ــ( مفاعل‬ ıı. manaya bakılarak cemi gibi amel ettirilebileceği gibi lafzına bakılarak müfret gibi de amel ettirilebilir.‫منابر هه مفاعل‬.‫فاطمة ه الفاطمتان ه الفاطمات‬ 2.

ıı.İsim.İsmin anlamı tasgire elverişli olmalıdır. tehabbub.İsim. ‫ض‬ ٌ ‫ بع‬، ‫ل‬ ّ ‫ ك‬gibi lafızlar.Cemi salimler kesrete delalet eder. Bir isimden ism-i tasgir yapılabilmesi için o isimde şu şartlar aranır: 1. hakaret.‫ل‬ ٌ ‫ ُفَعْيِع‬-2 . Not: Cemi kıllet ve cemi kesret vezinleri karine ile birbirileri yerine kullanılabilir. taklil. tasgir kalıbında olmamalıdır. 3.İsm-i Tasgir: Sevgi. murab olmalıdır. melek isimleri.Kelimede hazif var ve hazfedilen harften bedel olarak başka bir harf getirilmişse tasgir yapılırken bedel olarak .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 46 Not: Cemi salimlerin kıllet ve kesrete delaleti konusunda üç görüş vardır: ı.Eğer kelimede hazif var ve bu nedenle iki harfli ise hazfedilen harf açığa cıkarılır.‫جْيَرة‬ َ‫ش‬ ُ <‫ شجرة‬، ‫ل‬ ٌ ‫جْي‬ َ ‫رجل<ُر‬ b. İsm-i tasgir’in üç kalıbı vardır: 1. hiciv vb.‫ل‬ ٌ ‫ُفعَْيَعي‬-3 . ‫ ُاّذن<ُاَذْيَنة‬،‫سَنْيَهٌة‬ ُ / ‫سَنّيٌة‬ ُ <(‫ سنٌو‬،‫ سنة< )سنٌه‬، ‫ي < ُيَدّيٌة‬ ٌ ‫ َيٌد < َيْد‬، ‫ي‬ ّ ‫ي < ُدَم‬ ٌ ‫َدٌم < َدْم‬ c. Buna göre Yüce Allah’ın isimleri peygamber isimleri. Kelime eğer mecazi müennes ise sonuna “‫ ”ة‬eklenir. kesret bildiren cemi mükesserlerin ism-i tasgiri kural olarak gelmez.‫ل‬ ٌ ‫ُفَعْي‬ I. sonunda “‫”ة‬ varsa tasgirden sonra bu “‫ ”ة‬eklenir. 2. amaçlarla isimden türetilen bir isimdir.Cemi salim kıllet ve kesret anlamında müşterektir. 3.Cemi salimler kıllete delalet eder. takrib. ay ve gün isimleri.Sülasi İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: a. ııı.Sülasi isimlerin tasgiri birinci kalıptan yapılır. saygı.

Kelime.Eğer isim beş harfl ise ve dördünce harfi de med harfi ise ism-i tasgiri üçüncü kalıptan yapılır.Rubai İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: Rubai ismin tasgiri ikinci kalıptan yapılır. ٌ ‫شْيِري‬ ‫ق‬ َ ‫ق < ُم‬ ٌ ‫شْيِر‬ َ ‫ مستشرق < م‬، ‫ف‬ ٌ ‫شي‬ ِ ‫ف < ُمَكْي‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫ف < ُمَكْي‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫ف <ُمْك‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫مستْك‬ c. ‫خّيٌة‬ َ ‫خَوٌة<ُا‬ َ ‫ اخة<أ‬،‫ي‬ ّ ‫ إبن<َبَنٌو<ُبَنْيٌو<ُبَن‬،‫ف‬ ٌ ‫صْي‬ َ ‫ف<ُو‬ ٌ ْ‫ صفة<وص‬،‫ب < ُوَهْيَبٌة‬ ٌ ‫ِهَبٌة < َوْه‬ II.İsmin sonunda nisbet “‫ ”ي‬sı hazfedilerek tasgiri yapılır. ‫ ُفَرْيِزيق‬، ‫ ُفَرْيِزيٌد( )ُفَرْيِزق‬، ‫ فرزدق< )ُفَرْيِزٌد‬، (‫ج‬ ٌ ‫سَفْيِري‬ ُ ،‫ج‬ ٌ ‫سَفْيِر‬ ُ ) <‫ل‬ ٌ‫ج‬ َ ‫سَفْر‬ َ) b.Eğer ismin sonunda te’nis alameti olarak zaid bir elif-i memdude var ise elif-i memdude hazfedilerek. ‫سَفّيَنٌة‬ ُ <‫ سفينة‬، ‫ف‬ ٌ ‫ف< ُرغّي‬ ٌ ‫غي‬ ِ ‫ َر‬، ‫ب‬ ٌ ‫ كتاب< ُكَتّي‬، ‫جَعْيَفٌر‬ ُ <‫جْعَفٌر‬ َ ، ‫جٌد‬ ِ ‫سْي‬ َ ‫مسجد< ُم‬ III. Kelimenin aslı esas alınarak tasgir yapılır. ‫ي‬ ّ ‫عَبْيِقِر‬ ُ <‫عَبْيِقٌر‬ ُ <‫عْبَقٌر‬ َ <‫ي‬ ّ ‫عبَقِر‬ . ‫حَمْيَراُء‬ ُ < ‫حْمَراُء‬ َ ، ‫حْيَراُء‬ َ‫ص‬ ُ < ‫صحراء‬ e.Hümasi ve Diğer İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: a. ‫ح‬ ٌ ‫صْيِبي‬ َ ‫ مصباح<ُم‬،‫ح‬ ٌ ‫مفتاح<ُمَفْيِتي‬ d.Mezid hümasi ve diğer isimlerde ise zaid harfler hazfedilerek harf sayısı dörde düşürülür ardından ikinci veya üçüncü kalıptan ism-i tasgirleri yapılır. Ardından nisbet ya’sı tekrar ilave edilir. Bir önceki harf de fethalanır. tasgiri yapılır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 47 getirilen bu harf atılır. mücerred hümasi bir isim ise son iki harften biri hazfedilerek ikinci tasgir kalıbından ism-i tasgiri getirilebileceği gibi hazfedilenbu harften bedel olarak bir “‫ ”ى‬harfi getirilmek suretiyle üçüncü tasgir kalıbından da ism-i tasgiri getirilebilir. Bu durumda eğer rubai ismin üçüncü harfi. med harfi ise bu harf “‫ ”ى‬harfine kalbedilerek tasgir “‫ ”ى‬sına izafe edilir. Ardından elif-i memdude tekrar getirilir.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 48
f- Tesniye ya da cemi müzekker salimlerin tasgiri zaid harfler
yok sayılarak yapılır. Ardından bu zaid harfler ilave edilir.
َ ‫سْيِلُمو‬
‫ن‬
َ ‫ مسلمون< ُم‬، ‫ن‬
ِ ‫سْيِلَما‬
َ ‫سِلَمان< ُم‬
ْ ‫ُم‬
g- Eğer ismin sonunda elif-i maksure varsa elif-i maksure
yok sayılarak tasgiri yapılır. Ardından elif-i maksure tekrar ilave
edilir. ‫ى‬
َ ‫حَبْيل‬
ُ < ‫حبلى‬
ُ ،‫ى‬
َ ‫ضْيل‬
َ ‫ضلى< ُف‬
ْ ‫ُف‬
h- Eğer isminikinci hafi başka bir harften kalbedilmiş bir med
harfi ise bu harf aslına kalbedilir. Ancak bu med harfi vezin
gereği olarak gelmiş bir med harfi ise vav’a kalbedilmesi
vaciptir. ‫ضي‬
ِ ‫ القاضي<الُقَوي‬،‫ ميزان< ُمَوْيِزين‬،‫ب‬
ٌ ‫ كتاب<ُكَوْيِت‬،‫ب‬
ٌ ‫ باب<ُبَوْي‬،‫ل‬
ٌ ‫مال<ُمَوْي‬
ı- Eğer ismin cemi mükesserin kıllet vezinlerinden biri ile
gelmiş ise lafzı esas alınarak tasgiri yapılır.
‫حٌر‬
ِ ‫حٌر < ُاَبْي‬
ُ ‫ اْب‬، ‫ف‬
ٌ ‫غَفٌة < ُاَرْيِغ‬
ِ ‫ أْر‬،ٌ‫ َفتَية<ُفَتّية‬،‫ل‬
ٌ ‫ل<ُاَبْيطا‬
ٌ ‫طا‬
َ ‫َاْب‬
i- Eğer isim, cemi müzekker salim ya da cemi mükesserin
kıllet vezinlerinden değilse müfredi esas alınarak tasgiri yapılır.
Ardından sonuna cemi müennes salim alametleri getirilir.
ٌ ‫ب < ُمَكْيِتَبا‬
‫ت‬
ٌ ‫ مكاتب < مكتب < ُمَكْيِت‬،‫ب < ُكَتّيبات‬
ٌ ‫ب < كتاب < ُكَتّي‬
ٌ ‫ُكُت‬
j- Eğer isim, cemi mükesser ise ve anlamı da müzekker akil
ise müfredi esas alınarak tasgiri yapılır ardından da cemi
müzekker salim alametleri getirilir.
‫عَوْيِلُمون‬
ُ < ‫عَوْيِلٌم‬
ُ < ‫علماء < عالم‬
ُ ، َ‫ضون‬
ُ ‫ض < ُقَوْي‬
ٍ ‫قضاة < قا‬
4- İsm-i Mensub:
Herhangi bir mesleğe, ırka, dine, mezhebe, millete mensub
olmayı ifade eden isimden türetilen müştak bir isimdir. İsm-i
mensub’un yapılışı:
I- İsmin Sonunda Şeddeli “‫ ”ي‬Varsa:

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 49
a- Eğer şeddeli ya harfinden önce tek harf varsa şeddeli ya
harfinin ilki aslına kalbedilir. İkincisi ise vav harfine kalbedilir.
ّ ‫ي < َرَوِو‬
‫ي‬
ٌ ‫ي < رْو‬
ّ ‫ر‬،‫ي‬
ّ ‫طَوِو‬
َ <‫ي‬
ٌ ‫طْو‬
َ <‫ي‬
ّ‫ط‬
َ ،‫ي‬
ّ ‫حَيِو‬
َ <‫ي‬
ٌ ‫حْي‬
َ <‫ي‬
ّ‫ح‬
b- Eğer şeddeli ya harfinin öncesinde, iki harf varsa şeddeli
ya harflerinden birisi hazfedilir. Diğeri ise vava kalbedilir.
ّ ‫ نبي < َنَبِو‬، ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫عَلِو‬
َ <‫ي‬
ّ ‫عِل‬
c- Eğer şeddeli ya harfinden önce üç ya da daha fazla harf
varsa şeddeli ya tamamen hazfedilir. Ardından nisbet ya’sı
getirilir. ‫ي‬
ّ ‫ي < شافٌع < شاِفِع‬
ّ ‫ شافع‬، ‫ي‬
ّ‫س‬
ِ ‫س < ُكْر‬
ٌ ‫ي < ُكْر‬
ّ‫س‬
ِ ‫ُكْر‬65
ıı- Eğer kelimenin sonunda “‫ ”ة‬varsa “‫ ”ة‬atılmak suretiyle ism-i
mensub yapılır. ‫ي‬
ّ ‫ غزة < غّز‬، ‫ي‬
ّ ‫مكة < َمّك‬
Not: Bu nisbe eğer bir kadın için kullanılacaksa sonuna “‫”ة‬
getirilebilir. Bu durumun haricinde sondaki “‫ ”ة‬getirilmez.
ııı- İsim, Maksur Bir İsim İse:
a- Maksur eliften önce iki harf varsa elif vav’a çevrilir.
،‫ي‬
ّ ‫ى< فتو‬
ً ‫ي فت‬
ّ ‫ى < هدِو‬
ً ‫هد‬
b- Maksur elifinden önce üç harf varsa ve ikinci harf de
harekeli ise elif hazfedilerek ism-i mensubu yapılır. ‫ي‬
ّ ‫جَمِز‬
َ <‫جَمَزى‬
َ
c- Maksur elifinden önce üç harf var ve ikinci harf sakin ise
üç şekilde gelmesi caizdir.
،‫ي‬
ّ ‫لِو‬
َ ‫حْب‬
ُ <‫ي‬
ّ ‫حْبَلِو‬
ُ <‫ي‬
ّ ‫حْبِل‬
ُ <‫حْبَلى‬
ُ ‫ي‬
ّ ‫ي < مْلَهاِو‬
ّ ‫ي < َمْلَهِو‬
ّ ‫َملهى < َمْلِه‬
d- Eğer maksur elifinden önce dört ya da daha çok harf
varsa sondaki maksur elifi hazfedilir. ‫ي‬
ّ ‫مصطفى < مصطِف‬
65

Burada ism-i mensub ile müfret kelime arasında bir fark görünmese
de çoğullarında fark ortaya çıkmaktadır. İsm-i mensubun çoğulu ‫ي‬
ّ ‫ٌ كراس‬
şeklinde munsarıf bir kelime iken. Diğer kelimenin çoğulu ‫ي‬
ّ ‫ُ كراسهه‬
şeklinde gayrı munsarıf bir kelimedir.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 50
ıv- Memdud İsmin İsm-İ Mensubunun Yapılışı:
a- Eğer elif-i memdude asli bir harf ise olduğu gibi bırakılır.
ّ ‫ بّداٌء < بّدائ‬، ٌ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫قّراٌء < قّرائ‬
b- Elif-i memdude illet harfinden munkalip ise vav’a
kalbedilebileceği gibi olduğu gibi de bırakılabilir.
ّ ‫ي < بناِو‬
‫ي‬
ّ ‫ بناء < بنائ‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < سماِو‬
ّ ‫سماء < سماء‬
c- Eğer elif-i memdude zaid olarak gelmiş te’nis alameti olan
bir harf ise vav’a çevrilmesi vaciptir. ‫ي‬
ّ ‫ سمراء<سمراو‬،‫ي‬
ّ ‫صحراء<صحراِو‬
v- Mankus İsmin İsm-İ Mensubunun Yapılışı:
a- Sülasi ism-i fail mankus isim ise ism-i mensubu iki şekilde
yapılabilir. ّ‫ي < الهاَدِوي‬
ّ ‫ الهادي < الهاِد‬، ‫ي‬
ّ ‫ضِو‬
َ ‫ي < القا‬
ّ‫ض‬
ِ ‫القاضي < القا‬
b- Eğer mankus isim mezid bablardan gelen bir isim ise
sondaki “‫ ”ي‬harfi hazfedilir.
ّ ‫ المشتري < المشتر < المشتر‬، ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫المهتدي < المهتد < المهتد‬
vı- Kelime Tesniye Ya da Cemi İse: müfredi esas alınarak
ism-i mensubu yapılır. ‫ي‬
ّ ‫ المسلمان < المسِلِم‬، ‫ي‬
ّ ‫زيدون < زيد‬
vıı- Eğer İsim İki Harfli İse:
a- Eğer tesniye ya da cemisi yapılırken asli harf geri
geliyorsa ism-i mensub yapılırken de asli harf geri getirilir.
ّ ‫ أخة< أخوات<أخِو‬،‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫ سنِه‬/ ‫ي‬
ّ ‫سنهات( سنو‬/‫ سنة )سنوات‬،‫ي‬
ّ ‫ب < أبوان < َأَبِو‬
ٌ ‫ا‬
b- Eğer tesniye veya cemilerde asli harf geri gelmiyorsa ism-i
mensub

yapılırken,

asli

harf

geri

getirilebileceği

getirilmeyebilir de.
ّ ‫ي < َدِم‬
‫ي‬
ّ ‫ دٌم < دَمِو‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < يَدِو‬
ّ ‫ يٌد < يِد‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < شفه‬
ّ ‫ي < شفِو‬
ّ ‫شِف‬
َ < ‫شفة‬

gibi

‫ زجر هه ازتجر هه ازدجر‬// ‫ذكر هه ِاذتكر هه ِاذدكر هه ِاذّكر هه ِاّدكر‬ 2. harfin tamamen hazfedilmesi yollarından biriyle bir kelimede yer alan illet harflerinde yapılan belli değişikliklere i'lâl denir. “ .‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ز‬، ‫ ذ‬، ‫ ”د‬olursa ‫ افتعال‬babının “‫”ت‬si “‫”د‬ harfine dönüşür. Ancak fau’l-fiil “‫ ”ذ‬ise burada üç ihtimal vardır. Şunu da belirtmek gerekir ki i'lâl büyük oranda kıyasî iken ibdâl daha çok semâîdir. İbdâl.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 51 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İ’LAL VE İBDAL İ'LÂL: Bir başka harfe kelbedilmesi/çevrilmesi. İBDÂL: İllet harfi olup olmadığına bakılmaksızın bir harfin yerine bir başka harfin konulmasıdır. ‫ طلع هه اطتلع هه اططلع هه اطّهلع‬//‫ ضرب هه اضترب هه اضطبر‬//‫صبرهه اصتبرهه اصطبر‬ 3.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ى‬، ‫ و‬، ‫ ”ث‬harflerinden biri ise ‫افتعال‬ Babının fau’l-fi’li “‫ ”ت‬harfine dönüşür. i'lâlden daha geneldir ve iki kavram arasında tam girişimlilik/umum-husus mutlak ilişkisi vardır. ‫ يسر هه ايتسر هه اتّهسر‬// ‫ وعظ هه اوتعظ هه اتتعظ هه اتّهعظ‬// ‫وعد هه اوتعد هه اتّهعد‬ Not: ‫ اتّهههخذ‬nin mastarı (kökeni) tartışmalıdır. Tercih edilen görüş ikinci görüştür.‫ افتعال‬Babında İbdal Kuralları: 1.İbdal a. harekesinin hazfedilmesi ya da sakin kılınması.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬، ‫ ”ص‬harflerinden birisi ise ‫ افتعال‬Babının “‫ ”ت‬sı “‫ ”ط‬ya kalbedilir. 1. “‫ ”تخههذ‬kökünden türediğini söyleyenler olduğu gibi “‫ ”أخههذ‬kökünden türediğini söyleyenler de olmuştur.

‫ي < ابتداٌء‬ ٌ ‫ ابتَدى < ابتدا‬//‫ي < إمضاٌء‬ ٌ ‫ضى < إمضا‬ َ ‫ أم‬//‫ي < بناٌء‬ ٌ ‫ بنا‬// ٌ‫سماٌو < سماء‬ 2. ‫ باِيٌع < بائٌع‬// ‫ل‬ ٌ ‫ل < قائ‬ ٌ ‫قاِو‬ . zâid eliften sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir. ‫ ِاّدثّهرًا هه افّهّعل‬// ‫دثر هه تدثّهر هه ددثّهر هه ّدثّهر هه ِاّدثّهر هه ِافّهعّهل‬ ‫ ِاّداثُهرا هه افّهاعل‬// ‫دثر هه تداثر هه دداثر هه ّداثر هه ِاّداثر هه ِافّهاعل‬ ‫ذكر هه تذكر هه ذذكر هه ذّّكر هه اذّّكر‬ Not: ‫ تدحرج‬babında da aynı şey yapılır.‫ تفاعل‬، ‫ تفعّـل‬Bablarında İbdal: ‫ تفاعهههل‬، ‫ تفعهّهههل‬bablarında fau’l-fiil “‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬، ‫ ص‬، ‫ ز‬، ‫ ث‬، ‫ ذ‬، ‫”د‬ haflerinde biri olursa bu babların zaid olan “‫ ”ت‬harfi fau’l-fi’le dönüştürülüp idgam edilir. Vâv ya da yâ harflerinden birisi ism-i fâil vezninde elif harfinden sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir. ‫تدحرج هه ددحرج هه ّدحرج هه ِاّدحرج هه ِاّدحرجًا هه ِافّهْعلُهل‬ 2. Vâv ya da yâ harfi illet harfi olarak kelimenin sonunda. Bu hemzenin harekesi kesradır.Kalb Yoluyla İ'lâl Vâv Ya Da Yâ Harfinin Hemzeye Dönüşmesi 1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 52 ‫ ”اخهههذ‬fiili ‫ افتعهههال‬Babına konulduğunda kıyasa aykırı olarak kelimenin fau’l-fi’li olan hemze “‫ ”ت‬ya kalbedilir. Ardından da başına bir vasıl hemzesi getirilir. b.İ’lâl Kuralları Bu açıklamalara göre i'lâl üçe ayrılır: Kalb Yoluyla İ'lâl Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl a. Ardından idgam edilerek “‫ ”اتّهخذ‬olur.

‫طاَيا‬ َ ‫طاَءا < َم‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاَئ‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاِئ‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاِي‬ َ ‫طاِيُو < َم‬ َ ‫طّيٌة < َم‬ ِ ‫طَيَوٌة < َم‬ ِ ‫َم‬ 3. sîgâtü müntehe'l-cümû' vezinlerinden biribirinde elif harfinden sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir. 66 ‫عُد‬ ِ ‫عُد < َأَوا‬ ِ ‫عٌد < َوَوا‬ ِ ‫َوا‬ ُ‫ص‬ ‫ل‬ ِ ‫ل < َأوا‬ ُ‫ص‬ ِ ‫صَلٌة < َوَوا‬ ِ ‫َوا‬ Hemzenin Vâv Ya Da Yâ Harfine Dönüşmesi 1. ‫عل‬ ِ ‫فَوا‬ Vezni. ‫فعاِئل‬ 67 ٌ ‫ن < ِإيَما‬ ‫ن‬ ٌ ‫ِإْئَما‬ . (‫ )َفِعيَل هٌة‬vezninde lâme'l-kelime yâ olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعههاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında eliften sonra gelen yâ harfi hemzeye kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 53 3. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِإْفَعهها‬bâbının masdarında fâu'l-fiil hemze olduğunda. ‫َبديٌع < َبَداِيُع < َبَداِئُع‬ ُ ‫حاِئ‬ ‫ف‬ َ‫ص‬ َ <‫ف‬ ُ ‫حاِي‬ َ‫ص‬ َ < ‫حيَفٌة‬ ِ‫ص‬ ُ ‫ل < َأَواِئ‬ ‫ل‬ ُ ‫ل < َأَواِو‬ ُ ‫َأَو‬ ‫جاِئُز‬ َ‫ع‬ َ < ‫جاِوُز‬ َ‫ع‬ َ < ‫جوٌز‬ ُ‫ع‬ َ 4. (‫ )َفِعيَلٌة‬vezninde lâme'l-kelime hemze olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında bu hemze. ‫ضاَيا‬ َ ‫ضاَءا < َق‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاَئ‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاِئ‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاِي‬ َ ‫ضّيٌة < َق‬ ِ ‫ضيَيٌة < َق‬ ِ ‫َق‬68 4. (‫ )َفِعيَل هٌة‬vezninde lâme'l-kelime vav olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعههاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında vâvdan önceki yâ harfi hemzeye kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. (‫ل‬ ُ‫ع‬ ِ ‫ )َفَوا‬vezninde kelimenin başında iki vâv harfi peş peşe geldiğimde ilk vâv harfi hemzeye kalbedilir. Vâv ya da yâ harflerimden birisi (‫ل‬ ُ ‫ )َفَعهههاِئ‬vb. // ‫ن‬ ٌ ‫ن < ِإيذا‬ ٌ ‫ِإْئذا‬ 66 Vezni. yâ harfine kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. ‫فعاِئل‬ 68 Vezni. ‫طاَيا‬ َ‫خ‬ َ < ‫طاَءا‬ َ‫خ‬ َ <‫ي‬ ُ ‫طاَئ‬ َ‫خ‬ َ <‫ي‬ ُ ‫طاِئ‬ َ‫خ‬ َ <‫ئ‬ ُ ‫طاِئ‬ َ‫خ‬ َ < ‫ئ‬ ُ ‫طاِي‬ َ‫خ‬ َ < ‫طيَئٌة‬ ِ‫خ‬ َ 67 2. hemze yâ'ya kalbedilir.

bu isim müntehe'l-cümu' sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. elif harfi yâ harfine kalbedilir. ُ ‫ فَعههههاِلي‬vezninde geldiğinde (‫)ان‬ ‫ن‬ bu isim ism-i tasğir sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. Vâv kelimenin sonunda yer alır. ٌ ‫ب < ُكَتّي‬ ‫ب‬ ٌ ‫ب < ُكَتْيِي‬ ٌ ‫ب < ُكَتْيِا‬ ٌ ‫ِكَتا‬ Vâv Harfinin Yâ Harfine Dönüşmesi 1. // ‫ضي‬ ِ ‫ي < الّر‬ ُ‫ض‬ ِ ‫ضُو < الّر‬ ِ ‫الّرا‬ َ ‫َقِوَو < َقِو‬ ‫ي‬ 2.‫ل‬ ٌ ‫ن)ُفعَْيِلين‬ ٌ ‫طي‬ ِ ‫سَلْي‬ ُ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ ِ ‫سَلْي‬ ُ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ َ ‫سْل‬ ُ) 5. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعههها‬vezninde yer alan elif harfi. ism-i tasğir sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. ٌ ‫صْيِبي‬ ‫ح‬ َ ‫ح < ُم‬ ٌ ‫صْيِبا‬ َ ‫ح < ُم‬ ٌ ‫صَبا‬ ْ ‫ِم‬69 3.‫ن)فعالين‬ ُ ‫طي‬ ِ‫ل‬ َ‫س‬ َ <‫ن‬ ُ ‫طا‬ ِ‫ل‬ َ‫س‬ َ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ َ ‫سْل‬ ُ) 4. Ecvef vâvilerin sülasi mücerred (‫ ِفَعاَلههة‬/ ‫ل‬ ٌ ‫ )ِفَعا‬veznindeki masdarlarında kesradan sonra gelen vâv harfi yâ harfine kalbedilir. <‫ح‬ ُ ‫صاِبا‬ َ ‫ح < َم‬ ٌ ‫صَبا‬ ْ ‫ِم‬ ‫ح )مفاعيل‬ ُ ‫صاِبي‬ َ ‫)َم‬ 2.مفيعيل‬Kalıbı: ‫فعيعيل‬ Ancak ecvef vavilerin ‫ مفاعل‬babının ikinci mastar olan ‫ ِفَعال‬vezninde bu kural uygulanmaz. ‫قاوم < مقاومة < ِقِواٌم‬ 70 . mâ kabli de meksur olursa vâv harfi yâ harfine kalbedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 54 Elif Harfinin Yâ Harfine Dönüşmesi 1. Rubâî bir ismin sondan bir önceki harfi elif olduğunda.70 69 ‫قام < يُقوم < ِقَواًما < ِقَياًما < ِقَياَمًة‬ Vezni: ‫ . müntehe'l-cümu' sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. Müfred bir ismin sonunda zaid (‫ )ان‬harfleri olduğunda (‫)ان‬ harflerinden elif harfi. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعها‬vezninde yer alan elif harfi. Müfred bir ismin sonunda zaid (‫ )ان‬harfleri olduğunda ve bu müfret harflerinden ismin cemisi elif harfi. bu isim ism-i tasğir sigasına konulduğunda.

(‫ل‬ ٌ ‫ ) َفْيِع‬vezninde ayne'l-kelime vâv olduğunda. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. (‫ )ُفْعَلى‬vezninde lâme'l-kelime vâv olduğunda. ‫ موعاد < ميعاد‬// ‫لٌد < ِميلٌد‬ َ ‫ ِمْو‬// ‫ن‬ ٌ ‫ن < ِميَزا‬ ٌ ‫ِمْوَزا‬ 5. (‫ل‬ ٌ ‫ )ُفُعو‬vezninde lâme'l-kelime vâv olduğunda. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعا‬vezninde. vâv harfi yâ harfine kalbedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 55 3. mâ kabline tabi kılınarak vâv harfine kalbedilir. َ ‫صوِل‬ ‫ح‬ ُ ‫ح < ُت‬ َ ‫صاَل‬ َ ‫ َت‬// ‫ َباَيَع < ُبوِيَع‬// ‫ب‬ َ ‫ب < ُكوِت‬ َ ‫َكاَت‬ Yâ Harfinin Vâv Harfine Dönüşmesi 1. ‫ت‬ ٌ ‫ت < َمّي‬ ٌ ‫ت < َمْيِي‬ ٌ ‫ َمْيِو‬// ‫سّيٌد‬ َ < ‫سْيِيٌد‬ َ < ‫سْيِوٌد‬ َ 7. (‫ل‬ ٌ ‫ ) ِفَعههها‬veznindeki cem'i mükesser vezinlerde lâme'lkelimesi sahih olmak şartıyla. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. (‫ )ُفْعَلى‬vezninde ayne'l-kelime yâ olduğunda. ‫ َفْتَيى < َفْتَوى‬// ‫َتْقَيى )َوَقى < َتْقَيا( < َتْقَوى‬ 3. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. (‫ل‬ ٌ ‫ي )ُفُعو‬ ّ ‫ي < ِدِل‬ ّ ‫ي <ُدِل‬ ّ ‫ي < ُدُل‬ ٌ ‫َدْلٌو < ُدُلوٌو < ُدُلو‬ ّ‫ص‬ ‫ي‬ ِ ‫ع‬ ِ <‫ي‬ ّ‫ص‬ ِ ‫ع‬ ُ <‫ي‬ ّ‫ص‬ ُ ‫ع‬ ُ <‫ي‬ ٌ ‫صو‬ ُ ‫ع‬ ُ < ‫صوٌو‬ ُ ‫ع‬ ُ < ‫صا‬ ً ‫ع‬ َ Elif Harfinin Vâv Harfine Dönüşmesi (‫ل‬ ً‫ع‬ ُ ‫عَلًة تَفها‬ َ ‫ )ُمَفا‬vezinlerinin mazi-meçhul sigalarında elif harfi. Yâ harfinin mâ kabli dammeli olduğunda. (‫طوَبى‬ ُ < ‫طْيَبى‬ ُ (‫ب‬ ُ ‫ط‬ ِ ‫ب < َي‬ َ ‫طا‬ َ Vâv ve Yâ Harflerinin Elif Harfine Dönüşmesi . fâu'l-kelime vâv olduğunda. ‫ظ‬ ٌ ‫ظ < ُموِق‬ ٌ ‫ ُمْيِق‬// ‫ظ‬ ُ ‫ظ < ُيوِق‬ ُ ‫ظ < ُيْيِق‬ َ ‫َأْيَق‬ 2. ‫ َداٌر < ِدَواٌر < ِدَياٌر‬// ٌ‫ض < ِرَياض‬ ٌ ‫ضٌة < ِرَوا‬ َ ‫َرْو‬ 4. (‫ )َفْعَلى‬vezninde lâme'l-kelime yâ olduğunda. kesradan sonra gelen vâv harfi yâ harfine kalbedilir. ‫عْلَيا‬ ُ < ‫عْلَيى‬ ُ < ‫علَوى‬ ُ // ‫ُدْنَوى < ُدْنَيى < ُدنَيا‬ 6.

) (‫ نام < َيْنَوُم < َيَناُم )َنِوَم هه َيْنَوُم‬// ‫ باع < َيْبِيُع < َيِبيُع‬// ‫ل‬ ُ ‫ل َيُقو‬ ُ ‫قال < َيْقُو‬ Vâv ya da yâ harfi kelimenin sonunda harekeli olarak gelir. kendinden önceki harfler fethalı olursa vâv ya da yâ elife kalbedilir. (Vâv ya da yâ müteharrik.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 56 Vâv ya da yâ harfleri harekeli.Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl 1. ( Vâv-yâ müteharrik mâ kabli meftuh olursa vâv-yâ elife kalbedilir. mâ kabli de meftuh olursa vâv ya da yâ harfinin harekesi hazfedilerek vâv ya da yâ harfi elife kalbedilir. ‫ُمَؤْكِرٌم < ُمْكِرٌم‬ // ‫َأْكَرَم < ُيَؤْكِرُم < ُيكِرُم‬ . mâ kabli de sahih-sakin bir harf olursa vâv ya da yâ harfinin harekesi mâ kabline nakledilerek vâv ya da yâ harfi sakin yapılır. mâ kabli de meksur ya da dammeli olur ise vâv ya da yâ harfinin harekesi hazfedilerek vâv ya da yâ harfi sakin yapılır.Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl İ'lâl işlemleri esnasında sık başvurulan yöntemlerden biridir. İf'âl babının hemzesi.)‫ع‬ َ ‫ َبَيَع < َبا‬// ‫ل‬ َ ‫ل < َقا‬ َ ‫َقَو‬ b. ‫شى‬ ّ ‫ي < َتَم‬ َ‫ش‬ ّ ‫ َتَم‬// ‫سَعى‬ َ <‫ي‬ َ ‫سَع‬ َ // ‫ضى‬ َ ‫ي < َيْر‬ ُ‫ض‬ َ ‫ي < َيْر‬ َ‫ض‬ ِ ‫َر‬ c. Bu konuyla ilgili olarak şu yaygın kuralı örnek olrak getirebiliriz: Vâv ya da yâ harfi kelimenin ortasında harekeli olarak gelir. hemze-i kat' olmasına rağmen kesret-i isti'mâlden dolayı hazfedilir. mâ kabli sahih-sakin olursa vâv ya da yânın harekesi mâ kabline verilir. ‫عو‬ ُ ‫عُو < َيْد‬ ُ ‫عا < َيْد‬ َ ‫ َد‬// ‫حَتِوي‬ ْ ‫ي < َي‬ ُ ‫حَتِو‬ ْ ‫حَتَوى < َي‬ ْ ‫ ِا‬// ‫ي < َيْرِمي‬ ُ ‫رَمى < َيْرِم‬ Vâv ya da yâ harfi kelimenin sonunda harekeli olarak gelir.

(‫شوا )َفُعوا‬ ُ‫خ‬ َ < ‫شُيوا‬ ِ‫خ‬ َ < ‫شَيا‬ ِ‫ي<خ‬ َ‫ش‬ ِ‫خ‬ َ (‫ن )يْفُعون‬ َ ‫شْو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ن < َي‬ َ ‫شُيو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ن < َي‬ ِ ‫شَيا‬ َ‫خ‬ ْ ‫شى < َي‬ َ‫خ‬ ْ ‫َي‬ َ ‫عو‬ ‫ن‬ ُ ‫ن <َيْد‬ َ ‫عُوو‬ ُ ‫ن < َيْد‬ ِ ‫عَوا‬ ُ ‫عو < َيْد‬ ُ ‫َيْد‬ Bazı İ’lal Kuralları Burada zikredilecek kurallar Maksud’dan alınmıştır. Sülasi misâl vâvîler 2. 1. Sülasi mudâaf fiiller. bablardan geldiklerinde malum muzari ve emir sigalarında fâu'l-fiil olan vâv harfi hazfedilir. ْ ‫ث < ِر‬ ‫ث‬ ُ ‫ث < َيِر‬ َ ‫ َوِر‬// ‫ب‬ ْ ‫ب < َه‬ ُ ‫ب < َيَه‬ َ ‫ َوَه‬// ‫عْد‬ ِ < ‫عَد < َتِعُد‬ َ ‫َو‬ 3.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 57 2. cem'i müzekker zamiri olan vâva isnad edildiklerinde mazi ve muzari sigalarında lame'l-fiilleri olan illet harfi hazfedilir. َ ‫ظْل‬ ‫ن‬ َ <‫ن‬ َ ‫ظَلْل‬ ْ ‫ِا‬ َ ‫ظْل‬ ‫ن‬ َ ‫ن <َي‬ َ ‫ظَلْل‬ ْ ‫َي‬ 5.. Nakıs fiiller. 3. . 6. dördüncü babtan gelip mazide merfu müteharrik zamire isnad edildiğinde üç şekilde okunması caizdir. Sülasi ecveflerin ism-i mef'ullerinde.. ٌ ‫خو‬ ‫ف‬ ُ ‫ف < َم‬ ٌ ‫خُوو‬ ْ ‫َم‬ ‫ع < َمِبيٌع‬ ٌ ‫َمْبُيو‬ ٌ ‫ل < َمُقو‬ ‫ل‬ ٌ ‫َمْقُوو‬ 6. mâ-kabili meftuh olursa “‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilir. ُ ‫س‬ ‫ت‬ ْ ‫ت < ِم‬ ُ ‫س‬ ْ َ‫ت < م‬ ُ ‫س‬ ْ‫س‬ ِ ‫َم‬ ُ ‫ظل‬ ‫ت‬ ِ <‫ت‬ ُ ‫ظْل‬ َ <‫ت‬ ُ ‫ظِلْل‬ َ (‫ل‬ ّ‫ظ‬ َ ‫ل<ي‬ َ ‫ظِل‬ َ <‫ل‬ ّ‫ظ‬ َ) ِ ‫ت < ِمْل‬ ‫ت‬ َ ‫ت < َمْل‬ َ ‫ل( مِلل‬ َ ‫ل < َمِل‬ ّ ‫)َم‬ 4. dördüncü babtan gelip muzari ve emirde nun-u nisveye (müenneslik nununa) isnad edildiğinde ise iki şekilde okunması caizdir. ism-i mef'ul kalıbında ikinci vâv harfi hazfedilir. Sülasi mudâaf fiiller.“‫ “ي‬-”‫ ”و‬müteharrik.

dammeden kesraya geçiş zor olduğu için zamme hazfedilir.Birincisi sakin.“‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬müteharrik ma-kabli sahih-sakin harf olursa “ ‫ ”و‬ya da “‫’”ي‬nın harekesi ma-kabline verilir. (‫سُر‬ ِ ‫سر < ُيو‬ ِ ‫أيسر( ُيْي‬ 7. ma-kabli fetha dışında bir hareke ile harekeli olursa “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬sakin kılınır.Zammeden “‫”و‬. . ‫ل‬ ُ ‫ل < َيقُهو‬ ُ ‫َيقْهُو‬ 10.“‫ ”و‬müteharrik ve kelimenin sonunda olur.‫ي‬ َ ‫غَهبِهَو < غَهبِه‬ 9. ‫ أْبَيَع < أَبْيَع < أباع‬/ ‫أقْهَوَم < أقَهْوَم < أقام‬ 4. ma-kabli meftuh olursa “ ‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilir. 5. fethadan “‫ ”ا‬doğar.“‫ ”ي‬sakin. 71 َ ‫ل < ِقي‬ ‫ل‬ َ ‫ل < ِقو‬ َ ‫ل < قِو‬ َ ‫قُهِو‬ 8. ‫ي<يرِمي‬ ُ ‫ يرِم‬،‫َيغْهُزُو<يْغُزو‬ 11.“‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬müteharrik ve lame’l-fiilde olur. kesradan “‫”ي‬.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 58 ‫ل < كال‬ َ ‫ كَهَي‬/ ‫ل < قال‬ َ ‫قَو‬ 2. ، ‫قَهْوٌم‬ ‫َبْيٌع‬ 3. Bu durumda birinci “‫ ”ي‬hafinden önceki harf dammeli ise “‫’”ي‬nın sıhhati için bu hareke kesraya kalbedilir.“‫ ”و‬sakin. ma-kabli meksur olursa “‫ “ي‬.“‫ ”ي‬sakin veya meftuh.Birincisi sakin ikincisi harekeli olmak üzere “‫ ”و‬ve “‫”ي‬ harfi peş peşe gelirse “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬harfine kalbedilir. ma-kabli madmum olursa “‫ ”ي‬hafi “‫’”و‬a kalbedilir.‫َمغْهُزوٌو < َمْغزّو‬ 12.”‫ ”و‬harfine kalbedilir. َ‫ض‬ ‫ي‬ ِ ‫ر‬،‫ي‬ َ‫ش‬ ِ ‫خَه‬ 6.Sükun-u aslî ile sakin olan “‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilmez. ma-kabli meksur ise i’lal yapılmaz. 71 Burada.“‫”ي‬-”‫ ”و‬sükun-u arız ile sakin. ikincisi harekeli iki “‫ ”و‬harfi ictima ettiğinde birincisi ikincisine idgam edilir. ma-kabli de meksur olursa “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬hafine kalbedilir.

lame’l-fiili harekeli olursa ya da ikisi de harekeli olursa idgam edilmesi vaciptir.‫َمَدَد < َمّد‬ 19.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 59 ّ ‫ي < َمْرِم‬ ‫ي‬ ٌ ‫ي < مرُمْي‬ ٌ ‫ َمْرُمو‬/ ‫ي‬ ّ‫ش‬ ِ ‫ي < مخ‬ ٌ ‫شْي‬ ُ‫خ‬ ْ ‫ي < َم‬ ٌ ‫شو‬ ُ‫خ‬ ْ ‫َم‬ 13. ‫ ِلَيْرِم‬، ‫ِلَيْغُز‬ 14. Nakıs fiildeki i’laller geçerlidir. 3. emir ve nehiylerinin malum sigalarında “‫ ”و‬harfi düşer. Lame’l-fiilinin hükmü ise nakıs fiilin lame’l-fiilinin hükmü gibidir. lame’l-fiili sükun-u lazım ile sakin olursa idgamı mümtenidir.Hemze sakin olduğunda hali üzere bırakmak caiz olduğu gibi hemze harfini.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili harekeli. ‫ي‬ َ‫ع‬ ِ ‫عَو < ُد‬ ِ ‫ُد‬ 15. lame’l-fiilin düşmesiyledir. Lame’l-fiilin hükmü ise nakıs fiilin lame’l-fiilinin hükmü gibidir. .‫ن‬ َ ‫ مََدْد‬/ ‫ت‬ َ ‫َمَدْد‬ 21.Nakıs fiillerin cezim halleri. ‫ُ لم َيْمُدْد < لْم يُمَّد‬ 20.Nakıs fiilin mazi meçhulünde lame’l-fiilinde yer alan “‫”و‬ harfinin ma-kabli meksur olduğu için “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬harfine kalbedilir. ‫ ل تَهْرِو‬/ ‫ ِارِو‬/ ‫ي‬ ّ ‫ي < مْرِو‬ ٌ ‫ي < َمْرُوْي‬ ٌ ‫ َمْرُوو‬/‫ي < يرِوي‬ ُ ‫ َيْرِو‬/ ‫ي< َرَوى‬ َ ‫َرَو‬ 17.Lefif-i makrunun ayne’l-fiilinin hükmü sahih harf hükmü gibidir. َ ‫ي < َيِق‬ ‫ي‬ ُ ‫ َيْوِق‬/ ‫ي < َوقَهى‬ َ ‫َوقَه‬ 18.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili sakin. lame’l-fiili sükun-u arız ile sakin olursa idgamı caizdir.Misal vavinin 2. < ‫ وَهب‬/‫وعد < يِعد‬ ‫ق < يِمق‬ َ ‫ َوِم‬/ ‫يِهب‬ 16.Lefif-i mefrukun fau’l-fiilinin hükmü misal fiilin fau’l-fiilinin hükmü gibidir. 6 bablarının muzari. ma-kablinin harekesine uygun bir harfe kalbetmek caizdir.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili harekeli.

ْ‫ج‬ ‫ل‬ ُ ‫جاء الّر‬ ْ ‫ت ِبَزْيَن‬ ‫ب‬ ُ ‫مَرْر‬ ْ ‫ب كََت‬ ‫ب‬ ُ ‫الطال‬ 2. Belli başlı vakıf kurallarını şöylece özetlemek mümkündür: 1. َ‫ج‬ ‫ل‬ ُ ‫ت َر‬ ُ ‫ل < قاَبْل‬ ً‫ج‬ ُ ‫ت َر‬ ُ ‫قاَبْل‬ ‫ت زيَدا‬ ُ ‫ت زيًدا < رَأْي‬ ُ ‫رَأْي‬ b. Tenvinli İsmin Mansub Olması Bu durumda tenvin elife kalbedilir. makabli de harekeli olursa hemzede bir değişiklik yapılmaz.Hemze harekeli. ‫ت ِبَزْيْد‬ ُ ‫ت ِبَزْيٍد < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ 3. ‫ل‬ َ ‫سأ‬ َ / ‫قَهَرأ‬ 23.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 60 ْ َ‫ن < إيذ‬ ‫ن‬ ْ ‫ إئْهَذ‬/ ‫ن‬ ُ ‫ن < ُيوِم‬ ُ ‫ ُيْؤِم‬/ ‫ل‬ ُ ‫ل < َياكُه‬ ُ ‫يأُك‬ 22. Tenvinli İsmin Merfu Ya da Mecrur Olması Bu durumda tenvin hazfedilip son harf sakin yapılarak vakfedilir. Maksur İsimlerde ‫جاَء زيٌد < جاَء زيْد‬ . hemzenin harekesi ma-kabline nakledilebileceği gibi olduğu hal üzere de bırakılabilir. Tenvinli İsmlerde a.Hemze harekeli. ‫ل اْلقَهْرَية‬ ِ‫س‬ َ ‫ل اْلقَهْرَيةَ< َو‬ ِ ‫سأ‬ ْ ‫َ َو ا‬ Bazı Vakıf Kuralları Metin okurken ve konuşurken hangi kelimelerde nasıl durulacağını gösteren kurallara vakıf kuralları denir. Tenvinsiz İsimlerde Kelimenin harf-i tarifli ya da fiil olması gibi bir nedenle sonunda tenvin bulunmayan kelimelerin sonu vakıf halinde sükun ile okunur. ma-kabli sakin bir harf ise.

‫ضي‬ ِ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫ض < مرْر‬ ٍ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫مرْر‬ ‫ضي‬ ِ ‫ض < جاء قا‬ ٍ ‫جاء قا‬ c. Müfred ve Müzekker Bir İsme Dönen ( ‫ ) الهاء‬Zamiri Bu durumda ( ‫ ) الهاء‬üzerinde sükun ile vakfedilir. ismin her üç halinde de yâ harfi hazfedilmez ve sükun üzerinde vakfedilir. ‫ب َلْه‬ ُ ‫الكتا‬ ‫ت بْه‬ ُ ‫مرر‬ ‫رأيُتْه‬ . ‫ضَيا‬ ِ ‫ت َقا‬ ُ ‫ضًيا < رأْي‬ ِ ‫ت َقا‬ ُ ‫رأْي‬ b.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 61 Tenvinli ya da tenvinsiz olduğuna bakılmaksızın her zaman elif üzerine vakfedilir. Menkus İsmin Tenvinli ve Merfu Ya da Mecrur Olması Bu durumda yâ harfi hazfedilerek sükun üzerinde vakfedilir. Menkus İsmin Tenvinli ve Mansub Olması Bu durumda yâ harfi hazfedilmez ve tenvin elife kalbedilerek vakfedilir. (‫ل‬ ْ ‫) و هو الكبيُر الُمتَعا‬ 5. ْ ‫ت ِبقا‬ ‫ض‬ ُ ‫ض < مرْر‬ ٍ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫مرْر‬ ْ ‫ض < جاء قا‬ ‫ض‬ ٍ ‫جاء قا‬ Not: Bazı eski arap lehçelerinde bu durumda yâ harfi hazfedilmeden kesra hareke üzerinde vakfedilmektedir. Menkus İsimlerde a. Zamir Olan ( ‫) ءءءءء‬ a. ‫ضي‬ ِ ‫مرْرتُ بالقا‬ ‫ضي‬ ِ ‫ت الَقا‬ ُ ‫ي < رأْي‬ َ‫ض‬ ِ ‫ت الَقا‬ ُ ‫رأْي‬ ‫ضي‬ ِ ‫جاء القا‬ Ancak bu kurala aykırı olarak yâ harfi hazfedilerek de vakfedilmesi caizdir. Menkus İsmin Harf-i Tarifli Olması Bu durumda. ‫ت ِبَفَتى‬ ُ ‫ت ِبَفًتى < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ ‫جاء َفًتى < جاء َفَتى‬ ‫ت ِبالَفَتى‬ ُ ‫ت ِبالَفَتى < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ ‫جاء الَفَتى < جاء الَفَتى‬ 4.

Ancak az da olsa hâ (‫ ) الهاء‬harfi şeklinde sükun üzere vakfedildiği de olmuştur. sükun üzere vakfedilir. Vakıf Hâ'sı ( Hâü's-Sekt) Vakıf halinde belli durumlarda kelimelerin sonunda gelen hâ (‫ ) الهاء‬harfidir. Fiillerin Sonunda Geldiğinde Bu durumda her hangi bir değişiklik yapılmadan açık tâ ( ‫) ت‬ harfi üzerinde. ْ ‫شجَرٌة < شجَر‬ ‫ت‬ ‫ت طالَبْه‬ ْ ‫ت طالَبٌة < جاء‬ ْ ‫جاء‬ ْ ‫صلٌة < صل‬ ‫ت‬ ‫ت ِبطاِلَبْه‬ ُ ‫ت ِبطاِلَبٍة < مرْر‬ ُ ‫مرْر‬ b.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 62 b. Müfred ve Müennes Bir İsme Dönen ( ‫ ) الهاء‬Zamiri Bu durumda elif üzerinde vakfedilir.. (‫ت‬ ِ ‫ت من الَمكُرَما‬ ِ ‫ن الَبَنا‬ ُ ‫ن الَبَناْه من الَمكُرَماْه ) دْف‬ ُ ْ‫دف‬ ْ ‫ت الطالَبا‬ ‫ت‬ ْ ‫جاء‬ c. İsmin Sonunda Geldiğinde Bu durumda tâ harfi. Cem'i Müennes Salimlerin Sonunda Geldiğinde Bu durumda açık tâ ( ‫ ) ت‬harfi üzerinde sükun üzere vakfedilir. Bu durumların belli başlıları şunlardır: a. ‫ب َلَها‬ ُ ‫الكتا‬ ‫ت بَها‬ ُ ‫مرر‬ ‫رأيُتَها‬ 6. Meczum Ya da Mebni Haldeki Nakıs Fiiller Bu durumda vakıf hâ'sının getirilmesi caizdir. Te'nis Tâ'sı a. ْ ‫الطالبُة جاَء‬ ‫ت‬ 7. hâ (‫ ) الهههاء‬harfine kalbedilerek sükun üzerinde vakfedilebileceği gibi açık tâ (‫) ت‬harfi şeklinde sükun üzerinde de vakfedilebilir. ‫ِارِم < ِارِمْه‬ ‫عْه‬ ُ ‫ع < ُاْد‬ ُ ‫ُاْد‬ ‫لم يسَع < لم يسَعْه‬ .

Harf-i Cerre Bitişen İstifham Mâ'sından Sonra Bilindiği gibi istifham edatı olan ( ‫) ما‬. (‫عْه )وعى‬ ِ ( ‫ِفْه ) وفى‬ ( ‫ِقْه ) وقى‬ c. ‫ِلَما < ِلَم < ِلَمْه‬ ‫عّمْه‬ َ < ‫عّم‬ َ < ‫عّما‬ َ ‫ِبَما < ِبَم < ِبَمْه‬ .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 63 b. Fiil tek harfe düştüğünde Bu durumda vakıf hâ'sının getirilmesi vacibtir. Bu durmda ( ‫ ) مهها‬harfi üzerinde vakfedilecekse kelimenin sonuna vakıf hâ'sı getirilir. harf-i cerre bitiştiğinde ( ‫ ) مهها‬harfinin elifi hazfedilir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful