TATBİKU’S-SARFÎ

Ders Notları
(Özet)

Erzurum 2010

Tatbiku’s-Safî Ders Notları…………………………………

2

İÇİNDEKİLER
Giriş........................................................................................4

1- Sarfın İlminin Alanı..............................................................4
2- Mizanu’s-Sarfî......................................................................5
3- Kalbu Mekânî.......................................................................5
BİRİNCİ BÖLÜM.....................................................................7

FİİLLER VE MÜŞTAKKÂTLAR...........................................7
1- Aksam-ı Seb’a......................................................................7
2- Vezinlerin Anlamları..........................................................10
Önemli Notlar:....................................................................12
3- Fiillerin Zamirlere İsnad Edilmesi.....................................13
a- Salim ve Mehmuz Fiiller:...............................................13
b- Mudaaf Fiiller: ...............................................................14
c- Misal Fiiller:...................................................................15
d- Ecvef Fiiller:...................................................................15
e- Nakıs ve Lefif Fiiller:.....................................................17
f- Te’kid Nunu Bitişen Fiillerin Zamirlere İsnadı:............19
4- Te’kid Nunu........................................................................20
Te’kid Nun’unun Şartları:..................................................20
5- Mastar.................................................................................23
a- İsm-i Mastar: ..................................................................23
b- Müevvel Mastar: ............................................................23
c- Sülasî Mastarlar:.............................................................23
c.1- Manadan Hareketle Mastar Tayini:.........................24
c.2- Lafızdan Hareketle Mastar Tayini:.........................24
d- Mastar-ı Gayr-i Sülasî:...................................................25
e- Mastar-ı Mîmî: ...............................................................27
f- Sınaî Mastarlar: ..............................................................28
e- Mastar-ı Merre: ..............................................................28
g- Mastar-ı Hey’e: .............................................................28
6- Müştakkât...........................................................................29
a- İsm-i Fail: .......................................................................29
b- Mübalağa Sigası:............................................................30

Tatbiku’s-Safî Ders Notları…………………………………

3

c- Sıfat-ı Müşebbehe:..........................................................31
d- İsm-i Mef’ul:..................................................................32
e- İsm-i Zaman, İsm-i Mekan:............................................33
f- İsm-i Alet:.......................................................................34
7- Taaccüb ve Tafdil...............................................................35
a- Taaccüb:..........................................................................35
b- Tafdil:.............................................................................37
İKİNCİ BÖLÜM......................................................................40

1- İSİMLER............................................................................40
a- Sahih İsim: .....................................................................40
b- Maksur İsim: ..................................................................40
c- Memdud İsim: ................................................................42
d- Mankus İsim:..................................................................43
2- Cemiler:..............................................................................44
3- İsm-i Tasgir:.......................................................................46
4- İsm-i Mensub:.....................................................................49
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM.................................................................52

İ’LAL VE İBDAL..................................................................52
1- İbdal....................................................................................52
a- ‫ افتعال‬Babında İbdal Kuralları:........................................52
b- ‫ تفاعل‬، ‫ تفعّـل‬Bablarında İbdal:..........................................53
2- İ’lâl Kuralları......................................................................53
a- Kalb Yoluyla İ'lâl...........................................................53
b- Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl........................................57
c- Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl...............................................57
Bazı İ’lal Kuralları..................................................................58
Bazı Vakıf Kuralları...............................................................61

Sarf ıstılahında ise kök halde bulunan lafzı.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 4 TATBİKU’S-SARFÎ Giriş 1. bu tablodaki “‫ ”الفعل المتصرف‬. dönüştürmek” gibi anlamlara gelir. kalıptan kalıba.Cerler ‫حروف المعاني‬ ‫)الحروف العلة )ا ـ و ـ ى‬ ‫الحروف المزيدة في السم و‬ ‫الفعل‬ Not: Sarf. Tasrifi de içine alan genel bir terimdir. Sarf ise.Sarfın İlminin Alanı Dilbilimi: 1. çevirmek. ‫حروف الهجاء‬ ‫السم‬ ‫السم المتمكن‬ ‫السم غير المتمكن‬ ‫الفعل‬ ‫الفعل المتصرف‬ ‫الفعل غير المتصرف‬ H. sigadan sigaya bolca aktarmaktır. 1 Sarf: İstenilen bir takım anlamlara ulaşmak için masdarın çeşitli vezinlere (kalıplara) dökülmesidir. .Semantik  Anlam Bilim  Maanî Sarf: 1 ‫ن مقصههودٍة ل تحصههل إل بههها‬ ٍ ‫ تحويل الصل الواحد الههى أمثلههة مختلفههة لمعهها‬:‫الصرف‬ 2 ٍ ‫ل ابنيِة الكلمة التي ليست بإعرا‬ ‫ب‬ ُ ‫ف بها أحوا‬ ُ ‫علم بأصول ُيْعر‬ Tasrif: Lugatte “engellemek.“‫ ”السم المتمكن‬ile ilgilenir. 2 Sarf: Nahivle ilgisi bulunmayan kelime yapılarının durumlarını bilmemize yarayan kurallardır.Sentax  Söz Dizimi  Nahiv 3. ‫الكلمة‬ ‫الحرف‬ Alfabe h.Morfoloji  Biçim Bilim  Sarf 2.

Burada “vav-ya müteharrik ma-kabli meftuh olursa vav. ، ‫ وجاهههة‬، ‫وجههه‬ ‫ وجهة‬öyleyse burada ‫ جاه‬kelimesinin vezni ‫ل‬ ٌ ‫عْف‬ َ dür. elife kalbedilir. Ancak .Kelimede İ’lal uygulanması gereken bir harf var ancak bu harfte i’lal yapılmamışsa burada bir kalb-i mekanî olduğu ortaya çıkar. Dolayısıyla ‫ي‬ ّ ‫سهه‬ ِ ِ‫ ق‬kelimesi aslında ‫س‬ ٌ ‫ُقههُوو‬ kelimesinden maklubdur. 3.Mizanu’s-Sarfî * Eğer bir kelimede harf düşüyorsa o zaman o fiilin veznini ifade ederken de o harfe tekabül eden harfi düşürerek vezni ifade ederiz.Kalbu Mekânî Kalbu Mekânî’yi bilme yolları: 1. Burada kalb’i uyguladığımızda ‫ي‬ ّ ‫سه‬ ِ ‫ِق‬ kelimesinin vezni ‫ع‬ ٌ ‫ فُلو‬olur. ّ ‫سه‬ ‫ي‬ ِ ‫ي هه ه ِق‬ ّ ‫سه‬ ِ ‫ي هه ه ُق‬ ّ‫س‬ ُ ‫ي هه ُق‬ ٌ ‫سو‬ ُ ‫سوٌو هه ُق‬ ُ ‫س هه ُق‬ ٌ ‫س )ج( ُقُوو‬ ٌ ‫ي هه اصله َقْو‬ ّ‫س‬ ِ ‫ ِق‬şeklinde bir değişim geçirir. ‫س‬ َ ‫ َأِي‬kelimesi böyledir. ya.Mastara rucû edilir: (‫ ناء؛وزنه َفَلَع‬//‫ي‬ ٌ ‫ناء ه يناء( مصدره؛ نأ‬ 2.” Kaidesi uygulanması gerekir. dolayısıyla da kelime ‫س‬ َ ‫ آ‬olmalıdır. Örneğin. ‫ جهههاه‬kelimesi böyledir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 5 2. ‫ل‬ َ ‫ل هه وزنه َفَع‬ َ ‫ل هه َقا‬ َ ‫َقَو‬ * Kelimenin harflerinde kalb-i mekanî varsa vezinde de bu kalb uygulanır. ‫ف )مقلوب‬ ُ ‫عاِل‬ َ ‫ حادي ؛ وزنه‬// ‫ل‬ َ ‫عِف‬ َ ‫ وزن أيس؛‬،‫س‬ َ ‫ اصله؛ َيِئ‬،‫س‬ َ ‫َأِي‬ ‫)واحد‬ 3. ْ ‫ل هه وزنه فُه‬ ‫ل‬ ْ ‫ل هه ُق‬ َ َ‫َقو‬ ‫ل سَعى هه ِاسَع هه وزنه ِافَع‬ ْ‫ع‬ ِ ‫ف هه وزنه‬ ْ ‫ص‬ ِ ‫ف هه‬ َ ‫ص‬ َ ‫و‬ * İ’lal yoluyla kendisinde değişiklik olan harfi vezinde ifade ederken aslını esas alırız.Kelimenin asli harflerinden türetilen başka kelimelere bakılır. Bu kelimenin türetildiği aynı kökten başka kelimelerde türetilmiştir.

Bu kelime asıl olarak ‫س‬ َ ‫ َيههإ‬fiilinden maklubdur. Dolayısıyla da ‫س‬ َ ‫َأِي‬kelimesinin vezni ‫ل‬ َ ‫ عَِف‬olur.Herhangi bir açık sebep olmamasına rağmen gayr-i munsarif olan kelimelerde de kalb-i mekanî vardır. ‫ وزنه‬: ‫أشياء‬ ‫ وزنه فعلء‬: ‫ شيئاء‬// ‫لَهْفَعاء‬ . 4. “bu durumda burada bir kalb-i mekanî vardır.” deriz.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 6 bu i’lal yapılmamış. ٍ ‫ جاٍء وزنه فا‬// ‫ جائي وزنه فالع‬// ‫ جائىء وزنه فاعل‬// ‫ل‬ ‫ع‬ َ ‫جاء وزنه َفَع‬ 5.Herhangi bir kalb olmaksızın iki hemzenin kelimenin sonuna geldiği durumlarda kalb uygulanır.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… BİRİNCİ BÖLÜM FİİLLER VE MÜŞTAKKÂTLAR Fiil: ‫ حادث مرتبط بالزمن‬: ‫الفعل‬ 1. ‫لعب‬ ‫المهموز‬ Kök harflerinden birisi hemze olan fiildir. ‫ قرأ‬/ ‫ سأل‬/ ‫أخذ‬ ‫المضعف‬ Kök harflerinden ikisi aynı olan fiildir.‫ ”ا‬olan fiildir.‫ و‬. ‫ >= وقى‬Lefif mefruk ‫ >=طوى‬Lefif makrun ‫الصحيح‬ Kök harflerinden hiçbirisi illet harfi olmayan fiil ‫السالم‬ Kökünde hemze ve illet harfi bulunmayan ve aynı harften iki tane olmayan fildir.Aksam-ı Seb’a ‫الفعل‬ ‫المعتل‬ Kök harflerinden biri veya ikisi illet harfi olan fiil ‫المثال‬ Kök harflerinden ilki “‫ ”و‬yahut “‫ ”ي‬olan fiildir. ‫َمّد‬ 7 . ‫ يبث‬// ‫وجد‬ ‫الجوف‬ Kök harfleriden ortadaki harf illet harfi “‫ ي‬. ‫ سار‬// ‫قال‬ ‫الناقص‬ Kök harflerinden sonuncusu illet harflerinden biri olan fiildir. ‫خشي‬ ‫اللفيف‬ İki harfi birden illetli olan fiildir.

‫جَلّوْذ )إْفِعّوال‬ ‫جَلّواذًا ـ إ ْ‬ ‫جَلّوذُ ـ إ ْ‬ ‫جَلّوذَ ـ ي ْ‬ ‫)إ ْ‬ ‫ب )إفِعيعال ‪3‬‬ ‫حَدْوَد ْ‬ ‫حِدْيدَابًا ـ إ ْ‬ ‫بـإ ْ‬ ‫حَدْوِد ُ‬ ‫بـي ْ‬ ‫حَدْوَد َ‬ ‫)إ ْ‬ ‫حَماّر ـ إحِميرارًا ـ إحَماّر ‪ .‬إحَماِرْر )إفِعيلل‪2‬‬ ‫)إحَماّر ـ ي ْ‬ ‫ستْغِفُر ـ إستْغفَأرًا ـ إستْغِفَر )استفعال‬ ‫)إستْغَفَر ـ ي ْ‬ ‫…………………………………‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları‬‬ ‫‪8‬‬ ‫البواب الثلثي‬ ‫البواب المزيدة على الثلثي المجرد )‪(12‬‬ ‫الثلثي المجرد )‪(6‬‬ ‫)البواب الرباعية )‪3‬‬ ‫)البواب السداسية )‪4‬‬ ‫صُر‬ ‫صَر ـ يْن ُ‬ ‫ن َ‬ ‫ل)مفاعلة‪3‬‬ ‫ل ـ قاِت ْ‬ ‫ل ـ مقاَتَلة و ِقَتا ً‬ ‫)قاتل ـ يقاِت ُ‬ ‫)إجتمع ـ يجَتِمُع ـ إجتماعًا ـ إجتِمْع‬ ‫فتَـحَ ـ‬ ‫فرِحَ ـ يفْـَر ُ‬ ‫ح‬ ‫سُ‬ ‫ن‬ ‫حُ‬ ‫سنَ ـ ي ْ‬ ‫حُ‬ ‫س ُ‬ ‫ب‬ ‫حِ‬ ‫ب ـ يْ‬ ‫س َ‬ ‫حِ‬ ‫)البواب الخماسية )‪5‬‬ ‫ضرِ ُ‬ ‫ب‬ ‫بـ ي ْ‬ ‫ضَر َ‬ ‫يفْـتَـ ُ‬ ‫ح‬ ‫‪4‬‬ ‫)قّدم ـ يقّدم ـ تقديمًا ـ َقّدْم‬ ‫)تفعيل ‪2‬‬ ‫)تقّدم ـ يتقّدُم ـ تقّدمًا ـ تقّدْم‬ ‫سْر‬ ‫سارًا ـ إنك ِ‬ ‫سُر ـ إنك َ‬ ‫سَر ـ يْنك ِ‬ ‫)إنك َ‬ ‫ظاَهْر‬ ‫ظاُهرًا ـ ت َ‬ ‫ظاَهُر ـ ت َ‬ ‫ظاَهَر ـ يت َ‬ ‫)ت َ‬ ‫)إفتعال ‪1‬‬ ‫)تَفّعل ‪2‬‬ ‫)إنِفعال ‪3‬‬ ‫عل ‪4‬‬ ‫)تفا ُ‬ ‫)إعَوّر ـ يعَوّر ـ إعِوَرارًا ـ إعَوّر‪ .‬إعَوِرر )إْفِعلل ‪5‬‬ ‫‪1‬‬ ‫ن )إفعال ‪1‬‬ ‫سْ‬ ‫حِ‬ ‫حسانًا ـ أ ْ‬ ‫نـإ ْ‬ ‫سُ‬ ‫حِ‬ ‫سن ـ ُي ْ‬ ‫حَ‬ ‫)أ ْ‬ .

‫…………………………………‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları‬‬ ‫‪9‬‬ ‫البواب الرباعي‬ ‫البواب المزيدة على الرباعي المجرد‬ ‫الرباعي المجرد‬ ‫حراجًا‬ ‫جةً و ِد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫ج ـ َد ْ‬ ‫حِر ُ‬ ‫ج ـ ُيَد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫َد ْ‬ ‫الباب الخماسي‬ ‫البواب الملحقة بالرباعي المجرد‬ ‫ل‪1‬‬ ‫حيقـَا ً‬ ‫حْوَقَلًة و ِ‬ ‫لـ َ‬ ‫حْوِق ُ‬ ‫ـ حوقل ـ ُي َ‬ ‫حُرجًا‬ ‫ج ـ تَد ْ‬ ‫حَر ُ‬ ‫ج ـ يتَـَد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫تَد ْ‬ ‫البواب الملحقة بالباب المزيدة على‬ ‫الرباعي المجرد بحرف واحد‬ ‫طَرةً و ِبيطَـاًرا‪2‬‬ ‫طُر ـ َبْي َ‬ ‫طَر ـ ُيَبْي ِ‬ ‫ـ بْي َ‬ ‫ـ‬ ‫جْهَواًرا‪3‬‬ ‫جْهَو َرةً و ِ‬ ‫ـ جْهَوَر ـ ُيجَْهِوُر ـ َ‬ ‫جْوُربًا‪2‬‬ ‫بـت َ‬ ‫جْوَر ُ‬ ‫ب ـ يت َ‬ ‫جْوَر َ‬ ‫ـ تَ‬ ‫عثْـَياًرا‪4‬‬ ‫عثيَـَرةً و ِ‬ ‫ـ عثْـيَـَر ـ ُيَعثيِــُر ـ َ‬ ‫ن ـ تشَـْيطُـنًا‪3‬‬ ‫ن ـ يتشَـْيطَـ ُ‬ ‫ـ تشَـْيطَـ َ‬ ‫جْلَباًبا‪5‬‬ ‫جْلَبَبةً و ِ‬ ‫بـ َ‬ ‫جْلِب ُ‬ ‫ب ـ ُي َ‬ ‫جْلَب َ‬ ‫ـ َ‬ ‫ـ‬ ‫سلْـقاًء‪6‬‬ ‫سْلقَـَيةً و ِ‬ ‫سْلقَـى ـ ُيسلْـِقي ـ َ‬ ‫جلْـُببًا‪1‬‬ ‫ب ـ تَـ َ‬ ‫جلْـَب ُ‬ ‫ب ـ يتَـ َ‬ ‫جلْـَب َ‬ ‫تَ‬ ‫ـ‬ ‫ك ـ تَرْهُوكًا‪4‬‬ ‫ك ـ يتَرْهَو ُ‬ ‫تَرْهَو َ‬ ‫ـ‬ ‫سلْـِقـيًا‪5‬‬ ‫تسلْـقَـى ـ يتسلْـقَـى ـ ت َ‬ ‫البابان السادسيان‬ ‫جامًا‪1‬‬ ‫حِرْن َ‬ ‫جُم ـ إ ْ‬ ‫حَرْن ِ‬ ‫جَم ـ َي ْ‬ ‫حَرْن َ‬ ‫ـإ ْ‬ ‫شعَررًا‪2‬‬ ‫شِعّر ـ إقْـ ِ‬ ‫شَعّر ـ َيقْـ َ‬ ‫ـ إقْـ َ‬ ‫البواب الملحقة بالباب المزيدة على الرباعي‬ ‫المجرد بحرفين‬ ‫ساسًا‪1‬‬ ‫س ـ إقْـِعْن َ‬ ‫س ُ‬ ‫س ـ َيقْـَعْن ِ‬ ‫س َ‬ ‫ـ إقْـَعنْـ َ‬ ‫سلِـنْـقَـاًء‪2‬‬ ‫سلَـنْـقِـي ـ إ ْ‬ ‫ى ـ َي ْ‬ ‫سلَـنْـق َ‬ ‫ـ إْ‬ .

‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 10‬‬ ‫‪2.Teşbih:‬‬ ‫علقَم ال ّ‬ ‫َ‬ ‫‪2.Naht:‬‬ ‫عم ّ‬ ‫ي هه عبد شمس‪َ ،‬دْر َ‬ ‫شِم ّ‬ ‫ي هه عبد قيس ‪ ،‬عب َ‬ ‫سّ‬ ‫عْبَق ِ‬ ‫مزيد الثلثي‬ ‫مزيد الثلثي بحرف واحد‬ ‫إفعال‬ ‫‪ :‬ـ التعدية‪1‬‬ ‫خرج ــ أخرج‬ ‫ـ الدخول في الزمن أو‪2‬‬ ‫‪:‬المكان‬ ‫أصبح‪ :‬دخل في الصباح‪،‬‬ ‫‪:‬أمسى‪ ،‬أمصر‪ ،‬أ‪3‬ـ الوجدان‬ ‫ت زيدًا‬ ‫أكرم ُ‬ ‫‪:‬ـ السلب‪4‬‬ ‫ت الكتاب‪ :‬أزلت عجمته‬ ‫أعجم ُ‬ ‫‪:‬ـ الحينونة‪5‬‬ ‫ت الفتاُة‪ :‬استحقت الزواج‬ ‫أزوج ِ‬ ‫‪:‬ـ التكثير‪6‬‬ ‫آسد المكان‪ ،‬أظبأ المكان‬ ‫‪:‬ـ التعريض‪7‬‬ ‫أبعت المنزل‪:‬عّرضته‬ ‫‪:‬ـ الصيرورة‪8‬‬ ‫أثمر البستان‪ :‬صار‬ ‫‪:‬ـ الوصول إلى العدد‪9‬‬ ‫أخمس العدد‪ ،‬أتسعت البنات‬ ‫تفعيل‬ ‫‪:‬ـ التكثير و المبالغة‪1‬‬ ‫طّوف‪ :‬أكثر الطواف‬ ‫‪:‬ـ التعدية‪2‬‬ ‫فرح زيُد ‪ ،‬و فّرحتـه‬ ‫‪:‬ـ الدللة على التوجه‪3‬‬ ‫شّرق‪ :‬توجه شرقًا‬ ‫‪:‬ـ التشبيه‪4‬‬ ‫قّوس فلن‪ :‬صار مثل‬ ‫جر الطين‬ ‫القوس‪ ،‬ح ّ‬ ‫‪:‬ـ الدللة على النسبة‪5‬‬ ‫كفّـرت فلنٌا‪ :‬نسبته إلى‬ ‫الكفر‪ ،‬كذّبتـه‬ ‫‪:‬ـ السلب‪6‬‬ ‫قشّـرت الفاكهة‪ :‬أزلت‬ ‫قشرتها‬ ‫‪:‬ـ اختصار الحكاية‪7‬‬ ‫كّبر‪ :‬قال ال اكبر‬ ‫هلّـل‪ :‬قال ل اله إل ال‬ ‫سبح‪ :‬قال سبحان ال‬ ‫مفاعلة‬ ‫‪:‬ـ المشاركة‪1‬‬ ‫ضارب زيٌد عمرًا‬ ‫‪:‬ـ المتابعة‪2‬‬ ‫ت الصوَم‪ ،‬تابعت‬ ‫والي ُ‬ ‫الدرس‬ ‫‪:‬ـ الصيرورة‪3‬‬ ‫عفاه ال‪ :‬جعله ذا عافية‬ ‫عاقبت عمرًا‪ :‬جعلته ذا‬ ‫عقوبٍة‬ ‫‪):‬ـ بمعنى )فَـَعَل‪4‬‬ ‫سافر ــ هاجر ــ جاوز‬ .‬‬ ‫جَ‬ ‫عْر َ‬ ‫َ‬ ‫جَلَز أي صّير إنجليزا ‪3.Sayruret:‬‬ ‫ن أي صّير لبنانيا ‪َ ،‬ن ْ‬ ‫َلْبَن َ‬ ‫ي هه متخرج في دار العلوم ‪4.Vezinlerin Anlamları‬‬ ‫‪* Rubaî Mücerred Veznin Kullanıldığı Anlamlar:‬‬ ‫طعام أي صار كالعلقم ‪1.İsm-i alet türetilmesi: (Bu genelde yabancı lafızlarda‬‬ ‫ن أي استعمل العرجون ‪ ،‬تلفن )‪kullanılır.

‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 11‬‬ ‫مزيد الثلثي‬ ‫مزيد الثلثي بحرفين‬ ‫انفعال‬ ‫افتعال‬ ‫‪ :‬ـ المطاوعة‪1‬‬ ‫‪:‬ـ المطاوعة‪1‬‬ ‫أن أثر الفعل(‬ ‫يظهر على مفعول أـ يطاوع الفعل‬ ‫)فكأنه استجاب له الثلثي‪:‬جمعته‬ ‫فاجتمع‬ ‫كسرت الشيء‬ ‫ب ـ يطاوع )إفعال(‪:‬‬ ‫فانكسر‬ ‫أنصفته فانتصف‬ ‫فتحت الشيء‬ ‫ج ـ يطاوع )فّعل(‪:‬‬ ‫فانفتحت‬ ‫قّربته فاقترب‬ ‫‪:‬ـ الشتراك‪2‬‬ ‫اقتتل زيٌد و عمرٌو‬ ‫افعلل‬ ‫‪:‬ـ التخاذ‪3‬‬ ‫‪:‬ـ المبالغة‪1‬‬ ‫يأتي من الفعال( امتطى‪ :‬اتخذ مطية‬ ‫الدالة على اللوان ـ المبالغة في معنى‪4‬‬ ‫‪:‬الفعل‬ ‫و العيوب بقصد‬ ‫اقتلع ــ اكتسب ــ‬ ‫)المبالغة‬ ‫اجتهد‬ ‫اسمّر ــ ابي ّ‬ ‫ض‬ ‫ج ــ اعوّر‬ ‫اعر ّ‬ ‫تفاعل‬ ‫‪:‬ـ المشاركة‪1‬‬ ‫تقاتل زيٌد و عمرٌو‬ ‫‪:‬ـ التظاهر‪2‬‬ ‫تمارضى ــ تناوم ــ‬ ‫تجاهل ــ تعامى‬ ‫ـ التدريج )حدوث‪3‬‬ ‫‪):‬الفعل شيء فشئًا‬ ‫تزايد المطر‬ ‫تواردت الخبار‬ ‫ـ المطاوعة‪4:‬‬ ‫))مفاعل‬ ‫باعدته فتباعد‬ ‫واليته فتوالى‬ ‫تفّعل‬ ‫ـ المطاوعة‪1:‬‬ ‫))تفعيل‬ ‫أّدبته فتأّدب‪،‬‬ ‫علّـمته فتعلّـم‬ ‫ـ التكلف‪ :‬تصّبر‪2،‬‬ ‫جع‬ ‫تش ّ‬ ‫‪:‬ـ التخاذ‪3‬‬ ‫عه‪ :‬اتخذه‬ ‫سد ذرا َ‬ ‫تو ّ‬ ‫وسادة‬ ‫‪:‬ـ التجنب‪4‬‬ ‫جد‪ :‬ترك الهجود‬ ‫ته ّ‬ ‫تأثم‪ :‬ترك الثم‬ ‫مزيد الثلثي بثلثة أحرف‬ ‫استفعال‬ ‫)ـ الطلب‪ :‬استغفر ــ استفهم ــ استأدى )طلب الداء( ــ استأمر )طلب المر‪1‬‬ ‫ـ التحويل و التشبيه‪ :‬استحجر الطين )صار حجرا( ــ استأسد فلن‪2‬‬ ‫)ـ اعتقاد الصفة‪ :‬اسيكرمته )اعتقدته كريما( ــ استعظمته )اعتقدته غظيما‪3‬‬ ‫ـ المطاوعة )إفعال(‪ :‬أحكمته فاستحكم ــ أقمته فاستقام‪4‬‬ ‫ـ اختصار الحكاية‪ :‬استرجع ‪ :‬قال إنا ل و إنا إليه راجعون‪5‬‬ ‫ـ قد يأتي بمعنى وزن الثلثي‪ :‬قّر ــ استقّر‪ ،‬أنس ــ استأنس ‪ ،‬هزأ ــ استهزأ‪6‬‬ ‫ـ قد يأتي بمعنى )إفعال(‪ :‬أجاب ــ استجاب ‪ ،‬أيقن ــ استيقن‪7‬‬ ‫ِمزيد الرباعي‬ ‫افعنلل‬ ‫ـ يدل على مطاوعة الفعل المجرد‪1‬‬ ‫ت )جمع‬ ‫ت البل فاحرنجَم ْ‬ ‫)حرجم ُ‬ ‫افعلّل‬ ‫ـ يدل على المبالغة‪1‬‬ ‫ن ــ اقشعّر ــ اكفهّر‬ ‫اطمأ ّ‬ .

Müteaddi bir fiil ‫ تفعيل‬babına aktarıldığında hala tek meful almaya devam ediyorsa ‫ تفعيل‬babı bu durumda “teksir” anlamı ifade eder. ‫ افتعههال‬kalıbı da bu durumda mubalağa anlamı kazanır.Lazım fiilin meçhulü ism-i mef’ulü ve mutavaat vezinleri olmaz.‫ إفعال‬ve ‫ تفعيل‬bablarının genel özelliği mef’ul alabilmeleridir. Ancak bu babda ortaklardan eylemi ilk yapan fail eyleme cevap veren meful olur veya fail galip mef’ul mağluptur.‫ مفاعلة‬babı genele olarak müşareket ifade eder.Mutavaatta. infial babı gibi bir bâb’a aktarıldığında lazım olması ve mef’ulün. ister rubai mücerret olsun ilk harfi olan “muzaraat harfi” daima dammeli olur. Ancak bazen bu iki babdan lazım fiillerin geldiği de görülür. 2. sülasî mücerretteki fail ortadan kalkar.Mutavaat: Bir alt babda mef’ul alabilen müteaddi bir fiilin.. Alt Üst Müteaddi  Lazım : Mutavaat .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 12 Önemli Notlar: 1. ‫سٌر فيه هه فيهما هه فيهم هه فها‬ َ ‫منك‬ 3. ister sülasiye mezid. ( ‫)أصبح‬ 3. meful de fail konumuna gelir. faile dönüşmesidir. 4.Rubai muzari bir fiil. ‫تفاعههل‬ve ‫افتعههال‬ babında ise ortakların hepsi faildir ve (‫ )و‬ile atfedilirler. Ancak harf-i cer yardımıyla bunlar yapılır. 5. ‫ب إليه هه إليهما هه إليه إليهم ه إليها ه إليهن‬ ٌ ‫ مذُهو‬/// . 2. Tasrifi de harf-i cerden sonra gelen zamirde olur.

meçhulü kullanılmayan bir fiilin de ism-i mef’ulü de türetilmez. Türkçe’deki dönüşlülük kipini karşılamaz. Çünkü dönüşlülük failin yaptığı eylemin yine fail üzerinde gerçekleşmesidir.‫ أخذ‬ve ‫ أكل‬fiillerinin emr-i hazırlarında hemzeler hazfedilir.masdar gibi türevlerinin belli bir kaideye uygun olarak gelmesi ve sözlüğü bağlı olmasıdır ki bâbların sülasî ve gayr-ı sülasî olarak sınıflandırılmasının altında yatan mantık da budur. Sülasî bâblardan hakim olan unsur. سهههل بنهههي إسههههرائيل‬cümle ortasında geldiğinde ise genelde hazfedilmez ‫ و امر أهلك‬، ‫و اسأل القرية‬ 3.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 13 Lazım  Lazım : Mubalagatu’l-Lazım * Mutavaat.Bu otuz beş bâb’ın altısı sülasî geri kalan yirmi dokuzu ise gayr-ı sülasîdir. (Bebek yıkandı = edilgen) (Adam yıkandı = dönüşlülük) 6. Eğer eylem bu şarta uymazsa fiilin kipi edilgen olur. ancak mehmuz fiillerden şu kelimeler istisna edilmiştir. 3. . 1. Gayr-ı sülasîlerin ortak özelliği ise mazi-muzari. emirde ise ‫ف )فَهْه‬ َ ) şeklinde gelir. Muzaride vezni ‫ل‬ ُ ‫ َيفَه‬. ‫ مههههروا أولدكهههم‬// ‫ .Fiillerin Zamirlere İsnad Edilmesi a. ‫ُاوخُهذ ْ هه خُهْذ‬ 2. cümle başında geldiklerinde hemzeleri hazfedilir.‫ رأى‬: muzari ve emir sigalarında hemzesi hazfedilir. 7.Lazım olan bir fiilin mechul yapısı kullanılamaz. bu bâbların sema’ya dayalı olmasıdır.‫ أمهههر‬ve ‫سهههأل‬.Salim ve Mehmuz Fiiller: Salim ve mehmuz’da herhangi bir değişiklik olmaz.

Üç türlü idgam vardır.Mümteni İdgam: Mudaaf fiilde bulunan idgam mazimuzari ve emir gibi çekimlerde.Mudaaf Fiiller: 1. bu sigalar her tür fiilin çekiminde harekeli ref zamirine bitiştiği sigalardır.‫ ارى‬: mazi. muzari ve emir bütün sigalarında ayne’l-fi’li olan hemze (‫ )ء‬hazfedilir. ‫ف‬ ِ ‫ل( هه أِر )أ‬ ُ ‫ت( هه ُيري )ُيفِه‬ َ ‫ل( هه أريت )أفَهْل‬ َ ‫)أرى )أفَه‬ b.‫ َيْمُدُد هه َيُمْدُد هه َيُمّد‬// ‫َمَدَد هه َمْدَد هه َمّد‬ 1b. ‫ت‬ ّ ‫ت هه لَهفَه‬ ُ ‫ َلفَهتْه‬// ‫ن‬ ّ ‫حِز‬ َ ‫ن هه‬ َ ‫حِزْن‬ َ. 1.Caiz İdgam: Aynı ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدتم‬ ‫مَدْدتما‬ ‫هههههههه‬ ّ ‫مَدْدت‬ ‫ن‬ ‫مَدْدتما‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدنا‬ cins iki harften birincisi harekeli sükun-i arız ile sakin olursa caiz idgam olur. ‫ ِليُمّد هه ليمُدْد‬/ ‫ُمّد هه ُامُدْد‬ İdgam: Aynı cins iki harften birincisini ikincisine katmaktır. mümteni olur. ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ِ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ُ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ikincisi .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 14 4.Vacip İdgam: İkiye ayrılır: 1a.Aynı cins iki harften her ikisi de harekeli ise birinci harfin harekesi hazfedilir. fiilde bulunan idam bazı sigalarda açılmak zorunda kalır ve idgam. Birinci harf ikinci harfe katılır. “Harekeli ref zamiri ma kalbini sakin ister.Müteharrik merfu zamir bitiştiğinda idgam çözülür. Çünkü.Aynı cins iki harften birincisi sakin ikincisi harekeli ise birinci harf ikincide idgam edilir. 2. ‫ن هه‬ َ ‫مدْد‬ َ ‫ُاْمُدْد‬ ‫ن‬ 2.” İdgamın mümteni olduğu yerlerin tabloda gösterimi: ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ‫يْمُدْدن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ ‫تَهْمُدْد‬ ‫ن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ 3.Emr-i hazırda müfret muhatab ve müfret muhataba sigalarında idgamlı gelmesi caiz olduğu gibi idgamsız da gelebilir.

Ecvef Fiiller: 1. bab ile mudaaf fiilin her türlü mezid babında sadece üç vecih söz konusudur. ‫طأ‬ َ ‫طأ هه ي‬ ِ ‫ و‬/ ‫سُع‬ َ ‫سَع هه َي‬ ِ‫و‬ d.Mazide.3. ‫ن‬ َ ‫ ُقلْه‬، ‫ت‬ ُ ‫ُقلْه‬ 3.6.Mazide merfu müteharrik zamire bitiştiğinde ve emrin müfred muhatabında illet harfi hazfedilir. ve 5. c.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 15 ‫إتباعا لصله‬ ‫لم يْمُدْد‬ ‫ُامُدْد‬ ‫الفتحة اخف الحركات‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ ‫ك بالكسر‬ َ ‫حّر‬ ُ ‫حّرك‬ ُ ‫الساكن اذا‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ ‫إتباعا لحركة ما قبله‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ Not: Caiz idgam sadece sülasi mudaaf fiilin birincisi babında dört veche sahip olur. 2. ‫ت‬ ُ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ِبْع‬ 4.Mazide 1. babdan gelen ecveflerde merfu müteharrik zamire bitiştiğinde fau’l-fiil dammeli olur. babdan gelen misal vavilerde vav düşmez. ecvef-i vâvî 4. Geriye kalan 2. 2..Misal Fiiller: 1.‫سع‬ ِ ‫ و‬ve ‫طأ‬ ِ ‫ و‬fiillerinin muzarisinde kıyasa aykırı olarak fau’lfi’li olan vav hazfedilir. babdan geldiğinde fau’l-fiil meksur olur. ve 4.Mazide. ‫ت‬ ُ ‫ ِبْع‬، ‫ن‬ َ ‫ ِبْع‬، ‫ت‬ ُ ‫ ُقلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ُقلْه‬ 2. lame’l-fi’li olan ya’nın yerinde vav harfi varmış gibi okunur. ‫ وهب هه يهب‬،‫وعد هه يعد‬ Not: ‫ل‬ َ‫ج‬ َ ‫’و‬nin emri hazırı olan ‫ل‬ ْ‫ج‬ َ ‫ ِاي‬cümle başında da ortasında da geldiğinde okunurken makablinde damme bulunduğunda.Misal yâîlerde hiçbir değişikli yapılmaz. emir ve nehiylerinde vav düşerken 4..Misal vavilerde. yâî ecveflerde merfu müteharrik zamir bitiştiğinde fau’l-fiil meksur olur. babların malum muzari. ‫ت‬ ُ ‫خفْه‬ ِ . ‫يا‬ ‫فلن ايجل هه يا فلن اوجل‬ 3.

Daha sonra da “‫”ي‬ya uygun hareke ma kabiline verilir. ‫ قال هه إقالة‬، ‫قام هه إقامة‬3 8. . ،‫صَياًنا ه )اصتيانا( اصههطيانا‬ ِ ‫صْوًنا هه اْن‬ َ ‫صان هه‬ ‫صيانا‬ ّ ‫ا‬ 10. 4 Burada fiilin aslına ittibaen ism-i mef’ul kalıbındaki “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬ya kalbedilir. ‫ل هه َمُقوول هه َمُقول‬ ٌ ‫مقْهُوو‬ b) yâî ise harekesi hazfedilerek makabli kesra yapılır. (Hareke hazfedildikten sonra illet harfi de hazfedilir. madde) durumda malumda dammeli olan her meçhul. meksur. ‫سّيد‬ 11.Yukarıdaki (4.Ecvef fiilin “‫ تفاعل‬، ‫ تفّعل‬، ‫ مفاعلة‬، ‫ ”تفعيل‬bablarında. َ ‫ ِقلْه‬، ‫ن‬ ‫ن‬ َ ‫ ُقلْه‬، ‫ت‬ َ ‫ت هه ُكلْه‬ َ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ن هه ُبْع‬ َ ‫ِبْع‬ 6.) ٌ ‫مْبُيو‬ ‫ع‬ ‫ هه مِبيٌع‬4‫ع هه َمُبيٌع‬ ٌ ‫ع هه َمُبو‬ ٌ ‫هه َمُبيو‬ 3 Bu mastarların vezni hususunda ihtilaf var Sibeveyh’e göre “‫”إفعلهة‬ Ahfeş’e göre “‫ ”إفالة‬dür. ecvef fiilin illet harfi ortaya çıkar. malumda meksur olan her meçhul de dammeli olur.Ecvef fiilin ‫ إفعال‬ve ‫ استفعال‬bablarının mastarlarının sonuna hazfedilen ayne’l-fiile delalet edecek ondan bedel bir “‫”ة‬ getirilir. ‫قال هه قّول هه تقويل هه مقاولة هه تقاول هه تقّول‬ 9. َ ‫ ِبْع‬/ ‫ن‬ ‫ن‬ َ ‫ يا نساء ُقلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ ِبْع‬/ ‫ن‬ َ ‫النساء ُقلْه‬ 7.Mazi ve emirde nun-u nisve bitişen sigalar aynıdır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 16 5.Ecvef fiilden ism-i meful getirirken a) vâvî ise harekesi makabline nakledilerek ayne’l-fiil hazfedilir.Evcef vavi veya yâilerin sıfat-ı müşebbeheleri ‫فْيِعهههل‬ vezninde gelir.Ecvef fiilin “‫ افتعال‬، ‫ ”انفعال‬bablarında illet harfi olan “‫ ”و‬veya “ ‫ ”ا‬mutlaka “‫ ”ي‬olarak yazılır.

5.9 5 ‫عو‬ ُ ‫دعا هه يد‬ ‫رمى هه يرِمي‬ 7 ‫سعى هه يسَعى‬ 8 ‫ضى‬ َ ‫ي هه ير‬ َ‫ض‬ ِ ‫ر‬ 9 ‫ضُيوا‬ ِ ‫ي هه رضوا )ر‬ َ‫ض‬ ِ ‫ ر‬/ (‫)ِارِم هه اْرُموا )ِارِمُيوا( هه ِارِمي )ِاْرِمِيي‬ 6 . İsm-i mef’ul anlamında kullanıldığında müzekkerlik.وَفى هه َيِفي هه َوفهَهوا هه ِفْه هه ِفي هه ِفَيا‬Lefif-i makrun fiiller ise nakıs fiil gibi işlem görür. ‫ . Nakıs fiillerin mazisinde bulunan illet harfi sadece sülasi mücerredin birinci babının mazi malumunda “‫ ”ا‬şeklinde yazılır. Nakıs fiiller 1. başı itibariyle misal fiil gibidir.8 bablardan gelir. İsm-i mef’ul anlamında kullanıldığında ise tezkir te’nisi ayırmak için “‫ ”ة‬getirilir. Mübalağalı ism-i fail anlamında kullanıldığında tezkir-te’nis müsavidir.3. ‫دعَو هه دعا‬ Nakıs ve Lefif Fiilerin Çekimi: 1.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde illet harfi düşer. müenneslik müsavidir. ve 6. ‫ِاْمَرَأٌة َقِتيلَهٌة‬ Not: ‫ل‬ ٌ ‫ َفُعهههو‬vezni mübalağalı ism-i fail ve ism-i mef’ul anlamında ortak kullanılır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 17 Not: ‫ل‬ ٌ ‫ َفِعي‬vezni ism-i fail ve ismi meful için ortak kullanılan bir vezindir.Nakıs ve Lefif Fiiller: Lefif-i makrun fiiller 2. bablardan gelir. ‫ي‬ َ ‫ وِل‬/ ‫َوقَهى هه َيِقي‬ ‫ . َيْهَوى‬Lefif-i mefruk fiiller 2. ههه يِلهي‬Lefif-i mefrukun emri hazır malulu “‫ع‬ ِ ” vezninde gelir. Ancak bu durumda eğer mevsuf mezkur ise ‫ل‬ ٌ ‫ َفِعي‬vezninin sonuna müzekkerden ayırmak için “‫”ة‬ getirilir. ve 4. bablardan gelir.2. ‫ِاْم هَرَأٌة‬ ‫ ناقٌة حُلوَبٌة‬/// ‫شُكوٌر‬ َ ‫ل‬ ٌ‫ج‬ ُ ‫ ر‬/ ‫شُكوٌر‬ e.6. ve 4. Lefif-i mefruk sonu itibariyle nakıs. ‫ي هه‬ َ ‫ َهِو‬/ ‫طوى هه يطِوي‬ ‫ .7.

muhataba “‫”ي‬sından önceki harf.10 3.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde hazfedilen harf “ ‫ ”و‬ise cemi “‫”و‬ından önceki harf dammeli.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 18 2.”)َمغْهُزّو )َمْفُعو‬Nakıs yâilerin ism-i mefulleri “‫ل‬ ٌ ‫ي )َمْفُعو‬ ّ ‫ ”)َمْرِم‬vezninde gelir.Sonu “‫ ”ي‬ve “‫ ”ا‬olan nakısların. muzaride müfred muhataba ve cemi müennes muhatabaları aynı kalıpta ifade edilir. 8.Nakıs vâvilerin ism-i mefulleri “‫ل‬ ٌ ‫ .Te’nis “‫ ”ة‬geldiğinde sonu elif ise “‫ ”ا‬hazfedilir.15 9. “‫ ”ي‬ise “‫”ي‬ya.Nakıs fiillerde “‫ ”)فَهَعلَهٌة )نصرة‬vezninde gelen cemi müzekker mükesser kalıbı “‫ ”)فُهَعلَهٌة )غُهَزاٌة‬vezninde gelir.Nakıs vâvilerin muzaride cemi müzekker ve cemi müennes kalıpları aynıdır. “‫ ”و‬ise “‫”و‬a kalbedilir.12 5.14 7.Gaib tesniye zamiri ve merfu müteharrik zamirler bitiştiğinde sonu “‫ ”ا‬olan nakıslarda “‫ ”ا‬aslı.”‫”و‬ya kalbedilir.17 10 ‫رمى هه رمت هه رمتا‬ ْ ‫ع‬ ‫ت‬ َ ‫عْون هه َد‬ َ ‫دعا هه دعوا هه د‬ 12 َ ‫ضْي‬ ‫ن‬ َ ‫ضى هه ير‬ َ ‫ َير‬/ ‫رمى هه رَمْوا‬ 13 َ ‫عي‬ ‫ن‬ ِ ‫عون هه تَهْد‬ ُ ‫عو هه تَهْد‬ ُ ‫ تَهْد‬/ ‫ن‬ َ ‫عو‬ ُ ‫عو هه َيْد‬ ُ ‫َيْد‬ 14 ‫غزا هه غَهَزو هه غَهَزَوٌة هه غَهَزاٌة هه غُهَزاٌة‬ 15 ‫عون )يَهْفعُهلْهن‬ ُ ‫ المعلمات يْد‬// (‫ن )َيْفُعون‬ َ ‫عو‬ ُ ‫)المعلمون يْد‬ 16 َ ‫ن )تفِعْل‬ ‫ن‬ َ ‫شي‬ ِ ‫ن( هه انتن تْم‬ َ ‫ن )تفِعي‬ َ ‫شي‬ ِ ‫ت تْم‬ ِ ‫ ان‬/ (‫ن‬ َ ‫ن )تفَعْل‬ َ ‫ضْي‬ َ ‫ن( هه انتن تْر‬ َ ‫ن )تفَعْي‬ َ ‫ضْي‬ َ ‫ت تْر‬ ِ ‫)ان‬ 17 َ‫ع‬ ‫ي‬ ِ ‫عَو هه ُد‬ ِ ‫دعا هه ُد‬ 11 .16 10.Nakıs vâvilerin mazi meçhullerinde “‫ “ي‬. kesralı olur.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde hazfedilen harf elif ise cemi “‫ ”و‬ve muhataba “‫”ي‬sından önceki harf meftuh olur.11 4.13 6.

18 12. لتَهْد‬sonu elif olan nakıslarda ise irab nunu ve lame’lfiil hazfedilir.Nakısların muzari mechullerinde müfred gaib. Cemi vavına ise damme harekesi verilir. ‫ضاء )ِفَعال‬ َ ‫ضٌو هه ِر‬ َ ‫ ِر‬/ (‫ي هه بناء )ِفعال‬ ٌ ‫ بنا‬/ (‫سَماٌو هه سماء )فعال‬ َ) f. b) Nakıs fiilde: sonu vav ve ya olan nakıslarda hem cemi vavı hem de irab nunu hem de lamel fiil hazfedilir.19 Not: Nakıs fiilerde lame’l-fiil olan “‫ ”و‬ve “‫ ”ي‬harekeli olur.Tesniye elifine isnadı: İ’rab nunu hazfedilir ancak tesniye elifi hazfedilmez. ‫ن هه‬ ّ ‫ليسعُو‬ ّ ‫ن )لتفعو‬ ‫ن‬ ّ ‫)لتُهْبلَهُو‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوُو‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوَيا‬ ّ ‫* هوى هه يهَوى =< َلَيْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوْيَنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَتْهَويَا‬ ّ ‫َلَتْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهُو‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوَيا‬ ّ ‫* هوى هه يهِوي =< َلَيْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهِويَنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَتْهَوَيا‬ ّ ‫َلَتْهَوَي‬ 18 19 ِ‫عَيان‬ َ ‫ُيْدعا هه ُيْد‬ ‫جيًا‬ ِ ‫ تناجى هه تَنا‬، ‫جيًا‬ ّ ‫جى هه تن‬ ّ ‫نجا هه تن‬ .Cemi vavına isnadı: a) Sahih fiilde irab nunu ve cemi vavı hazfedilir. Fiil nakıs ise lame’l-fiil aslına fethalı olarak döner. müfred gaibe.Te’kid Nunu Bitişen Fiillerin Zamirlere İsnadı: 1. müfred muhatab ve mütekellim sigalarında lame’l-fiil “‫”ا‬ olurken diğer sigalarda “‫ ”ي‬olur.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 19 11. makablinde de elif bulunursa “‫ ”و‬veya “‫ ”ي‬hemzeye kalbedilir (isim ve mastarlarda). ّ ‫جُر‬ ‫ن‬ ْ ‫ن هه لتَه‬ ّ‫ع‬ ُ ‫ .Nakıs ve lefif fiillerin “‫ل‬ َ ‫ ”تفَهههههّع‬ve “‫ل‬ َ ‫عههه‬ َ ‫ ”تَفا‬bablarının mastarlarında ayne’l-fiilin harekesi sonda bulunan “‫ ”ي‬harfine itibarla dammeden kesraya kalbedilir. ‫ن‬ ّ ‫ن هه ليسَعَيا‬ ّ ‫عَوا‬ ُ ‫ن هه لتَهْد‬ ّ ‫لَيكتُهَبا‬ 2.

2. Te’kid Nun’unun Şartları: a.Emir-i hazırın sonuna te’kid nunu -mutlak olarak. 3.Anlam müsbet olmalıdır.Lam-ı Kasem ile arasına bir fasıla girmemesi gerekir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 20 ‫* راٍم هه راميان هه راُمون هه ُرّماٌء هه ُرّمى هه ُرماٌة‬ ‫راِمَية هه راميتان هه راميات هه رواٍم‬ ‫* هاٍو هه هاويان هه هاُوون هه ُهّواٌء هه ُهّوى هه ُهواة‬ (‫ع‬ ٍ ‫هاوية هه هويتان هه هاويات هه َهَواٍو )فوا‬ Not: Misal vâvilerin ‫ل‬ ُ ‫عه‬ ِ ‫ فَوا‬veznindeki mükesser cemilerinde fau’l-fiil olan vav hemzeye kalbedilir.Gelecek manası ifade etmelidir. Fiili muzari.herhangi bir şart olmaksızın bitişir. ‫ن‬ ّ ‫ اذهب‬، ‫ن‬ ّ ‫اكتب‬ c.Mazi fiilin sonuna te’kid nunu bitişmez. I. Vacip Olduğu Durumlar: 1. 4.Muzari fiilin sonuna te’kid nunun getirebilmek için şu şartların yerine gelmesi gerekir.Kasem’in cevabı olmalıdır. 20 21 ‫إنه يدل على الحال و الستقبال‬، ‫الفعل المضارع‬ Te’kid nununun yukarıdaki özelliğinden dolayı . Bu fiili kuvvetlendiren ve fiilin zamanını gelecek zaman yapan bir harftir.21 b. bu fiili muzarinin sonuna bu Nun-u te’kid eklenirse delalet ettiği anlam sadece gelecek zaman olur.Te’kid Nunu Arapça’da Te’kid Nun’u a) Sakîl b) Hafîf olmak üzere iki kısma ayrılır. (‫ع‬ ٍ ‫ح )فوا‬ ٍ ‫ي هه اَوا‬ ُ‫ح‬ ِ ‫حَيٌة هه ووا‬ ِ ‫ وا‬// ‫ل‬ ُ‫ص‬ ِ ‫ل هه اَوا‬ ُ‫ص‬ ِ ‫صَلٌة هه ووا‬ ِ ‫وا‬ 4. hal ve istikbale delalet ediyorken20.

Fiil.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 21 * Eğer bu şartlardan herhangi birisini kaybederse o zaman fiili muzarinin sonuna te’kid nunu bitişmez. ّ ‫ ل تهمله‬، (‫ن إلههى نفسههك )تمههن‬ ‫ن‬ ّ ‫ ليتههك تلتفتَهه‬،(‫ن بجههد لبنههاء مسههتقبلك )لم المههر‬ ّ ‫ِلتعلمه‬ ‫واجباتك‬ IV. Ancak Kullanımı Az Olan Durumlar: Şu üç durumda muzari fiili te’kid etmek caiz olmasına karşın.‫إ‬ ‫ن تبلْغ مرادك‬ ّ ‫ما تجتهَد‬ 2.Fiil ile kasem “‫”ل‬ı arasına “‫ سههوف‬، ‫ س‬، ‫ ”قههد‬gibi bir edat girerse: “‫”وال لسوف يفلح المجد‬ 4.Kaseme cevap olan fiil ile kasem lamı arasına bu fiilin bir mamulünün girmesidir: “‫ح تبلُغ بالعمل الجد‬ َ ‫”وال للنجا‬22 Bu maddelerde özellikleri mezkur muzari fiiller te’kid nun’u ile te’kid edilemezler. nehy.Hale delalet ederse: “‫”و ال لقرأ الن‬ 3. bu durumların kullanımı azdır: 22 Lam ile cevabın (‫ )تبلغ‬arası fiilin ma’mulu (burada ‫’للنجاح‬dır ve “‫”تبلغ‬ mef’ulüdür) ile ayrılmıştır 23 Bu harf de “‫ ”إن‬ve “‫”ما‬nın idgam edilmiş hali olan “‫ ”إّما‬dır . Mümteni Olduğu Durumlar: 1. III. çoğunlukla müstahsendir. Vacibe Yakın Derecede Müstahsen Olduğu Durumlar: Şu iki durumda muzari fiilin te’kidi vücub derecesine yaklaşır. 1. II.Şart fiili. temenni ve istifhama delalet eden bir kelimeden sonra gelirse. Talep.Kasemin cevabının menfi olursa: “‫ل واجبي‬ ُ ‫”و ال ل أهم‬ 2. şart kelimesi. Caiz. dua. harf23 olan bir cümlede vaki olursa. emir.

‫ ل النافية‬den sonra gelirse: ‫ابتعد عن أمر ل يعنيّنك‬ 2. nun-un hazfi ile mebnidir. fetha. * Sonuna te’kid nunu bitiştirilirken. Nun-u te’kid mubaşereten bitişirse fetha üzere mebni olur.Fiil. ّ ‫عَو‬ ‫ن‬ ُ ‫ يدعو هه لتْد‬،‫ن‬ ّ ‫سَعَي‬ ْ ‫يسعى هه لتَه‬ Not: Nun-ı te’kid muhaffefe olduğunda istinad elifi ile birlikte tenvin olarak yazılır. nun’un hazfi ile mebnidir. lame’l-fiili illetli olan bir fiilde sondaki harf aslına döndürülür. diğerleri.Fiil. ‫ن و ليكونهًا‬ ّ ‫سههجن‬ ْ ‫ و لِئن لم يفعههل مهها آمههره لُي‬، ‫ن( بالناصية‬ ْ ‫كل لئن لم ينته لنسفعًا )لنسفَع‬ ‫ن( من الصاغرين‬ ْ ‫)ليكوَن‬ Not: Muzarinin te’kid nun alması halinde Basralılara göre evvelin de te’kidi vaciptir ve lam-ı te’kid. cemi müennes muhata-ba. lam-ı nehy . fetha. ‫ إن‬in haricinde bir şart edatından sonra gelirse: ‫مههن‬ ْ ‫ن ينج‬ ‫ح‬ ّ ‫يذاكر‬ Not: Fiili muzari iki durum dışında daima murabdır. ‫ لم‬den sonra gelirse: ‫ي‬ ّ ‫ن عل‬ ّ ‫لم يحضر‬ 3. diğerleri murabdır. diğerleri murabdır. ْ‫ُاْكُتُبن‬ ----ْ ‫ُاْكُتَب‬ ‫ن‬ -------ْ ‫ُاْكُتِب‬ ‫ن‬ Müfret muhatab. ّ ‫ُاْكُتُب‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتَبا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتَب‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتْبنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتبا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتِب‬ ‫ن‬ Müfret muhatab.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 22 1. sükun. ْ ‫َلَيْعَلُم‬ ‫ن‬ ----- --------- ْ ‫َلَتْعَلُم‬ ‫ن‬ ----- ْ‫*َلَيْعَلَمن‬ ْ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَيْعَلُم‬ ‫ن‬ ّ‫َلَيْعَلْمنان‬ ّ ‫َلَيْعَلَما‬ ‫ن‬ ّ‫َلَتْعَلَمان‬ ّ‫*َلَيْعلَمن‬ ّ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ْ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ ‫لَتْعَلُم‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلما‬ ‫ن‬ ّ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ --------ْ ‫َلَتْعَلِم‬ ‫ن‬ ----ْ ‫عَلَمنْ *َلَنْعَلَم‬ ‫ن‬ ْ‫ل‬ َ* ‘*’ işaretli yerler mebni. ّ ‫لَتْعَلْمنا‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلما‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلِم‬ ‫ن‬ ----ّ ‫*لَنْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ‫عَلَمن‬ ْ ‫*ل‬ ‘*’ işaretli yerler mebni. lam-ı emr.Fiil. diğerleri. Eğer fiili muzarinin sonuna nun-u nisve bitişirse sükun üzere.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 23 veya muzarinin evvelinde talep olması gerekir. Genel bir kuralı yoktur ve çoğunlukla sadece sema’ya24 dayanır.‫س عليه‬ ُ ‫ظ و ل ُيقا‬ ُ ‫حَف‬ ْ ‫ُي‬: birlikte .‫ "ل تضبطه قواعد معينة‬:‫" أو‬. Mastar harfleri: “‫ أ )الهمزة التسوية‬، ‫ي‬ ْ ‫ َك‬، ‫ لو‬، ‫ ما‬، ‫ن‬ ّ‫أ‬،‫ن‬ ْ ‫”)أ‬ ‫ سهواٌء عليههم أأْنهَذْرتهم‬/ (‫ن ويدًا كريٌم )كرم زيهٍد‬ ّ‫تأ‬ ُ ‫ علم‬/ (‫عِنتّهْم )عنَهتهكُهم‬ َ ‫وّدوا لو‬ (‫)إنذارك‬ c.İsm-i Mastar: Sülasi mezid babların mastarlarında harf düşmesi ya da harf ilavesi şeklinde değişime uğrayan ve kuralına uygun bir şekilde gelmeyen mastarlara denir.Müevvel Mastar: Cümlenin başına mastar harflerinden biri getirilerek cümlenin mastara çevrilmesiyle oluşan mastardır. (‫طاًء )اسم المصدر‬ َ‫ع‬ َ ‫طاًء‬ َ‫ع‬ ْ‫إ‬ ‫طى‬ َ‫ع‬ ْ‫أ‬ (‫حّباً )اسم المصدر‬ ُ ‫حبابًا‬ ْ‫إ‬ ّ ‫أح‬ ‫ب‬ (‫بغضًا )اسم المصدر‬ ‫إبغاضًا‬ ُ ‫أْبَغ‬ ‫ض‬ (‫سلمًا )اسم المصدر‬ ‫تسليمًا‬ ‫سّلم‬ b. bir “olay”a işaret etmesi bakımından fiille benzeşir. isim olması hasebiyle fiilden ayrılırken. arz). dua temenni. nehiy. 5. a. (Emir. Buna göre: 24 "‫" سماعي‬. istifham.Mastar Mastar. yalnız fiil mastara ek olarak olayın zamanına da işaret eder. tereci. Bununla nahivciler bazı kurallar ortaya koymuşlardır.Sülasî Mastarlar: Sülasi mastarlar kıyasî değildir.

Renk’e delalet eden fiillerin çoğunun mastarı ‫فُهههْعَلة‬ vezninde gelir.2.2.7.4.Hareket ve dönüşüm ifade eden çoğu fiillerin mastarları ‫ َفَعلن‬vezninde gelir.5.1.1.Sabit bir manaya delalet eden fiillerin mastarları ‫فُهُعولة‬ vezninde gelir. ‫ حاك هه حياكة‬، ‫ زرع هه زراعة‬، ‫نجر هه ِنجاَرٌة‬ c.2.Lafızdan Hareketle Mastar Tayini: c.2.3.Hastalık bildiren fiillerin çoğunun mastarı ‫ ُفعال‬vezninde gelir.Kusur bildiren fiillerin çoğunun mastarı ‫ فَهَعل‬vezninde gelir. .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 24 c.2. ‫ لصق هه لصوقا‬، ‫ صعد هه صعودا‬، ‫قدم هه قدوما‬ c.Manadan Hareketle Mastar Tayini: c. ‫عَورا‬ َ ،‫عَرجًا‬ c. ‫ جِزع هه جَزعًا‬، ‫سفا‬ َ ‫ف هه أ‬ َ ‫س‬ ِ ‫ أ‬، ‫تِعب هه تَعًبا‬ 25 Bu tabire “organlarla yapılan işleri bildiren fiiller” veya “çaba ve gayret sarfetme anlamı taşıyan fiiller” denilebilir.Mualece25 anlamı veren çoğu fiillerin mastarı ‫فُه هُعول‬ vezninde gelir. ‫ دار هه ُدَوارًا‬، ‫طاسا‬ َ‫ع‬ ُ ‫ عطس هه‬، ‫صداعًا‬ ُ ‫ صدع هه‬، ‫سعل هه سعال‬ c.1.1.1.Ses ifade eden fiillerin çoğunun mastarı ‫فُهههعال و فَه هِعيل‬ vezinlerinden gelir.1.Mazide aynu’l-fi’li kesralı sülasi lazım fiillerin çoğunun mastarı ‫ فَهَعل‬vezninde gelir.8. ‫ طههار هه ه‬، ‫ فههار ههه فههوران‬، ‫غلههى هه ه غليههان‬ ‫ جال هه جولن‬، ‫طيران‬ c.1. ‫ سمع هه سمعا‬، ‫ حمد هه حمدا‬، ‫ فتح هه فتحا‬، ‫أخذ ه أخذا‬ c.6. ‫صهيل‬ َ ‫ صهل هه‬، ‫صراخًا‬ ُ ‫ صرخ هه‬، ‫عوى هه عواًء‬ c.1.1.Sülasi müteaddi fiilerin çoğunun mastarı ‫ فَهْعل‬vezninden gelir.1.1. ‫حْمَرة‬ ُ c.Meslek’e delalet eden çoğu fiilin mastarları ‫ِفَعالَههههة‬ vezninde gelir. ‫ َمِلح هه ملوحة‬، ‫يبس هه يبوسة‬ c.

1.Sülasi mezid ‫ أفعل‬babının mastarı: a.1.Eğer aynu’l-fi’li sahih ise mastarı ‫ إفعال‬kalıbında gelir.Eğer aynu’l-fi’li illetli (ecvef) ise mastarı ‫إْفَعلَهههة‬27 vezninde gelir. 27 .2. ‫أكرم هه‬ ‫ أمضى هه إمضاًء‬، ‫ أوجد هه إيجادا‬، ‫أخراج هه إخراجا‬، ‫إكراما‬ b. rubai mücerred mudaaf fiil ise o zaman mastarı ‫فَهْعلَهلَهة‬ veya ‫ِفْعلل‬26 vezninde gelir.2. Çünkü Sibeveyh. Bu mastarların kalıbında ihtilaf vardır.Eğer sonu illetli ise mastarı ‫ تفعلة‬vezninde  ‫ربى هه تربية‬ 26 Bu kalıptan gelen mastarlar semaîdir.Mazide aynu’l-fi’li fethalı sülasi sahih lazım fiillerin çoğunun mastarı ‫ فُهُعول‬vezninden gelir. sülasi lazım fiillerin genelinin mastarı ‫ فَهَعاَلة‬veya ‫ فُهُعولَهة‬vezninde gelir.2.Mazide aynu’l-fi’li medmum. ‫ نام هه نوما‬، ‫ قام هه قياما‬، ‫صياما‬/ ‫صام هه صوما‬ c. 28 Bu ‫ ة‬harfi ‫ إفعههال‬kalıbında bulunan ve burada hazfedilen ‫‘ ا‬ten ivaz olarak getirilmiştir.3. ، ‫ملُههح ههه ملحهة‬ ‫ عُذب‬،‫صُعوبة‬ ُ ‫ صُعب هه‬، ‫ف هه ظرافة‬ َ ‫ظُر‬ d. Yukarıdaki görüş Sibeveyh’e göredir.3. ، ‫ سجد ههه سهجودا‬، ‫قعد هه قعودا‬ ‫دخل هه دخول‬ Eğer aynu’l-fi’li illetli ise çoğunlukla. Ahfeş de illet harfini hazfeder.2. ‫ أدار هه أدارًة‬، ‫ أشار هه إشارًة‬، 28‫أقام هه إقامة‬ d.Sülasi mezid ‫ فّعل‬babının mastarı: d. ، ‫بعثرة‬ ‫ دحرجة‬، ‫طْمأنة‬ Eğer. alameti hazfeder.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 25 c.Mastar-ı Rubai Mücerred: ‫ فَهْعلَهلَهة‬vezninde gelir.3.Mastar-ı Gayr-i Sülasî: Mastar-ı gayr-ı sülasi kıyasidir ve kuralları şunlardır: d. Ahfeş’e göre ise vezni ‫إفالة‬ olur.3.Eğer sonu sahih ise mastarı ‫ تفعيل‬vezninde  ‫كّبر هه تكبيرا‬ d. mastar ‫ فَه هْعل‬veya ‫ِفَعههال‬ vezninden gelir.4. ‫ وسوسة و وسواس‬، ‫زلزلة و زلزال‬ d.

sondan bir önceki harfin dammelenmesi ile elde edilir. ‫ يامن هه ميامنة‬، ‫ياسر هه مياسرة‬ d. Bunlar: ‫ تفعيل و تفعلة‬ ‫طأ هه تخطيئة هه تخطئة‬ ّ‫خ‬ d. Fau’l-fi’li “‫ ”ي‬olan fiiller çoğunlukla sadece ‫ مفاعلههة‬vezinden gelir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 26 d.Fiil ‫ انفعل‬babında ise mastarı ‫ انفعال‬olur.‫ل‬ ّ ‫افعل‬  ‫لل‬ ّ ‫افع‬  ‫اكفهرارا‬ b.5.4. ‫ كّمل هه تكميل هه تكملة‬، ‫جّرب هه تجريبا هه تجربة‬ d.5.3.Fiil mehmuzu’l-lam ise mastarı genellikle iki vezinde de gelebilir. humasi ‫ تفّعههل أو تفاعههل‬، ‫ تفعلههل‬vezinlerinde ise. mastarları.Südasi Fiilin Mastarı: Bu fiillerin mastarları.6. .Humasi Fiilin Mastarı: d.3.3. ‫انكسار‬ d.5.Fiil ‫ل‬ ّ ‫ افع‬babında ise mastarı ‫ افعلل‬olur. üçüncü harf kesralanır.‫ل‬ ّ ‫افعا‬  ‫افعيل‬  ‫احضيرارا‬ Mufaale babının diğer mastarı olan ‫ فيعههال‬vezni belli başlı fiillerde gelir.‫افعوعل‬  ‫افعوعال‬ ‫اعشيشابا‬ b.Eğer fiil.5.2.3.1.6. ‫امتثال‬ b. ‫احمرار‬ d6.Sülasi mezid ‫ فاعل‬babının mastarı: Bu babın mastarı şu iki vezinde de gelebilir: ‫ِفَعل و مفاعلة‬29  ‫ناقش هه نقاشا هه مناقشة‬.3.6.4.5. ‫ تقاُتل‬،‫ تكّرما‬،‫تدحُرجا‬ Eğer lame’l-fiil illetli ise sondan bir önceki harf kesralanır ‫تحّدى‬ ‫ه تحّديًا‬ d.Fiil ‫ افتعل‬babında ise mastarı ‫ افتعال‬olur.Bazı sahih fiillerin mastarları da bu iki vezinden gelebilir.6. 29 b. sondan bir önceki harfden önce de bir elif konularak elde edilir.2.1.4.4.‫افعنلل‬  ‫افعنلل‬  ‫افرنقاعا‬ b.

i.Mastar-ı Mîmî: Bu mastar yukarıdaki normal bir mastarın ifade ettiği anlamı ifade eder. ism-i zaman. ‫ استشار هه استشارة‬، ‫استقام هه استقامة‬ e. ‫ استغفر هه ُمستغفَهرًا‬،‫أخرج هه مخَرجًا‬ 30 Bu tablo T.Gayr-i Sülasi Fiillerin Mimli Mastarları: Muzaraat harfi dammeli bir mîm harfine kalbedilip. ‫إفعال‬ babındaki ecvef fiilin mastarındaki ‫ ة‬bu babın mastarına da getirilir.6. maksud’dan alınmıştır.5.Sarfî’den değil. mef’ul ‫مفْـِعل‬ B) Nakıs ve Lefif Makrun altı babda da ‫مفْـَعل‬ C) Misal. i. mekan.Muzari ayne’l-fiili (‫)ـَـُــ‬ ‫مفْـَعل‬ 2.zaman. .MudaafMehmuz 1. Sondan bir önceki harf de fethalı yapılarak elde edilir. ism-i mekan A) Sahih.1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 27 b.Lefif Mefruk ‫مفْـِعل‬ Not: Mimli mastarı ‫ َمْفَعل‬vezninde olması gerekirken şâz olarak ‫ َمْفِعل‬vezninde gelen mastarlar da vardır: ‫ عَرف هه معِرفة‬، ‫ غَفر هه مغِفرة‬، ‫صيرا‬ ِ ‫ صار هه م‬، ‫ بات هه مبيتا‬،‫جعا‬ ِ ‫جَع هه مر‬ َ ‫َر‬ e.2.Ecvef.Sülasi Fiillerin Mimli Mastarı:30 Sülasi Mücerredin Mimli mastarı.Muzari ayne’l-fiili (‫)ـِــ‬ a) Mimli mastarı ‫مفْـَعل‬ b) İ. e. Bunun tek farkı mim ile başlamasıdır.‫استفعل‬  ‫استفعال‬  ‫استخراجا‬ Önemli Not: ‫ استفعال‬babındaki fiilin aynu’l-fi’li illetli olursa.

Fiilin yapılış şeklini ifade eder. Sülasilerde ‫ فَهْعلَهة‬vezninde gelir. Mastar-ı nev’ de denilir. bir olayın bir kere yapıldığına delalet eden bir mastardır. ‫ إقامههة‬، ‫استشار ههه استشههارة واحههدة‬ ‫واحدة‬ g. ‫ انطلق هه انطلقة‬،‫سّبح هه تسبيحة‬.Sınaî Mastarlar:31 Bu mastar kıyasi olarak isimlerden -o isimlerde bulunan özelliklerle tavsif etme amacıyla. 32 ‫تاء الوحدة‬ .Mastar-ı Merre: İsm-i merre olarak da adlandırılır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 28 f. Bazı kitaplarda 31 mezid fiillerin de mastar-ı hey’elerine Bu mastar: “‫ الجعلي‬/ ‫ المجعول‬/ ‫ ”المصدر المصنوع‬olarak da isimlendirilmektedir.türetilir. ‫ صاح ه صيحة واحدة‬،‫ دعا ه دعوة واحدة‬gibi… Gayr-i sülasilerde ise normal mastarın sonuna bir “‫”ة‬32 eklenerek mastar-ı merre elde edilir.Mastar-ı Hey’e: Genellikle ism-i hey’e olarak adlandırılır. Eğer normal mastarın sonu “‫ ”ة‬ile bitiyorsa mastar-ı merre’si ‫ واحدة‬kelimesiyle vasfedilerek yapılır. İster camd ister müştak her türlü ismin ya da zamirin sonuna şeddeli bir “‫”ي‬ harfi ve akabine de bir “‫ ”ة‬harfi eklenerek yapılır. ‫ وقفة‬، ‫ جلسة‬gibi. ، ‫قوم هه قومّيههة‬ ‫ ما هه ماِءّيٌة‬،‫ أنا هه أَناِنّيٌة‬،‫ هو هه ُهِوّية‬،‫واقعّية‬ e. ‫ش هَيًة‬ ْ ‫ مشههى هه ه ِم‬، ‫ف هه ه ِوْقَف هًة‬ َ ‫ وَق ه‬، ‫سة‬ َ ‫جلْه ه‬ ِ ‫جلههس هه ه‬. Sadece sülasi fiilden ‫ِفْعلَهة‬ vezninde türetilir. ancak normal mastarı ‫ فَهْعلَهههة‬olan bir fiilin mastar-ı merre’si ‫ واحههدة‬kelimesiyle vasfedilerek yapılır.

6. ism-i failde hemzeye dönüştürülür. Bu kıyasî bir durum değil. a1.، ‫ق مدحِرج‬ ٌ ‫ منطِل‬، ‫ ُملِكٌم‬، ‫ن‬ ٌ‫ش‬ ِ ‫شْو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ُم‬ * Eğer sondan bir önceki harf elif ise (ecvefin mezitlerinde) olduğu hal üzere bırakılır. ism-i fail muzaraat harfinin madmum bir mim ile değiştirip sondan bir önceki harfin kesralanmasıyla elde edilir.Gayr-i sülasilerde. ‫تعّمم هه‬ ‫خْمَرة‬ ِ ‫ اختمرت المرأة‬، ‫عّمة‬ ِ gibi… Not: Mastar-ı bina-i merre ve mastar-ı bina-i hey’e cümle içerisinde daima mefulü mutlak olarak mansub olurlar.Mastarlar. Not: 1. ‫ع‬ ٍ ‫ش )فا‬ ٍ ‫ مشى ما‬، (‫ع‬ ٍ ‫ع )فا‬ ٍ ‫)دعا دا‬ a2.İsm-i Fail: Fiilden.Sülasî fiilin ism-i faili. bu harfler olduğu gibi kalır. ‫ فاعل‬vezninde türetilir. ism-i failde fiilin son harfi tıpkı ism-i mankusda yapıldığı gibi raf ve cerr halinde hazfedilirken nasb halinde olduğu hal üzere bırakılır. tezkir-te’nis müsavidir. 2. türetilen isimdir. ‫ باع هه بائع‬،‫قال هه قائل‬ * Eğer fiil ecvef ve aynu’l-fi’li sahih (yani değişme-miş vav veya ya) ise.Mastarlarda. semaîdir. hem meçhul hem de malum manası verebilir. ‫لعب‬ * Eğer fiil ecvef ve aynu’l-fi’li elif ise bu elif.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 29 rastlanabilmektedir. ‫ جَيد هه جايد‬،‫عِور هه عاِور‬ * Eğer fiil nakıs ise.Müştakkât a. fiili işlemekle vasfedilene delalet etmesi için. : ‫ يكتال هه ُمكتال‬،‫وزنها مفتِعل يختار هه ُمختار‬ .

2. 39 Aynı zamanda cem-i mükesser ism-i fail kalıbıdır. 35 Aynı zamanda ism-i alet kalıbıdır 36 Lazım fiilde gelirse sıfat. Bu vezin aynı zamanda ism-i mensub kalıbıdır.rastlanabilir. ism-i failin manasını tekid ile birlikte onu mübalağa ile takviye için fiilden türetilen bir isimdir. ‫ن هه‬ َ‫ص‬ َ ‫ح‬ ْ‫أ‬، 33 ٌ ‫سَه‬ ‫ب‬ ْ ‫سَهب هه ُم‬ ْ‫أ‬ ٌ‫ص‬ ‫ن‬ َ ‫ح‬ ْ ‫ُم‬ * Bazen rubai fiillerin ism-i failleri de ‫ فاعههل‬vezninde -şâz olarak. b. fetha olmuş.5.gelir. ‫صاٌر‬ ّ ‫ُن‬ 34 .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 30 * Burada bu kurallara uymayan ism-i faillere de -bunların sayısı az olmakla beraber.Mübalağa Sigası: Bu. müteaddi fiilde gelirse mübalağalı ism-i fail olur.‫فُهّعال‬ ‫ و مكروا مكرا كّبارا‬:39 38 Sondan bir önceki harf kesra olması gerekirken.1. 37 İsm-i alet olarak da gelebilir.‫فَهعّهال‬ ‫ لّماح‬، ‫ سفّهاح‬، ‫لم‬ ّ ‫ع‬34 : b.‫ِفّعيل‬ ‫ قّديس‬، ‫صّديق‬ ِ : 3-‫ِمفْهِعيل‬ ‫معطير‬: 4.4-‫فَهِعيل‬ ‫ سميع‬، ‫ نصير‬، ‫عليم‬: b. ‫ أمحل هه ماحل‬، ‫أيفع هه يافع‬ b.‫طوٌر‬ ُ ‫سا‬ َ 38 İsm-i alet olarak da gelebilir.‫فاعول‬ ‫ فاروق‬: 37 2.3-‫فَهعُهول‬ ‫ صبور‬، ‫ أكول‬، ‫ شكور‬: b.‫فُهَعلَهة‬ ‫ لمزة‬، ‫همزة‬: 5. Bu sadece sülasî fiillerden türetilir. En meşhur vezinleri şunlardır.‫فَهِعل‬ ‫ لِبق‬، ‫طن‬ ِ ‫ ف‬، ‫حذر‬: 35 36 Bunlar yanında kullanımı az olan bazı kalıplar da vardır: 33 1.müşebbehe.‫ِمفْهعال‬ ‫سماح‬ ْ ‫ ِم‬، ‫ مئكال‬، ‫مقدام‬: b.

Sıfat-ı Müşebbehe: İsm-i failin manasına delalet etmek üzere lazım fiilden türetilen isimdir. ٌ ‫عطشان ه عطشانان ه عطا‬ ‫ش‬ . * Seviç. müennesi de ‫ فعْهلى‬vezninde41 gelir. ‫ ضجر هه ضَهجِهٌر هه‬، ‫حة‬ َ ‫فرح ه فِرح ه فِر‬ ‫ضجرة‬ * Renk. süs (hilye). Bu vezin gayr-ı munsarıftır. Sıfat-ı müşebbehe vezinleri: c. Ancak sarf alimlerine göre sıfat-ı müşebbehe ism-i faile göre daha kalıcı bir vasfa delalet etmesiyle temayüz eder. yenilik gibi manaları içeren bir fiilse ‫فَهِعل‬. Örneğin: ‫ أنذر فهو‬، ‫ أعان فهو ِمْعوان‬، ‫أدرك هه دّراك‬ ‫ أهان فهو ِمْهَوان‬، ‫ أزهق فهو َزهوق‬،‫نذير‬ c. ‫ فَه هِعل‬vezninde ise sıfat-ı müşebbehesi üç şekilde gelir. müennesi de ‫ فَهِعلَهة‬vezninde gelir. müennesi de ‫ فْعلء‬vezninde40 gelir. ، ‫حمر هه أحمر هه حمراء‬ ‫أعور هه عوراء‬ ٌ ‫أعين ه أعينان ه عي‬ ‫ن‬ ‫حوٌر‬ ُ ‫احور ه احوران ه‬ ‫حْمٌر‬ ُ ‫* احمر ه احمران ه‬ ٌ ‫عي‬ ‫ن‬ ِ ‫عيناء ه عيناوان ه‬ ‫حور‬ ُ ‫حوراء ه حوروان ه‬ ‫حْمٌر‬ ُ ‫حمراء ه حمراوان ه‬ * Boşluk ve doluluk ifade eden bir fiil ise ‫فعْهلن‬. hüzün. özellik ifade eden bir fiil ise ‫أفْهَعل‬.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 31 * Gayr-i sülasiler için mübalağa ifade eden kuralsız kullanımlar da vardır. Mana konusunda ism-i fail’e benzediğinden dolayı sıfat-ı müşebbehe denilmiştir. kusur ve zinet.1.Fiil. ‫ ظمههآن ههه‬، ‫ يقْهظان هه يقظههى‬، ‫عطش هه عطشان هه عطشى‬ ‫ظمأى‬ ‫رّيان ه رّيانان ه ِرَواٌء‬ 40 41 ‫ظمآٌء‬ ِ ‫ن ه ظمآنان ه‬ ُ ‫ظمآ‬ Bu vezin gayr-ı munsariftir.

‫ فعُهل‬vezninde ise sıfat-ı müşebbehesi şu beş vezinde gelir.‫ شهرب ههه‬، ‫كتب هه مكتهوب‬ ‫ سأل هه مسؤول‬، ‫ وعد هه موعود‬، ‫ قرأ هه مْقروء‬، ‫مشروب‬ * Aynu’l-fi’li “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬olan fiilde ism-i mef’ul.Fiil ‫ فَعل‬vezninde bir ecvef ise sıfat-ı müşebbehesi. d.Sülasi fiilden ‫ مفعول‬vezninde türetilir. vezni de ‫ مفعول‬olur. * ‫فَهعَهل‬ ‫ بطَهل‬،‫سن‬ َ ‫سن فهو ح‬ ُ ‫ح‬: * ‫فُهُعل‬ ٌ‫جنُهب‬ ُ ‫ب فهو‬ َ ‫جنُه‬ َ: * ‫فَهَعال‬ ‫جٌبن فهو جبان‬: Bu vezinlerin hepsi * ‫فَهُعول‬ ‫وقُهر فهو وقُهور‬: munsarıftır. ‫ جاد هه جيود هه جّيٌد‬، ‫ مات هه ميوة هه مّية‬، ‫ساد هه سيِوٌد هه سّيد‬ Bu üç ana başlıktan farklı olarak başka sıfat-ı müşebbehe vezinleri de vardır: Kalıcı bir sıfata delalet eden * “‫”فَهِعيل‬  ‫ شديد‬، ‫ بخيل‬، ‫كريم‬ * “‫”فَهْعل‬  ‫ صْعب‬، ‫ سْهل‬، ‫ضخْهم‬ * “‫”ِفْعل‬  ‫ ملْهح‬، ‫ صفْهر‬، ‫رخْهو‬ * “‫”فُهْعل‬ ‫ ُمّر‬، ‫حّر‬ ُ ،‫صلْهب‬ ُ d.1. muzarisinin vezni üzere yapılır. müteaddi.Fiil.İsm-i Mef’ul: Muzari.) . ‫ دان هه يدين هه َمدين‬،‫ باع هه يبيع هه مبيع‬،‫قال هه يقول هه مقول‬42 42 ‫( وزنهم َمِفيل‬Beni Temim lügatına göre burada hazif yapılmaz yani ismi mefulleri ‫ َمدُْيون‬، ‫ع‬ ٌ ‫ مْبُيو‬şeklinde getirirler.2. * ‫فُهعال‬ ‫شجع فهو شُهجاع‬: ٌ c. ism-i fail ve mübalağa sigası vezinlerinden farklı olarak.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 32 ‫رّيى ه رّييان ه ِرَواٌء‬ ‫ظماٌء‬ ِ ‫ظمأى ه ظمأيان ه‬ ٌ ‫عطا‬ ‫ش‬ ِ ‫طشيان ه‬ ْ ‫عطشى ه ع‬ c. meçhul fiilden türetilen ve fiilin üzerinde vaki olduğu vasfa delalet eden isimdir.3. genellikle ‫ فَهْيِعل‬vezninde gelir.

meful yapılır. Ancak burada “‫ ”ا‬asli suretine kalbedilir. e. Burada fiil değil câr-mecur tasrif edilir.3.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 33 * Aynu’l-fi’li “‫ ”ا‬olan fiillerde de aynı şekilde ism-i mef’ul yapılır. *‫فَهِعيل‬ ‫ طحين‬، ‫ ذبيح‬، ‫ قتيل‬، ‫جريح‬: *‫فَهُعولة‬ ‫ حلوبة‬، ‫ ركوبة‬: *‫ِفْعل‬ ّ‫حب‬ ِ ، ‫ِنسي‬: e. ٌ ‫ي )مْفُعو‬ ‫ل‬ ّ ‫ رمى هه يرمي هه َمْرِم‬، (‫ل‬ ٌ ‫مدعّو )مْفُعو‬ ُ َ ‫)دعا هه يدعو هه‬ d.İsm-i mef’ul olarak kullanılan bazı yapılarda mevcuttur. muzaraat harfinin yerine medmum bir mim harfi getirilip sondan bir önceki harf fethalanarak i.İsm-i mef’ul eğer lazım bir fiilden türetilecekse o zaman daha önce zikredilen kuralların yanında bir de bu lazım fiille birlikte şibih cümle44 eklenerek. mekan : Şu durumlarda i. yâî ise ya’ya kalbedilir.Sülasi fiillerden türetilen ism-i zaman ve i. (vavî ise vav’a. mekan ‫ َمفْهِعل‬dir.) ‫ هاب ه يهاب ه َمهيب‬،43‫خاف ه يخاف ه َمخُهوف‬ * Fiil nakıs olursa muzaraat harfinin yerine fethalı bir mim getirilir ve son harf şeddelenerek i.4.Gayr-i sülasilerde. ism-i mef’ul türetilir.2. . mef’ul yapılır. zaman ve i.5.İsm-i Zaman. ‫سيٌر وراءه‬ ِ ‫ سار وراءه هه َم‬، ‫ذهب به هه مذهوب به‬ d. * Fiil misali vavî veya yâî olursa: ‫ ولد هه موِلد‬،‫عد‬ ِ ‫وعد هه َمْو‬ 43 44 ‫وزنه َمُفول‬ Şibih cümle hem câr-mecrurdan hem de zarf’tan oluşur. ‫سَتَمّد‬ ْ ‫ استمّد هه يستمّد هه ُم‬، ‫ شاّد هه ُيشاّد هه ُمشاّد‬،‫ج‬ ٌ ‫أخرج هه يخرج هه ُمخَر‬ d.1. İsm-i Mekan: Fiilin gerçekleştiği zaman ve mekana delalet eden isimdir. ‫ أسلّهه فهو مسلول‬، ‫ أحّمه فهو محموم‬، ‫جّنة فهو مجنون‬ َ‫أ‬ d.Her hangi bir kural olmaksızın türetilen bazı ism-i mef’uller de vardır.

2. ‫ أكل هه مأكَهل‬، ‫ كتب هه مكتَهب‬، ‫شرب هه مشَرب‬ e. muzaraat harfinin medmum bir mim ile kalbedilip sondan bir önceki harfin fethalanmasıyla elde edilir. mekan. zaman ve i. zaman ve i.Gayr-i sülasilerde i. mekan kelimelerinin sonuna ‫ة‬46 harfi getirilir. zaman ve i. mekanlar camid sülasi isimlerden ‫ َمفْهَعلَهة‬kalıbında türetilir. ‫ مستقَبل‬، ‫ ُملتَهقى‬، ‫ُمْنصرف‬ * İ. zaman ve i. mekan ifade eden bazı kelimeler şâz olarak ‫ مفِعههل‬kalıbında gelir. ‫ منامة‬، ‫ مزرعة‬، ‫ مطبعة‬، ‫مدرسة‬ * Yine Arapça’da bazı i. ،‫ مفهِرق‬،‫سههك‬ ِ ‫ من‬،‫ منبِهههت‬،‫ مسهِقط‬،‫ مسجِهههد‬،‫ مغهِرب‬،‫مشهِرق‬ ‫ مْعِدن‬،‫ مخِزن‬،‫شر‬ ِ‫ح‬ ْ ‫ م‬،‫ مسِكن‬،‫ مطِلع‬،‫ مرِفق‬،‫مجِزر‬45 * Arapçada bazı i. Zaman ve i.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 34 * Fiil aynu’l-fi’li ya olursa (ecvef): ‫ بات هه يبيت هه‬، ‫باع هه يبيع هه َمبيع‬ ‫مبيت‬ * Fiil sahih ve aynu’l-fi’li muzaride kesra olursa: ‫جلس هه يجِلس هه‬ ‫مجِلس‬ Bu durumların haricinde bütün i. ‫تاء التكثير‬ . mekanlar ‫َمفْهَعل‬ dir.İsm-i Alet: Sadece sülasi ve müteaddi fiilden türetilen bir isimdir. Şu kalıplarda gelir: * ‫ِمفْهعال‬ ‫ منشار‬، ‫ مزمار‬، ‫مفتاح‬: * ‫ِمفْهعل‬ ّ ‫ مق‬، ‫ مصعد‬، ‫ مشرط‬: ‫ص‬ *‫ِمفْهعلة‬ ‫ مبراة‬، ‫ ملعقة‬، ‫سطَهرة‬ ْ ‫ِم‬: Konuşma dilinde bazı kalıplar da vardır: *‫فاعلة‬ 45 46 ‫*فاعول‬ ‫ ساقية‬: ‫ساطور‬: Bu kelimelerin bir kısmı kuralına uygun şekliyle de kullanılır. ‫ مأسدة‬، ‫ َمسَمكة‬، ‫حَمة‬ َ ‫َمل‬ f.

Bundan dolayı ‫ غرق‬،‫ فني‬،‫مات‬ gibi fiiller bu siğaya sokulamaz. ‫)ما أحضر الكلم )لنه من الفعل احُتضر المبني للمجهول‬ * Arapça’da bazı fiiller meçhul olarak kullanılırlar. müştak olarak kullanılan bazı camid ism-i aletler de mevcuttur. ‫ ما أغنههاني عههن النههاس )الفعههل‬، (‫ما أفقرني إلى ال )الفعل افتقر‬ ‫ ما أمل الناء )الفعل امتل‬، (‫ ما أتقاه ل )الفعل اتقى‬، (‫)استغنى‬ 3.Fiil meçhul olmamalıdır. ‫ أفْهِعل بههه‬، ‫ ما أفَعلَهه‬bu iki siğanın şartları: 1. ‫ لص‬kelimesinin taaccüb siğası olarak ‫ما‬ ‫صه‬ ّ ‫ أل‬denilemez. kısalık v.Taaccüb ve Tafdil a. 5.Bir fiil olmalıdır.Taaccüb: Taaccüb için iki siğa vardır. ، ‫ شوكة‬، ‫ فأس‬، ‫ قَهّدوم‬، ‫ سيف‬، ‫سكّهين‬ ‫ ِدْرع‬، ‫ ُرْمح‬، ‫ص‬ ّ ‫ش‬ ِ ، ‫قلم‬ 7. Örneğin. cimrilik. Alet olarak kullanılan bazı şâz vezinler de mevcuttur.Fiil sülasi olmalıdır. gibi. Fiilleri olmayan isimlerden bu siğa türetilemez. Cömertlik. uzunluk. Gayr-i sülasi fiillerin teaccüb siğası şâz olarak gelir. 4. Ancak bazı şâz kullanımlar mevcuttur.s.Manası artma ve eksilmeyi kabul etmelidir. ‫س‬ َ ‫ بئ‬، ‫ ِنْعم‬،‫ عسى‬،‫ ليس‬Camid fiillerden ve ‫ كاد‬gibi nakıs çekimli fiillerden bu siğa türetilemez. 2.Mutasarrıf fiil olmalıdır. ‫ ما أزهاه‬، (‫ع‬ َ ‫ما أهرعه )ُهِر‬ َ ‫))ُزِه‬ ‫ي‬ .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 35 *‫فّعالة‬ ‫ خّرامة‬، ‫لجة‬ ّ ‫ ث‬، ‫سارة‬ ّ ‫ك‬: İ. ،‫خل‬ ُ ‫ُمْن‬ ٌ ‫ ُمْدُه‬، ‫سُعط‬ ‫ن‬ ْ ‫ ُم‬، ‫حَلة‬ ُ ‫ُمكْه‬ Bir fiilden türetilmiş değil de. Bu fiillerin taaccüb sigasına sokulması mümkündür.

2. önce. ‫ل‬ ْ ‫حهَوَره ههه أجمه‬ َ ‫ حور هه ما أجمههل‬، ‫حمر هه ما أشّد حمرته هه أشِدد بحمرته‬ ‫حَوِره‬ َ‫م‬ 4.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 36 6. ‫جِمههل‬ ْ ‫استغفره مهها أجمههل اسههتغفاره هه أ‬ ‫ف ملكمته ه أعِنف بملكمته‬ َ ‫ لكم ه ما أعن‬،‫باستغفاره‬ 3. nefiy “‫”ل‬sı ile idgam edilmiş hali . ‫جِمل بما كوفىء المجد‬ ْ ‫ل ما كوفىء المجّد هه أ‬ َ ‫كوفىء المجد هه ما أجم‬ 47 “‫ ”أن‬mastariyesinin.Fiil tam olmalıdır. ‫ ظههل و بههات‬،‫ صههار‬،‫ كههان‬gibi nakıs fiiller bu sigaya sokulamaz. 7. ،‫عرج‬ ‫ خضر‬،‫حِوَر‬ َ.Bu yol aynen müennesi ‫ فعلء‬olan ‫ أفعل‬vezninin fiillerinde de uygulanır. muzari menfi fiilden önce “‫ل‬ ّ ‫”أ‬47 getirerek teaccübü oluştururuz. 8.Eğer fiil gayr-i sülasi ise şartları karşılayan başka bir fiilden istifade edilir ve gayr-i sülasi fiilin mastarı getirerek şu şekilde taaccüb sigası oluşturulur.Fiil meçhul ise.Fiil camid (‫ كهان‬،‫ بئس‬،‫ نعم‬،‫ ليس‬gibi) ve ziyade ve noksanlığı kabul etmiyorsa (‫ غرق‬،‫ فني‬،‫ .Eğer fiil menfi ise. bu fiilden sonra. ‫ل يفوَز المهمل‬ ّ ‫جَدَر أ‬ ْ ‫ل يفوز المهمل هه ما أ‬ ‫ل يفوَز المهمل‬ ّ ‫جِدْر بأ‬ ْ ‫هه أ‬ 5. şartları haiz başka bir fiilden yardım alınır. * Eğer fiil bu şartları taşımazsa taaccüb şu şekilde olur: 1.Fiil’in anlamı müsbet olmalıdır.)مات‬o halde bu fiillerden teaccüb sigası gelmez. şartları haiz başka bir fiilden yardım alınır ve meçhul fiilden önce “‫ ”مها المصهدرية‬getirilerek teaccüb sigası oluşturulur.Renk ve kusur bildiren kelimeler bu baba sokulamaz.

Sülasi fiillerden türetilir.kullanılan isimdir.Camid.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 37 6. * Bu şartları taşımayan fiillerde teaccübde uygulanan kurallar uygulanır. ‫كاد زيد يفوز هه ما‬ ‫أقرب ما كاد زيد يفوز هه أقِرب بما كاد زيد يفوز‬ Not: Aynı gruptan iki taaccüb fiili birbirine atfedilirse birinci gruptaki “‫ ”ما‬ve ikinci gruptaki “‫ ”به‬atıftan sonrakinde hazfedilir. şartları taşıyan bir fiilden sonra bu mastarı getirerek teaccüb oluşturulur. Üstünlük kabul etmeyen ve renk ve kusur bildiren49 fiillerden türetilemez. Ancak bazı şâz kullanımları vardır. ‫حمهُد‬ ْ ‫ ُي‬:‫حَمهُد )مهن‬ ْ ‫عهْدنا و الَعهوُد أ‬ ُ ، (‫صهر‬ ِ ‫خت‬ ْ ‫صُر مهن ذاك )مهن ا‬ َ ‫خ‬ ْ ‫هذا الكتاب َأ‬ ‫)العوُد‬ 3. ‫ هو أولى منك للمعروف‬،(‫هو أعطى منك )من أعطى‬ 2. ‫ أفعل‬kalıbındaki fiillerden .Eğer fiil Nasih48 bir fiil olur da eğer bu fiilin mastarı olursa. ‫حذفت ’بهم‬ ُ )‫صر‬ ِ ‫ أسمع بهم و أب‬، (’‫)’ما أنصر زيدًا و أكتَبُه )حذفت ’ما‬ b. belli bir vasıfta ortak olan iki şeyden birinin diğerinden fazlalığını anlatmak için -‫ل‬ ُ ‫ أفْههَع‬vezniyle. ancak mastar burada mansub olur ki nahivciler bunu temyiz olarak irab etmiştir.Meçhul fiilden türetilmez. Gayr-i sülasilerden şâz olarak varit olur. 48 49 ‫مثل ؛ كان و أخواتها‬ Müennesi ‫ فعلء‬olan. ‫ن زيد خطيبًا‬ ِ ‫كان زيدا خطيبًا هه ما أفصح كون زيد خطيبًا هه أفصح بكو‬ Eğer fiil ‫ كههاد‬gibi mastarı olmayan bir fiilse.Tafdil: Bu kalıp. Nakıs. o halde fiilin başına“‫ ”ما المصدرية‬getirilerek aynı işlem uygulanır. Şartları: 1.

Bunlar: ‫ب منه‬ ّ ‫ هو ح‬، ‫ هو شر منه‬، ‫ هو خير من فلن‬:‫ب‬ ّ ‫ح‬ َ ، ‫ شٌر‬، ‫خيٌر‬50 * Fiil ecvef bir fiil ve aynu’l-fi’li. Tafdil edilene mutabık olmaz. hemzeli halleri olan “،‫شّر‬ َ ‫ أ‬،‫خَيُر‬ ْ ‫َأ‬ ّ ‫ ”أح‬ise gayr-i munsarıftır.Muzaf olmaksızın nekra olur ve kendinden sonra ‫ من‬harfi cerri olur. Bu durumda da ism-i tafdil daima müfret ve müzekker olur. Bu durumda ism-i tafdil’in -tafdil edilene mütabakatı olmaksızın. tafdil’in muzafun ileyhi tafdil edilene uymaktadır.müfret müzekker olması veya tafdil edilene mutabık olması caizdir. ٍ ‫فاطمة أفضل بن‬ ‫ت‬ ٍ ‫ل رجا‬ ‫ل‬ ُ ‫زيد أفض‬ ‫الفاطمتان أفضل بنتين‬ ‫ل رجلين‬ ُ ‫الزيدان أفض‬ ‫ل بنات‬ ُ ‫الفاطمات أفض‬ ‫ل رجال‬ ُ ‫الزيدون أفض‬ 3. Ancak burada i. ‫ب‬ . “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬dan kalbedilmiş bir elif ise.Nekraya muzaf ve kendisi de nekra olur.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 38 * Burada hemzenin hazfiyle meşhur olmuş üç tane ism-i tafdil vardır. tafdil yapılırken elif aslına döndürülür: ‫ هذا‬، ‫ل منك‬ ُ ‫هو أقْهَو‬ ‫سَيُر من غيره‬ ْ ‫المثال أ‬ Kullanımı: 1. Bu durumda ism-i tafdil daima müfret ve müzekker olur. ‫فاطمة فُهضلى البنات‬ 50 ‫فاطمة أفضل البنات‬ ‫ل الرجال‬ ُ ‫زيد أفض‬ Bu kelimelerin hemzesiz hali munsarıf. Tafdil edilene mutabık olmaz.Marifeye muzaf olabilir. ‫فاطمة أفضل من غيرها‬ ‫ل من غيره‬ ُ ‫زيد أفض‬ ‫الفاطمتان أفضل من غيرهما‬ ‫الزيدان أفضل من غيرهما‬ ‫الفاطمات أفضل من غيرهن‬ ‫الزيدون أفضل من غيرهم‬ 2.

Anlam‬‬ ‫‪olarak da “Ahlakça en faziletli olan Zeyd…” dir.‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 39‬‬ ‫الزيدان أفضل الرجال‬ ‫الفاطمتان أفضل البنات‬ ‫الفاطمات فضليا البنات‬ ‫الزيدون أفاضل الرجال‬ ‫الفاطمات أفضل البنات‬ ‫الفاطمات فضليات البنات‬ ‫‪4.‬‬ ‫ضُ‬ ‫ل‬ ‫ضلن هه أْفضلون هه أفا ِ‬ ‫ل هه أْف َ‬ ‫فض ُ‬ ‫* أْ َ‬ ‫ن هه أعا ٍ‬ ‫ل‬ ‫علَهْو َ‬ ‫* أعلى هه أعليان هه أ ْ‬ ‫ضُ‬ ‫ل‬ ‫ضليات هه ُف َ‬ ‫ضليان هه ُف ْ‬ ‫ضلى هه ُف ْ‬ ‫ُف ْ‬ ‫عل ً‬ ‫ى‬ ‫ت هه ُ‬ ‫عْلَيَيا ٌ‬ ‫ن هه ُ‬ ‫عْلَيَيا ِ‬ ‫علْهَيى هه ُ‬ ‫ُ‬ .İsm-i tafdil’in marife olması (yani lam-ı tarifli) veya ma‬‬‫‪kabline sıfat olmasıdır. Bu durumda ism-i tafdil’in tafdil edilene‬‬ ‫‪mutabakatı vaciptir.‬‬ ‫ل خلقًا‬ ‫زيد الفض ُ‬ ‫فاطمة الفضلى خلقًا‬ ‫الزيدان الفضلن خلقًا‬ ‫الفاطمتان الفضليان خلقا‬ ‫الزيدون الفاضل خلقا‬ ‫الفاطمات الفضليات خلقا‬ ‫‪üç‬‬ ‫‪diğer‬‬ ‫‪tafdillerde‬‬ ‫‪ism-i‬‬ ‫‪maddedeki‬‬ ‫‪son‬‬ ‫‪Bu‬‬ ‫‪Not:‬‬ ‫‪maddedekilerin zıddına sıfat-mevsuf ilişkisi vardır.

memdud ve mankus isimlerin özelliklerini taşımayan isimlerdir. ondan önce de illetli bir harf bulunan ismin "‫ "ِفَعل‬veznindeki cem-i teksiri: ً ‫ ِفْرَيٌة هه ِفر‬، ‫ى‬ ‫ى‬ ً ‫حل‬ ِ ‫حْليٌة هه‬ ِ ، ‫شَوة هه ِرشًا‬ ْ ‫ِر‬53 51 Karşılığı bulunmazsa o isim semaidir.İSİMLER Arapça’da isimler İ’lal ve Sıhhat bakımından dört kısma ayrılır: a. sonunda elif olan ve sahih isimden benzeri bulunan isimlerdir.51 İsm-i maksur ile ilgili ortaya konulan kaideler: a) "‫ل‬ َ ‫ "َفِع‬vezninde sonu illetli sülasî lazım fiilin "‫ "َفَعل‬veznindeki mastarı. sonunda te’nis ta’sı. ‫ى‬ ً ‫جو‬ َ ‫ي هه‬ َ ‫جِو‬ َ ،‫ى‬ ً ‫شق‬ َ ‫ي هه‬ َ ‫شِق‬ َ ،‫ى‬ ً ‫ي هه َهو‬ َ ِ‫َهو‬52 b) Müfredi "‫ "ِفْعلة‬vezninde. Genel olarak. ‫ب‬ ٌ ‫ظ‬ ْ ‫ن هه َأ‬ ِ ‫ظْبَيا‬ َ ‫ظْبٌأ هه‬ َ ،‫ بنت‬، ‫ كتاب‬، ‫رجل‬ b. Sahih isimdeki benzerleri: ‫طرا‬ َ ‫طر هه ب‬ ِ ‫ ب‬، ‫فِرح هه فَرحا‬ 53 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ ِقْربة هه ِقَرب‬، ‫حَكٌم‬ ِ ‫حكمة هه‬ 52 .Sahih İsim: Sonu itibariyle Maksur.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 40 İKİNCİ BÖLÜM 1. b) Kıyasî: Kaideler çerçevesinde kalıba konulabilen isimlerdir.Maksur İsim: Son harfi lazımî bir elif olup bir önceki harfin harekesi de fetha olan isimdir. merci’si dildeki kullanımlar olan "‫ى‬ ً ‫ َثر‬، ‫ى‬ ً ‫حج‬ ِ ، ‫ سنًا‬، ‫ى‬ ً ‫"فت‬ gibi isimlerdir. ‫ الفتى‬، ‫ الهوى‬، ‫ المصطفى‬، ‫الهدى‬ İsm-i maksur iki kısma ayrılır: a) Semaî: Herhangi bir kuralı olmayan.

"‫ "ا‬dört veya daha yukarısındaki harf olursa: ‫ ُمستدعى ه مستدعيان‬، ‫ مستشفى ه مستشفيان‬، ‫مصطفى ه مصطفيان‬ b.2. İki durumda "‫ "ي‬. "‫ "ا‬üçüncü harf olup.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 41 c) Müfredi "‫ "ُفْعَلة‬vezninde. "‫ "ا‬üçüncü harf olup aslı "‫ "ي‬olursa: ‫غنيان‬ ِ ‫ىه‬ ً ‫غن‬ ِ ، ‫ى ه هديان‬ ً ‫ هد‬،‫ى ه فتيان‬ ً ‫فت‬ a.) ‫ى‬ ً ‫ َمْرم‬،‫ى‬ ً ‫ َمْمش‬،‫ى‬ ً ‫سع‬ ْ ‫ َم‬،‫ى‬ ً ‫َمْله‬57 Tesniye: Şu esaslar üzere tesniyesi yapılır: a. kendisinden önceki harfe verilir. ‫ ُمسهتدعى هه‬، ‫ أعلى هه أعَلْون‬، ‫ ُمْبتغى ه مبتغَْون‬، ‫ُمصطفى ه مصطَفْون‬ ‫عْون‬ َ ‫مستد‬ 54 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ج‬ ٌ‫ج‬ َ‫ح‬ ُ ‫جة هه‬ ّ‫ح‬ ُ ، ‫غَرف‬ ُ ‫غْرَفة هه‬ ُ Sahih isimdeki benzerleri: ‫ مقتبس‬، ‫ج‬ ٌ ‫خَر‬ ْ ‫ُم‬ 56 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ العور‬، ‫البعد‬ 57 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ مشَرب‬، ‫ َمْلَعب‬، ‫مْكَتب‬ 55 ."‫ "ا‬kalbedilir. sonunda te’nis ta’sı. elif vücuben hazfedilir ancak elif’e delalet eden fetha. ism-i mekan veya mastar-ı mimi olması fark etmez. aslı da "‫ "و‬olursa tesniye yapılırken " ‫ "و‬a kalbedilir.) ‫ أعشى‬، ‫ أعمى‬، ‫ أدنى‬، ‫أقصى‬56 f) Sonu illetli sülasi fiilden "‫ "َمْفَعل‬kalıbında türetilen isimler (bu isimlerin. ‫ قفا ه قفوان‬، ‫ شذا ه شذوان‬، ‫عصا ه عصوان‬ Cem’: Cem-i müzekker salim yapılırken. ondan önce de illetli bir harf bulunan ismin "‫ "ُفَعل‬veznindeki cem-i teksiri: ‫ُقْدَوٌة‬ ً ‫ ُدْمَيٌة هه ُدم‬، ‫ى‬ ‫ى‬ ً ‫ ُقّوة هه ُقو‬، ‫ى‬ ً ‫هه ُقد‬54 d) Sonu illetli (nakıs) gayr-i sülasi fiilin ism-i mef’ulleri: ، ‫ى‬ ً ‫ُمْعط‬ ً ‫ستدع‬ ‫ى‬ ْ ‫ ُم‬، ‫ى‬ ً ‫ ُمْقتف‬، ‫ى‬ ً ‫ُمْلغ‬55 e) "‫ "أفَعل‬vezninde sonu illetli isim (İsmi tafdilin veya başka bir ismin kalıbı da olabilir.1. a. ism-i zaman.

b) Elif üçüncü harf olup da aslı "‫"ي‬ olursa. a) elif dört veya daha yukarıdaki harf olursa. sonu illetli ve sahih isimde benzeri bulunan humasî veya südasî fiilin mastarı: ‫ انتهى ه انتهاء‬، ‫ استدعى ه استدعاء‬، ‫ابتغى ه ابتغاء‬60 c) Ses veya hastalık bildiren. ma-kablinde zaid bir elif-i memdude bulunan mu’rab isimdir. ‫ َفَعل‬vezninde sonu illetli sülasî fiilden ‫ ُفَعال‬vezninde türetilen mastarlar: ‫ رغا ه ُرغاء‬، ‫ ثغى ه ُثغاء‬، ‫عَواء‬ ُ ‫عَوى ه‬ َ 61 d) ‫ أْفِعلة‬vezninde sonu ‫ ة‬ile biten ve kendisinden önce illetli bir harf bulunan cem’i teksirin.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 42 Cem-i müennes salim yapılırken. ‫ ُهدى ه ُهدايات‬// ‫ مستشفى ه مستشفيات‬، ‫سْعديات‬ ُ ‫سْعدى ه‬ ُ c. sonu hemzeli ve ondan önceki harfi de elif olan müfredi: ‫ أبنية ه بناء‬، ‫ أردية ه رداء‬، ‫أكسَية ه كساء‬62 e) ‫ فاعل‬veznindeki sonu illetli fiilin ‫ فَِعال‬veznindeki mastarı: ‫عادى‬ ‫ والى ه ِولء‬، ‫عَداء‬ ِ ‫ه‬63 58 ‫ الغداء‬، ‫ الحذاء‬، ‫ السناء‬، ‫الثراء‬ Sahih isimdeki benzerleri: ‫ل‬ ً ‫ أقبل ه إقبا‬، ‫أخرج ه إخراجًا‬ 60 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ استغفر ه استغفارا‬، ‫اكتتب ه اكتتابا‬ 61 Sahih isimdeki benzerleri:‫ دار دوارا‬، ‫صراخا‬ ُ ‫صرخ ه‬ 62 Sahih isimdeki benzerleri:‫ أسلحة ه سلح‬، ‫أحجبة ه حجاب‬ 63 Sahih isimdeki benzerleri:‫جدال‬ ِ ‫ جادل ه‬، ‫ناقش ه ِنقاشا‬ 59 . bu iki durumda da elif. sahih isimde benzeri bulunan mastarı: ‫ ألقى ه إلقاء‬، ‫غناء‬ ْ ‫ أغنى ه إ‬، ‫عطاء‬ ْ ‫عطى ه إ‬ ْ ‫أ‬59 b) İlk harfi hemze-i vasıl olan. ‫ صحراء‬، ‫ سمراء‬، ‫ قّراء‬، ‫ بناء‬، ‫سماء‬ Memdud isim de kıyasî ve semaî58 olmak üzere iki kısma ayrılır. ya’ya kalbedilir.Memdud İsim: Son harfi. Kıyasî olanlar için konulan kurallar: a) ‫ أْفَعل‬vezninde sonu elif ile illetli fiilin.

Eğer hemze kelimenin aslından ise o halde hemzenin kalması (hazfedilmemesi) vaciptir. Eğer hemze kelimenin asli harfine bedel bir harf ise hemzenin hiç değişiklik yapılmadan bırakılması veya vav’a kalbedilmesi caizdir: (‫ دعاوات‬/ ‫ دعاوون( هه )دعاءات‬/‫ دعاوان( ه )دعاءون‬/ ‫دعاء ه )دعاءان‬ (‫ سماوات‬/ ‫ سماوون( هه )سماءات‬/ ‫ سماوان( ه )سماءون‬/ ‫سماء ه )سماءان‬ d. ‫رأيت قاضيًا‬ 64 ٍ‫مررت بقاض‬ Sahih isimdeki benzerleri:‫ ِمْلحاح‬، ‫ قّتال‬، ‫تْذكار‬ ٍ ‫هذا قا‬ ‫ض‬ . nekra olup. herhangi bir kelimeye muzaf olmazsa sondaki ‫ ي‬harfi raf’ ve cer halinde hazfedilir. ‫ المستعلي‬، ‫ المتعالي‬، ‫ المحامي‬، ‫القاضي‬ * Mankus isim.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 43 f) ‫ َتْفعال‬vezninde mastar. Hazfedilen bu harften ivaz bir tenvin getirilir. Te’nis için ziyade kılınmış bir elif ise vav’a kalbedilmesi vaciptir: ‫صحراءه صحراوان ه صحراوون‬ ‫سمراءه سمراوان ه سمراوون‬ ‫صحراءه صحراوان ه صحراوات‬ ‫سمراءه سمراوان ه سمراوات‬ c. gayr-i müşedded ve ma-kabli kesralı bir ‫ي‬ harfi bulunan murab isimdir. ‫ فّعال‬ya da ‫ ِمْفعال‬veznindeki mübalağa sigasındaki isimler: ‫ الِمْعطاء‬، ‫ الَعّداء‬، ‫الّتْعداء‬64 Not: Şiirde vezin zaruretinden dolayı memdud isim maksur olarak gelebilir. Tesniye ve Cem’ Yapılırken Üç Durumu Vardır: a.Mankus İsim: Sonunda lazımî. ‫ َبّداء ه بّداءان ه بّداءون‬، ‫َقّراء ه َقّراءان هه قّراءون‬ b.

‫ مستعلية و مستعليات‬، ‫ متعاِلَية و متعالية‬، ‫ محاِمَية و محاميات‬، ‫قاضية و قاضيات‬ 2. raf alameti olan ‫’و‬a uygun olsun diye dammelenir.Cemiler: ‫الجموع‬ 4‫ـ شبه الجمع‬ ٌ ‫ُتّفا‬ ‫ح‬ 3‫ـ اسم الجمع‬ ‫قوم ــ جند‬ Cemi isimler dörde ayrılır: 1‫ـ الجمع السالم‬ ‫بـ ـ مؤنث‬ ‫اـ مذكر‬ ‫جمع التكثير‬ ‫جمع الكثرة‬ ‫حْمٌر‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفْع‬7‫ـ صيغ منتهى الجموع‬1 ٌ ‫ ِبَد‬:‫ل‬ ‫ع‬ ٌ ‫ـ ِفَع‬8 ٌ ‫غَر‬ ‫ف‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفَع‬2 ‫ مرضى‬:‫ـ َفْعلى‬9 ‫ ُقضاٌة‬:‫ـ ُفَعَلٌة‬3 ‫صاٌر‬ ّ ‫ ُن‬:‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفّعا‬10 ‫ طلبة‬:‫ـ َفَعَلٌة‬4 ‫صّوام‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفّعا‬11 ‫صعاب‬ ِ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ِفَعا‬5 ‫ جلساء‬:‫ـ ُفَعلُء‬12 ‫ اصدقاء‬:‫ـ أْفِعلء‬6 ‫جمع القلة‬ ‫ أقلم‬:‫ل‬ ٌ ‫ـ أْفَعا‬1 ‫ أشهر‬: ‫ل‬ ٌ ‫ـ أْفُع‬2 ‫ أمثلة‬:‫ـ أْفِعَلٌة‬3 ‫ فتية‬: ‫ـ ِفْعَلٌة‬4 . Eğer kelime merfu durumunda ise ‫’ي‬dan önceki kesra. ‫رأيت المحامين‬ ‫ضين‬ ِ ‫رأيت القا‬ ‫مررت بالمحامين‬ ‫ضين‬ ِ ‫مررت بالقا‬ ‫جاء المحامي‬ ‫جاء القاضي‬ ‫ضون جاء المحامون‬ ُ ‫جاء القا‬ Cem’i müennes salim yapılırken tesniyedeki gibi hiçbir değişiklik yapılmaz. ‫ض هذا قاضيان‬ ٍ ‫هذا قا‬ Cem’: Cem’i müzekker salim yapılırken mankus ismin sonundaki ‫ ي‬ilal kaideleri gereği hazfedilir. Nasb ve cer durumunda kesra olduğu gibi kalır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 44 Tesniye: Tesniye durumunda herhangi bir değişiklik yapılmaz. Eğer mankus ismin sonundaki ‫ ي‬hazfedilmişse tesniye yapılırken ‫ ي‬geri döner.

ı.Şibhu’l-Cem’: Cins isim demektir. f-(‫ل هه َفَعلى‬ ٍ ‫ حبلى(حبا‬. Bu isimlerin aynı zamanda cem-i teksirleri de vardrı. h.‫ي‬ ّ ‫كراسي هه فَعال‬. g.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 45 bulunmamalıdır. b. manaya bakılarak cemi gibi amel ettirilebileceği gibi lafzına bakılarak müfret gibi de amel ettirilebilir. “‫ ”ة‬varsa cemi müzekker salim gibi cemi yapılır. belirtilen bu şartlara ek olarak vasfın şu vezinlerden olması gerekir. ‫ شعب < شعوب‬،‫ عسكر < عساكير‬، ‫قوم < أقوام‬ Not: İsm-i cem’lerin müfredi ism-i mensub şeklinde gelir.‫أساليب هه أفاعيل‬.‫مساجيد ههه مفعايههل‬.‫عل‬ ِ ‫تجارب هه تفا‬.‫طههواحين ههه‬ ‫فواعيل‬.e. b) Cemi Müennes Salim: Cemisi müfredinin sonuna (‫)ات‬ ilavesiyle yapılan isimlerdir. ‫ فعلى ه فعلن‬/ ‫ل ه فعلء‬ ُ ‫ افع‬.(‫ــ ــ ا ــ يـ ــ( مفاعيل‬ a. birçok vezni vardır: ı. c. ‫ي‬ ّ ‫قوم‬ ّ ‫ جند‬، ‫ي‬ ‫ي‬ ّ ‫ عسكر‬، ‫ي‬ ّ ‫ شعب‬، Not: İsm-i cemiler.‫ افاضل هه أفاعل‬. k-‫تسابيح هه تفاعيل‬ 3. Şibhu’l-Cemilerin müfredi sonuna “‫ ”ة‬geririlerek yapılır. i.Sigatu Müntehe’l-Cümu’: Mükesser cemi olup cemiliğe delalet eden “‫ ”ا‬ten sonra iki ya da üç harf gelip ortadaki harfi sakin olan bütün sigalar müntehe’l-cümu’ sigasıdır. ‫ موز < مْوَزٌة‬، ‫تّفاح < تفاحة‬ .‫منابر هه مفاعل‬.‫نواصرههه فواعههل‬.‫فاطمة ه الفاطمتان ه الفاطمات‬ 2.‫حلبب هه‬ ‫فعالل‬. ‫ زيد ه الزيدان ه الزيدون‬// ‫طلحة ه الطلحتان ه الطلحات‬.‫رسائل هه فعائل‬. Eğer vasıf ise. j. d. 4.(‫ــ ــ ا ــ ــ( مفاعل‬ ıı.İsmu’l-Cem’: Binası itibariyle müfred olan ancak manası bakımından cemi olan isimlerdir. Müntehe’lcümu’ sigasının iki temel yapısı.

‫ل‬ ٌ ‫ ُفَعْيِع‬-2 . Buna göre Yüce Allah’ın isimleri peygamber isimleri. melek isimleri. ‫ ُاّذن<ُاَذْيَنة‬،‫سَنْيَهٌة‬ ُ / ‫سَنّيٌة‬ ُ <(‫ سنٌو‬،‫ سنة< )سنٌه‬، ‫ي < ُيَدّيٌة‬ ٌ ‫ َيٌد < َيْد‬، ‫ي‬ ّ ‫ي < ُدَم‬ ٌ ‫َدٌم < َدْم‬ c.Eğer kelimede hazif var ve bu nedenle iki harfli ise hazfedilen harf açığa cıkarılır. 3. Not: Cemi kıllet ve cemi kesret vezinleri karine ile birbirileri yerine kullanılabilir.İsmin anlamı tasgire elverişli olmalıdır. ay ve gün isimleri.‫ل‬ ٌ ‫ُفَعْي‬ I. 2.Cemi salim kıllet ve kesret anlamında müşterektir.Cemi salimler kıllete delalet eder. Bir isimden ism-i tasgir yapılabilmesi için o isimde şu şartlar aranır: 1.Kelimede hazif var ve hazfedilen harften bedel olarak başka bir harf getirilmişse tasgir yapılırken bedel olarak . hiciv vb. 3.İsim.Sülasi İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: a. Kelime eğer mecazi müennes ise sonuna “‫ ”ة‬eklenir.İsm-i Tasgir: Sevgi. taklil.İsim. hakaret. tasgir kalıbında olmamalıdır. tehabbub. ‫ض‬ ٌ ‫ بع‬، ‫ل‬ ّ ‫ ك‬gibi lafızlar. saygı.Cemi salimler kesrete delalet eder. takrib.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 46 Not: Cemi salimlerin kıllet ve kesrete delaleti konusunda üç görüş vardır: ı. ıı. sonunda “‫”ة‬ varsa tasgirden sonra bu “‫ ”ة‬eklenir.‫ل‬ ٌ ‫ُفعَْيَعي‬-3 . kesret bildiren cemi mükesserlerin ism-i tasgiri kural olarak gelmez. amaçlarla isimden türetilen bir isimdir. İsm-i tasgir’in üç kalıbı vardır: 1.Sülasi isimlerin tasgiri birinci kalıptan yapılır. murab olmalıdır.‫جْيَرة‬ َ‫ش‬ ُ <‫ شجرة‬، ‫ل‬ ٌ ‫جْي‬ َ ‫رجل<ُر‬ b. ııı.

Kelimenin aslı esas alınarak tasgir yapılır.Rubai İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: Rubai ismin tasgiri ikinci kalıptan yapılır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 47 getirilen bu harf atılır.İsmin sonunda nisbet “‫ ”ي‬sı hazfedilerek tasgiri yapılır. ‫خّيٌة‬ َ ‫خَوٌة<ُا‬ َ ‫ اخة<أ‬،‫ي‬ ّ ‫ إبن<َبَنٌو<ُبَنْيٌو<ُبَن‬،‫ف‬ ٌ ‫صْي‬ َ ‫ف<ُو‬ ٌ ْ‫ صفة<وص‬،‫ب < ُوَهْيَبٌة‬ ٌ ‫ِهَبٌة < َوْه‬ II. med harfi ise bu harf “‫ ”ى‬harfine kalbedilerek tasgir “‫ ”ى‬sına izafe edilir. tasgiri yapılır.Kelime. Ardından elif-i memdude tekrar getirilir. ‫ح‬ ٌ ‫صْيِبي‬ َ ‫ مصباح<ُم‬،‫ح‬ ٌ ‫مفتاح<ُمَفْيِتي‬ d. Bu durumda eğer rubai ismin üçüncü harfi. ٌ ‫شْيِري‬ ‫ق‬ َ ‫ق < ُم‬ ٌ ‫شْيِر‬ َ ‫ مستشرق < م‬، ‫ف‬ ٌ ‫شي‬ ِ ‫ف < ُمَكْي‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫ف < ُمَكْي‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫ف <ُمْك‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫مستْك‬ c. ‫ي‬ ّ ‫عَبْيِقِر‬ ُ <‫عَبْيِقٌر‬ ُ <‫عْبَقٌر‬ َ <‫ي‬ ّ ‫عبَقِر‬ .Hümasi ve Diğer İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: a. ‫سَفّيَنٌة‬ ُ <‫ سفينة‬، ‫ف‬ ٌ ‫ف< ُرغّي‬ ٌ ‫غي‬ ِ ‫ َر‬، ‫ب‬ ٌ ‫ كتاب< ُكَتّي‬، ‫جَعْيَفٌر‬ ُ <‫جْعَفٌر‬ َ ، ‫جٌد‬ ِ ‫سْي‬ َ ‫مسجد< ُم‬ III. mücerred hümasi bir isim ise son iki harften biri hazfedilerek ikinci tasgir kalıbından ism-i tasgiri getirilebileceği gibi hazfedilenbu harften bedel olarak bir “‫ ”ى‬harfi getirilmek suretiyle üçüncü tasgir kalıbından da ism-i tasgiri getirilebilir.Eğer isim beş harfl ise ve dördünce harfi de med harfi ise ism-i tasgiri üçüncü kalıptan yapılır.Mezid hümasi ve diğer isimlerde ise zaid harfler hazfedilerek harf sayısı dörde düşürülür ardından ikinci veya üçüncü kalıptan ism-i tasgirleri yapılır. Bir önceki harf de fethalanır. Ardından nisbet ya’sı tekrar ilave edilir.Eğer ismin sonunda te’nis alameti olarak zaid bir elif-i memdude var ise elif-i memdude hazfedilerek. ‫حَمْيَراُء‬ ُ < ‫حْمَراُء‬ َ ، ‫حْيَراُء‬ َ‫ص‬ ُ < ‫صحراء‬ e. ‫ ُفَرْيِزيق‬، ‫ ُفَرْيِزيٌد( )ُفَرْيِزق‬، ‫ فرزدق< )ُفَرْيِزٌد‬، (‫ج‬ ٌ ‫سَفْيِري‬ ُ ،‫ج‬ ٌ ‫سَفْيِر‬ ُ ) <‫ل‬ ٌ‫ج‬ َ ‫سَفْر‬ َ) b.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 48
f- Tesniye ya da cemi müzekker salimlerin tasgiri zaid harfler
yok sayılarak yapılır. Ardından bu zaid harfler ilave edilir.
َ ‫سْيِلُمو‬
‫ن‬
َ ‫ مسلمون< ُم‬، ‫ن‬
ِ ‫سْيِلَما‬
َ ‫سِلَمان< ُم‬
ْ ‫ُم‬
g- Eğer ismin sonunda elif-i maksure varsa elif-i maksure
yok sayılarak tasgiri yapılır. Ardından elif-i maksure tekrar ilave
edilir. ‫ى‬
َ ‫حَبْيل‬
ُ < ‫حبلى‬
ُ ،‫ى‬
َ ‫ضْيل‬
َ ‫ضلى< ُف‬
ْ ‫ُف‬
h- Eğer isminikinci hafi başka bir harften kalbedilmiş bir med
harfi ise bu harf aslına kalbedilir. Ancak bu med harfi vezin
gereği olarak gelmiş bir med harfi ise vav’a kalbedilmesi
vaciptir. ‫ضي‬
ِ ‫ القاضي<الُقَوي‬،‫ ميزان< ُمَوْيِزين‬،‫ب‬
ٌ ‫ كتاب<ُكَوْيِت‬،‫ب‬
ٌ ‫ باب<ُبَوْي‬،‫ل‬
ٌ ‫مال<ُمَوْي‬
ı- Eğer ismin cemi mükesserin kıllet vezinlerinden biri ile
gelmiş ise lafzı esas alınarak tasgiri yapılır.
‫حٌر‬
ِ ‫حٌر < ُاَبْي‬
ُ ‫ اْب‬، ‫ف‬
ٌ ‫غَفٌة < ُاَرْيِغ‬
ِ ‫ أْر‬،ٌ‫ َفتَية<ُفَتّية‬،‫ل‬
ٌ ‫ل<ُاَبْيطا‬
ٌ ‫طا‬
َ ‫َاْب‬
i- Eğer isim, cemi müzekker salim ya da cemi mükesserin
kıllet vezinlerinden değilse müfredi esas alınarak tasgiri yapılır.
Ardından sonuna cemi müennes salim alametleri getirilir.
ٌ ‫ب < ُمَكْيِتَبا‬
‫ت‬
ٌ ‫ مكاتب < مكتب < ُمَكْيِت‬،‫ب < ُكَتّيبات‬
ٌ ‫ب < كتاب < ُكَتّي‬
ٌ ‫ُكُت‬
j- Eğer isim, cemi mükesser ise ve anlamı da müzekker akil
ise müfredi esas alınarak tasgiri yapılır ardından da cemi
müzekker salim alametleri getirilir.
‫عَوْيِلُمون‬
ُ < ‫عَوْيِلٌم‬
ُ < ‫علماء < عالم‬
ُ ، َ‫ضون‬
ُ ‫ض < ُقَوْي‬
ٍ ‫قضاة < قا‬
4- İsm-i Mensub:
Herhangi bir mesleğe, ırka, dine, mezhebe, millete mensub
olmayı ifade eden isimden türetilen müştak bir isimdir. İsm-i
mensub’un yapılışı:
I- İsmin Sonunda Şeddeli “‫ ”ي‬Varsa:

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 49
a- Eğer şeddeli ya harfinden önce tek harf varsa şeddeli ya
harfinin ilki aslına kalbedilir. İkincisi ise vav harfine kalbedilir.
ّ ‫ي < َرَوِو‬
‫ي‬
ٌ ‫ي < رْو‬
ّ ‫ر‬،‫ي‬
ّ ‫طَوِو‬
َ <‫ي‬
ٌ ‫طْو‬
َ <‫ي‬
ّ‫ط‬
َ ،‫ي‬
ّ ‫حَيِو‬
َ <‫ي‬
ٌ ‫حْي‬
َ <‫ي‬
ّ‫ح‬
b- Eğer şeddeli ya harfinin öncesinde, iki harf varsa şeddeli
ya harflerinden birisi hazfedilir. Diğeri ise vava kalbedilir.
ّ ‫ نبي < َنَبِو‬، ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫عَلِو‬
َ <‫ي‬
ّ ‫عِل‬
c- Eğer şeddeli ya harfinden önce üç ya da daha fazla harf
varsa şeddeli ya tamamen hazfedilir. Ardından nisbet ya’sı
getirilir. ‫ي‬
ّ ‫ي < شافٌع < شاِفِع‬
ّ ‫ شافع‬، ‫ي‬
ّ‫س‬
ِ ‫س < ُكْر‬
ٌ ‫ي < ُكْر‬
ّ‫س‬
ِ ‫ُكْر‬65
ıı- Eğer kelimenin sonunda “‫ ”ة‬varsa “‫ ”ة‬atılmak suretiyle ism-i
mensub yapılır. ‫ي‬
ّ ‫ غزة < غّز‬، ‫ي‬
ّ ‫مكة < َمّك‬
Not: Bu nisbe eğer bir kadın için kullanılacaksa sonuna “‫”ة‬
getirilebilir. Bu durumun haricinde sondaki “‫ ”ة‬getirilmez.
ııı- İsim, Maksur Bir İsim İse:
a- Maksur eliften önce iki harf varsa elif vav’a çevrilir.
،‫ي‬
ّ ‫ى< فتو‬
ً ‫ي فت‬
ّ ‫ى < هدِو‬
ً ‫هد‬
b- Maksur elifinden önce üç harf varsa ve ikinci harf de
harekeli ise elif hazfedilerek ism-i mensubu yapılır. ‫ي‬
ّ ‫جَمِز‬
َ <‫جَمَزى‬
َ
c- Maksur elifinden önce üç harf var ve ikinci harf sakin ise
üç şekilde gelmesi caizdir.
،‫ي‬
ّ ‫لِو‬
َ ‫حْب‬
ُ <‫ي‬
ّ ‫حْبَلِو‬
ُ <‫ي‬
ّ ‫حْبِل‬
ُ <‫حْبَلى‬
ُ ‫ي‬
ّ ‫ي < مْلَهاِو‬
ّ ‫ي < َمْلَهِو‬
ّ ‫َملهى < َمْلِه‬
d- Eğer maksur elifinden önce dört ya da daha çok harf
varsa sondaki maksur elifi hazfedilir. ‫ي‬
ّ ‫مصطفى < مصطِف‬
65

Burada ism-i mensub ile müfret kelime arasında bir fark görünmese
de çoğullarında fark ortaya çıkmaktadır. İsm-i mensubun çoğulu ‫ي‬
ّ ‫ٌ كراس‬
şeklinde munsarıf bir kelime iken. Diğer kelimenin çoğulu ‫ي‬
ّ ‫ُ كراسهه‬
şeklinde gayrı munsarıf bir kelimedir.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 50
ıv- Memdud İsmin İsm-İ Mensubunun Yapılışı:
a- Eğer elif-i memdude asli bir harf ise olduğu gibi bırakılır.
ّ ‫ بّداٌء < بّدائ‬، ٌ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫قّراٌء < قّرائ‬
b- Elif-i memdude illet harfinden munkalip ise vav’a
kalbedilebileceği gibi olduğu gibi de bırakılabilir.
ّ ‫ي < بناِو‬
‫ي‬
ّ ‫ بناء < بنائ‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < سماِو‬
ّ ‫سماء < سماء‬
c- Eğer elif-i memdude zaid olarak gelmiş te’nis alameti olan
bir harf ise vav’a çevrilmesi vaciptir. ‫ي‬
ّ ‫ سمراء<سمراو‬،‫ي‬
ّ ‫صحراء<صحراِو‬
v- Mankus İsmin İsm-İ Mensubunun Yapılışı:
a- Sülasi ism-i fail mankus isim ise ism-i mensubu iki şekilde
yapılabilir. ّ‫ي < الهاَدِوي‬
ّ ‫ الهادي < الهاِد‬، ‫ي‬
ّ ‫ضِو‬
َ ‫ي < القا‬
ّ‫ض‬
ِ ‫القاضي < القا‬
b- Eğer mankus isim mezid bablardan gelen bir isim ise
sondaki “‫ ”ي‬harfi hazfedilir.
ّ ‫ المشتري < المشتر < المشتر‬، ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫المهتدي < المهتد < المهتد‬
vı- Kelime Tesniye Ya da Cemi İse: müfredi esas alınarak
ism-i mensubu yapılır. ‫ي‬
ّ ‫ المسلمان < المسِلِم‬، ‫ي‬
ّ ‫زيدون < زيد‬
vıı- Eğer İsim İki Harfli İse:
a- Eğer tesniye ya da cemisi yapılırken asli harf geri
geliyorsa ism-i mensub yapılırken de asli harf geri getirilir.
ّ ‫ أخة< أخوات<أخِو‬،‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫ سنِه‬/ ‫ي‬
ّ ‫سنهات( سنو‬/‫ سنة )سنوات‬،‫ي‬
ّ ‫ب < أبوان < َأَبِو‬
ٌ ‫ا‬
b- Eğer tesniye veya cemilerde asli harf geri gelmiyorsa ism-i
mensub

yapılırken,

asli

harf

geri

getirilebileceği

getirilmeyebilir de.
ّ ‫ي < َدِم‬
‫ي‬
ّ ‫ دٌم < دَمِو‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < يَدِو‬
ّ ‫ يٌد < يِد‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < شفه‬
ّ ‫ي < شفِو‬
ّ ‫شِف‬
َ < ‫شفة‬

gibi

‫ افتعال‬Babında İbdal Kuralları: 1. 1. “ . ‫ زجر هه ازتجر هه ازدجر‬// ‫ذكر هه ِاذتكر هه ِاذدكر هه ِاذّكر هه ِاّدكر‬ 2.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬، ‫ ”ص‬harflerinden birisi ise ‫ افتعال‬Babının “‫ ”ت‬sı “‫ ”ط‬ya kalbedilir. İbdâl.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 51 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İ’LAL VE İBDAL İ'LÂL: Bir başka harfe kelbedilmesi/çevrilmesi. harfin tamamen hazfedilmesi yollarından biriyle bir kelimede yer alan illet harflerinde yapılan belli değişikliklere i'lâl denir. i'lâlden daha geneldir ve iki kavram arasında tam girişimlilik/umum-husus mutlak ilişkisi vardır. “‫ ”تخههذ‬kökünden türediğini söyleyenler olduğu gibi “‫ ”أخههذ‬kökünden türediğini söyleyenler de olmuştur. harekesinin hazfedilmesi ya da sakin kılınması. Ancak fau’l-fiil “‫ ”ذ‬ise burada üç ihtimal vardır.İbdal a. Tercih edilen görüş ikinci görüştür. Şunu da belirtmek gerekir ki i'lâl büyük oranda kıyasî iken ibdâl daha çok semâîdir. ‫ طلع هه اطتلع هه اططلع هه اطّهلع‬//‫ ضرب هه اضترب هه اضطبر‬//‫صبرهه اصتبرهه اصطبر‬ 3. ‫ يسر هه ايتسر هه اتّهسر‬// ‫ وعظ هه اوتعظ هه اتتعظ هه اتّهعظ‬// ‫وعد هه اوتعد هه اتّهعد‬ Not: ‫ اتّهههخذ‬nin mastarı (kökeni) tartışmalıdır. İBDÂL: İllet harfi olup olmadığına bakılmaksızın bir harfin yerine bir başka harfin konulmasıdır.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ى‬، ‫ و‬، ‫ ”ث‬harflerinden biri ise ‫افتعال‬ Babının fau’l-fi’li “‫ ”ت‬harfine dönüşür.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ز‬، ‫ ذ‬، ‫ ”د‬olursa ‫ افتعال‬babının “‫”ت‬si “‫”د‬ harfine dönüşür.

b.İ’lâl Kuralları Bu açıklamalara göre i'lâl üçe ayrılır: Kalb Yoluyla İ'lâl Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl a. ‫تدحرج هه ددحرج هه ّدحرج هه ِاّدحرج هه ِاّدحرجًا هه ِافّهْعلُهل‬ 2. ‫ باِيٌع < بائٌع‬// ‫ل‬ ٌ ‫ل < قائ‬ ٌ ‫قاِو‬ . ‫ي < ابتداٌء‬ ٌ ‫ ابتَدى < ابتدا‬//‫ي < إمضاٌء‬ ٌ ‫ضى < إمضا‬ َ ‫ أم‬//‫ي < بناٌء‬ ٌ ‫ بنا‬// ٌ‫سماٌو < سماء‬ 2.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 52 ‫ ”اخهههذ‬fiili ‫ افتعهههال‬Babına konulduğunda kıyasa aykırı olarak kelimenin fau’l-fi’li olan hemze “‫ ”ت‬ya kalbedilir.‫ تفاعل‬، ‫ تفعّـل‬Bablarında İbdal: ‫ تفاعهههل‬، ‫ تفعهّهههل‬bablarında fau’l-fiil “‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬، ‫ ص‬، ‫ ز‬، ‫ ث‬، ‫ ذ‬، ‫”د‬ haflerinde biri olursa bu babların zaid olan “‫ ”ت‬harfi fau’l-fi’le dönüştürülüp idgam edilir.Kalb Yoluyla İ'lâl Vâv Ya Da Yâ Harfinin Hemzeye Dönüşmesi 1. Ardından da başına bir vasıl hemzesi getirilir. Ardından idgam edilerek “‫ ”اتّهخذ‬olur. ‫ ِاّدثّهرًا هه افّهّعل‬// ‫دثر هه تدثّهر هه ددثّهر هه ّدثّهر هه ِاّدثّهر هه ِافّهعّهل‬ ‫ ِاّداثُهرا هه افّهاعل‬// ‫دثر هه تداثر هه دداثر هه ّداثر هه ِاّداثر هه ِافّهاعل‬ ‫ذكر هه تذكر هه ذذكر هه ذّّكر هه اذّّكر‬ Not: ‫ تدحرج‬babında da aynı şey yapılır. zâid eliften sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir. Bu hemzenin harekesi kesradır. Vâv ya da yâ harflerinden birisi ism-i fâil vezninde elif harfinden sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir. Vâv ya da yâ harfi illet harfi olarak kelimenin sonunda.

‫ضاَيا‬ َ ‫ضاَءا < َق‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاَئ‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاِئ‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاِي‬ َ ‫ضّيٌة < َق‬ ِ ‫ضيَيٌة < َق‬ ِ ‫َق‬68 4. ‫َبديٌع < َبَداِيُع < َبَداِئُع‬ ُ ‫حاِئ‬ ‫ف‬ َ‫ص‬ َ <‫ف‬ ُ ‫حاِي‬ َ‫ص‬ َ < ‫حيَفٌة‬ ِ‫ص‬ ُ ‫ل < َأَواِئ‬ ‫ل‬ ُ ‫ل < َأَواِو‬ ُ ‫َأَو‬ ‫جاِئُز‬ َ‫ع‬ َ < ‫جاِوُز‬ َ‫ع‬ َ < ‫جوٌز‬ ُ‫ع‬ َ 4. (‫ )َفِعيَل هٌة‬vezninde lâme'l-kelime vav olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعههاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında vâvdan önceki yâ harfi hemzeye kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. ‫طاَيا‬ َ ‫طاَءا < َم‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاَئ‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاِئ‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاِي‬ َ ‫طاِيُو < َم‬ َ ‫طّيٌة < َم‬ ِ ‫طَيَوٌة < َم‬ ِ ‫َم‬ 3. yâ harfine kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. (‫ )َفِعيَل هٌة‬vezninde lâme'l-kelime yâ olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعههاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında eliften sonra gelen yâ harfi hemzeye kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. sîgâtü müntehe'l-cümû' vezinlerinden biribirinde elif harfinden sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir. 66 ‫عُد‬ ِ ‫عُد < َأَوا‬ ِ ‫عٌد < َوَوا‬ ِ ‫َوا‬ ُ‫ص‬ ‫ل‬ ِ ‫ل < َأوا‬ ُ‫ص‬ ِ ‫صَلٌة < َوَوا‬ ِ ‫َوا‬ Hemzenin Vâv Ya Da Yâ Harfine Dönüşmesi 1. ‫طاَيا‬ َ‫خ‬ َ < ‫طاَءا‬ َ‫خ‬ َ <‫ي‬ ُ ‫طاَئ‬ َ‫خ‬ َ <‫ي‬ ُ ‫طاِئ‬ َ‫خ‬ َ <‫ئ‬ ُ ‫طاِئ‬ َ‫خ‬ َ < ‫ئ‬ ُ ‫طاِي‬ َ‫خ‬ َ < ‫طيَئٌة‬ ِ‫خ‬ َ 67 2. // ‫ن‬ ٌ ‫ن < ِإيذا‬ ٌ ‫ِإْئذا‬ 66 Vezni. hemze yâ'ya kalbedilir. ‫فعاِئل‬ 67 ٌ ‫ن < ِإيَما‬ ‫ن‬ ٌ ‫ِإْئَما‬ . (‫ل‬ ٌ ‫ )ِإْفَعهها‬bâbının masdarında fâu'l-fiil hemze olduğunda. Vâv ya da yâ harflerimden birisi (‫ل‬ ُ ‫ )َفَعهههاِئ‬vb. ‫عل‬ ِ ‫فَوا‬ Vezni. ‫فعاِئل‬ 68 Vezni.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 53 3. (‫ )َفِعيَلٌة‬vezninde lâme'l-kelime hemze olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında bu hemze. (‫ل‬ ُ‫ع‬ ِ ‫ )َفَوا‬vezninde kelimenin başında iki vâv harfi peş peşe geldiğimde ilk vâv harfi hemzeye kalbedilir.

Müfred bir ismin sonunda zaid (‫ )ان‬harfleri olduğunda (‫)ان‬ harflerinden elif harfi. ‫قاوم < مقاومة < ِقِواٌم‬ 70 . elif harfi yâ harfine kalbedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 54 Elif Harfinin Yâ Harfine Dönüşmesi 1. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعههها‬vezninde yer alan elif harfi. ism-i tasğir sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. ٌ ‫صْيِبي‬ ‫ح‬ َ ‫ح < ُم‬ ٌ ‫صْيِبا‬ َ ‫ح < ُم‬ ٌ ‫صَبا‬ ْ ‫ِم‬69 3. // ‫ضي‬ ِ ‫ي < الّر‬ ُ‫ض‬ ِ ‫ضُو < الّر‬ ِ ‫الّرا‬ َ ‫َقِوَو < َقِو‬ ‫ي‬ 2. ٌ ‫ب < ُكَتّي‬ ‫ب‬ ٌ ‫ب < ُكَتْيِي‬ ٌ ‫ب < ُكَتْيِا‬ ٌ ‫ِكَتا‬ Vâv Harfinin Yâ Harfine Dönüşmesi 1. <‫ح‬ ُ ‫صاِبا‬ َ ‫ح < َم‬ ٌ ‫صَبا‬ ْ ‫ِم‬ ‫ح )مفاعيل‬ ُ ‫صاِبي‬ َ ‫)َم‬ 2. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعها‬vezninde yer alan elif harfi. bu isim ism-i tasğir sigasına konulduğunda. Ecvef vâvilerin sülasi mücerred (‫ ِفَعاَلههة‬/ ‫ل‬ ٌ ‫ )ِفَعا‬veznindeki masdarlarında kesradan sonra gelen vâv harfi yâ harfine kalbedilir. müntehe'l-cümu' sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir.‫ل‬ ٌ ‫ن)ُفعَْيِلين‬ ٌ ‫طي‬ ِ ‫سَلْي‬ ُ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ ِ ‫سَلْي‬ ُ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ َ ‫سْل‬ ُ) 5. Rubâî bir ismin sondan bir önceki harfi elif olduğunda.مفيعيل‬Kalıbı: ‫فعيعيل‬ Ancak ecvef vavilerin ‫ مفاعل‬babının ikinci mastar olan ‫ ِفَعال‬vezninde bu kural uygulanmaz.‫ن)فعالين‬ ُ ‫طي‬ ِ‫ل‬ َ‫س‬ َ <‫ن‬ ُ ‫طا‬ ِ‫ل‬ َ‫س‬ َ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ َ ‫سْل‬ ُ) 4. Müfred bir ismin sonunda zaid (‫ )ان‬harfleri olduğunda ve bu müfret harflerinden ismin cemisi elif harfi.70 69 ‫قام < يُقوم < ِقَواًما < ِقَياًما < ِقَياَمًة‬ Vezni: ‫ . ُ ‫ فَعههههاِلي‬vezninde geldiğinde (‫)ان‬ ‫ن‬ bu isim ism-i tasğir sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. mâ kabli de meksur olursa vâv harfi yâ harfine kalbedilir. bu isim müntehe'l-cümu' sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. Vâv kelimenin sonunda yer alır.

vâv harfi yâ harfine kalbedilir. ‫ظ‬ ٌ ‫ظ < ُموِق‬ ٌ ‫ ُمْيِق‬// ‫ظ‬ ُ ‫ظ < ُيوِق‬ ُ ‫ظ < ُيْيِق‬ َ ‫َأْيَق‬ 2. (‫ )َفْعَلى‬vezninde lâme'l-kelime yâ olduğunda. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. fâu'l-kelime vâv olduğunda. ‫ت‬ ٌ ‫ت < َمّي‬ ٌ ‫ت < َمْيِي‬ ٌ ‫ َمْيِو‬// ‫سّيٌد‬ َ < ‫سْيِيٌد‬ َ < ‫سْيِوٌد‬ َ 7. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعا‬vezninde.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 55 3. ‫ َفْتَيى < َفْتَوى‬// ‫َتْقَيى )َوَقى < َتْقَيا( < َتْقَوى‬ 3. mâ kabline tabi kılınarak vâv harfine kalbedilir. kesradan sonra gelen vâv harfi yâ harfine kalbedilir. ‫ موعاد < ميعاد‬// ‫لٌد < ِميلٌد‬ َ ‫ ِمْو‬// ‫ن‬ ٌ ‫ن < ِميَزا‬ ٌ ‫ِمْوَزا‬ 5. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. َ ‫صوِل‬ ‫ح‬ ُ ‫ح < ُت‬ َ ‫صاَل‬ َ ‫ َت‬// ‫ َباَيَع < ُبوِيَع‬// ‫ب‬ َ ‫ب < ُكوِت‬ َ ‫َكاَت‬ Yâ Harfinin Vâv Harfine Dönüşmesi 1. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. (‫ )ُفْعَلى‬vezninde lâme'l-kelime vâv olduğunda. ‫عْلَيا‬ ُ < ‫عْلَيى‬ ُ < ‫علَوى‬ ُ // ‫ُدْنَوى < ُدْنَيى < ُدنَيا‬ 6. (‫ل‬ ٌ ‫ي )ُفُعو‬ ّ ‫ي < ِدِل‬ ّ ‫ي <ُدِل‬ ّ ‫ي < ُدُل‬ ٌ ‫َدْلٌو < ُدُلوٌو < ُدُلو‬ ّ‫ص‬ ‫ي‬ ِ ‫ع‬ ِ <‫ي‬ ّ‫ص‬ ِ ‫ع‬ ُ <‫ي‬ ّ‫ص‬ ُ ‫ع‬ ُ <‫ي‬ ٌ ‫صو‬ ُ ‫ع‬ ُ < ‫صوٌو‬ ُ ‫ع‬ ُ < ‫صا‬ ً ‫ع‬ َ Elif Harfinin Vâv Harfine Dönüşmesi (‫ل‬ ً‫ع‬ ُ ‫عَلًة تَفها‬ َ ‫ )ُمَفا‬vezinlerinin mazi-meçhul sigalarında elif harfi. (‫ )ُفْعَلى‬vezninde ayne'l-kelime yâ olduğunda. (‫ل‬ ٌ ‫ ) ِفَعههها‬veznindeki cem'i mükesser vezinlerde lâme'lkelimesi sahih olmak şartıyla. (‫طوَبى‬ ُ < ‫طْيَبى‬ ُ (‫ب‬ ُ ‫ط‬ ِ ‫ب < َي‬ َ ‫طا‬ َ Vâv ve Yâ Harflerinin Elif Harfine Dönüşmesi . ‫ َداٌر < ِدَواٌر < ِدَياٌر‬// ٌ‫ض < ِرَياض‬ ٌ ‫ضٌة < ِرَوا‬ َ ‫َرْو‬ 4. (‫ل‬ ٌ ‫ ) َفْيِع‬vezninde ayne'l-kelime vâv olduğunda. Yâ harfinin mâ kabli dammeli olduğunda. (‫ل‬ ٌ ‫ )ُفُعو‬vezninde lâme'l-kelime vâv olduğunda. yâ harfi vâv harfine kalbedilir.

(Vâv ya da yâ müteharrik.Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl İ'lâl işlemleri esnasında sık başvurulan yöntemlerden biridir.)‫ع‬ َ ‫ َبَيَع < َبا‬// ‫ل‬ َ ‫ل < َقا‬ َ ‫َقَو‬ b. mâ kabli de meftuh olursa vâv ya da yâ harfinin harekesi hazfedilerek vâv ya da yâ harfi elife kalbedilir. mâ kabli de sahih-sakin bir harf olursa vâv ya da yâ harfinin harekesi mâ kabline nakledilerek vâv ya da yâ harfi sakin yapılır. hemze-i kat' olmasına rağmen kesret-i isti'mâlden dolayı hazfedilir. Bu konuyla ilgili olarak şu yaygın kuralı örnek olrak getirebiliriz: Vâv ya da yâ harfi kelimenin ortasında harekeli olarak gelir.Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl 1. ‫ُمَؤْكِرٌم < ُمْكِرٌم‬ // ‫َأْكَرَم < ُيَؤْكِرُم < ُيكِرُم‬ . kendinden önceki harfler fethalı olursa vâv ya da yâ elife kalbedilir. ( Vâv-yâ müteharrik mâ kabli meftuh olursa vâv-yâ elife kalbedilir. mâ kabli sahih-sakin olursa vâv ya da yânın harekesi mâ kabline verilir. ‫عو‬ ُ ‫عُو < َيْد‬ ُ ‫عا < َيْد‬ َ ‫ َد‬// ‫حَتِوي‬ ْ ‫ي < َي‬ ُ ‫حَتِو‬ ْ ‫حَتَوى < َي‬ ْ ‫ ِا‬// ‫ي < َيْرِمي‬ ُ ‫رَمى < َيْرِم‬ Vâv ya da yâ harfi kelimenin sonunda harekeli olarak gelir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 56 Vâv ya da yâ harfleri harekeli.) (‫ نام < َيْنَوُم < َيَناُم )َنِوَم هه َيْنَوُم‬// ‫ باع < َيْبِيُع < َيِبيُع‬// ‫ل‬ ُ ‫ل َيُقو‬ ُ ‫قال < َيْقُو‬ Vâv ya da yâ harfi kelimenin sonunda harekeli olarak gelir. mâ kabli de meksur ya da dammeli olur ise vâv ya da yâ harfinin harekesi hazfedilerek vâv ya da yâ harfi sakin yapılır. İf'âl babının hemzesi. ‫شى‬ ّ ‫ي < َتَم‬ َ‫ش‬ ّ ‫ َتَم‬// ‫سَعى‬ َ <‫ي‬ َ ‫سَع‬ َ // ‫ضى‬ َ ‫ي < َيْر‬ ُ‫ض‬ َ ‫ي < َيْر‬ َ‫ض‬ ِ ‫َر‬ c.

ْ ‫ث < ِر‬ ‫ث‬ ُ ‫ث < َيِر‬ َ ‫ َوِر‬// ‫ب‬ ْ ‫ب < َه‬ ُ ‫ب < َيَه‬ َ ‫ َوَه‬// ‫عْد‬ ِ < ‫عَد < َتِعُد‬ َ ‫َو‬ 3. mâ-kabili meftuh olursa “‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilir. َ ‫ظْل‬ ‫ن‬ َ <‫ن‬ َ ‫ظَلْل‬ ْ ‫ِا‬ َ ‫ظْل‬ ‫ن‬ َ ‫ن <َي‬ َ ‫ظَلْل‬ ْ ‫َي‬ 5. ُ ‫س‬ ‫ت‬ ْ ‫ت < ِم‬ ُ ‫س‬ ْ َ‫ت < م‬ ُ ‫س‬ ْ‫س‬ ِ ‫َم‬ ُ ‫ظل‬ ‫ت‬ ِ <‫ت‬ ُ ‫ظْل‬ َ <‫ت‬ ُ ‫ظِلْل‬ َ (‫ل‬ ّ‫ظ‬ َ ‫ل<ي‬ َ ‫ظِل‬ َ <‫ل‬ ّ‫ظ‬ َ) ِ ‫ت < ِمْل‬ ‫ت‬ َ ‫ت < َمْل‬ َ ‫ل( مِلل‬ َ ‫ل < َمِل‬ ّ ‫)َم‬ 4. . Nakıs fiiller. (‫شوا )َفُعوا‬ ُ‫خ‬ َ < ‫شُيوا‬ ِ‫خ‬ َ < ‫شَيا‬ ِ‫ي<خ‬ َ‫ش‬ ِ‫خ‬ َ (‫ن )يْفُعون‬ َ ‫شْو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ن < َي‬ َ ‫شُيو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ن < َي‬ ِ ‫شَيا‬ َ‫خ‬ ْ ‫شى < َي‬ َ‫خ‬ ْ ‫َي‬ َ ‫عو‬ ‫ن‬ ُ ‫ن <َيْد‬ َ ‫عُوو‬ ُ ‫ن < َيْد‬ ِ ‫عَوا‬ ُ ‫عو < َيْد‬ ُ ‫َيْد‬ Bazı İ’lal Kuralları Burada zikredilecek kurallar Maksud’dan alınmıştır. Sülasi ecveflerin ism-i mef'ullerinde. bablardan geldiklerinde malum muzari ve emir sigalarında fâu'l-fiil olan vâv harfi hazfedilir. ٌ ‫خو‬ ‫ف‬ ُ ‫ف < َم‬ ٌ ‫خُوو‬ ْ ‫َم‬ ‫ع < َمِبيٌع‬ ٌ ‫َمْبُيو‬ ٌ ‫ل < َمُقو‬ ‫ل‬ ٌ ‫َمْقُوو‬ 6.. ism-i mef'ul kalıbında ikinci vâv harfi hazfedilir. 1. 6.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 57 2. cem'i müzekker zamiri olan vâva isnad edildiklerinde mazi ve muzari sigalarında lame'l-fiilleri olan illet harfi hazfedilir.“‫ “ي‬-”‫ ”و‬müteharrik. dördüncü babtan gelip mazide merfu müteharrik zamire isnad edildiğinde üç şekilde okunması caizdir. Sülasi mudâaf fiiller. Sülasi mudâaf fiiller. Sülasi misâl vâvîler 2. dördüncü babtan gelip muzari ve emirde nun-u nisveye (müenneslik nununa) isnad edildiğinde ise iki şekilde okunması caizdir.. 3.

71 َ ‫ل < ِقي‬ ‫ل‬ َ ‫ل < ِقو‬ َ ‫ل < قِو‬ َ ‫قُهِو‬ 8.”‫ ”و‬harfine kalbedilir. kesradan “‫”ي‬. ma-kabli madmum olursa “‫ ”ي‬hafi “‫’”و‬a kalbedilir. Bu durumda birinci “‫ ”ي‬hafinden önceki harf dammeli ise “‫’”ي‬nın sıhhati için bu hareke kesraya kalbedilir. ‫ أْبَيَع < أَبْيَع < أباع‬/ ‫أقْهَوَم < أقَهْوَم < أقام‬ 4. 71 Burada. ma-kabli meksur olursa “‫ “ي‬.“‫ ”ي‬sakin. ma-kabli fetha dışında bir hareke ile harekeli olursa “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬sakin kılınır.“‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬müteharrik ve lame’l-fiilde olur.Birincisi sakin ikincisi harekeli olmak üzere “‫ ”و‬ve “‫”ي‬ harfi peş peşe gelirse “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬harfine kalbedilir.“‫ ”و‬sakin. ma-kabli meftuh olursa “ ‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilir. ma-kabli de meksur olursa “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬hafine kalbedilir. ، ‫قَهْوٌم‬ ‫َبْيٌع‬ 3.“‫”ي‬-”‫ ”و‬sükun-u arız ile sakin.‫َمغْهُزوٌو < َمْغزّو‬ 12.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 58 ‫ل < كال‬ َ ‫ كَهَي‬/ ‫ل < قال‬ َ ‫قَو‬ 2.“‫ ”و‬müteharrik ve kelimenin sonunda olur. ma-kabli meksur ise i’lal yapılmaz. 5. َ‫ض‬ ‫ي‬ ِ ‫ر‬،‫ي‬ َ‫ش‬ ِ ‫خَه‬ 6.“‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬müteharrik ma-kabli sahih-sakin harf olursa “ ‫ ”و‬ya da “‫’”ي‬nın harekesi ma-kabline verilir. ikincisi harekeli iki “‫ ”و‬harfi ictima ettiğinde birincisi ikincisine idgam edilir.Birincisi sakin. ‫ي<يرِمي‬ ُ ‫ يرِم‬،‫َيغْهُزُو<يْغُزو‬ 11.Zammeden “‫”و‬.‫ي‬ َ ‫غَهبِهَو < غَهبِه‬ 9. dammeden kesraya geçiş zor olduğu için zamme hazfedilir.“‫ ”ي‬sakin veya meftuh. (‫سُر‬ ِ ‫سر < ُيو‬ ِ ‫أيسر( ُيْي‬ 7. .Sükun-u aslî ile sakin olan “‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilmez. ‫ل‬ ُ ‫ل < َيقُهو‬ ُ ‫َيقْهُو‬ 10. fethadan “‫ ”ا‬doğar.

Muzaaf fiilin ayne’l-fiili harekeli. Lame’l-fiilinin hükmü ise nakıs fiilin lame’l-fiilinin hükmü gibidir. Lame’l-fiilin hükmü ise nakıs fiilin lame’l-fiilinin hükmü gibidir. َ ‫ي < َيِق‬ ‫ي‬ ُ ‫ َيْوِق‬/ ‫ي < َوقَهى‬ َ ‫َوقَه‬ 18. ‫ي‬ َ‫ع‬ ِ ‫عَو < ُد‬ ِ ‫ُد‬ 15.‫َمَدَد < َمّد‬ 19.‫ن‬ َ ‫ مََدْد‬/ ‫ت‬ َ ‫َمَدْد‬ 21. 6 bablarının muzari. lame’l-fiilin düşmesiyledir.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili sakin. lame’l-fiili harekeli olursa ya da ikisi de harekeli olursa idgam edilmesi vaciptir.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili harekeli. emir ve nehiylerinin malum sigalarında “‫ ”و‬harfi düşer. lame’l-fiili sükun-u lazım ile sakin olursa idgamı mümtenidir. ma-kablinin harekesine uygun bir harfe kalbetmek caizdir.Hemze sakin olduğunda hali üzere bırakmak caiz olduğu gibi hemze harfini.Lefif-i mefrukun fau’l-fiilinin hükmü misal fiilin fau’l-fiilinin hükmü gibidir. ‫ ل تَهْرِو‬/ ‫ ِارِو‬/ ‫ي‬ ّ ‫ي < مْرِو‬ ٌ ‫ي < َمْرُوْي‬ ٌ ‫ َمْرُوو‬/‫ي < يرِوي‬ ُ ‫ َيْرِو‬/ ‫ي< َرَوى‬ َ ‫َرَو‬ 17.Nakıs fiilin mazi meçhulünde lame’l-fiilinde yer alan “‫”و‬ harfinin ma-kabli meksur olduğu için “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬harfine kalbedilir. ‫ُ لم َيْمُدْد < لْم يُمَّد‬ 20. Nakıs fiildeki i’laller geçerlidir. ‫ ِلَيْرِم‬، ‫ِلَيْغُز‬ 14.Lefif-i makrunun ayne’l-fiilinin hükmü sahih harf hükmü gibidir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 59 ّ ‫ي < َمْرِم‬ ‫ي‬ ٌ ‫ي < مرُمْي‬ ٌ ‫ َمْرُمو‬/ ‫ي‬ ّ‫ش‬ ِ ‫ي < مخ‬ ٌ ‫شْي‬ ُ‫خ‬ ْ ‫ي < َم‬ ٌ ‫شو‬ ُ‫خ‬ ْ ‫َم‬ 13.Misal vavinin 2. lame’l-fiili sükun-u arız ile sakin olursa idgamı caizdir.Nakıs fiillerin cezim halleri. < ‫ وَهب‬/‫وعد < يِعد‬ ‫ق < يِمق‬ َ ‫ َوِم‬/ ‫يِهب‬ 16. 3. .

‫ل‬ َ ‫سأ‬ َ / ‫قَهَرأ‬ 23. ma-kabli sakin bir harf ise. ‫ت ِبَزْيْد‬ ُ ‫ت ِبَزْيٍد < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ 3. Tenvinli İsmin Merfu Ya da Mecrur Olması Bu durumda tenvin hazfedilip son harf sakin yapılarak vakfedilir.Hemze harekeli. hemzenin harekesi ma-kabline nakledilebileceği gibi olduğu hal üzere de bırakılabilir. Tenvinli İsmin Mansub Olması Bu durumda tenvin elife kalbedilir. Maksur İsimlerde ‫جاَء زيٌد < جاَء زيْد‬ . َ‫ج‬ ‫ل‬ ُ ‫ت َر‬ ُ ‫ل < قاَبْل‬ ً‫ج‬ ُ ‫ت َر‬ ُ ‫قاَبْل‬ ‫ت زيَدا‬ ُ ‫ت زيًدا < رَأْي‬ ُ ‫رَأْي‬ b.Hemze harekeli. ْ‫ج‬ ‫ل‬ ُ ‫جاء الّر‬ ْ ‫ت ِبَزْيَن‬ ‫ب‬ ُ ‫مَرْر‬ ْ ‫ب كََت‬ ‫ب‬ ُ ‫الطال‬ 2. makabli de harekeli olursa hemzede bir değişiklik yapılmaz. Belli başlı vakıf kurallarını şöylece özetlemek mümkündür: 1. Tenvinli İsmlerde a. ‫ل اْلقَهْرَية‬ ِ‫س‬ َ ‫ل اْلقَهْرَيةَ< َو‬ ِ ‫سأ‬ ْ ‫َ َو ا‬ Bazı Vakıf Kuralları Metin okurken ve konuşurken hangi kelimelerde nasıl durulacağını gösteren kurallara vakıf kuralları denir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 60 ْ َ‫ن < إيذ‬ ‫ن‬ ْ ‫ إئْهَذ‬/ ‫ن‬ ُ ‫ن < ُيوِم‬ ُ ‫ ُيْؤِم‬/ ‫ل‬ ُ ‫ل < َياكُه‬ ُ ‫يأُك‬ 22. Tenvinsiz İsimlerde Kelimenin harf-i tarifli ya da fiil olması gibi bir nedenle sonunda tenvin bulunmayan kelimelerin sonu vakıf halinde sükun ile okunur.

Menkus İsimlerde a. (‫ل‬ ْ ‫) و هو الكبيُر الُمتَعا‬ 5. Menkus İsmin Tenvinli ve Mansub Olması Bu durumda yâ harfi hazfedilmez ve tenvin elife kalbedilerek vakfedilir. Zamir Olan ( ‫) ءءءءء‬ a. ‫ت ِبَفَتى‬ ُ ‫ت ِبَفًتى < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ ‫جاء َفًتى < جاء َفَتى‬ ‫ت ِبالَفَتى‬ ُ ‫ت ِبالَفَتى < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ ‫جاء الَفَتى < جاء الَفَتى‬ 4. ‫ب َلْه‬ ُ ‫الكتا‬ ‫ت بْه‬ ُ ‫مرر‬ ‫رأيُتْه‬ . ‫ضي‬ ِ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫ض < مرْر‬ ٍ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫مرْر‬ ‫ضي‬ ِ ‫ض < جاء قا‬ ٍ ‫جاء قا‬ c. ismin her üç halinde de yâ harfi hazfedilmez ve sükun üzerinde vakfedilir. Müfred ve Müzekker Bir İsme Dönen ( ‫ ) الهاء‬Zamiri Bu durumda ( ‫ ) الهاء‬üzerinde sükun ile vakfedilir. Menkus İsmin Harf-i Tarifli Olması Bu durumda. Menkus İsmin Tenvinli ve Merfu Ya da Mecrur Olması Bu durumda yâ harfi hazfedilerek sükun üzerinde vakfedilir. ‫ضَيا‬ ِ ‫ت َقا‬ ُ ‫ضًيا < رأْي‬ ِ ‫ت َقا‬ ُ ‫رأْي‬ b. ‫ضي‬ ِ ‫مرْرتُ بالقا‬ ‫ضي‬ ِ ‫ت الَقا‬ ُ ‫ي < رأْي‬ َ‫ض‬ ِ ‫ت الَقا‬ ُ ‫رأْي‬ ‫ضي‬ ِ ‫جاء القا‬ Ancak bu kurala aykırı olarak yâ harfi hazfedilerek de vakfedilmesi caizdir. ْ ‫ت ِبقا‬ ‫ض‬ ُ ‫ض < مرْر‬ ٍ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫مرْر‬ ْ ‫ض < جاء قا‬ ‫ض‬ ٍ ‫جاء قا‬ Not: Bazı eski arap lehçelerinde bu durumda yâ harfi hazfedilmeden kesra hareke üzerinde vakfedilmektedir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 61 Tenvinli ya da tenvinsiz olduğuna bakılmaksızın her zaman elif üzerine vakfedilir.

İsmin Sonunda Geldiğinde Bu durumda tâ harfi. ‫ِارِم < ِارِمْه‬ ‫عْه‬ ُ ‫ع < ُاْد‬ ُ ‫ُاْد‬ ‫لم يسَع < لم يسَعْه‬ . Meczum Ya da Mebni Haldeki Nakıs Fiiller Bu durumda vakıf hâ'sının getirilmesi caizdir. hâ (‫ ) الهههاء‬harfine kalbedilerek sükun üzerinde vakfedilebileceği gibi açık tâ (‫) ت‬harfi şeklinde sükun üzerinde de vakfedilebilir. Müfred ve Müennes Bir İsme Dönen ( ‫ ) الهاء‬Zamiri Bu durumda elif üzerinde vakfedilir. ْ ‫شجَرٌة < شجَر‬ ‫ت‬ ‫ت طالَبْه‬ ْ ‫ت طالَبٌة < جاء‬ ْ ‫جاء‬ ْ ‫صلٌة < صل‬ ‫ت‬ ‫ت ِبطاِلَبْه‬ ُ ‫ت ِبطاِلَبٍة < مرْر‬ ُ ‫مرْر‬ b. ْ ‫الطالبُة جاَء‬ ‫ت‬ 7. sükun üzere vakfedilir. Cem'i Müennes Salimlerin Sonunda Geldiğinde Bu durumda açık tâ ( ‫ ) ت‬harfi üzerinde sükun üzere vakfedilir. Bu durumların belli başlıları şunlardır: a. Fiillerin Sonunda Geldiğinde Bu durumda her hangi bir değişiklik yapılmadan açık tâ ( ‫) ت‬ harfi üzerinde. (‫ت‬ ِ ‫ت من الَمكُرَما‬ ِ ‫ن الَبَنا‬ ُ ‫ن الَبَناْه من الَمكُرَماْه ) دْف‬ ُ ْ‫دف‬ ْ ‫ت الطالَبا‬ ‫ت‬ ْ ‫جاء‬ c. ‫ب َلَها‬ ُ ‫الكتا‬ ‫ت بَها‬ ُ ‫مرر‬ ‫رأيُتَها‬ 6.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 62 b. Ancak az da olsa hâ (‫ ) الهاء‬harfi şeklinde sükun üzere vakfedildiği de olmuştur. Vakıf Hâ'sı ( Hâü's-Sekt) Vakıf halinde belli durumlarda kelimelerin sonunda gelen hâ (‫ ) الهاء‬harfidir. Te'nis Tâ'sı a..

‫ِلَما < ِلَم < ِلَمْه‬ ‫عّمْه‬ َ < ‫عّم‬ َ < ‫عّما‬ َ ‫ِبَما < ِبَم < ِبَمْه‬ .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 63 b. (‫عْه )وعى‬ ِ ( ‫ِفْه ) وفى‬ ( ‫ِقْه ) وقى‬ c. Fiil tek harfe düştüğünde Bu durumda vakıf hâ'sının getirilmesi vacibtir. Harf-i Cerre Bitişen İstifham Mâ'sından Sonra Bilindiği gibi istifham edatı olan ( ‫) ما‬. harf-i cerre bitiştiğinde ( ‫ ) مهها‬harfinin elifi hazfedilir. Bu durmda ( ‫ ) مهها‬harfi üzerinde vakfedilecekse kelimenin sonuna vakıf hâ'sı getirilir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful