TATBİKU’S-SARFÎ

Ders Notları
(Özet)

Erzurum 2010

Tatbiku’s-Safî Ders Notları…………………………………

2

İÇİNDEKİLER
Giriş........................................................................................4

1- Sarfın İlminin Alanı..............................................................4
2- Mizanu’s-Sarfî......................................................................5
3- Kalbu Mekânî.......................................................................5
BİRİNCİ BÖLÜM.....................................................................7

FİİLLER VE MÜŞTAKKÂTLAR...........................................7
1- Aksam-ı Seb’a......................................................................7
2- Vezinlerin Anlamları..........................................................10
Önemli Notlar:....................................................................12
3- Fiillerin Zamirlere İsnad Edilmesi.....................................13
a- Salim ve Mehmuz Fiiller:...............................................13
b- Mudaaf Fiiller: ...............................................................14
c- Misal Fiiller:...................................................................15
d- Ecvef Fiiller:...................................................................15
e- Nakıs ve Lefif Fiiller:.....................................................17
f- Te’kid Nunu Bitişen Fiillerin Zamirlere İsnadı:............19
4- Te’kid Nunu........................................................................20
Te’kid Nun’unun Şartları:..................................................20
5- Mastar.................................................................................23
a- İsm-i Mastar: ..................................................................23
b- Müevvel Mastar: ............................................................23
c- Sülasî Mastarlar:.............................................................23
c.1- Manadan Hareketle Mastar Tayini:.........................24
c.2- Lafızdan Hareketle Mastar Tayini:.........................24
d- Mastar-ı Gayr-i Sülasî:...................................................25
e- Mastar-ı Mîmî: ...............................................................27
f- Sınaî Mastarlar: ..............................................................28
e- Mastar-ı Merre: ..............................................................28
g- Mastar-ı Hey’e: .............................................................28
6- Müştakkât...........................................................................29
a- İsm-i Fail: .......................................................................29
b- Mübalağa Sigası:............................................................30

Tatbiku’s-Safî Ders Notları…………………………………

3

c- Sıfat-ı Müşebbehe:..........................................................31
d- İsm-i Mef’ul:..................................................................32
e- İsm-i Zaman, İsm-i Mekan:............................................33
f- İsm-i Alet:.......................................................................34
7- Taaccüb ve Tafdil...............................................................35
a- Taaccüb:..........................................................................35
b- Tafdil:.............................................................................37
İKİNCİ BÖLÜM......................................................................40

1- İSİMLER............................................................................40
a- Sahih İsim: .....................................................................40
b- Maksur İsim: ..................................................................40
c- Memdud İsim: ................................................................42
d- Mankus İsim:..................................................................43
2- Cemiler:..............................................................................44
3- İsm-i Tasgir:.......................................................................46
4- İsm-i Mensub:.....................................................................49
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM.................................................................52

İ’LAL VE İBDAL..................................................................52
1- İbdal....................................................................................52
a- ‫ افتعال‬Babında İbdal Kuralları:........................................52
b- ‫ تفاعل‬، ‫ تفعّـل‬Bablarında İbdal:..........................................53
2- İ’lâl Kuralları......................................................................53
a- Kalb Yoluyla İ'lâl...........................................................53
b- Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl........................................57
c- Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl...............................................57
Bazı İ’lal Kuralları..................................................................58
Bazı Vakıf Kuralları...............................................................61

“‫ ”السم المتمكن‬ile ilgilenir. kalıptan kalıba. Sarf ise. bu tablodaki “‫ ”الفعل المتصرف‬. 1 Sarf: İstenilen bir takım anlamlara ulaşmak için masdarın çeşitli vezinlere (kalıplara) dökülmesidir. 2 Sarf: Nahivle ilgisi bulunmayan kelime yapılarının durumlarını bilmemize yarayan kurallardır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 4 TATBİKU’S-SARFÎ Giriş 1. . dönüştürmek” gibi anlamlara gelir. ‫حروف الهجاء‬ ‫السم‬ ‫السم المتمكن‬ ‫السم غير المتمكن‬ ‫الفعل‬ ‫الفعل المتصرف‬ ‫الفعل غير المتصرف‬ H. Sarf ıstılahında ise kök halde bulunan lafzı.Cerler ‫حروف المعاني‬ ‫)الحروف العلة )ا ـ و ـ ى‬ ‫الحروف المزيدة في السم و‬ ‫الفعل‬ Not: Sarf. çevirmek.Morfoloji  Biçim Bilim  Sarf 2.Semantik  Anlam Bilim  Maanî Sarf: 1 ‫ن مقصههودٍة ل تحصههل إل بههها‬ ٍ ‫ تحويل الصل الواحد الههى أمثلههة مختلفههة لمعهها‬:‫الصرف‬ 2 ٍ ‫ل ابنيِة الكلمة التي ليست بإعرا‬ ‫ب‬ ُ ‫ف بها أحوا‬ ُ ‫علم بأصول ُيْعر‬ Tasrif: Lugatte “engellemek. sigadan sigaya bolca aktarmaktır. ‫الكلمة‬ ‫الحرف‬ Alfabe h. Tasrifi de içine alan genel bir terimdir.Sarfın İlminin Alanı Dilbilimi: 1.Sentax  Söz Dizimi  Nahiv 3.

” Kaidesi uygulanması gerekir. ‫ف )مقلوب‬ ُ ‫عاِل‬ َ ‫ حادي ؛ وزنه‬// ‫ل‬ َ ‫عِف‬ َ ‫ وزن أيس؛‬،‫س‬ َ ‫ اصله؛ َيِئ‬،‫س‬ َ ‫َأِي‬ ‫)واحد‬ 3.Mizanu’s-Sarfî * Eğer bir kelimede harf düşüyorsa o zaman o fiilin veznini ifade ederken de o harfe tekabül eden harfi düşürerek vezni ifade ederiz. ‫ل‬ َ ‫ل هه وزنه َفَع‬ َ ‫ل هه َقا‬ َ ‫َقَو‬ * Kelimenin harflerinde kalb-i mekanî varsa vezinde de bu kalb uygulanır. Dolayısıyla ‫ي‬ ّ ‫سهه‬ ِ ِ‫ ق‬kelimesi aslında ‫س‬ ٌ ‫ُقههُوو‬ kelimesinden maklubdur. Bu kelimenin türetildiği aynı kökten başka kelimelerde türetilmiştir. 3. Burada “vav-ya müteharrik ma-kabli meftuh olursa vav. ْ ‫ل هه وزنه فُه‬ ‫ل‬ ْ ‫ل هه ُق‬ َ َ‫َقو‬ ‫ل سَعى هه ِاسَع هه وزنه ِافَع‬ ْ‫ع‬ ِ ‫ف هه وزنه‬ ْ ‫ص‬ ِ ‫ف هه‬ َ ‫ص‬ َ ‫و‬ * İ’lal yoluyla kendisinde değişiklik olan harfi vezinde ifade ederken aslını esas alırız. Ancak .Mastara rucû edilir: (‫ ناء؛وزنه َفَلَع‬//‫ي‬ ٌ ‫ناء ه يناء( مصدره؛ نأ‬ 2.Kelimenin asli harflerinden türetilen başka kelimelere bakılır. dolayısıyla da kelime ‫س‬ َ ‫ آ‬olmalıdır.Kalbu Mekânî Kalbu Mekânî’yi bilme yolları: 1. Burada kalb’i uyguladığımızda ‫ي‬ ّ ‫سه‬ ِ ‫ِق‬ kelimesinin vezni ‫ع‬ ٌ ‫ فُلو‬olur.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 5 2. Örneğin. ya. ، ‫ وجاهههة‬، ‫وجههه‬ ‫ وجهة‬öyleyse burada ‫ جاه‬kelimesinin vezni ‫ل‬ ٌ ‫عْف‬ َ dür. elife kalbedilir. ّ ‫سه‬ ‫ي‬ ِ ‫ي هه ه ِق‬ ّ ‫سه‬ ِ ‫ي هه ه ُق‬ ّ‫س‬ ُ ‫ي هه ُق‬ ٌ ‫سو‬ ُ ‫سوٌو هه ُق‬ ُ ‫س هه ُق‬ ٌ ‫س )ج( ُقُوو‬ ٌ ‫ي هه اصله َقْو‬ ّ‫س‬ ِ ‫ ِق‬şeklinde bir değişim geçirir. ‫ جهههاه‬kelimesi böyledir.Kelimede İ’lal uygulanması gereken bir harf var ancak bu harfte i’lal yapılmamışsa burada bir kalb-i mekanî olduğu ortaya çıkar. ‫س‬ َ ‫ َأِي‬kelimesi böyledir.

Bu kelime asıl olarak ‫س‬ َ ‫ َيههإ‬fiilinden maklubdur.” deriz. 4. Dolayısıyla da ‫س‬ َ ‫َأِي‬kelimesinin vezni ‫ل‬ َ ‫ عَِف‬olur. ٍ ‫ جاٍء وزنه فا‬// ‫ جائي وزنه فالع‬// ‫ جائىء وزنه فاعل‬// ‫ل‬ ‫ع‬ َ ‫جاء وزنه َفَع‬ 5.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 6 bu i’lal yapılmamış. ‫ وزنه‬: ‫أشياء‬ ‫ وزنه فعلء‬: ‫ شيئاء‬// ‫لَهْفَعاء‬ .Herhangi bir açık sebep olmamasına rağmen gayr-i munsarif olan kelimelerde de kalb-i mekanî vardır.Herhangi bir kalb olmaksızın iki hemzenin kelimenin sonuna geldiği durumlarda kalb uygulanır. “bu durumda burada bir kalb-i mekanî vardır.

‫خشي‬ ‫اللفيف‬ İki harfi birden illetli olan fiildir. ‫َمّد‬ 7 . ‫ >= وقى‬Lefif mefruk ‫ >=طوى‬Lefif makrun ‫الصحيح‬ Kök harflerinden hiçbirisi illet harfi olmayan fiil ‫السالم‬ Kökünde hemze ve illet harfi bulunmayan ve aynı harften iki tane olmayan fildir.‫ ”ا‬olan fiildir.‫ و‬.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… BİRİNCİ BÖLÜM FİİLLER VE MÜŞTAKKÂTLAR Fiil: ‫ حادث مرتبط بالزمن‬: ‫الفعل‬ 1. ‫ سار‬// ‫قال‬ ‫الناقص‬ Kök harflerinden sonuncusu illet harflerinden biri olan fiildir. ‫ قرأ‬/ ‫ سأل‬/ ‫أخذ‬ ‫المضعف‬ Kök harflerinden ikisi aynı olan fiildir. ‫ يبث‬// ‫وجد‬ ‫الجوف‬ Kök harfleriden ortadaki harf illet harfi “‫ ي‬.Aksam-ı Seb’a ‫الفعل‬ ‫المعتل‬ Kök harflerinden biri veya ikisi illet harfi olan fiil ‫المثال‬ Kök harflerinden ilki “‫ ”و‬yahut “‫ ”ي‬olan fiildir. ‫لعب‬ ‫المهموز‬ Kök harflerinden birisi hemze olan fiildir.

‬إحَماِرْر )إفِعيلل‪2‬‬ ‫)إحَماّر ـ ي ْ‬ ‫ستْغِفُر ـ إستْغفَأرًا ـ إستْغِفَر )استفعال‬ ‫)إستْغَفَر ـ ي ْ‬ ‫…………………………………‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları‬‬ ‫‪8‬‬ ‫البواب الثلثي‬ ‫البواب المزيدة على الثلثي المجرد )‪(12‬‬ ‫الثلثي المجرد )‪(6‬‬ ‫)البواب الرباعية )‪3‬‬ ‫)البواب السداسية )‪4‬‬ ‫صُر‬ ‫صَر ـ يْن ُ‬ ‫ن َ‬ ‫ل)مفاعلة‪3‬‬ ‫ل ـ قاِت ْ‬ ‫ل ـ مقاَتَلة و ِقَتا ً‬ ‫)قاتل ـ يقاِت ُ‬ ‫)إجتمع ـ يجَتِمُع ـ إجتماعًا ـ إجتِمْع‬ ‫فتَـحَ ـ‬ ‫فرِحَ ـ يفْـَر ُ‬ ‫ح‬ ‫سُ‬ ‫ن‬ ‫حُ‬ ‫سنَ ـ ي ْ‬ ‫حُ‬ ‫س ُ‬ ‫ب‬ ‫حِ‬ ‫ب ـ يْ‬ ‫س َ‬ ‫حِ‬ ‫)البواب الخماسية )‪5‬‬ ‫ضرِ ُ‬ ‫ب‬ ‫بـ ي ْ‬ ‫ضَر َ‬ ‫يفْـتَـ ُ‬ ‫ح‬ ‫‪4‬‬ ‫)قّدم ـ يقّدم ـ تقديمًا ـ َقّدْم‬ ‫)تفعيل ‪2‬‬ ‫)تقّدم ـ يتقّدُم ـ تقّدمًا ـ تقّدْم‬ ‫سْر‬ ‫سارًا ـ إنك ِ‬ ‫سُر ـ إنك َ‬ ‫سَر ـ يْنك ِ‬ ‫)إنك َ‬ ‫ظاَهْر‬ ‫ظاُهرًا ـ ت َ‬ ‫ظاَهُر ـ ت َ‬ ‫ظاَهَر ـ يت َ‬ ‫)ت َ‬ ‫)إفتعال ‪1‬‬ ‫)تَفّعل ‪2‬‬ ‫)إنِفعال ‪3‬‬ ‫عل ‪4‬‬ ‫)تفا ُ‬ ‫)إعَوّر ـ يعَوّر ـ إعِوَرارًا ـ إعَوّر‪ .‫جَلّوْذ )إْفِعّوال‬ ‫جَلّواذًا ـ إ ْ‬ ‫جَلّوذُ ـ إ ْ‬ ‫جَلّوذَ ـ ي ْ‬ ‫)إ ْ‬ ‫ب )إفِعيعال ‪3‬‬ ‫حَدْوَد ْ‬ ‫حِدْيدَابًا ـ إ ْ‬ ‫بـإ ْ‬ ‫حَدْوِد ُ‬ ‫بـي ْ‬ ‫حَدْوَد َ‬ ‫)إ ْ‬ ‫حَماّر ـ إحِميرارًا ـ إحَماّر ‪ .‬إعَوِرر )إْفِعلل ‪5‬‬ ‫‪1‬‬ ‫ن )إفعال ‪1‬‬ ‫سْ‬ ‫حِ‬ ‫حسانًا ـ أ ْ‬ ‫نـإ ْ‬ ‫سُ‬ ‫حِ‬ ‫سن ـ ُي ْ‬ ‫حَ‬ ‫)أ ْ‬ .

‫…………………………………‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları‬‬ ‫‪9‬‬ ‫البواب الرباعي‬ ‫البواب المزيدة على الرباعي المجرد‬ ‫الرباعي المجرد‬ ‫حراجًا‬ ‫جةً و ِد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫ج ـ َد ْ‬ ‫حِر ُ‬ ‫ج ـ ُيَد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫َد ْ‬ ‫الباب الخماسي‬ ‫البواب الملحقة بالرباعي المجرد‬ ‫ل‪1‬‬ ‫حيقـَا ً‬ ‫حْوَقَلًة و ِ‬ ‫لـ َ‬ ‫حْوِق ُ‬ ‫ـ حوقل ـ ُي َ‬ ‫حُرجًا‬ ‫ج ـ تَد ْ‬ ‫حَر ُ‬ ‫ج ـ يتَـَد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫تَد ْ‬ ‫البواب الملحقة بالباب المزيدة على‬ ‫الرباعي المجرد بحرف واحد‬ ‫طَرةً و ِبيطَـاًرا‪2‬‬ ‫طُر ـ َبْي َ‬ ‫طَر ـ ُيَبْي ِ‬ ‫ـ بْي َ‬ ‫ـ‬ ‫جْهَواًرا‪3‬‬ ‫جْهَو َرةً و ِ‬ ‫ـ جْهَوَر ـ ُيجَْهِوُر ـ َ‬ ‫جْوُربًا‪2‬‬ ‫بـت َ‬ ‫جْوَر ُ‬ ‫ب ـ يت َ‬ ‫جْوَر َ‬ ‫ـ تَ‬ ‫عثْـَياًرا‪4‬‬ ‫عثيَـَرةً و ِ‬ ‫ـ عثْـيَـَر ـ ُيَعثيِــُر ـ َ‬ ‫ن ـ تشَـْيطُـنًا‪3‬‬ ‫ن ـ يتشَـْيطَـ ُ‬ ‫ـ تشَـْيطَـ َ‬ ‫جْلَباًبا‪5‬‬ ‫جْلَبَبةً و ِ‬ ‫بـ َ‬ ‫جْلِب ُ‬ ‫ب ـ ُي َ‬ ‫جْلَب َ‬ ‫ـ َ‬ ‫ـ‬ ‫سلْـقاًء‪6‬‬ ‫سْلقَـَيةً و ِ‬ ‫سْلقَـى ـ ُيسلْـِقي ـ َ‬ ‫جلْـُببًا‪1‬‬ ‫ب ـ تَـ َ‬ ‫جلْـَب ُ‬ ‫ب ـ يتَـ َ‬ ‫جلْـَب َ‬ ‫تَ‬ ‫ـ‬ ‫ك ـ تَرْهُوكًا‪4‬‬ ‫ك ـ يتَرْهَو ُ‬ ‫تَرْهَو َ‬ ‫ـ‬ ‫سلْـِقـيًا‪5‬‬ ‫تسلْـقَـى ـ يتسلْـقَـى ـ ت َ‬ ‫البابان السادسيان‬ ‫جامًا‪1‬‬ ‫حِرْن َ‬ ‫جُم ـ إ ْ‬ ‫حَرْن ِ‬ ‫جَم ـ َي ْ‬ ‫حَرْن َ‬ ‫ـإ ْ‬ ‫شعَررًا‪2‬‬ ‫شِعّر ـ إقْـ ِ‬ ‫شَعّر ـ َيقْـ َ‬ ‫ـ إقْـ َ‬ ‫البواب الملحقة بالباب المزيدة على الرباعي‬ ‫المجرد بحرفين‬ ‫ساسًا‪1‬‬ ‫س ـ إقْـِعْن َ‬ ‫س ُ‬ ‫س ـ َيقْـَعْن ِ‬ ‫س َ‬ ‫ـ إقْـَعنْـ َ‬ ‫سلِـنْـقَـاًء‪2‬‬ ‫سلَـنْـقِـي ـ إ ْ‬ ‫ى ـ َي ْ‬ ‫سلَـنْـق َ‬ ‫ـ إْ‬ .

Naht:‬‬ ‫عم ّ‬ ‫ي هه عبد شمس‪َ ،‬دْر َ‬ ‫شِم ّ‬ ‫ي هه عبد قيس ‪ ،‬عب َ‬ ‫سّ‬ ‫عْبَق ِ‬ ‫مزيد الثلثي‬ ‫مزيد الثلثي بحرف واحد‬ ‫إفعال‬ ‫‪ :‬ـ التعدية‪1‬‬ ‫خرج ــ أخرج‬ ‫ـ الدخول في الزمن أو‪2‬‬ ‫‪:‬المكان‬ ‫أصبح‪ :‬دخل في الصباح‪،‬‬ ‫‪:‬أمسى‪ ،‬أمصر‪ ،‬أ‪3‬ـ الوجدان‬ ‫ت زيدًا‬ ‫أكرم ُ‬ ‫‪:‬ـ السلب‪4‬‬ ‫ت الكتاب‪ :‬أزلت عجمته‬ ‫أعجم ُ‬ ‫‪:‬ـ الحينونة‪5‬‬ ‫ت الفتاُة‪ :‬استحقت الزواج‬ ‫أزوج ِ‬ ‫‪:‬ـ التكثير‪6‬‬ ‫آسد المكان‪ ،‬أظبأ المكان‬ ‫‪:‬ـ التعريض‪7‬‬ ‫أبعت المنزل‪:‬عّرضته‬ ‫‪:‬ـ الصيرورة‪8‬‬ ‫أثمر البستان‪ :‬صار‬ ‫‪:‬ـ الوصول إلى العدد‪9‬‬ ‫أخمس العدد‪ ،‬أتسعت البنات‬ ‫تفعيل‬ ‫‪:‬ـ التكثير و المبالغة‪1‬‬ ‫طّوف‪ :‬أكثر الطواف‬ ‫‪:‬ـ التعدية‪2‬‬ ‫فرح زيُد ‪ ،‬و فّرحتـه‬ ‫‪:‬ـ الدللة على التوجه‪3‬‬ ‫شّرق‪ :‬توجه شرقًا‬ ‫‪:‬ـ التشبيه‪4‬‬ ‫قّوس فلن‪ :‬صار مثل‬ ‫جر الطين‬ ‫القوس‪ ،‬ح ّ‬ ‫‪:‬ـ الدللة على النسبة‪5‬‬ ‫كفّـرت فلنٌا‪ :‬نسبته إلى‬ ‫الكفر‪ ،‬كذّبتـه‬ ‫‪:‬ـ السلب‪6‬‬ ‫قشّـرت الفاكهة‪ :‬أزلت‬ ‫قشرتها‬ ‫‪:‬ـ اختصار الحكاية‪7‬‬ ‫كّبر‪ :‬قال ال اكبر‬ ‫هلّـل‪ :‬قال ل اله إل ال‬ ‫سبح‪ :‬قال سبحان ال‬ ‫مفاعلة‬ ‫‪:‬ـ المشاركة‪1‬‬ ‫ضارب زيٌد عمرًا‬ ‫‪:‬ـ المتابعة‪2‬‬ ‫ت الصوَم‪ ،‬تابعت‬ ‫والي ُ‬ ‫الدرس‬ ‫‪:‬ـ الصيرورة‪3‬‬ ‫عفاه ال‪ :‬جعله ذا عافية‬ ‫عاقبت عمرًا‪ :‬جعلته ذا‬ ‫عقوبٍة‬ ‫‪):‬ـ بمعنى )فَـَعَل‪4‬‬ ‫سافر ــ هاجر ــ جاوز‬ .Teşbih:‬‬ ‫علقَم ال ّ‬ ‫َ‬ ‫‪2.‬‬ ‫جَ‬ ‫عْر َ‬ ‫َ‬ ‫جَلَز أي صّير إنجليزا ‪3.Sayruret:‬‬ ‫ن أي صّير لبنانيا ‪َ ،‬ن ْ‬ ‫َلْبَن َ‬ ‫ي هه متخرج في دار العلوم ‪4.Vezinlerin Anlamları‬‬ ‫‪* Rubaî Mücerred Veznin Kullanıldığı Anlamlar:‬‬ ‫طعام أي صار كالعلقم ‪1.İsm-i alet türetilmesi: (Bu genelde yabancı lafızlarda‬‬ ‫ن أي استعمل العرجون ‪ ،‬تلفن )‪kullanılır.‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 10‬‬ ‫‪2.

‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 11‬‬ ‫مزيد الثلثي‬ ‫مزيد الثلثي بحرفين‬ ‫انفعال‬ ‫افتعال‬ ‫‪ :‬ـ المطاوعة‪1‬‬ ‫‪:‬ـ المطاوعة‪1‬‬ ‫أن أثر الفعل(‬ ‫يظهر على مفعول أـ يطاوع الفعل‬ ‫)فكأنه استجاب له الثلثي‪:‬جمعته‬ ‫فاجتمع‬ ‫كسرت الشيء‬ ‫ب ـ يطاوع )إفعال(‪:‬‬ ‫فانكسر‬ ‫أنصفته فانتصف‬ ‫فتحت الشيء‬ ‫ج ـ يطاوع )فّعل(‪:‬‬ ‫فانفتحت‬ ‫قّربته فاقترب‬ ‫‪:‬ـ الشتراك‪2‬‬ ‫اقتتل زيٌد و عمرٌو‬ ‫افعلل‬ ‫‪:‬ـ التخاذ‪3‬‬ ‫‪:‬ـ المبالغة‪1‬‬ ‫يأتي من الفعال( امتطى‪ :‬اتخذ مطية‬ ‫الدالة على اللوان ـ المبالغة في معنى‪4‬‬ ‫‪:‬الفعل‬ ‫و العيوب بقصد‬ ‫اقتلع ــ اكتسب ــ‬ ‫)المبالغة‬ ‫اجتهد‬ ‫اسمّر ــ ابي ّ‬ ‫ض‬ ‫ج ــ اعوّر‬ ‫اعر ّ‬ ‫تفاعل‬ ‫‪:‬ـ المشاركة‪1‬‬ ‫تقاتل زيٌد و عمرٌو‬ ‫‪:‬ـ التظاهر‪2‬‬ ‫تمارضى ــ تناوم ــ‬ ‫تجاهل ــ تعامى‬ ‫ـ التدريج )حدوث‪3‬‬ ‫‪):‬الفعل شيء فشئًا‬ ‫تزايد المطر‬ ‫تواردت الخبار‬ ‫ـ المطاوعة‪4:‬‬ ‫))مفاعل‬ ‫باعدته فتباعد‬ ‫واليته فتوالى‬ ‫تفّعل‬ ‫ـ المطاوعة‪1:‬‬ ‫))تفعيل‬ ‫أّدبته فتأّدب‪،‬‬ ‫علّـمته فتعلّـم‬ ‫ـ التكلف‪ :‬تصّبر‪2،‬‬ ‫جع‬ ‫تش ّ‬ ‫‪:‬ـ التخاذ‪3‬‬ ‫عه‪ :‬اتخذه‬ ‫سد ذرا َ‬ ‫تو ّ‬ ‫وسادة‬ ‫‪:‬ـ التجنب‪4‬‬ ‫جد‪ :‬ترك الهجود‬ ‫ته ّ‬ ‫تأثم‪ :‬ترك الثم‬ ‫مزيد الثلثي بثلثة أحرف‬ ‫استفعال‬ ‫)ـ الطلب‪ :‬استغفر ــ استفهم ــ استأدى )طلب الداء( ــ استأمر )طلب المر‪1‬‬ ‫ـ التحويل و التشبيه‪ :‬استحجر الطين )صار حجرا( ــ استأسد فلن‪2‬‬ ‫)ـ اعتقاد الصفة‪ :‬اسيكرمته )اعتقدته كريما( ــ استعظمته )اعتقدته غظيما‪3‬‬ ‫ـ المطاوعة )إفعال(‪ :‬أحكمته فاستحكم ــ أقمته فاستقام‪4‬‬ ‫ـ اختصار الحكاية‪ :‬استرجع ‪ :‬قال إنا ل و إنا إليه راجعون‪5‬‬ ‫ـ قد يأتي بمعنى وزن الثلثي‪ :‬قّر ــ استقّر‪ ،‬أنس ــ استأنس ‪ ،‬هزأ ــ استهزأ‪6‬‬ ‫ـ قد يأتي بمعنى )إفعال(‪ :‬أجاب ــ استجاب ‪ ،‬أيقن ــ استيقن‪7‬‬ ‫ِمزيد الرباعي‬ ‫افعنلل‬ ‫ـ يدل على مطاوعة الفعل المجرد‪1‬‬ ‫ت )جمع‬ ‫ت البل فاحرنجَم ْ‬ ‫)حرجم ُ‬ ‫افعلّل‬ ‫ـ يدل على المبالغة‪1‬‬ ‫ن ــ اقشعّر ــ اكفهّر‬ ‫اطمأ ّ‬ .

2. faile dönüşmesidir.. 2. Ancak bu babda ortaklardan eylemi ilk yapan fail eyleme cevap veren meful olur veya fail galip mef’ul mağluptur.Müteaddi bir fiil ‫ تفعيل‬babına aktarıldığında hala tek meful almaya devam ediyorsa ‫ تفعيل‬babı bu durumda “teksir” anlamı ifade eder. ‫تفاعههل‬ve ‫افتعههال‬ babında ise ortakların hepsi faildir ve (‫ )و‬ile atfedilirler.Mutavaat: Bir alt babda mef’ul alabilen müteaddi bir fiilin.‫ مفاعلة‬babı genele olarak müşareket ifade eder. Tasrifi de harf-i cerden sonra gelen zamirde olur. ister rubai mücerret olsun ilk harfi olan “muzaraat harfi” daima dammeli olur. 4. ‫ب إليه هه إليهما هه إليه إليهم ه إليها ه إليهن‬ ٌ ‫ مذُهو‬/// . meful de fail konumuna gelir. ‫ افتعههال‬kalıbı da bu durumda mubalağa anlamı kazanır. infial babı gibi bir bâb’a aktarıldığında lazım olması ve mef’ulün. ( ‫)أصبح‬ 3. ister sülasiye mezid. ‫سٌر فيه هه فيهما هه فيهم هه فها‬ َ ‫منك‬ 3. Alt Üst Müteaddi  Lazım : Mutavaat .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 12 Önemli Notlar: 1. 5. Ancak harf-i cer yardımıyla bunlar yapılır.‫ إفعال‬ve ‫ تفعيل‬bablarının genel özelliği mef’ul alabilmeleridir.Mutavaatta.Lazım fiilin meçhulü ism-i mef’ulü ve mutavaat vezinleri olmaz. Ancak bazen bu iki babdan lazım fiillerin geldiği de görülür. sülasî mücerretteki fail ortadan kalkar.Rubai muzari bir fiil.

Çünkü dönüşlülük failin yaptığı eylemin yine fail üzerinde gerçekleşmesidir. 1. 3.Fiillerin Zamirlere İsnad Edilmesi a. .Bu otuz beş bâb’ın altısı sülasî geri kalan yirmi dokuzu ise gayr-ı sülasîdir. (Bebek yıkandı = edilgen) (Adam yıkandı = dönüşlülük) 6. Sülasî bâblardan hakim olan unsur. Türkçe’deki dönüşlülük kipini karşılamaz. Muzaride vezni ‫ل‬ ُ ‫ َيفَه‬. 7.‫ رأى‬: muzari ve emir sigalarında hemzesi hazfedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 13 Lazım  Lazım : Mubalagatu’l-Lazım * Mutavaat. emirde ise ‫ف )فَهْه‬ َ ) şeklinde gelir. ‫ مههههروا أولدكهههم‬// ‫ . meçhulü kullanılmayan bir fiilin de ism-i mef’ulü de türetilmez.Salim ve Mehmuz Fiiller: Salim ve mehmuz’da herhangi bir değişiklik olmaz. Eğer eylem bu şarta uymazsa fiilin kipi edilgen olur.masdar gibi türevlerinin belli bir kaideye uygun olarak gelmesi ve sözlüğü bağlı olmasıdır ki bâbların sülasî ve gayr-ı sülasî olarak sınıflandırılmasının altında yatan mantık da budur. bu bâbların sema’ya dayalı olmasıdır. ancak mehmuz fiillerden şu kelimeler istisna edilmiştir. cümle başında geldiklerinde hemzeleri hazfedilir.‫ أخذ‬ve ‫ أكل‬fiillerinin emr-i hazırlarında hemzeler hazfedilir.Lazım olan bir fiilin mechul yapısı kullanılamaz. Gayr-ı sülasîlerin ortak özelliği ise mazi-muzari. ‫ُاوخُهذ ْ هه خُهْذ‬ 2. سهههل بنهههي إسههههرائيل‬cümle ortasında geldiğinde ise genelde hazfedilmez ‫ و امر أهلك‬، ‫و اسأل القرية‬ 3.‫ أمهههر‬ve ‫سهههأل‬.

Müteharrik merfu zamir bitiştiğinda idgam çözülür. ‫ت‬ ّ ‫ت هه لَهفَه‬ ُ ‫ َلفَهتْه‬// ‫ن‬ ّ ‫حِز‬ َ ‫ن هه‬ َ ‫حِزْن‬ َ. “Harekeli ref zamiri ma kalbini sakin ister. Üç türlü idgam vardır. bu sigalar her tür fiilin çekiminde harekeli ref zamirine bitiştiği sigalardır. ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ِ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ُ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ikincisi . 2.Vacip İdgam: İkiye ayrılır: 1a. Çünkü. ‫ن هه‬ َ ‫مدْد‬ َ ‫ُاْمُدْد‬ ‫ن‬ 2.Aynı cins iki harften birincisi sakin ikincisi harekeli ise birinci harf ikincide idgam edilir.Mudaaf Fiiller: 1. muzari ve emir bütün sigalarında ayne’l-fi’li olan hemze (‫ )ء‬hazfedilir.Aynı cins iki harften her ikisi de harekeli ise birinci harfin harekesi hazfedilir. ‫ف‬ ِ ‫ل( هه أِر )أ‬ ُ ‫ت( هه ُيري )ُيفِه‬ َ ‫ل( هه أريت )أفَهْل‬ َ ‫)أرى )أفَه‬ b. fiilde bulunan idam bazı sigalarda açılmak zorunda kalır ve idgam.Emr-i hazırda müfret muhatab ve müfret muhataba sigalarında idgamlı gelmesi caiz olduğu gibi idgamsız da gelebilir.‫ ارى‬: mazi.” İdgamın mümteni olduğu yerlerin tabloda gösterimi: ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ‫يْمُدْدن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ ‫تَهْمُدْد‬ ‫ن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ 3.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 14 4. mümteni olur. ‫ ِليُمّد هه ليمُدْد‬/ ‫ُمّد هه ُامُدْد‬ İdgam: Aynı cins iki harften birincisini ikincisine katmaktır.Mümteni İdgam: Mudaaf fiilde bulunan idgam mazimuzari ve emir gibi çekimlerde.Caiz İdgam: Aynı ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدتم‬ ‫مَدْدتما‬ ‫هههههههه‬ ّ ‫مَدْدت‬ ‫ن‬ ‫مَدْدتما‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدنا‬ cins iki harften birincisi harekeli sükun-i arız ile sakin olursa caiz idgam olur.‫ َيْمُدُد هه َيُمْدُد هه َيُمّد‬// ‫َمَدَد هه َمْدَد هه َمّد‬ 1b. 1. Birinci harf ikinci harfe katılır.

c.Misal vavilerde. ve 4. ‫ت‬ ُ ‫ ِبْع‬، ‫ن‬ َ ‫ ِبْع‬، ‫ت‬ ُ ‫ ُقلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ُقلْه‬ 2. emir ve nehiylerinde vav düşerken 4. ‫طأ‬ َ ‫طأ هه ي‬ ِ ‫ و‬/ ‫سُع‬ َ ‫سَع هه َي‬ ِ‫و‬ d. ‫ن‬ َ ‫ ُقلْه‬، ‫ت‬ ُ ‫ُقلْه‬ 3. 2.Ecvef Fiiller: 1.Mazide. Geriye kalan 2.Misal Fiiller: 1.3.Misal yâîlerde hiçbir değişikli yapılmaz. ecvef-i vâvî 4.Mazide 1. ‫ت‬ ُ ‫خفْه‬ ِ . babdan gelen ecveflerde merfu müteharrik zamire bitiştiğinde fau’l-fiil dammeli olur. ve 5. bab ile mudaaf fiilin her türlü mezid babında sadece üç vecih söz konusudur. ‫ت‬ ُ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ِبْع‬ 4. babdan gelen misal vavilerde vav düşmez. ‫ وهب هه يهب‬،‫وعد هه يعد‬ Not: ‫ل‬ َ‫ج‬ َ ‫’و‬nin emri hazırı olan ‫ل‬ ْ‫ج‬ َ ‫ ِاي‬cümle başında da ortasında da geldiğinde okunurken makablinde damme bulunduğunda. ‫يا‬ ‫فلن ايجل هه يا فلن اوجل‬ 3. yâî ecveflerde merfu müteharrik zamir bitiştiğinde fau’l-fiil meksur olur. babların malum muzari.Mazide merfu müteharrik zamire bitiştiğinde ve emrin müfred muhatabında illet harfi hazfedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 15 ‫إتباعا لصله‬ ‫لم يْمُدْد‬ ‫ُامُدْد‬ ‫الفتحة اخف الحركات‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ ‫ك بالكسر‬ َ ‫حّر‬ ُ ‫حّرك‬ ُ ‫الساكن اذا‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ ‫إتباعا لحركة ما قبله‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ Not: Caiz idgam sadece sülasi mudaaf fiilin birincisi babında dört veche sahip olur.‫سع‬ ِ ‫ و‬ve ‫طأ‬ ِ ‫ و‬fiillerinin muzarisinde kıyasa aykırı olarak fau’lfi’li olan vav hazfedilir. 2. babdan geldiğinde fau’l-fiil meksur olur..6.Mazide.. lame’l-fi’li olan ya’nın yerinde vav harfi varmış gibi okunur.

Daha sonra da “‫”ي‬ya uygun hareke ma kabiline verilir.Mazi ve emirde nun-u nisve bitişen sigalar aynıdır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 16 5. َ ‫ ِبْع‬/ ‫ن‬ ‫ن‬ َ ‫ يا نساء ُقلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ ِبْع‬/ ‫ن‬ َ ‫النساء ُقلْه‬ 7. ecvef fiilin illet harfi ortaya çıkar.Ecvef fiilin “‫ تفاعل‬، ‫ تفّعل‬، ‫ مفاعلة‬، ‫ ”تفعيل‬bablarında. meksur. malumda meksur olan her meçhul de dammeli olur. ‫ل هه َمُقوول هه َمُقول‬ ٌ ‫مقْهُوو‬ b) yâî ise harekesi hazfedilerek makabli kesra yapılır. madde) durumda malumda dammeli olan her meçhul.Yukarıdaki (4.Ecvef fiilden ism-i meful getirirken a) vâvî ise harekesi makabline nakledilerek ayne’l-fiil hazfedilir. ‫سّيد‬ 11.) ٌ ‫مْبُيو‬ ‫ع‬ ‫ هه مِبيٌع‬4‫ع هه َمُبيٌع‬ ٌ ‫ع هه َمُبو‬ ٌ ‫هه َمُبيو‬ 3 Bu mastarların vezni hususunda ihtilaf var Sibeveyh’e göre “‫”إفعلهة‬ Ahfeş’e göre “‫ ”إفالة‬dür.Ecvef fiilin “‫ افتعال‬، ‫ ”انفعال‬bablarında illet harfi olan “‫ ”و‬veya “ ‫ ”ا‬mutlaka “‫ ”ي‬olarak yazılır. ،‫صَياًنا ه )اصتيانا( اصههطيانا‬ ِ ‫صْوًنا هه اْن‬ َ ‫صان هه‬ ‫صيانا‬ ّ ‫ا‬ 10. ‫قال هه قّول هه تقويل هه مقاولة هه تقاول هه تقّول‬ 9.Ecvef fiilin ‫ إفعال‬ve ‫ استفعال‬bablarının mastarlarının sonuna hazfedilen ayne’l-fiile delalet edecek ondan bedel bir “‫”ة‬ getirilir. َ ‫ ِقلْه‬، ‫ن‬ ‫ن‬ َ ‫ ُقلْه‬، ‫ت‬ َ ‫ت هه ُكلْه‬ َ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ن هه ُبْع‬ َ ‫ِبْع‬ 6. . 4 Burada fiilin aslına ittibaen ism-i mef’ul kalıbındaki “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬ya kalbedilir.Evcef vavi veya yâilerin sıfat-ı müşebbeheleri ‫فْيِعهههل‬ vezninde gelir. ‫ قال هه إقالة‬، ‫قام هه إقامة‬3 8. (Hareke hazfedildikten sonra illet harfi de hazfedilir.

Nakıs ve Lefif Fiiller: Lefif-i makrun fiiller 2. bablardan gelir.9 5 ‫عو‬ ُ ‫دعا هه يد‬ ‫رمى هه يرِمي‬ 7 ‫سعى هه يسَعى‬ 8 ‫ضى‬ َ ‫ي هه ير‬ َ‫ض‬ ِ ‫ر‬ 9 ‫ضُيوا‬ ِ ‫ي هه رضوا )ر‬ َ‫ض‬ ِ ‫ ر‬/ (‫)ِارِم هه اْرُموا )ِارِمُيوا( هه ِارِمي )ِاْرِمِيي‬ 6 . Mübalağalı ism-i fail anlamında kullanıldığında tezkir-te’nis müsavidir. Nakıs fiillerin mazisinde bulunan illet harfi sadece sülasi mücerredin birinci babının mazi malumunda “‫ ”ا‬şeklinde yazılır.2. İsm-i mef’ul anlamında kullanıldığında ise tezkir te’nisi ayırmak için “‫ ”ة‬getirilir. ve 6. Nakıs fiiller 1.6.8 bablardan gelir. ههه يِلهي‬Lefif-i mefrukun emri hazır malulu “‫ع‬ ِ ” vezninde gelir. ‫ي هه‬ َ ‫ َهِو‬/ ‫طوى هه يطِوي‬ ‫ .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 17 Not: ‫ل‬ ٌ ‫ َفِعي‬vezni ism-i fail ve ismi meful için ortak kullanılan bir vezindir. ‫ . ‫ِاْمَرَأٌة َقِتيلَهٌة‬ Not: ‫ل‬ ٌ ‫ َفُعهههو‬vezni mübalağalı ism-i fail ve ism-i mef’ul anlamında ortak kullanılır. ve 4. ‫دعَو هه دعا‬ Nakıs ve Lefif Fiilerin Çekimi: 1. Lefif-i mefruk sonu itibariyle nakıs.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde illet harfi düşer. İsm-i mef’ul anlamında kullanıldığında müzekkerlik.5.7. Ancak bu durumda eğer mevsuf mezkur ise ‫ل‬ ٌ ‫ َفِعي‬vezninin sonuna müzekkerden ayırmak için “‫”ة‬ getirilir. ve 4.وَفى هه َيِفي هه َوفهَهوا هه ِفْه هه ِفي هه ِفَيا‬Lefif-i makrun fiiller ise nakıs fiil gibi işlem görür. bablardan gelir. başı itibariyle misal fiil gibidir. müenneslik müsavidir.3. ‫ِاْم هَرَأٌة‬ ‫ ناقٌة حُلوَبٌة‬/// ‫شُكوٌر‬ َ ‫ل‬ ٌ‫ج‬ ُ ‫ ر‬/ ‫شُكوٌر‬ e. َيْهَوى‬Lefif-i mefruk fiiller 2. ‫ي‬ َ ‫ وِل‬/ ‫َوقَهى هه َيِقي‬ ‫ .

muzaride müfred muhataba ve cemi müennes muhatabaları aynı kalıpta ifade edilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 18 2.Nakıs vâvilerin muzaride cemi müzekker ve cemi müennes kalıpları aynıdır.Sonu “‫ ”ي‬ve “‫ ”ا‬olan nakısların. kesralı olur.”)َمغْهُزّو )َمْفُعو‬Nakıs yâilerin ism-i mefulleri “‫ل‬ ٌ ‫ي )َمْفُعو‬ ّ ‫ ”)َمْرِم‬vezninde gelir.13 6.14 7. “‫ ”و‬ise “‫”و‬a kalbedilir. “‫ ”ي‬ise “‫”ي‬ya.Nakıs vâvilerin mazi meçhullerinde “‫ “ي‬.Te’nis “‫ ”ة‬geldiğinde sonu elif ise “‫ ”ا‬hazfedilir.Nakıs fiillerde “‫ ”)فَهَعلَهٌة )نصرة‬vezninde gelen cemi müzekker mükesser kalıbı “‫ ”)فُهَعلَهٌة )غُهَزاٌة‬vezninde gelir.”‫”و‬ya kalbedilir.15 9.12 5.Gaib tesniye zamiri ve merfu müteharrik zamirler bitiştiğinde sonu “‫ ”ا‬olan nakıslarda “‫ ”ا‬aslı.16 10.11 4.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde hazfedilen harf elif ise cemi “‫ ”و‬ve muhataba “‫”ي‬sından önceki harf meftuh olur.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde hazfedilen harf “ ‫ ”و‬ise cemi “‫”و‬ından önceki harf dammeli.10 3. muhataba “‫”ي‬sından önceki harf. 8.17 10 ‫رمى هه رمت هه رمتا‬ ْ ‫ع‬ ‫ت‬ َ ‫عْون هه َد‬ َ ‫دعا هه دعوا هه د‬ 12 َ ‫ضْي‬ ‫ن‬ َ ‫ضى هه ير‬ َ ‫ َير‬/ ‫رمى هه رَمْوا‬ 13 َ ‫عي‬ ‫ن‬ ِ ‫عون هه تَهْد‬ ُ ‫عو هه تَهْد‬ ُ ‫ تَهْد‬/ ‫ن‬ َ ‫عو‬ ُ ‫عو هه َيْد‬ ُ ‫َيْد‬ 14 ‫غزا هه غَهَزو هه غَهَزَوٌة هه غَهَزاٌة هه غُهَزاٌة‬ 15 ‫عون )يَهْفعُهلْهن‬ ُ ‫ المعلمات يْد‬// (‫ن )َيْفُعون‬ َ ‫عو‬ ُ ‫)المعلمون يْد‬ 16 َ ‫ن )تفِعْل‬ ‫ن‬ َ ‫شي‬ ِ ‫ن( هه انتن تْم‬ َ ‫ن )تفِعي‬ َ ‫شي‬ ِ ‫ت تْم‬ ِ ‫ ان‬/ (‫ن‬ َ ‫ن )تفَعْل‬ َ ‫ضْي‬ َ ‫ن( هه انتن تْر‬ َ ‫ن )تفَعْي‬ َ ‫ضْي‬ َ ‫ت تْر‬ ِ ‫)ان‬ 17 َ‫ع‬ ‫ي‬ ِ ‫عَو هه ُد‬ ِ ‫دعا هه ُد‬ 11 .Nakıs vâvilerin ism-i mefulleri “‫ل‬ ٌ ‫ .

Tesniye elifine isnadı: İ’rab nunu hazfedilir ancak tesniye elifi hazfedilmez.18 12.Nakıs ve lefif fiillerin “‫ل‬ َ ‫ ”تفَهههههّع‬ve “‫ل‬ َ ‫عههه‬ َ ‫ ”تَفا‬bablarının mastarlarında ayne’l-fiilin harekesi sonda bulunan “‫ ”ي‬harfine itibarla dammeden kesraya kalbedilir.Te’kid Nunu Bitişen Fiillerin Zamirlere İsnadı: 1.Nakısların muzari mechullerinde müfred gaib. makablinde de elif bulunursa “‫ ”و‬veya “‫ ”ي‬hemzeye kalbedilir (isim ve mastarlarda).Cemi vavına isnadı: a) Sahih fiilde irab nunu ve cemi vavı hazfedilir.19 Not: Nakıs fiilerde lame’l-fiil olan “‫ ”و‬ve “‫ ”ي‬harekeli olur. Fiil nakıs ise lame’l-fiil aslına fethalı olarak döner.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 19 11. Cemi vavına ise damme harekesi verilir. müfred muhatab ve mütekellim sigalarında lame’l-fiil “‫”ا‬ olurken diğer sigalarda “‫ ”ي‬olur. ‫ن هه‬ ّ ‫ليسعُو‬ ّ ‫ن )لتفعو‬ ‫ن‬ ّ ‫)لتُهْبلَهُو‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوُو‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوَيا‬ ّ ‫* هوى هه يهَوى =< َلَيْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوْيَنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَتْهَويَا‬ ّ ‫َلَتْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهُو‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوَيا‬ ّ ‫* هوى هه يهِوي =< َلَيْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهِويَنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَتْهَوَيا‬ ّ ‫َلَتْهَوَي‬ 18 19 ِ‫عَيان‬ َ ‫ُيْدعا هه ُيْد‬ ‫جيًا‬ ِ ‫ تناجى هه تَنا‬، ‫جيًا‬ ّ ‫جى هه تن‬ ّ ‫نجا هه تن‬ . müfred gaibe. b) Nakıs fiilde: sonu vav ve ya olan nakıslarda hem cemi vavı hem de irab nunu hem de lamel fiil hazfedilir. ‫ن‬ ّ ‫ن هه ليسَعَيا‬ ّ ‫عَوا‬ ُ ‫ن هه لتَهْد‬ ّ ‫لَيكتُهَبا‬ 2. لتَهْد‬sonu elif olan nakıslarda ise irab nunu ve lame’lfiil hazfedilir. ‫ضاء )ِفَعال‬ َ ‫ضٌو هه ِر‬ َ ‫ ِر‬/ (‫ي هه بناء )ِفعال‬ ٌ ‫ بنا‬/ (‫سَماٌو هه سماء )فعال‬ َ) f. ّ ‫جُر‬ ‫ن‬ ْ ‫ن هه لتَه‬ ّ‫ع‬ ُ ‫ .

Fiili muzari.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 20 ‫* راٍم هه راميان هه راُمون هه ُرّماٌء هه ُرّمى هه ُرماٌة‬ ‫راِمَية هه راميتان هه راميات هه رواٍم‬ ‫* هاٍو هه هاويان هه هاُوون هه ُهّواٌء هه ُهّوى هه ُهواة‬ (‫ع‬ ٍ ‫هاوية هه هويتان هه هاويات هه َهَواٍو )فوا‬ Not: Misal vâvilerin ‫ل‬ ُ ‫عه‬ ِ ‫ فَوا‬veznindeki mükesser cemilerinde fau’l-fiil olan vav hemzeye kalbedilir. 20 21 ‫إنه يدل على الحال و الستقبال‬، ‫الفعل المضارع‬ Te’kid nununun yukarıdaki özelliğinden dolayı . Vacip Olduğu Durumlar: 1. hal ve istikbale delalet ediyorken20. 2.herhangi bir şart olmaksızın bitişir. I. 3.Gelecek manası ifade etmelidir.Lam-ı Kasem ile arasına bir fasıla girmemesi gerekir.Mazi fiilin sonuna te’kid nunu bitişmez.Anlam müsbet olmalıdır. 4.Emir-i hazırın sonuna te’kid nunu -mutlak olarak.21 b. bu fiili muzarinin sonuna bu Nun-u te’kid eklenirse delalet ettiği anlam sadece gelecek zaman olur. Te’kid Nun’unun Şartları: a. Bu fiili kuvvetlendiren ve fiilin zamanını gelecek zaman yapan bir harftir. (‫ع‬ ٍ ‫ح )فوا‬ ٍ ‫ي هه اَوا‬ ُ‫ح‬ ِ ‫حَيٌة هه ووا‬ ِ ‫ وا‬// ‫ل‬ ُ‫ص‬ ِ ‫ل هه اَوا‬ ُ‫ص‬ ِ ‫صَلٌة هه ووا‬ ِ ‫وا‬ 4.Te’kid Nunu Arapça’da Te’kid Nun’u a) Sakîl b) Hafîf olmak üzere iki kısma ayrılır.Muzari fiilin sonuna te’kid nunun getirebilmek için şu şartların yerine gelmesi gerekir.Kasem’in cevabı olmalıdır. ‫ن‬ ّ ‫ اذهب‬، ‫ن‬ ّ ‫اكتب‬ c.

harf23 olan bir cümlede vaki olursa. Mümteni Olduğu Durumlar: 1. nehy.Fiil. bu durumların kullanımı azdır: 22 Lam ile cevabın (‫ )تبلغ‬arası fiilin ma’mulu (burada ‫’للنجاح‬dır ve “‫”تبلغ‬ mef’ulüdür) ile ayrılmıştır 23 Bu harf de “‫ ”إن‬ve “‫”ما‬nın idgam edilmiş hali olan “‫ ”إّما‬dır . dua.Şart fiili.Fiil ile kasem “‫”ل‬ı arasına “‫ سههوف‬، ‫ س‬، ‫ ”قههد‬gibi bir edat girerse: “‫”وال لسوف يفلح المجد‬ 4. Ancak Kullanımı Az Olan Durumlar: Şu üç durumda muzari fiili te’kid etmek caiz olmasına karşın. Talep. 1.Kaseme cevap olan fiil ile kasem lamı arasına bu fiilin bir mamulünün girmesidir: “‫ح تبلُغ بالعمل الجد‬ َ ‫”وال للنجا‬22 Bu maddelerde özellikleri mezkur muzari fiiller te’kid nun’u ile te’kid edilemezler. III. Caiz.Hale delalet ederse: “‫”و ال لقرأ الن‬ 3. çoğunlukla müstahsendir.‫إ‬ ‫ن تبلْغ مرادك‬ ّ ‫ما تجتهَد‬ 2. emir.Kasemin cevabının menfi olursa: “‫ل واجبي‬ ُ ‫”و ال ل أهم‬ 2. Vacibe Yakın Derecede Müstahsen Olduğu Durumlar: Şu iki durumda muzari fiilin te’kidi vücub derecesine yaklaşır. şart kelimesi. II. temenni ve istifhama delalet eden bir kelimeden sonra gelirse. ّ ‫ ل تهمله‬، (‫ن إلههى نفسههك )تمههن‬ ‫ن‬ ّ ‫ ليتههك تلتفتَهه‬،(‫ن بجههد لبنههاء مسههتقبلك )لم المههر‬ ّ ‫ِلتعلمه‬ ‫واجباتك‬ IV.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 21 * Eğer bu şartlardan herhangi birisini kaybederse o zaman fiili muzarinin sonuna te’kid nunu bitişmez.

lam-ı emr. diğerleri. ‫ ل النافية‬den sonra gelirse: ‫ابتعد عن أمر ل يعنيّنك‬ 2. sükun. Nun-u te’kid mubaşereten bitişirse fetha üzere mebni olur. ‫ لم‬den sonra gelirse: ‫ي‬ ّ ‫ن عل‬ ّ ‫لم يحضر‬ 3. fetha.Fiil. cemi müennes muhata-ba. lam-ı nehy . diğerleri. ‫ن و ليكونهًا‬ ّ ‫سههجن‬ ْ ‫ و لِئن لم يفعههل مهها آمههره لُي‬، ‫ن( بالناصية‬ ْ ‫كل لئن لم ينته لنسفعًا )لنسفَع‬ ‫ن( من الصاغرين‬ ْ ‫)ليكوَن‬ Not: Muzarinin te’kid nun alması halinde Basralılara göre evvelin de te’kidi vaciptir ve lam-ı te’kid.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 22 1. Eğer fiili muzarinin sonuna nun-u nisve bitişirse sükun üzere. nun’un hazfi ile mebnidir. ّ ‫لَتْعَلْمنا‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلما‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلِم‬ ‫ن‬ ----ّ ‫*لَنْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ‫عَلَمن‬ ْ ‫*ل‬ ‘*’ işaretli yerler mebni. ْ‫ُاْكُتُبن‬ ----ْ ‫ُاْكُتَب‬ ‫ن‬ -------ْ ‫ُاْكُتِب‬ ‫ن‬ Müfret muhatab.Fiil. nun-un hazfi ile mebnidir. ْ ‫َلَيْعَلُم‬ ‫ن‬ ----- --------- ْ ‫َلَتْعَلُم‬ ‫ن‬ ----- ْ‫*َلَيْعَلَمن‬ ْ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَيْعَلُم‬ ‫ن‬ ّ‫َلَيْعَلْمنان‬ ّ ‫َلَيْعَلَما‬ ‫ن‬ ّ‫َلَتْعَلَمان‬ ّ‫*َلَيْعلَمن‬ ّ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ْ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ ‫لَتْعَلُم‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلما‬ ‫ن‬ ّ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ --------ْ ‫َلَتْعَلِم‬ ‫ن‬ ----ْ ‫عَلَمنْ *َلَنْعَلَم‬ ‫ن‬ ْ‫ل‬ َ* ‘*’ işaretli yerler mebni. * Sonuna te’kid nunu bitiştirilirken.Fiil. ّ ‫عَو‬ ‫ن‬ ُ ‫ يدعو هه لتْد‬،‫ن‬ ّ ‫سَعَي‬ ْ ‫يسعى هه لتَه‬ Not: Nun-ı te’kid muhaffefe olduğunda istinad elifi ile birlikte tenvin olarak yazılır. diğerleri murabdır. fetha. diğerleri murabdır. ّ ‫ُاْكُتُب‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتَبا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتَب‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتْبنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتبا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتِب‬ ‫ن‬ Müfret muhatab. lame’l-fiili illetli olan bir fiilde sondaki harf aslına döndürülür. ‫ إن‬in haricinde bir şart edatından sonra gelirse: ‫مههن‬ ْ ‫ن ينج‬ ‫ح‬ ّ ‫يذاكر‬ Not: Fiili muzari iki durum dışında daima murabdır.

arz). Bununla nahivciler bazı kurallar ortaya koymuşlardır. yalnız fiil mastara ek olarak olayın zamanına da işaret eder.Sülasî Mastarlar: Sülasi mastarlar kıyasî değildir. 5.‫س عليه‬ ُ ‫ظ و ل ُيقا‬ ُ ‫حَف‬ ْ ‫ُي‬: birlikte . bir “olay”a işaret etmesi bakımından fiille benzeşir.Mastar Mastar.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 23 veya muzarinin evvelinde talep olması gerekir. istifham. a. Buna göre: 24 "‫" سماعي‬. nehiy. tereci. dua temenni. Genel bir kuralı yoktur ve çoğunlukla sadece sema’ya24 dayanır.Müevvel Mastar: Cümlenin başına mastar harflerinden biri getirilerek cümlenin mastara çevrilmesiyle oluşan mastardır. isim olması hasebiyle fiilden ayrılırken.‫ "ل تضبطه قواعد معينة‬:‫" أو‬.İsm-i Mastar: Sülasi mezid babların mastarlarında harf düşmesi ya da harf ilavesi şeklinde değişime uğrayan ve kuralına uygun bir şekilde gelmeyen mastarlara denir. Mastar harfleri: “‫ أ )الهمزة التسوية‬، ‫ي‬ ْ ‫ َك‬، ‫ لو‬، ‫ ما‬، ‫ن‬ ّ‫أ‬،‫ن‬ ْ ‫”)أ‬ ‫ سهواٌء عليههم أأْنهَذْرتهم‬/ (‫ن ويدًا كريٌم )كرم زيهٍد‬ ّ‫تأ‬ ُ ‫ علم‬/ (‫عِنتّهْم )عنَهتهكُهم‬ َ ‫وّدوا لو‬ (‫)إنذارك‬ c. (Emir. (‫طاًء )اسم المصدر‬ َ‫ع‬ َ ‫طاًء‬ َ‫ع‬ ْ‫إ‬ ‫طى‬ َ‫ع‬ ْ‫أ‬ (‫حّباً )اسم المصدر‬ ُ ‫حبابًا‬ ْ‫إ‬ ّ ‫أح‬ ‫ب‬ (‫بغضًا )اسم المصدر‬ ‫إبغاضًا‬ ُ ‫أْبَغ‬ ‫ض‬ (‫سلمًا )اسم المصدر‬ ‫تسليمًا‬ ‫سّلم‬ b.

Renk’e delalet eden fiillerin çoğunun mastarı ‫فُهههْعَلة‬ vezninde gelir. ‫عَورا‬ َ ،‫عَرجًا‬ c.1.Meslek’e delalet eden çoğu fiilin mastarları ‫ِفَعالَههههة‬ vezninde gelir.2.1. ‫ حاك هه حياكة‬، ‫ زرع هه زراعة‬، ‫نجر هه ِنجاَرٌة‬ c.1.1.Ses ifade eden fiillerin çoğunun mastarı ‫فُهههعال و فَه هِعيل‬ vezinlerinden gelir.Manadan Hareketle Mastar Tayini: c. ‫ طههار هه ه‬، ‫ فههار ههه فههوران‬، ‫غلههى هه ه غليههان‬ ‫ جال هه جولن‬، ‫طيران‬ c.Sabit bir manaya delalet eden fiillerin mastarları ‫فُهُعولة‬ vezninde gelir. ‫ لصق هه لصوقا‬، ‫ صعد هه صعودا‬، ‫قدم هه قدوما‬ c.Mazide aynu’l-fi’li kesralı sülasi lazım fiillerin çoğunun mastarı ‫ فَهَعل‬vezninde gelir. ‫ جِزع هه جَزعًا‬، ‫سفا‬ َ ‫ف هه أ‬ َ ‫س‬ ِ ‫ أ‬، ‫تِعب هه تَعًبا‬ 25 Bu tabire “organlarla yapılan işleri bildiren fiiller” veya “çaba ve gayret sarfetme anlamı taşıyan fiiller” denilebilir.1.8.1.2.Kusur bildiren fiillerin çoğunun mastarı ‫ فَهَعل‬vezninde gelir. ‫حْمَرة‬ ُ c.Hastalık bildiren fiillerin çoğunun mastarı ‫ ُفعال‬vezninde gelir.1.5.Mualece25 anlamı veren çoğu fiillerin mastarı ‫فُه هُعول‬ vezninde gelir. ‫ َمِلح هه ملوحة‬، ‫يبس هه يبوسة‬ c.Sülasi müteaddi fiilerin çoğunun mastarı ‫ فَهْعل‬vezninden gelir.1. ‫صهيل‬ َ ‫ صهل هه‬، ‫صراخًا‬ ُ ‫ صرخ هه‬، ‫عوى هه عواًء‬ c.1.2.Hareket ve dönüşüm ifade eden çoğu fiillerin mastarları ‫ َفَعلن‬vezninde gelir.2.1.3. ‫ سمع هه سمعا‬، ‫ حمد هه حمدا‬، ‫ فتح هه فتحا‬، ‫أخذ ه أخذا‬ c.7.4. ‫ دار هه ُدَوارًا‬، ‫طاسا‬ َ‫ع‬ ُ ‫ عطس هه‬، ‫صداعًا‬ ُ ‫ صدع هه‬، ‫سعل هه سعال‬ c.1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 24 c.6.Lafızdan Hareketle Mastar Tayini: c. .2.

Ahfeş’e göre ise vezni ‫إفالة‬ olur.2.4.Eğer sonu illetli ise mastarı ‫ تفعلة‬vezninde  ‫ربى هه تربية‬ 26 Bu kalıptan gelen mastarlar semaîdir. alameti hazfeder.Sülasi mezid ‫ أفعل‬babının mastarı: a. ‫ وسوسة و وسواس‬، ‫زلزلة و زلزال‬ d. Ahfeş de illet harfini hazfeder.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 25 c. Bu mastarların kalıbında ihtilaf vardır.1.Mastar-ı Rubai Mücerred: ‫ فَهْعلَهلَهة‬vezninde gelir.Eğer aynu’l-fi’li sahih ise mastarı ‫ إفعال‬kalıbında gelir.2.3.3. Yukarıdaki görüş Sibeveyh’e göredir.2. ، ‫ملُههح ههه ملحهة‬ ‫ عُذب‬،‫صُعوبة‬ ُ ‫ صُعب هه‬، ‫ف هه ظرافة‬ َ ‫ظُر‬ d.2.Sülasi mezid ‫ فّعل‬babının mastarı: d.3. sülasi lazım fiillerin genelinin mastarı ‫ فَهَعاَلة‬veya ‫ فُهُعولَهة‬vezninde gelir. ‫ أدار هه أدارًة‬، ‫ أشار هه إشارًة‬، 28‫أقام هه إقامة‬ d.Eğer aynu’l-fi’li illetli (ecvef) ise mastarı ‫إْفَعلَهههة‬27 vezninde gelir. rubai mücerred mudaaf fiil ise o zaman mastarı ‫فَهْعلَهلَهة‬ veya ‫ِفْعلل‬26 vezninde gelir.3.1.Mazide aynu’l-fi’li medmum.Mazide aynu’l-fi’li fethalı sülasi sahih lazım fiillerin çoğunun mastarı ‫ فُهُعول‬vezninden gelir. ‫ نام هه نوما‬، ‫ قام هه قياما‬، ‫صياما‬/ ‫صام هه صوما‬ c. ، ‫ سجد ههه سهجودا‬، ‫قعد هه قعودا‬ ‫دخل هه دخول‬ Eğer aynu’l-fi’li illetli ise çoğunlukla. 28 Bu ‫ ة‬harfi ‫ إفعههال‬kalıbında bulunan ve burada hazfedilen ‫‘ ا‬ten ivaz olarak getirilmiştir. ‫أكرم هه‬ ‫ أمضى هه إمضاًء‬، ‫ أوجد هه إيجادا‬، ‫أخراج هه إخراجا‬، ‫إكراما‬ b. mastar ‫ فَه هْعل‬veya ‫ِفَعههال‬ vezninden gelir. Çünkü Sibeveyh.Eğer sonu sahih ise mastarı ‫ تفعيل‬vezninde  ‫كّبر هه تكبيرا‬ d. 27 .Mastar-ı Gayr-i Sülasî: Mastar-ı gayr-ı sülasi kıyasidir ve kuralları şunlardır: d. ، ‫بعثرة‬ ‫ دحرجة‬، ‫طْمأنة‬ Eğer.

sondan bir önceki harfin dammelenmesi ile elde edilir.5.Sülasi mezid ‫ فاعل‬babının mastarı: Bu babın mastarı şu iki vezinde de gelebilir: ‫ِفَعل و مفاعلة‬29  ‫ناقش هه نقاشا هه مناقشة‬.Fiil ‫ انفعل‬babında ise mastarı ‫ انفعال‬olur.4. ‫ تقاُتل‬،‫ تكّرما‬،‫تدحُرجا‬ Eğer lame’l-fiil illetli ise sondan bir önceki harf kesralanır ‫تحّدى‬ ‫ه تحّديًا‬ d.3. ‫احمرار‬ d6. ‫ كّمل هه تكميل هه تكملة‬، ‫جّرب هه تجريبا هه تجربة‬ d. ‫امتثال‬ b.Fiil mehmuzu’l-lam ise mastarı genellikle iki vezinde de gelebilir.4.3.Fiil ‫ افتعل‬babında ise mastarı ‫ افتعال‬olur.‫افعنلل‬  ‫افعنلل‬  ‫افرنقاعا‬ b.2.Bazı sahih fiillerin mastarları da bu iki vezinden gelebilir.3. ‫ يامن هه ميامنة‬، ‫ياسر هه مياسرة‬ d.1.6.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 26 d.3.5.5.4.6.‫ل‬ ّ ‫افعل‬  ‫لل‬ ّ ‫افع‬  ‫اكفهرارا‬ b.Humasi Fiilin Mastarı: d.‫ل‬ ّ ‫افعا‬  ‫افعيل‬  ‫احضيرارا‬ Mufaale babının diğer mastarı olan ‫ فيعههال‬vezni belli başlı fiillerde gelir. Fau’l-fi’li “‫ ”ي‬olan fiiller çoğunlukla sadece ‫ مفاعلههة‬vezinden gelir. mastarları.Fiil ‫ل‬ ّ ‫ افع‬babında ise mastarı ‫ افعلل‬olur.3.4.Südasi Fiilin Mastarı: Bu fiillerin mastarları. ‫انكسار‬ d.1. . üçüncü harf kesralanır.6.2. 29 b. Bunlar: ‫ تفعيل و تفعلة‬ ‫طأ هه تخطيئة هه تخطئة‬ ّ‫خ‬ d.Eğer fiil. humasi ‫ تفّعههل أو تفاعههل‬، ‫ تفعلههل‬vezinlerinde ise.6.5. sondan bir önceki harfden önce de bir elif konularak elde edilir.‫افعوعل‬  ‫افعوعال‬ ‫اعشيشابا‬ b.5.

Sondan bir önceki harf de fethalı yapılarak elde edilir. e.Muzari ayne’l-fiili (‫)ـَـُــ‬ ‫مفْـَعل‬ 2. mekan. ‫ استشار هه استشارة‬، ‫استقام هه استقامة‬ e. ‫ استغفر هه ُمستغفَهرًا‬،‫أخرج هه مخَرجًا‬ 30 Bu tablo T. ‫إفعال‬ babındaki ecvef fiilin mastarındaki ‫ ة‬bu babın mastarına da getirilir.Lefif Mefruk ‫مفْـِعل‬ Not: Mimli mastarı ‫ َمْفَعل‬vezninde olması gerekirken şâz olarak ‫ َمْفِعل‬vezninde gelen mastarlar da vardır: ‫ عَرف هه معِرفة‬، ‫ غَفر هه مغِفرة‬، ‫صيرا‬ ِ ‫ صار هه م‬، ‫ بات هه مبيتا‬،‫جعا‬ ِ ‫جَع هه مر‬ َ ‫َر‬ e. ism-i zaman.MudaafMehmuz 1.zaman.6. ism-i mekan A) Sahih.Sarfî’den değil.Muzari ayne’l-fiili (‫)ـِــ‬ a) Mimli mastarı ‫مفْـَعل‬ b) İ. mef’ul ‫مفْـِعل‬ B) Nakıs ve Lefif Makrun altı babda da ‫مفْـَعل‬ C) Misal.1. i. maksud’dan alınmıştır. Bunun tek farkı mim ile başlamasıdır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 27 b.Ecvef.Gayr-i Sülasi Fiillerin Mimli Mastarları: Muzaraat harfi dammeli bir mîm harfine kalbedilip.2. .‫استفعل‬  ‫استفعال‬  ‫استخراجا‬ Önemli Not: ‫ استفعال‬babındaki fiilin aynu’l-fi’li illetli olursa. i.Mastar-ı Mîmî: Bu mastar yukarıdaki normal bir mastarın ifade ettiği anlamı ifade eder.Sülasi Fiillerin Mimli Mastarı:30 Sülasi Mücerredin Mimli mastarı.5.

Bazı kitaplarda 31 mezid fiillerin de mastar-ı hey’elerine Bu mastar: “‫ الجعلي‬/ ‫ المجعول‬/ ‫ ”المصدر المصنوع‬olarak da isimlendirilmektedir. ‫ وقفة‬، ‫ جلسة‬gibi.Sınaî Mastarlar:31 Bu mastar kıyasi olarak isimlerden -o isimlerde bulunan özelliklerle tavsif etme amacıyla. ‫ش هَيًة‬ ْ ‫ مشههى هه ه ِم‬، ‫ف هه ه ِوْقَف هًة‬ َ ‫ وَق ه‬، ‫سة‬ َ ‫جلْه ه‬ ِ ‫جلههس هه ه‬.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 28 f. Eğer normal mastarın sonu “‫ ”ة‬ile bitiyorsa mastar-ı merre’si ‫ واحدة‬kelimesiyle vasfedilerek yapılır.Mastar-ı Hey’e: Genellikle ism-i hey’e olarak adlandırılır. ، ‫قوم هه قومّيههة‬ ‫ ما هه ماِءّيٌة‬،‫ أنا هه أَناِنّيٌة‬،‫ هو هه ُهِوّية‬،‫واقعّية‬ e. Mastar-ı nev’ de denilir. Sadece sülasi fiilden ‫ِفْعلَهة‬ vezninde türetilir.Mastar-ı Merre: İsm-i merre olarak da adlandırılır. ‫ صاح ه صيحة واحدة‬،‫ دعا ه دعوة واحدة‬gibi… Gayr-i sülasilerde ise normal mastarın sonuna bir “‫”ة‬32 eklenerek mastar-ı merre elde edilir.türetilir. ancak normal mastarı ‫ فَهْعلَهههة‬olan bir fiilin mastar-ı merre’si ‫ واحههدة‬kelimesiyle vasfedilerek yapılır. ‫ انطلق هه انطلقة‬،‫سّبح هه تسبيحة‬. İster camd ister müştak her türlü ismin ya da zamirin sonuna şeddeli bir “‫”ي‬ harfi ve akabine de bir “‫ ”ة‬harfi eklenerek yapılır. Fiilin yapılış şeklini ifade eder. 32 ‫تاء الوحدة‬ . ‫ إقامههة‬، ‫استشار ههه استشههارة واحههدة‬ ‫واحدة‬ g. Sülasilerde ‫ فَهْعلَهة‬vezninde gelir. bir olayın bir kere yapıldığına delalet eden bir mastardır.

hem meçhul hem de malum manası verebilir. Bu kıyasî bir durum değil. türetilen isimdir.Sülasî fiilin ism-i faili. a1. 6. ism-i failde hemzeye dönüştürülür.Mastarlarda. ism-i failde fiilin son harfi tıpkı ism-i mankusda yapıldığı gibi raf ve cerr halinde hazfedilirken nasb halinde olduğu hal üzere bırakılır. ‫ فاعل‬vezninde türetilir. ‫لعب‬ * Eğer fiil ecvef ve aynu’l-fi’li elif ise bu elif.İsm-i Fail: Fiilden. Not: 1.، ‫ق مدحِرج‬ ٌ ‫ منطِل‬، ‫ ُملِكٌم‬، ‫ن‬ ٌ‫ش‬ ِ ‫شْو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ُم‬ * Eğer sondan bir önceki harf elif ise (ecvefin mezitlerinde) olduğu hal üzere bırakılır. ism-i fail muzaraat harfinin madmum bir mim ile değiştirip sondan bir önceki harfin kesralanmasıyla elde edilir.Müştakkât a.Gayr-i sülasilerde.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 29 rastlanabilmektedir. ‫تعّمم هه‬ ‫خْمَرة‬ ِ ‫ اختمرت المرأة‬، ‫عّمة‬ ِ gibi… Not: Mastar-ı bina-i merre ve mastar-ı bina-i hey’e cümle içerisinde daima mefulü mutlak olarak mansub olurlar. fiili işlemekle vasfedilene delalet etmesi için.Mastarlar. ‫ باع هه بائع‬،‫قال هه قائل‬ * Eğer fiil ecvef ve aynu’l-fi’li sahih (yani değişme-miş vav veya ya) ise. tezkir-te’nis müsavidir. ‫ جَيد هه جايد‬،‫عِور هه عاِور‬ * Eğer fiil nakıs ise. ‫ع‬ ٍ ‫ش )فا‬ ٍ ‫ مشى ما‬، (‫ع‬ ٍ ‫ع )فا‬ ٍ ‫)دعا دا‬ a2. semaîdir. 2. : ‫ يكتال هه ُمكتال‬،‫وزنها مفتِعل يختار هه ُمختار‬ . bu harfler olduğu gibi kalır.

‫صاٌر‬ ّ ‫ُن‬ 34 .‫فُهَعلَهة‬ ‫ لمزة‬، ‫همزة‬: 5.3-‫فَهعُهول‬ ‫ صبور‬، ‫ أكول‬، ‫ شكور‬: b.gelir.‫فَهِعل‬ ‫ لِبق‬، ‫طن‬ ِ ‫ ف‬، ‫حذر‬: 35 36 Bunlar yanında kullanımı az olan bazı kalıplar da vardır: 33 1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 30 * Burada bu kurallara uymayan ism-i faillere de -bunların sayısı az olmakla beraber.‫ِفّعيل‬ ‫ قّديس‬، ‫صّديق‬ ِ : 3-‫ِمفْهِعيل‬ ‫معطير‬: 4. müteaddi fiilde gelirse mübalağalı ism-i fail olur. Bu vezin aynı zamanda ism-i mensub kalıbıdır.‫فُهّعال‬ ‫ و مكروا مكرا كّبارا‬:39 38 Sondan bir önceki harf kesra olması gerekirken. ism-i failin manasını tekid ile birlikte onu mübalağa ile takviye için fiilden türetilen bir isimdir. ‫ أمحل هه ماحل‬، ‫أيفع هه يافع‬ b.rastlanabilir.1.‫طوٌر‬ ُ ‫سا‬ َ 38 İsm-i alet olarak da gelebilir. 39 Aynı zamanda cem-i mükesser ism-i fail kalıbıdır.‫فاعول‬ ‫ فاروق‬: 37 2. Bu sadece sülasî fiillerden türetilir. b.Mübalağa Sigası: Bu.5. fetha olmuş.‫ِمفْهعال‬ ‫سماح‬ ْ ‫ ِم‬، ‫ مئكال‬، ‫مقدام‬: b.müşebbehe.2. ‫ن هه‬ َ‫ص‬ َ ‫ح‬ ْ‫أ‬، 33 ٌ ‫سَه‬ ‫ب‬ ْ ‫سَهب هه ُم‬ ْ‫أ‬ ٌ‫ص‬ ‫ن‬ َ ‫ح‬ ْ ‫ُم‬ * Bazen rubai fiillerin ism-i failleri de ‫ فاعههل‬vezninde -şâz olarak. 37 İsm-i alet olarak da gelebilir. 35 Aynı zamanda ism-i alet kalıbıdır 36 Lazım fiilde gelirse sıfat.‫فَهعّهال‬ ‫ لّماح‬، ‫ سفّهاح‬، ‫لم‬ ّ ‫ع‬34 : b.4-‫فَهِعيل‬ ‫ سميع‬، ‫ نصير‬، ‫عليم‬: b. En meşhur vezinleri şunlardır.

‫ ضجر هه ضَهجِهٌر هه‬، ‫حة‬ َ ‫فرح ه فِرح ه فِر‬ ‫ضجرة‬ * Renk. * Seviç. Örneğin: ‫ أنذر فهو‬، ‫ أعان فهو ِمْعوان‬، ‫أدرك هه دّراك‬ ‫ أهان فهو ِمْهَوان‬، ‫ أزهق فهو َزهوق‬،‫نذير‬ c. Mana konusunda ism-i fail’e benzediğinden dolayı sıfat-ı müşebbehe denilmiştir. müennesi de ‫ فعْهلى‬vezninde41 gelir. özellik ifade eden bir fiil ise ‫أفْهَعل‬. ، ‫حمر هه أحمر هه حمراء‬ ‫أعور هه عوراء‬ ٌ ‫أعين ه أعينان ه عي‬ ‫ن‬ ‫حوٌر‬ ُ ‫احور ه احوران ه‬ ‫حْمٌر‬ ُ ‫* احمر ه احمران ه‬ ٌ ‫عي‬ ‫ن‬ ِ ‫عيناء ه عيناوان ه‬ ‫حور‬ ُ ‫حوراء ه حوروان ه‬ ‫حْمٌر‬ ُ ‫حمراء ه حمراوان ه‬ * Boşluk ve doluluk ifade eden bir fiil ise ‫فعْهلن‬. kusur ve zinet.Sıfat-ı Müşebbehe: İsm-i failin manasına delalet etmek üzere lazım fiilden türetilen isimdir. müennesi de ‫ فْعلء‬vezninde40 gelir. ٌ ‫عطشان ه عطشانان ه عطا‬ ‫ش‬ .1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 31 * Gayr-i sülasiler için mübalağa ifade eden kuralsız kullanımlar da vardır. ‫ فَه هِعل‬vezninde ise sıfat-ı müşebbehesi üç şekilde gelir. Bu vezin gayr-ı munsarıftır. yenilik gibi manaları içeren bir fiilse ‫فَهِعل‬. ‫ ظمههآن ههه‬، ‫ يقْهظان هه يقظههى‬، ‫عطش هه عطشان هه عطشى‬ ‫ظمأى‬ ‫رّيان ه رّيانان ه ِرَواٌء‬ 40 41 ‫ظمآٌء‬ ِ ‫ن ه ظمآنان ه‬ ُ ‫ظمآ‬ Bu vezin gayr-ı munsariftir. Ancak sarf alimlerine göre sıfat-ı müşebbehe ism-i faile göre daha kalıcı bir vasfa delalet etmesiyle temayüz eder. müennesi de ‫ فَهِعلَهة‬vezninde gelir. süs (hilye). hüzün. Sıfat-ı müşebbehe vezinleri: c.Fiil.

Sülasi fiilden ‫ مفعول‬vezninde türetilir. müteaddi. * ‫فُهعال‬ ‫شجع فهو شُهجاع‬: ٌ c. ‫ دان هه يدين هه َمدين‬،‫ باع هه يبيع هه مبيع‬،‫قال هه يقول هه مقول‬42 42 ‫( وزنهم َمِفيل‬Beni Temim lügatına göre burada hazif yapılmaz yani ismi mefulleri ‫ َمدُْيون‬، ‫ع‬ ٌ ‫ مْبُيو‬şeklinde getirirler.‫ شهرب ههه‬، ‫كتب هه مكتهوب‬ ‫ سأل هه مسؤول‬، ‫ وعد هه موعود‬، ‫ قرأ هه مْقروء‬، ‫مشروب‬ * Aynu’l-fi’li “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬olan fiilde ism-i mef’ul. d. muzarisinin vezni üzere yapılır.Fiil. ‫ فعُهل‬vezninde ise sıfat-ı müşebbehesi şu beş vezinde gelir.İsm-i Mef’ul: Muzari. ‫ جاد هه جيود هه جّيٌد‬، ‫ مات هه ميوة هه مّية‬، ‫ساد هه سيِوٌد هه سّيد‬ Bu üç ana başlıktan farklı olarak başka sıfat-ı müşebbehe vezinleri de vardır: Kalıcı bir sıfata delalet eden * “‫”فَهِعيل‬  ‫ شديد‬، ‫ بخيل‬، ‫كريم‬ * “‫”فَهْعل‬  ‫ صْعب‬، ‫ سْهل‬، ‫ضخْهم‬ * “‫”ِفْعل‬  ‫ ملْهح‬، ‫ صفْهر‬، ‫رخْهو‬ * “‫”فُهْعل‬ ‫ ُمّر‬، ‫حّر‬ ُ ،‫صلْهب‬ ُ d.) .3. * ‫فَهعَهل‬ ‫ بطَهل‬،‫سن‬ َ ‫سن فهو ح‬ ُ ‫ح‬: * ‫فُهُعل‬ ٌ‫جنُهب‬ ُ ‫ب فهو‬ َ ‫جنُه‬ َ: * ‫فَهَعال‬ ‫جٌبن فهو جبان‬: Bu vezinlerin hepsi * ‫فَهُعول‬ ‫وقُهر فهو وقُهور‬: munsarıftır.1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 32 ‫رّيى ه رّييان ه ِرَواٌء‬ ‫ظماٌء‬ ِ ‫ظمأى ه ظمأيان ه‬ ٌ ‫عطا‬ ‫ش‬ ِ ‫طشيان ه‬ ْ ‫عطشى ه ع‬ c. ism-i fail ve mübalağa sigası vezinlerinden farklı olarak. genellikle ‫ فَهْيِعل‬vezninde gelir.Fiil ‫ فَعل‬vezninde bir ecvef ise sıfat-ı müşebbehesi. meçhul fiilden türetilen ve fiilin üzerinde vaki olduğu vasfa delalet eden isimdir.2. vezni de ‫ مفعول‬olur.

Burada fiil değil câr-mecur tasrif edilir. e.) ‫ هاب ه يهاب ه َمهيب‬،43‫خاف ه يخاف ه َمخُهوف‬ * Fiil nakıs olursa muzaraat harfinin yerine fethalı bir mim getirilir ve son harf şeddelenerek i.Sülasi fiillerden türetilen ism-i zaman ve i.Gayr-i sülasilerde. İsm-i Mekan: Fiilin gerçekleştiği zaman ve mekana delalet eden isimdir.2. (vavî ise vav’a. ‫سيٌر وراءه‬ ِ ‫ سار وراءه هه َم‬، ‫ذهب به هه مذهوب به‬ d. *‫فَهِعيل‬ ‫ طحين‬، ‫ ذبيح‬، ‫ قتيل‬، ‫جريح‬: *‫فَهُعولة‬ ‫ حلوبة‬، ‫ ركوبة‬: *‫ِفْعل‬ ّ‫حب‬ ِ ، ‫ِنسي‬: e. ٌ ‫ي )مْفُعو‬ ‫ل‬ ّ ‫ رمى هه يرمي هه َمْرِم‬، (‫ل‬ ٌ ‫مدعّو )مْفُعو‬ ُ َ ‫)دعا هه يدعو هه‬ d.İsm-i mef’ul olarak kullanılan bazı yapılarda mevcuttur.4.İsm-i Zaman. ‫سَتَمّد‬ ْ ‫ استمّد هه يستمّد هه ُم‬، ‫ شاّد هه ُيشاّد هه ُمشاّد‬،‫ج‬ ٌ ‫أخرج هه يخرج هه ُمخَر‬ d. muzaraat harfinin yerine medmum bir mim harfi getirilip sondan bir önceki harf fethalanarak i.İsm-i mef’ul eğer lazım bir fiilden türetilecekse o zaman daha önce zikredilen kuralların yanında bir de bu lazım fiille birlikte şibih cümle44 eklenerek. mekan : Şu durumlarda i. zaman ve i.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 33 * Aynu’l-fi’li “‫ ”ا‬olan fiillerde de aynı şekilde ism-i mef’ul yapılır. yâî ise ya’ya kalbedilir. .1. meful yapılır. ism-i mef’ul türetilir. * Fiil misali vavî veya yâî olursa: ‫ ولد هه موِلد‬،‫عد‬ ِ ‫وعد هه َمْو‬ 43 44 ‫وزنه َمُفول‬ Şibih cümle hem câr-mecrurdan hem de zarf’tan oluşur. mef’ul yapılır.5.Her hangi bir kural olmaksızın türetilen bazı ism-i mef’uller de vardır.3. ‫ أسلّهه فهو مسلول‬، ‫ أحّمه فهو محموم‬، ‫جّنة فهو مجنون‬ َ‫أ‬ d. Ancak burada “‫ ”ا‬asli suretine kalbedilir. mekan ‫ َمفْهِعل‬dir.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 34 * Fiil aynu’l-fi’li ya olursa (ecvef): ‫ بات هه يبيت هه‬، ‫باع هه يبيع هه َمبيع‬ ‫مبيت‬ * Fiil sahih ve aynu’l-fi’li muzaride kesra olursa: ‫جلس هه يجِلس هه‬ ‫مجِلس‬ Bu durumların haricinde bütün i. ،‫ مفهِرق‬،‫سههك‬ ِ ‫ من‬،‫ منبِهههت‬،‫ مسهِقط‬،‫ مسجِهههد‬،‫ مغهِرب‬،‫مشهِرق‬ ‫ مْعِدن‬،‫ مخِزن‬،‫شر‬ ِ‫ح‬ ْ ‫ م‬،‫ مسِكن‬،‫ مطِلع‬،‫ مرِفق‬،‫مجِزر‬45 * Arapçada bazı i.2. ‫ أكل هه مأكَهل‬، ‫ كتب هه مكتَهب‬، ‫شرب هه مشَرب‬ e. zaman ve i. mekanlar ‫َمفْهَعل‬ dir. ‫ مأسدة‬، ‫ َمسَمكة‬، ‫حَمة‬ َ ‫َمل‬ f.İsm-i Alet: Sadece sülasi ve müteaddi fiilden türetilen bir isimdir. mekanlar camid sülasi isimlerden ‫ َمفْهَعلَهة‬kalıbında türetilir. Zaman ve i. ‫ مستقَبل‬، ‫ ُملتَهقى‬، ‫ُمْنصرف‬ * İ. mekan ifade eden bazı kelimeler şâz olarak ‫ مفِعههل‬kalıbında gelir. Şu kalıplarda gelir: * ‫ِمفْهعال‬ ‫ منشار‬، ‫ مزمار‬، ‫مفتاح‬: * ‫ِمفْهعل‬ ّ ‫ مق‬، ‫ مصعد‬، ‫ مشرط‬: ‫ص‬ *‫ِمفْهعلة‬ ‫ مبراة‬، ‫ ملعقة‬، ‫سطَهرة‬ ْ ‫ِم‬: Konuşma dilinde bazı kalıplar da vardır: *‫فاعلة‬ 45 46 ‫*فاعول‬ ‫ ساقية‬: ‫ساطور‬: Bu kelimelerin bir kısmı kuralına uygun şekliyle de kullanılır. mekan kelimelerinin sonuna ‫ة‬46 harfi getirilir. mekan. muzaraat harfinin medmum bir mim ile kalbedilip sondan bir önceki harfin fethalanmasıyla elde edilir. zaman ve i. zaman ve i. ‫ منامة‬، ‫ مزرعة‬، ‫ مطبعة‬، ‫مدرسة‬ * Yine Arapça’da bazı i. zaman ve i.Gayr-i sülasilerde i. ‫تاء التكثير‬ .

kısalık v.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 35 *‫فّعالة‬ ‫ خّرامة‬، ‫لجة‬ ّ ‫ ث‬، ‫سارة‬ ّ ‫ك‬: İ.Taaccüb ve Tafdil a. Ancak bazı şâz kullanımlar mevcuttur. cimrilik. gibi.Fiil meçhul olmamalıdır. Bu fiillerin taaccüb sigasına sokulması mümkündür. ‫)ما أحضر الكلم )لنه من الفعل احُتضر المبني للمجهول‬ * Arapça’da bazı fiiller meçhul olarak kullanılırlar. müştak olarak kullanılan bazı camid ism-i aletler de mevcuttur. ‫ أفْهِعل بههه‬، ‫ ما أفَعلَهه‬bu iki siğanın şartları: 1. ‫ لص‬kelimesinin taaccüb siğası olarak ‫ما‬ ‫صه‬ ّ ‫ أل‬denilemez.Mutasarrıf fiil olmalıdır. Bundan dolayı ‫ غرق‬،‫ فني‬،‫مات‬ gibi fiiller bu siğaya sokulamaz.s.Taaccüb: Taaccüb için iki siğa vardır. Alet olarak kullanılan bazı şâz vezinler de mevcuttur.Bir fiil olmalıdır. 4. ، ‫ شوكة‬، ‫ فأس‬، ‫ قَهّدوم‬، ‫ سيف‬، ‫سكّهين‬ ‫ ِدْرع‬، ‫ ُرْمح‬، ‫ص‬ ّ ‫ش‬ ِ ، ‫قلم‬ 7. Örneğin. ‫ ما أغنههاني عههن النههاس )الفعههل‬، (‫ما أفقرني إلى ال )الفعل افتقر‬ ‫ ما أمل الناء )الفعل امتل‬، (‫ ما أتقاه ل )الفعل اتقى‬، (‫)استغنى‬ 3.Fiil sülasi olmalıdır. Cömertlik. ،‫خل‬ ُ ‫ُمْن‬ ٌ ‫ ُمْدُه‬، ‫سُعط‬ ‫ن‬ ْ ‫ ُم‬، ‫حَلة‬ ُ ‫ُمكْه‬ Bir fiilden türetilmiş değil de.Manası artma ve eksilmeyi kabul etmelidir. 5. Gayr-i sülasi fiillerin teaccüb siğası şâz olarak gelir. 2. ‫ ما أزهاه‬، (‫ع‬ َ ‫ما أهرعه )ُهِر‬ َ ‫))ُزِه‬ ‫ي‬ . uzunluk. ‫س‬ َ ‫ بئ‬، ‫ ِنْعم‬،‫ عسى‬،‫ ليس‬Camid fiillerden ve ‫ كاد‬gibi nakıs çekimli fiillerden bu siğa türetilemez. Fiilleri olmayan isimlerden bu siğa türetilemez.

bu fiilden sonra.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 36 6.Renk ve kusur bildiren kelimeler bu baba sokulamaz. ،‫عرج‬ ‫ خضر‬،‫حِوَر‬ َ.Fiil tam olmalıdır. ‫جِمل بما كوفىء المجد‬ ْ ‫ل ما كوفىء المجّد هه أ‬ َ ‫كوفىء المجد هه ما أجم‬ 47 “‫ ”أن‬mastariyesinin. ‫ ظههل و بههات‬،‫ صههار‬،‫ كههان‬gibi nakıs fiiller bu sigaya sokulamaz. 8.)مات‬o halde bu fiillerden teaccüb sigası gelmez. ‫جِمههل‬ ْ ‫استغفره مهها أجمههل اسههتغفاره هه أ‬ ‫ف ملكمته ه أعِنف بملكمته‬ َ ‫ لكم ه ما أعن‬،‫باستغفاره‬ 3.Eğer fiil gayr-i sülasi ise şartları karşılayan başka bir fiilden istifade edilir ve gayr-i sülasi fiilin mastarı getirerek şu şekilde taaccüb sigası oluşturulur. * Eğer fiil bu şartları taşımazsa taaccüb şu şekilde olur: 1. ‫ل‬ ْ ‫حهَوَره ههه أجمه‬ َ ‫ حور هه ما أجمههل‬، ‫حمر هه ما أشّد حمرته هه أشِدد بحمرته‬ ‫حَوِره‬ َ‫م‬ 4. şartları haiz başka bir fiilden yardım alınır.Fiil’in anlamı müsbet olmalıdır. ‫ل يفوَز المهمل‬ ّ ‫جَدَر أ‬ ْ ‫ل يفوز المهمل هه ما أ‬ ‫ل يفوَز المهمل‬ ّ ‫جِدْر بأ‬ ْ ‫هه أ‬ 5. muzari menfi fiilden önce “‫ل‬ ّ ‫”أ‬47 getirerek teaccübü oluştururuz.Eğer fiil menfi ise. nefiy “‫”ل‬sı ile idgam edilmiş hali .Fiil meçhul ise.Bu yol aynen müennesi ‫ فعلء‬olan ‫ أفعل‬vezninin fiillerinde de uygulanır. 7.Fiil camid (‫ كهان‬،‫ بئس‬،‫ نعم‬،‫ ليس‬gibi) ve ziyade ve noksanlığı kabul etmiyorsa (‫ غرق‬،‫ فني‬،‫ . şartları haiz başka bir fiilden yardım alınır ve meçhul fiilden önce “‫ ”مها المصهدرية‬getirilerek teaccüb sigası oluşturulur. 2. önce.

Şartları: 1.Eğer fiil Nasih48 bir fiil olur da eğer bu fiilin mastarı olursa. ancak mastar burada mansub olur ki nahivciler bunu temyiz olarak irab etmiştir. o halde fiilin başına“‫ ”ما المصدرية‬getirilerek aynı işlem uygulanır.Tafdil: Bu kalıp. ‫ أفعل‬kalıbındaki fiillerden . Nakıs. * Bu şartları taşımayan fiillerde teaccübde uygulanan kurallar uygulanır. ‫حمهُد‬ ْ ‫ ُي‬:‫حَمهُد )مهن‬ ْ ‫عهْدنا و الَعهوُد أ‬ ُ ، (‫صهر‬ ِ ‫خت‬ ْ ‫صُر مهن ذاك )مهن ا‬ َ ‫خ‬ ْ ‫هذا الكتاب َأ‬ ‫)العوُد‬ 3.kullanılan isimdir.Sülasi fiillerden türetilir.Meçhul fiilden türetilmez.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 37 6. belli bir vasıfta ortak olan iki şeyden birinin diğerinden fazlalığını anlatmak için -‫ل‬ ُ ‫ أفْههَع‬vezniyle. Üstünlük kabul etmeyen ve renk ve kusur bildiren49 fiillerden türetilemez. ‫ هو أولى منك للمعروف‬،(‫هو أعطى منك )من أعطى‬ 2.Camid. Gayr-i sülasilerden şâz olarak varit olur. ‫حذفت ’بهم‬ ُ )‫صر‬ ِ ‫ أسمع بهم و أب‬، (’‫)’ما أنصر زيدًا و أكتَبُه )حذفت ’ما‬ b. şartları taşıyan bir fiilden sonra bu mastarı getirerek teaccüb oluşturulur. Ancak bazı şâz kullanımları vardır. 48 49 ‫مثل ؛ كان و أخواتها‬ Müennesi ‫ فعلء‬olan. ‫كاد زيد يفوز هه ما‬ ‫أقرب ما كاد زيد يفوز هه أقِرب بما كاد زيد يفوز‬ Not: Aynı gruptan iki taaccüb fiili birbirine atfedilirse birinci gruptaki “‫ ”ما‬ve ikinci gruptaki “‫ ”به‬atıftan sonrakinde hazfedilir. ‫ن زيد خطيبًا‬ ِ ‫كان زيدا خطيبًا هه ما أفصح كون زيد خطيبًا هه أفصح بكو‬ Eğer fiil ‫ كههاد‬gibi mastarı olmayan bir fiilse.

Muzaf olmaksızın nekra olur ve kendinden sonra ‫ من‬harfi cerri olur. Ancak burada i.Marifeye muzaf olabilir. Bu durumda ism-i tafdil’in -tafdil edilene mütabakatı olmaksızın. ‫ب‬ .müfret müzekker olması veya tafdil edilene mutabık olması caizdir. “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬dan kalbedilmiş bir elif ise. ٍ ‫فاطمة أفضل بن‬ ‫ت‬ ٍ ‫ل رجا‬ ‫ل‬ ُ ‫زيد أفض‬ ‫الفاطمتان أفضل بنتين‬ ‫ل رجلين‬ ُ ‫الزيدان أفض‬ ‫ل بنات‬ ُ ‫الفاطمات أفض‬ ‫ل رجال‬ ُ ‫الزيدون أفض‬ 3. Tafdil edilene mutabık olmaz. Bu durumda ism-i tafdil daima müfret ve müzekker olur. hemzeli halleri olan “،‫شّر‬ َ ‫ أ‬،‫خَيُر‬ ْ ‫َأ‬ ّ ‫ ”أح‬ise gayr-i munsarıftır. Bu durumda da ism-i tafdil daima müfret ve müzekker olur. ‫فاطمة فُهضلى البنات‬ 50 ‫فاطمة أفضل البنات‬ ‫ل الرجال‬ ُ ‫زيد أفض‬ Bu kelimelerin hemzesiz hali munsarıf. ‫فاطمة أفضل من غيرها‬ ‫ل من غيره‬ ُ ‫زيد أفض‬ ‫الفاطمتان أفضل من غيرهما‬ ‫الزيدان أفضل من غيرهما‬ ‫الفاطمات أفضل من غيرهن‬ ‫الزيدون أفضل من غيرهم‬ 2. Tafdil edilene mutabık olmaz. tafdil’in muzafun ileyhi tafdil edilene uymaktadır. tafdil yapılırken elif aslına döndürülür: ‫ هذا‬، ‫ل منك‬ ُ ‫هو أقْهَو‬ ‫سَيُر من غيره‬ ْ ‫المثال أ‬ Kullanımı: 1. Bunlar: ‫ب منه‬ ّ ‫ هو ح‬، ‫ هو شر منه‬، ‫ هو خير من فلن‬:‫ب‬ ّ ‫ح‬ َ ، ‫ شٌر‬، ‫خيٌر‬50 * Fiil ecvef bir fiil ve aynu’l-fi’li.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 38 * Burada hemzenin hazfiyle meşhur olmuş üç tane ism-i tafdil vardır.Nekraya muzaf ve kendisi de nekra olur.

‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 39‬‬ ‫الزيدان أفضل الرجال‬ ‫الفاطمتان أفضل البنات‬ ‫الفاطمات فضليا البنات‬ ‫الزيدون أفاضل الرجال‬ ‫الفاطمات أفضل البنات‬ ‫الفاطمات فضليات البنات‬ ‫‪4.‬‬ ‫ضُ‬ ‫ل‬ ‫ضلن هه أْفضلون هه أفا ِ‬ ‫ل هه أْف َ‬ ‫فض ُ‬ ‫* أْ َ‬ ‫ن هه أعا ٍ‬ ‫ل‬ ‫علَهْو َ‬ ‫* أعلى هه أعليان هه أ ْ‬ ‫ضُ‬ ‫ل‬ ‫ضليات هه ُف َ‬ ‫ضليان هه ُف ْ‬ ‫ضلى هه ُف ْ‬ ‫ُف ْ‬ ‫عل ً‬ ‫ى‬ ‫ت هه ُ‬ ‫عْلَيَيا ٌ‬ ‫ن هه ُ‬ ‫عْلَيَيا ِ‬ ‫علْهَيى هه ُ‬ ‫ُ‬ . Bu durumda ism-i tafdil’in tafdil edilene‬‬ ‫‪mutabakatı vaciptir. Anlam‬‬ ‫‪olarak da “Ahlakça en faziletli olan Zeyd…” dir.‬‬ ‫ل خلقًا‬ ‫زيد الفض ُ‬ ‫فاطمة الفضلى خلقًا‬ ‫الزيدان الفضلن خلقًا‬ ‫الفاطمتان الفضليان خلقا‬ ‫الزيدون الفاضل خلقا‬ ‫الفاطمات الفضليات خلقا‬ ‫‪üç‬‬ ‫‪diğer‬‬ ‫‪tafdillerde‬‬ ‫‪ism-i‬‬ ‫‪maddedeki‬‬ ‫‪son‬‬ ‫‪Bu‬‬ ‫‪Not:‬‬ ‫‪maddedekilerin zıddına sıfat-mevsuf ilişkisi vardır.İsm-i tafdil’in marife olması (yani lam-ı tarifli) veya ma‬‬‫‪kabline sıfat olmasıdır.

b) Kıyasî: Kaideler çerçevesinde kalıba konulabilen isimlerdir. ondan önce de illetli bir harf bulunan ismin "‫ "ِفَعل‬veznindeki cem-i teksiri: ً ‫ ِفْرَيٌة هه ِفر‬، ‫ى‬ ‫ى‬ ً ‫حل‬ ِ ‫حْليٌة هه‬ ِ ، ‫شَوة هه ِرشًا‬ ْ ‫ِر‬53 51 Karşılığı bulunmazsa o isim semaidir.Maksur İsim: Son harfi lazımî bir elif olup bir önceki harfin harekesi de fetha olan isimdir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 40 İKİNCİ BÖLÜM 1. ‫ الفتى‬، ‫ الهوى‬، ‫ المصطفى‬، ‫الهدى‬ İsm-i maksur iki kısma ayrılır: a) Semaî: Herhangi bir kuralı olmayan. Sahih isimdeki benzerleri: ‫طرا‬ َ ‫طر هه ب‬ ِ ‫ ب‬، ‫فِرح هه فَرحا‬ 53 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ ِقْربة هه ِقَرب‬، ‫حَكٌم‬ ِ ‫حكمة هه‬ 52 . sonunda elif olan ve sahih isimden benzeri bulunan isimlerdir. memdud ve mankus isimlerin özelliklerini taşımayan isimlerdir. sonunda te’nis ta’sı. Genel olarak.Sahih İsim: Sonu itibariyle Maksur. ‫ى‬ ً ‫جو‬ َ ‫ي هه‬ َ ‫جِو‬ َ ،‫ى‬ ً ‫شق‬ َ ‫ي هه‬ َ ‫شِق‬ َ ،‫ى‬ ً ‫ي هه َهو‬ َ ِ‫َهو‬52 b) Müfredi "‫ "ِفْعلة‬vezninde. ‫ب‬ ٌ ‫ظ‬ ْ ‫ن هه َأ‬ ِ ‫ظْبَيا‬ َ ‫ظْبٌأ هه‬ َ ،‫ بنت‬، ‫ كتاب‬، ‫رجل‬ b.51 İsm-i maksur ile ilgili ortaya konulan kaideler: a) "‫ل‬ َ ‫ "َفِع‬vezninde sonu illetli sülasî lazım fiilin "‫ "َفَعل‬veznindeki mastarı.İSİMLER Arapça’da isimler İ’lal ve Sıhhat bakımından dört kısma ayrılır: a. merci’si dildeki kullanımlar olan "‫ى‬ ً ‫ َثر‬، ‫ى‬ ً ‫حج‬ ِ ، ‫ سنًا‬، ‫ى‬ ً ‫"فت‬ gibi isimlerdir.

a. ondan önce de illetli bir harf bulunan ismin "‫ "ُفَعل‬veznindeki cem-i teksiri: ‫ُقْدَوٌة‬ ً ‫ ُدْمَيٌة هه ُدم‬، ‫ى‬ ‫ى‬ ً ‫ ُقّوة هه ُقو‬، ‫ى‬ ً ‫هه ُقد‬54 d) Sonu illetli (nakıs) gayr-i sülasi fiilin ism-i mef’ulleri: ، ‫ى‬ ً ‫ُمْعط‬ ً ‫ستدع‬ ‫ى‬ ْ ‫ ُم‬، ‫ى‬ ً ‫ ُمْقتف‬، ‫ى‬ ً ‫ُمْلغ‬55 e) "‫ "أفَعل‬vezninde sonu illetli isim (İsmi tafdilin veya başka bir ismin kalıbı da olabilir."‫ "ا‬kalbedilir. elif vücuben hazfedilir ancak elif’e delalet eden fetha. kendisinden önceki harfe verilir. aslı da "‫ "و‬olursa tesniye yapılırken " ‫ "و‬a kalbedilir. İki durumda "‫ "ي‬. "‫ "ا‬üçüncü harf olup aslı "‫ "ي‬olursa: ‫غنيان‬ ِ ‫ىه‬ ً ‫غن‬ ِ ، ‫ى ه هديان‬ ً ‫ هد‬،‫ى ه فتيان‬ ً ‫فت‬ a.) ‫ى‬ ً ‫ َمْرم‬،‫ى‬ ً ‫ َمْمش‬،‫ى‬ ً ‫سع‬ ْ ‫ َم‬،‫ى‬ ً ‫َمْله‬57 Tesniye: Şu esaslar üzere tesniyesi yapılır: a. ‫ ُمسهتدعى هه‬، ‫ أعلى هه أعَلْون‬، ‫ ُمْبتغى ه مبتغَْون‬، ‫ُمصطفى ه مصطَفْون‬ ‫عْون‬ َ ‫مستد‬ 54 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ج‬ ٌ‫ج‬ َ‫ح‬ ُ ‫جة هه‬ ّ‫ح‬ ُ ، ‫غَرف‬ ُ ‫غْرَفة هه‬ ُ Sahih isimdeki benzerleri: ‫ مقتبس‬، ‫ج‬ ٌ ‫خَر‬ ْ ‫ُم‬ 56 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ العور‬، ‫البعد‬ 57 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ مشَرب‬، ‫ َمْلَعب‬، ‫مْكَتب‬ 55 .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 41 c) Müfredi "‫ "ُفْعَلة‬vezninde.1. "‫ "ا‬üçüncü harf olup. ism-i mekan veya mastar-ı mimi olması fark etmez. sonunda te’nis ta’sı.2. ‫ قفا ه قفوان‬، ‫ شذا ه شذوان‬، ‫عصا ه عصوان‬ Cem’: Cem-i müzekker salim yapılırken. "‫ "ا‬dört veya daha yukarısındaki harf olursa: ‫ ُمستدعى ه مستدعيان‬، ‫ مستشفى ه مستشفيان‬، ‫مصطفى ه مصطفيان‬ b.) ‫ أعشى‬، ‫ أعمى‬، ‫ أدنى‬، ‫أقصى‬56 f) Sonu illetli sülasi fiilden "‫ "َمْفَعل‬kalıbında türetilen isimler (bu isimlerin. ism-i zaman.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 42 Cem-i müennes salim yapılırken. sonu illetli ve sahih isimde benzeri bulunan humasî veya südasî fiilin mastarı: ‫ انتهى ه انتهاء‬، ‫ استدعى ه استدعاء‬، ‫ابتغى ه ابتغاء‬60 c) Ses veya hastalık bildiren. bu iki durumda da elif. ‫ ُهدى ه ُهدايات‬// ‫ مستشفى ه مستشفيات‬، ‫سْعديات‬ ُ ‫سْعدى ه‬ ُ c. b) Elif üçüncü harf olup da aslı "‫"ي‬ olursa. sonu hemzeli ve ondan önceki harfi de elif olan müfredi: ‫ أبنية ه بناء‬، ‫ أردية ه رداء‬، ‫أكسَية ه كساء‬62 e) ‫ فاعل‬veznindeki sonu illetli fiilin ‫ فَِعال‬veznindeki mastarı: ‫عادى‬ ‫ والى ه ِولء‬، ‫عَداء‬ ِ ‫ه‬63 58 ‫ الغداء‬، ‫ الحذاء‬، ‫ السناء‬، ‫الثراء‬ Sahih isimdeki benzerleri: ‫ل‬ ً ‫ أقبل ه إقبا‬، ‫أخرج ه إخراجًا‬ 60 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ استغفر ه استغفارا‬، ‫اكتتب ه اكتتابا‬ 61 Sahih isimdeki benzerleri:‫ دار دوارا‬، ‫صراخا‬ ُ ‫صرخ ه‬ 62 Sahih isimdeki benzerleri:‫ أسلحة ه سلح‬، ‫أحجبة ه حجاب‬ 63 Sahih isimdeki benzerleri:‫جدال‬ ِ ‫ جادل ه‬، ‫ناقش ه ِنقاشا‬ 59 . ya’ya kalbedilir. ‫ َفَعل‬vezninde sonu illetli sülasî fiilden ‫ ُفَعال‬vezninde türetilen mastarlar: ‫ رغا ه ُرغاء‬، ‫ ثغى ه ُثغاء‬، ‫عَواء‬ ُ ‫عَوى ه‬ َ 61 d) ‫ أْفِعلة‬vezninde sonu ‫ ة‬ile biten ve kendisinden önce illetli bir harf bulunan cem’i teksirin. sahih isimde benzeri bulunan mastarı: ‫ ألقى ه إلقاء‬، ‫غناء‬ ْ ‫ أغنى ه إ‬، ‫عطاء‬ ْ ‫عطى ه إ‬ ْ ‫أ‬59 b) İlk harfi hemze-i vasıl olan. ma-kablinde zaid bir elif-i memdude bulunan mu’rab isimdir. a) elif dört veya daha yukarıdaki harf olursa.Memdud İsim: Son harfi. Kıyasî olanlar için konulan kurallar: a) ‫ أْفَعل‬vezninde sonu elif ile illetli fiilin. ‫ صحراء‬، ‫ سمراء‬، ‫ قّراء‬، ‫ بناء‬، ‫سماء‬ Memdud isim de kıyasî ve semaî58 olmak üzere iki kısma ayrılır.

gayr-i müşedded ve ma-kabli kesralı bir ‫ي‬ harfi bulunan murab isimdir. Te’nis için ziyade kılınmış bir elif ise vav’a kalbedilmesi vaciptir: ‫صحراءه صحراوان ه صحراوون‬ ‫سمراءه سمراوان ه سمراوون‬ ‫صحراءه صحراوان ه صحراوات‬ ‫سمراءه سمراوان ه سمراوات‬ c. Hazfedilen bu harften ivaz bir tenvin getirilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 43 f) ‫ َتْفعال‬vezninde mastar. herhangi bir kelimeye muzaf olmazsa sondaki ‫ ي‬harfi raf’ ve cer halinde hazfedilir. nekra olup.Mankus İsim: Sonunda lazımî. Eğer hemze kelimenin aslından ise o halde hemzenin kalması (hazfedilmemesi) vaciptir. Tesniye ve Cem’ Yapılırken Üç Durumu Vardır: a. Eğer hemze kelimenin asli harfine bedel bir harf ise hemzenin hiç değişiklik yapılmadan bırakılması veya vav’a kalbedilmesi caizdir: (‫ دعاوات‬/ ‫ دعاوون( هه )دعاءات‬/‫ دعاوان( ه )دعاءون‬/ ‫دعاء ه )دعاءان‬ (‫ سماوات‬/ ‫ سماوون( هه )سماءات‬/ ‫ سماوان( ه )سماءون‬/ ‫سماء ه )سماءان‬ d. ‫ فّعال‬ya da ‫ ِمْفعال‬veznindeki mübalağa sigasındaki isimler: ‫ الِمْعطاء‬، ‫ الَعّداء‬، ‫الّتْعداء‬64 Not: Şiirde vezin zaruretinden dolayı memdud isim maksur olarak gelebilir. ‫ َبّداء ه بّداءان ه بّداءون‬، ‫َقّراء ه َقّراءان هه قّراءون‬ b. ‫رأيت قاضيًا‬ 64 ٍ‫مررت بقاض‬ Sahih isimdeki benzerleri:‫ ِمْلحاح‬، ‫ قّتال‬، ‫تْذكار‬ ٍ ‫هذا قا‬ ‫ض‬ . ‫ المستعلي‬، ‫ المتعالي‬، ‫ المحامي‬، ‫القاضي‬ * Mankus isim.

Cemiler: ‫الجموع‬ 4‫ـ شبه الجمع‬ ٌ ‫ُتّفا‬ ‫ح‬ 3‫ـ اسم الجمع‬ ‫قوم ــ جند‬ Cemi isimler dörde ayrılır: 1‫ـ الجمع السالم‬ ‫بـ ـ مؤنث‬ ‫اـ مذكر‬ ‫جمع التكثير‬ ‫جمع الكثرة‬ ‫حْمٌر‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفْع‬7‫ـ صيغ منتهى الجموع‬1 ٌ ‫ ِبَد‬:‫ل‬ ‫ع‬ ٌ ‫ـ ِفَع‬8 ٌ ‫غَر‬ ‫ف‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفَع‬2 ‫ مرضى‬:‫ـ َفْعلى‬9 ‫ ُقضاٌة‬:‫ـ ُفَعَلٌة‬3 ‫صاٌر‬ ّ ‫ ُن‬:‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفّعا‬10 ‫ طلبة‬:‫ـ َفَعَلٌة‬4 ‫صّوام‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفّعا‬11 ‫صعاب‬ ِ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ِفَعا‬5 ‫ جلساء‬:‫ـ ُفَعلُء‬12 ‫ اصدقاء‬:‫ـ أْفِعلء‬6 ‫جمع القلة‬ ‫ أقلم‬:‫ل‬ ٌ ‫ـ أْفَعا‬1 ‫ أشهر‬: ‫ل‬ ٌ ‫ـ أْفُع‬2 ‫ أمثلة‬:‫ـ أْفِعَلٌة‬3 ‫ فتية‬: ‫ـ ِفْعَلٌة‬4 .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 44 Tesniye: Tesniye durumunda herhangi bir değişiklik yapılmaz. ‫ مستعلية و مستعليات‬، ‫ متعاِلَية و متعالية‬، ‫ محاِمَية و محاميات‬، ‫قاضية و قاضيات‬ 2. Eğer kelime merfu durumunda ise ‫’ي‬dan önceki kesra. Nasb ve cer durumunda kesra olduğu gibi kalır. ‫رأيت المحامين‬ ‫ضين‬ ِ ‫رأيت القا‬ ‫مررت بالمحامين‬ ‫ضين‬ ِ ‫مررت بالقا‬ ‫جاء المحامي‬ ‫جاء القاضي‬ ‫ضون جاء المحامون‬ ُ ‫جاء القا‬ Cem’i müennes salim yapılırken tesniyedeki gibi hiçbir değişiklik yapılmaz. raf alameti olan ‫’و‬a uygun olsun diye dammelenir. Eğer mankus ismin sonundaki ‫ ي‬hazfedilmişse tesniye yapılırken ‫ ي‬geri döner. ‫ض هذا قاضيان‬ ٍ ‫هذا قا‬ Cem’: Cem’i müzekker salim yapılırken mankus ismin sonundaki ‫ ي‬ilal kaideleri gereği hazfedilir.

(‫ــ ــ ا ــ ــ( مفاعل‬ ıı.‫نواصرههه فواعههل‬. h.İsmu’l-Cem’: Binası itibariyle müfred olan ancak manası bakımından cemi olan isimlerdir.‫فاطمة ه الفاطمتان ه الفاطمات‬ 2.(‫ــ ــ ا ــ يـ ــ( مفاعيل‬ a. f-(‫ل هه َفَعلى‬ ٍ ‫ حبلى(حبا‬.‫ افاضل هه أفاعل‬. ‫ زيد ه الزيدان ه الزيدون‬// ‫طلحة ه الطلحتان ه الطلحات‬. “‫ ”ة‬varsa cemi müzekker salim gibi cemi yapılır. k-‫تسابيح هه تفاعيل‬ 3. Şibhu’l-Cemilerin müfredi sonuna “‫ ”ة‬geririlerek yapılır.Şibhu’l-Cem’: Cins isim demektir. ı. Müntehe’lcümu’ sigasının iki temel yapısı. b) Cemi Müennes Salim: Cemisi müfredinin sonuna (‫)ات‬ ilavesiyle yapılan isimlerdir. i.‫طههواحين ههه‬ ‫فواعيل‬.Sigatu Müntehe’l-Cümu’: Mükesser cemi olup cemiliğe delalet eden “‫ ”ا‬ten sonra iki ya da üç harf gelip ortadaki harfi sakin olan bütün sigalar müntehe’l-cümu’ sigasıdır.‫رسائل هه فعائل‬. ‫ شعب < شعوب‬،‫ عسكر < عساكير‬، ‫قوم < أقوام‬ Not: İsm-i cem’lerin müfredi ism-i mensub şeklinde gelir. ‫ فعلى ه فعلن‬/ ‫ل ه فعلء‬ ُ ‫ افع‬. 4.‫أساليب هه أفاعيل‬. belirtilen bu şartlara ek olarak vasfın şu vezinlerden olması gerekir. Eğer vasıf ise. g. c. birçok vezni vardır: ı. manaya bakılarak cemi gibi amel ettirilebileceği gibi lafzına bakılarak müfret gibi de amel ettirilebilir. j.‫منابر هه مفاعل‬.‫حلبب هه‬ ‫فعالل‬. ‫ي‬ ّ ‫قوم‬ ّ ‫ جند‬، ‫ي‬ ‫ي‬ ّ ‫ عسكر‬، ‫ي‬ ّ ‫ شعب‬، Not: İsm-i cemiler. Bu isimlerin aynı zamanda cem-i teksirleri de vardrı. ‫ موز < مْوَزٌة‬، ‫تّفاح < تفاحة‬ .‫مساجيد ههه مفعايههل‬. d.e.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 45 bulunmamalıdır.‫ي‬ ّ ‫كراسي هه فَعال‬. b.‫عل‬ ِ ‫تجارب هه تفا‬.

ay ve gün isimleri. Bir isimden ism-i tasgir yapılabilmesi için o isimde şu şartlar aranır: 1.‫ل‬ ٌ ‫ُفعَْيَعي‬-3 . takrib.İsm-i Tasgir: Sevgi.İsim.Cemi salim kıllet ve kesret anlamında müşterektir.‫ل‬ ٌ ‫ُفَعْي‬ I.‫ل‬ ٌ ‫ ُفَعْيِع‬-2 . Kelime eğer mecazi müennes ise sonuna “‫ ”ة‬eklenir. kesret bildiren cemi mükesserlerin ism-i tasgiri kural olarak gelmez.İsmin anlamı tasgire elverişli olmalıdır. 2. ııı. 3. tasgir kalıbında olmamalıdır. amaçlarla isimden türetilen bir isimdir. ıı.Sülasi isimlerin tasgiri birinci kalıptan yapılır.Sülasi İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: a.İsim. saygı. ‫ض‬ ٌ ‫ بع‬، ‫ل‬ ّ ‫ ك‬gibi lafızlar. melek isimleri. Not: Cemi kıllet ve cemi kesret vezinleri karine ile birbirileri yerine kullanılabilir. İsm-i tasgir’in üç kalıbı vardır: 1.Eğer kelimede hazif var ve bu nedenle iki harfli ise hazfedilen harf açığa cıkarılır.Kelimede hazif var ve hazfedilen harften bedel olarak başka bir harf getirilmişse tasgir yapılırken bedel olarak . hiciv vb. tehabbub. taklil. sonunda “‫”ة‬ varsa tasgirden sonra bu “‫ ”ة‬eklenir.Cemi salimler kıllete delalet eder.‫جْيَرة‬ َ‫ش‬ ُ <‫ شجرة‬، ‫ل‬ ٌ ‫جْي‬ َ ‫رجل<ُر‬ b. murab olmalıdır.Cemi salimler kesrete delalet eder.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 46 Not: Cemi salimlerin kıllet ve kesrete delaleti konusunda üç görüş vardır: ı. ‫ ُاّذن<ُاَذْيَنة‬،‫سَنْيَهٌة‬ ُ / ‫سَنّيٌة‬ ُ <(‫ سنٌو‬،‫ سنة< )سنٌه‬، ‫ي < ُيَدّيٌة‬ ٌ ‫ َيٌد < َيْد‬، ‫ي‬ ّ ‫ي < ُدَم‬ ٌ ‫َدٌم < َدْم‬ c. hakaret. 3. Buna göre Yüce Allah’ın isimleri peygamber isimleri.

tasgiri yapılır. ‫سَفّيَنٌة‬ ُ <‫ سفينة‬، ‫ف‬ ٌ ‫ف< ُرغّي‬ ٌ ‫غي‬ ِ ‫ َر‬، ‫ب‬ ٌ ‫ كتاب< ُكَتّي‬، ‫جَعْيَفٌر‬ ُ <‫جْعَفٌر‬ َ ، ‫جٌد‬ ِ ‫سْي‬ َ ‫مسجد< ُم‬ III. ‫خّيٌة‬ َ ‫خَوٌة<ُا‬ َ ‫ اخة<أ‬،‫ي‬ ّ ‫ إبن<َبَنٌو<ُبَنْيٌو<ُبَن‬،‫ف‬ ٌ ‫صْي‬ َ ‫ف<ُو‬ ٌ ْ‫ صفة<وص‬،‫ب < ُوَهْيَبٌة‬ ٌ ‫ِهَبٌة < َوْه‬ II. ‫ي‬ ّ ‫عَبْيِقِر‬ ُ <‫عَبْيِقٌر‬ ُ <‫عْبَقٌر‬ َ <‫ي‬ ّ ‫عبَقِر‬ . Kelimenin aslı esas alınarak tasgir yapılır. ‫ح‬ ٌ ‫صْيِبي‬ َ ‫ مصباح<ُم‬،‫ح‬ ٌ ‫مفتاح<ُمَفْيِتي‬ d. Ardından nisbet ya’sı tekrar ilave edilir. Bu durumda eğer rubai ismin üçüncü harfi.Eğer isim beş harfl ise ve dördünce harfi de med harfi ise ism-i tasgiri üçüncü kalıptan yapılır.Kelime.Rubai İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: Rubai ismin tasgiri ikinci kalıptan yapılır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 47 getirilen bu harf atılır. med harfi ise bu harf “‫ ”ى‬harfine kalbedilerek tasgir “‫ ”ى‬sına izafe edilir.Mezid hümasi ve diğer isimlerde ise zaid harfler hazfedilerek harf sayısı dörde düşürülür ardından ikinci veya üçüncü kalıptan ism-i tasgirleri yapılır.İsmin sonunda nisbet “‫ ”ي‬sı hazfedilerek tasgiri yapılır.Eğer ismin sonunda te’nis alameti olarak zaid bir elif-i memdude var ise elif-i memdude hazfedilerek. mücerred hümasi bir isim ise son iki harften biri hazfedilerek ikinci tasgir kalıbından ism-i tasgiri getirilebileceği gibi hazfedilenbu harften bedel olarak bir “‫ ”ى‬harfi getirilmek suretiyle üçüncü tasgir kalıbından da ism-i tasgiri getirilebilir.Hümasi ve Diğer İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: a. Ardından elif-i memdude tekrar getirilir. ‫ ُفَرْيِزيق‬، ‫ ُفَرْيِزيٌد( )ُفَرْيِزق‬، ‫ فرزدق< )ُفَرْيِزٌد‬، (‫ج‬ ٌ ‫سَفْيِري‬ ُ ،‫ج‬ ٌ ‫سَفْيِر‬ ُ ) <‫ل‬ ٌ‫ج‬ َ ‫سَفْر‬ َ) b. ‫حَمْيَراُء‬ ُ < ‫حْمَراُء‬ َ ، ‫حْيَراُء‬ َ‫ص‬ ُ < ‫صحراء‬ e. Bir önceki harf de fethalanır. ٌ ‫شْيِري‬ ‫ق‬ َ ‫ق < ُم‬ ٌ ‫شْيِر‬ َ ‫ مستشرق < م‬، ‫ف‬ ٌ ‫شي‬ ِ ‫ف < ُمَكْي‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫ف < ُمَكْي‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫ف <ُمْك‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫مستْك‬ c.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 48
f- Tesniye ya da cemi müzekker salimlerin tasgiri zaid harfler
yok sayılarak yapılır. Ardından bu zaid harfler ilave edilir.
َ ‫سْيِلُمو‬
‫ن‬
َ ‫ مسلمون< ُم‬، ‫ن‬
ِ ‫سْيِلَما‬
َ ‫سِلَمان< ُم‬
ْ ‫ُم‬
g- Eğer ismin sonunda elif-i maksure varsa elif-i maksure
yok sayılarak tasgiri yapılır. Ardından elif-i maksure tekrar ilave
edilir. ‫ى‬
َ ‫حَبْيل‬
ُ < ‫حبلى‬
ُ ،‫ى‬
َ ‫ضْيل‬
َ ‫ضلى< ُف‬
ْ ‫ُف‬
h- Eğer isminikinci hafi başka bir harften kalbedilmiş bir med
harfi ise bu harf aslına kalbedilir. Ancak bu med harfi vezin
gereği olarak gelmiş bir med harfi ise vav’a kalbedilmesi
vaciptir. ‫ضي‬
ِ ‫ القاضي<الُقَوي‬،‫ ميزان< ُمَوْيِزين‬،‫ب‬
ٌ ‫ كتاب<ُكَوْيِت‬،‫ب‬
ٌ ‫ باب<ُبَوْي‬،‫ل‬
ٌ ‫مال<ُمَوْي‬
ı- Eğer ismin cemi mükesserin kıllet vezinlerinden biri ile
gelmiş ise lafzı esas alınarak tasgiri yapılır.
‫حٌر‬
ِ ‫حٌر < ُاَبْي‬
ُ ‫ اْب‬، ‫ف‬
ٌ ‫غَفٌة < ُاَرْيِغ‬
ِ ‫ أْر‬،ٌ‫ َفتَية<ُفَتّية‬،‫ل‬
ٌ ‫ل<ُاَبْيطا‬
ٌ ‫طا‬
َ ‫َاْب‬
i- Eğer isim, cemi müzekker salim ya da cemi mükesserin
kıllet vezinlerinden değilse müfredi esas alınarak tasgiri yapılır.
Ardından sonuna cemi müennes salim alametleri getirilir.
ٌ ‫ب < ُمَكْيِتَبا‬
‫ت‬
ٌ ‫ مكاتب < مكتب < ُمَكْيِت‬،‫ب < ُكَتّيبات‬
ٌ ‫ب < كتاب < ُكَتّي‬
ٌ ‫ُكُت‬
j- Eğer isim, cemi mükesser ise ve anlamı da müzekker akil
ise müfredi esas alınarak tasgiri yapılır ardından da cemi
müzekker salim alametleri getirilir.
‫عَوْيِلُمون‬
ُ < ‫عَوْيِلٌم‬
ُ < ‫علماء < عالم‬
ُ ، َ‫ضون‬
ُ ‫ض < ُقَوْي‬
ٍ ‫قضاة < قا‬
4- İsm-i Mensub:
Herhangi bir mesleğe, ırka, dine, mezhebe, millete mensub
olmayı ifade eden isimden türetilen müştak bir isimdir. İsm-i
mensub’un yapılışı:
I- İsmin Sonunda Şeddeli “‫ ”ي‬Varsa:

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 49
a- Eğer şeddeli ya harfinden önce tek harf varsa şeddeli ya
harfinin ilki aslına kalbedilir. İkincisi ise vav harfine kalbedilir.
ّ ‫ي < َرَوِو‬
‫ي‬
ٌ ‫ي < رْو‬
ّ ‫ر‬،‫ي‬
ّ ‫طَوِو‬
َ <‫ي‬
ٌ ‫طْو‬
َ <‫ي‬
ّ‫ط‬
َ ،‫ي‬
ّ ‫حَيِو‬
َ <‫ي‬
ٌ ‫حْي‬
َ <‫ي‬
ّ‫ح‬
b- Eğer şeddeli ya harfinin öncesinde, iki harf varsa şeddeli
ya harflerinden birisi hazfedilir. Diğeri ise vava kalbedilir.
ّ ‫ نبي < َنَبِو‬، ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫عَلِو‬
َ <‫ي‬
ّ ‫عِل‬
c- Eğer şeddeli ya harfinden önce üç ya da daha fazla harf
varsa şeddeli ya tamamen hazfedilir. Ardından nisbet ya’sı
getirilir. ‫ي‬
ّ ‫ي < شافٌع < شاِفِع‬
ّ ‫ شافع‬، ‫ي‬
ّ‫س‬
ِ ‫س < ُكْر‬
ٌ ‫ي < ُكْر‬
ّ‫س‬
ِ ‫ُكْر‬65
ıı- Eğer kelimenin sonunda “‫ ”ة‬varsa “‫ ”ة‬atılmak suretiyle ism-i
mensub yapılır. ‫ي‬
ّ ‫ غزة < غّز‬، ‫ي‬
ّ ‫مكة < َمّك‬
Not: Bu nisbe eğer bir kadın için kullanılacaksa sonuna “‫”ة‬
getirilebilir. Bu durumun haricinde sondaki “‫ ”ة‬getirilmez.
ııı- İsim, Maksur Bir İsim İse:
a- Maksur eliften önce iki harf varsa elif vav’a çevrilir.
،‫ي‬
ّ ‫ى< فتو‬
ً ‫ي فت‬
ّ ‫ى < هدِو‬
ً ‫هد‬
b- Maksur elifinden önce üç harf varsa ve ikinci harf de
harekeli ise elif hazfedilerek ism-i mensubu yapılır. ‫ي‬
ّ ‫جَمِز‬
َ <‫جَمَزى‬
َ
c- Maksur elifinden önce üç harf var ve ikinci harf sakin ise
üç şekilde gelmesi caizdir.
،‫ي‬
ّ ‫لِو‬
َ ‫حْب‬
ُ <‫ي‬
ّ ‫حْبَلِو‬
ُ <‫ي‬
ّ ‫حْبِل‬
ُ <‫حْبَلى‬
ُ ‫ي‬
ّ ‫ي < مْلَهاِو‬
ّ ‫ي < َمْلَهِو‬
ّ ‫َملهى < َمْلِه‬
d- Eğer maksur elifinden önce dört ya da daha çok harf
varsa sondaki maksur elifi hazfedilir. ‫ي‬
ّ ‫مصطفى < مصطِف‬
65

Burada ism-i mensub ile müfret kelime arasında bir fark görünmese
de çoğullarında fark ortaya çıkmaktadır. İsm-i mensubun çoğulu ‫ي‬
ّ ‫ٌ كراس‬
şeklinde munsarıf bir kelime iken. Diğer kelimenin çoğulu ‫ي‬
ّ ‫ُ كراسهه‬
şeklinde gayrı munsarıf bir kelimedir.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 50
ıv- Memdud İsmin İsm-İ Mensubunun Yapılışı:
a- Eğer elif-i memdude asli bir harf ise olduğu gibi bırakılır.
ّ ‫ بّداٌء < بّدائ‬، ٌ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫قّراٌء < قّرائ‬
b- Elif-i memdude illet harfinden munkalip ise vav’a
kalbedilebileceği gibi olduğu gibi de bırakılabilir.
ّ ‫ي < بناِو‬
‫ي‬
ّ ‫ بناء < بنائ‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < سماِو‬
ّ ‫سماء < سماء‬
c- Eğer elif-i memdude zaid olarak gelmiş te’nis alameti olan
bir harf ise vav’a çevrilmesi vaciptir. ‫ي‬
ّ ‫ سمراء<سمراو‬،‫ي‬
ّ ‫صحراء<صحراِو‬
v- Mankus İsmin İsm-İ Mensubunun Yapılışı:
a- Sülasi ism-i fail mankus isim ise ism-i mensubu iki şekilde
yapılabilir. ّ‫ي < الهاَدِوي‬
ّ ‫ الهادي < الهاِد‬، ‫ي‬
ّ ‫ضِو‬
َ ‫ي < القا‬
ّ‫ض‬
ِ ‫القاضي < القا‬
b- Eğer mankus isim mezid bablardan gelen bir isim ise
sondaki “‫ ”ي‬harfi hazfedilir.
ّ ‫ المشتري < المشتر < المشتر‬، ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫المهتدي < المهتد < المهتد‬
vı- Kelime Tesniye Ya da Cemi İse: müfredi esas alınarak
ism-i mensubu yapılır. ‫ي‬
ّ ‫ المسلمان < المسِلِم‬، ‫ي‬
ّ ‫زيدون < زيد‬
vıı- Eğer İsim İki Harfli İse:
a- Eğer tesniye ya da cemisi yapılırken asli harf geri
geliyorsa ism-i mensub yapılırken de asli harf geri getirilir.
ّ ‫ أخة< أخوات<أخِو‬،‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫ سنِه‬/ ‫ي‬
ّ ‫سنهات( سنو‬/‫ سنة )سنوات‬،‫ي‬
ّ ‫ب < أبوان < َأَبِو‬
ٌ ‫ا‬
b- Eğer tesniye veya cemilerde asli harf geri gelmiyorsa ism-i
mensub

yapılırken,

asli

harf

geri

getirilebileceği

getirilmeyebilir de.
ّ ‫ي < َدِم‬
‫ي‬
ّ ‫ دٌم < دَمِو‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < يَدِو‬
ّ ‫ يٌد < يِد‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < شفه‬
ّ ‫ي < شفِو‬
ّ ‫شِف‬
َ < ‫شفة‬

gibi

“ . İbdâl. harekesinin hazfedilmesi ya da sakin kılınması. harfin tamamen hazfedilmesi yollarından biriyle bir kelimede yer alan illet harflerinde yapılan belli değişikliklere i'lâl denir. Ancak fau’l-fiil “‫ ”ذ‬ise burada üç ihtimal vardır. Şunu da belirtmek gerekir ki i'lâl büyük oranda kıyasî iken ibdâl daha çok semâîdir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 51 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İ’LAL VE İBDAL İ'LÂL: Bir başka harfe kelbedilmesi/çevrilmesi.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ز‬، ‫ ذ‬، ‫ ”د‬olursa ‫ افتعال‬babının “‫”ت‬si “‫”د‬ harfine dönüşür.‫ افتعال‬Babında İbdal Kuralları: 1. 1. İBDÂL: İllet harfi olup olmadığına bakılmaksızın bir harfin yerine bir başka harfin konulmasıdır. ‫ زجر هه ازتجر هه ازدجر‬// ‫ذكر هه ِاذتكر هه ِاذدكر هه ِاذّكر هه ِاّدكر‬ 2. “‫ ”تخههذ‬kökünden türediğini söyleyenler olduğu gibi “‫ ”أخههذ‬kökünden türediğini söyleyenler de olmuştur. i'lâlden daha geneldir ve iki kavram arasında tam girişimlilik/umum-husus mutlak ilişkisi vardır.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬، ‫ ”ص‬harflerinden birisi ise ‫ افتعال‬Babının “‫ ”ت‬sı “‫ ”ط‬ya kalbedilir. ‫ يسر هه ايتسر هه اتّهسر‬// ‫ وعظ هه اوتعظ هه اتتعظ هه اتّهعظ‬// ‫وعد هه اوتعد هه اتّهعد‬ Not: ‫ اتّهههخذ‬nin mastarı (kökeni) tartışmalıdır.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ى‬، ‫ و‬، ‫ ”ث‬harflerinden biri ise ‫افتعال‬ Babının fau’l-fi’li “‫ ”ت‬harfine dönüşür. ‫ طلع هه اطتلع هه اططلع هه اطّهلع‬//‫ ضرب هه اضترب هه اضطبر‬//‫صبرهه اصتبرهه اصطبر‬ 3. Tercih edilen görüş ikinci görüştür.İbdal a.

‫تدحرج هه ددحرج هه ّدحرج هه ِاّدحرج هه ِاّدحرجًا هه ِافّهْعلُهل‬ 2. ‫ ِاّدثّهرًا هه افّهّعل‬// ‫دثر هه تدثّهر هه ددثّهر هه ّدثّهر هه ِاّدثّهر هه ِافّهعّهل‬ ‫ ِاّداثُهرا هه افّهاعل‬// ‫دثر هه تداثر هه دداثر هه ّداثر هه ِاّداثر هه ِافّهاعل‬ ‫ذكر هه تذكر هه ذذكر هه ذّّكر هه اذّّكر‬ Not: ‫ تدحرج‬babında da aynı şey yapılır. b.İ’lâl Kuralları Bu açıklamalara göre i'lâl üçe ayrılır: Kalb Yoluyla İ'lâl Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl a. Vâv ya da yâ harflerinden birisi ism-i fâil vezninde elif harfinden sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 52 ‫ ”اخهههذ‬fiili ‫ افتعهههال‬Babına konulduğunda kıyasa aykırı olarak kelimenin fau’l-fi’li olan hemze “‫ ”ت‬ya kalbedilir. Vâv ya da yâ harfi illet harfi olarak kelimenin sonunda. Ardından idgam edilerek “‫ ”اتّهخذ‬olur.‫ تفاعل‬، ‫ تفعّـل‬Bablarında İbdal: ‫ تفاعهههل‬، ‫ تفعهّهههل‬bablarında fau’l-fiil “‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬، ‫ ص‬، ‫ ز‬، ‫ ث‬، ‫ ذ‬، ‫”د‬ haflerinde biri olursa bu babların zaid olan “‫ ”ت‬harfi fau’l-fi’le dönüştürülüp idgam edilir. Bu hemzenin harekesi kesradır. zâid eliften sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir.Kalb Yoluyla İ'lâl Vâv Ya Da Yâ Harfinin Hemzeye Dönüşmesi 1. Ardından da başına bir vasıl hemzesi getirilir. ‫ي < ابتداٌء‬ ٌ ‫ ابتَدى < ابتدا‬//‫ي < إمضاٌء‬ ٌ ‫ضى < إمضا‬ َ ‫ أم‬//‫ي < بناٌء‬ ٌ ‫ بنا‬// ٌ‫سماٌو < سماء‬ 2. ‫ باِيٌع < بائٌع‬// ‫ل‬ ٌ ‫ل < قائ‬ ٌ ‫قاِو‬ .

66 ‫عُد‬ ِ ‫عُد < َأَوا‬ ِ ‫عٌد < َوَوا‬ ِ ‫َوا‬ ُ‫ص‬ ‫ل‬ ِ ‫ل < َأوا‬ ُ‫ص‬ ِ ‫صَلٌة < َوَوا‬ ِ ‫َوا‬ Hemzenin Vâv Ya Da Yâ Harfine Dönüşmesi 1. ‫طاَيا‬ َ‫خ‬ َ < ‫طاَءا‬ َ‫خ‬ َ <‫ي‬ ُ ‫طاَئ‬ َ‫خ‬ َ <‫ي‬ ُ ‫طاِئ‬ َ‫خ‬ َ <‫ئ‬ ُ ‫طاِئ‬ َ‫خ‬ َ < ‫ئ‬ ُ ‫طاِي‬ َ‫خ‬ َ < ‫طيَئٌة‬ ِ‫خ‬ َ 67 2. (‫ )َفِعيَل هٌة‬vezninde lâme'l-kelime vav olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعههاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında vâvdan önceki yâ harfi hemzeye kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. ‫ضاَيا‬ َ ‫ضاَءا < َق‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاَئ‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاِئ‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاِي‬ َ ‫ضّيٌة < َق‬ ِ ‫ضيَيٌة < َق‬ ِ ‫َق‬68 4. ‫فعاِئل‬ 67 ٌ ‫ن < ِإيَما‬ ‫ن‬ ٌ ‫ِإْئَما‬ . // ‫ن‬ ٌ ‫ن < ِإيذا‬ ٌ ‫ِإْئذا‬ 66 Vezni. (‫ )َفِعيَلٌة‬vezninde lâme'l-kelime hemze olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında bu hemze. ‫َبديٌع < َبَداِيُع < َبَداِئُع‬ ُ ‫حاِئ‬ ‫ف‬ َ‫ص‬ َ <‫ف‬ ُ ‫حاِي‬ َ‫ص‬ َ < ‫حيَفٌة‬ ِ‫ص‬ ُ ‫ل < َأَواِئ‬ ‫ل‬ ُ ‫ل < َأَواِو‬ ُ ‫َأَو‬ ‫جاِئُز‬ َ‫ع‬ َ < ‫جاِوُز‬ َ‫ع‬ َ < ‫جوٌز‬ ُ‫ع‬ َ 4.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 53 3. (‫ )َفِعيَل هٌة‬vezninde lâme'l-kelime yâ olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعههاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında eliften sonra gelen yâ harfi hemzeye kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. (‫ل‬ ُ‫ع‬ ِ ‫ )َفَوا‬vezninde kelimenin başında iki vâv harfi peş peşe geldiğimde ilk vâv harfi hemzeye kalbedilir. ‫عل‬ ِ ‫فَوا‬ Vezni. yâ harfine kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. hemze yâ'ya kalbedilir. sîgâtü müntehe'l-cümû' vezinlerinden biribirinde elif harfinden sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir. Vâv ya da yâ harflerimden birisi (‫ل‬ ُ ‫ )َفَعهههاِئ‬vb. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِإْفَعهها‬bâbının masdarında fâu'l-fiil hemze olduğunda. ‫طاَيا‬ َ ‫طاَءا < َم‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاَئ‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاِئ‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاِي‬ َ ‫طاِيُو < َم‬ َ ‫طّيٌة < َم‬ ِ ‫طَيَوٌة < َم‬ ِ ‫َم‬ 3. ‫فعاِئل‬ 68 Vezni.

ُ ‫ فَعههههاِلي‬vezninde geldiğinde (‫)ان‬ ‫ن‬ bu isim ism-i tasğir sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. ‫قاوم < مقاومة < ِقِواٌم‬ 70 . <‫ح‬ ُ ‫صاِبا‬ َ ‫ح < َم‬ ٌ ‫صَبا‬ ْ ‫ِم‬ ‫ح )مفاعيل‬ ُ ‫صاِبي‬ َ ‫)َم‬ 2. ism-i tasğir sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. ٌ ‫ب < ُكَتّي‬ ‫ب‬ ٌ ‫ب < ُكَتْيِي‬ ٌ ‫ب < ُكَتْيِا‬ ٌ ‫ِكَتا‬ Vâv Harfinin Yâ Harfine Dönüşmesi 1. müntehe'l-cümu' sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir.‫ن)فعالين‬ ُ ‫طي‬ ِ‫ل‬ َ‫س‬ َ <‫ن‬ ُ ‫طا‬ ِ‫ل‬ َ‫س‬ َ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ َ ‫سْل‬ ُ) 4. bu isim müntehe'l-cümu' sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. Müfred bir ismin sonunda zaid (‫ )ان‬harfleri olduğunda ve bu müfret harflerinden ismin cemisi elif harfi.‫ل‬ ٌ ‫ن)ُفعَْيِلين‬ ٌ ‫طي‬ ِ ‫سَلْي‬ ُ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ ِ ‫سَلْي‬ ُ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ َ ‫سْل‬ ُ) 5. // ‫ضي‬ ِ ‫ي < الّر‬ ُ‫ض‬ ِ ‫ضُو < الّر‬ ِ ‫الّرا‬ َ ‫َقِوَو < َقِو‬ ‫ي‬ 2. bu isim ism-i tasğir sigasına konulduğunda. mâ kabli de meksur olursa vâv harfi yâ harfine kalbedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 54 Elif Harfinin Yâ Harfine Dönüşmesi 1. Vâv kelimenin sonunda yer alır. elif harfi yâ harfine kalbedilir. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعههها‬vezninde yer alan elif harfi.مفيعيل‬Kalıbı: ‫فعيعيل‬ Ancak ecvef vavilerin ‫ مفاعل‬babının ikinci mastar olan ‫ ِفَعال‬vezninde bu kural uygulanmaz.70 69 ‫قام < يُقوم < ِقَواًما < ِقَياًما < ِقَياَمًة‬ Vezni: ‫ . (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعها‬vezninde yer alan elif harfi. Rubâî bir ismin sondan bir önceki harfi elif olduğunda. ٌ ‫صْيِبي‬ ‫ح‬ َ ‫ح < ُم‬ ٌ ‫صْيِبا‬ َ ‫ح < ُم‬ ٌ ‫صَبا‬ ْ ‫ِم‬69 3. Müfred bir ismin sonunda zaid (‫ )ان‬harfleri olduğunda (‫)ان‬ harflerinden elif harfi. Ecvef vâvilerin sülasi mücerred (‫ ِفَعاَلههة‬/ ‫ل‬ ٌ ‫ )ِفَعا‬veznindeki masdarlarında kesradan sonra gelen vâv harfi yâ harfine kalbedilir.

kesradan sonra gelen vâv harfi yâ harfine kalbedilir. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. (‫ل‬ ٌ ‫ ) ِفَعههها‬veznindeki cem'i mükesser vezinlerde lâme'lkelimesi sahih olmak şartıyla. (‫ )ُفْعَلى‬vezninde ayne'l-kelime yâ olduğunda. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. َ ‫صوِل‬ ‫ح‬ ُ ‫ح < ُت‬ َ ‫صاَل‬ َ ‫ َت‬// ‫ َباَيَع < ُبوِيَع‬// ‫ب‬ َ ‫ب < ُكوِت‬ َ ‫َكاَت‬ Yâ Harfinin Vâv Harfine Dönüşmesi 1. ‫عْلَيا‬ ُ < ‫عْلَيى‬ ُ < ‫علَوى‬ ُ // ‫ُدْنَوى < ُدْنَيى < ُدنَيا‬ 6. ‫ت‬ ٌ ‫ت < َمّي‬ ٌ ‫ت < َمْيِي‬ ٌ ‫ َمْيِو‬// ‫سّيٌد‬ َ < ‫سْيِيٌد‬ َ < ‫سْيِوٌد‬ َ 7. (‫ل‬ ٌ ‫ )ُفُعو‬vezninde lâme'l-kelime vâv olduğunda. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. (‫طوَبى‬ ُ < ‫طْيَبى‬ ُ (‫ب‬ ُ ‫ط‬ ِ ‫ب < َي‬ َ ‫طا‬ َ Vâv ve Yâ Harflerinin Elif Harfine Dönüşmesi . (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعا‬vezninde. (‫ )ُفْعَلى‬vezninde lâme'l-kelime vâv olduğunda. Yâ harfinin mâ kabli dammeli olduğunda. fâu'l-kelime vâv olduğunda. (‫ل‬ ٌ ‫ي )ُفُعو‬ ّ ‫ي < ِدِل‬ ّ ‫ي <ُدِل‬ ّ ‫ي < ُدُل‬ ٌ ‫َدْلٌو < ُدُلوٌو < ُدُلو‬ ّ‫ص‬ ‫ي‬ ِ ‫ع‬ ِ <‫ي‬ ّ‫ص‬ ِ ‫ع‬ ُ <‫ي‬ ّ‫ص‬ ُ ‫ع‬ ُ <‫ي‬ ٌ ‫صو‬ ُ ‫ع‬ ُ < ‫صوٌو‬ ُ ‫ع‬ ُ < ‫صا‬ ً ‫ع‬ َ Elif Harfinin Vâv Harfine Dönüşmesi (‫ل‬ ً‫ع‬ ُ ‫عَلًة تَفها‬ َ ‫ )ُمَفا‬vezinlerinin mazi-meçhul sigalarında elif harfi. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. mâ kabline tabi kılınarak vâv harfine kalbedilir. ‫ َداٌر < ِدَواٌر < ِدَياٌر‬// ٌ‫ض < ِرَياض‬ ٌ ‫ضٌة < ِرَوا‬ َ ‫َرْو‬ 4.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 55 3. ‫ َفْتَيى < َفْتَوى‬// ‫َتْقَيى )َوَقى < َتْقَيا( < َتْقَوى‬ 3. (‫ل‬ ٌ ‫ ) َفْيِع‬vezninde ayne'l-kelime vâv olduğunda. (‫ )َفْعَلى‬vezninde lâme'l-kelime yâ olduğunda. ‫ظ‬ ٌ ‫ظ < ُموِق‬ ٌ ‫ ُمْيِق‬// ‫ظ‬ ُ ‫ظ < ُيوِق‬ ُ ‫ظ < ُيْيِق‬ َ ‫َأْيَق‬ 2. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. ‫ موعاد < ميعاد‬// ‫لٌد < ِميلٌد‬ َ ‫ ِمْو‬// ‫ن‬ ٌ ‫ن < ِميَزا‬ ٌ ‫ِمْوَزا‬ 5.

( Vâv-yâ müteharrik mâ kabli meftuh olursa vâv-yâ elife kalbedilir. ‫عو‬ ُ ‫عُو < َيْد‬ ُ ‫عا < َيْد‬ َ ‫ َد‬// ‫حَتِوي‬ ْ ‫ي < َي‬ ُ ‫حَتِو‬ ْ ‫حَتَوى < َي‬ ْ ‫ ِا‬// ‫ي < َيْرِمي‬ ُ ‫رَمى < َيْرِم‬ Vâv ya da yâ harfi kelimenin sonunda harekeli olarak gelir. İf'âl babının hemzesi. mâ kabli de sahih-sakin bir harf olursa vâv ya da yâ harfinin harekesi mâ kabline nakledilerek vâv ya da yâ harfi sakin yapılır. Bu konuyla ilgili olarak şu yaygın kuralı örnek olrak getirebiliriz: Vâv ya da yâ harfi kelimenin ortasında harekeli olarak gelir. ‫شى‬ ّ ‫ي < َتَم‬ َ‫ش‬ ّ ‫ َتَم‬// ‫سَعى‬ َ <‫ي‬ َ ‫سَع‬ َ // ‫ضى‬ َ ‫ي < َيْر‬ ُ‫ض‬ َ ‫ي < َيْر‬ َ‫ض‬ ِ ‫َر‬ c. mâ kabli sahih-sakin olursa vâv ya da yânın harekesi mâ kabline verilir. (Vâv ya da yâ müteharrik.) (‫ نام < َيْنَوُم < َيَناُم )َنِوَم هه َيْنَوُم‬// ‫ باع < َيْبِيُع < َيِبيُع‬// ‫ل‬ ُ ‫ل َيُقو‬ ُ ‫قال < َيْقُو‬ Vâv ya da yâ harfi kelimenin sonunda harekeli olarak gelir. mâ kabli de meksur ya da dammeli olur ise vâv ya da yâ harfinin harekesi hazfedilerek vâv ya da yâ harfi sakin yapılır.)‫ع‬ َ ‫ َبَيَع < َبا‬// ‫ل‬ َ ‫ل < َقا‬ َ ‫َقَو‬ b. mâ kabli de meftuh olursa vâv ya da yâ harfinin harekesi hazfedilerek vâv ya da yâ harfi elife kalbedilir. kendinden önceki harfler fethalı olursa vâv ya da yâ elife kalbedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 56 Vâv ya da yâ harfleri harekeli.Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl İ'lâl işlemleri esnasında sık başvurulan yöntemlerden biridir.Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl 1. hemze-i kat' olmasına rağmen kesret-i isti'mâlden dolayı hazfedilir. ‫ُمَؤْكِرٌم < ُمْكِرٌم‬ // ‫َأْكَرَم < ُيَؤْكِرُم < ُيكِرُم‬ .

Nakıs fiiller. ism-i mef'ul kalıbında ikinci vâv harfi hazfedilir. ُ ‫س‬ ‫ت‬ ْ ‫ت < ِم‬ ُ ‫س‬ ْ َ‫ت < م‬ ُ ‫س‬ ْ‫س‬ ِ ‫َم‬ ُ ‫ظل‬ ‫ت‬ ِ <‫ت‬ ُ ‫ظْل‬ َ <‫ت‬ ُ ‫ظِلْل‬ َ (‫ل‬ ّ‫ظ‬ َ ‫ل<ي‬ َ ‫ظِل‬ َ <‫ل‬ ّ‫ظ‬ َ) ِ ‫ت < ِمْل‬ ‫ت‬ َ ‫ت < َمْل‬ َ ‫ل( مِلل‬ َ ‫ل < َمِل‬ ّ ‫)َم‬ 4. 1. dördüncü babtan gelip mazide merfu müteharrik zamire isnad edildiğinde üç şekilde okunması caizdir. bablardan geldiklerinde malum muzari ve emir sigalarında fâu'l-fiil olan vâv harfi hazfedilir. ْ ‫ث < ِر‬ ‫ث‬ ُ ‫ث < َيِر‬ َ ‫ َوِر‬// ‫ب‬ ْ ‫ب < َه‬ ُ ‫ب < َيَه‬ َ ‫ َوَه‬// ‫عْد‬ ِ < ‫عَد < َتِعُد‬ َ ‫َو‬ 3. َ ‫ظْل‬ ‫ن‬ َ <‫ن‬ َ ‫ظَلْل‬ ْ ‫ِا‬ َ ‫ظْل‬ ‫ن‬ َ ‫ن <َي‬ َ ‫ظَلْل‬ ْ ‫َي‬ 5. mâ-kabili meftuh olursa “‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilir.“‫ “ي‬-”‫ ”و‬müteharrik. 3. ٌ ‫خو‬ ‫ف‬ ُ ‫ف < َم‬ ٌ ‫خُوو‬ ْ ‫َم‬ ‫ع < َمِبيٌع‬ ٌ ‫َمْبُيو‬ ٌ ‫ل < َمُقو‬ ‫ل‬ ٌ ‫َمْقُوو‬ 6. Sülasi mudâaf fiiller. cem'i müzekker zamiri olan vâva isnad edildiklerinde mazi ve muzari sigalarında lame'l-fiilleri olan illet harfi hazfedilir. . Sülasi misâl vâvîler 2. (‫شوا )َفُعوا‬ ُ‫خ‬ َ < ‫شُيوا‬ ِ‫خ‬ َ < ‫شَيا‬ ِ‫ي<خ‬ َ‫ش‬ ِ‫خ‬ َ (‫ن )يْفُعون‬ َ ‫شْو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ن < َي‬ َ ‫شُيو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ن < َي‬ ِ ‫شَيا‬ َ‫خ‬ ْ ‫شى < َي‬ َ‫خ‬ ْ ‫َي‬ َ ‫عو‬ ‫ن‬ ُ ‫ن <َيْد‬ َ ‫عُوو‬ ُ ‫ن < َيْد‬ ِ ‫عَوا‬ ُ ‫عو < َيْد‬ ُ ‫َيْد‬ Bazı İ’lal Kuralları Burada zikredilecek kurallar Maksud’dan alınmıştır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 57 2. dördüncü babtan gelip muzari ve emirde nun-u nisveye (müenneslik nununa) isnad edildiğinde ise iki şekilde okunması caizdir.. 6. Sülasi ecveflerin ism-i mef'ullerinde.. Sülasi mudâaf fiiller.

“‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬müteharrik ma-kabli sahih-sakin harf olursa “ ‫ ”و‬ya da “‫’”ي‬nın harekesi ma-kabline verilir. ma-kabli fetha dışında bir hareke ile harekeli olursa “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬sakin kılınır. ، ‫قَهْوٌم‬ ‫َبْيٌع‬ 3. ikincisi harekeli iki “‫ ”و‬harfi ictima ettiğinde birincisi ikincisine idgam edilir. fethadan “‫ ”ا‬doğar. kesradan “‫”ي‬. 71 َ ‫ل < ِقي‬ ‫ل‬ َ ‫ل < ِقو‬ َ ‫ل < قِو‬ َ ‫قُهِو‬ 8. (‫سُر‬ ِ ‫سر < ُيو‬ ِ ‫أيسر( ُيْي‬ 7.“‫ ”و‬müteharrik ve kelimenin sonunda olur.‫ي‬ َ ‫غَهبِهَو < غَهبِه‬ 9. 5.“‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬müteharrik ve lame’l-fiilde olur. ‫ل‬ ُ ‫ل < َيقُهو‬ ُ ‫َيقْهُو‬ 10.“‫ ”ي‬sakin veya meftuh. dammeden kesraya geçiş zor olduğu için zamme hazfedilir.Sükun-u aslî ile sakin olan “‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilmez. ma-kabli meftuh olursa “ ‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilir.“‫ ”و‬sakin. ‫ أْبَيَع < أَبْيَع < أباع‬/ ‫أقْهَوَم < أقَهْوَم < أقام‬ 4.“‫”ي‬-”‫ ”و‬sükun-u arız ile sakin.Birincisi sakin.‫َمغْهُزوٌو < َمْغزّو‬ 12. ma-kabli meksur olursa “‫ “ي‬.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 58 ‫ل < كال‬ َ ‫ كَهَي‬/ ‫ل < قال‬ َ ‫قَو‬ 2. ma-kabli de meksur olursa “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬hafine kalbedilir. 71 Burada. َ‫ض‬ ‫ي‬ ِ ‫ر‬،‫ي‬ َ‫ش‬ ِ ‫خَه‬ 6.“‫ ”ي‬sakin. ma-kabli meksur ise i’lal yapılmaz. Bu durumda birinci “‫ ”ي‬hafinden önceki harf dammeli ise “‫’”ي‬nın sıhhati için bu hareke kesraya kalbedilir. ma-kabli madmum olursa “‫ ”ي‬hafi “‫’”و‬a kalbedilir.”‫ ”و‬harfine kalbedilir. .Birincisi sakin ikincisi harekeli olmak üzere “‫ ”و‬ve “‫”ي‬ harfi peş peşe gelirse “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬harfine kalbedilir. ‫ي<يرِمي‬ ُ ‫ يرِم‬،‫َيغْهُزُو<يْغُزو‬ 11.Zammeden “‫”و‬.

< ‫ وَهب‬/‫وعد < يِعد‬ ‫ق < يِمق‬ َ ‫ َوِم‬/ ‫يِهب‬ 16.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili harekeli. lame’l-fiili sükun-u lazım ile sakin olursa idgamı mümtenidir. lame’l-fiili sükun-u arız ile sakin olursa idgamı caizdir.‫َمَدَد < َمّد‬ 19.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili sakin. ‫ ل تَهْرِو‬/ ‫ ِارِو‬/ ‫ي‬ ّ ‫ي < مْرِو‬ ٌ ‫ي < َمْرُوْي‬ ٌ ‫ َمْرُوو‬/‫ي < يرِوي‬ ُ ‫ َيْرِو‬/ ‫ي< َرَوى‬ َ ‫َرَو‬ 17.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili harekeli.‫ن‬ َ ‫ مََدْد‬/ ‫ت‬ َ ‫َمَدْد‬ 21.Nakıs fiilin mazi meçhulünde lame’l-fiilinde yer alan “‫”و‬ harfinin ma-kabli meksur olduğu için “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬harfine kalbedilir. lame’l-fiili harekeli olursa ya da ikisi de harekeli olursa idgam edilmesi vaciptir. َ ‫ي < َيِق‬ ‫ي‬ ُ ‫ َيْوِق‬/ ‫ي < َوقَهى‬ َ ‫َوقَه‬ 18.Lefif-i makrunun ayne’l-fiilinin hükmü sahih harf hükmü gibidir. Lame’l-fiilin hükmü ise nakıs fiilin lame’l-fiilinin hükmü gibidir. Nakıs fiildeki i’laller geçerlidir. ma-kablinin harekesine uygun bir harfe kalbetmek caizdir.Nakıs fiillerin cezim halleri. lame’l-fiilin düşmesiyledir. . ‫ُ لم َيْمُدْد < لْم يُمَّد‬ 20. 6 bablarının muzari. emir ve nehiylerinin malum sigalarında “‫ ”و‬harfi düşer.Misal vavinin 2.Lefif-i mefrukun fau’l-fiilinin hükmü misal fiilin fau’l-fiilinin hükmü gibidir.Hemze sakin olduğunda hali üzere bırakmak caiz olduğu gibi hemze harfini. Lame’l-fiilinin hükmü ise nakıs fiilin lame’l-fiilinin hükmü gibidir. ‫ي‬ َ‫ع‬ ِ ‫عَو < ُد‬ ِ ‫ُد‬ 15.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 59 ّ ‫ي < َمْرِم‬ ‫ي‬ ٌ ‫ي < مرُمْي‬ ٌ ‫ َمْرُمو‬/ ‫ي‬ ّ‫ش‬ ِ ‫ي < مخ‬ ٌ ‫شْي‬ ُ‫خ‬ ْ ‫ي < َم‬ ٌ ‫شو‬ ُ‫خ‬ ْ ‫َم‬ 13. 3. ‫ ِلَيْرِم‬، ‫ِلَيْغُز‬ 14.

َ‫ج‬ ‫ل‬ ُ ‫ت َر‬ ُ ‫ل < قاَبْل‬ ً‫ج‬ ُ ‫ت َر‬ ُ ‫قاَبْل‬ ‫ت زيَدا‬ ُ ‫ت زيًدا < رَأْي‬ ُ ‫رَأْي‬ b. ْ‫ج‬ ‫ل‬ ُ ‫جاء الّر‬ ْ ‫ت ِبَزْيَن‬ ‫ب‬ ُ ‫مَرْر‬ ْ ‫ب كََت‬ ‫ب‬ ُ ‫الطال‬ 2. Tenvinli İsmin Merfu Ya da Mecrur Olması Bu durumda tenvin hazfedilip son harf sakin yapılarak vakfedilir. ‫ل‬ َ ‫سأ‬ َ / ‫قَهَرأ‬ 23. makabli de harekeli olursa hemzede bir değişiklik yapılmaz. Tenvinsiz İsimlerde Kelimenin harf-i tarifli ya da fiil olması gibi bir nedenle sonunda tenvin bulunmayan kelimelerin sonu vakıf halinde sükun ile okunur. Maksur İsimlerde ‫جاَء زيٌد < جاَء زيْد‬ . ‫ل اْلقَهْرَية‬ ِ‫س‬ َ ‫ل اْلقَهْرَيةَ< َو‬ ِ ‫سأ‬ ْ ‫َ َو ا‬ Bazı Vakıf Kuralları Metin okurken ve konuşurken hangi kelimelerde nasıl durulacağını gösteren kurallara vakıf kuralları denir. hemzenin harekesi ma-kabline nakledilebileceği gibi olduğu hal üzere de bırakılabilir. Tenvinli İsmlerde a. ma-kabli sakin bir harf ise. Tenvinli İsmin Mansub Olması Bu durumda tenvin elife kalbedilir. Belli başlı vakıf kurallarını şöylece özetlemek mümkündür: 1. ‫ت ِبَزْيْد‬ ُ ‫ت ِبَزْيٍد < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ 3.Hemze harekeli.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 60 ْ َ‫ن < إيذ‬ ‫ن‬ ْ ‫ إئْهَذ‬/ ‫ن‬ ُ ‫ن < ُيوِم‬ ُ ‫ ُيْؤِم‬/ ‫ل‬ ُ ‫ل < َياكُه‬ ُ ‫يأُك‬ 22.Hemze harekeli.

‫ت ِبَفَتى‬ ُ ‫ت ِبَفًتى < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ ‫جاء َفًتى < جاء َفَتى‬ ‫ت ِبالَفَتى‬ ُ ‫ت ِبالَفَتى < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ ‫جاء الَفَتى < جاء الَفَتى‬ 4. (‫ل‬ ْ ‫) و هو الكبيُر الُمتَعا‬ 5. ismin her üç halinde de yâ harfi hazfedilmez ve sükun üzerinde vakfedilir. Müfred ve Müzekker Bir İsme Dönen ( ‫ ) الهاء‬Zamiri Bu durumda ( ‫ ) الهاء‬üzerinde sükun ile vakfedilir. ‫ضَيا‬ ِ ‫ت َقا‬ ُ ‫ضًيا < رأْي‬ ِ ‫ت َقا‬ ُ ‫رأْي‬ b. Menkus İsimlerde a. ْ ‫ت ِبقا‬ ‫ض‬ ُ ‫ض < مرْر‬ ٍ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫مرْر‬ ْ ‫ض < جاء قا‬ ‫ض‬ ٍ ‫جاء قا‬ Not: Bazı eski arap lehçelerinde bu durumda yâ harfi hazfedilmeden kesra hareke üzerinde vakfedilmektedir. ‫ب َلْه‬ ُ ‫الكتا‬ ‫ت بْه‬ ُ ‫مرر‬ ‫رأيُتْه‬ . Menkus İsmin Harf-i Tarifli Olması Bu durumda.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 61 Tenvinli ya da tenvinsiz olduğuna bakılmaksızın her zaman elif üzerine vakfedilir. Zamir Olan ( ‫) ءءءءء‬ a. ‫ضي‬ ِ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫ض < مرْر‬ ٍ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫مرْر‬ ‫ضي‬ ِ ‫ض < جاء قا‬ ٍ ‫جاء قا‬ c. ‫ضي‬ ِ ‫مرْرتُ بالقا‬ ‫ضي‬ ِ ‫ت الَقا‬ ُ ‫ي < رأْي‬ َ‫ض‬ ِ ‫ت الَقا‬ ُ ‫رأْي‬ ‫ضي‬ ِ ‫جاء القا‬ Ancak bu kurala aykırı olarak yâ harfi hazfedilerek de vakfedilmesi caizdir. Menkus İsmin Tenvinli ve Merfu Ya da Mecrur Olması Bu durumda yâ harfi hazfedilerek sükun üzerinde vakfedilir. Menkus İsmin Tenvinli ve Mansub Olması Bu durumda yâ harfi hazfedilmez ve tenvin elife kalbedilerek vakfedilir.

ْ ‫شجَرٌة < شجَر‬ ‫ت‬ ‫ت طالَبْه‬ ْ ‫ت طالَبٌة < جاء‬ ْ ‫جاء‬ ْ ‫صلٌة < صل‬ ‫ت‬ ‫ت ِبطاِلَبْه‬ ُ ‫ت ِبطاِلَبٍة < مرْر‬ ُ ‫مرْر‬ b. Müfred ve Müennes Bir İsme Dönen ( ‫ ) الهاء‬Zamiri Bu durumda elif üzerinde vakfedilir. Cem'i Müennes Salimlerin Sonunda Geldiğinde Bu durumda açık tâ ( ‫ ) ت‬harfi üzerinde sükun üzere vakfedilir.. ْ ‫الطالبُة جاَء‬ ‫ت‬ 7. ‫ب َلَها‬ ُ ‫الكتا‬ ‫ت بَها‬ ُ ‫مرر‬ ‫رأيُتَها‬ 6. Fiillerin Sonunda Geldiğinde Bu durumda her hangi bir değişiklik yapılmadan açık tâ ( ‫) ت‬ harfi üzerinde. İsmin Sonunda Geldiğinde Bu durumda tâ harfi. Meczum Ya da Mebni Haldeki Nakıs Fiiller Bu durumda vakıf hâ'sının getirilmesi caizdir. Ancak az da olsa hâ (‫ ) الهاء‬harfi şeklinde sükun üzere vakfedildiği de olmuştur. ‫ِارِم < ِارِمْه‬ ‫عْه‬ ُ ‫ع < ُاْد‬ ُ ‫ُاْد‬ ‫لم يسَع < لم يسَعْه‬ . (‫ت‬ ِ ‫ت من الَمكُرَما‬ ِ ‫ن الَبَنا‬ ُ ‫ن الَبَناْه من الَمكُرَماْه ) دْف‬ ُ ْ‫دف‬ ْ ‫ت الطالَبا‬ ‫ت‬ ْ ‫جاء‬ c. Te'nis Tâ'sı a. Vakıf Hâ'sı ( Hâü's-Sekt) Vakıf halinde belli durumlarda kelimelerin sonunda gelen hâ (‫ ) الهاء‬harfidir. hâ (‫ ) الهههاء‬harfine kalbedilerek sükun üzerinde vakfedilebileceği gibi açık tâ (‫) ت‬harfi şeklinde sükun üzerinde de vakfedilebilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 62 b. sükun üzere vakfedilir. Bu durumların belli başlıları şunlardır: a.

Fiil tek harfe düştüğünde Bu durumda vakıf hâ'sının getirilmesi vacibtir. harf-i cerre bitiştiğinde ( ‫ ) مهها‬harfinin elifi hazfedilir. ‫ِلَما < ِلَم < ِلَمْه‬ ‫عّمْه‬ َ < ‫عّم‬ َ < ‫عّما‬ َ ‫ِبَما < ِبَم < ِبَمْه‬ . Harf-i Cerre Bitişen İstifham Mâ'sından Sonra Bilindiği gibi istifham edatı olan ( ‫) ما‬. Bu durmda ( ‫ ) مهها‬harfi üzerinde vakfedilecekse kelimenin sonuna vakıf hâ'sı getirilir. (‫عْه )وعى‬ ِ ( ‫ِفْه ) وفى‬ ( ‫ِقْه ) وقى‬ c.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 63 b.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful