TATBİKU’S-SARFÎ

Ders Notları
(Özet)

Erzurum 2010

Tatbiku’s-Safî Ders Notları…………………………………

2

İÇİNDEKİLER
Giriş........................................................................................4

1- Sarfın İlminin Alanı..............................................................4
2- Mizanu’s-Sarfî......................................................................5
3- Kalbu Mekânî.......................................................................5
BİRİNCİ BÖLÜM.....................................................................7

FİİLLER VE MÜŞTAKKÂTLAR...........................................7
1- Aksam-ı Seb’a......................................................................7
2- Vezinlerin Anlamları..........................................................10
Önemli Notlar:....................................................................12
3- Fiillerin Zamirlere İsnad Edilmesi.....................................13
a- Salim ve Mehmuz Fiiller:...............................................13
b- Mudaaf Fiiller: ...............................................................14
c- Misal Fiiller:...................................................................15
d- Ecvef Fiiller:...................................................................15
e- Nakıs ve Lefif Fiiller:.....................................................17
f- Te’kid Nunu Bitişen Fiillerin Zamirlere İsnadı:............19
4- Te’kid Nunu........................................................................20
Te’kid Nun’unun Şartları:..................................................20
5- Mastar.................................................................................23
a- İsm-i Mastar: ..................................................................23
b- Müevvel Mastar: ............................................................23
c- Sülasî Mastarlar:.............................................................23
c.1- Manadan Hareketle Mastar Tayini:.........................24
c.2- Lafızdan Hareketle Mastar Tayini:.........................24
d- Mastar-ı Gayr-i Sülasî:...................................................25
e- Mastar-ı Mîmî: ...............................................................27
f- Sınaî Mastarlar: ..............................................................28
e- Mastar-ı Merre: ..............................................................28
g- Mastar-ı Hey’e: .............................................................28
6- Müştakkât...........................................................................29
a- İsm-i Fail: .......................................................................29
b- Mübalağa Sigası:............................................................30

Tatbiku’s-Safî Ders Notları…………………………………

3

c- Sıfat-ı Müşebbehe:..........................................................31
d- İsm-i Mef’ul:..................................................................32
e- İsm-i Zaman, İsm-i Mekan:............................................33
f- İsm-i Alet:.......................................................................34
7- Taaccüb ve Tafdil...............................................................35
a- Taaccüb:..........................................................................35
b- Tafdil:.............................................................................37
İKİNCİ BÖLÜM......................................................................40

1- İSİMLER............................................................................40
a- Sahih İsim: .....................................................................40
b- Maksur İsim: ..................................................................40
c- Memdud İsim: ................................................................42
d- Mankus İsim:..................................................................43
2- Cemiler:..............................................................................44
3- İsm-i Tasgir:.......................................................................46
4- İsm-i Mensub:.....................................................................49
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM.................................................................52

İ’LAL VE İBDAL..................................................................52
1- İbdal....................................................................................52
a- ‫ افتعال‬Babında İbdal Kuralları:........................................52
b- ‫ تفاعل‬، ‫ تفعّـل‬Bablarında İbdal:..........................................53
2- İ’lâl Kuralları......................................................................53
a- Kalb Yoluyla İ'lâl...........................................................53
b- Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl........................................57
c- Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl...............................................57
Bazı İ’lal Kuralları..................................................................58
Bazı Vakıf Kuralları...............................................................61

Semantik  Anlam Bilim  Maanî Sarf: 1 ‫ن مقصههودٍة ل تحصههل إل بههها‬ ٍ ‫ تحويل الصل الواحد الههى أمثلههة مختلفههة لمعهها‬:‫الصرف‬ 2 ٍ ‫ل ابنيِة الكلمة التي ليست بإعرا‬ ‫ب‬ ُ ‫ف بها أحوا‬ ُ ‫علم بأصول ُيْعر‬ Tasrif: Lugatte “engellemek. ‫الكلمة‬ ‫الحرف‬ Alfabe h. 2 Sarf: Nahivle ilgisi bulunmayan kelime yapılarının durumlarını bilmemize yarayan kurallardır.Cerler ‫حروف المعاني‬ ‫)الحروف العلة )ا ـ و ـ ى‬ ‫الحروف المزيدة في السم و‬ ‫الفعل‬ Not: Sarf. sigadan sigaya bolca aktarmaktır.Sarfın İlminin Alanı Dilbilimi: 1. . kalıptan kalıba.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 4 TATBİKU’S-SARFÎ Giriş 1.Sentax  Söz Dizimi  Nahiv 3. Tasrifi de içine alan genel bir terimdir.“‫ ”السم المتمكن‬ile ilgilenir. Sarf ıstılahında ise kök halde bulunan lafzı. bu tablodaki “‫ ”الفعل المتصرف‬.Morfoloji  Biçim Bilim  Sarf 2. 1 Sarf: İstenilen bir takım anlamlara ulaşmak için masdarın çeşitli vezinlere (kalıplara) dökülmesidir. Sarf ise. çevirmek. dönüştürmek” gibi anlamlara gelir. ‫حروف الهجاء‬ ‫السم‬ ‫السم المتمكن‬ ‫السم غير المتمكن‬ ‫الفعل‬ ‫الفعل المتصرف‬ ‫الفعل غير المتصرف‬ H.

Kelimede İ’lal uygulanması gereken bir harf var ancak bu harfte i’lal yapılmamışsa burada bir kalb-i mekanî olduğu ortaya çıkar. ya.Kelimenin asli harflerinden türetilen başka kelimelere bakılır. ْ ‫ل هه وزنه فُه‬ ‫ل‬ ْ ‫ل هه ُق‬ َ َ‫َقو‬ ‫ل سَعى هه ِاسَع هه وزنه ِافَع‬ ْ‫ع‬ ِ ‫ف هه وزنه‬ ْ ‫ص‬ ِ ‫ف هه‬ َ ‫ص‬ َ ‫و‬ * İ’lal yoluyla kendisinde değişiklik olan harfi vezinde ifade ederken aslını esas alırız. ، ‫ وجاهههة‬، ‫وجههه‬ ‫ وجهة‬öyleyse burada ‫ جاه‬kelimesinin vezni ‫ل‬ ٌ ‫عْف‬ َ dür. Burada “vav-ya müteharrik ma-kabli meftuh olursa vav. Örneğin. dolayısıyla da kelime ‫س‬ َ ‫ آ‬olmalıdır. Ancak .Kalbu Mekânî Kalbu Mekânî’yi bilme yolları: 1. Burada kalb’i uyguladığımızda ‫ي‬ ّ ‫سه‬ ِ ‫ِق‬ kelimesinin vezni ‫ع‬ ٌ ‫ فُلو‬olur. Dolayısıyla ‫ي‬ ّ ‫سهه‬ ِ ِ‫ ق‬kelimesi aslında ‫س‬ ٌ ‫ُقههُوو‬ kelimesinden maklubdur. ‫ل‬ َ ‫ل هه وزنه َفَع‬ َ ‫ل هه َقا‬ َ ‫َقَو‬ * Kelimenin harflerinde kalb-i mekanî varsa vezinde de bu kalb uygulanır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 5 2. Bu kelimenin türetildiği aynı kökten başka kelimelerde türetilmiştir. ّ ‫سه‬ ‫ي‬ ِ ‫ي هه ه ِق‬ ّ ‫سه‬ ِ ‫ي هه ه ُق‬ ّ‫س‬ ُ ‫ي هه ُق‬ ٌ ‫سو‬ ُ ‫سوٌو هه ُق‬ ُ ‫س هه ُق‬ ٌ ‫س )ج( ُقُوو‬ ٌ ‫ي هه اصله َقْو‬ ّ‫س‬ ِ ‫ ِق‬şeklinde bir değişim geçirir. 3.” Kaidesi uygulanması gerekir.Mastara rucû edilir: (‫ ناء؛وزنه َفَلَع‬//‫ي‬ ٌ ‫ناء ه يناء( مصدره؛ نأ‬ 2. ‫ف )مقلوب‬ ُ ‫عاِل‬ َ ‫ حادي ؛ وزنه‬// ‫ل‬ َ ‫عِف‬ َ ‫ وزن أيس؛‬،‫س‬ َ ‫ اصله؛ َيِئ‬،‫س‬ َ ‫َأِي‬ ‫)واحد‬ 3.Mizanu’s-Sarfî * Eğer bir kelimede harf düşüyorsa o zaman o fiilin veznini ifade ederken de o harfe tekabül eden harfi düşürerek vezni ifade ederiz. elife kalbedilir. ‫ جهههاه‬kelimesi böyledir. ‫س‬ َ ‫ َأِي‬kelimesi böyledir.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 6 bu i’lal yapılmamış.Herhangi bir kalb olmaksızın iki hemzenin kelimenin sonuna geldiği durumlarda kalb uygulanır. Dolayısıyla da ‫س‬ َ ‫َأِي‬kelimesinin vezni ‫ل‬ َ ‫ عَِف‬olur. ‫ وزنه‬: ‫أشياء‬ ‫ وزنه فعلء‬: ‫ شيئاء‬// ‫لَهْفَعاء‬ . Bu kelime asıl olarak ‫س‬ َ ‫ َيههإ‬fiilinden maklubdur. “bu durumda burada bir kalb-i mekanî vardır.Herhangi bir açık sebep olmamasına rağmen gayr-i munsarif olan kelimelerde de kalb-i mekanî vardır. 4. ٍ ‫ جاٍء وزنه فا‬// ‫ جائي وزنه فالع‬// ‫ جائىء وزنه فاعل‬// ‫ل‬ ‫ع‬ َ ‫جاء وزنه َفَع‬ 5.” deriz.

‫َمّد‬ 7 . ‫ >= وقى‬Lefif mefruk ‫ >=طوى‬Lefif makrun ‫الصحيح‬ Kök harflerinden hiçbirisi illet harfi olmayan fiil ‫السالم‬ Kökünde hemze ve illet harfi bulunmayan ve aynı harften iki tane olmayan fildir.‫ و‬. ‫ يبث‬// ‫وجد‬ ‫الجوف‬ Kök harfleriden ortadaki harf illet harfi “‫ ي‬. ‫لعب‬ ‫المهموز‬ Kök harflerinden birisi hemze olan fiildir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… BİRİNCİ BÖLÜM FİİLLER VE MÜŞTAKKÂTLAR Fiil: ‫ حادث مرتبط بالزمن‬: ‫الفعل‬ 1. ‫ سار‬// ‫قال‬ ‫الناقص‬ Kök harflerinden sonuncusu illet harflerinden biri olan fiildir.‫ ”ا‬olan fiildir. ‫خشي‬ ‫اللفيف‬ İki harfi birden illetli olan fiildir. ‫ قرأ‬/ ‫ سأل‬/ ‫أخذ‬ ‫المضعف‬ Kök harflerinden ikisi aynı olan fiildir.Aksam-ı Seb’a ‫الفعل‬ ‫المعتل‬ Kök harflerinden biri veya ikisi illet harfi olan fiil ‫المثال‬ Kök harflerinden ilki “‫ ”و‬yahut “‫ ”ي‬olan fiildir.

‬إعَوِرر )إْفِعلل ‪5‬‬ ‫‪1‬‬ ‫ن )إفعال ‪1‬‬ ‫سْ‬ ‫حِ‬ ‫حسانًا ـ أ ْ‬ ‫نـإ ْ‬ ‫سُ‬ ‫حِ‬ ‫سن ـ ُي ْ‬ ‫حَ‬ ‫)أ ْ‬ .‬إحَماِرْر )إفِعيلل‪2‬‬ ‫)إحَماّر ـ ي ْ‬ ‫ستْغِفُر ـ إستْغفَأرًا ـ إستْغِفَر )استفعال‬ ‫)إستْغَفَر ـ ي ْ‬ ‫…………………………………‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları‬‬ ‫‪8‬‬ ‫البواب الثلثي‬ ‫البواب المزيدة على الثلثي المجرد )‪(12‬‬ ‫الثلثي المجرد )‪(6‬‬ ‫)البواب الرباعية )‪3‬‬ ‫)البواب السداسية )‪4‬‬ ‫صُر‬ ‫صَر ـ يْن ُ‬ ‫ن َ‬ ‫ل)مفاعلة‪3‬‬ ‫ل ـ قاِت ْ‬ ‫ل ـ مقاَتَلة و ِقَتا ً‬ ‫)قاتل ـ يقاِت ُ‬ ‫)إجتمع ـ يجَتِمُع ـ إجتماعًا ـ إجتِمْع‬ ‫فتَـحَ ـ‬ ‫فرِحَ ـ يفْـَر ُ‬ ‫ح‬ ‫سُ‬ ‫ن‬ ‫حُ‬ ‫سنَ ـ ي ْ‬ ‫حُ‬ ‫س ُ‬ ‫ب‬ ‫حِ‬ ‫ب ـ يْ‬ ‫س َ‬ ‫حِ‬ ‫)البواب الخماسية )‪5‬‬ ‫ضرِ ُ‬ ‫ب‬ ‫بـ ي ْ‬ ‫ضَر َ‬ ‫يفْـتَـ ُ‬ ‫ح‬ ‫‪4‬‬ ‫)قّدم ـ يقّدم ـ تقديمًا ـ َقّدْم‬ ‫)تفعيل ‪2‬‬ ‫)تقّدم ـ يتقّدُم ـ تقّدمًا ـ تقّدْم‬ ‫سْر‬ ‫سارًا ـ إنك ِ‬ ‫سُر ـ إنك َ‬ ‫سَر ـ يْنك ِ‬ ‫)إنك َ‬ ‫ظاَهْر‬ ‫ظاُهرًا ـ ت َ‬ ‫ظاَهُر ـ ت َ‬ ‫ظاَهَر ـ يت َ‬ ‫)ت َ‬ ‫)إفتعال ‪1‬‬ ‫)تَفّعل ‪2‬‬ ‫)إنِفعال ‪3‬‬ ‫عل ‪4‬‬ ‫)تفا ُ‬ ‫)إعَوّر ـ يعَوّر ـ إعِوَرارًا ـ إعَوّر‪ .‫جَلّوْذ )إْفِعّوال‬ ‫جَلّواذًا ـ إ ْ‬ ‫جَلّوذُ ـ إ ْ‬ ‫جَلّوذَ ـ ي ْ‬ ‫)إ ْ‬ ‫ب )إفِعيعال ‪3‬‬ ‫حَدْوَد ْ‬ ‫حِدْيدَابًا ـ إ ْ‬ ‫بـإ ْ‬ ‫حَدْوِد ُ‬ ‫بـي ْ‬ ‫حَدْوَد َ‬ ‫)إ ْ‬ ‫حَماّر ـ إحِميرارًا ـ إحَماّر ‪ .

‫…………………………………‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları‬‬ ‫‪9‬‬ ‫البواب الرباعي‬ ‫البواب المزيدة على الرباعي المجرد‬ ‫الرباعي المجرد‬ ‫حراجًا‬ ‫جةً و ِد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫ج ـ َد ْ‬ ‫حِر ُ‬ ‫ج ـ ُيَد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫َد ْ‬ ‫الباب الخماسي‬ ‫البواب الملحقة بالرباعي المجرد‬ ‫ل‪1‬‬ ‫حيقـَا ً‬ ‫حْوَقَلًة و ِ‬ ‫لـ َ‬ ‫حْوِق ُ‬ ‫ـ حوقل ـ ُي َ‬ ‫حُرجًا‬ ‫ج ـ تَد ْ‬ ‫حَر ُ‬ ‫ج ـ يتَـَد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫تَد ْ‬ ‫البواب الملحقة بالباب المزيدة على‬ ‫الرباعي المجرد بحرف واحد‬ ‫طَرةً و ِبيطَـاًرا‪2‬‬ ‫طُر ـ َبْي َ‬ ‫طَر ـ ُيَبْي ِ‬ ‫ـ بْي َ‬ ‫ـ‬ ‫جْهَواًرا‪3‬‬ ‫جْهَو َرةً و ِ‬ ‫ـ جْهَوَر ـ ُيجَْهِوُر ـ َ‬ ‫جْوُربًا‪2‬‬ ‫بـت َ‬ ‫جْوَر ُ‬ ‫ب ـ يت َ‬ ‫جْوَر َ‬ ‫ـ تَ‬ ‫عثْـَياًرا‪4‬‬ ‫عثيَـَرةً و ِ‬ ‫ـ عثْـيَـَر ـ ُيَعثيِــُر ـ َ‬ ‫ن ـ تشَـْيطُـنًا‪3‬‬ ‫ن ـ يتشَـْيطَـ ُ‬ ‫ـ تشَـْيطَـ َ‬ ‫جْلَباًبا‪5‬‬ ‫جْلَبَبةً و ِ‬ ‫بـ َ‬ ‫جْلِب ُ‬ ‫ب ـ ُي َ‬ ‫جْلَب َ‬ ‫ـ َ‬ ‫ـ‬ ‫سلْـقاًء‪6‬‬ ‫سْلقَـَيةً و ِ‬ ‫سْلقَـى ـ ُيسلْـِقي ـ َ‬ ‫جلْـُببًا‪1‬‬ ‫ب ـ تَـ َ‬ ‫جلْـَب ُ‬ ‫ب ـ يتَـ َ‬ ‫جلْـَب َ‬ ‫تَ‬ ‫ـ‬ ‫ك ـ تَرْهُوكًا‪4‬‬ ‫ك ـ يتَرْهَو ُ‬ ‫تَرْهَو َ‬ ‫ـ‬ ‫سلْـِقـيًا‪5‬‬ ‫تسلْـقَـى ـ يتسلْـقَـى ـ ت َ‬ ‫البابان السادسيان‬ ‫جامًا‪1‬‬ ‫حِرْن َ‬ ‫جُم ـ إ ْ‬ ‫حَرْن ِ‬ ‫جَم ـ َي ْ‬ ‫حَرْن َ‬ ‫ـإ ْ‬ ‫شعَررًا‪2‬‬ ‫شِعّر ـ إقْـ ِ‬ ‫شَعّر ـ َيقْـ َ‬ ‫ـ إقْـ َ‬ ‫البواب الملحقة بالباب المزيدة على الرباعي‬ ‫المجرد بحرفين‬ ‫ساسًا‪1‬‬ ‫س ـ إقْـِعْن َ‬ ‫س ُ‬ ‫س ـ َيقْـَعْن ِ‬ ‫س َ‬ ‫ـ إقْـَعنْـ َ‬ ‫سلِـنْـقَـاًء‪2‬‬ ‫سلَـنْـقِـي ـ إ ْ‬ ‫ى ـ َي ْ‬ ‫سلَـنْـق َ‬ ‫ـ إْ‬ .

Teşbih:‬‬ ‫علقَم ال ّ‬ ‫َ‬ ‫‪2.Sayruret:‬‬ ‫ن أي صّير لبنانيا ‪َ ،‬ن ْ‬ ‫َلْبَن َ‬ ‫ي هه متخرج في دار العلوم ‪4.Vezinlerin Anlamları‬‬ ‫‪* Rubaî Mücerred Veznin Kullanıldığı Anlamlar:‬‬ ‫طعام أي صار كالعلقم ‪1.‬‬ ‫جَ‬ ‫عْر َ‬ ‫َ‬ ‫جَلَز أي صّير إنجليزا ‪3.Naht:‬‬ ‫عم ّ‬ ‫ي هه عبد شمس‪َ ،‬دْر َ‬ ‫شِم ّ‬ ‫ي هه عبد قيس ‪ ،‬عب َ‬ ‫سّ‬ ‫عْبَق ِ‬ ‫مزيد الثلثي‬ ‫مزيد الثلثي بحرف واحد‬ ‫إفعال‬ ‫‪ :‬ـ التعدية‪1‬‬ ‫خرج ــ أخرج‬ ‫ـ الدخول في الزمن أو‪2‬‬ ‫‪:‬المكان‬ ‫أصبح‪ :‬دخل في الصباح‪،‬‬ ‫‪:‬أمسى‪ ،‬أمصر‪ ،‬أ‪3‬ـ الوجدان‬ ‫ت زيدًا‬ ‫أكرم ُ‬ ‫‪:‬ـ السلب‪4‬‬ ‫ت الكتاب‪ :‬أزلت عجمته‬ ‫أعجم ُ‬ ‫‪:‬ـ الحينونة‪5‬‬ ‫ت الفتاُة‪ :‬استحقت الزواج‬ ‫أزوج ِ‬ ‫‪:‬ـ التكثير‪6‬‬ ‫آسد المكان‪ ،‬أظبأ المكان‬ ‫‪:‬ـ التعريض‪7‬‬ ‫أبعت المنزل‪:‬عّرضته‬ ‫‪:‬ـ الصيرورة‪8‬‬ ‫أثمر البستان‪ :‬صار‬ ‫‪:‬ـ الوصول إلى العدد‪9‬‬ ‫أخمس العدد‪ ،‬أتسعت البنات‬ ‫تفعيل‬ ‫‪:‬ـ التكثير و المبالغة‪1‬‬ ‫طّوف‪ :‬أكثر الطواف‬ ‫‪:‬ـ التعدية‪2‬‬ ‫فرح زيُد ‪ ،‬و فّرحتـه‬ ‫‪:‬ـ الدللة على التوجه‪3‬‬ ‫شّرق‪ :‬توجه شرقًا‬ ‫‪:‬ـ التشبيه‪4‬‬ ‫قّوس فلن‪ :‬صار مثل‬ ‫جر الطين‬ ‫القوس‪ ،‬ح ّ‬ ‫‪:‬ـ الدللة على النسبة‪5‬‬ ‫كفّـرت فلنٌا‪ :‬نسبته إلى‬ ‫الكفر‪ ،‬كذّبتـه‬ ‫‪:‬ـ السلب‪6‬‬ ‫قشّـرت الفاكهة‪ :‬أزلت‬ ‫قشرتها‬ ‫‪:‬ـ اختصار الحكاية‪7‬‬ ‫كّبر‪ :‬قال ال اكبر‬ ‫هلّـل‪ :‬قال ل اله إل ال‬ ‫سبح‪ :‬قال سبحان ال‬ ‫مفاعلة‬ ‫‪:‬ـ المشاركة‪1‬‬ ‫ضارب زيٌد عمرًا‬ ‫‪:‬ـ المتابعة‪2‬‬ ‫ت الصوَم‪ ،‬تابعت‬ ‫والي ُ‬ ‫الدرس‬ ‫‪:‬ـ الصيرورة‪3‬‬ ‫عفاه ال‪ :‬جعله ذا عافية‬ ‫عاقبت عمرًا‪ :‬جعلته ذا‬ ‫عقوبٍة‬ ‫‪):‬ـ بمعنى )فَـَعَل‪4‬‬ ‫سافر ــ هاجر ــ جاوز‬ .İsm-i alet türetilmesi: (Bu genelde yabancı lafızlarda‬‬ ‫ن أي استعمل العرجون ‪ ،‬تلفن )‪kullanılır.‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 10‬‬ ‫‪2.

‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 11‬‬ ‫مزيد الثلثي‬ ‫مزيد الثلثي بحرفين‬ ‫انفعال‬ ‫افتعال‬ ‫‪ :‬ـ المطاوعة‪1‬‬ ‫‪:‬ـ المطاوعة‪1‬‬ ‫أن أثر الفعل(‬ ‫يظهر على مفعول أـ يطاوع الفعل‬ ‫)فكأنه استجاب له الثلثي‪:‬جمعته‬ ‫فاجتمع‬ ‫كسرت الشيء‬ ‫ب ـ يطاوع )إفعال(‪:‬‬ ‫فانكسر‬ ‫أنصفته فانتصف‬ ‫فتحت الشيء‬ ‫ج ـ يطاوع )فّعل(‪:‬‬ ‫فانفتحت‬ ‫قّربته فاقترب‬ ‫‪:‬ـ الشتراك‪2‬‬ ‫اقتتل زيٌد و عمرٌو‬ ‫افعلل‬ ‫‪:‬ـ التخاذ‪3‬‬ ‫‪:‬ـ المبالغة‪1‬‬ ‫يأتي من الفعال( امتطى‪ :‬اتخذ مطية‬ ‫الدالة على اللوان ـ المبالغة في معنى‪4‬‬ ‫‪:‬الفعل‬ ‫و العيوب بقصد‬ ‫اقتلع ــ اكتسب ــ‬ ‫)المبالغة‬ ‫اجتهد‬ ‫اسمّر ــ ابي ّ‬ ‫ض‬ ‫ج ــ اعوّر‬ ‫اعر ّ‬ ‫تفاعل‬ ‫‪:‬ـ المشاركة‪1‬‬ ‫تقاتل زيٌد و عمرٌو‬ ‫‪:‬ـ التظاهر‪2‬‬ ‫تمارضى ــ تناوم ــ‬ ‫تجاهل ــ تعامى‬ ‫ـ التدريج )حدوث‪3‬‬ ‫‪):‬الفعل شيء فشئًا‬ ‫تزايد المطر‬ ‫تواردت الخبار‬ ‫ـ المطاوعة‪4:‬‬ ‫))مفاعل‬ ‫باعدته فتباعد‬ ‫واليته فتوالى‬ ‫تفّعل‬ ‫ـ المطاوعة‪1:‬‬ ‫))تفعيل‬ ‫أّدبته فتأّدب‪،‬‬ ‫علّـمته فتعلّـم‬ ‫ـ التكلف‪ :‬تصّبر‪2،‬‬ ‫جع‬ ‫تش ّ‬ ‫‪:‬ـ التخاذ‪3‬‬ ‫عه‪ :‬اتخذه‬ ‫سد ذرا َ‬ ‫تو ّ‬ ‫وسادة‬ ‫‪:‬ـ التجنب‪4‬‬ ‫جد‪ :‬ترك الهجود‬ ‫ته ّ‬ ‫تأثم‪ :‬ترك الثم‬ ‫مزيد الثلثي بثلثة أحرف‬ ‫استفعال‬ ‫)ـ الطلب‪ :‬استغفر ــ استفهم ــ استأدى )طلب الداء( ــ استأمر )طلب المر‪1‬‬ ‫ـ التحويل و التشبيه‪ :‬استحجر الطين )صار حجرا( ــ استأسد فلن‪2‬‬ ‫)ـ اعتقاد الصفة‪ :‬اسيكرمته )اعتقدته كريما( ــ استعظمته )اعتقدته غظيما‪3‬‬ ‫ـ المطاوعة )إفعال(‪ :‬أحكمته فاستحكم ــ أقمته فاستقام‪4‬‬ ‫ـ اختصار الحكاية‪ :‬استرجع ‪ :‬قال إنا ل و إنا إليه راجعون‪5‬‬ ‫ـ قد يأتي بمعنى وزن الثلثي‪ :‬قّر ــ استقّر‪ ،‬أنس ــ استأنس ‪ ،‬هزأ ــ استهزأ‪6‬‬ ‫ـ قد يأتي بمعنى )إفعال(‪ :‬أجاب ــ استجاب ‪ ،‬أيقن ــ استيقن‪7‬‬ ‫ِمزيد الرباعي‬ ‫افعنلل‬ ‫ـ يدل على مطاوعة الفعل المجرد‪1‬‬ ‫ت )جمع‬ ‫ت البل فاحرنجَم ْ‬ ‫)حرجم ُ‬ ‫افعلّل‬ ‫ـ يدل على المبالغة‪1‬‬ ‫ن ــ اقشعّر ــ اكفهّر‬ ‫اطمأ ّ‬ .

Ancak bazen bu iki babdan lazım fiillerin geldiği de görülür. sülasî mücerretteki fail ortadan kalkar. ister rubai mücerret olsun ilk harfi olan “muzaraat harfi” daima dammeli olur. 2. ‫ب إليه هه إليهما هه إليه إليهم ه إليها ه إليهن‬ ٌ ‫ مذُهو‬/// .Müteaddi bir fiil ‫ تفعيل‬babına aktarıldığında hala tek meful almaya devam ediyorsa ‫ تفعيل‬babı bu durumda “teksir” anlamı ifade eder..Lazım fiilin meçhulü ism-i mef’ulü ve mutavaat vezinleri olmaz.‫ مفاعلة‬babı genele olarak müşareket ifade eder. Alt Üst Müteaddi  Lazım : Mutavaat . infial babı gibi bir bâb’a aktarıldığında lazım olması ve mef’ulün. ‫سٌر فيه هه فيهما هه فيهم هه فها‬ َ ‫منك‬ 3. 5. faile dönüşmesidir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 12 Önemli Notlar: 1. ‫ افتعههال‬kalıbı da bu durumda mubalağa anlamı kazanır.‫ إفعال‬ve ‫ تفعيل‬bablarının genel özelliği mef’ul alabilmeleridir. 2. Ancak harf-i cer yardımıyla bunlar yapılır. Tasrifi de harf-i cerden sonra gelen zamirde olur. 4.Mutavaatta. Ancak bu babda ortaklardan eylemi ilk yapan fail eyleme cevap veren meful olur veya fail galip mef’ul mağluptur. meful de fail konumuna gelir. ‫تفاعههل‬ve ‫افتعههال‬ babında ise ortakların hepsi faildir ve (‫ )و‬ile atfedilirler.Mutavaat: Bir alt babda mef’ul alabilen müteaddi bir fiilin. ister sülasiye mezid. ( ‫)أصبح‬ 3.Rubai muzari bir fiil.

Bu otuz beş bâb’ın altısı sülasî geri kalan yirmi dokuzu ise gayr-ı sülasîdir. 1. Çünkü dönüşlülük failin yaptığı eylemin yine fail üzerinde gerçekleşmesidir.Salim ve Mehmuz Fiiller: Salim ve mehmuz’da herhangi bir değişiklik olmaz. ‫ُاوخُهذ ْ هه خُهْذ‬ 2. ancak mehmuz fiillerden şu kelimeler istisna edilmiştir.masdar gibi türevlerinin belli bir kaideye uygun olarak gelmesi ve sözlüğü bağlı olmasıdır ki bâbların sülasî ve gayr-ı sülasî olarak sınıflandırılmasının altında yatan mantık da budur. (Bebek yıkandı = edilgen) (Adam yıkandı = dönüşlülük) 6.‫ أخذ‬ve ‫ أكل‬fiillerinin emr-i hazırlarında hemzeler hazfedilir.‫ رأى‬: muzari ve emir sigalarında hemzesi hazfedilir.‫ أمهههر‬ve ‫سهههأل‬. cümle başında geldiklerinde hemzeleri hazfedilir. Gayr-ı sülasîlerin ortak özelliği ise mazi-muzari. Eğer eylem bu şarta uymazsa fiilin kipi edilgen olur. 3. Türkçe’deki dönüşlülük kipini karşılamaz.Lazım olan bir fiilin mechul yapısı kullanılamaz. Sülasî bâblardan hakim olan unsur. emirde ise ‫ف )فَهْه‬ َ ) şeklinde gelir. . meçhulü kullanılmayan bir fiilin de ism-i mef’ulü de türetilmez. bu bâbların sema’ya dayalı olmasıdır. سهههل بنهههي إسههههرائيل‬cümle ortasında geldiğinde ise genelde hazfedilmez ‫ و امر أهلك‬، ‫و اسأل القرية‬ 3. ‫ مههههروا أولدكهههم‬// ‫ . 7.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 13 Lazım  Lazım : Mubalagatu’l-Lazım * Mutavaat. Muzaride vezni ‫ل‬ ُ ‫ َيفَه‬.Fiillerin Zamirlere İsnad Edilmesi a.

2.Caiz İdgam: Aynı ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدتم‬ ‫مَدْدتما‬ ‫هههههههه‬ ّ ‫مَدْدت‬ ‫ن‬ ‫مَدْدتما‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدنا‬ cins iki harften birincisi harekeli sükun-i arız ile sakin olursa caiz idgam olur. ‫ ِليُمّد هه ليمُدْد‬/ ‫ُمّد هه ُامُدْد‬ İdgam: Aynı cins iki harften birincisini ikincisine katmaktır. ‫ت‬ ّ ‫ت هه لَهفَه‬ ُ ‫ َلفَهتْه‬// ‫ن‬ ّ ‫حِز‬ َ ‫ن هه‬ َ ‫حِزْن‬ َ.” İdgamın mümteni olduğu yerlerin tabloda gösterimi: ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ‫يْمُدْدن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ ‫تَهْمُدْد‬ ‫ن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ 3.Müteharrik merfu zamir bitiştiğinda idgam çözülür.‫ َيْمُدُد هه َيُمْدُد هه َيُمّد‬// ‫َمَدَد هه َمْدَد هه َمّد‬ 1b. ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ِ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ُ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ikincisi .‫ ارى‬: mazi.Mümteni İdgam: Mudaaf fiilde bulunan idgam mazimuzari ve emir gibi çekimlerde.Aynı cins iki harften birincisi sakin ikincisi harekeli ise birinci harf ikincide idgam edilir.Vacip İdgam: İkiye ayrılır: 1a. Üç türlü idgam vardır. “Harekeli ref zamiri ma kalbini sakin ister. ‫ف‬ ِ ‫ل( هه أِر )أ‬ ُ ‫ت( هه ُيري )ُيفِه‬ َ ‫ل( هه أريت )أفَهْل‬ َ ‫)أرى )أفَه‬ b. fiilde bulunan idam bazı sigalarda açılmak zorunda kalır ve idgam.Mudaaf Fiiller: 1. muzari ve emir bütün sigalarında ayne’l-fi’li olan hemze (‫ )ء‬hazfedilir.Aynı cins iki harften her ikisi de harekeli ise birinci harfin harekesi hazfedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 14 4. ‫ن هه‬ َ ‫مدْد‬ َ ‫ُاْمُدْد‬ ‫ن‬ 2. mümteni olur. Birinci harf ikinci harfe katılır. 1. Çünkü.Emr-i hazırda müfret muhatab ve müfret muhataba sigalarında idgamlı gelmesi caiz olduğu gibi idgamsız da gelebilir. bu sigalar her tür fiilin çekiminde harekeli ref zamirine bitiştiği sigalardır.

babdan gelen misal vavilerde vav düşmez.‫سع‬ ِ ‫ و‬ve ‫طأ‬ ِ ‫ و‬fiillerinin muzarisinde kıyasa aykırı olarak fau’lfi’li olan vav hazfedilir.. bab ile mudaaf fiilin her türlü mezid babında sadece üç vecih söz konusudur.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 15 ‫إتباعا لصله‬ ‫لم يْمُدْد‬ ‫ُامُدْد‬ ‫الفتحة اخف الحركات‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ ‫ك بالكسر‬ َ ‫حّر‬ ُ ‫حّرك‬ ُ ‫الساكن اذا‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ ‫إتباعا لحركة ما قبله‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ Not: Caiz idgam sadece sülasi mudaaf fiilin birincisi babında dört veche sahip olur. Geriye kalan 2. emir ve nehiylerinde vav düşerken 4. 2.Mazide. ve 4. ‫طأ‬ َ ‫طأ هه ي‬ ِ ‫ و‬/ ‫سُع‬ َ ‫سَع هه َي‬ ِ‫و‬ d. c. ve 5.Mazide.Mazide merfu müteharrik zamire bitiştiğinde ve emrin müfred muhatabında illet harfi hazfedilir. yâî ecveflerde merfu müteharrik zamir bitiştiğinde fau’l-fiil meksur olur. ‫ت‬ ُ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ِبْع‬ 4. ecvef-i vâvî 4.3. ‫ت‬ ُ ‫ ِبْع‬، ‫ن‬ َ ‫ ِبْع‬، ‫ت‬ ُ ‫ ُقلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ُقلْه‬ 2. 2. babdan gelen ecveflerde merfu müteharrik zamire bitiştiğinde fau’l-fiil dammeli olur. ‫ن‬ َ ‫ ُقلْه‬، ‫ت‬ ُ ‫ُقلْه‬ 3. ‫يا‬ ‫فلن ايجل هه يا فلن اوجل‬ 3. babların malum muzari.Ecvef Fiiller: 1. lame’l-fi’li olan ya’nın yerinde vav harfi varmış gibi okunur.. ‫ت‬ ُ ‫خفْه‬ ِ . babdan geldiğinde fau’l-fiil meksur olur.Misal yâîlerde hiçbir değişikli yapılmaz.6.Mazide 1.Misal vavilerde.Misal Fiiller: 1. ‫ وهب هه يهب‬،‫وعد هه يعد‬ Not: ‫ل‬ َ‫ج‬ َ ‫’و‬nin emri hazırı olan ‫ل‬ ْ‫ج‬ َ ‫ ِاي‬cümle başında da ortasında da geldiğinde okunurken makablinde damme bulunduğunda.

meksur.Yukarıdaki (4. ،‫صَياًنا ه )اصتيانا( اصههطيانا‬ ِ ‫صْوًنا هه اْن‬ َ ‫صان هه‬ ‫صيانا‬ ّ ‫ا‬ 10. َ ‫ ِبْع‬/ ‫ن‬ ‫ن‬ َ ‫ يا نساء ُقلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ ِبْع‬/ ‫ن‬ َ ‫النساء ُقلْه‬ 7.Ecvef fiilin ‫ إفعال‬ve ‫ استفعال‬bablarının mastarlarının sonuna hazfedilen ayne’l-fiile delalet edecek ondan bedel bir “‫”ة‬ getirilir.Ecvef fiilin “‫ تفاعل‬، ‫ تفّعل‬، ‫ مفاعلة‬، ‫ ”تفعيل‬bablarında. ‫ قال هه إقالة‬، ‫قام هه إقامة‬3 8. 4 Burada fiilin aslına ittibaen ism-i mef’ul kalıbındaki “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬ya kalbedilir. . َ ‫ ِقلْه‬، ‫ن‬ ‫ن‬ َ ‫ ُقلْه‬، ‫ت‬ َ ‫ت هه ُكلْه‬ َ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ن هه ُبْع‬ َ ‫ِبْع‬ 6.Mazi ve emirde nun-u nisve bitişen sigalar aynıdır.) ٌ ‫مْبُيو‬ ‫ع‬ ‫ هه مِبيٌع‬4‫ع هه َمُبيٌع‬ ٌ ‫ع هه َمُبو‬ ٌ ‫هه َمُبيو‬ 3 Bu mastarların vezni hususunda ihtilaf var Sibeveyh’e göre “‫”إفعلهة‬ Ahfeş’e göre “‫ ”إفالة‬dür. ‫قال هه قّول هه تقويل هه مقاولة هه تقاول هه تقّول‬ 9. (Hareke hazfedildikten sonra illet harfi de hazfedilir. ecvef fiilin illet harfi ortaya çıkar. ‫ل هه َمُقوول هه َمُقول‬ ٌ ‫مقْهُوو‬ b) yâî ise harekesi hazfedilerek makabli kesra yapılır.Ecvef fiilin “‫ افتعال‬، ‫ ”انفعال‬bablarında illet harfi olan “‫ ”و‬veya “ ‫ ”ا‬mutlaka “‫ ”ي‬olarak yazılır. malumda meksur olan her meçhul de dammeli olur. ‫سّيد‬ 11.Evcef vavi veya yâilerin sıfat-ı müşebbeheleri ‫فْيِعهههل‬ vezninde gelir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 16 5.Ecvef fiilden ism-i meful getirirken a) vâvî ise harekesi makabline nakledilerek ayne’l-fiil hazfedilir. madde) durumda malumda dammeli olan her meçhul. Daha sonra da “‫”ي‬ya uygun hareke ma kabiline verilir.

Nakıs fiiller 1. ‫ي‬ َ ‫ وِل‬/ ‫َوقَهى هه َيِقي‬ ‫ .7. ‫دعَو هه دعا‬ Nakıs ve Lefif Fiilerin Çekimi: 1.وَفى هه َيِفي هه َوفهَهوا هه ِفْه هه ِفي هه ِفَيا‬Lefif-i makrun fiiller ise nakıs fiil gibi işlem görür. ve 4. ve 4.6. َيْهَوى‬Lefif-i mefruk fiiller 2. İsm-i mef’ul anlamında kullanıldığında ise tezkir te’nisi ayırmak için “‫ ”ة‬getirilir. ‫ . başı itibariyle misal fiil gibidir.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde illet harfi düşer. Mübalağalı ism-i fail anlamında kullanıldığında tezkir-te’nis müsavidir. ههه يِلهي‬Lefif-i mefrukun emri hazır malulu “‫ع‬ ِ ” vezninde gelir.3. Lefif-i mefruk sonu itibariyle nakıs. bablardan gelir. ve 6.5. İsm-i mef’ul anlamında kullanıldığında müzekkerlik.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 17 Not: ‫ل‬ ٌ ‫ َفِعي‬vezni ism-i fail ve ismi meful için ortak kullanılan bir vezindir.Nakıs ve Lefif Fiiller: Lefif-i makrun fiiller 2.8 bablardan gelir.9 5 ‫عو‬ ُ ‫دعا هه يد‬ ‫رمى هه يرِمي‬ 7 ‫سعى هه يسَعى‬ 8 ‫ضى‬ َ ‫ي هه ير‬ َ‫ض‬ ِ ‫ر‬ 9 ‫ضُيوا‬ ِ ‫ي هه رضوا )ر‬ َ‫ض‬ ِ ‫ ر‬/ (‫)ِارِم هه اْرُموا )ِارِمُيوا( هه ِارِمي )ِاْرِمِيي‬ 6 . bablardan gelir. ‫ِاْمَرَأٌة َقِتيلَهٌة‬ Not: ‫ل‬ ٌ ‫ َفُعهههو‬vezni mübalağalı ism-i fail ve ism-i mef’ul anlamında ortak kullanılır. Ancak bu durumda eğer mevsuf mezkur ise ‫ل‬ ٌ ‫ َفِعي‬vezninin sonuna müzekkerden ayırmak için “‫”ة‬ getirilir. müenneslik müsavidir. ‫ِاْم هَرَأٌة‬ ‫ ناقٌة حُلوَبٌة‬/// ‫شُكوٌر‬ َ ‫ل‬ ٌ‫ج‬ ُ ‫ ر‬/ ‫شُكوٌر‬ e. Nakıs fiillerin mazisinde bulunan illet harfi sadece sülasi mücerredin birinci babının mazi malumunda “‫ ”ا‬şeklinde yazılır.2. ‫ي هه‬ َ ‫ َهِو‬/ ‫طوى هه يطِوي‬ ‫ .

muhataba “‫”ي‬sından önceki harf.10 3.”)َمغْهُزّو )َمْفُعو‬Nakıs yâilerin ism-i mefulleri “‫ل‬ ٌ ‫ي )َمْفُعو‬ ّ ‫ ”)َمْرِم‬vezninde gelir.Sonu “‫ ”ي‬ve “‫ ”ا‬olan nakısların.11 4.”‫”و‬ya kalbedilir.Nakıs fiillerde “‫ ”)فَهَعلَهٌة )نصرة‬vezninde gelen cemi müzekker mükesser kalıbı “‫ ”)فُهَعلَهٌة )غُهَزاٌة‬vezninde gelir.12 5.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde hazfedilen harf “ ‫ ”و‬ise cemi “‫”و‬ından önceki harf dammeli.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde hazfedilen harf elif ise cemi “‫ ”و‬ve muhataba “‫”ي‬sından önceki harf meftuh olur.13 6.Gaib tesniye zamiri ve merfu müteharrik zamirler bitiştiğinde sonu “‫ ”ا‬olan nakıslarda “‫ ”ا‬aslı.14 7.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 18 2.Nakıs vâvilerin muzaride cemi müzekker ve cemi müennes kalıpları aynıdır.Te’nis “‫ ”ة‬geldiğinde sonu elif ise “‫ ”ا‬hazfedilir.15 9.Nakıs vâvilerin mazi meçhullerinde “‫ “ي‬.17 10 ‫رمى هه رمت هه رمتا‬ ْ ‫ع‬ ‫ت‬ َ ‫عْون هه َد‬ َ ‫دعا هه دعوا هه د‬ 12 َ ‫ضْي‬ ‫ن‬ َ ‫ضى هه ير‬ َ ‫ َير‬/ ‫رمى هه رَمْوا‬ 13 َ ‫عي‬ ‫ن‬ ِ ‫عون هه تَهْد‬ ُ ‫عو هه تَهْد‬ ُ ‫ تَهْد‬/ ‫ن‬ َ ‫عو‬ ُ ‫عو هه َيْد‬ ُ ‫َيْد‬ 14 ‫غزا هه غَهَزو هه غَهَزَوٌة هه غَهَزاٌة هه غُهَزاٌة‬ 15 ‫عون )يَهْفعُهلْهن‬ ُ ‫ المعلمات يْد‬// (‫ن )َيْفُعون‬ َ ‫عو‬ ُ ‫)المعلمون يْد‬ 16 َ ‫ن )تفِعْل‬ ‫ن‬ َ ‫شي‬ ِ ‫ن( هه انتن تْم‬ َ ‫ن )تفِعي‬ َ ‫شي‬ ِ ‫ت تْم‬ ِ ‫ ان‬/ (‫ن‬ َ ‫ن )تفَعْل‬ َ ‫ضْي‬ َ ‫ن( هه انتن تْر‬ َ ‫ن )تفَعْي‬ َ ‫ضْي‬ َ ‫ت تْر‬ ِ ‫)ان‬ 17 َ‫ع‬ ‫ي‬ ِ ‫عَو هه ُد‬ ِ ‫دعا هه ُد‬ 11 .Nakıs vâvilerin ism-i mefulleri “‫ل‬ ٌ ‫ .16 10. muzaride müfred muhataba ve cemi müennes muhatabaları aynı kalıpta ifade edilir. “‫ ”و‬ise “‫”و‬a kalbedilir. “‫ ”ي‬ise “‫”ي‬ya. kesralı olur. 8.

‫ضاء )ِفَعال‬ َ ‫ضٌو هه ِر‬ َ ‫ ِر‬/ (‫ي هه بناء )ِفعال‬ ٌ ‫ بنا‬/ (‫سَماٌو هه سماء )فعال‬ َ) f. müfred gaibe. müfred muhatab ve mütekellim sigalarında lame’l-fiil “‫”ا‬ olurken diğer sigalarda “‫ ”ي‬olur. لتَهْد‬sonu elif olan nakıslarda ise irab nunu ve lame’lfiil hazfedilir.Nakıs ve lefif fiillerin “‫ل‬ َ ‫ ”تفَهههههّع‬ve “‫ل‬ َ ‫عههه‬ َ ‫ ”تَفا‬bablarının mastarlarında ayne’l-fiilin harekesi sonda bulunan “‫ ”ي‬harfine itibarla dammeden kesraya kalbedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 19 11.Tesniye elifine isnadı: İ’rab nunu hazfedilir ancak tesniye elifi hazfedilmez. ‫ن هه‬ ّ ‫ليسعُو‬ ّ ‫ن )لتفعو‬ ‫ن‬ ّ ‫)لتُهْبلَهُو‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوُو‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوَيا‬ ّ ‫* هوى هه يهَوى =< َلَيْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوْيَنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَتْهَويَا‬ ّ ‫َلَتْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهُو‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوَيا‬ ّ ‫* هوى هه يهِوي =< َلَيْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهِويَنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَتْهَوَيا‬ ّ ‫َلَتْهَوَي‬ 18 19 ِ‫عَيان‬ َ ‫ُيْدعا هه ُيْد‬ ‫جيًا‬ ِ ‫ تناجى هه تَنا‬، ‫جيًا‬ ّ ‫جى هه تن‬ ّ ‫نجا هه تن‬ . ‫ن‬ ّ ‫ن هه ليسَعَيا‬ ّ ‫عَوا‬ ُ ‫ن هه لتَهْد‬ ّ ‫لَيكتُهَبا‬ 2. b) Nakıs fiilde: sonu vav ve ya olan nakıslarda hem cemi vavı hem de irab nunu hem de lamel fiil hazfedilir. makablinde de elif bulunursa “‫ ”و‬veya “‫ ”ي‬hemzeye kalbedilir (isim ve mastarlarda). ّ ‫جُر‬ ‫ن‬ ْ ‫ن هه لتَه‬ ّ‫ع‬ ُ ‫ .Te’kid Nunu Bitişen Fiillerin Zamirlere İsnadı: 1.19 Not: Nakıs fiilerde lame’l-fiil olan “‫ ”و‬ve “‫ ”ي‬harekeli olur. Fiil nakıs ise lame’l-fiil aslına fethalı olarak döner.Cemi vavına isnadı: a) Sahih fiilde irab nunu ve cemi vavı hazfedilir.18 12. Cemi vavına ise damme harekesi verilir.Nakısların muzari mechullerinde müfred gaib.

herhangi bir şart olmaksızın bitişir.Te’kid Nunu Arapça’da Te’kid Nun’u a) Sakîl b) Hafîf olmak üzere iki kısma ayrılır.Emir-i hazırın sonuna te’kid nunu -mutlak olarak. 3. bu fiili muzarinin sonuna bu Nun-u te’kid eklenirse delalet ettiği anlam sadece gelecek zaman olur.Muzari fiilin sonuna te’kid nunun getirebilmek için şu şartların yerine gelmesi gerekir.Anlam müsbet olmalıdır.21 b.Mazi fiilin sonuna te’kid nunu bitişmez. 20 21 ‫إنه يدل على الحال و الستقبال‬، ‫الفعل المضارع‬ Te’kid nununun yukarıdaki özelliğinden dolayı . Vacip Olduğu Durumlar: 1. hal ve istikbale delalet ediyorken20. Bu fiili kuvvetlendiren ve fiilin zamanını gelecek zaman yapan bir harftir. Fiili muzari. 4.Gelecek manası ifade etmelidir. ‫ن‬ ّ ‫ اذهب‬، ‫ن‬ ّ ‫اكتب‬ c. Te’kid Nun’unun Şartları: a.Kasem’in cevabı olmalıdır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 20 ‫* راٍم هه راميان هه راُمون هه ُرّماٌء هه ُرّمى هه ُرماٌة‬ ‫راِمَية هه راميتان هه راميات هه رواٍم‬ ‫* هاٍو هه هاويان هه هاُوون هه ُهّواٌء هه ُهّوى هه ُهواة‬ (‫ع‬ ٍ ‫هاوية هه هويتان هه هاويات هه َهَواٍو )فوا‬ Not: Misal vâvilerin ‫ل‬ ُ ‫عه‬ ِ ‫ فَوا‬veznindeki mükesser cemilerinde fau’l-fiil olan vav hemzeye kalbedilir. I.Lam-ı Kasem ile arasına bir fasıla girmemesi gerekir. (‫ع‬ ٍ ‫ح )فوا‬ ٍ ‫ي هه اَوا‬ ُ‫ح‬ ِ ‫حَيٌة هه ووا‬ ِ ‫ وا‬// ‫ل‬ ُ‫ص‬ ِ ‫ل هه اَوا‬ ُ‫ص‬ ِ ‫صَلٌة هه ووا‬ ِ ‫وا‬ 4. 2.

emir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 21 * Eğer bu şartlardan herhangi birisini kaybederse o zaman fiili muzarinin sonuna te’kid nunu bitişmez.Kaseme cevap olan fiil ile kasem lamı arasına bu fiilin bir mamulünün girmesidir: “‫ح تبلُغ بالعمل الجد‬ َ ‫”وال للنجا‬22 Bu maddelerde özellikleri mezkur muzari fiiller te’kid nun’u ile te’kid edilemezler. Caiz. Mümteni Olduğu Durumlar: 1.Kasemin cevabının menfi olursa: “‫ل واجبي‬ ُ ‫”و ال ل أهم‬ 2.Şart fiili. dua. ّ ‫ ل تهمله‬، (‫ن إلههى نفسههك )تمههن‬ ‫ن‬ ّ ‫ ليتههك تلتفتَهه‬،(‫ن بجههد لبنههاء مسههتقبلك )لم المههر‬ ّ ‫ِلتعلمه‬ ‫واجباتك‬ IV. temenni ve istifhama delalet eden bir kelimeden sonra gelirse. nehy.Hale delalet ederse: “‫”و ال لقرأ الن‬ 3. şart kelimesi.Fiil. 1. harf23 olan bir cümlede vaki olursa. Vacibe Yakın Derecede Müstahsen Olduğu Durumlar: Şu iki durumda muzari fiilin te’kidi vücub derecesine yaklaşır. III.Fiil ile kasem “‫”ل‬ı arasına “‫ سههوف‬، ‫ س‬، ‫ ”قههد‬gibi bir edat girerse: “‫”وال لسوف يفلح المجد‬ 4. Ancak Kullanımı Az Olan Durumlar: Şu üç durumda muzari fiili te’kid etmek caiz olmasına karşın. II. çoğunlukla müstahsendir. bu durumların kullanımı azdır: 22 Lam ile cevabın (‫ )تبلغ‬arası fiilin ma’mulu (burada ‫’للنجاح‬dır ve “‫”تبلغ‬ mef’ulüdür) ile ayrılmıştır 23 Bu harf de “‫ ”إن‬ve “‫”ما‬nın idgam edilmiş hali olan “‫ ”إّما‬dır .‫إ‬ ‫ن تبلْغ مرادك‬ ّ ‫ما تجتهَد‬ 2. Talep.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 22 1. * Sonuna te’kid nunu bitiştirilirken. fetha. ‫ لم‬den sonra gelirse: ‫ي‬ ّ ‫ن عل‬ ّ ‫لم يحضر‬ 3. diğerleri murabdır. ّ ‫ُاْكُتُب‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتَبا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتَب‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتْبنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتبا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتِب‬ ‫ن‬ Müfret muhatab. lame’l-fiili illetli olan bir fiilde sondaki harf aslına döndürülür. nun-un hazfi ile mebnidir. cemi müennes muhata-ba. ‫ن و ليكونهًا‬ ّ ‫سههجن‬ ْ ‫ و لِئن لم يفعههل مهها آمههره لُي‬، ‫ن( بالناصية‬ ْ ‫كل لئن لم ينته لنسفعًا )لنسفَع‬ ‫ن( من الصاغرين‬ ْ ‫)ليكوَن‬ Not: Muzarinin te’kid nun alması halinde Basralılara göre evvelin de te’kidi vaciptir ve lam-ı te’kid. ّ ‫لَتْعَلْمنا‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلما‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلِم‬ ‫ن‬ ----ّ ‫*لَنْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ‫عَلَمن‬ ْ ‫*ل‬ ‘*’ işaretli yerler mebni. lam-ı emr. Nun-u te’kid mubaşereten bitişirse fetha üzere mebni olur. Eğer fiili muzarinin sonuna nun-u nisve bitişirse sükun üzere. ّ ‫عَو‬ ‫ن‬ ُ ‫ يدعو هه لتْد‬،‫ن‬ ّ ‫سَعَي‬ ْ ‫يسعى هه لتَه‬ Not: Nun-ı te’kid muhaffefe olduğunda istinad elifi ile birlikte tenvin olarak yazılır. ْ‫ُاْكُتُبن‬ ----ْ ‫ُاْكُتَب‬ ‫ن‬ -------ْ ‫ُاْكُتِب‬ ‫ن‬ Müfret muhatab.Fiil. fetha. ‫ ل النافية‬den sonra gelirse: ‫ابتعد عن أمر ل يعنيّنك‬ 2. ْ ‫َلَيْعَلُم‬ ‫ن‬ ----- --------- ْ ‫َلَتْعَلُم‬ ‫ن‬ ----- ْ‫*َلَيْعَلَمن‬ ْ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَيْعَلُم‬ ‫ن‬ ّ‫َلَيْعَلْمنان‬ ّ ‫َلَيْعَلَما‬ ‫ن‬ ّ‫َلَتْعَلَمان‬ ّ‫*َلَيْعلَمن‬ ّ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ْ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ ‫لَتْعَلُم‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلما‬ ‫ن‬ ّ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ --------ْ ‫َلَتْعَلِم‬ ‫ن‬ ----ْ ‫عَلَمنْ *َلَنْعَلَم‬ ‫ن‬ ْ‫ل‬ َ* ‘*’ işaretli yerler mebni. lam-ı nehy . sükun. diğerleri murabdır.Fiil.Fiil. nun’un hazfi ile mebnidir. ‫ إن‬in haricinde bir şart edatından sonra gelirse: ‫مههن‬ ْ ‫ن ينج‬ ‫ح‬ ّ ‫يذاكر‬ Not: Fiili muzari iki durum dışında daima murabdır. diğerleri. diğerleri.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 23 veya muzarinin evvelinde talep olması gerekir. (‫طاًء )اسم المصدر‬ َ‫ع‬ َ ‫طاًء‬ َ‫ع‬ ْ‫إ‬ ‫طى‬ َ‫ع‬ ْ‫أ‬ (‫حّباً )اسم المصدر‬ ُ ‫حبابًا‬ ْ‫إ‬ ّ ‫أح‬ ‫ب‬ (‫بغضًا )اسم المصدر‬ ‫إبغاضًا‬ ُ ‫أْبَغ‬ ‫ض‬ (‫سلمًا )اسم المصدر‬ ‫تسليمًا‬ ‫سّلم‬ b. 5. Mastar harfleri: “‫ أ )الهمزة التسوية‬، ‫ي‬ ْ ‫ َك‬، ‫ لو‬، ‫ ما‬، ‫ن‬ ّ‫أ‬،‫ن‬ ْ ‫”)أ‬ ‫ سهواٌء عليههم أأْنهَذْرتهم‬/ (‫ن ويدًا كريٌم )كرم زيهٍد‬ ّ‫تأ‬ ُ ‫ علم‬/ (‫عِنتّهْم )عنَهتهكُهم‬ َ ‫وّدوا لو‬ (‫)إنذارك‬ c. isim olması hasebiyle fiilden ayrılırken. bir “olay”a işaret etmesi bakımından fiille benzeşir. istifham. arz). tereci. dua temenni.‫س عليه‬ ُ ‫ظ و ل ُيقا‬ ُ ‫حَف‬ ْ ‫ُي‬: birlikte . yalnız fiil mastara ek olarak olayın zamanına da işaret eder. a.Mastar Mastar. nehiy.Müevvel Mastar: Cümlenin başına mastar harflerinden biri getirilerek cümlenin mastara çevrilmesiyle oluşan mastardır. Buna göre: 24 "‫" سماعي‬. (Emir.Sülasî Mastarlar: Sülasi mastarlar kıyasî değildir.İsm-i Mastar: Sülasi mezid babların mastarlarında harf düşmesi ya da harf ilavesi şeklinde değişime uğrayan ve kuralına uygun bir şekilde gelmeyen mastarlara denir. Genel bir kuralı yoktur ve çoğunlukla sadece sema’ya24 dayanır.‫ "ل تضبطه قواعد معينة‬:‫" أو‬. Bununla nahivciler bazı kurallar ortaya koymuşlardır.

Hareket ve dönüşüm ifade eden çoğu fiillerin mastarları ‫ َفَعلن‬vezninde gelir.2.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 24 c.Renk’e delalet eden fiillerin çoğunun mastarı ‫فُهههْعَلة‬ vezninde gelir.Sabit bir manaya delalet eden fiillerin mastarları ‫فُهُعولة‬ vezninde gelir. ‫ طههار هه ه‬، ‫ فههار ههه فههوران‬، ‫غلههى هه ه غليههان‬ ‫ جال هه جولن‬، ‫طيران‬ c.4. ‫ سمع هه سمعا‬، ‫ حمد هه حمدا‬، ‫ فتح هه فتحا‬، ‫أخذ ه أخذا‬ c.7.Ses ifade eden fiillerin çoğunun mastarı ‫فُهههعال و فَه هِعيل‬ vezinlerinden gelir.1.Sülasi müteaddi fiilerin çoğunun mastarı ‫ فَهْعل‬vezninden gelir.2.5. ‫صهيل‬ َ ‫ صهل هه‬، ‫صراخًا‬ ُ ‫ صرخ هه‬، ‫عوى هه عواًء‬ c. ‫ َمِلح هه ملوحة‬، ‫يبس هه يبوسة‬ c.2.1.1.2.1.3.Manadan Hareketle Mastar Tayini: c.1.Meslek’e delalet eden çoğu fiilin mastarları ‫ِفَعالَههههة‬ vezninde gelir.1. ‫حْمَرة‬ ُ c.1.1.Lafızdan Hareketle Mastar Tayini: c.Kusur bildiren fiillerin çoğunun mastarı ‫ فَهَعل‬vezninde gelir.1. ‫ حاك هه حياكة‬، ‫ زرع هه زراعة‬، ‫نجر هه ِنجاَرٌة‬ c. ‫ جِزع هه جَزعًا‬، ‫سفا‬ َ ‫ف هه أ‬ َ ‫س‬ ِ ‫ أ‬، ‫تِعب هه تَعًبا‬ 25 Bu tabire “organlarla yapılan işleri bildiren fiiller” veya “çaba ve gayret sarfetme anlamı taşıyan fiiller” denilebilir.1. .6. ‫ دار هه ُدَوارًا‬، ‫طاسا‬ َ‫ع‬ ُ ‫ عطس هه‬، ‫صداعًا‬ ُ ‫ صدع هه‬، ‫سعل هه سعال‬ c.8.Mazide aynu’l-fi’li kesralı sülasi lazım fiillerin çoğunun mastarı ‫ فَهَعل‬vezninde gelir. ‫ لصق هه لصوقا‬، ‫ صعد هه صعودا‬، ‫قدم هه قدوما‬ c.1.2.Hastalık bildiren fiillerin çoğunun mastarı ‫ ُفعال‬vezninde gelir.Mualece25 anlamı veren çoğu fiillerin mastarı ‫فُه هُعول‬ vezninde gelir. ‫عَورا‬ َ ،‫عَرجًا‬ c.

‫أكرم هه‬ ‫ أمضى هه إمضاًء‬، ‫ أوجد هه إيجادا‬، ‫أخراج هه إخراجا‬، ‫إكراما‬ b.1. Ahfeş de illet harfini hazfeder.Mastar-ı Rubai Mücerred: ‫ فَهْعلَهلَهة‬vezninde gelir.4.2. Çünkü Sibeveyh.Sülasi mezid ‫ أفعل‬babının mastarı: a.Eğer sonu illetli ise mastarı ‫ تفعلة‬vezninde  ‫ربى هه تربية‬ 26 Bu kalıptan gelen mastarlar semaîdir. ، ‫بعثرة‬ ‫ دحرجة‬، ‫طْمأنة‬ Eğer.Eğer sonu sahih ise mastarı ‫ تفعيل‬vezninde  ‫كّبر هه تكبيرا‬ d.2. mastar ‫ فَه هْعل‬veya ‫ِفَعههال‬ vezninden gelir. ، ‫ سجد ههه سهجودا‬، ‫قعد هه قعودا‬ ‫دخل هه دخول‬ Eğer aynu’l-fi’li illetli ise çoğunlukla. ‫ نام هه نوما‬، ‫ قام هه قياما‬، ‫صياما‬/ ‫صام هه صوما‬ c.Eğer aynu’l-fi’li sahih ise mastarı ‫ إفعال‬kalıbında gelir. Bu mastarların kalıbında ihtilaf vardır. 27 . ‫ أدار هه أدارًة‬، ‫ أشار هه إشارًة‬، 28‫أقام هه إقامة‬ d. rubai mücerred mudaaf fiil ise o zaman mastarı ‫فَهْعلَهلَهة‬ veya ‫ِفْعلل‬26 vezninde gelir.3.2.Mazide aynu’l-fi’li medmum.Mastar-ı Gayr-i Sülasî: Mastar-ı gayr-ı sülasi kıyasidir ve kuralları şunlardır: d.Eğer aynu’l-fi’li illetli (ecvef) ise mastarı ‫إْفَعلَهههة‬27 vezninde gelir. Yukarıdaki görüş Sibeveyh’e göredir.3. sülasi lazım fiillerin genelinin mastarı ‫ فَهَعاَلة‬veya ‫ فُهُعولَهة‬vezninde gelir. ، ‫ملُههح ههه ملحهة‬ ‫ عُذب‬،‫صُعوبة‬ ُ ‫ صُعب هه‬، ‫ف هه ظرافة‬ َ ‫ظُر‬ d.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 25 c. ‫ وسوسة و وسواس‬، ‫زلزلة و زلزال‬ d. Ahfeş’e göre ise vezni ‫إفالة‬ olur.Mazide aynu’l-fi’li fethalı sülasi sahih lazım fiillerin çoğunun mastarı ‫ فُهُعول‬vezninden gelir.2. alameti hazfeder.3.Sülasi mezid ‫ فّعل‬babının mastarı: d.3.1. 28 Bu ‫ ة‬harfi ‫ إفعههال‬kalıbında bulunan ve burada hazfedilen ‫‘ ا‬ten ivaz olarak getirilmiştir.

Fiil ‫ل‬ ّ ‫ افع‬babında ise mastarı ‫ افعلل‬olur.‫ل‬ ّ ‫افعا‬  ‫افعيل‬  ‫احضيرارا‬ Mufaale babının diğer mastarı olan ‫ فيعههال‬vezni belli başlı fiillerde gelir. Fau’l-fi’li “‫ ”ي‬olan fiiller çoğunlukla sadece ‫ مفاعلههة‬vezinden gelir.6.6. ‫ كّمل هه تكميل هه تكملة‬، ‫جّرب هه تجريبا هه تجربة‬ d.Bazı sahih fiillerin mastarları da bu iki vezinden gelebilir. ‫ يامن هه ميامنة‬، ‫ياسر هه مياسرة‬ d. sondan bir önceki harfden önce de bir elif konularak elde edilir.4.Südasi Fiilin Mastarı: Bu fiillerin mastarları. humasi ‫ تفّعههل أو تفاعههل‬، ‫ تفعلههل‬vezinlerinde ise.Humasi Fiilin Mastarı: d.3.3.2.4.Fiil ‫ انفعل‬babında ise mastarı ‫ انفعال‬olur.‫افعوعل‬  ‫افعوعال‬ ‫اعشيشابا‬ b. üçüncü harf kesralanır.4.2. Bunlar: ‫ تفعيل و تفعلة‬ ‫طأ هه تخطيئة هه تخطئة‬ ّ‫خ‬ d.3.Sülasi mezid ‫ فاعل‬babının mastarı: Bu babın mastarı şu iki vezinde de gelebilir: ‫ِفَعل و مفاعلة‬29  ‫ناقش هه نقاشا هه مناقشة‬.5.Fiil mehmuzu’l-lam ise mastarı genellikle iki vezinde de gelebilir.6. ‫انكسار‬ d.3.1.5.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 26 d. mastarları. ‫ تقاُتل‬،‫ تكّرما‬،‫تدحُرجا‬ Eğer lame’l-fiil illetli ise sondan bir önceki harf kesralanır ‫تحّدى‬ ‫ه تحّديًا‬ d.6.‫افعنلل‬  ‫افعنلل‬  ‫افرنقاعا‬ b. 29 b.1. sondan bir önceki harfin dammelenmesi ile elde edilir. .Fiil ‫ افتعل‬babında ise mastarı ‫ افتعال‬olur. ‫احمرار‬ d6.5.3.4.5.Eğer fiil.5. ‫امتثال‬ b.‫ل‬ ّ ‫افعل‬  ‫لل‬ ّ ‫افع‬  ‫اكفهرارا‬ b.

‫إفعال‬ babındaki ecvef fiilin mastarındaki ‫ ة‬bu babın mastarına da getirilir. ‫ استشار هه استشارة‬، ‫استقام هه استقامة‬ e. maksud’dan alınmıştır. Sondan bir önceki harf de fethalı yapılarak elde edilir.Lefif Mefruk ‫مفْـِعل‬ Not: Mimli mastarı ‫ َمْفَعل‬vezninde olması gerekirken şâz olarak ‫ َمْفِعل‬vezninde gelen mastarlar da vardır: ‫ عَرف هه معِرفة‬، ‫ غَفر هه مغِفرة‬، ‫صيرا‬ ِ ‫ صار هه م‬، ‫ بات هه مبيتا‬،‫جعا‬ ِ ‫جَع هه مر‬ َ ‫َر‬ e. .1.Sarfî’den değil. i. ism-i zaman. mekan.Gayr-i Sülasi Fiillerin Mimli Mastarları: Muzaraat harfi dammeli bir mîm harfine kalbedilip.Ecvef. i.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 27 b.Sülasi Fiillerin Mimli Mastarı:30 Sülasi Mücerredin Mimli mastarı.2.Muzari ayne’l-fiili (‫)ـَـُــ‬ ‫مفْـَعل‬ 2.Muzari ayne’l-fiili (‫)ـِــ‬ a) Mimli mastarı ‫مفْـَعل‬ b) İ. ism-i mekan A) Sahih. ‫ استغفر هه ُمستغفَهرًا‬،‫أخرج هه مخَرجًا‬ 30 Bu tablo T.5.MudaafMehmuz 1. mef’ul ‫مفْـِعل‬ B) Nakıs ve Lefif Makrun altı babda da ‫مفْـَعل‬ C) Misal. Bunun tek farkı mim ile başlamasıdır.6. e.‫استفعل‬  ‫استفعال‬  ‫استخراجا‬ Önemli Not: ‫ استفعال‬babındaki fiilin aynu’l-fi’li illetli olursa.Mastar-ı Mîmî: Bu mastar yukarıdaki normal bir mastarın ifade ettiği anlamı ifade eder.zaman.

‫ وقفة‬، ‫ جلسة‬gibi. bir olayın bir kere yapıldığına delalet eden bir mastardır. Sülasilerde ‫ فَهْعلَهة‬vezninde gelir. ‫ش هَيًة‬ ْ ‫ مشههى هه ه ِم‬، ‫ف هه ه ِوْقَف هًة‬ َ ‫ وَق ه‬، ‫سة‬ َ ‫جلْه ه‬ ِ ‫جلههس هه ه‬.Mastar-ı Hey’e: Genellikle ism-i hey’e olarak adlandırılır.Sınaî Mastarlar:31 Bu mastar kıyasi olarak isimlerden -o isimlerde bulunan özelliklerle tavsif etme amacıyla.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 28 f. Fiilin yapılış şeklini ifade eder. ‫ إقامههة‬، ‫استشار ههه استشههارة واحههدة‬ ‫واحدة‬ g.Mastar-ı Merre: İsm-i merre olarak da adlandırılır.türetilir. ‫ انطلق هه انطلقة‬،‫سّبح هه تسبيحة‬. 32 ‫تاء الوحدة‬ . ، ‫قوم هه قومّيههة‬ ‫ ما هه ماِءّيٌة‬،‫ أنا هه أَناِنّيٌة‬،‫ هو هه ُهِوّية‬،‫واقعّية‬ e. ancak normal mastarı ‫ فَهْعلَهههة‬olan bir fiilin mastar-ı merre’si ‫ واحههدة‬kelimesiyle vasfedilerek yapılır. ‫ صاح ه صيحة واحدة‬،‫ دعا ه دعوة واحدة‬gibi… Gayr-i sülasilerde ise normal mastarın sonuna bir “‫”ة‬32 eklenerek mastar-ı merre elde edilir. Bazı kitaplarda 31 mezid fiillerin de mastar-ı hey’elerine Bu mastar: “‫ الجعلي‬/ ‫ المجعول‬/ ‫ ”المصدر المصنوع‬olarak da isimlendirilmektedir. Eğer normal mastarın sonu “‫ ”ة‬ile bitiyorsa mastar-ı merre’si ‫ واحدة‬kelimesiyle vasfedilerek yapılır. İster camd ister müştak her türlü ismin ya da zamirin sonuna şeddeli bir “‫”ي‬ harfi ve akabine de bir “‫ ”ة‬harfi eklenerek yapılır. Mastar-ı nev’ de denilir. Sadece sülasi fiilden ‫ِفْعلَهة‬ vezninde türetilir.

semaîdir. bu harfler olduğu gibi kalır. fiili işlemekle vasfedilene delalet etmesi için.Mastarlarda. ‫ع‬ ٍ ‫ش )فا‬ ٍ ‫ مشى ما‬، (‫ع‬ ٍ ‫ع )فا‬ ٍ ‫)دعا دا‬ a2. : ‫ يكتال هه ُمكتال‬،‫وزنها مفتِعل يختار هه ُمختار‬ .Gayr-i sülasilerde.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 29 rastlanabilmektedir. ism-i failde fiilin son harfi tıpkı ism-i mankusda yapıldığı gibi raf ve cerr halinde hazfedilirken nasb halinde olduğu hal üzere bırakılır. tezkir-te’nis müsavidir.Mastarlar. a1.Sülasî fiilin ism-i faili.، ‫ق مدحِرج‬ ٌ ‫ منطِل‬، ‫ ُملِكٌم‬، ‫ن‬ ٌ‫ش‬ ِ ‫شْو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ُم‬ * Eğer sondan bir önceki harf elif ise (ecvefin mezitlerinde) olduğu hal üzere bırakılır. Bu kıyasî bir durum değil. ‫ باع هه بائع‬،‫قال هه قائل‬ * Eğer fiil ecvef ve aynu’l-fi’li sahih (yani değişme-miş vav veya ya) ise.İsm-i Fail: Fiilden. 6. 2. ism-i failde hemzeye dönüştürülür. ‫ جَيد هه جايد‬،‫عِور هه عاِور‬ * Eğer fiil nakıs ise. ‫ فاعل‬vezninde türetilir. hem meçhul hem de malum manası verebilir. türetilen isimdir. ‫تعّمم هه‬ ‫خْمَرة‬ ِ ‫ اختمرت المرأة‬، ‫عّمة‬ ِ gibi… Not: Mastar-ı bina-i merre ve mastar-ı bina-i hey’e cümle içerisinde daima mefulü mutlak olarak mansub olurlar. ism-i fail muzaraat harfinin madmum bir mim ile değiştirip sondan bir önceki harfin kesralanmasıyla elde edilir. ‫لعب‬ * Eğer fiil ecvef ve aynu’l-fi’li elif ise bu elif. Not: 1.Müştakkât a.

‫ِفّعيل‬ ‫ قّديس‬، ‫صّديق‬ ِ : 3-‫ِمفْهِعيل‬ ‫معطير‬: 4.‫فُهّعال‬ ‫ و مكروا مكرا كّبارا‬:39 38 Sondan bir önceki harf kesra olması gerekirken.Mübalağa Sigası: Bu.3-‫فَهعُهول‬ ‫ صبور‬، ‫ أكول‬، ‫ شكور‬: b.‫فاعول‬ ‫ فاروق‬: 37 2. b.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 30 * Burada bu kurallara uymayan ism-i faillere de -bunların sayısı az olmakla beraber.gelir. 39 Aynı zamanda cem-i mükesser ism-i fail kalıbıdır.rastlanabilir. ‫صاٌر‬ ّ ‫ُن‬ 34 . ism-i failin manasını tekid ile birlikte onu mübalağa ile takviye için fiilden türetilen bir isimdir. En meşhur vezinleri şunlardır.‫ِمفْهعال‬ ‫سماح‬ ْ ‫ ِم‬، ‫ مئكال‬، ‫مقدام‬: b. 37 İsm-i alet olarak da gelebilir. Bu sadece sülasî fiillerden türetilir.2.1.‫فَهعّهال‬ ‫ لّماح‬، ‫ سفّهاح‬، ‫لم‬ ّ ‫ع‬34 : b.‫فُهَعلَهة‬ ‫ لمزة‬، ‫همزة‬: 5. müteaddi fiilde gelirse mübalağalı ism-i fail olur.‫فَهِعل‬ ‫ لِبق‬، ‫طن‬ ِ ‫ ف‬، ‫حذر‬: 35 36 Bunlar yanında kullanımı az olan bazı kalıplar da vardır: 33 1. fetha olmuş.‫طوٌر‬ ُ ‫سا‬ َ 38 İsm-i alet olarak da gelebilir. ‫ن هه‬ َ‫ص‬ َ ‫ح‬ ْ‫أ‬، 33 ٌ ‫سَه‬ ‫ب‬ ْ ‫سَهب هه ُم‬ ْ‫أ‬ ٌ‫ص‬ ‫ن‬ َ ‫ح‬ ْ ‫ُم‬ * Bazen rubai fiillerin ism-i failleri de ‫ فاعههل‬vezninde -şâz olarak. ‫ أمحل هه ماحل‬، ‫أيفع هه يافع‬ b.4-‫فَهِعيل‬ ‫ سميع‬، ‫ نصير‬، ‫عليم‬: b.müşebbehe. Bu vezin aynı zamanda ism-i mensub kalıbıdır.5. 35 Aynı zamanda ism-i alet kalıbıdır 36 Lazım fiilde gelirse sıfat.

süs (hilye). Mana konusunda ism-i fail’e benzediğinden dolayı sıfat-ı müşebbehe denilmiştir.Fiil. ‫ فَه هِعل‬vezninde ise sıfat-ı müşebbehesi üç şekilde gelir. Örneğin: ‫ أنذر فهو‬، ‫ أعان فهو ِمْعوان‬، ‫أدرك هه دّراك‬ ‫ أهان فهو ِمْهَوان‬، ‫ أزهق فهو َزهوق‬،‫نذير‬ c. müennesi de ‫ فَهِعلَهة‬vezninde gelir. özellik ifade eden bir fiil ise ‫أفْهَعل‬. hüzün. ‫ ظمههآن ههه‬، ‫ يقْهظان هه يقظههى‬، ‫عطش هه عطشان هه عطشى‬ ‫ظمأى‬ ‫رّيان ه رّيانان ه ِرَواٌء‬ 40 41 ‫ظمآٌء‬ ِ ‫ن ه ظمآنان ه‬ ُ ‫ظمآ‬ Bu vezin gayr-ı munsariftir. ، ‫حمر هه أحمر هه حمراء‬ ‫أعور هه عوراء‬ ٌ ‫أعين ه أعينان ه عي‬ ‫ن‬ ‫حوٌر‬ ُ ‫احور ه احوران ه‬ ‫حْمٌر‬ ُ ‫* احمر ه احمران ه‬ ٌ ‫عي‬ ‫ن‬ ِ ‫عيناء ه عيناوان ه‬ ‫حور‬ ُ ‫حوراء ه حوروان ه‬ ‫حْمٌر‬ ُ ‫حمراء ه حمراوان ه‬ * Boşluk ve doluluk ifade eden bir fiil ise ‫فعْهلن‬. yenilik gibi manaları içeren bir fiilse ‫فَهِعل‬. Bu vezin gayr-ı munsarıftır. * Seviç.Sıfat-ı Müşebbehe: İsm-i failin manasına delalet etmek üzere lazım fiilden türetilen isimdir.1. müennesi de ‫ فعْهلى‬vezninde41 gelir. Ancak sarf alimlerine göre sıfat-ı müşebbehe ism-i faile göre daha kalıcı bir vasfa delalet etmesiyle temayüz eder. ‫ ضجر هه ضَهجِهٌر هه‬، ‫حة‬ َ ‫فرح ه فِرح ه فِر‬ ‫ضجرة‬ * Renk. Sıfat-ı müşebbehe vezinleri: c. kusur ve zinet. müennesi de ‫ فْعلء‬vezninde40 gelir. ٌ ‫عطشان ه عطشانان ه عطا‬ ‫ش‬ .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 31 * Gayr-i sülasiler için mübalağa ifade eden kuralsız kullanımlar da vardır.

Sülasi fiilden ‫ مفعول‬vezninde türetilir.İsm-i Mef’ul: Muzari.Fiil. müteaddi.1. ‫ دان هه يدين هه َمدين‬،‫ باع هه يبيع هه مبيع‬،‫قال هه يقول هه مقول‬42 42 ‫( وزنهم َمِفيل‬Beni Temim lügatına göre burada hazif yapılmaz yani ismi mefulleri ‫ َمدُْيون‬، ‫ع‬ ٌ ‫ مْبُيو‬şeklinde getirirler.) .2. ism-i fail ve mübalağa sigası vezinlerinden farklı olarak. muzarisinin vezni üzere yapılır. * ‫فَهعَهل‬ ‫ بطَهل‬،‫سن‬ َ ‫سن فهو ح‬ ُ ‫ح‬: * ‫فُهُعل‬ ٌ‫جنُهب‬ ُ ‫ب فهو‬ َ ‫جنُه‬ َ: * ‫فَهَعال‬ ‫جٌبن فهو جبان‬: Bu vezinlerin hepsi * ‫فَهُعول‬ ‫وقُهر فهو وقُهور‬: munsarıftır.‫ شهرب ههه‬، ‫كتب هه مكتهوب‬ ‫ سأل هه مسؤول‬، ‫ وعد هه موعود‬، ‫ قرأ هه مْقروء‬، ‫مشروب‬ * Aynu’l-fi’li “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬olan fiilde ism-i mef’ul. vezni de ‫ مفعول‬olur.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 32 ‫رّيى ه رّييان ه ِرَواٌء‬ ‫ظماٌء‬ ِ ‫ظمأى ه ظمأيان ه‬ ٌ ‫عطا‬ ‫ش‬ ِ ‫طشيان ه‬ ْ ‫عطشى ه ع‬ c.3. ‫ فعُهل‬vezninde ise sıfat-ı müşebbehesi şu beş vezinde gelir. d.Fiil ‫ فَعل‬vezninde bir ecvef ise sıfat-ı müşebbehesi. ‫ جاد هه جيود هه جّيٌد‬، ‫ مات هه ميوة هه مّية‬، ‫ساد هه سيِوٌد هه سّيد‬ Bu üç ana başlıktan farklı olarak başka sıfat-ı müşebbehe vezinleri de vardır: Kalıcı bir sıfata delalet eden * “‫”فَهِعيل‬  ‫ شديد‬، ‫ بخيل‬، ‫كريم‬ * “‫”فَهْعل‬  ‫ صْعب‬، ‫ سْهل‬، ‫ضخْهم‬ * “‫”ِفْعل‬  ‫ ملْهح‬، ‫ صفْهر‬، ‫رخْهو‬ * “‫”فُهْعل‬ ‫ ُمّر‬، ‫حّر‬ ُ ،‫صلْهب‬ ُ d. meçhul fiilden türetilen ve fiilin üzerinde vaki olduğu vasfa delalet eden isimdir. genellikle ‫ فَهْيِعل‬vezninde gelir. * ‫فُهعال‬ ‫شجع فهو شُهجاع‬: ٌ c.

Her hangi bir kural olmaksızın türetilen bazı ism-i mef’uller de vardır.4. *‫فَهِعيل‬ ‫ طحين‬، ‫ ذبيح‬، ‫ قتيل‬، ‫جريح‬: *‫فَهُعولة‬ ‫ حلوبة‬، ‫ ركوبة‬: *‫ِفْعل‬ ّ‫حب‬ ِ ، ‫ِنسي‬: e. (vavî ise vav’a. e.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 33 * Aynu’l-fi’li “‫ ”ا‬olan fiillerde de aynı şekilde ism-i mef’ul yapılır.) ‫ هاب ه يهاب ه َمهيب‬،43‫خاف ه يخاف ه َمخُهوف‬ * Fiil nakıs olursa muzaraat harfinin yerine fethalı bir mim getirilir ve son harf şeddelenerek i. mef’ul yapılır. muzaraat harfinin yerine medmum bir mim harfi getirilip sondan bir önceki harf fethalanarak i. ‫ أسلّهه فهو مسلول‬، ‫ أحّمه فهو محموم‬، ‫جّنة فهو مجنون‬ َ‫أ‬ d.İsm-i mef’ul olarak kullanılan bazı yapılarda mevcuttur. meful yapılır.İsm-i mef’ul eğer lazım bir fiilden türetilecekse o zaman daha önce zikredilen kuralların yanında bir de bu lazım fiille birlikte şibih cümle44 eklenerek.Gayr-i sülasilerde. ٌ ‫ي )مْفُعو‬ ‫ل‬ ّ ‫ رمى هه يرمي هه َمْرِم‬، (‫ل‬ ٌ ‫مدعّو )مْفُعو‬ ُ َ ‫)دعا هه يدعو هه‬ d.3. ‫سيٌر وراءه‬ ِ ‫ سار وراءه هه َم‬، ‫ذهب به هه مذهوب به‬ d.5. ism-i mef’ul türetilir. Ancak burada “‫ ”ا‬asli suretine kalbedilir. ‫سَتَمّد‬ ْ ‫ استمّد هه يستمّد هه ُم‬، ‫ شاّد هه ُيشاّد هه ُمشاّد‬،‫ج‬ ٌ ‫أخرج هه يخرج هه ُمخَر‬ d. yâî ise ya’ya kalbedilir.1. * Fiil misali vavî veya yâî olursa: ‫ ولد هه موِلد‬،‫عد‬ ِ ‫وعد هه َمْو‬ 43 44 ‫وزنه َمُفول‬ Şibih cümle hem câr-mecrurdan hem de zarf’tan oluşur. zaman ve i.2. mekan ‫ َمفْهِعل‬dir.Sülasi fiillerden türetilen ism-i zaman ve i. İsm-i Mekan: Fiilin gerçekleştiği zaman ve mekana delalet eden isimdir.İsm-i Zaman. mekan : Şu durumlarda i. Burada fiil değil câr-mecur tasrif edilir. .

‫ منامة‬، ‫ مزرعة‬، ‫ مطبعة‬، ‫مدرسة‬ * Yine Arapça’da bazı i. ،‫ مفهِرق‬،‫سههك‬ ِ ‫ من‬،‫ منبِهههت‬،‫ مسهِقط‬،‫ مسجِهههد‬،‫ مغهِرب‬،‫مشهِرق‬ ‫ مْعِدن‬،‫ مخِزن‬،‫شر‬ ِ‫ح‬ ْ ‫ م‬،‫ مسِكن‬،‫ مطِلع‬،‫ مرِفق‬،‫مجِزر‬45 * Arapçada bazı i.İsm-i Alet: Sadece sülasi ve müteaddi fiilden türetilen bir isimdir. mekan. ‫ مأسدة‬، ‫ َمسَمكة‬، ‫حَمة‬ َ ‫َمل‬ f. zaman ve i. ‫تاء التكثير‬ . Zaman ve i. zaman ve i. muzaraat harfinin medmum bir mim ile kalbedilip sondan bir önceki harfin fethalanmasıyla elde edilir. mekanlar camid sülasi isimlerden ‫ َمفْهَعلَهة‬kalıbında türetilir. ‫ مستقَبل‬، ‫ ُملتَهقى‬، ‫ُمْنصرف‬ * İ. mekan kelimelerinin sonuna ‫ة‬46 harfi getirilir. Şu kalıplarda gelir: * ‫ِمفْهعال‬ ‫ منشار‬، ‫ مزمار‬، ‫مفتاح‬: * ‫ِمفْهعل‬ ّ ‫ مق‬، ‫ مصعد‬، ‫ مشرط‬: ‫ص‬ *‫ِمفْهعلة‬ ‫ مبراة‬، ‫ ملعقة‬، ‫سطَهرة‬ ْ ‫ِم‬: Konuşma dilinde bazı kalıplar da vardır: *‫فاعلة‬ 45 46 ‫*فاعول‬ ‫ ساقية‬: ‫ساطور‬: Bu kelimelerin bir kısmı kuralına uygun şekliyle de kullanılır.2.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 34 * Fiil aynu’l-fi’li ya olursa (ecvef): ‫ بات هه يبيت هه‬، ‫باع هه يبيع هه َمبيع‬ ‫مبيت‬ * Fiil sahih ve aynu’l-fi’li muzaride kesra olursa: ‫جلس هه يجِلس هه‬ ‫مجِلس‬ Bu durumların haricinde bütün i. zaman ve i. ‫ أكل هه مأكَهل‬، ‫ كتب هه مكتَهب‬، ‫شرب هه مشَرب‬ e. mekan ifade eden bazı kelimeler şâz olarak ‫ مفِعههل‬kalıbında gelir. zaman ve i.Gayr-i sülasilerde i. mekanlar ‫َمفْهَعل‬ dir.

Manası artma ve eksilmeyi kabul etmelidir. 5.s. Bundan dolayı ‫ غرق‬،‫ فني‬،‫مات‬ gibi fiiller bu siğaya sokulamaz. ‫س‬ َ ‫ بئ‬، ‫ ِنْعم‬،‫ عسى‬،‫ ليس‬Camid fiillerden ve ‫ كاد‬gibi nakıs çekimli fiillerden bu siğa türetilemez. Bu fiillerin taaccüb sigasına sokulması mümkündür. Gayr-i sülasi fiillerin teaccüb siğası şâz olarak gelir.Taaccüb: Taaccüb için iki siğa vardır.Mutasarrıf fiil olmalıdır. ‫ أفْهِعل بههه‬، ‫ ما أفَعلَهه‬bu iki siğanın şartları: 1.Bir fiil olmalıdır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 35 *‫فّعالة‬ ‫ خّرامة‬، ‫لجة‬ ّ ‫ ث‬، ‫سارة‬ ّ ‫ك‬: İ. 4. ‫ لص‬kelimesinin taaccüb siğası olarak ‫ما‬ ‫صه‬ ّ ‫ أل‬denilemez. ‫ ما أزهاه‬، (‫ع‬ َ ‫ما أهرعه )ُهِر‬ َ ‫))ُزِه‬ ‫ي‬ .Fiil sülasi olmalıdır. cimrilik. ،‫خل‬ ُ ‫ُمْن‬ ٌ ‫ ُمْدُه‬، ‫سُعط‬ ‫ن‬ ْ ‫ ُم‬، ‫حَلة‬ ُ ‫ُمكْه‬ Bir fiilden türetilmiş değil de.Fiil meçhul olmamalıdır. 2. Alet olarak kullanılan bazı şâz vezinler de mevcuttur. ‫)ما أحضر الكلم )لنه من الفعل احُتضر المبني للمجهول‬ * Arapça’da bazı fiiller meçhul olarak kullanılırlar. Ancak bazı şâz kullanımlar mevcuttur. ‫ ما أغنههاني عههن النههاس )الفعههل‬، (‫ما أفقرني إلى ال )الفعل افتقر‬ ‫ ما أمل الناء )الفعل امتل‬، (‫ ما أتقاه ل )الفعل اتقى‬، (‫)استغنى‬ 3. Cömertlik. Fiilleri olmayan isimlerden bu siğa türetilemez. müştak olarak kullanılan bazı camid ism-i aletler de mevcuttur. ، ‫ شوكة‬، ‫ فأس‬، ‫ قَهّدوم‬، ‫ سيف‬، ‫سكّهين‬ ‫ ِدْرع‬، ‫ ُرْمح‬، ‫ص‬ ّ ‫ش‬ ِ ، ‫قلم‬ 7.Taaccüb ve Tafdil a. Örneğin. uzunluk. kısalık v. gibi.

bu fiilden sonra. ،‫عرج‬ ‫ خضر‬،‫حِوَر‬ َ.)مات‬o halde bu fiillerden teaccüb sigası gelmez.Eğer fiil menfi ise. muzari menfi fiilden önce “‫ل‬ ّ ‫”أ‬47 getirerek teaccübü oluştururuz.Fiil camid (‫ كهان‬،‫ بئس‬،‫ نعم‬،‫ ليس‬gibi) ve ziyade ve noksanlığı kabul etmiyorsa (‫ غرق‬،‫ فني‬،‫ . ‫ل‬ ْ ‫حهَوَره ههه أجمه‬ َ ‫ حور هه ما أجمههل‬، ‫حمر هه ما أشّد حمرته هه أشِدد بحمرته‬ ‫حَوِره‬ َ‫م‬ 4.Fiil meçhul ise. şartları haiz başka bir fiilden yardım alınır. nefiy “‫”ل‬sı ile idgam edilmiş hali . ‫ ظههل و بههات‬،‫ صههار‬،‫ كههان‬gibi nakıs fiiller bu sigaya sokulamaz.Fiil tam olmalıdır. şartları haiz başka bir fiilden yardım alınır ve meçhul fiilden önce “‫ ”مها المصهدرية‬getirilerek teaccüb sigası oluşturulur. * Eğer fiil bu şartları taşımazsa taaccüb şu şekilde olur: 1. 7. ‫جِمل بما كوفىء المجد‬ ْ ‫ل ما كوفىء المجّد هه أ‬ َ ‫كوفىء المجد هه ما أجم‬ 47 “‫ ”أن‬mastariyesinin. 8.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 36 6. önce.Renk ve kusur bildiren kelimeler bu baba sokulamaz.Fiil’in anlamı müsbet olmalıdır. ‫ل يفوَز المهمل‬ ّ ‫جَدَر أ‬ ْ ‫ل يفوز المهمل هه ما أ‬ ‫ل يفوَز المهمل‬ ّ ‫جِدْر بأ‬ ْ ‫هه أ‬ 5.Eğer fiil gayr-i sülasi ise şartları karşılayan başka bir fiilden istifade edilir ve gayr-i sülasi fiilin mastarı getirerek şu şekilde taaccüb sigası oluşturulur. 2. ‫جِمههل‬ ْ ‫استغفره مهها أجمههل اسههتغفاره هه أ‬ ‫ف ملكمته ه أعِنف بملكمته‬ َ ‫ لكم ه ما أعن‬،‫باستغفاره‬ 3.Bu yol aynen müennesi ‫ فعلء‬olan ‫ أفعل‬vezninin fiillerinde de uygulanır.

Nakıs. Şartları: 1. ‫ أفعل‬kalıbındaki fiillerden .Sülasi fiillerden türetilir.Eğer fiil Nasih48 bir fiil olur da eğer bu fiilin mastarı olursa. ‫حذفت ’بهم‬ ُ )‫صر‬ ِ ‫ أسمع بهم و أب‬، (’‫)’ما أنصر زيدًا و أكتَبُه )حذفت ’ما‬ b. * Bu şartları taşımayan fiillerde teaccübde uygulanan kurallar uygulanır. o halde fiilin başına“‫ ”ما المصدرية‬getirilerek aynı işlem uygulanır. Ancak bazı şâz kullanımları vardır. ‫ن زيد خطيبًا‬ ِ ‫كان زيدا خطيبًا هه ما أفصح كون زيد خطيبًا هه أفصح بكو‬ Eğer fiil ‫ كههاد‬gibi mastarı olmayan bir fiilse.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 37 6.kullanılan isimdir. belli bir vasıfta ortak olan iki şeyden birinin diğerinden fazlalığını anlatmak için -‫ل‬ ُ ‫ أفْههَع‬vezniyle. şartları taşıyan bir fiilden sonra bu mastarı getirerek teaccüb oluşturulur. Gayr-i sülasilerden şâz olarak varit olur. ‫كاد زيد يفوز هه ما‬ ‫أقرب ما كاد زيد يفوز هه أقِرب بما كاد زيد يفوز‬ Not: Aynı gruptan iki taaccüb fiili birbirine atfedilirse birinci gruptaki “‫ ”ما‬ve ikinci gruptaki “‫ ”به‬atıftan sonrakinde hazfedilir. ‫ هو أولى منك للمعروف‬،(‫هو أعطى منك )من أعطى‬ 2. Üstünlük kabul etmeyen ve renk ve kusur bildiren49 fiillerden türetilemez. ancak mastar burada mansub olur ki nahivciler bunu temyiz olarak irab etmiştir.Tafdil: Bu kalıp.Meçhul fiilden türetilmez. 48 49 ‫مثل ؛ كان و أخواتها‬ Müennesi ‫ فعلء‬olan. ‫حمهُد‬ ْ ‫ ُي‬:‫حَمهُد )مهن‬ ْ ‫عهْدنا و الَعهوُد أ‬ ُ ، (‫صهر‬ ِ ‫خت‬ ْ ‫صُر مهن ذاك )مهن ا‬ َ ‫خ‬ ْ ‫هذا الكتاب َأ‬ ‫)العوُد‬ 3.Camid.

Marifeye muzaf olabilir.Nekraya muzaf ve kendisi de nekra olur. ‫فاطمة أفضل من غيرها‬ ‫ل من غيره‬ ُ ‫زيد أفض‬ ‫الفاطمتان أفضل من غيرهما‬ ‫الزيدان أفضل من غيرهما‬ ‫الفاطمات أفضل من غيرهن‬ ‫الزيدون أفضل من غيرهم‬ 2. ‫ب‬ . Bu durumda ism-i tafdil’in -tafdil edilene mütabakatı olmaksızın.müfret müzekker olması veya tafdil edilene mutabık olması caizdir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 38 * Burada hemzenin hazfiyle meşhur olmuş üç tane ism-i tafdil vardır.Muzaf olmaksızın nekra olur ve kendinden sonra ‫ من‬harfi cerri olur. ٍ ‫فاطمة أفضل بن‬ ‫ت‬ ٍ ‫ل رجا‬ ‫ل‬ ُ ‫زيد أفض‬ ‫الفاطمتان أفضل بنتين‬ ‫ل رجلين‬ ُ ‫الزيدان أفض‬ ‫ل بنات‬ ُ ‫الفاطمات أفض‬ ‫ل رجال‬ ُ ‫الزيدون أفض‬ 3. Tafdil edilene mutabık olmaz. Bu durumda da ism-i tafdil daima müfret ve müzekker olur. Tafdil edilene mutabık olmaz. Bu durumda ism-i tafdil daima müfret ve müzekker olur. ‫فاطمة فُهضلى البنات‬ 50 ‫فاطمة أفضل البنات‬ ‫ل الرجال‬ ُ ‫زيد أفض‬ Bu kelimelerin hemzesiz hali munsarıf. “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬dan kalbedilmiş bir elif ise. tafdil yapılırken elif aslına döndürülür: ‫ هذا‬، ‫ل منك‬ ُ ‫هو أقْهَو‬ ‫سَيُر من غيره‬ ْ ‫المثال أ‬ Kullanımı: 1. Bunlar: ‫ب منه‬ ّ ‫ هو ح‬، ‫ هو شر منه‬، ‫ هو خير من فلن‬:‫ب‬ ّ ‫ح‬ َ ، ‫ شٌر‬، ‫خيٌر‬50 * Fiil ecvef bir fiil ve aynu’l-fi’li. Ancak burada i. tafdil’in muzafun ileyhi tafdil edilene uymaktadır. hemzeli halleri olan “،‫شّر‬ َ ‫ أ‬،‫خَيُر‬ ْ ‫َأ‬ ّ ‫ ”أح‬ise gayr-i munsarıftır.

‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 39‬‬ ‫الزيدان أفضل الرجال‬ ‫الفاطمتان أفضل البنات‬ ‫الفاطمات فضليا البنات‬ ‫الزيدون أفاضل الرجال‬ ‫الفاطمات أفضل البنات‬ ‫الفاطمات فضليات البنات‬ ‫‪4.İsm-i tafdil’in marife olması (yani lam-ı tarifli) veya ma‬‬‫‪kabline sıfat olmasıdır. Bu durumda ism-i tafdil’in tafdil edilene‬‬ ‫‪mutabakatı vaciptir.‬‬ ‫ضُ‬ ‫ل‬ ‫ضلن هه أْفضلون هه أفا ِ‬ ‫ل هه أْف َ‬ ‫فض ُ‬ ‫* أْ َ‬ ‫ن هه أعا ٍ‬ ‫ل‬ ‫علَهْو َ‬ ‫* أعلى هه أعليان هه أ ْ‬ ‫ضُ‬ ‫ل‬ ‫ضليات هه ُف َ‬ ‫ضليان هه ُف ْ‬ ‫ضلى هه ُف ْ‬ ‫ُف ْ‬ ‫عل ً‬ ‫ى‬ ‫ت هه ُ‬ ‫عْلَيَيا ٌ‬ ‫ن هه ُ‬ ‫عْلَيَيا ِ‬ ‫علْهَيى هه ُ‬ ‫ُ‬ .‬‬ ‫ل خلقًا‬ ‫زيد الفض ُ‬ ‫فاطمة الفضلى خلقًا‬ ‫الزيدان الفضلن خلقًا‬ ‫الفاطمتان الفضليان خلقا‬ ‫الزيدون الفاضل خلقا‬ ‫الفاطمات الفضليات خلقا‬ ‫‪üç‬‬ ‫‪diğer‬‬ ‫‪tafdillerde‬‬ ‫‪ism-i‬‬ ‫‪maddedeki‬‬ ‫‪son‬‬ ‫‪Bu‬‬ ‫‪Not:‬‬ ‫‪maddedekilerin zıddına sıfat-mevsuf ilişkisi vardır. Anlam‬‬ ‫‪olarak da “Ahlakça en faziletli olan Zeyd…” dir.

sonunda te’nis ta’sı.Maksur İsim: Son harfi lazımî bir elif olup bir önceki harfin harekesi de fetha olan isimdir.51 İsm-i maksur ile ilgili ortaya konulan kaideler: a) "‫ل‬ َ ‫ "َفِع‬vezninde sonu illetli sülasî lazım fiilin "‫ "َفَعل‬veznindeki mastarı.Sahih İsim: Sonu itibariyle Maksur. b) Kıyasî: Kaideler çerçevesinde kalıba konulabilen isimlerdir. Genel olarak. ‫ب‬ ٌ ‫ظ‬ ْ ‫ن هه َأ‬ ِ ‫ظْبَيا‬ َ ‫ظْبٌأ هه‬ َ ،‫ بنت‬، ‫ كتاب‬، ‫رجل‬ b. memdud ve mankus isimlerin özelliklerini taşımayan isimlerdir. Sahih isimdeki benzerleri: ‫طرا‬ َ ‫طر هه ب‬ ِ ‫ ب‬، ‫فِرح هه فَرحا‬ 53 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ ِقْربة هه ِقَرب‬، ‫حَكٌم‬ ِ ‫حكمة هه‬ 52 . sonunda elif olan ve sahih isimden benzeri bulunan isimlerdir. ‫ الفتى‬، ‫ الهوى‬، ‫ المصطفى‬، ‫الهدى‬ İsm-i maksur iki kısma ayrılır: a) Semaî: Herhangi bir kuralı olmayan. merci’si dildeki kullanımlar olan "‫ى‬ ً ‫ َثر‬، ‫ى‬ ً ‫حج‬ ِ ، ‫ سنًا‬، ‫ى‬ ً ‫"فت‬ gibi isimlerdir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 40 İKİNCİ BÖLÜM 1. ondan önce de illetli bir harf bulunan ismin "‫ "ِفَعل‬veznindeki cem-i teksiri: ً ‫ ِفْرَيٌة هه ِفر‬، ‫ى‬ ‫ى‬ ً ‫حل‬ ِ ‫حْليٌة هه‬ ِ ، ‫شَوة هه ِرشًا‬ ْ ‫ِر‬53 51 Karşılığı bulunmazsa o isim semaidir.İSİMLER Arapça’da isimler İ’lal ve Sıhhat bakımından dört kısma ayrılır: a. ‫ى‬ ً ‫جو‬ َ ‫ي هه‬ َ ‫جِو‬ َ ،‫ى‬ ً ‫شق‬ َ ‫ي هه‬ َ ‫شِق‬ َ ،‫ى‬ ً ‫ي هه َهو‬ َ ِ‫َهو‬52 b) Müfredi "‫ "ِفْعلة‬vezninde.

"‫ "ا‬üçüncü harf olup aslı "‫ "ي‬olursa: ‫غنيان‬ ِ ‫ىه‬ ً ‫غن‬ ِ ، ‫ى ه هديان‬ ً ‫ هد‬،‫ى ه فتيان‬ ً ‫فت‬ a. elif vücuben hazfedilir ancak elif’e delalet eden fetha.1. "‫ "ا‬üçüncü harf olup. sonunda te’nis ta’sı. kendisinden önceki harfe verilir.) ‫ أعشى‬، ‫ أعمى‬، ‫ أدنى‬، ‫أقصى‬56 f) Sonu illetli sülasi fiilden "‫ "َمْفَعل‬kalıbında türetilen isimler (bu isimlerin.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 41 c) Müfredi "‫ "ُفْعَلة‬vezninde. ‫ ُمسهتدعى هه‬، ‫ أعلى هه أعَلْون‬، ‫ ُمْبتغى ه مبتغَْون‬، ‫ُمصطفى ه مصطَفْون‬ ‫عْون‬ َ ‫مستد‬ 54 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ج‬ ٌ‫ج‬ َ‫ح‬ ُ ‫جة هه‬ ّ‫ح‬ ُ ، ‫غَرف‬ ُ ‫غْرَفة هه‬ ُ Sahih isimdeki benzerleri: ‫ مقتبس‬، ‫ج‬ ٌ ‫خَر‬ ْ ‫ُم‬ 56 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ العور‬، ‫البعد‬ 57 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ مشَرب‬، ‫ َمْلَعب‬، ‫مْكَتب‬ 55 . "‫ "ا‬dört veya daha yukarısındaki harf olursa: ‫ ُمستدعى ه مستدعيان‬، ‫ مستشفى ه مستشفيان‬، ‫مصطفى ه مصطفيان‬ b. a.2.) ‫ى‬ ً ‫ َمْرم‬،‫ى‬ ً ‫ َمْمش‬،‫ى‬ ً ‫سع‬ ْ ‫ َم‬،‫ى‬ ً ‫َمْله‬57 Tesniye: Şu esaslar üzere tesniyesi yapılır: a. ‫ قفا ه قفوان‬، ‫ شذا ه شذوان‬، ‫عصا ه عصوان‬ Cem’: Cem-i müzekker salim yapılırken. aslı da "‫ "و‬olursa tesniye yapılırken " ‫ "و‬a kalbedilir. İki durumda "‫ "ي‬."‫ "ا‬kalbedilir. ondan önce de illetli bir harf bulunan ismin "‫ "ُفَعل‬veznindeki cem-i teksiri: ‫ُقْدَوٌة‬ ً ‫ ُدْمَيٌة هه ُدم‬، ‫ى‬ ‫ى‬ ً ‫ ُقّوة هه ُقو‬، ‫ى‬ ً ‫هه ُقد‬54 d) Sonu illetli (nakıs) gayr-i sülasi fiilin ism-i mef’ulleri: ، ‫ى‬ ً ‫ُمْعط‬ ً ‫ستدع‬ ‫ى‬ ْ ‫ ُم‬، ‫ى‬ ً ‫ ُمْقتف‬، ‫ى‬ ً ‫ُمْلغ‬55 e) "‫ "أفَعل‬vezninde sonu illetli isim (İsmi tafdilin veya başka bir ismin kalıbı da olabilir. ism-i zaman. ism-i mekan veya mastar-ı mimi olması fark etmez.

‫ صحراء‬، ‫ سمراء‬، ‫ قّراء‬، ‫ بناء‬، ‫سماء‬ Memdud isim de kıyasî ve semaî58 olmak üzere iki kısma ayrılır. a) elif dört veya daha yukarıdaki harf olursa. sonu hemzeli ve ondan önceki harfi de elif olan müfredi: ‫ أبنية ه بناء‬، ‫ أردية ه رداء‬، ‫أكسَية ه كساء‬62 e) ‫ فاعل‬veznindeki sonu illetli fiilin ‫ فَِعال‬veznindeki mastarı: ‫عادى‬ ‫ والى ه ِولء‬، ‫عَداء‬ ِ ‫ه‬63 58 ‫ الغداء‬، ‫ الحذاء‬، ‫ السناء‬، ‫الثراء‬ Sahih isimdeki benzerleri: ‫ل‬ ً ‫ أقبل ه إقبا‬، ‫أخرج ه إخراجًا‬ 60 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ استغفر ه استغفارا‬، ‫اكتتب ه اكتتابا‬ 61 Sahih isimdeki benzerleri:‫ دار دوارا‬، ‫صراخا‬ ُ ‫صرخ ه‬ 62 Sahih isimdeki benzerleri:‫ أسلحة ه سلح‬، ‫أحجبة ه حجاب‬ 63 Sahih isimdeki benzerleri:‫جدال‬ ِ ‫ جادل ه‬، ‫ناقش ه ِنقاشا‬ 59 . bu iki durumda da elif. ma-kablinde zaid bir elif-i memdude bulunan mu’rab isimdir. ‫ ُهدى ه ُهدايات‬// ‫ مستشفى ه مستشفيات‬، ‫سْعديات‬ ُ ‫سْعدى ه‬ ُ c. sahih isimde benzeri bulunan mastarı: ‫ ألقى ه إلقاء‬، ‫غناء‬ ْ ‫ أغنى ه إ‬، ‫عطاء‬ ْ ‫عطى ه إ‬ ْ ‫أ‬59 b) İlk harfi hemze-i vasıl olan. Kıyasî olanlar için konulan kurallar: a) ‫ أْفَعل‬vezninde sonu elif ile illetli fiilin. ya’ya kalbedilir.Memdud İsim: Son harfi. ‫ َفَعل‬vezninde sonu illetli sülasî fiilden ‫ ُفَعال‬vezninde türetilen mastarlar: ‫ رغا ه ُرغاء‬، ‫ ثغى ه ُثغاء‬، ‫عَواء‬ ُ ‫عَوى ه‬ َ 61 d) ‫ أْفِعلة‬vezninde sonu ‫ ة‬ile biten ve kendisinden önce illetli bir harf bulunan cem’i teksirin. b) Elif üçüncü harf olup da aslı "‫"ي‬ olursa.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 42 Cem-i müennes salim yapılırken. sonu illetli ve sahih isimde benzeri bulunan humasî veya südasî fiilin mastarı: ‫ انتهى ه انتهاء‬، ‫ استدعى ه استدعاء‬، ‫ابتغى ه ابتغاء‬60 c) Ses veya hastalık bildiren.

nekra olup.Mankus İsim: Sonunda lazımî. ‫رأيت قاضيًا‬ 64 ٍ‫مررت بقاض‬ Sahih isimdeki benzerleri:‫ ِمْلحاح‬، ‫ قّتال‬، ‫تْذكار‬ ٍ ‫هذا قا‬ ‫ض‬ . gayr-i müşedded ve ma-kabli kesralı bir ‫ي‬ harfi bulunan murab isimdir. Eğer hemze kelimenin asli harfine bedel bir harf ise hemzenin hiç değişiklik yapılmadan bırakılması veya vav’a kalbedilmesi caizdir: (‫ دعاوات‬/ ‫ دعاوون( هه )دعاءات‬/‫ دعاوان( ه )دعاءون‬/ ‫دعاء ه )دعاءان‬ (‫ سماوات‬/ ‫ سماوون( هه )سماءات‬/ ‫ سماوان( ه )سماءون‬/ ‫سماء ه )سماءان‬ d.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 43 f) ‫ َتْفعال‬vezninde mastar. Tesniye ve Cem’ Yapılırken Üç Durumu Vardır: a. ‫ فّعال‬ya da ‫ ِمْفعال‬veznindeki mübalağa sigasındaki isimler: ‫ الِمْعطاء‬، ‫ الَعّداء‬، ‫الّتْعداء‬64 Not: Şiirde vezin zaruretinden dolayı memdud isim maksur olarak gelebilir. Hazfedilen bu harften ivaz bir tenvin getirilir. Eğer hemze kelimenin aslından ise o halde hemzenin kalması (hazfedilmemesi) vaciptir. ‫ المستعلي‬، ‫ المتعالي‬، ‫ المحامي‬، ‫القاضي‬ * Mankus isim. ‫ َبّداء ه بّداءان ه بّداءون‬، ‫َقّراء ه َقّراءان هه قّراءون‬ b. herhangi bir kelimeye muzaf olmazsa sondaki ‫ ي‬harfi raf’ ve cer halinde hazfedilir. Te’nis için ziyade kılınmış bir elif ise vav’a kalbedilmesi vaciptir: ‫صحراءه صحراوان ه صحراوون‬ ‫سمراءه سمراوان ه سمراوون‬ ‫صحراءه صحراوان ه صحراوات‬ ‫سمراءه سمراوان ه سمراوات‬ c.

Nasb ve cer durumunda kesra olduğu gibi kalır. raf alameti olan ‫’و‬a uygun olsun diye dammelenir. ‫ض هذا قاضيان‬ ٍ ‫هذا قا‬ Cem’: Cem’i müzekker salim yapılırken mankus ismin sonundaki ‫ ي‬ilal kaideleri gereği hazfedilir. Eğer kelime merfu durumunda ise ‫’ي‬dan önceki kesra. ‫ مستعلية و مستعليات‬، ‫ متعاِلَية و متعالية‬، ‫ محاِمَية و محاميات‬، ‫قاضية و قاضيات‬ 2.Cemiler: ‫الجموع‬ 4‫ـ شبه الجمع‬ ٌ ‫ُتّفا‬ ‫ح‬ 3‫ـ اسم الجمع‬ ‫قوم ــ جند‬ Cemi isimler dörde ayrılır: 1‫ـ الجمع السالم‬ ‫بـ ـ مؤنث‬ ‫اـ مذكر‬ ‫جمع التكثير‬ ‫جمع الكثرة‬ ‫حْمٌر‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفْع‬7‫ـ صيغ منتهى الجموع‬1 ٌ ‫ ِبَد‬:‫ل‬ ‫ع‬ ٌ ‫ـ ِفَع‬8 ٌ ‫غَر‬ ‫ف‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفَع‬2 ‫ مرضى‬:‫ـ َفْعلى‬9 ‫ ُقضاٌة‬:‫ـ ُفَعَلٌة‬3 ‫صاٌر‬ ّ ‫ ُن‬:‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفّعا‬10 ‫ طلبة‬:‫ـ َفَعَلٌة‬4 ‫صّوام‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفّعا‬11 ‫صعاب‬ ِ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ِفَعا‬5 ‫ جلساء‬:‫ـ ُفَعلُء‬12 ‫ اصدقاء‬:‫ـ أْفِعلء‬6 ‫جمع القلة‬ ‫ أقلم‬:‫ل‬ ٌ ‫ـ أْفَعا‬1 ‫ أشهر‬: ‫ل‬ ٌ ‫ـ أْفُع‬2 ‫ أمثلة‬:‫ـ أْفِعَلٌة‬3 ‫ فتية‬: ‫ـ ِفْعَلٌة‬4 . ‫رأيت المحامين‬ ‫ضين‬ ِ ‫رأيت القا‬ ‫مررت بالمحامين‬ ‫ضين‬ ِ ‫مررت بالقا‬ ‫جاء المحامي‬ ‫جاء القاضي‬ ‫ضون جاء المحامون‬ ُ ‫جاء القا‬ Cem’i müennes salim yapılırken tesniyedeki gibi hiçbir değişiklik yapılmaz.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 44 Tesniye: Tesniye durumunda herhangi bir değişiklik yapılmaz. Eğer mankus ismin sonundaki ‫ ي‬hazfedilmişse tesniye yapılırken ‫ ي‬geri döner.

Şibhu’l-Cem’: Cins isim demektir.Sigatu Müntehe’l-Cümu’: Mükesser cemi olup cemiliğe delalet eden “‫ ”ا‬ten sonra iki ya da üç harf gelip ortadaki harfi sakin olan bütün sigalar müntehe’l-cümu’ sigasıdır. ‫ شعب < شعوب‬،‫ عسكر < عساكير‬، ‫قوم < أقوام‬ Not: İsm-i cem’lerin müfredi ism-i mensub şeklinde gelir. i.‫فاطمة ه الفاطمتان ه الفاطمات‬ 2. Şibhu’l-Cemilerin müfredi sonuna “‫ ”ة‬geririlerek yapılır. k-‫تسابيح هه تفاعيل‬ 3.‫رسائل هه فعائل‬. 4.‫ي‬ ّ ‫كراسي هه فَعال‬.‫ افاضل هه أفاعل‬. ‫ موز < مْوَزٌة‬، ‫تّفاح < تفاحة‬ .(‫ــ ــ ا ــ ــ( مفاعل‬ ıı.‫عل‬ ِ ‫تجارب هه تفا‬.‫أساليب هه أفاعيل‬.(‫ــ ــ ا ــ يـ ــ( مفاعيل‬ a. manaya bakılarak cemi gibi amel ettirilebileceği gibi lafzına bakılarak müfret gibi de amel ettirilebilir.‫نواصرههه فواعههل‬. ‫ي‬ ّ ‫قوم‬ ّ ‫ جند‬، ‫ي‬ ‫ي‬ ّ ‫ عسكر‬، ‫ي‬ ّ ‫ شعب‬، Not: İsm-i cemiler. h. “‫ ”ة‬varsa cemi müzekker salim gibi cemi yapılır. Müntehe’lcümu’ sigasının iki temel yapısı.İsmu’l-Cem’: Binası itibariyle müfred olan ancak manası bakımından cemi olan isimlerdir.‫طههواحين ههه‬ ‫فواعيل‬.‫مساجيد ههه مفعايههل‬. birçok vezni vardır: ı. b) Cemi Müennes Salim: Cemisi müfredinin sonuna (‫)ات‬ ilavesiyle yapılan isimlerdir. j. d. g.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 45 bulunmamalıdır. f-(‫ل هه َفَعلى‬ ٍ ‫ حبلى(حبا‬. Bu isimlerin aynı zamanda cem-i teksirleri de vardrı. belirtilen bu şartlara ek olarak vasfın şu vezinlerden olması gerekir. ‫ زيد ه الزيدان ه الزيدون‬// ‫طلحة ه الطلحتان ه الطلحات‬. c.‫حلبب هه‬ ‫فعالل‬.e. ı. Eğer vasıf ise. ‫ فعلى ه فعلن‬/ ‫ل ه فعلء‬ ُ ‫ افع‬.‫منابر هه مفاعل‬. b.

Kelime eğer mecazi müennes ise sonuna “‫ ”ة‬eklenir. ay ve gün isimleri. ıı. 2. hakaret. İsm-i tasgir’in üç kalıbı vardır: 1.Sülasi isimlerin tasgiri birinci kalıptan yapılır. saygı. ‫ض‬ ٌ ‫ بع‬، ‫ل‬ ّ ‫ ك‬gibi lafızlar. amaçlarla isimden türetilen bir isimdir.Cemi salimler kesrete delalet eder.‫جْيَرة‬ َ‫ش‬ ُ <‫ شجرة‬، ‫ل‬ ٌ ‫جْي‬ َ ‫رجل<ُر‬ b. takrib. ‫ ُاّذن<ُاَذْيَنة‬،‫سَنْيَهٌة‬ ُ / ‫سَنّيٌة‬ ُ <(‫ سنٌو‬،‫ سنة< )سنٌه‬، ‫ي < ُيَدّيٌة‬ ٌ ‫ َيٌد < َيْد‬، ‫ي‬ ّ ‫ي < ُدَم‬ ٌ ‫َدٌم < َدْم‬ c.Cemi salimler kıllete delalet eder. tehabbub. Bir isimden ism-i tasgir yapılabilmesi için o isimde şu şartlar aranır: 1.‫ل‬ ٌ ‫ُفعَْيَعي‬-3 .İsm-i Tasgir: Sevgi.Sülasi İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: a.Cemi salim kıllet ve kesret anlamında müşterektir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 46 Not: Cemi salimlerin kıllet ve kesrete delaleti konusunda üç görüş vardır: ı. Buna göre Yüce Allah’ın isimleri peygamber isimleri. ııı.İsim.‫ل‬ ٌ ‫ ُفَعْيِع‬-2 . tasgir kalıbında olmamalıdır. hiciv vb. 3.Eğer kelimede hazif var ve bu nedenle iki harfli ise hazfedilen harf açığa cıkarılır. melek isimleri.İsim. murab olmalıdır. sonunda “‫”ة‬ varsa tasgirden sonra bu “‫ ”ة‬eklenir.‫ل‬ ٌ ‫ُفَعْي‬ I. taklil. 3. Not: Cemi kıllet ve cemi kesret vezinleri karine ile birbirileri yerine kullanılabilir. kesret bildiren cemi mükesserlerin ism-i tasgiri kural olarak gelmez.İsmin anlamı tasgire elverişli olmalıdır.Kelimede hazif var ve hazfedilen harften bedel olarak başka bir harf getirilmişse tasgir yapılırken bedel olarak .

Rubai İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: Rubai ismin tasgiri ikinci kalıptan yapılır.Eğer isim beş harfl ise ve dördünce harfi de med harfi ise ism-i tasgiri üçüncü kalıptan yapılır. ‫ ُفَرْيِزيق‬، ‫ ُفَرْيِزيٌد( )ُفَرْيِزق‬، ‫ فرزدق< )ُفَرْيِزٌد‬، (‫ج‬ ٌ ‫سَفْيِري‬ ُ ،‫ج‬ ٌ ‫سَفْيِر‬ ُ ) <‫ل‬ ٌ‫ج‬ َ ‫سَفْر‬ َ) b.İsmin sonunda nisbet “‫ ”ي‬sı hazfedilerek tasgiri yapılır. Bu durumda eğer rubai ismin üçüncü harfi.Kelime. ‫خّيٌة‬ َ ‫خَوٌة<ُا‬ َ ‫ اخة<أ‬،‫ي‬ ّ ‫ إبن<َبَنٌو<ُبَنْيٌو<ُبَن‬،‫ف‬ ٌ ‫صْي‬ َ ‫ف<ُو‬ ٌ ْ‫ صفة<وص‬،‫ب < ُوَهْيَبٌة‬ ٌ ‫ِهَبٌة < َوْه‬ II.Mezid hümasi ve diğer isimlerde ise zaid harfler hazfedilerek harf sayısı dörde düşürülür ardından ikinci veya üçüncü kalıptan ism-i tasgirleri yapılır. ‫ح‬ ٌ ‫صْيِبي‬ َ ‫ مصباح<ُم‬،‫ح‬ ٌ ‫مفتاح<ُمَفْيِتي‬ d.Hümasi ve Diğer İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: a. ‫سَفّيَنٌة‬ ُ <‫ سفينة‬، ‫ف‬ ٌ ‫ف< ُرغّي‬ ٌ ‫غي‬ ِ ‫ َر‬، ‫ب‬ ٌ ‫ كتاب< ُكَتّي‬، ‫جَعْيَفٌر‬ ُ <‫جْعَفٌر‬ َ ، ‫جٌد‬ ِ ‫سْي‬ َ ‫مسجد< ُم‬ III. Ardından nisbet ya’sı tekrar ilave edilir. med harfi ise bu harf “‫ ”ى‬harfine kalbedilerek tasgir “‫ ”ى‬sına izafe edilir. tasgiri yapılır. ٌ ‫شْيِري‬ ‫ق‬ َ ‫ق < ُم‬ ٌ ‫شْيِر‬ َ ‫ مستشرق < م‬، ‫ف‬ ٌ ‫شي‬ ِ ‫ف < ُمَكْي‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫ف < ُمَكْي‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫ف <ُمْك‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫مستْك‬ c. Kelimenin aslı esas alınarak tasgir yapılır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 47 getirilen bu harf atılır. Ardından elif-i memdude tekrar getirilir. ‫حَمْيَراُء‬ ُ < ‫حْمَراُء‬ َ ، ‫حْيَراُء‬ َ‫ص‬ ُ < ‫صحراء‬ e. mücerred hümasi bir isim ise son iki harften biri hazfedilerek ikinci tasgir kalıbından ism-i tasgiri getirilebileceği gibi hazfedilenbu harften bedel olarak bir “‫ ”ى‬harfi getirilmek suretiyle üçüncü tasgir kalıbından da ism-i tasgiri getirilebilir. Bir önceki harf de fethalanır. ‫ي‬ ّ ‫عَبْيِقِر‬ ُ <‫عَبْيِقٌر‬ ُ <‫عْبَقٌر‬ َ <‫ي‬ ّ ‫عبَقِر‬ .Eğer ismin sonunda te’nis alameti olarak zaid bir elif-i memdude var ise elif-i memdude hazfedilerek.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 48
f- Tesniye ya da cemi müzekker salimlerin tasgiri zaid harfler
yok sayılarak yapılır. Ardından bu zaid harfler ilave edilir.
َ ‫سْيِلُمو‬
‫ن‬
َ ‫ مسلمون< ُم‬، ‫ن‬
ِ ‫سْيِلَما‬
َ ‫سِلَمان< ُم‬
ْ ‫ُم‬
g- Eğer ismin sonunda elif-i maksure varsa elif-i maksure
yok sayılarak tasgiri yapılır. Ardından elif-i maksure tekrar ilave
edilir. ‫ى‬
َ ‫حَبْيل‬
ُ < ‫حبلى‬
ُ ،‫ى‬
َ ‫ضْيل‬
َ ‫ضلى< ُف‬
ْ ‫ُف‬
h- Eğer isminikinci hafi başka bir harften kalbedilmiş bir med
harfi ise bu harf aslına kalbedilir. Ancak bu med harfi vezin
gereği olarak gelmiş bir med harfi ise vav’a kalbedilmesi
vaciptir. ‫ضي‬
ِ ‫ القاضي<الُقَوي‬،‫ ميزان< ُمَوْيِزين‬،‫ب‬
ٌ ‫ كتاب<ُكَوْيِت‬،‫ب‬
ٌ ‫ باب<ُبَوْي‬،‫ل‬
ٌ ‫مال<ُمَوْي‬
ı- Eğer ismin cemi mükesserin kıllet vezinlerinden biri ile
gelmiş ise lafzı esas alınarak tasgiri yapılır.
‫حٌر‬
ِ ‫حٌر < ُاَبْي‬
ُ ‫ اْب‬، ‫ف‬
ٌ ‫غَفٌة < ُاَرْيِغ‬
ِ ‫ أْر‬،ٌ‫ َفتَية<ُفَتّية‬،‫ل‬
ٌ ‫ل<ُاَبْيطا‬
ٌ ‫طا‬
َ ‫َاْب‬
i- Eğer isim, cemi müzekker salim ya da cemi mükesserin
kıllet vezinlerinden değilse müfredi esas alınarak tasgiri yapılır.
Ardından sonuna cemi müennes salim alametleri getirilir.
ٌ ‫ب < ُمَكْيِتَبا‬
‫ت‬
ٌ ‫ مكاتب < مكتب < ُمَكْيِت‬،‫ب < ُكَتّيبات‬
ٌ ‫ب < كتاب < ُكَتّي‬
ٌ ‫ُكُت‬
j- Eğer isim, cemi mükesser ise ve anlamı da müzekker akil
ise müfredi esas alınarak tasgiri yapılır ardından da cemi
müzekker salim alametleri getirilir.
‫عَوْيِلُمون‬
ُ < ‫عَوْيِلٌم‬
ُ < ‫علماء < عالم‬
ُ ، َ‫ضون‬
ُ ‫ض < ُقَوْي‬
ٍ ‫قضاة < قا‬
4- İsm-i Mensub:
Herhangi bir mesleğe, ırka, dine, mezhebe, millete mensub
olmayı ifade eden isimden türetilen müştak bir isimdir. İsm-i
mensub’un yapılışı:
I- İsmin Sonunda Şeddeli “‫ ”ي‬Varsa:

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 49
a- Eğer şeddeli ya harfinden önce tek harf varsa şeddeli ya
harfinin ilki aslına kalbedilir. İkincisi ise vav harfine kalbedilir.
ّ ‫ي < َرَوِو‬
‫ي‬
ٌ ‫ي < رْو‬
ّ ‫ر‬،‫ي‬
ّ ‫طَوِو‬
َ <‫ي‬
ٌ ‫طْو‬
َ <‫ي‬
ّ‫ط‬
َ ،‫ي‬
ّ ‫حَيِو‬
َ <‫ي‬
ٌ ‫حْي‬
َ <‫ي‬
ّ‫ح‬
b- Eğer şeddeli ya harfinin öncesinde, iki harf varsa şeddeli
ya harflerinden birisi hazfedilir. Diğeri ise vava kalbedilir.
ّ ‫ نبي < َنَبِو‬، ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫عَلِو‬
َ <‫ي‬
ّ ‫عِل‬
c- Eğer şeddeli ya harfinden önce üç ya da daha fazla harf
varsa şeddeli ya tamamen hazfedilir. Ardından nisbet ya’sı
getirilir. ‫ي‬
ّ ‫ي < شافٌع < شاِفِع‬
ّ ‫ شافع‬، ‫ي‬
ّ‫س‬
ِ ‫س < ُكْر‬
ٌ ‫ي < ُكْر‬
ّ‫س‬
ِ ‫ُكْر‬65
ıı- Eğer kelimenin sonunda “‫ ”ة‬varsa “‫ ”ة‬atılmak suretiyle ism-i
mensub yapılır. ‫ي‬
ّ ‫ غزة < غّز‬، ‫ي‬
ّ ‫مكة < َمّك‬
Not: Bu nisbe eğer bir kadın için kullanılacaksa sonuna “‫”ة‬
getirilebilir. Bu durumun haricinde sondaki “‫ ”ة‬getirilmez.
ııı- İsim, Maksur Bir İsim İse:
a- Maksur eliften önce iki harf varsa elif vav’a çevrilir.
،‫ي‬
ّ ‫ى< فتو‬
ً ‫ي فت‬
ّ ‫ى < هدِو‬
ً ‫هد‬
b- Maksur elifinden önce üç harf varsa ve ikinci harf de
harekeli ise elif hazfedilerek ism-i mensubu yapılır. ‫ي‬
ّ ‫جَمِز‬
َ <‫جَمَزى‬
َ
c- Maksur elifinden önce üç harf var ve ikinci harf sakin ise
üç şekilde gelmesi caizdir.
،‫ي‬
ّ ‫لِو‬
َ ‫حْب‬
ُ <‫ي‬
ّ ‫حْبَلِو‬
ُ <‫ي‬
ّ ‫حْبِل‬
ُ <‫حْبَلى‬
ُ ‫ي‬
ّ ‫ي < مْلَهاِو‬
ّ ‫ي < َمْلَهِو‬
ّ ‫َملهى < َمْلِه‬
d- Eğer maksur elifinden önce dört ya da daha çok harf
varsa sondaki maksur elifi hazfedilir. ‫ي‬
ّ ‫مصطفى < مصطِف‬
65

Burada ism-i mensub ile müfret kelime arasında bir fark görünmese
de çoğullarında fark ortaya çıkmaktadır. İsm-i mensubun çoğulu ‫ي‬
ّ ‫ٌ كراس‬
şeklinde munsarıf bir kelime iken. Diğer kelimenin çoğulu ‫ي‬
ّ ‫ُ كراسهه‬
şeklinde gayrı munsarıf bir kelimedir.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 50
ıv- Memdud İsmin İsm-İ Mensubunun Yapılışı:
a- Eğer elif-i memdude asli bir harf ise olduğu gibi bırakılır.
ّ ‫ بّداٌء < بّدائ‬، ٌ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫قّراٌء < قّرائ‬
b- Elif-i memdude illet harfinden munkalip ise vav’a
kalbedilebileceği gibi olduğu gibi de bırakılabilir.
ّ ‫ي < بناِو‬
‫ي‬
ّ ‫ بناء < بنائ‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < سماِو‬
ّ ‫سماء < سماء‬
c- Eğer elif-i memdude zaid olarak gelmiş te’nis alameti olan
bir harf ise vav’a çevrilmesi vaciptir. ‫ي‬
ّ ‫ سمراء<سمراو‬،‫ي‬
ّ ‫صحراء<صحراِو‬
v- Mankus İsmin İsm-İ Mensubunun Yapılışı:
a- Sülasi ism-i fail mankus isim ise ism-i mensubu iki şekilde
yapılabilir. ّ‫ي < الهاَدِوي‬
ّ ‫ الهادي < الهاِد‬، ‫ي‬
ّ ‫ضِو‬
َ ‫ي < القا‬
ّ‫ض‬
ِ ‫القاضي < القا‬
b- Eğer mankus isim mezid bablardan gelen bir isim ise
sondaki “‫ ”ي‬harfi hazfedilir.
ّ ‫ المشتري < المشتر < المشتر‬، ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫المهتدي < المهتد < المهتد‬
vı- Kelime Tesniye Ya da Cemi İse: müfredi esas alınarak
ism-i mensubu yapılır. ‫ي‬
ّ ‫ المسلمان < المسِلِم‬، ‫ي‬
ّ ‫زيدون < زيد‬
vıı- Eğer İsim İki Harfli İse:
a- Eğer tesniye ya da cemisi yapılırken asli harf geri
geliyorsa ism-i mensub yapılırken de asli harf geri getirilir.
ّ ‫ أخة< أخوات<أخِو‬،‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫ سنِه‬/ ‫ي‬
ّ ‫سنهات( سنو‬/‫ سنة )سنوات‬،‫ي‬
ّ ‫ب < أبوان < َأَبِو‬
ٌ ‫ا‬
b- Eğer tesniye veya cemilerde asli harf geri gelmiyorsa ism-i
mensub

yapılırken,

asli

harf

geri

getirilebileceği

getirilmeyebilir de.
ّ ‫ي < َدِم‬
‫ي‬
ّ ‫ دٌم < دَمِو‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < يَدِو‬
ّ ‫ يٌد < يِد‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < شفه‬
ّ ‫ي < شفِو‬
ّ ‫شِف‬
َ < ‫شفة‬

gibi

İBDÂL: İllet harfi olup olmadığına bakılmaksızın bir harfin yerine bir başka harfin konulmasıdır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 51 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İ’LAL VE İBDAL İ'LÂL: Bir başka harfe kelbedilmesi/çevrilmesi. Ancak fau’l-fiil “‫ ”ذ‬ise burada üç ihtimal vardır.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬، ‫ ”ص‬harflerinden birisi ise ‫ افتعال‬Babının “‫ ”ت‬sı “‫ ”ط‬ya kalbedilir. harekesinin hazfedilmesi ya da sakin kılınması. İbdâl. 1. ‫ زجر هه ازتجر هه ازدجر‬// ‫ذكر هه ِاذتكر هه ِاذدكر هه ِاذّكر هه ِاّدكر‬ 2. “‫ ”تخههذ‬kökünden türediğini söyleyenler olduğu gibi “‫ ”أخههذ‬kökünden türediğini söyleyenler de olmuştur. harfin tamamen hazfedilmesi yollarından biriyle bir kelimede yer alan illet harflerinde yapılan belli değişikliklere i'lâl denir.İbdal a.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ى‬، ‫ و‬، ‫ ”ث‬harflerinden biri ise ‫افتعال‬ Babının fau’l-fi’li “‫ ”ت‬harfine dönüşür. ‫ طلع هه اطتلع هه اططلع هه اطّهلع‬//‫ ضرب هه اضترب هه اضطبر‬//‫صبرهه اصتبرهه اصطبر‬ 3. Tercih edilen görüş ikinci görüştür. ‫ يسر هه ايتسر هه اتّهسر‬// ‫ وعظ هه اوتعظ هه اتتعظ هه اتّهعظ‬// ‫وعد هه اوتعد هه اتّهعد‬ Not: ‫ اتّهههخذ‬nin mastarı (kökeni) tartışmalıdır. i'lâlden daha geneldir ve iki kavram arasında tam girişimlilik/umum-husus mutlak ilişkisi vardır. “ . Şunu da belirtmek gerekir ki i'lâl büyük oranda kıyasî iken ibdâl daha çok semâîdir.‫ افتعال‬Babında İbdal Kuralları: 1.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ز‬، ‫ ذ‬، ‫ ”د‬olursa ‫ افتعال‬babının “‫”ت‬si “‫”د‬ harfine dönüşür.

‫ باِيٌع < بائٌع‬// ‫ل‬ ٌ ‫ل < قائ‬ ٌ ‫قاِو‬ . Ardından idgam edilerek “‫ ”اتّهخذ‬olur. ‫ ِاّدثّهرًا هه افّهّعل‬// ‫دثر هه تدثّهر هه ددثّهر هه ّدثّهر هه ِاّدثّهر هه ِافّهعّهل‬ ‫ ِاّداثُهرا هه افّهاعل‬// ‫دثر هه تداثر هه دداثر هه ّداثر هه ِاّداثر هه ِافّهاعل‬ ‫ذكر هه تذكر هه ذذكر هه ذّّكر هه اذّّكر‬ Not: ‫ تدحرج‬babında da aynı şey yapılır. zâid eliften sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir. b.İ’lâl Kuralları Bu açıklamalara göre i'lâl üçe ayrılır: Kalb Yoluyla İ'lâl Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl a.‫ تفاعل‬، ‫ تفعّـل‬Bablarında İbdal: ‫ تفاعهههل‬، ‫ تفعهّهههل‬bablarında fau’l-fiil “‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬، ‫ ص‬، ‫ ز‬، ‫ ث‬، ‫ ذ‬، ‫”د‬ haflerinde biri olursa bu babların zaid olan “‫ ”ت‬harfi fau’l-fi’le dönüştürülüp idgam edilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 52 ‫ ”اخهههذ‬fiili ‫ افتعهههال‬Babına konulduğunda kıyasa aykırı olarak kelimenin fau’l-fi’li olan hemze “‫ ”ت‬ya kalbedilir. Vâv ya da yâ harflerinden birisi ism-i fâil vezninde elif harfinden sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir. ‫تدحرج هه ددحرج هه ّدحرج هه ِاّدحرج هه ِاّدحرجًا هه ِافّهْعلُهل‬ 2. ‫ي < ابتداٌء‬ ٌ ‫ ابتَدى < ابتدا‬//‫ي < إمضاٌء‬ ٌ ‫ضى < إمضا‬ َ ‫ أم‬//‫ي < بناٌء‬ ٌ ‫ بنا‬// ٌ‫سماٌو < سماء‬ 2.Kalb Yoluyla İ'lâl Vâv Ya Da Yâ Harfinin Hemzeye Dönüşmesi 1. Vâv ya da yâ harfi illet harfi olarak kelimenin sonunda. Bu hemzenin harekesi kesradır. Ardından da başına bir vasıl hemzesi getirilir.

(‫ )َفِعيَل هٌة‬vezninde lâme'l-kelime vav olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعههاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında vâvdan önceki yâ harfi hemzeye kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. (‫ )َفِعيَل هٌة‬vezninde lâme'l-kelime yâ olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعههاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında eliften sonra gelen yâ harfi hemzeye kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. ‫طاَيا‬ َ‫خ‬ َ < ‫طاَءا‬ َ‫خ‬ َ <‫ي‬ ُ ‫طاَئ‬ َ‫خ‬ َ <‫ي‬ ُ ‫طاِئ‬ َ‫خ‬ َ <‫ئ‬ ُ ‫طاِئ‬ َ‫خ‬ َ < ‫ئ‬ ُ ‫طاِي‬ َ‫خ‬ َ < ‫طيَئٌة‬ ِ‫خ‬ َ 67 2. ‫ضاَيا‬ َ ‫ضاَءا < َق‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاَئ‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاِئ‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاِي‬ َ ‫ضّيٌة < َق‬ ِ ‫ضيَيٌة < َق‬ ِ ‫َق‬68 4. ‫فعاِئل‬ 68 Vezni. yâ harfine kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِإْفَعهها‬bâbının masdarında fâu'l-fiil hemze olduğunda.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 53 3. 66 ‫عُد‬ ِ ‫عُد < َأَوا‬ ِ ‫عٌد < َوَوا‬ ِ ‫َوا‬ ُ‫ص‬ ‫ل‬ ِ ‫ل < َأوا‬ ُ‫ص‬ ِ ‫صَلٌة < َوَوا‬ ِ ‫َوا‬ Hemzenin Vâv Ya Da Yâ Harfine Dönüşmesi 1. ‫َبديٌع < َبَداِيُع < َبَداِئُع‬ ُ ‫حاِئ‬ ‫ف‬ َ‫ص‬ َ <‫ف‬ ُ ‫حاِي‬ َ‫ص‬ َ < ‫حيَفٌة‬ ِ‫ص‬ ُ ‫ل < َأَواِئ‬ ‫ل‬ ُ ‫ل < َأَواِو‬ ُ ‫َأَو‬ ‫جاِئُز‬ َ‫ع‬ َ < ‫جاِوُز‬ َ‫ع‬ َ < ‫جوٌز‬ ُ‫ع‬ َ 4. Vâv ya da yâ harflerimden birisi (‫ل‬ ُ ‫ )َفَعهههاِئ‬vb. hemze yâ'ya kalbedilir. (‫ )َفِعيَلٌة‬vezninde lâme'l-kelime hemze olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında bu hemze. (‫ل‬ ُ‫ع‬ ِ ‫ )َفَوا‬vezninde kelimenin başında iki vâv harfi peş peşe geldiğimde ilk vâv harfi hemzeye kalbedilir. // ‫ن‬ ٌ ‫ن < ِإيذا‬ ٌ ‫ِإْئذا‬ 66 Vezni. ‫طاَيا‬ َ ‫طاَءا < َم‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاَئ‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاِئ‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاِي‬ َ ‫طاِيُو < َم‬ َ ‫طّيٌة < َم‬ ِ ‫طَيَوٌة < َم‬ ِ ‫َم‬ 3. ‫فعاِئل‬ 67 ٌ ‫ن < ِإيَما‬ ‫ن‬ ٌ ‫ِإْئَما‬ . ‫عل‬ ِ ‫فَوا‬ Vezni. sîgâtü müntehe'l-cümû' vezinlerinden biribirinde elif harfinden sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir.

70 69 ‫قام < يُقوم < ِقَواًما < ِقَياًما < ِقَياَمًة‬ Vezni: ‫ . (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعههها‬vezninde yer alan elif harfi. Vâv kelimenin sonunda yer alır. ‫قاوم < مقاومة < ِقِواٌم‬ 70 . ٌ ‫صْيِبي‬ ‫ح‬ َ ‫ح < ُم‬ ٌ ‫صْيِبا‬ َ ‫ح < ُم‬ ٌ ‫صَبا‬ ْ ‫ِم‬69 3. Müfred bir ismin sonunda zaid (‫ )ان‬harfleri olduğunda (‫)ان‬ harflerinden elif harfi. bu isim ism-i tasğir sigasına konulduğunda. elif harfi yâ harfine kalbedilir.‫ن)فعالين‬ ُ ‫طي‬ ِ‫ل‬ َ‫س‬ َ <‫ن‬ ُ ‫طا‬ ِ‫ل‬ َ‫س‬ َ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ َ ‫سْل‬ ُ) 4. <‫ح‬ ُ ‫صاِبا‬ َ ‫ح < َم‬ ٌ ‫صَبا‬ ْ ‫ِم‬ ‫ح )مفاعيل‬ ُ ‫صاِبي‬ َ ‫)َم‬ 2.مفيعيل‬Kalıbı: ‫فعيعيل‬ Ancak ecvef vavilerin ‫ مفاعل‬babının ikinci mastar olan ‫ ِفَعال‬vezninde bu kural uygulanmaz. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعها‬vezninde yer alan elif harfi. müntehe'l-cümu' sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. // ‫ضي‬ ِ ‫ي < الّر‬ ُ‫ض‬ ِ ‫ضُو < الّر‬ ِ ‫الّرا‬ َ ‫َقِوَو < َقِو‬ ‫ي‬ 2. ُ ‫ فَعههههاِلي‬vezninde geldiğinde (‫)ان‬ ‫ن‬ bu isim ism-i tasğir sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. ism-i tasğir sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. Müfred bir ismin sonunda zaid (‫ )ان‬harfleri olduğunda ve bu müfret harflerinden ismin cemisi elif harfi. Rubâî bir ismin sondan bir önceki harfi elif olduğunda. ٌ ‫ب < ُكَتّي‬ ‫ب‬ ٌ ‫ب < ُكَتْيِي‬ ٌ ‫ب < ُكَتْيِا‬ ٌ ‫ِكَتا‬ Vâv Harfinin Yâ Harfine Dönüşmesi 1. bu isim müntehe'l-cümu' sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 54 Elif Harfinin Yâ Harfine Dönüşmesi 1. mâ kabli de meksur olursa vâv harfi yâ harfine kalbedilir. Ecvef vâvilerin sülasi mücerred (‫ ِفَعاَلههة‬/ ‫ل‬ ٌ ‫ )ِفَعا‬veznindeki masdarlarında kesradan sonra gelen vâv harfi yâ harfine kalbedilir.‫ل‬ ٌ ‫ن)ُفعَْيِلين‬ ٌ ‫طي‬ ِ ‫سَلْي‬ ُ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ ِ ‫سَلْي‬ ُ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ َ ‫سْل‬ ُ) 5.

‫ت‬ ٌ ‫ت < َمّي‬ ٌ ‫ت < َمْيِي‬ ٌ ‫ َمْيِو‬// ‫سّيٌد‬ َ < ‫سْيِيٌد‬ َ < ‫سْيِوٌد‬ َ 7. َ ‫صوِل‬ ‫ح‬ ُ ‫ح < ُت‬ َ ‫صاَل‬ َ ‫ َت‬// ‫ َباَيَع < ُبوِيَع‬// ‫ب‬ َ ‫ب < ُكوِت‬ َ ‫َكاَت‬ Yâ Harfinin Vâv Harfine Dönüşmesi 1. (‫ل‬ ٌ ‫ )ُفُعو‬vezninde lâme'l-kelime vâv olduğunda. (‫ )ُفْعَلى‬vezninde lâme'l-kelime vâv olduğunda. (‫ )ُفْعَلى‬vezninde ayne'l-kelime yâ olduğunda. ‫ موعاد < ميعاد‬// ‫لٌد < ِميلٌد‬ َ ‫ ِمْو‬// ‫ن‬ ٌ ‫ن < ِميَزا‬ ٌ ‫ِمْوَزا‬ 5. Yâ harfinin mâ kabli dammeli olduğunda. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. (‫ )َفْعَلى‬vezninde lâme'l-kelime yâ olduğunda. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعا‬vezninde. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. kesradan sonra gelen vâv harfi yâ harfine kalbedilir. (‫ل‬ ٌ ‫ ) ِفَعههها‬veznindeki cem'i mükesser vezinlerde lâme'lkelimesi sahih olmak şartıyla. ‫عْلَيا‬ ُ < ‫عْلَيى‬ ُ < ‫علَوى‬ ُ // ‫ُدْنَوى < ُدْنَيى < ُدنَيا‬ 6. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. ‫ َداٌر < ِدَواٌر < ِدَياٌر‬// ٌ‫ض < ِرَياض‬ ٌ ‫ضٌة < ِرَوا‬ َ ‫َرْو‬ 4. (‫طوَبى‬ ُ < ‫طْيَبى‬ ُ (‫ب‬ ُ ‫ط‬ ِ ‫ب < َي‬ َ ‫طا‬ َ Vâv ve Yâ Harflerinin Elif Harfine Dönüşmesi . vâv harfi yâ harfine kalbedilir. (‫ل‬ ٌ ‫ي )ُفُعو‬ ّ ‫ي < ِدِل‬ ّ ‫ي <ُدِل‬ ّ ‫ي < ُدُل‬ ٌ ‫َدْلٌو < ُدُلوٌو < ُدُلو‬ ّ‫ص‬ ‫ي‬ ِ ‫ع‬ ِ <‫ي‬ ّ‫ص‬ ِ ‫ع‬ ُ <‫ي‬ ّ‫ص‬ ُ ‫ع‬ ُ <‫ي‬ ٌ ‫صو‬ ُ ‫ع‬ ُ < ‫صوٌو‬ ُ ‫ع‬ ُ < ‫صا‬ ً ‫ع‬ َ Elif Harfinin Vâv Harfine Dönüşmesi (‫ل‬ ً‫ع‬ ُ ‫عَلًة تَفها‬ َ ‫ )ُمَفا‬vezinlerinin mazi-meçhul sigalarında elif harfi. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. ‫ َفْتَيى < َفْتَوى‬// ‫َتْقَيى )َوَقى < َتْقَيا( < َتْقَوى‬ 3. ‫ظ‬ ٌ ‫ظ < ُموِق‬ ٌ ‫ ُمْيِق‬// ‫ظ‬ ُ ‫ظ < ُيوِق‬ ُ ‫ظ < ُيْيِق‬ َ ‫َأْيَق‬ 2. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. mâ kabline tabi kılınarak vâv harfine kalbedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 55 3. (‫ل‬ ٌ ‫ ) َفْيِع‬vezninde ayne'l-kelime vâv olduğunda. fâu'l-kelime vâv olduğunda.

mâ kabli de sahih-sakin bir harf olursa vâv ya da yâ harfinin harekesi mâ kabline nakledilerek vâv ya da yâ harfi sakin yapılır.Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl 1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 56 Vâv ya da yâ harfleri harekeli. İf'âl babının hemzesi. ‫شى‬ ّ ‫ي < َتَم‬ َ‫ش‬ ّ ‫ َتَم‬// ‫سَعى‬ َ <‫ي‬ َ ‫سَع‬ َ // ‫ضى‬ َ ‫ي < َيْر‬ ُ‫ض‬ َ ‫ي < َيْر‬ َ‫ض‬ ِ ‫َر‬ c. ( Vâv-yâ müteharrik mâ kabli meftuh olursa vâv-yâ elife kalbedilir. ‫عو‬ ُ ‫عُو < َيْد‬ ُ ‫عا < َيْد‬ َ ‫ َد‬// ‫حَتِوي‬ ْ ‫ي < َي‬ ُ ‫حَتِو‬ ْ ‫حَتَوى < َي‬ ْ ‫ ِا‬// ‫ي < َيْرِمي‬ ُ ‫رَمى < َيْرِم‬ Vâv ya da yâ harfi kelimenin sonunda harekeli olarak gelir. mâ kabli de meksur ya da dammeli olur ise vâv ya da yâ harfinin harekesi hazfedilerek vâv ya da yâ harfi sakin yapılır. Bu konuyla ilgili olarak şu yaygın kuralı örnek olrak getirebiliriz: Vâv ya da yâ harfi kelimenin ortasında harekeli olarak gelir. (Vâv ya da yâ müteharrik. mâ kabli sahih-sakin olursa vâv ya da yânın harekesi mâ kabline verilir.) (‫ نام < َيْنَوُم < َيَناُم )َنِوَم هه َيْنَوُم‬// ‫ باع < َيْبِيُع < َيِبيُع‬// ‫ل‬ ُ ‫ل َيُقو‬ ُ ‫قال < َيْقُو‬ Vâv ya da yâ harfi kelimenin sonunda harekeli olarak gelir. mâ kabli de meftuh olursa vâv ya da yâ harfinin harekesi hazfedilerek vâv ya da yâ harfi elife kalbedilir. kendinden önceki harfler fethalı olursa vâv ya da yâ elife kalbedilir.)‫ع‬ َ ‫ َبَيَع < َبا‬// ‫ل‬ َ ‫ل < َقا‬ َ ‫َقَو‬ b.Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl İ'lâl işlemleri esnasında sık başvurulan yöntemlerden biridir. hemze-i kat' olmasına rağmen kesret-i isti'mâlden dolayı hazfedilir. ‫ُمَؤْكِرٌم < ُمْكِرٌم‬ // ‫َأْكَرَم < ُيَؤْكِرُم < ُيكِرُم‬ .

cem'i müzekker zamiri olan vâva isnad edildiklerinde mazi ve muzari sigalarında lame'l-fiilleri olan illet harfi hazfedilir. Nakıs fiiller.. dördüncü babtan gelip muzari ve emirde nun-u nisveye (müenneslik nununa) isnad edildiğinde ise iki şekilde okunması caizdir. ْ ‫ث < ِر‬ ‫ث‬ ُ ‫ث < َيِر‬ َ ‫ َوِر‬// ‫ب‬ ْ ‫ب < َه‬ ُ ‫ب < َيَه‬ َ ‫ َوَه‬// ‫عْد‬ ِ < ‫عَد < َتِعُد‬ َ ‫َو‬ 3. 6. Sülasi misâl vâvîler 2. 1. ُ ‫س‬ ‫ت‬ ْ ‫ت < ِم‬ ُ ‫س‬ ْ َ‫ت < م‬ ُ ‫س‬ ْ‫س‬ ِ ‫َم‬ ُ ‫ظل‬ ‫ت‬ ِ <‫ت‬ ُ ‫ظْل‬ َ <‫ت‬ ُ ‫ظِلْل‬ َ (‫ل‬ ّ‫ظ‬ َ ‫ل<ي‬ َ ‫ظِل‬ َ <‫ل‬ ّ‫ظ‬ َ) ِ ‫ت < ِمْل‬ ‫ت‬ َ ‫ت < َمْل‬ َ ‫ل( مِلل‬ َ ‫ل < َمِل‬ ّ ‫)َم‬ 4.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 57 2. (‫شوا )َفُعوا‬ ُ‫خ‬ َ < ‫شُيوا‬ ِ‫خ‬ َ < ‫شَيا‬ ِ‫ي<خ‬ َ‫ش‬ ِ‫خ‬ َ (‫ن )يْفُعون‬ َ ‫شْو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ن < َي‬ َ ‫شُيو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ن < َي‬ ِ ‫شَيا‬ َ‫خ‬ ْ ‫شى < َي‬ َ‫خ‬ ْ ‫َي‬ َ ‫عو‬ ‫ن‬ ُ ‫ن <َيْد‬ َ ‫عُوو‬ ُ ‫ن < َيْد‬ ِ ‫عَوا‬ ُ ‫عو < َيْد‬ ُ ‫َيْد‬ Bazı İ’lal Kuralları Burada zikredilecek kurallar Maksud’dan alınmıştır.. 3. ism-i mef'ul kalıbında ikinci vâv harfi hazfedilir. Sülasi mudâaf fiiller. ٌ ‫خو‬ ‫ف‬ ُ ‫ف < َم‬ ٌ ‫خُوو‬ ْ ‫َم‬ ‫ع < َمِبيٌع‬ ٌ ‫َمْبُيو‬ ٌ ‫ل < َمُقو‬ ‫ل‬ ٌ ‫َمْقُوو‬ 6. َ ‫ظْل‬ ‫ن‬ َ <‫ن‬ َ ‫ظَلْل‬ ْ ‫ِا‬ َ ‫ظْل‬ ‫ن‬ َ ‫ن <َي‬ َ ‫ظَلْل‬ ْ ‫َي‬ 5. Sülasi mudâaf fiiller. mâ-kabili meftuh olursa “‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilir. .“‫ “ي‬-”‫ ”و‬müteharrik. dördüncü babtan gelip mazide merfu müteharrik zamire isnad edildiğinde üç şekilde okunması caizdir. bablardan geldiklerinde malum muzari ve emir sigalarında fâu'l-fiil olan vâv harfi hazfedilir. Sülasi ecveflerin ism-i mef'ullerinde.

“‫ ”ي‬sakin. Bu durumda birinci “‫ ”ي‬hafinden önceki harf dammeli ise “‫’”ي‬nın sıhhati için bu hareke kesraya kalbedilir. ‫ أْبَيَع < أَبْيَع < أباع‬/ ‫أقْهَوَم < أقَهْوَم < أقام‬ 4. ma-kabli de meksur olursa “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬hafine kalbedilir. 5. ikincisi harekeli iki “‫ ”و‬harfi ictima ettiğinde birincisi ikincisine idgam edilir.”‫ ”و‬harfine kalbedilir. ‫ل‬ ُ ‫ل < َيقُهو‬ ُ ‫َيقْهُو‬ 10. fethadan “‫ ”ا‬doğar. . (‫سُر‬ ِ ‫سر < ُيو‬ ِ ‫أيسر( ُيْي‬ 7.“‫ ”و‬sakin.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 58 ‫ل < كال‬ َ ‫ كَهَي‬/ ‫ل < قال‬ َ ‫قَو‬ 2. kesradan “‫”ي‬. َ‫ض‬ ‫ي‬ ِ ‫ر‬،‫ي‬ َ‫ش‬ ِ ‫خَه‬ 6. ma-kabli meftuh olursa “ ‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilir. ، ‫قَهْوٌم‬ ‫َبْيٌع‬ 3.“‫ ”ي‬sakin veya meftuh.‫ي‬ َ ‫غَهبِهَو < غَهبِه‬ 9. 71 Burada. ma-kabli madmum olursa “‫ ”ي‬hafi “‫’”و‬a kalbedilir. ma-kabli meksur ise i’lal yapılmaz.Zammeden “‫”و‬.“‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬müteharrik ve lame’l-fiilde olur.Birincisi sakin ikincisi harekeli olmak üzere “‫ ”و‬ve “‫”ي‬ harfi peş peşe gelirse “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬harfine kalbedilir. 71 َ ‫ل < ِقي‬ ‫ل‬ َ ‫ل < ِقو‬ َ ‫ل < قِو‬ َ ‫قُهِو‬ 8. dammeden kesraya geçiş zor olduğu için zamme hazfedilir.Birincisi sakin.‫َمغْهُزوٌو < َمْغزّو‬ 12.“‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬müteharrik ma-kabli sahih-sakin harf olursa “ ‫ ”و‬ya da “‫’”ي‬nın harekesi ma-kabline verilir.Sükun-u aslî ile sakin olan “‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilmez. ma-kabli fetha dışında bir hareke ile harekeli olursa “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬sakin kılınır. ‫ي<يرِمي‬ ُ ‫ يرِم‬،‫َيغْهُزُو<يْغُزو‬ 11. ma-kabli meksur olursa “‫ “ي‬.“‫ ”و‬müteharrik ve kelimenin sonunda olur.“‫”ي‬-”‫ ”و‬sükun-u arız ile sakin.

Muzaaf fiilin ayne’l-fiili harekeli. ma-kablinin harekesine uygun bir harfe kalbetmek caizdir. Lame’l-fiilinin hükmü ise nakıs fiilin lame’l-fiilinin hükmü gibidir. Nakıs fiildeki i’laller geçerlidir.Nakıs fiillerin cezim halleri. lame’l-fiili sükun-u lazım ile sakin olursa idgamı mümtenidir. < ‫ وَهب‬/‫وعد < يِعد‬ ‫ق < يِمق‬ َ ‫ َوِم‬/ ‫يِهب‬ 16. lame’l-fiilin düşmesiyledir. Lame’l-fiilin hükmü ise nakıs fiilin lame’l-fiilinin hükmü gibidir. emir ve nehiylerinin malum sigalarında “‫ ”و‬harfi düşer. lame’l-fiili harekeli olursa ya da ikisi de harekeli olursa idgam edilmesi vaciptir. ‫ُ لم َيْمُدْد < لْم يُمَّد‬ 20. . ‫ ِلَيْرِم‬، ‫ِلَيْغُز‬ 14.Misal vavinin 2.Nakıs fiilin mazi meçhulünde lame’l-fiilinde yer alan “‫”و‬ harfinin ma-kabli meksur olduğu için “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬harfine kalbedilir.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili harekeli. ‫ي‬ َ‫ع‬ ِ ‫عَو < ُد‬ ِ ‫ُد‬ 15.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 59 ّ ‫ي < َمْرِم‬ ‫ي‬ ٌ ‫ي < مرُمْي‬ ٌ ‫ َمْرُمو‬/ ‫ي‬ ّ‫ش‬ ِ ‫ي < مخ‬ ٌ ‫شْي‬ ُ‫خ‬ ْ ‫ي < َم‬ ٌ ‫شو‬ ُ‫خ‬ ْ ‫َم‬ 13.‫ن‬ َ ‫ مََدْد‬/ ‫ت‬ َ ‫َمَدْد‬ 21.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili sakin. lame’l-fiili sükun-u arız ile sakin olursa idgamı caizdir.Hemze sakin olduğunda hali üzere bırakmak caiz olduğu gibi hemze harfini.Lefif-i mefrukun fau’l-fiilinin hükmü misal fiilin fau’l-fiilinin hükmü gibidir.Lefif-i makrunun ayne’l-fiilinin hükmü sahih harf hükmü gibidir.‫َمَدَد < َمّد‬ 19. 3. َ ‫ي < َيِق‬ ‫ي‬ ُ ‫ َيْوِق‬/ ‫ي < َوقَهى‬ َ ‫َوقَه‬ 18. 6 bablarının muzari. ‫ ل تَهْرِو‬/ ‫ ِارِو‬/ ‫ي‬ ّ ‫ي < مْرِو‬ ٌ ‫ي < َمْرُوْي‬ ٌ ‫ َمْرُوو‬/‫ي < يرِوي‬ ُ ‫ َيْرِو‬/ ‫ي< َرَوى‬ َ ‫َرَو‬ 17.

hemzenin harekesi ma-kabline nakledilebileceği gibi olduğu hal üzere de bırakılabilir. ْ‫ج‬ ‫ل‬ ُ ‫جاء الّر‬ ْ ‫ت ِبَزْيَن‬ ‫ب‬ ُ ‫مَرْر‬ ْ ‫ب كََت‬ ‫ب‬ ُ ‫الطال‬ 2. ‫ل‬ َ ‫سأ‬ َ / ‫قَهَرأ‬ 23. َ‫ج‬ ‫ل‬ ُ ‫ت َر‬ ُ ‫ل < قاَبْل‬ ً‫ج‬ ُ ‫ت َر‬ ُ ‫قاَبْل‬ ‫ت زيَدا‬ ُ ‫ت زيًدا < رَأْي‬ ُ ‫رَأْي‬ b.Hemze harekeli. Maksur İsimlerde ‫جاَء زيٌد < جاَء زيْد‬ . ‫ت ِبَزْيْد‬ ُ ‫ت ِبَزْيٍد < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ 3. Tenvinsiz İsimlerde Kelimenin harf-i tarifli ya da fiil olması gibi bir nedenle sonunda tenvin bulunmayan kelimelerin sonu vakıf halinde sükun ile okunur. ‫ل اْلقَهْرَية‬ ِ‫س‬ َ ‫ل اْلقَهْرَيةَ< َو‬ ِ ‫سأ‬ ْ ‫َ َو ا‬ Bazı Vakıf Kuralları Metin okurken ve konuşurken hangi kelimelerde nasıl durulacağını gösteren kurallara vakıf kuralları denir. Belli başlı vakıf kurallarını şöylece özetlemek mümkündür: 1.Hemze harekeli.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 60 ْ َ‫ن < إيذ‬ ‫ن‬ ْ ‫ إئْهَذ‬/ ‫ن‬ ُ ‫ن < ُيوِم‬ ُ ‫ ُيْؤِم‬/ ‫ل‬ ُ ‫ل < َياكُه‬ ُ ‫يأُك‬ 22. makabli de harekeli olursa hemzede bir değişiklik yapılmaz. Tenvinli İsmlerde a. Tenvinli İsmin Mansub Olması Bu durumda tenvin elife kalbedilir. Tenvinli İsmin Merfu Ya da Mecrur Olması Bu durumda tenvin hazfedilip son harf sakin yapılarak vakfedilir. ma-kabli sakin bir harf ise.

(‫ل‬ ْ ‫) و هو الكبيُر الُمتَعا‬ 5.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 61 Tenvinli ya da tenvinsiz olduğuna bakılmaksızın her zaman elif üzerine vakfedilir. ‫ضَيا‬ ِ ‫ت َقا‬ ُ ‫ضًيا < رأْي‬ ِ ‫ت َقا‬ ُ ‫رأْي‬ b. Menkus İsmin Harf-i Tarifli Olması Bu durumda. ‫ضي‬ ِ ‫مرْرتُ بالقا‬ ‫ضي‬ ِ ‫ت الَقا‬ ُ ‫ي < رأْي‬ َ‫ض‬ ِ ‫ت الَقا‬ ُ ‫رأْي‬ ‫ضي‬ ِ ‫جاء القا‬ Ancak bu kurala aykırı olarak yâ harfi hazfedilerek de vakfedilmesi caizdir. ‫ب َلْه‬ ُ ‫الكتا‬ ‫ت بْه‬ ُ ‫مرر‬ ‫رأيُتْه‬ . Zamir Olan ( ‫) ءءءءء‬ a. Müfred ve Müzekker Bir İsme Dönen ( ‫ ) الهاء‬Zamiri Bu durumda ( ‫ ) الهاء‬üzerinde sükun ile vakfedilir. ‫ضي‬ ِ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫ض < مرْر‬ ٍ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫مرْر‬ ‫ضي‬ ِ ‫ض < جاء قا‬ ٍ ‫جاء قا‬ c. ‫ت ِبَفَتى‬ ُ ‫ت ِبَفًتى < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ ‫جاء َفًتى < جاء َفَتى‬ ‫ت ِبالَفَتى‬ ُ ‫ت ِبالَفَتى < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ ‫جاء الَفَتى < جاء الَفَتى‬ 4. Menkus İsmin Tenvinli ve Merfu Ya da Mecrur Olması Bu durumda yâ harfi hazfedilerek sükun üzerinde vakfedilir. ismin her üç halinde de yâ harfi hazfedilmez ve sükun üzerinde vakfedilir. Menkus İsimlerde a. Menkus İsmin Tenvinli ve Mansub Olması Bu durumda yâ harfi hazfedilmez ve tenvin elife kalbedilerek vakfedilir. ْ ‫ت ِبقا‬ ‫ض‬ ُ ‫ض < مرْر‬ ٍ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫مرْر‬ ْ ‫ض < جاء قا‬ ‫ض‬ ٍ ‫جاء قا‬ Not: Bazı eski arap lehçelerinde bu durumda yâ harfi hazfedilmeden kesra hareke üzerinde vakfedilmektedir.

Meczum Ya da Mebni Haldeki Nakıs Fiiller Bu durumda vakıf hâ'sının getirilmesi caizdir. Bu durumların belli başlıları şunlardır: a. Fiillerin Sonunda Geldiğinde Bu durumda her hangi bir değişiklik yapılmadan açık tâ ( ‫) ت‬ harfi üzerinde.. (‫ت‬ ِ ‫ت من الَمكُرَما‬ ِ ‫ن الَبَنا‬ ُ ‫ن الَبَناْه من الَمكُرَماْه ) دْف‬ ُ ْ‫دف‬ ْ ‫ت الطالَبا‬ ‫ت‬ ْ ‫جاء‬ c. ‫ِارِم < ِارِمْه‬ ‫عْه‬ ُ ‫ع < ُاْد‬ ُ ‫ُاْد‬ ‫لم يسَع < لم يسَعْه‬ . ‫ب َلَها‬ ُ ‫الكتا‬ ‫ت بَها‬ ُ ‫مرر‬ ‫رأيُتَها‬ 6. İsmin Sonunda Geldiğinde Bu durumda tâ harfi. Müfred ve Müennes Bir İsme Dönen ( ‫ ) الهاء‬Zamiri Bu durumda elif üzerinde vakfedilir. ْ ‫شجَرٌة < شجَر‬ ‫ت‬ ‫ت طالَبْه‬ ْ ‫ت طالَبٌة < جاء‬ ْ ‫جاء‬ ْ ‫صلٌة < صل‬ ‫ت‬ ‫ت ِبطاِلَبْه‬ ُ ‫ت ِبطاِلَبٍة < مرْر‬ ُ ‫مرْر‬ b. hâ (‫ ) الهههاء‬harfine kalbedilerek sükun üzerinde vakfedilebileceği gibi açık tâ (‫) ت‬harfi şeklinde sükun üzerinde de vakfedilebilir. Vakıf Hâ'sı ( Hâü's-Sekt) Vakıf halinde belli durumlarda kelimelerin sonunda gelen hâ (‫ ) الهاء‬harfidir. sükun üzere vakfedilir. Cem'i Müennes Salimlerin Sonunda Geldiğinde Bu durumda açık tâ ( ‫ ) ت‬harfi üzerinde sükun üzere vakfedilir. ْ ‫الطالبُة جاَء‬ ‫ت‬ 7. Ancak az da olsa hâ (‫ ) الهاء‬harfi şeklinde sükun üzere vakfedildiği de olmuştur. Te'nis Tâ'sı a.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 62 b.

harf-i cerre bitiştiğinde ( ‫ ) مهها‬harfinin elifi hazfedilir. Harf-i Cerre Bitişen İstifham Mâ'sından Sonra Bilindiği gibi istifham edatı olan ( ‫) ما‬. Bu durmda ( ‫ ) مهها‬harfi üzerinde vakfedilecekse kelimenin sonuna vakıf hâ'sı getirilir. (‫عْه )وعى‬ ِ ( ‫ِفْه ) وفى‬ ( ‫ِقْه ) وقى‬ c. ‫ِلَما < ِلَم < ِلَمْه‬ ‫عّمْه‬ َ < ‫عّم‬ َ < ‫عّما‬ َ ‫ِبَما < ِبَم < ِبَمْه‬ . Fiil tek harfe düştüğünde Bu durumda vakıf hâ'sının getirilmesi vacibtir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 63 b.