TATBİKU’S-SARFÎ

Ders Notları
(Özet)

Erzurum 2010

Tatbiku’s-Safî Ders Notları…………………………………

2

İÇİNDEKİLER
Giriş........................................................................................4

1- Sarfın İlminin Alanı..............................................................4
2- Mizanu’s-Sarfî......................................................................5
3- Kalbu Mekânî.......................................................................5
BİRİNCİ BÖLÜM.....................................................................7

FİİLLER VE MÜŞTAKKÂTLAR...........................................7
1- Aksam-ı Seb’a......................................................................7
2- Vezinlerin Anlamları..........................................................10
Önemli Notlar:....................................................................12
3- Fiillerin Zamirlere İsnad Edilmesi.....................................13
a- Salim ve Mehmuz Fiiller:...............................................13
b- Mudaaf Fiiller: ...............................................................14
c- Misal Fiiller:...................................................................15
d- Ecvef Fiiller:...................................................................15
e- Nakıs ve Lefif Fiiller:.....................................................17
f- Te’kid Nunu Bitişen Fiillerin Zamirlere İsnadı:............19
4- Te’kid Nunu........................................................................20
Te’kid Nun’unun Şartları:..................................................20
5- Mastar.................................................................................23
a- İsm-i Mastar: ..................................................................23
b- Müevvel Mastar: ............................................................23
c- Sülasî Mastarlar:.............................................................23
c.1- Manadan Hareketle Mastar Tayini:.........................24
c.2- Lafızdan Hareketle Mastar Tayini:.........................24
d- Mastar-ı Gayr-i Sülasî:...................................................25
e- Mastar-ı Mîmî: ...............................................................27
f- Sınaî Mastarlar: ..............................................................28
e- Mastar-ı Merre: ..............................................................28
g- Mastar-ı Hey’e: .............................................................28
6- Müştakkât...........................................................................29
a- İsm-i Fail: .......................................................................29
b- Mübalağa Sigası:............................................................30

Tatbiku’s-Safî Ders Notları…………………………………

3

c- Sıfat-ı Müşebbehe:..........................................................31
d- İsm-i Mef’ul:..................................................................32
e- İsm-i Zaman, İsm-i Mekan:............................................33
f- İsm-i Alet:.......................................................................34
7- Taaccüb ve Tafdil...............................................................35
a- Taaccüb:..........................................................................35
b- Tafdil:.............................................................................37
İKİNCİ BÖLÜM......................................................................40

1- İSİMLER............................................................................40
a- Sahih İsim: .....................................................................40
b- Maksur İsim: ..................................................................40
c- Memdud İsim: ................................................................42
d- Mankus İsim:..................................................................43
2- Cemiler:..............................................................................44
3- İsm-i Tasgir:.......................................................................46
4- İsm-i Mensub:.....................................................................49
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM.................................................................52

İ’LAL VE İBDAL..................................................................52
1- İbdal....................................................................................52
a- ‫ افتعال‬Babında İbdal Kuralları:........................................52
b- ‫ تفاعل‬، ‫ تفعّـل‬Bablarında İbdal:..........................................53
2- İ’lâl Kuralları......................................................................53
a- Kalb Yoluyla İ'lâl...........................................................53
b- Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl........................................57
c- Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl...............................................57
Bazı İ’lal Kuralları..................................................................58
Bazı Vakıf Kuralları...............................................................61

Tasrifi de içine alan genel bir terimdir. sigadan sigaya bolca aktarmaktır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 4 TATBİKU’S-SARFÎ Giriş 1.Semantik  Anlam Bilim  Maanî Sarf: 1 ‫ن مقصههودٍة ل تحصههل إل بههها‬ ٍ ‫ تحويل الصل الواحد الههى أمثلههة مختلفههة لمعهها‬:‫الصرف‬ 2 ٍ ‫ل ابنيِة الكلمة التي ليست بإعرا‬ ‫ب‬ ُ ‫ف بها أحوا‬ ُ ‫علم بأصول ُيْعر‬ Tasrif: Lugatte “engellemek. ‫الكلمة‬ ‫الحرف‬ Alfabe h. kalıptan kalıba.Morfoloji  Biçim Bilim  Sarf 2. 2 Sarf: Nahivle ilgisi bulunmayan kelime yapılarının durumlarını bilmemize yarayan kurallardır. Sarf ise. 1 Sarf: İstenilen bir takım anlamlara ulaşmak için masdarın çeşitli vezinlere (kalıplara) dökülmesidir.Sarfın İlminin Alanı Dilbilimi: 1. dönüştürmek” gibi anlamlara gelir. . çevirmek.Cerler ‫حروف المعاني‬ ‫)الحروف العلة )ا ـ و ـ ى‬ ‫الحروف المزيدة في السم و‬ ‫الفعل‬ Not: Sarf.“‫ ”السم المتمكن‬ile ilgilenir. ‫حروف الهجاء‬ ‫السم‬ ‫السم المتمكن‬ ‫السم غير المتمكن‬ ‫الفعل‬ ‫الفعل المتصرف‬ ‫الفعل غير المتصرف‬ H.Sentax  Söz Dizimi  Nahiv 3. bu tablodaki “‫ ”الفعل المتصرف‬. Sarf ıstılahında ise kök halde bulunan lafzı.

Kalbu Mekânî Kalbu Mekânî’yi bilme yolları: 1.Mizanu’s-Sarfî * Eğer bir kelimede harf düşüyorsa o zaman o fiilin veznini ifade ederken de o harfe tekabül eden harfi düşürerek vezni ifade ederiz. Bu kelimenin türetildiği aynı kökten başka kelimelerde türetilmiştir. ‫ف )مقلوب‬ ُ ‫عاِل‬ َ ‫ حادي ؛ وزنه‬// ‫ل‬ َ ‫عِف‬ َ ‫ وزن أيس؛‬،‫س‬ َ ‫ اصله؛ َيِئ‬،‫س‬ َ ‫َأِي‬ ‫)واحد‬ 3. Burada kalb’i uyguladığımızda ‫ي‬ ّ ‫سه‬ ِ ‫ِق‬ kelimesinin vezni ‫ع‬ ٌ ‫ فُلو‬olur. 3.Kelimede İ’lal uygulanması gereken bir harf var ancak bu harfte i’lal yapılmamışsa burada bir kalb-i mekanî olduğu ortaya çıkar. dolayısıyla da kelime ‫س‬ َ ‫ آ‬olmalıdır. elife kalbedilir. ، ‫ وجاهههة‬، ‫وجههه‬ ‫ وجهة‬öyleyse burada ‫ جاه‬kelimesinin vezni ‫ل‬ ٌ ‫عْف‬ َ dür. Burada “vav-ya müteharrik ma-kabli meftuh olursa vav. ya. ‫س‬ َ ‫ َأِي‬kelimesi böyledir. ‫ جهههاه‬kelimesi böyledir.Kelimenin asli harflerinden türetilen başka kelimelere bakılır. Örneğin. ‫ل‬ َ ‫ل هه وزنه َفَع‬ َ ‫ل هه َقا‬ َ ‫َقَو‬ * Kelimenin harflerinde kalb-i mekanî varsa vezinde de bu kalb uygulanır. Dolayısıyla ‫ي‬ ّ ‫سهه‬ ِ ِ‫ ق‬kelimesi aslında ‫س‬ ٌ ‫ُقههُوو‬ kelimesinden maklubdur. ّ ‫سه‬ ‫ي‬ ِ ‫ي هه ه ِق‬ ّ ‫سه‬ ِ ‫ي هه ه ُق‬ ّ‫س‬ ُ ‫ي هه ُق‬ ٌ ‫سو‬ ُ ‫سوٌو هه ُق‬ ُ ‫س هه ُق‬ ٌ ‫س )ج( ُقُوو‬ ٌ ‫ي هه اصله َقْو‬ ّ‫س‬ ِ ‫ ِق‬şeklinde bir değişim geçirir.” Kaidesi uygulanması gerekir. Ancak .Mastara rucû edilir: (‫ ناء؛وزنه َفَلَع‬//‫ي‬ ٌ ‫ناء ه يناء( مصدره؛ نأ‬ 2. ْ ‫ل هه وزنه فُه‬ ‫ل‬ ْ ‫ل هه ُق‬ َ َ‫َقو‬ ‫ل سَعى هه ِاسَع هه وزنه ِافَع‬ ْ‫ع‬ ِ ‫ف هه وزنه‬ ْ ‫ص‬ ِ ‫ف هه‬ َ ‫ص‬ َ ‫و‬ * İ’lal yoluyla kendisinde değişiklik olan harfi vezinde ifade ederken aslını esas alırız.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 5 2.

“bu durumda burada bir kalb-i mekanî vardır. 4. ‫ وزنه‬: ‫أشياء‬ ‫ وزنه فعلء‬: ‫ شيئاء‬// ‫لَهْفَعاء‬ .” deriz. ٍ ‫ جاٍء وزنه فا‬// ‫ جائي وزنه فالع‬// ‫ جائىء وزنه فاعل‬// ‫ل‬ ‫ع‬ َ ‫جاء وزنه َفَع‬ 5.Herhangi bir açık sebep olmamasına rağmen gayr-i munsarif olan kelimelerde de kalb-i mekanî vardır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 6 bu i’lal yapılmamış. Bu kelime asıl olarak ‫س‬ َ ‫ َيههإ‬fiilinden maklubdur. Dolayısıyla da ‫س‬ َ ‫َأِي‬kelimesinin vezni ‫ل‬ َ ‫ عَِف‬olur.Herhangi bir kalb olmaksızın iki hemzenin kelimenin sonuna geldiği durumlarda kalb uygulanır.

Aksam-ı Seb’a ‫الفعل‬ ‫المعتل‬ Kök harflerinden biri veya ikisi illet harfi olan fiil ‫المثال‬ Kök harflerinden ilki “‫ ”و‬yahut “‫ ”ي‬olan fiildir. ‫ >= وقى‬Lefif mefruk ‫ >=طوى‬Lefif makrun ‫الصحيح‬ Kök harflerinden hiçbirisi illet harfi olmayan fiil ‫السالم‬ Kökünde hemze ve illet harfi bulunmayan ve aynı harften iki tane olmayan fildir. ‫ يبث‬// ‫وجد‬ ‫الجوف‬ Kök harfleriden ortadaki harf illet harfi “‫ ي‬.‫ ”ا‬olan fiildir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… BİRİNCİ BÖLÜM FİİLLER VE MÜŞTAKKÂTLAR Fiil: ‫ حادث مرتبط بالزمن‬: ‫الفعل‬ 1.‫ و‬. ‫ قرأ‬/ ‫ سأل‬/ ‫أخذ‬ ‫المضعف‬ Kök harflerinden ikisi aynı olan fiildir. ‫خشي‬ ‫اللفيف‬ İki harfi birden illetli olan fiildir. ‫لعب‬ ‫المهموز‬ Kök harflerinden birisi hemze olan fiildir. ‫ سار‬// ‫قال‬ ‫الناقص‬ Kök harflerinden sonuncusu illet harflerinden biri olan fiildir. ‫َمّد‬ 7 .

‬إعَوِرر )إْفِعلل ‪5‬‬ ‫‪1‬‬ ‫ن )إفعال ‪1‬‬ ‫سْ‬ ‫حِ‬ ‫حسانًا ـ أ ْ‬ ‫نـإ ْ‬ ‫سُ‬ ‫حِ‬ ‫سن ـ ُي ْ‬ ‫حَ‬ ‫)أ ْ‬ .‬إحَماِرْر )إفِعيلل‪2‬‬ ‫)إحَماّر ـ ي ْ‬ ‫ستْغِفُر ـ إستْغفَأرًا ـ إستْغِفَر )استفعال‬ ‫)إستْغَفَر ـ ي ْ‬ ‫…………………………………‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları‬‬ ‫‪8‬‬ ‫البواب الثلثي‬ ‫البواب المزيدة على الثلثي المجرد )‪(12‬‬ ‫الثلثي المجرد )‪(6‬‬ ‫)البواب الرباعية )‪3‬‬ ‫)البواب السداسية )‪4‬‬ ‫صُر‬ ‫صَر ـ يْن ُ‬ ‫ن َ‬ ‫ل)مفاعلة‪3‬‬ ‫ل ـ قاِت ْ‬ ‫ل ـ مقاَتَلة و ِقَتا ً‬ ‫)قاتل ـ يقاِت ُ‬ ‫)إجتمع ـ يجَتِمُع ـ إجتماعًا ـ إجتِمْع‬ ‫فتَـحَ ـ‬ ‫فرِحَ ـ يفْـَر ُ‬ ‫ح‬ ‫سُ‬ ‫ن‬ ‫حُ‬ ‫سنَ ـ ي ْ‬ ‫حُ‬ ‫س ُ‬ ‫ب‬ ‫حِ‬ ‫ب ـ يْ‬ ‫س َ‬ ‫حِ‬ ‫)البواب الخماسية )‪5‬‬ ‫ضرِ ُ‬ ‫ب‬ ‫بـ ي ْ‬ ‫ضَر َ‬ ‫يفْـتَـ ُ‬ ‫ح‬ ‫‪4‬‬ ‫)قّدم ـ يقّدم ـ تقديمًا ـ َقّدْم‬ ‫)تفعيل ‪2‬‬ ‫)تقّدم ـ يتقّدُم ـ تقّدمًا ـ تقّدْم‬ ‫سْر‬ ‫سارًا ـ إنك ِ‬ ‫سُر ـ إنك َ‬ ‫سَر ـ يْنك ِ‬ ‫)إنك َ‬ ‫ظاَهْر‬ ‫ظاُهرًا ـ ت َ‬ ‫ظاَهُر ـ ت َ‬ ‫ظاَهَر ـ يت َ‬ ‫)ت َ‬ ‫)إفتعال ‪1‬‬ ‫)تَفّعل ‪2‬‬ ‫)إنِفعال ‪3‬‬ ‫عل ‪4‬‬ ‫)تفا ُ‬ ‫)إعَوّر ـ يعَوّر ـ إعِوَرارًا ـ إعَوّر‪ .‫جَلّوْذ )إْفِعّوال‬ ‫جَلّواذًا ـ إ ْ‬ ‫جَلّوذُ ـ إ ْ‬ ‫جَلّوذَ ـ ي ْ‬ ‫)إ ْ‬ ‫ب )إفِعيعال ‪3‬‬ ‫حَدْوَد ْ‬ ‫حِدْيدَابًا ـ إ ْ‬ ‫بـإ ْ‬ ‫حَدْوِد ُ‬ ‫بـي ْ‬ ‫حَدْوَد َ‬ ‫)إ ْ‬ ‫حَماّر ـ إحِميرارًا ـ إحَماّر ‪ .

‫…………………………………‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları‬‬ ‫‪9‬‬ ‫البواب الرباعي‬ ‫البواب المزيدة على الرباعي المجرد‬ ‫الرباعي المجرد‬ ‫حراجًا‬ ‫جةً و ِد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫ج ـ َد ْ‬ ‫حِر ُ‬ ‫ج ـ ُيَد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫َد ْ‬ ‫الباب الخماسي‬ ‫البواب الملحقة بالرباعي المجرد‬ ‫ل‪1‬‬ ‫حيقـَا ً‬ ‫حْوَقَلًة و ِ‬ ‫لـ َ‬ ‫حْوِق ُ‬ ‫ـ حوقل ـ ُي َ‬ ‫حُرجًا‬ ‫ج ـ تَد ْ‬ ‫حَر ُ‬ ‫ج ـ يتَـَد ْ‬ ‫حَر َ‬ ‫تَد ْ‬ ‫البواب الملحقة بالباب المزيدة على‬ ‫الرباعي المجرد بحرف واحد‬ ‫طَرةً و ِبيطَـاًرا‪2‬‬ ‫طُر ـ َبْي َ‬ ‫طَر ـ ُيَبْي ِ‬ ‫ـ بْي َ‬ ‫ـ‬ ‫جْهَواًرا‪3‬‬ ‫جْهَو َرةً و ِ‬ ‫ـ جْهَوَر ـ ُيجَْهِوُر ـ َ‬ ‫جْوُربًا‪2‬‬ ‫بـت َ‬ ‫جْوَر ُ‬ ‫ب ـ يت َ‬ ‫جْوَر َ‬ ‫ـ تَ‬ ‫عثْـَياًرا‪4‬‬ ‫عثيَـَرةً و ِ‬ ‫ـ عثْـيَـَر ـ ُيَعثيِــُر ـ َ‬ ‫ن ـ تشَـْيطُـنًا‪3‬‬ ‫ن ـ يتشَـْيطَـ ُ‬ ‫ـ تشَـْيطَـ َ‬ ‫جْلَباًبا‪5‬‬ ‫جْلَبَبةً و ِ‬ ‫بـ َ‬ ‫جْلِب ُ‬ ‫ب ـ ُي َ‬ ‫جْلَب َ‬ ‫ـ َ‬ ‫ـ‬ ‫سلْـقاًء‪6‬‬ ‫سْلقَـَيةً و ِ‬ ‫سْلقَـى ـ ُيسلْـِقي ـ َ‬ ‫جلْـُببًا‪1‬‬ ‫ب ـ تَـ َ‬ ‫جلْـَب ُ‬ ‫ب ـ يتَـ َ‬ ‫جلْـَب َ‬ ‫تَ‬ ‫ـ‬ ‫ك ـ تَرْهُوكًا‪4‬‬ ‫ك ـ يتَرْهَو ُ‬ ‫تَرْهَو َ‬ ‫ـ‬ ‫سلْـِقـيًا‪5‬‬ ‫تسلْـقَـى ـ يتسلْـقَـى ـ ت َ‬ ‫البابان السادسيان‬ ‫جامًا‪1‬‬ ‫حِرْن َ‬ ‫جُم ـ إ ْ‬ ‫حَرْن ِ‬ ‫جَم ـ َي ْ‬ ‫حَرْن َ‬ ‫ـإ ْ‬ ‫شعَررًا‪2‬‬ ‫شِعّر ـ إقْـ ِ‬ ‫شَعّر ـ َيقْـ َ‬ ‫ـ إقْـ َ‬ ‫البواب الملحقة بالباب المزيدة على الرباعي‬ ‫المجرد بحرفين‬ ‫ساسًا‪1‬‬ ‫س ـ إقْـِعْن َ‬ ‫س ُ‬ ‫س ـ َيقْـَعْن ِ‬ ‫س َ‬ ‫ـ إقْـَعنْـ َ‬ ‫سلِـنْـقَـاًء‪2‬‬ ‫سلَـنْـقِـي ـ إ ْ‬ ‫ى ـ َي ْ‬ ‫سلَـنْـق َ‬ ‫ـ إْ‬ .

Vezinlerin Anlamları‬‬ ‫‪* Rubaî Mücerred Veznin Kullanıldığı Anlamlar:‬‬ ‫طعام أي صار كالعلقم ‪1.Sayruret:‬‬ ‫ن أي صّير لبنانيا ‪َ ،‬ن ْ‬ ‫َلْبَن َ‬ ‫ي هه متخرج في دار العلوم ‪4.Teşbih:‬‬ ‫علقَم ال ّ‬ ‫َ‬ ‫‪2.İsm-i alet türetilmesi: (Bu genelde yabancı lafızlarda‬‬ ‫ن أي استعمل العرجون ‪ ،‬تلفن )‪kullanılır.‬‬ ‫جَ‬ ‫عْر َ‬ ‫َ‬ ‫جَلَز أي صّير إنجليزا ‪3.Naht:‬‬ ‫عم ّ‬ ‫ي هه عبد شمس‪َ ،‬دْر َ‬ ‫شِم ّ‬ ‫ي هه عبد قيس ‪ ،‬عب َ‬ ‫سّ‬ ‫عْبَق ِ‬ ‫مزيد الثلثي‬ ‫مزيد الثلثي بحرف واحد‬ ‫إفعال‬ ‫‪ :‬ـ التعدية‪1‬‬ ‫خرج ــ أخرج‬ ‫ـ الدخول في الزمن أو‪2‬‬ ‫‪:‬المكان‬ ‫أصبح‪ :‬دخل في الصباح‪،‬‬ ‫‪:‬أمسى‪ ،‬أمصر‪ ،‬أ‪3‬ـ الوجدان‬ ‫ت زيدًا‬ ‫أكرم ُ‬ ‫‪:‬ـ السلب‪4‬‬ ‫ت الكتاب‪ :‬أزلت عجمته‬ ‫أعجم ُ‬ ‫‪:‬ـ الحينونة‪5‬‬ ‫ت الفتاُة‪ :‬استحقت الزواج‬ ‫أزوج ِ‬ ‫‪:‬ـ التكثير‪6‬‬ ‫آسد المكان‪ ،‬أظبأ المكان‬ ‫‪:‬ـ التعريض‪7‬‬ ‫أبعت المنزل‪:‬عّرضته‬ ‫‪:‬ـ الصيرورة‪8‬‬ ‫أثمر البستان‪ :‬صار‬ ‫‪:‬ـ الوصول إلى العدد‪9‬‬ ‫أخمس العدد‪ ،‬أتسعت البنات‬ ‫تفعيل‬ ‫‪:‬ـ التكثير و المبالغة‪1‬‬ ‫طّوف‪ :‬أكثر الطواف‬ ‫‪:‬ـ التعدية‪2‬‬ ‫فرح زيُد ‪ ،‬و فّرحتـه‬ ‫‪:‬ـ الدللة على التوجه‪3‬‬ ‫شّرق‪ :‬توجه شرقًا‬ ‫‪:‬ـ التشبيه‪4‬‬ ‫قّوس فلن‪ :‬صار مثل‬ ‫جر الطين‬ ‫القوس‪ ،‬ح ّ‬ ‫‪:‬ـ الدللة على النسبة‪5‬‬ ‫كفّـرت فلنٌا‪ :‬نسبته إلى‬ ‫الكفر‪ ،‬كذّبتـه‬ ‫‪:‬ـ السلب‪6‬‬ ‫قشّـرت الفاكهة‪ :‬أزلت‬ ‫قشرتها‬ ‫‪:‬ـ اختصار الحكاية‪7‬‬ ‫كّبر‪ :‬قال ال اكبر‬ ‫هلّـل‪ :‬قال ل اله إل ال‬ ‫سبح‪ :‬قال سبحان ال‬ ‫مفاعلة‬ ‫‪:‬ـ المشاركة‪1‬‬ ‫ضارب زيٌد عمرًا‬ ‫‪:‬ـ المتابعة‪2‬‬ ‫ت الصوَم‪ ،‬تابعت‬ ‫والي ُ‬ ‫الدرس‬ ‫‪:‬ـ الصيرورة‪3‬‬ ‫عفاه ال‪ :‬جعله ذا عافية‬ ‫عاقبت عمرًا‪ :‬جعلته ذا‬ ‫عقوبٍة‬ ‫‪):‬ـ بمعنى )فَـَعَل‪4‬‬ ‫سافر ــ هاجر ــ جاوز‬ .‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 10‬‬ ‫‪2.

‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 11‬‬ ‫مزيد الثلثي‬ ‫مزيد الثلثي بحرفين‬ ‫انفعال‬ ‫افتعال‬ ‫‪ :‬ـ المطاوعة‪1‬‬ ‫‪:‬ـ المطاوعة‪1‬‬ ‫أن أثر الفعل(‬ ‫يظهر على مفعول أـ يطاوع الفعل‬ ‫)فكأنه استجاب له الثلثي‪:‬جمعته‬ ‫فاجتمع‬ ‫كسرت الشيء‬ ‫ب ـ يطاوع )إفعال(‪:‬‬ ‫فانكسر‬ ‫أنصفته فانتصف‬ ‫فتحت الشيء‬ ‫ج ـ يطاوع )فّعل(‪:‬‬ ‫فانفتحت‬ ‫قّربته فاقترب‬ ‫‪:‬ـ الشتراك‪2‬‬ ‫اقتتل زيٌد و عمرٌو‬ ‫افعلل‬ ‫‪:‬ـ التخاذ‪3‬‬ ‫‪:‬ـ المبالغة‪1‬‬ ‫يأتي من الفعال( امتطى‪ :‬اتخذ مطية‬ ‫الدالة على اللوان ـ المبالغة في معنى‪4‬‬ ‫‪:‬الفعل‬ ‫و العيوب بقصد‬ ‫اقتلع ــ اكتسب ــ‬ ‫)المبالغة‬ ‫اجتهد‬ ‫اسمّر ــ ابي ّ‬ ‫ض‬ ‫ج ــ اعوّر‬ ‫اعر ّ‬ ‫تفاعل‬ ‫‪:‬ـ المشاركة‪1‬‬ ‫تقاتل زيٌد و عمرٌو‬ ‫‪:‬ـ التظاهر‪2‬‬ ‫تمارضى ــ تناوم ــ‬ ‫تجاهل ــ تعامى‬ ‫ـ التدريج )حدوث‪3‬‬ ‫‪):‬الفعل شيء فشئًا‬ ‫تزايد المطر‬ ‫تواردت الخبار‬ ‫ـ المطاوعة‪4:‬‬ ‫))مفاعل‬ ‫باعدته فتباعد‬ ‫واليته فتوالى‬ ‫تفّعل‬ ‫ـ المطاوعة‪1:‬‬ ‫))تفعيل‬ ‫أّدبته فتأّدب‪،‬‬ ‫علّـمته فتعلّـم‬ ‫ـ التكلف‪ :‬تصّبر‪2،‬‬ ‫جع‬ ‫تش ّ‬ ‫‪:‬ـ التخاذ‪3‬‬ ‫عه‪ :‬اتخذه‬ ‫سد ذرا َ‬ ‫تو ّ‬ ‫وسادة‬ ‫‪:‬ـ التجنب‪4‬‬ ‫جد‪ :‬ترك الهجود‬ ‫ته ّ‬ ‫تأثم‪ :‬ترك الثم‬ ‫مزيد الثلثي بثلثة أحرف‬ ‫استفعال‬ ‫)ـ الطلب‪ :‬استغفر ــ استفهم ــ استأدى )طلب الداء( ــ استأمر )طلب المر‪1‬‬ ‫ـ التحويل و التشبيه‪ :‬استحجر الطين )صار حجرا( ــ استأسد فلن‪2‬‬ ‫)ـ اعتقاد الصفة‪ :‬اسيكرمته )اعتقدته كريما( ــ استعظمته )اعتقدته غظيما‪3‬‬ ‫ـ المطاوعة )إفعال(‪ :‬أحكمته فاستحكم ــ أقمته فاستقام‪4‬‬ ‫ـ اختصار الحكاية‪ :‬استرجع ‪ :‬قال إنا ل و إنا إليه راجعون‪5‬‬ ‫ـ قد يأتي بمعنى وزن الثلثي‪ :‬قّر ــ استقّر‪ ،‬أنس ــ استأنس ‪ ،‬هزأ ــ استهزأ‪6‬‬ ‫ـ قد يأتي بمعنى )إفعال(‪ :‬أجاب ــ استجاب ‪ ،‬أيقن ــ استيقن‪7‬‬ ‫ِمزيد الرباعي‬ ‫افعنلل‬ ‫ـ يدل على مطاوعة الفعل المجرد‪1‬‬ ‫ت )جمع‬ ‫ت البل فاحرنجَم ْ‬ ‫)حرجم ُ‬ ‫افعلّل‬ ‫ـ يدل على المبالغة‪1‬‬ ‫ن ــ اقشعّر ــ اكفهّر‬ ‫اطمأ ّ‬ .

‫سٌر فيه هه فيهما هه فيهم هه فها‬ َ ‫منك‬ 3.Müteaddi bir fiil ‫ تفعيل‬babına aktarıldığında hala tek meful almaya devam ediyorsa ‫ تفعيل‬babı bu durumda “teksir” anlamı ifade eder.‫ إفعال‬ve ‫ تفعيل‬bablarının genel özelliği mef’ul alabilmeleridir. meful de fail konumuna gelir. Ancak bazen bu iki babdan lazım fiillerin geldiği de görülür. Ancak harf-i cer yardımıyla bunlar yapılır.Lazım fiilin meçhulü ism-i mef’ulü ve mutavaat vezinleri olmaz.Mutavaat: Bir alt babda mef’ul alabilen müteaddi bir fiilin. infial babı gibi bir bâb’a aktarıldığında lazım olması ve mef’ulün. ister rubai mücerret olsun ilk harfi olan “muzaraat harfi” daima dammeli olur. ‫ افتعههال‬kalıbı da bu durumda mubalağa anlamı kazanır. ‫تفاعههل‬ve ‫افتعههال‬ babında ise ortakların hepsi faildir ve (‫ )و‬ile atfedilirler. 2. Tasrifi de harf-i cerden sonra gelen zamirde olur. Ancak bu babda ortaklardan eylemi ilk yapan fail eyleme cevap veren meful olur veya fail galip mef’ul mağluptur. sülasî mücerretteki fail ortadan kalkar. Alt Üst Müteaddi  Lazım : Mutavaat .Rubai muzari bir fiil. ‫ب إليه هه إليهما هه إليه إليهم ه إليها ه إليهن‬ ٌ ‫ مذُهو‬/// . ( ‫)أصبح‬ 3. 4.Mutavaatta. 5. ister sülasiye mezid..Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 12 Önemli Notlar: 1.‫ مفاعلة‬babı genele olarak müşareket ifade eder. faile dönüşmesidir. 2.

1.Salim ve Mehmuz Fiiller: Salim ve mehmuz’da herhangi bir değişiklik olmaz.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 13 Lazım  Lazım : Mubalagatu’l-Lazım * Mutavaat. ‫ مههههروا أولدكهههم‬// ‫ . 7. Muzaride vezni ‫ل‬ ُ ‫ َيفَه‬. ‫ُاوخُهذ ْ هه خُهْذ‬ 2. 3. Çünkü dönüşlülük failin yaptığı eylemin yine fail üzerinde gerçekleşmesidir.‫ أخذ‬ve ‫ أكل‬fiillerinin emr-i hazırlarında hemzeler hazfedilir.‫ أمهههر‬ve ‫سهههأل‬. emirde ise ‫ف )فَهْه‬ َ ) şeklinde gelir. Türkçe’deki dönüşlülük kipini karşılamaz. Gayr-ı sülasîlerin ortak özelliği ise mazi-muzari.‫ رأى‬: muzari ve emir sigalarında hemzesi hazfedilir.Lazım olan bir fiilin mechul yapısı kullanılamaz. (Bebek yıkandı = edilgen) (Adam yıkandı = dönüşlülük) 6. سهههل بنهههي إسههههرائيل‬cümle ortasında geldiğinde ise genelde hazfedilmez ‫ و امر أهلك‬، ‫و اسأل القرية‬ 3. Sülasî bâblardan hakim olan unsur. cümle başında geldiklerinde hemzeleri hazfedilir.Fiillerin Zamirlere İsnad Edilmesi a.Bu otuz beş bâb’ın altısı sülasî geri kalan yirmi dokuzu ise gayr-ı sülasîdir. bu bâbların sema’ya dayalı olmasıdır. ancak mehmuz fiillerden şu kelimeler istisna edilmiştir. . Eğer eylem bu şarta uymazsa fiilin kipi edilgen olur. meçhulü kullanılmayan bir fiilin de ism-i mef’ulü de türetilmez.masdar gibi türevlerinin belli bir kaideye uygun olarak gelmesi ve sözlüğü bağlı olmasıdır ki bâbların sülasî ve gayr-ı sülasî olarak sınıflandırılmasının altında yatan mantık da budur.

‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ِ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ُ ‫مَدْد‬ ‫ت‬ ikincisi . muzari ve emir bütün sigalarında ayne’l-fi’li olan hemze (‫ )ء‬hazfedilir. ‫ف‬ ِ ‫ل( هه أِر )أ‬ ُ ‫ت( هه ُيري )ُيفِه‬ َ ‫ل( هه أريت )أفَهْل‬ َ ‫)أرى )أفَه‬ b. bu sigalar her tür fiilin çekiminde harekeli ref zamirine bitiştiği sigalardır. Çünkü. 2.Caiz İdgam: Aynı ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدتم‬ ‫مَدْدتما‬ ‫هههههههه‬ ّ ‫مَدْدت‬ ‫ن‬ ‫مَدْدتما‬ ‫هههههههه‬ ‫مَدْدنا‬ cins iki harften birincisi harekeli sükun-i arız ile sakin olursa caiz idgam olur. mümteni olur.Mudaaf Fiiller: 1.Emr-i hazırda müfret muhatab ve müfret muhataba sigalarında idgamlı gelmesi caiz olduğu gibi idgamsız da gelebilir. fiilde bulunan idam bazı sigalarda açılmak zorunda kalır ve idgam. Birinci harf ikinci harfe katılır. “Harekeli ref zamiri ma kalbini sakin ister.Aynı cins iki harften birincisi sakin ikincisi harekeli ise birinci harf ikincide idgam edilir.Aynı cins iki harften her ikisi de harekeli ise birinci harfin harekesi hazfedilir.Mümteni İdgam: Mudaaf fiilde bulunan idgam mazimuzari ve emir gibi çekimlerde.” İdgamın mümteni olduğu yerlerin tabloda gösterimi: ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ‫يْمُدْدن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ َ ‫تَهْمُدْد‬ ‫ن‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ ‫هههههههه‬ 3. 1.‫ َيْمُدُد هه َيُمْدُد هه َيُمّد‬// ‫َمَدَد هه َمْدَد هه َمّد‬ 1b. ‫ت‬ ّ ‫ت هه لَهفَه‬ ُ ‫ َلفَهتْه‬// ‫ن‬ ّ ‫حِز‬ َ ‫ن هه‬ َ ‫حِزْن‬ َ. Üç türlü idgam vardır.‫ ارى‬: mazi.Vacip İdgam: İkiye ayrılır: 1a.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 14 4. ‫ ِليُمّد هه ليمُدْد‬/ ‫ُمّد هه ُامُدْد‬ İdgam: Aynı cins iki harften birincisini ikincisine katmaktır.Müteharrik merfu zamir bitiştiğinda idgam çözülür. ‫ن هه‬ َ ‫مدْد‬ َ ‫ُاْمُدْد‬ ‫ن‬ 2.

‫ت‬ ُ ‫ ِبْع‬، ‫ن‬ َ ‫ ِبْع‬، ‫ت‬ ُ ‫ ُقلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ُقلْه‬ 2. emir ve nehiylerinde vav düşerken 4.Ecvef Fiiller: 1.Misal yâîlerde hiçbir değişikli yapılmaz.Mazide. yâî ecveflerde merfu müteharrik zamir bitiştiğinde fau’l-fiil meksur olur. ve 4. Geriye kalan 2.Misal Fiiller: 1. ‫ وهب هه يهب‬،‫وعد هه يعد‬ Not: ‫ل‬ َ‫ج‬ َ ‫’و‬nin emri hazırı olan ‫ل‬ ْ‫ج‬ َ ‫ ِاي‬cümle başında da ortasında da geldiğinde okunurken makablinde damme bulunduğunda.‫سع‬ ِ ‫ و‬ve ‫طأ‬ ِ ‫ و‬fiillerinin muzarisinde kıyasa aykırı olarak fau’lfi’li olan vav hazfedilir. bab ile mudaaf fiilin her türlü mezid babında sadece üç vecih söz konusudur.6. babdan geldiğinde fau’l-fiil meksur olur. 2. ‫يا‬ ‫فلن ايجل هه يا فلن اوجل‬ 3.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 15 ‫إتباعا لصله‬ ‫لم يْمُدْد‬ ‫ُامُدْد‬ ‫الفتحة اخف الحركات‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ ‫ك بالكسر‬ َ ‫حّر‬ ُ ‫حّرك‬ ُ ‫الساكن اذا‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ ‫إتباعا لحركة ما قبله‬ ‫لم َيُمّد‬ ‫ُمّد‬ Not: Caiz idgam sadece sülasi mudaaf fiilin birincisi babında dört veche sahip olur. ecvef-i vâvî 4.. babdan gelen misal vavilerde vav düşmez. ‫ن‬ َ ‫ ُقلْه‬، ‫ت‬ ُ ‫ُقلْه‬ 3.Mazide. c. ‫ت‬ ُ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ِبْع‬ 4. ‫طأ‬ َ ‫طأ هه ي‬ ِ ‫ و‬/ ‫سُع‬ َ ‫سَع هه َي‬ ِ‫و‬ d. lame’l-fi’li olan ya’nın yerinde vav harfi varmış gibi okunur.. babdan gelen ecveflerde merfu müteharrik zamire bitiştiğinde fau’l-fiil dammeli olur.3. babların malum muzari. ‫ت‬ ُ ‫خفْه‬ ِ .Misal vavilerde. ve 5.Mazide merfu müteharrik zamire bitiştiğinde ve emrin müfred muhatabında illet harfi hazfedilir. 2.Mazide 1.

4 Burada fiilin aslına ittibaen ism-i mef’ul kalıbındaki “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬ya kalbedilir. meksur. ،‫صَياًنا ه )اصتيانا( اصههطيانا‬ ِ ‫صْوًنا هه اْن‬ َ ‫صان هه‬ ‫صيانا‬ ّ ‫ا‬ 10. ‫قال هه قّول هه تقويل هه مقاولة هه تقاول هه تقّول‬ 9. malumda meksur olan her meçhul de dammeli olur. َ ‫ ِبْع‬/ ‫ن‬ ‫ن‬ َ ‫ يا نساء ُقلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ ِبْع‬/ ‫ن‬ َ ‫النساء ُقلْه‬ 7.Evcef vavi veya yâilerin sıfat-ı müşebbeheleri ‫فْيِعهههل‬ vezninde gelir.Yukarıdaki (4. ‫ قال هه إقالة‬، ‫قام هه إقامة‬3 8.Ecvef fiilin ‫ إفعال‬ve ‫ استفعال‬bablarının mastarlarının sonuna hazfedilen ayne’l-fiile delalet edecek ondan bedel bir “‫”ة‬ getirilir.Ecvef fiilin “‫ تفاعل‬، ‫ تفّعل‬، ‫ مفاعلة‬، ‫ ”تفعيل‬bablarında. َ ‫ ِقلْه‬، ‫ن‬ ‫ن‬ َ ‫ ُقلْه‬، ‫ت‬ َ ‫ت هه ُكلْه‬ َ ‫ ِكلْه‬، ‫ن‬ َ ‫ن هه ُبْع‬ َ ‫ِبْع‬ 6.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 16 5.Ecvef fiilden ism-i meful getirirken a) vâvî ise harekesi makabline nakledilerek ayne’l-fiil hazfedilir.Ecvef fiilin “‫ افتعال‬، ‫ ”انفعال‬bablarında illet harfi olan “‫ ”و‬veya “ ‫ ”ا‬mutlaka “‫ ”ي‬olarak yazılır. ‫سّيد‬ 11. madde) durumda malumda dammeli olan her meçhul. ‫ل هه َمُقوول هه َمُقول‬ ٌ ‫مقْهُوو‬ b) yâî ise harekesi hazfedilerek makabli kesra yapılır. .) ٌ ‫مْبُيو‬ ‫ع‬ ‫ هه مِبيٌع‬4‫ع هه َمُبيٌع‬ ٌ ‫ع هه َمُبو‬ ٌ ‫هه َمُبيو‬ 3 Bu mastarların vezni hususunda ihtilaf var Sibeveyh’e göre “‫”إفعلهة‬ Ahfeş’e göre “‫ ”إفالة‬dür. (Hareke hazfedildikten sonra illet harfi de hazfedilir. ecvef fiilin illet harfi ortaya çıkar.Mazi ve emirde nun-u nisve bitişen sigalar aynıdır. Daha sonra da “‫”ي‬ya uygun hareke ma kabiline verilir.

bablardan gelir. İsm-i mef’ul anlamında kullanıldığında ise tezkir te’nisi ayırmak için “‫ ”ة‬getirilir. ‫دعَو هه دعا‬ Nakıs ve Lefif Fiilerin Çekimi: 1. bablardan gelir. ‫ي هه‬ َ ‫ َهِو‬/ ‫طوى هه يطِوي‬ ‫ . ve 4. İsm-i mef’ul anlamında kullanıldığında müzekkerlik.5. ve 6. Nakıs fiiller 1. Lefif-i mefruk sonu itibariyle nakıs. ‫ِاْم هَرَأٌة‬ ‫ ناقٌة حُلوَبٌة‬/// ‫شُكوٌر‬ َ ‫ل‬ ٌ‫ج‬ ُ ‫ ر‬/ ‫شُكوٌر‬ e. Ancak bu durumda eğer mevsuf mezkur ise ‫ل‬ ٌ ‫ َفِعي‬vezninin sonuna müzekkerden ayırmak için “‫”ة‬ getirilir.6. müenneslik müsavidir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 17 Not: ‫ل‬ ٌ ‫ َفِعي‬vezni ism-i fail ve ismi meful için ortak kullanılan bir vezindir.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde illet harfi düşer. Nakıs fiillerin mazisinde bulunan illet harfi sadece sülasi mücerredin birinci babının mazi malumunda “‫ ”ا‬şeklinde yazılır.9 5 ‫عو‬ ُ ‫دعا هه يد‬ ‫رمى هه يرِمي‬ 7 ‫سعى هه يسَعى‬ 8 ‫ضى‬ َ ‫ي هه ير‬ َ‫ض‬ ِ ‫ر‬ 9 ‫ضُيوا‬ ِ ‫ي هه رضوا )ر‬ َ‫ض‬ ِ ‫ ر‬/ (‫)ِارِم هه اْرُموا )ِارِمُيوا( هه ِارِمي )ِاْرِمِيي‬ 6 .Nakıs ve Lefif Fiiller: Lefif-i makrun fiiller 2.8 bablardan gelir. Mübalağalı ism-i fail anlamında kullanıldığında tezkir-te’nis müsavidir.2.7. ‫ . başı itibariyle misal fiil gibidir. ‫ِاْمَرَأٌة َقِتيلَهٌة‬ Not: ‫ل‬ ٌ ‫ َفُعهههو‬vezni mübalağalı ism-i fail ve ism-i mef’ul anlamında ortak kullanılır.وَفى هه َيِفي هه َوفهَهوا هه ِفْه هه ِفي هه ِفَيا‬Lefif-i makrun fiiller ise nakıs fiil gibi işlem görür.3. َيْهَوى‬Lefif-i mefruk fiiller 2. ههه يِلهي‬Lefif-i mefrukun emri hazır malulu “‫ع‬ ِ ” vezninde gelir. ‫ي‬ َ ‫ وِل‬/ ‫َوقَهى هه َيِقي‬ ‫ . ve 4.

17 10 ‫رمى هه رمت هه رمتا‬ ْ ‫ع‬ ‫ت‬ َ ‫عْون هه َد‬ َ ‫دعا هه دعوا هه د‬ 12 َ ‫ضْي‬ ‫ن‬ َ ‫ضى هه ير‬ َ ‫ َير‬/ ‫رمى هه رَمْوا‬ 13 َ ‫عي‬ ‫ن‬ ِ ‫عون هه تَهْد‬ ُ ‫عو هه تَهْد‬ ُ ‫ تَهْد‬/ ‫ن‬ َ ‫عو‬ ُ ‫عو هه َيْد‬ ُ ‫َيْد‬ 14 ‫غزا هه غَهَزو هه غَهَزَوٌة هه غَهَزاٌة هه غُهَزاٌة‬ 15 ‫عون )يَهْفعُهلْهن‬ ُ ‫ المعلمات يْد‬// (‫ن )َيْفُعون‬ َ ‫عو‬ ُ ‫)المعلمون يْد‬ 16 َ ‫ن )تفِعْل‬ ‫ن‬ َ ‫شي‬ ِ ‫ن( هه انتن تْم‬ َ ‫ن )تفِعي‬ َ ‫شي‬ ِ ‫ت تْم‬ ِ ‫ ان‬/ (‫ن‬ َ ‫ن )تفَعْل‬ َ ‫ضْي‬ َ ‫ن( هه انتن تْر‬ َ ‫ن )تفَعْي‬ َ ‫ضْي‬ َ ‫ت تْر‬ ِ ‫)ان‬ 17 َ‫ع‬ ‫ي‬ ِ ‫عَو هه ُد‬ ِ ‫دعا هه ُد‬ 11 .12 5.14 7.Nakıs fiillerde “‫ ”)فَهَعلَهٌة )نصرة‬vezninde gelen cemi müzekker mükesser kalıbı “‫ ”)فُهَعلَهٌة )غُهَزاٌة‬vezninde gelir. kesralı olur.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 18 2.”‫”و‬ya kalbedilir. “‫ ”ي‬ise “‫”ي‬ya.”)َمغْهُزّو )َمْفُعو‬Nakıs yâilerin ism-i mefulleri “‫ل‬ ٌ ‫ي )َمْفُعو‬ ّ ‫ ”)َمْرِم‬vezninde gelir.10 3. muzaride müfred muhataba ve cemi müennes muhatabaları aynı kalıpta ifade edilir. muhataba “‫”ي‬sından önceki harf.13 6.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde hazfedilen harf “ ‫ ”و‬ise cemi “‫”و‬ından önceki harf dammeli.Cemi “‫”و‬ı ve muhataba “‫”ي‬sı birleştiğinde hazfedilen harf elif ise cemi “‫ ”و‬ve muhataba “‫”ي‬sından önceki harf meftuh olur.Sonu “‫ ”ي‬ve “‫ ”ا‬olan nakısların. 8.Nakıs vâvilerin muzaride cemi müzekker ve cemi müennes kalıpları aynıdır.Gaib tesniye zamiri ve merfu müteharrik zamirler bitiştiğinde sonu “‫ ”ا‬olan nakıslarda “‫ ”ا‬aslı.Te’nis “‫ ”ة‬geldiğinde sonu elif ise “‫ ”ا‬hazfedilir.Nakıs vâvilerin mazi meçhullerinde “‫ “ي‬.16 10.11 4. “‫ ”و‬ise “‫”و‬a kalbedilir.15 9.Nakıs vâvilerin ism-i mefulleri “‫ل‬ ٌ ‫ .

ّ ‫جُر‬ ‫ن‬ ْ ‫ن هه لتَه‬ ّ‫ع‬ ُ ‫ . müfred muhatab ve mütekellim sigalarında lame’l-fiil “‫”ا‬ olurken diğer sigalarda “‫ ”ي‬olur. müfred gaibe. لتَهْد‬sonu elif olan nakıslarda ise irab nunu ve lame’lfiil hazfedilir. ‫ن هه‬ ّ ‫ليسعُو‬ ّ ‫ن )لتفعو‬ ‫ن‬ ّ ‫)لتُهْبلَهُو‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوُو‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوَيا‬ ّ ‫* هوى هه يهَوى =< َلَيْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوْيَنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَتْهَويَا‬ ّ ‫َلَتْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهُو‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَيْهَوَيا‬ ّ ‫* هوى هه يهِوي =< َلَيْهَوَي‬ ّ ‫ن هه َلَيْهِويَنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ن هه َلَتْهَوَيا‬ ّ ‫َلَتْهَوَي‬ 18 19 ِ‫عَيان‬ َ ‫ُيْدعا هه ُيْد‬ ‫جيًا‬ ِ ‫ تناجى هه تَنا‬، ‫جيًا‬ ّ ‫جى هه تن‬ ّ ‫نجا هه تن‬ .Cemi vavına isnadı: a) Sahih fiilde irab nunu ve cemi vavı hazfedilir.Te’kid Nunu Bitişen Fiillerin Zamirlere İsnadı: 1.Nakısların muzari mechullerinde müfred gaib. b) Nakıs fiilde: sonu vav ve ya olan nakıslarda hem cemi vavı hem de irab nunu hem de lamel fiil hazfedilir.19 Not: Nakıs fiilerde lame’l-fiil olan “‫ ”و‬ve “‫ ”ي‬harekeli olur.18 12. makablinde de elif bulunursa “‫ ”و‬veya “‫ ”ي‬hemzeye kalbedilir (isim ve mastarlarda). ‫ن‬ ّ ‫ن هه ليسَعَيا‬ ّ ‫عَوا‬ ُ ‫ن هه لتَهْد‬ ّ ‫لَيكتُهَبا‬ 2. Cemi vavına ise damme harekesi verilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 19 11.Nakıs ve lefif fiillerin “‫ل‬ َ ‫ ”تفَهههههّع‬ve “‫ل‬ َ ‫عههه‬ َ ‫ ”تَفا‬bablarının mastarlarında ayne’l-fiilin harekesi sonda bulunan “‫ ”ي‬harfine itibarla dammeden kesraya kalbedilir. Fiil nakıs ise lame’l-fiil aslına fethalı olarak döner.Tesniye elifine isnadı: İ’rab nunu hazfedilir ancak tesniye elifi hazfedilmez. ‫ضاء )ِفَعال‬ َ ‫ضٌو هه ِر‬ َ ‫ ِر‬/ (‫ي هه بناء )ِفعال‬ ٌ ‫ بنا‬/ (‫سَماٌو هه سماء )فعال‬ َ) f.

Emir-i hazırın sonuna te’kid nunu -mutlak olarak.Te’kid Nunu Arapça’da Te’kid Nun’u a) Sakîl b) Hafîf olmak üzere iki kısma ayrılır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 20 ‫* راٍم هه راميان هه راُمون هه ُرّماٌء هه ُرّمى هه ُرماٌة‬ ‫راِمَية هه راميتان هه راميات هه رواٍم‬ ‫* هاٍو هه هاويان هه هاُوون هه ُهّواٌء هه ُهّوى هه ُهواة‬ (‫ع‬ ٍ ‫هاوية هه هويتان هه هاويات هه َهَواٍو )فوا‬ Not: Misal vâvilerin ‫ل‬ ُ ‫عه‬ ِ ‫ فَوا‬veznindeki mükesser cemilerinde fau’l-fiil olan vav hemzeye kalbedilir.21 b. Te’kid Nun’unun Şartları: a.Lam-ı Kasem ile arasına bir fasıla girmemesi gerekir. (‫ع‬ ٍ ‫ح )فوا‬ ٍ ‫ي هه اَوا‬ ُ‫ح‬ ِ ‫حَيٌة هه ووا‬ ِ ‫ وا‬// ‫ل‬ ُ‫ص‬ ِ ‫ل هه اَوا‬ ُ‫ص‬ ِ ‫صَلٌة هه ووا‬ ِ ‫وا‬ 4. Fiili muzari. 20 21 ‫إنه يدل على الحال و الستقبال‬، ‫الفعل المضارع‬ Te’kid nununun yukarıdaki özelliğinden dolayı . Bu fiili kuvvetlendiren ve fiilin zamanını gelecek zaman yapan bir harftir. ‫ن‬ ّ ‫ اذهب‬، ‫ن‬ ّ ‫اكتب‬ c.Muzari fiilin sonuna te’kid nunun getirebilmek için şu şartların yerine gelmesi gerekir.Mazi fiilin sonuna te’kid nunu bitişmez. 2. bu fiili muzarinin sonuna bu Nun-u te’kid eklenirse delalet ettiği anlam sadece gelecek zaman olur. 3.Gelecek manası ifade etmelidir.Kasem’in cevabı olmalıdır. I. Vacip Olduğu Durumlar: 1.Anlam müsbet olmalıdır.herhangi bir şart olmaksızın bitişir. 4. hal ve istikbale delalet ediyorken20.

Hale delalet ederse: “‫”و ال لقرأ الن‬ 3. Caiz.Kaseme cevap olan fiil ile kasem lamı arasına bu fiilin bir mamulünün girmesidir: “‫ح تبلُغ بالعمل الجد‬ َ ‫”وال للنجا‬22 Bu maddelerde özellikleri mezkur muzari fiiller te’kid nun’u ile te’kid edilemezler.‫إ‬ ‫ن تبلْغ مرادك‬ ّ ‫ما تجتهَد‬ 2. çoğunlukla müstahsendir. Ancak Kullanımı Az Olan Durumlar: Şu üç durumda muzari fiili te’kid etmek caiz olmasına karşın. bu durumların kullanımı azdır: 22 Lam ile cevabın (‫ )تبلغ‬arası fiilin ma’mulu (burada ‫’للنجاح‬dır ve “‫”تبلغ‬ mef’ulüdür) ile ayrılmıştır 23 Bu harf de “‫ ”إن‬ve “‫”ما‬nın idgam edilmiş hali olan “‫ ”إّما‬dır .Şart fiili.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 21 * Eğer bu şartlardan herhangi birisini kaybederse o zaman fiili muzarinin sonuna te’kid nunu bitişmez. Talep.Fiil ile kasem “‫”ل‬ı arasına “‫ سههوف‬، ‫ س‬، ‫ ”قههد‬gibi bir edat girerse: “‫”وال لسوف يفلح المجد‬ 4. Mümteni Olduğu Durumlar: 1. harf23 olan bir cümlede vaki olursa. ّ ‫ ل تهمله‬، (‫ن إلههى نفسههك )تمههن‬ ‫ن‬ ّ ‫ ليتههك تلتفتَهه‬،(‫ن بجههد لبنههاء مسههتقبلك )لم المههر‬ ّ ‫ِلتعلمه‬ ‫واجباتك‬ IV. dua. şart kelimesi. emir. nehy.Fiil. III. II. temenni ve istifhama delalet eden bir kelimeden sonra gelirse. Vacibe Yakın Derecede Müstahsen Olduğu Durumlar: Şu iki durumda muzari fiilin te’kidi vücub derecesine yaklaşır.Kasemin cevabının menfi olursa: “‫ل واجبي‬ ُ ‫”و ال ل أهم‬ 2. 1.

‫ ل النافية‬den sonra gelirse: ‫ابتعد عن أمر ل يعنيّنك‬ 2. fetha. ّ ‫ُاْكُتُب‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتَبا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتَب‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتْبنا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتبا‬ ‫ن‬ ّ ‫ُاْكُتِب‬ ‫ن‬ Müfret muhatab. ‫ن و ليكونهًا‬ ّ ‫سههجن‬ ْ ‫ و لِئن لم يفعههل مهها آمههره لُي‬، ‫ن( بالناصية‬ ْ ‫كل لئن لم ينته لنسفعًا )لنسفَع‬ ‫ن( من الصاغرين‬ ْ ‫)ليكوَن‬ Not: Muzarinin te’kid nun alması halinde Basralılara göre evvelin de te’kidi vaciptir ve lam-ı te’kid. ْ‫ُاْكُتُبن‬ ----ْ ‫ُاْكُتَب‬ ‫ن‬ -------ْ ‫ُاْكُتِب‬ ‫ن‬ Müfret muhatab.Fiil. lam-ı emr. nun’un hazfi ile mebnidir. nun-un hazfi ile mebnidir. diğerleri murabdır. diğerleri murabdır. Eğer fiili muzarinin sonuna nun-u nisve bitişirse sükun üzere. diğerleri. ّ ‫لَتْعَلْمنا‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلما‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلِم‬ ‫ن‬ ----ّ ‫*لَنْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ‫عَلَمن‬ ْ ‫*ل‬ ‘*’ işaretli yerler mebni.Fiil. lam-ı nehy . ّ ‫عَو‬ ‫ن‬ ُ ‫ يدعو هه لتْد‬،‫ن‬ ّ ‫سَعَي‬ ْ ‫يسعى هه لتَه‬ Not: Nun-ı te’kid muhaffefe olduğunda istinad elifi ile birlikte tenvin olarak yazılır. ْ ‫َلَيْعَلُم‬ ‫ن‬ ----- --------- ْ ‫َلَتْعَلُم‬ ‫ن‬ ----- ْ‫*َلَيْعَلَمن‬ ْ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَيْعَلُم‬ ‫ن‬ ّ‫َلَيْعَلْمنان‬ ّ ‫َلَيْعَلَما‬ ‫ن‬ ّ‫َلَتْعَلَمان‬ ّ‫*َلَيْعلَمن‬ ّ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ْ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ ّ ‫لَتْعَلُم‬ ‫ن‬ ّ ‫َلَتْعَلما‬ ‫ن‬ ّ ‫*َلَتْعَلَم‬ ‫ن‬ --------ْ ‫َلَتْعَلِم‬ ‫ن‬ ----ْ ‫عَلَمنْ *َلَنْعَلَم‬ ‫ن‬ ْ‫ل‬ َ* ‘*’ işaretli yerler mebni. fetha. ‫ إن‬in haricinde bir şart edatından sonra gelirse: ‫مههن‬ ْ ‫ن ينج‬ ‫ح‬ ّ ‫يذاكر‬ Not: Fiili muzari iki durum dışında daima murabdır. Nun-u te’kid mubaşereten bitişirse fetha üzere mebni olur.Fiil. cemi müennes muhata-ba.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 22 1. diğerleri. * Sonuna te’kid nunu bitiştirilirken. sükun. ‫ لم‬den sonra gelirse: ‫ي‬ ّ ‫ن عل‬ ّ ‫لم يحضر‬ 3. lame’l-fiili illetli olan bir fiilde sondaki harf aslına döndürülür.

‫ "ل تضبطه قواعد معينة‬:‫" أو‬. 5. Genel bir kuralı yoktur ve çoğunlukla sadece sema’ya24 dayanır. Mastar harfleri: “‫ أ )الهمزة التسوية‬، ‫ي‬ ْ ‫ َك‬، ‫ لو‬، ‫ ما‬، ‫ن‬ ّ‫أ‬،‫ن‬ ْ ‫”)أ‬ ‫ سهواٌء عليههم أأْنهَذْرتهم‬/ (‫ن ويدًا كريٌم )كرم زيهٍد‬ ّ‫تأ‬ ُ ‫ علم‬/ (‫عِنتّهْم )عنَهتهكُهم‬ َ ‫وّدوا لو‬ (‫)إنذارك‬ c. Bununla nahivciler bazı kurallar ortaya koymuşlardır.‫س عليه‬ ُ ‫ظ و ل ُيقا‬ ُ ‫حَف‬ ْ ‫ُي‬: birlikte .İsm-i Mastar: Sülasi mezid babların mastarlarında harf düşmesi ya da harf ilavesi şeklinde değişime uğrayan ve kuralına uygun bir şekilde gelmeyen mastarlara denir. isim olması hasebiyle fiilden ayrılırken. nehiy. (Emir. a. istifham. (‫طاًء )اسم المصدر‬ َ‫ع‬ َ ‫طاًء‬ َ‫ع‬ ْ‫إ‬ ‫طى‬ َ‫ع‬ ْ‫أ‬ (‫حّباً )اسم المصدر‬ ُ ‫حبابًا‬ ْ‫إ‬ ّ ‫أح‬ ‫ب‬ (‫بغضًا )اسم المصدر‬ ‫إبغاضًا‬ ُ ‫أْبَغ‬ ‫ض‬ (‫سلمًا )اسم المصدر‬ ‫تسليمًا‬ ‫سّلم‬ b. bir “olay”a işaret etmesi bakımından fiille benzeşir.Müevvel Mastar: Cümlenin başına mastar harflerinden biri getirilerek cümlenin mastara çevrilmesiyle oluşan mastardır.Mastar Mastar. yalnız fiil mastara ek olarak olayın zamanına da işaret eder. Buna göre: 24 "‫" سماعي‬.Sülasî Mastarlar: Sülasi mastarlar kıyasî değildir. tereci. dua temenni. arz).Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 23 veya muzarinin evvelinde talep olması gerekir.

7.Hastalık bildiren fiillerin çoğunun mastarı ‫ ُفعال‬vezninde gelir.1.5.2.1.2.3.2.6.4.2.Renk’e delalet eden fiillerin çoğunun mastarı ‫فُهههْعَلة‬ vezninde gelir. ‫ جِزع هه جَزعًا‬، ‫سفا‬ َ ‫ف هه أ‬ َ ‫س‬ ِ ‫ أ‬، ‫تِعب هه تَعًبا‬ 25 Bu tabire “organlarla yapılan işleri bildiren fiiller” veya “çaba ve gayret sarfetme anlamı taşıyan fiiller” denilebilir. ‫ سمع هه سمعا‬، ‫ حمد هه حمدا‬، ‫ فتح هه فتحا‬، ‫أخذ ه أخذا‬ c. ‫صهيل‬ َ ‫ صهل هه‬، ‫صراخًا‬ ُ ‫ صرخ هه‬، ‫عوى هه عواًء‬ c. ‫ َمِلح هه ملوحة‬، ‫يبس هه يبوسة‬ c. ‫حْمَرة‬ ُ c.Lafızdan Hareketle Mastar Tayini: c. ‫عَورا‬ َ ،‫عَرجًا‬ c.1.8.1. ‫ حاك هه حياكة‬، ‫ زرع هه زراعة‬، ‫نجر هه ِنجاَرٌة‬ c.Kusur bildiren fiillerin çoğunun mastarı ‫ فَهَعل‬vezninde gelir.1.1. ‫ لصق هه لصوقا‬، ‫ صعد هه صعودا‬، ‫قدم هه قدوما‬ c.Sabit bir manaya delalet eden fiillerin mastarları ‫فُهُعولة‬ vezninde gelir.1.1.Manadan Hareketle Mastar Tayini: c.Ses ifade eden fiillerin çoğunun mastarı ‫فُهههعال و فَه هِعيل‬ vezinlerinden gelir.Sülasi müteaddi fiilerin çoğunun mastarı ‫ فَهْعل‬vezninden gelir.Meslek’e delalet eden çoğu fiilin mastarları ‫ِفَعالَههههة‬ vezninde gelir. .Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 24 c.1.1. ‫ طههار هه ه‬، ‫ فههار ههه فههوران‬، ‫غلههى هه ه غليههان‬ ‫ جال هه جولن‬، ‫طيران‬ c.1.Hareket ve dönüşüm ifade eden çoğu fiillerin mastarları ‫ َفَعلن‬vezninde gelir.2.Mualece25 anlamı veren çoğu fiillerin mastarı ‫فُه هُعول‬ vezninde gelir.Mazide aynu’l-fi’li kesralı sülasi lazım fiillerin çoğunun mastarı ‫ فَهَعل‬vezninde gelir. ‫ دار هه ُدَوارًا‬، ‫طاسا‬ َ‫ع‬ ُ ‫ عطس هه‬، ‫صداعًا‬ ُ ‫ صدع هه‬، ‫سعل هه سعال‬ c.

4.2.3. Ahfeş de illet harfini hazfeder. ، ‫ سجد ههه سهجودا‬، ‫قعد هه قعودا‬ ‫دخل هه دخول‬ Eğer aynu’l-fi’li illetli ise çoğunlukla. Bu mastarların kalıbında ihtilaf vardır. ‫ أدار هه أدارًة‬، ‫ أشار هه إشارًة‬، 28‫أقام هه إقامة‬ d. ‫ وسوسة و وسواس‬، ‫زلزلة و زلزال‬ d. Ahfeş’e göre ise vezni ‫إفالة‬ olur.3. ‫أكرم هه‬ ‫ أمضى هه إمضاًء‬، ‫ أوجد هه إيجادا‬، ‫أخراج هه إخراجا‬، ‫إكراما‬ b.Sülasi mezid ‫ أفعل‬babının mastarı: a.3.Eğer aynu’l-fi’li sahih ise mastarı ‫ إفعال‬kalıbında gelir.Eğer sonu sahih ise mastarı ‫ تفعيل‬vezninde  ‫كّبر هه تكبيرا‬ d. 27 . ، ‫بعثرة‬ ‫ دحرجة‬، ‫طْمأنة‬ Eğer.1.1.Eğer sonu illetli ise mastarı ‫ تفعلة‬vezninde  ‫ربى هه تربية‬ 26 Bu kalıptan gelen mastarlar semaîdir. 28 Bu ‫ ة‬harfi ‫ إفعههال‬kalıbında bulunan ve burada hazfedilen ‫‘ ا‬ten ivaz olarak getirilmiştir.Mastar-ı Rubai Mücerred: ‫ فَهْعلَهلَهة‬vezninde gelir.2.3.2. mastar ‫ فَه هْعل‬veya ‫ِفَعههال‬ vezninden gelir. alameti hazfeder.Eğer aynu’l-fi’li illetli (ecvef) ise mastarı ‫إْفَعلَهههة‬27 vezninde gelir. Çünkü Sibeveyh.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 25 c. ، ‫ملُههح ههه ملحهة‬ ‫ عُذب‬،‫صُعوبة‬ ُ ‫ صُعب هه‬، ‫ف هه ظرافة‬ َ ‫ظُر‬ d.Sülasi mezid ‫ فّعل‬babının mastarı: d.Mazide aynu’l-fi’li fethalı sülasi sahih lazım fiillerin çoğunun mastarı ‫ فُهُعول‬vezninden gelir.Mazide aynu’l-fi’li medmum.Mastar-ı Gayr-i Sülasî: Mastar-ı gayr-ı sülasi kıyasidir ve kuralları şunlardır: d. ‫ نام هه نوما‬، ‫ قام هه قياما‬، ‫صياما‬/ ‫صام هه صوما‬ c.2. rubai mücerred mudaaf fiil ise o zaman mastarı ‫فَهْعلَهلَهة‬ veya ‫ِفْعلل‬26 vezninde gelir. sülasi lazım fiillerin genelinin mastarı ‫ فَهَعاَلة‬veya ‫ فُهُعولَهة‬vezninde gelir. Yukarıdaki görüş Sibeveyh’e göredir.

‫ل‬ ّ ‫افعل‬  ‫لل‬ ّ ‫افع‬  ‫اكفهرارا‬ b.‫افعوعل‬  ‫افعوعال‬ ‫اعشيشابا‬ b. ‫احمرار‬ d6. mastarları.Bazı sahih fiillerin mastarları da bu iki vezinden gelebilir.6. .‫ل‬ ّ ‫افعا‬  ‫افعيل‬  ‫احضيرارا‬ Mufaale babının diğer mastarı olan ‫ فيعههال‬vezni belli başlı fiillerde gelir.5.1.3.6. ‫امتثال‬ b.1.6.4.5.Fiil ‫ افتعل‬babında ise mastarı ‫ افتعال‬olur.Sülasi mezid ‫ فاعل‬babının mastarı: Bu babın mastarı şu iki vezinde de gelebilir: ‫ِفَعل و مفاعلة‬29  ‫ناقش هه نقاشا هه مناقشة‬. ‫ كّمل هه تكميل هه تكملة‬، ‫جّرب هه تجريبا هه تجربة‬ d. sondan bir önceki harfin dammelenmesi ile elde edilir.3.4.2. ‫ تقاُتل‬،‫ تكّرما‬،‫تدحُرجا‬ Eğer lame’l-fiil illetli ise sondan bir önceki harf kesralanır ‫تحّدى‬ ‫ه تحّديًا‬ d.5.3.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 26 d.Fiil ‫ انفعل‬babında ise mastarı ‫ انفعال‬olur.3. 29 b.Eğer fiil. üçüncü harf kesralanır. humasi ‫ تفّعههل أو تفاعههل‬، ‫ تفعلههل‬vezinlerinde ise. Fau’l-fi’li “‫ ”ي‬olan fiiller çoğunlukla sadece ‫ مفاعلههة‬vezinden gelir.Fiil ‫ل‬ ّ ‫ افع‬babında ise mastarı ‫ افعلل‬olur.4. sondan bir önceki harfden önce de bir elif konularak elde edilir.4. ‫انكسار‬ d.Humasi Fiilin Mastarı: d.6.5. Bunlar: ‫ تفعيل و تفعلة‬ ‫طأ هه تخطيئة هه تخطئة‬ ّ‫خ‬ d.‫افعنلل‬  ‫افعنلل‬  ‫افرنقاعا‬ b. ‫ يامن هه ميامنة‬، ‫ياسر هه مياسرة‬ d.3.5.Südasi Fiilin Mastarı: Bu fiillerin mastarları.2.Fiil mehmuzu’l-lam ise mastarı genellikle iki vezinde de gelebilir.

ism-i mekan A) Sahih.Ecvef.2.Muzari ayne’l-fiili (‫)ـِــ‬ a) Mimli mastarı ‫مفْـَعل‬ b) İ.1. e.‫استفعل‬  ‫استفعال‬  ‫استخراجا‬ Önemli Not: ‫ استفعال‬babındaki fiilin aynu’l-fi’li illetli olursa. maksud’dan alınmıştır. Bunun tek farkı mim ile başlamasıdır.zaman. ‫ استغفر هه ُمستغفَهرًا‬،‫أخرج هه مخَرجًا‬ 30 Bu tablo T. Sondan bir önceki harf de fethalı yapılarak elde edilir.Lefif Mefruk ‫مفْـِعل‬ Not: Mimli mastarı ‫ َمْفَعل‬vezninde olması gerekirken şâz olarak ‫ َمْفِعل‬vezninde gelen mastarlar da vardır: ‫ عَرف هه معِرفة‬، ‫ غَفر هه مغِفرة‬، ‫صيرا‬ ِ ‫ صار هه م‬، ‫ بات هه مبيتا‬،‫جعا‬ ِ ‫جَع هه مر‬ َ ‫َر‬ e.MudaafMehmuz 1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 27 b. mef’ul ‫مفْـِعل‬ B) Nakıs ve Lefif Makrun altı babda da ‫مفْـَعل‬ C) Misal.Sülasi Fiillerin Mimli Mastarı:30 Sülasi Mücerredin Mimli mastarı. i. ‫ استشار هه استشارة‬، ‫استقام هه استقامة‬ e.Gayr-i Sülasi Fiillerin Mimli Mastarları: Muzaraat harfi dammeli bir mîm harfine kalbedilip. ‫إفعال‬ babındaki ecvef fiilin mastarındaki ‫ ة‬bu babın mastarına da getirilir. mekan.6. ism-i zaman. .Muzari ayne’l-fiili (‫)ـَـُــ‬ ‫مفْـَعل‬ 2.Sarfî’den değil. i.5.Mastar-ı Mîmî: Bu mastar yukarıdaki normal bir mastarın ifade ettiği anlamı ifade eder.

İster camd ister müştak her türlü ismin ya da zamirin sonuna şeddeli bir “‫”ي‬ harfi ve akabine de bir “‫ ”ة‬harfi eklenerek yapılır. ، ‫قوم هه قومّيههة‬ ‫ ما هه ماِءّيٌة‬،‫ أنا هه أَناِنّيٌة‬،‫ هو هه ُهِوّية‬،‫واقعّية‬ e. ‫ وقفة‬، ‫ جلسة‬gibi. Eğer normal mastarın sonu “‫ ”ة‬ile bitiyorsa mastar-ı merre’si ‫ واحدة‬kelimesiyle vasfedilerek yapılır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 28 f. Sadece sülasi fiilden ‫ِفْعلَهة‬ vezninde türetilir.türetilir.Mastar-ı Merre: İsm-i merre olarak da adlandırılır. ‫ انطلق هه انطلقة‬،‫سّبح هه تسبيحة‬. Sülasilerde ‫ فَهْعلَهة‬vezninde gelir. bir olayın bir kere yapıldığına delalet eden bir mastardır. Fiilin yapılış şeklini ifade eder. ‫ إقامههة‬، ‫استشار ههه استشههارة واحههدة‬ ‫واحدة‬ g. ‫ش هَيًة‬ ْ ‫ مشههى هه ه ِم‬، ‫ف هه ه ِوْقَف هًة‬ َ ‫ وَق ه‬، ‫سة‬ َ ‫جلْه ه‬ ِ ‫جلههس هه ه‬. ancak normal mastarı ‫ فَهْعلَهههة‬olan bir fiilin mastar-ı merre’si ‫ واحههدة‬kelimesiyle vasfedilerek yapılır. 32 ‫تاء الوحدة‬ . Mastar-ı nev’ de denilir.Mastar-ı Hey’e: Genellikle ism-i hey’e olarak adlandırılır.Sınaî Mastarlar:31 Bu mastar kıyasi olarak isimlerden -o isimlerde bulunan özelliklerle tavsif etme amacıyla. Bazı kitaplarda 31 mezid fiillerin de mastar-ı hey’elerine Bu mastar: “‫ الجعلي‬/ ‫ المجعول‬/ ‫ ”المصدر المصنوع‬olarak da isimlendirilmektedir. ‫ صاح ه صيحة واحدة‬،‫ دعا ه دعوة واحدة‬gibi… Gayr-i sülasilerde ise normal mastarın sonuna bir “‫”ة‬32 eklenerek mastar-ı merre elde edilir.

a1. : ‫ يكتال هه ُمكتال‬،‫وزنها مفتِعل يختار هه ُمختار‬ .Mastarlar. ‫ فاعل‬vezninde türetilir. ism-i failde hemzeye dönüştürülür. Not: 1. ‫ع‬ ٍ ‫ش )فا‬ ٍ ‫ مشى ما‬، (‫ع‬ ٍ ‫ع )فا‬ ٍ ‫)دعا دا‬ a2. ‫ باع هه بائع‬،‫قال هه قائل‬ * Eğer fiil ecvef ve aynu’l-fi’li sahih (yani değişme-miş vav veya ya) ise. tezkir-te’nis müsavidir. ‫لعب‬ * Eğer fiil ecvef ve aynu’l-fi’li elif ise bu elif. Bu kıyasî bir durum değil. bu harfler olduğu gibi kalır.İsm-i Fail: Fiilden. ‫ جَيد هه جايد‬،‫عِور هه عاِور‬ * Eğer fiil nakıs ise. 2.Gayr-i sülasilerde.Sülasî fiilin ism-i faili. ism-i failde fiilin son harfi tıpkı ism-i mankusda yapıldığı gibi raf ve cerr halinde hazfedilirken nasb halinde olduğu hal üzere bırakılır.، ‫ق مدحِرج‬ ٌ ‫ منطِل‬، ‫ ُملِكٌم‬، ‫ن‬ ٌ‫ش‬ ِ ‫شْو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ُم‬ * Eğer sondan bir önceki harf elif ise (ecvefin mezitlerinde) olduğu hal üzere bırakılır. semaîdir.Müştakkât a. ‫تعّمم هه‬ ‫خْمَرة‬ ِ ‫ اختمرت المرأة‬، ‫عّمة‬ ِ gibi… Not: Mastar-ı bina-i merre ve mastar-ı bina-i hey’e cümle içerisinde daima mefulü mutlak olarak mansub olurlar. fiili işlemekle vasfedilene delalet etmesi için. 6.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 29 rastlanabilmektedir. hem meçhul hem de malum manası verebilir. türetilen isimdir. ism-i fail muzaraat harfinin madmum bir mim ile değiştirip sondan bir önceki harfin kesralanmasıyla elde edilir.Mastarlarda.

‫ِمفْهعال‬ ‫سماح‬ ْ ‫ ِم‬، ‫ مئكال‬، ‫مقدام‬: b.‫ِفّعيل‬ ‫ قّديس‬، ‫صّديق‬ ِ : 3-‫ِمفْهِعيل‬ ‫معطير‬: 4. 37 İsm-i alet olarak da gelebilir. ‫صاٌر‬ ّ ‫ُن‬ 34 .‫فَهِعل‬ ‫ لِبق‬، ‫طن‬ ِ ‫ ف‬، ‫حذر‬: 35 36 Bunlar yanında kullanımı az olan bazı kalıplar da vardır: 33 1.‫فُهَعلَهة‬ ‫ لمزة‬، ‫همزة‬: 5.‫فاعول‬ ‫ فاروق‬: 37 2.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 30 * Burada bu kurallara uymayan ism-i faillere de -bunların sayısı az olmakla beraber. En meşhur vezinleri şunlardır. 39 Aynı zamanda cem-i mükesser ism-i fail kalıbıdır. müteaddi fiilde gelirse mübalağalı ism-i fail olur.rastlanabilir.4-‫فَهِعيل‬ ‫ سميع‬، ‫ نصير‬، ‫عليم‬: b.müşebbehe. b.‫فَهعّهال‬ ‫ لّماح‬، ‫ سفّهاح‬، ‫لم‬ ّ ‫ع‬34 : b. fetha olmuş. 35 Aynı zamanda ism-i alet kalıbıdır 36 Lazım fiilde gelirse sıfat. Bu sadece sülasî fiillerden türetilir.3-‫فَهعُهول‬ ‫ صبور‬، ‫ أكول‬، ‫ شكور‬: b. ‫ أمحل هه ماحل‬، ‫أيفع هه يافع‬ b. ‫ن هه‬ َ‫ص‬ َ ‫ح‬ ْ‫أ‬، 33 ٌ ‫سَه‬ ‫ب‬ ْ ‫سَهب هه ُم‬ ْ‫أ‬ ٌ‫ص‬ ‫ن‬ َ ‫ح‬ ْ ‫ُم‬ * Bazen rubai fiillerin ism-i failleri de ‫ فاعههل‬vezninde -şâz olarak.Mübalağa Sigası: Bu.1.gelir.‫طوٌر‬ ُ ‫سا‬ َ 38 İsm-i alet olarak da gelebilir.2.5.‫فُهّعال‬ ‫ و مكروا مكرا كّبارا‬:39 38 Sondan bir önceki harf kesra olması gerekirken. Bu vezin aynı zamanda ism-i mensub kalıbıdır. ism-i failin manasını tekid ile birlikte onu mübalağa ile takviye için fiilden türetilen bir isimdir.

‫ ظمههآن ههه‬، ‫ يقْهظان هه يقظههى‬، ‫عطش هه عطشان هه عطشى‬ ‫ظمأى‬ ‫رّيان ه رّيانان ه ِرَواٌء‬ 40 41 ‫ظمآٌء‬ ِ ‫ن ه ظمآنان ه‬ ُ ‫ظمآ‬ Bu vezin gayr-ı munsariftir. müennesi de ‫ فعْهلى‬vezninde41 gelir. süs (hilye). Sıfat-ı müşebbehe vezinleri: c.Fiil. Bu vezin gayr-ı munsarıftır. özellik ifade eden bir fiil ise ‫أفْهَعل‬. hüzün. Mana konusunda ism-i fail’e benzediğinden dolayı sıfat-ı müşebbehe denilmiştir. ‫ ضجر هه ضَهجِهٌر هه‬، ‫حة‬ َ ‫فرح ه فِرح ه فِر‬ ‫ضجرة‬ * Renk. Ancak sarf alimlerine göre sıfat-ı müşebbehe ism-i faile göre daha kalıcı bir vasfa delalet etmesiyle temayüz eder. ‫ فَه هِعل‬vezninde ise sıfat-ı müşebbehesi üç şekilde gelir. müennesi de ‫ فْعلء‬vezninde40 gelir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 31 * Gayr-i sülasiler için mübalağa ifade eden kuralsız kullanımlar da vardır. * Seviç.Sıfat-ı Müşebbehe: İsm-i failin manasına delalet etmek üzere lazım fiilden türetilen isimdir. kusur ve zinet. müennesi de ‫ فَهِعلَهة‬vezninde gelir. Örneğin: ‫ أنذر فهو‬، ‫ أعان فهو ِمْعوان‬، ‫أدرك هه دّراك‬ ‫ أهان فهو ِمْهَوان‬، ‫ أزهق فهو َزهوق‬،‫نذير‬ c. ، ‫حمر هه أحمر هه حمراء‬ ‫أعور هه عوراء‬ ٌ ‫أعين ه أعينان ه عي‬ ‫ن‬ ‫حوٌر‬ ُ ‫احور ه احوران ه‬ ‫حْمٌر‬ ُ ‫* احمر ه احمران ه‬ ٌ ‫عي‬ ‫ن‬ ِ ‫عيناء ه عيناوان ه‬ ‫حور‬ ُ ‫حوراء ه حوروان ه‬ ‫حْمٌر‬ ُ ‫حمراء ه حمراوان ه‬ * Boşluk ve doluluk ifade eden bir fiil ise ‫فعْهلن‬. ٌ ‫عطشان ه عطشانان ه عطا‬ ‫ش‬ .1. yenilik gibi manaları içeren bir fiilse ‫فَهِعل‬.

‫ شهرب ههه‬، ‫كتب هه مكتهوب‬ ‫ سأل هه مسؤول‬، ‫ وعد هه موعود‬، ‫ قرأ هه مْقروء‬، ‫مشروب‬ * Aynu’l-fi’li “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬olan fiilde ism-i mef’ul.3. d. genellikle ‫ فَهْيِعل‬vezninde gelir.Fiil.İsm-i Mef’ul: Muzari.Sülasi fiilden ‫ مفعول‬vezninde türetilir. vezni de ‫ مفعول‬olur. müteaddi.2. meçhul fiilden türetilen ve fiilin üzerinde vaki olduğu vasfa delalet eden isimdir. ism-i fail ve mübalağa sigası vezinlerinden farklı olarak. ‫ فعُهل‬vezninde ise sıfat-ı müşebbehesi şu beş vezinde gelir. muzarisinin vezni üzere yapılır.Fiil ‫ فَعل‬vezninde bir ecvef ise sıfat-ı müşebbehesi.1. ‫ دان هه يدين هه َمدين‬،‫ باع هه يبيع هه مبيع‬،‫قال هه يقول هه مقول‬42 42 ‫( وزنهم َمِفيل‬Beni Temim lügatına göre burada hazif yapılmaz yani ismi mefulleri ‫ َمدُْيون‬، ‫ع‬ ٌ ‫ مْبُيو‬şeklinde getirirler.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 32 ‫رّيى ه رّييان ه ِرَواٌء‬ ‫ظماٌء‬ ِ ‫ظمأى ه ظمأيان ه‬ ٌ ‫عطا‬ ‫ش‬ ِ ‫طشيان ه‬ ْ ‫عطشى ه ع‬ c. * ‫فَهعَهل‬ ‫ بطَهل‬،‫سن‬ َ ‫سن فهو ح‬ ُ ‫ح‬: * ‫فُهُعل‬ ٌ‫جنُهب‬ ُ ‫ب فهو‬ َ ‫جنُه‬ َ: * ‫فَهَعال‬ ‫جٌبن فهو جبان‬: Bu vezinlerin hepsi * ‫فَهُعول‬ ‫وقُهر فهو وقُهور‬: munsarıftır. ‫ جاد هه جيود هه جّيٌد‬، ‫ مات هه ميوة هه مّية‬، ‫ساد هه سيِوٌد هه سّيد‬ Bu üç ana başlıktan farklı olarak başka sıfat-ı müşebbehe vezinleri de vardır: Kalıcı bir sıfata delalet eden * “‫”فَهِعيل‬  ‫ شديد‬، ‫ بخيل‬، ‫كريم‬ * “‫”فَهْعل‬  ‫ صْعب‬، ‫ سْهل‬، ‫ضخْهم‬ * “‫”ِفْعل‬  ‫ ملْهح‬، ‫ صفْهر‬، ‫رخْهو‬ * “‫”فُهْعل‬ ‫ ُمّر‬، ‫حّر‬ ُ ،‫صلْهب‬ ُ d. * ‫فُهعال‬ ‫شجع فهو شُهجاع‬: ٌ c.) .

zaman ve i. meful yapılır.İsm-i mef’ul olarak kullanılan bazı yapılarda mevcuttur. mekan : Şu durumlarda i.1. ٌ ‫ي )مْفُعو‬ ‫ل‬ ّ ‫ رمى هه يرمي هه َمْرِم‬، (‫ل‬ ٌ ‫مدعّو )مْفُعو‬ ُ َ ‫)دعا هه يدعو هه‬ d. mef’ul yapılır. ‫ أسلّهه فهو مسلول‬، ‫ أحّمه فهو محموم‬، ‫جّنة فهو مجنون‬ َ‫أ‬ d. *‫فَهِعيل‬ ‫ طحين‬، ‫ ذبيح‬، ‫ قتيل‬، ‫جريح‬: *‫فَهُعولة‬ ‫ حلوبة‬، ‫ ركوبة‬: *‫ِفْعل‬ ّ‫حب‬ ِ ، ‫ِنسي‬: e. ‫سيٌر وراءه‬ ِ ‫ سار وراءه هه َم‬، ‫ذهب به هه مذهوب به‬ d. e.4.Gayr-i sülasilerde.3. ‫سَتَمّد‬ ْ ‫ استمّد هه يستمّد هه ُم‬، ‫ شاّد هه ُيشاّد هه ُمشاّد‬،‫ج‬ ٌ ‫أخرج هه يخرج هه ُمخَر‬ d. Burada fiil değil câr-mecur tasrif edilir.Her hangi bir kural olmaksızın türetilen bazı ism-i mef’uller de vardır.2.) ‫ هاب ه يهاب ه َمهيب‬،43‫خاف ه يخاف ه َمخُهوف‬ * Fiil nakıs olursa muzaraat harfinin yerine fethalı bir mim getirilir ve son harf şeddelenerek i.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 33 * Aynu’l-fi’li “‫ ”ا‬olan fiillerde de aynı şekilde ism-i mef’ul yapılır. (vavî ise vav’a. mekan ‫ َمفْهِعل‬dir. İsm-i Mekan: Fiilin gerçekleştiği zaman ve mekana delalet eden isimdir.İsm-i mef’ul eğer lazım bir fiilden türetilecekse o zaman daha önce zikredilen kuralların yanında bir de bu lazım fiille birlikte şibih cümle44 eklenerek. Ancak burada “‫ ”ا‬asli suretine kalbedilir. * Fiil misali vavî veya yâî olursa: ‫ ولد هه موِلد‬،‫عد‬ ِ ‫وعد هه َمْو‬ 43 44 ‫وزنه َمُفول‬ Şibih cümle hem câr-mecrurdan hem de zarf’tan oluşur.Sülasi fiillerden türetilen ism-i zaman ve i.5.İsm-i Zaman. muzaraat harfinin yerine medmum bir mim harfi getirilip sondan bir önceki harf fethalanarak i. yâî ise ya’ya kalbedilir. ism-i mef’ul türetilir. .

İsm-i Alet: Sadece sülasi ve müteaddi fiilden türetilen bir isimdir. mekanlar ‫َمفْهَعل‬ dir. mekan kelimelerinin sonuna ‫ة‬46 harfi getirilir. mekanlar camid sülasi isimlerden ‫ َمفْهَعلَهة‬kalıbında türetilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 34 * Fiil aynu’l-fi’li ya olursa (ecvef): ‫ بات هه يبيت هه‬، ‫باع هه يبيع هه َمبيع‬ ‫مبيت‬ * Fiil sahih ve aynu’l-fi’li muzaride kesra olursa: ‫جلس هه يجِلس هه‬ ‫مجِلس‬ Bu durumların haricinde bütün i. muzaraat harfinin medmum bir mim ile kalbedilip sondan bir önceki harfin fethalanmasıyla elde edilir. zaman ve i. ‫ أكل هه مأكَهل‬، ‫ كتب هه مكتَهب‬، ‫شرب هه مشَرب‬ e. zaman ve i. mekan ifade eden bazı kelimeler şâz olarak ‫ مفِعههل‬kalıbında gelir. ‫ مستقَبل‬، ‫ ُملتَهقى‬، ‫ُمْنصرف‬ * İ.2. Zaman ve i. Şu kalıplarda gelir: * ‫ِمفْهعال‬ ‫ منشار‬، ‫ مزمار‬، ‫مفتاح‬: * ‫ِمفْهعل‬ ّ ‫ مق‬، ‫ مصعد‬، ‫ مشرط‬: ‫ص‬ *‫ِمفْهعلة‬ ‫ مبراة‬، ‫ ملعقة‬، ‫سطَهرة‬ ْ ‫ِم‬: Konuşma dilinde bazı kalıplar da vardır: *‫فاعلة‬ 45 46 ‫*فاعول‬ ‫ ساقية‬: ‫ساطور‬: Bu kelimelerin bir kısmı kuralına uygun şekliyle de kullanılır. zaman ve i. ‫ منامة‬، ‫ مزرعة‬، ‫ مطبعة‬، ‫مدرسة‬ * Yine Arapça’da bazı i. ،‫ مفهِرق‬،‫سههك‬ ِ ‫ من‬،‫ منبِهههت‬،‫ مسهِقط‬،‫ مسجِهههد‬،‫ مغهِرب‬،‫مشهِرق‬ ‫ مْعِدن‬،‫ مخِزن‬،‫شر‬ ِ‫ح‬ ْ ‫ م‬،‫ مسِكن‬،‫ مطِلع‬،‫ مرِفق‬،‫مجِزر‬45 * Arapçada bazı i. ‫ مأسدة‬، ‫ َمسَمكة‬، ‫حَمة‬ َ ‫َمل‬ f. ‫تاء التكثير‬ . zaman ve i.Gayr-i sülasilerde i. mekan.

kısalık v.Manası artma ve eksilmeyi kabul etmelidir. gibi. ‫ لص‬kelimesinin taaccüb siğası olarak ‫ما‬ ‫صه‬ ّ ‫ أل‬denilemez. ‫ ما أزهاه‬، (‫ع‬ َ ‫ما أهرعه )ُهِر‬ َ ‫))ُزِه‬ ‫ي‬ . ‫س‬ َ ‫ بئ‬، ‫ ِنْعم‬،‫ عسى‬،‫ ليس‬Camid fiillerden ve ‫ كاد‬gibi nakıs çekimli fiillerden bu siğa türetilemez. Cömertlik.Mutasarrıf fiil olmalıdır. Bundan dolayı ‫ غرق‬،‫ فني‬،‫مات‬ gibi fiiller bu siğaya sokulamaz. 2.Fiil sülasi olmalıdır. 4. 5. Gayr-i sülasi fiillerin teaccüb siğası şâz olarak gelir. Ancak bazı şâz kullanımlar mevcuttur. Alet olarak kullanılan bazı şâz vezinler de mevcuttur.Fiil meçhul olmamalıdır. ‫ أفْهِعل بههه‬، ‫ ما أفَعلَهه‬bu iki siğanın şartları: 1. ‫)ما أحضر الكلم )لنه من الفعل احُتضر المبني للمجهول‬ * Arapça’da bazı fiiller meçhul olarak kullanılırlar.Taaccüb ve Tafdil a.Taaccüb: Taaccüb için iki siğa vardır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 35 *‫فّعالة‬ ‫ خّرامة‬، ‫لجة‬ ّ ‫ ث‬، ‫سارة‬ ّ ‫ك‬: İ.Bir fiil olmalıdır. ، ‫ شوكة‬، ‫ فأس‬، ‫ قَهّدوم‬، ‫ سيف‬، ‫سكّهين‬ ‫ ِدْرع‬، ‫ ُرْمح‬، ‫ص‬ ّ ‫ش‬ ِ ، ‫قلم‬ 7. cimrilik. Bu fiillerin taaccüb sigasına sokulması mümkündür. uzunluk. müştak olarak kullanılan bazı camid ism-i aletler de mevcuttur. Fiilleri olmayan isimlerden bu siğa türetilemez. ‫ ما أغنههاني عههن النههاس )الفعههل‬، (‫ما أفقرني إلى ال )الفعل افتقر‬ ‫ ما أمل الناء )الفعل امتل‬، (‫ ما أتقاه ل )الفعل اتقى‬، (‫)استغنى‬ 3.s. Örneğin. ،‫خل‬ ُ ‫ُمْن‬ ٌ ‫ ُمْدُه‬، ‫سُعط‬ ‫ن‬ ْ ‫ ُم‬، ‫حَلة‬ ُ ‫ُمكْه‬ Bir fiilden türetilmiş değil de.

‫جِمههل‬ ْ ‫استغفره مهها أجمههل اسههتغفاره هه أ‬ ‫ف ملكمته ه أعِنف بملكمته‬ َ ‫ لكم ه ما أعن‬،‫باستغفاره‬ 3. ‫ ظههل و بههات‬،‫ صههار‬،‫ كههان‬gibi nakıs fiiller bu sigaya sokulamaz. ‫جِمل بما كوفىء المجد‬ ْ ‫ل ما كوفىء المجّد هه أ‬ َ ‫كوفىء المجد هه ما أجم‬ 47 “‫ ”أن‬mastariyesinin.Fiil’in anlamı müsbet olmalıdır.Fiil camid (‫ كهان‬،‫ بئس‬،‫ نعم‬،‫ ليس‬gibi) ve ziyade ve noksanlığı kabul etmiyorsa (‫ غرق‬،‫ فني‬،‫ . 2. 8.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 36 6.Eğer fiil menfi ise.Eğer fiil gayr-i sülasi ise şartları karşılayan başka bir fiilden istifade edilir ve gayr-i sülasi fiilin mastarı getirerek şu şekilde taaccüb sigası oluşturulur. nefiy “‫”ل‬sı ile idgam edilmiş hali .Bu yol aynen müennesi ‫ فعلء‬olan ‫ أفعل‬vezninin fiillerinde de uygulanır. ‫ل يفوَز المهمل‬ ّ ‫جَدَر أ‬ ْ ‫ل يفوز المهمل هه ما أ‬ ‫ل يفوَز المهمل‬ ّ ‫جِدْر بأ‬ ْ ‫هه أ‬ 5. şartları haiz başka bir fiilden yardım alınır ve meçhul fiilden önce “‫ ”مها المصهدرية‬getirilerek teaccüb sigası oluşturulur.)مات‬o halde bu fiillerden teaccüb sigası gelmez. 7.Fiil tam olmalıdır. şartları haiz başka bir fiilden yardım alınır. bu fiilden sonra. * Eğer fiil bu şartları taşımazsa taaccüb şu şekilde olur: 1.Renk ve kusur bildiren kelimeler bu baba sokulamaz. ‫ل‬ ْ ‫حهَوَره ههه أجمه‬ َ ‫ حور هه ما أجمههل‬، ‫حمر هه ما أشّد حمرته هه أشِدد بحمرته‬ ‫حَوِره‬ َ‫م‬ 4.Fiil meçhul ise. muzari menfi fiilden önce “‫ل‬ ّ ‫”أ‬47 getirerek teaccübü oluştururuz. ،‫عرج‬ ‫ خضر‬،‫حِوَر‬ َ. önce.

‫ هو أولى منك للمعروف‬،(‫هو أعطى منك )من أعطى‬ 2. ‫ أفعل‬kalıbındaki fiillerden . şartları taşıyan bir fiilden sonra bu mastarı getirerek teaccüb oluşturulur. o halde fiilin başına“‫ ”ما المصدرية‬getirilerek aynı işlem uygulanır. ‫حذفت ’بهم‬ ُ )‫صر‬ ِ ‫ أسمع بهم و أب‬، (’‫)’ما أنصر زيدًا و أكتَبُه )حذفت ’ما‬ b. belli bir vasıfta ortak olan iki şeyden birinin diğerinden fazlalığını anlatmak için -‫ل‬ ُ ‫ أفْههَع‬vezniyle. Üstünlük kabul etmeyen ve renk ve kusur bildiren49 fiillerden türetilemez. Nakıs.Camid.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 37 6. ‫كاد زيد يفوز هه ما‬ ‫أقرب ما كاد زيد يفوز هه أقِرب بما كاد زيد يفوز‬ Not: Aynı gruptan iki taaccüb fiili birbirine atfedilirse birinci gruptaki “‫ ”ما‬ve ikinci gruptaki “‫ ”به‬atıftan sonrakinde hazfedilir.Tafdil: Bu kalıp.Sülasi fiillerden türetilir. 48 49 ‫مثل ؛ كان و أخواتها‬ Müennesi ‫ فعلء‬olan. ‫ن زيد خطيبًا‬ ِ ‫كان زيدا خطيبًا هه ما أفصح كون زيد خطيبًا هه أفصح بكو‬ Eğer fiil ‫ كههاد‬gibi mastarı olmayan bir fiilse. Ancak bazı şâz kullanımları vardır. Gayr-i sülasilerden şâz olarak varit olur.kullanılan isimdir. ancak mastar burada mansub olur ki nahivciler bunu temyiz olarak irab etmiştir. Şartları: 1.Meçhul fiilden türetilmez. ‫حمهُد‬ ْ ‫ ُي‬:‫حَمهُد )مهن‬ ْ ‫عهْدنا و الَعهوُد أ‬ ُ ، (‫صهر‬ ِ ‫خت‬ ْ ‫صُر مهن ذاك )مهن ا‬ َ ‫خ‬ ْ ‫هذا الكتاب َأ‬ ‫)العوُد‬ 3.Eğer fiil Nasih48 bir fiil olur da eğer bu fiilin mastarı olursa. * Bu şartları taşımayan fiillerde teaccübde uygulanan kurallar uygulanır.

Bu durumda da ism-i tafdil daima müfret ve müzekker olur. ‫ب‬ . “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬dan kalbedilmiş bir elif ise. Bu durumda ism-i tafdil’in -tafdil edilene mütabakatı olmaksızın. Ancak burada i.Nekraya muzaf ve kendisi de nekra olur.Muzaf olmaksızın nekra olur ve kendinden sonra ‫ من‬harfi cerri olur. Tafdil edilene mutabık olmaz. ‫فاطمة فُهضلى البنات‬ 50 ‫فاطمة أفضل البنات‬ ‫ل الرجال‬ ُ ‫زيد أفض‬ Bu kelimelerin hemzesiz hali munsarıf. tafdil yapılırken elif aslına döndürülür: ‫ هذا‬، ‫ل منك‬ ُ ‫هو أقْهَو‬ ‫سَيُر من غيره‬ ْ ‫المثال أ‬ Kullanımı: 1. ٍ ‫فاطمة أفضل بن‬ ‫ت‬ ٍ ‫ل رجا‬ ‫ل‬ ُ ‫زيد أفض‬ ‫الفاطمتان أفضل بنتين‬ ‫ل رجلين‬ ُ ‫الزيدان أفض‬ ‫ل بنات‬ ُ ‫الفاطمات أفض‬ ‫ل رجال‬ ُ ‫الزيدون أفض‬ 3.Marifeye muzaf olabilir. Bunlar: ‫ب منه‬ ّ ‫ هو ح‬، ‫ هو شر منه‬، ‫ هو خير من فلن‬:‫ب‬ ّ ‫ح‬ َ ، ‫ شٌر‬، ‫خيٌر‬50 * Fiil ecvef bir fiil ve aynu’l-fi’li. Tafdil edilene mutabık olmaz. tafdil’in muzafun ileyhi tafdil edilene uymaktadır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 38 * Burada hemzenin hazfiyle meşhur olmuş üç tane ism-i tafdil vardır. ‫فاطمة أفضل من غيرها‬ ‫ل من غيره‬ ُ ‫زيد أفض‬ ‫الفاطمتان أفضل من غيرهما‬ ‫الزيدان أفضل من غيرهما‬ ‫الفاطمات أفضل من غيرهن‬ ‫الزيدون أفضل من غيرهم‬ 2. hemzeli halleri olan “،‫شّر‬ َ ‫ أ‬،‫خَيُر‬ ْ ‫َأ‬ ّ ‫ ”أح‬ise gayr-i munsarıftır.müfret müzekker olması veya tafdil edilene mutabık olması caizdir. Bu durumda ism-i tafdil daima müfret ve müzekker olur.

‫‪Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 39‬‬ ‫الزيدان أفضل الرجال‬ ‫الفاطمتان أفضل البنات‬ ‫الفاطمات فضليا البنات‬ ‫الزيدون أفاضل الرجال‬ ‫الفاطمات أفضل البنات‬ ‫الفاطمات فضليات البنات‬ ‫‪4.İsm-i tafdil’in marife olması (yani lam-ı tarifli) veya ma‬‬‫‪kabline sıfat olmasıdır.‬‬ ‫ضُ‬ ‫ل‬ ‫ضلن هه أْفضلون هه أفا ِ‬ ‫ل هه أْف َ‬ ‫فض ُ‬ ‫* أْ َ‬ ‫ن هه أعا ٍ‬ ‫ل‬ ‫علَهْو َ‬ ‫* أعلى هه أعليان هه أ ْ‬ ‫ضُ‬ ‫ل‬ ‫ضليات هه ُف َ‬ ‫ضليان هه ُف ْ‬ ‫ضلى هه ُف ْ‬ ‫ُف ْ‬ ‫عل ً‬ ‫ى‬ ‫ت هه ُ‬ ‫عْلَيَيا ٌ‬ ‫ن هه ُ‬ ‫عْلَيَيا ِ‬ ‫علْهَيى هه ُ‬ ‫ُ‬ . Bu durumda ism-i tafdil’in tafdil edilene‬‬ ‫‪mutabakatı vaciptir.‬‬ ‫ل خلقًا‬ ‫زيد الفض ُ‬ ‫فاطمة الفضلى خلقًا‬ ‫الزيدان الفضلن خلقًا‬ ‫الفاطمتان الفضليان خلقا‬ ‫الزيدون الفاضل خلقا‬ ‫الفاطمات الفضليات خلقا‬ ‫‪üç‬‬ ‫‪diğer‬‬ ‫‪tafdillerde‬‬ ‫‪ism-i‬‬ ‫‪maddedeki‬‬ ‫‪son‬‬ ‫‪Bu‬‬ ‫‪Not:‬‬ ‫‪maddedekilerin zıddına sıfat-mevsuf ilişkisi vardır. Anlam‬‬ ‫‪olarak da “Ahlakça en faziletli olan Zeyd…” dir.

memdud ve mankus isimlerin özelliklerini taşımayan isimlerdir. ondan önce de illetli bir harf bulunan ismin "‫ "ِفَعل‬veznindeki cem-i teksiri: ً ‫ ِفْرَيٌة هه ِفر‬، ‫ى‬ ‫ى‬ ً ‫حل‬ ِ ‫حْليٌة هه‬ ِ ، ‫شَوة هه ِرشًا‬ ْ ‫ِر‬53 51 Karşılığı bulunmazsa o isim semaidir. ‫ى‬ ً ‫جو‬ َ ‫ي هه‬ َ ‫جِو‬ َ ،‫ى‬ ً ‫شق‬ َ ‫ي هه‬ َ ‫شِق‬ َ ،‫ى‬ ً ‫ي هه َهو‬ َ ِ‫َهو‬52 b) Müfredi "‫ "ِفْعلة‬vezninde.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 40 İKİNCİ BÖLÜM 1. sonunda te’nis ta’sı. sonunda elif olan ve sahih isimden benzeri bulunan isimlerdir. Genel olarak.İSİMLER Arapça’da isimler İ’lal ve Sıhhat bakımından dört kısma ayrılır: a.Maksur İsim: Son harfi lazımî bir elif olup bir önceki harfin harekesi de fetha olan isimdir.51 İsm-i maksur ile ilgili ortaya konulan kaideler: a) "‫ل‬ َ ‫ "َفِع‬vezninde sonu illetli sülasî lazım fiilin "‫ "َفَعل‬veznindeki mastarı. merci’si dildeki kullanımlar olan "‫ى‬ ً ‫ َثر‬، ‫ى‬ ً ‫حج‬ ِ ، ‫ سنًا‬، ‫ى‬ ً ‫"فت‬ gibi isimlerdir. ‫ب‬ ٌ ‫ظ‬ ْ ‫ن هه َأ‬ ِ ‫ظْبَيا‬ َ ‫ظْبٌأ هه‬ َ ،‫ بنت‬، ‫ كتاب‬، ‫رجل‬ b. ‫ الفتى‬، ‫ الهوى‬، ‫ المصطفى‬، ‫الهدى‬ İsm-i maksur iki kısma ayrılır: a) Semaî: Herhangi bir kuralı olmayan.Sahih İsim: Sonu itibariyle Maksur. b) Kıyasî: Kaideler çerçevesinde kalıba konulabilen isimlerdir. Sahih isimdeki benzerleri: ‫طرا‬ َ ‫طر هه ب‬ ِ ‫ ب‬، ‫فِرح هه فَرحا‬ 53 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ ِقْربة هه ِقَرب‬، ‫حَكٌم‬ ِ ‫حكمة هه‬ 52 .

elif vücuben hazfedilir ancak elif’e delalet eden fetha. ‫ ُمسهتدعى هه‬، ‫ أعلى هه أعَلْون‬، ‫ ُمْبتغى ه مبتغَْون‬، ‫ُمصطفى ه مصطَفْون‬ ‫عْون‬ َ ‫مستد‬ 54 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ج‬ ٌ‫ج‬ َ‫ح‬ ُ ‫جة هه‬ ّ‫ح‬ ُ ، ‫غَرف‬ ُ ‫غْرَفة هه‬ ُ Sahih isimdeki benzerleri: ‫ مقتبس‬، ‫ج‬ ٌ ‫خَر‬ ْ ‫ُم‬ 56 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ العور‬، ‫البعد‬ 57 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ مشَرب‬، ‫ َمْلَعب‬، ‫مْكَتب‬ 55 . "‫ "ا‬üçüncü harf olup aslı "‫ "ي‬olursa: ‫غنيان‬ ِ ‫ىه‬ ً ‫غن‬ ِ ، ‫ى ه هديان‬ ً ‫ هد‬،‫ى ه فتيان‬ ً ‫فت‬ a.1.2. kendisinden önceki harfe verilir."‫ "ا‬kalbedilir.) ‫ى‬ ً ‫ َمْرم‬،‫ى‬ ً ‫ َمْمش‬،‫ى‬ ً ‫سع‬ ْ ‫ َم‬،‫ى‬ ً ‫َمْله‬57 Tesniye: Şu esaslar üzere tesniyesi yapılır: a.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 41 c) Müfredi "‫ "ُفْعَلة‬vezninde. ‫ قفا ه قفوان‬، ‫ شذا ه شذوان‬، ‫عصا ه عصوان‬ Cem’: Cem-i müzekker salim yapılırken. İki durumda "‫ "ي‬. ondan önce de illetli bir harf bulunan ismin "‫ "ُفَعل‬veznindeki cem-i teksiri: ‫ُقْدَوٌة‬ ً ‫ ُدْمَيٌة هه ُدم‬، ‫ى‬ ‫ى‬ ً ‫ ُقّوة هه ُقو‬، ‫ى‬ ً ‫هه ُقد‬54 d) Sonu illetli (nakıs) gayr-i sülasi fiilin ism-i mef’ulleri: ، ‫ى‬ ً ‫ُمْعط‬ ً ‫ستدع‬ ‫ى‬ ْ ‫ ُم‬، ‫ى‬ ً ‫ ُمْقتف‬، ‫ى‬ ً ‫ُمْلغ‬55 e) "‫ "أفَعل‬vezninde sonu illetli isim (İsmi tafdilin veya başka bir ismin kalıbı da olabilir.) ‫ أعشى‬، ‫ أعمى‬، ‫ أدنى‬، ‫أقصى‬56 f) Sonu illetli sülasi fiilden "‫ "َمْفَعل‬kalıbında türetilen isimler (bu isimlerin. ism-i mekan veya mastar-ı mimi olması fark etmez. "‫ "ا‬üçüncü harf olup. a. sonunda te’nis ta’sı. aslı da "‫ "و‬olursa tesniye yapılırken " ‫ "و‬a kalbedilir. "‫ "ا‬dört veya daha yukarısındaki harf olursa: ‫ ُمستدعى ه مستدعيان‬، ‫ مستشفى ه مستشفيان‬، ‫مصطفى ه مصطفيان‬ b. ism-i zaman.

sonu hemzeli ve ondan önceki harfi de elif olan müfredi: ‫ أبنية ه بناء‬، ‫ أردية ه رداء‬، ‫أكسَية ه كساء‬62 e) ‫ فاعل‬veznindeki sonu illetli fiilin ‫ فَِعال‬veznindeki mastarı: ‫عادى‬ ‫ والى ه ِولء‬، ‫عَداء‬ ِ ‫ه‬63 58 ‫ الغداء‬، ‫ الحذاء‬، ‫ السناء‬، ‫الثراء‬ Sahih isimdeki benzerleri: ‫ل‬ ً ‫ أقبل ه إقبا‬، ‫أخرج ه إخراجًا‬ 60 Sahih isimdeki benzerleri: ‫ استغفر ه استغفارا‬، ‫اكتتب ه اكتتابا‬ 61 Sahih isimdeki benzerleri:‫ دار دوارا‬، ‫صراخا‬ ُ ‫صرخ ه‬ 62 Sahih isimdeki benzerleri:‫ أسلحة ه سلح‬، ‫أحجبة ه حجاب‬ 63 Sahih isimdeki benzerleri:‫جدال‬ ِ ‫ جادل ه‬، ‫ناقش ه ِنقاشا‬ 59 . b) Elif üçüncü harf olup da aslı "‫"ي‬ olursa. Kıyasî olanlar için konulan kurallar: a) ‫ أْفَعل‬vezninde sonu elif ile illetli fiilin.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 42 Cem-i müennes salim yapılırken. ‫ ُهدى ه ُهدايات‬// ‫ مستشفى ه مستشفيات‬، ‫سْعديات‬ ُ ‫سْعدى ه‬ ُ c. ma-kablinde zaid bir elif-i memdude bulunan mu’rab isimdir. sahih isimde benzeri bulunan mastarı: ‫ ألقى ه إلقاء‬، ‫غناء‬ ْ ‫ أغنى ه إ‬، ‫عطاء‬ ْ ‫عطى ه إ‬ ْ ‫أ‬59 b) İlk harfi hemze-i vasıl olan. ‫ َفَعل‬vezninde sonu illetli sülasî fiilden ‫ ُفَعال‬vezninde türetilen mastarlar: ‫ رغا ه ُرغاء‬، ‫ ثغى ه ُثغاء‬، ‫عَواء‬ ُ ‫عَوى ه‬ َ 61 d) ‫ أْفِعلة‬vezninde sonu ‫ ة‬ile biten ve kendisinden önce illetli bir harf bulunan cem’i teksirin. bu iki durumda da elif. ya’ya kalbedilir.Memdud İsim: Son harfi. a) elif dört veya daha yukarıdaki harf olursa. ‫ صحراء‬، ‫ سمراء‬، ‫ قّراء‬، ‫ بناء‬، ‫سماء‬ Memdud isim de kıyasî ve semaî58 olmak üzere iki kısma ayrılır. sonu illetli ve sahih isimde benzeri bulunan humasî veya südasî fiilin mastarı: ‫ انتهى ه انتهاء‬، ‫ استدعى ه استدعاء‬، ‫ابتغى ه ابتغاء‬60 c) Ses veya hastalık bildiren.

Mankus İsim: Sonunda lazımî. ‫ َبّداء ه بّداءان ه بّداءون‬، ‫َقّراء ه َقّراءان هه قّراءون‬ b.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 43 f) ‫ َتْفعال‬vezninde mastar. gayr-i müşedded ve ma-kabli kesralı bir ‫ي‬ harfi bulunan murab isimdir. Hazfedilen bu harften ivaz bir tenvin getirilir. ‫ فّعال‬ya da ‫ ِمْفعال‬veznindeki mübalağa sigasındaki isimler: ‫ الِمْعطاء‬، ‫ الَعّداء‬، ‫الّتْعداء‬64 Not: Şiirde vezin zaruretinden dolayı memdud isim maksur olarak gelebilir. Tesniye ve Cem’ Yapılırken Üç Durumu Vardır: a. Te’nis için ziyade kılınmış bir elif ise vav’a kalbedilmesi vaciptir: ‫صحراءه صحراوان ه صحراوون‬ ‫سمراءه سمراوان ه سمراوون‬ ‫صحراءه صحراوان ه صحراوات‬ ‫سمراءه سمراوان ه سمراوات‬ c. Eğer hemze kelimenin asli harfine bedel bir harf ise hemzenin hiç değişiklik yapılmadan bırakılması veya vav’a kalbedilmesi caizdir: (‫ دعاوات‬/ ‫ دعاوون( هه )دعاءات‬/‫ دعاوان( ه )دعاءون‬/ ‫دعاء ه )دعاءان‬ (‫ سماوات‬/ ‫ سماوون( هه )سماءات‬/ ‫ سماوان( ه )سماءون‬/ ‫سماء ه )سماءان‬ d. herhangi bir kelimeye muzaf olmazsa sondaki ‫ ي‬harfi raf’ ve cer halinde hazfedilir. ‫رأيت قاضيًا‬ 64 ٍ‫مررت بقاض‬ Sahih isimdeki benzerleri:‫ ِمْلحاح‬، ‫ قّتال‬، ‫تْذكار‬ ٍ ‫هذا قا‬ ‫ض‬ . ‫ المستعلي‬، ‫ المتعالي‬، ‫ المحامي‬، ‫القاضي‬ * Mankus isim. Eğer hemze kelimenin aslından ise o halde hemzenin kalması (hazfedilmemesi) vaciptir. nekra olup.

Eğer kelime merfu durumunda ise ‫’ي‬dan önceki kesra.Cemiler: ‫الجموع‬ 4‫ـ شبه الجمع‬ ٌ ‫ُتّفا‬ ‫ح‬ 3‫ـ اسم الجمع‬ ‫قوم ــ جند‬ Cemi isimler dörde ayrılır: 1‫ـ الجمع السالم‬ ‫بـ ـ مؤنث‬ ‫اـ مذكر‬ ‫جمع التكثير‬ ‫جمع الكثرة‬ ‫حْمٌر‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفْع‬7‫ـ صيغ منتهى الجموع‬1 ٌ ‫ ِبَد‬:‫ل‬ ‫ع‬ ٌ ‫ـ ِفَع‬8 ٌ ‫غَر‬ ‫ف‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفَع‬2 ‫ مرضى‬:‫ـ َفْعلى‬9 ‫ ُقضاٌة‬:‫ـ ُفَعَلٌة‬3 ‫صاٌر‬ ّ ‫ ُن‬:‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفّعا‬10 ‫ طلبة‬:‫ـ َفَعَلٌة‬4 ‫صّوام‬ ُ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ُفّعا‬11 ‫صعاب‬ ِ :‫ل‬ ٌ ‫ـ ِفَعا‬5 ‫ جلساء‬:‫ـ ُفَعلُء‬12 ‫ اصدقاء‬:‫ـ أْفِعلء‬6 ‫جمع القلة‬ ‫ أقلم‬:‫ل‬ ٌ ‫ـ أْفَعا‬1 ‫ أشهر‬: ‫ل‬ ٌ ‫ـ أْفُع‬2 ‫ أمثلة‬:‫ـ أْفِعَلٌة‬3 ‫ فتية‬: ‫ـ ِفْعَلٌة‬4 . raf alameti olan ‫’و‬a uygun olsun diye dammelenir. ‫ض هذا قاضيان‬ ٍ ‫هذا قا‬ Cem’: Cem’i müzekker salim yapılırken mankus ismin sonundaki ‫ ي‬ilal kaideleri gereği hazfedilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 44 Tesniye: Tesniye durumunda herhangi bir değişiklik yapılmaz. ‫رأيت المحامين‬ ‫ضين‬ ِ ‫رأيت القا‬ ‫مررت بالمحامين‬ ‫ضين‬ ِ ‫مررت بالقا‬ ‫جاء المحامي‬ ‫جاء القاضي‬ ‫ضون جاء المحامون‬ ُ ‫جاء القا‬ Cem’i müennes salim yapılırken tesniyedeki gibi hiçbir değişiklik yapılmaz. Nasb ve cer durumunda kesra olduğu gibi kalır. ‫ مستعلية و مستعليات‬، ‫ متعاِلَية و متعالية‬، ‫ محاِمَية و محاميات‬، ‫قاضية و قاضيات‬ 2. Eğer mankus ismin sonundaki ‫ ي‬hazfedilmişse tesniye yapılırken ‫ ي‬geri döner.

ı.(‫ــ ــ ا ــ يـ ــ( مفاعيل‬ a.e. ‫ فعلى ه فعلن‬/ ‫ل ه فعلء‬ ُ ‫ افع‬. manaya bakılarak cemi gibi amel ettirilebileceği gibi lafzına bakılarak müfret gibi de amel ettirilebilir.‫مساجيد ههه مفعايههل‬.‫منابر هه مفاعل‬. k-‫تسابيح هه تفاعيل‬ 3. Müntehe’lcümu’ sigasının iki temel yapısı.‫رسائل هه فعائل‬. 4. h. ‫ موز < مْوَزٌة‬، ‫تّفاح < تفاحة‬ . Eğer vasıf ise. d. g.Sigatu Müntehe’l-Cümu’: Mükesser cemi olup cemiliğe delalet eden “‫ ”ا‬ten sonra iki ya da üç harf gelip ortadaki harfi sakin olan bütün sigalar müntehe’l-cümu’ sigasıdır. Bu isimlerin aynı zamanda cem-i teksirleri de vardrı. ‫ زيد ه الزيدان ه الزيدون‬// ‫طلحة ه الطلحتان ه الطلحات‬.‫أساليب هه أفاعيل‬.‫نواصرههه فواعههل‬.‫فاطمة ه الفاطمتان ه الفاطمات‬ 2.(‫ــ ــ ا ــ ــ( مفاعل‬ ıı.Şibhu’l-Cem’: Cins isim demektir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 45 bulunmamalıdır.İsmu’l-Cem’: Binası itibariyle müfred olan ancak manası bakımından cemi olan isimlerdir. birçok vezni vardır: ı.‫عل‬ ِ ‫تجارب هه تفا‬.‫ي‬ ّ ‫كراسي هه فَعال‬.‫حلبب هه‬ ‫فعالل‬. b. “‫ ”ة‬varsa cemi müzekker salim gibi cemi yapılır. c. f-(‫ل هه َفَعلى‬ ٍ ‫ حبلى(حبا‬. ‫ شعب < شعوب‬،‫ عسكر < عساكير‬، ‫قوم < أقوام‬ Not: İsm-i cem’lerin müfredi ism-i mensub şeklinde gelir.‫ افاضل هه أفاعل‬. i.‫طههواحين ههه‬ ‫فواعيل‬. ‫ي‬ ّ ‫قوم‬ ّ ‫ جند‬، ‫ي‬ ‫ي‬ ّ ‫ عسكر‬، ‫ي‬ ّ ‫ شعب‬، Not: İsm-i cemiler. b) Cemi Müennes Salim: Cemisi müfredinin sonuna (‫)ات‬ ilavesiyle yapılan isimlerdir. j. belirtilen bu şartlara ek olarak vasfın şu vezinlerden olması gerekir. Şibhu’l-Cemilerin müfredi sonuna “‫ ”ة‬geririlerek yapılır.

hakaret. Buna göre Yüce Allah’ın isimleri peygamber isimleri. amaçlarla isimden türetilen bir isimdir.‫جْيَرة‬ َ‫ش‬ ُ <‫ شجرة‬، ‫ل‬ ٌ ‫جْي‬ َ ‫رجل<ُر‬ b.Eğer kelimede hazif var ve bu nedenle iki harfli ise hazfedilen harf açığa cıkarılır. melek isimleri. saygı. 3.İsim.Cemi salimler kesrete delalet eder. kesret bildiren cemi mükesserlerin ism-i tasgiri kural olarak gelmez. sonunda “‫”ة‬ varsa tasgirden sonra bu “‫ ”ة‬eklenir. hiciv vb.‫ل‬ ٌ ‫ُفعَْيَعي‬-3 .İsim.‫ل‬ ٌ ‫ُفَعْي‬ I. Bir isimden ism-i tasgir yapılabilmesi için o isimde şu şartlar aranır: 1. 2. ıı.Cemi salim kıllet ve kesret anlamında müşterektir.İsm-i Tasgir: Sevgi.Cemi salimler kıllete delalet eder. Not: Cemi kıllet ve cemi kesret vezinleri karine ile birbirileri yerine kullanılabilir. ay ve gün isimleri. tehabbub. ‫ ُاّذن<ُاَذْيَنة‬،‫سَنْيَهٌة‬ ُ / ‫سَنّيٌة‬ ُ <(‫ سنٌو‬،‫ سنة< )سنٌه‬، ‫ي < ُيَدّيٌة‬ ٌ ‫ َيٌد < َيْد‬، ‫ي‬ ّ ‫ي < ُدَم‬ ٌ ‫َدٌم < َدْم‬ c.Sülasi İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: a. tasgir kalıbında olmamalıdır.Kelimede hazif var ve hazfedilen harften bedel olarak başka bir harf getirilmişse tasgir yapılırken bedel olarak . İsm-i tasgir’in üç kalıbı vardır: 1.Sülasi isimlerin tasgiri birinci kalıptan yapılır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 46 Not: Cemi salimlerin kıllet ve kesrete delaleti konusunda üç görüş vardır: ı. ‫ض‬ ٌ ‫ بع‬، ‫ل‬ ّ ‫ ك‬gibi lafızlar. 3.‫ل‬ ٌ ‫ ُفَعْيِع‬-2 . murab olmalıdır.İsmin anlamı tasgire elverişli olmalıdır. taklil. ııı. takrib. Kelime eğer mecazi müennes ise sonuna “‫ ”ة‬eklenir.

‫ ُفَرْيِزيق‬، ‫ ُفَرْيِزيٌد( )ُفَرْيِزق‬، ‫ فرزدق< )ُفَرْيِزٌد‬، (‫ج‬ ٌ ‫سَفْيِري‬ ُ ،‫ج‬ ٌ ‫سَفْيِر‬ ُ ) <‫ل‬ ٌ‫ج‬ َ ‫سَفْر‬ َ) b.Hümasi ve Diğer İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: a. Kelimenin aslı esas alınarak tasgir yapılır.Rubai İsimlerin İsm-i Tasgirlerinin Yapılışı: Rubai ismin tasgiri ikinci kalıptan yapılır. tasgiri yapılır.Eğer isim beş harfl ise ve dördünce harfi de med harfi ise ism-i tasgiri üçüncü kalıptan yapılır.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 47 getirilen bu harf atılır.Mezid hümasi ve diğer isimlerde ise zaid harfler hazfedilerek harf sayısı dörde düşürülür ardından ikinci veya üçüncü kalıptan ism-i tasgirleri yapılır.İsmin sonunda nisbet “‫ ”ي‬sı hazfedilerek tasgiri yapılır. Ardından nisbet ya’sı tekrar ilave edilir. Ardından elif-i memdude tekrar getirilir. ‫حَمْيَراُء‬ ُ < ‫حْمَراُء‬ َ ، ‫حْيَراُء‬ َ‫ص‬ ُ < ‫صحراء‬ e. med harfi ise bu harf “‫ ”ى‬harfine kalbedilerek tasgir “‫ ”ى‬sına izafe edilir.Kelime.Eğer ismin sonunda te’nis alameti olarak zaid bir elif-i memdude var ise elif-i memdude hazfedilerek. mücerred hümasi bir isim ise son iki harften biri hazfedilerek ikinci tasgir kalıbından ism-i tasgiri getirilebileceği gibi hazfedilenbu harften bedel olarak bir “‫ ”ى‬harfi getirilmek suretiyle üçüncü tasgir kalıbından da ism-i tasgiri getirilebilir. ‫سَفّيَنٌة‬ ُ <‫ سفينة‬، ‫ف‬ ٌ ‫ف< ُرغّي‬ ٌ ‫غي‬ ِ ‫ َر‬، ‫ب‬ ٌ ‫ كتاب< ُكَتّي‬، ‫جَعْيَفٌر‬ ُ <‫جْعَفٌر‬ َ ، ‫جٌد‬ ِ ‫سْي‬ َ ‫مسجد< ُم‬ III. ‫ح‬ ٌ ‫صْيِبي‬ َ ‫ مصباح<ُم‬،‫ح‬ ٌ ‫مفتاح<ُمَفْيِتي‬ d. ‫خّيٌة‬ َ ‫خَوٌة<ُا‬ َ ‫ اخة<أ‬،‫ي‬ ّ ‫ إبن<َبَنٌو<ُبَنْيٌو<ُبَن‬،‫ف‬ ٌ ‫صْي‬ َ ‫ف<ُو‬ ٌ ْ‫ صفة<وص‬،‫ب < ُوَهْيَبٌة‬ ٌ ‫ِهَبٌة < َوْه‬ II. Bu durumda eğer rubai ismin üçüncü harfi. ‫ي‬ ّ ‫عَبْيِقِر‬ ُ <‫عَبْيِقٌر‬ ُ <‫عْبَقٌر‬ َ <‫ي‬ ّ ‫عبَقِر‬ . ٌ ‫شْيِري‬ ‫ق‬ َ ‫ق < ُم‬ ٌ ‫شْيِر‬ َ ‫ مستشرق < م‬، ‫ف‬ ٌ ‫شي‬ ِ ‫ف < ُمَكْي‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫ف < ُمَكْي‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫ف <ُمْك‬ ٌ ‫ش‬ ِ ‫مستْك‬ c. Bir önceki harf de fethalanır.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 48
f- Tesniye ya da cemi müzekker salimlerin tasgiri zaid harfler
yok sayılarak yapılır. Ardından bu zaid harfler ilave edilir.
َ ‫سْيِلُمو‬
‫ن‬
َ ‫ مسلمون< ُم‬، ‫ن‬
ِ ‫سْيِلَما‬
َ ‫سِلَمان< ُم‬
ْ ‫ُم‬
g- Eğer ismin sonunda elif-i maksure varsa elif-i maksure
yok sayılarak tasgiri yapılır. Ardından elif-i maksure tekrar ilave
edilir. ‫ى‬
َ ‫حَبْيل‬
ُ < ‫حبلى‬
ُ ،‫ى‬
َ ‫ضْيل‬
َ ‫ضلى< ُف‬
ْ ‫ُف‬
h- Eğer isminikinci hafi başka bir harften kalbedilmiş bir med
harfi ise bu harf aslına kalbedilir. Ancak bu med harfi vezin
gereği olarak gelmiş bir med harfi ise vav’a kalbedilmesi
vaciptir. ‫ضي‬
ِ ‫ القاضي<الُقَوي‬،‫ ميزان< ُمَوْيِزين‬،‫ب‬
ٌ ‫ كتاب<ُكَوْيِت‬،‫ب‬
ٌ ‫ باب<ُبَوْي‬،‫ل‬
ٌ ‫مال<ُمَوْي‬
ı- Eğer ismin cemi mükesserin kıllet vezinlerinden biri ile
gelmiş ise lafzı esas alınarak tasgiri yapılır.
‫حٌر‬
ِ ‫حٌر < ُاَبْي‬
ُ ‫ اْب‬، ‫ف‬
ٌ ‫غَفٌة < ُاَرْيِغ‬
ِ ‫ أْر‬،ٌ‫ َفتَية<ُفَتّية‬،‫ل‬
ٌ ‫ل<ُاَبْيطا‬
ٌ ‫طا‬
َ ‫َاْب‬
i- Eğer isim, cemi müzekker salim ya da cemi mükesserin
kıllet vezinlerinden değilse müfredi esas alınarak tasgiri yapılır.
Ardından sonuna cemi müennes salim alametleri getirilir.
ٌ ‫ب < ُمَكْيِتَبا‬
‫ت‬
ٌ ‫ مكاتب < مكتب < ُمَكْيِت‬،‫ب < ُكَتّيبات‬
ٌ ‫ب < كتاب < ُكَتّي‬
ٌ ‫ُكُت‬
j- Eğer isim, cemi mükesser ise ve anlamı da müzekker akil
ise müfredi esas alınarak tasgiri yapılır ardından da cemi
müzekker salim alametleri getirilir.
‫عَوْيِلُمون‬
ُ < ‫عَوْيِلٌم‬
ُ < ‫علماء < عالم‬
ُ ، َ‫ضون‬
ُ ‫ض < ُقَوْي‬
ٍ ‫قضاة < قا‬
4- İsm-i Mensub:
Herhangi bir mesleğe, ırka, dine, mezhebe, millete mensub
olmayı ifade eden isimden türetilen müştak bir isimdir. İsm-i
mensub’un yapılışı:
I- İsmin Sonunda Şeddeli “‫ ”ي‬Varsa:

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 49
a- Eğer şeddeli ya harfinden önce tek harf varsa şeddeli ya
harfinin ilki aslına kalbedilir. İkincisi ise vav harfine kalbedilir.
ّ ‫ي < َرَوِو‬
‫ي‬
ٌ ‫ي < رْو‬
ّ ‫ر‬،‫ي‬
ّ ‫طَوِو‬
َ <‫ي‬
ٌ ‫طْو‬
َ <‫ي‬
ّ‫ط‬
َ ،‫ي‬
ّ ‫حَيِو‬
َ <‫ي‬
ٌ ‫حْي‬
َ <‫ي‬
ّ‫ح‬
b- Eğer şeddeli ya harfinin öncesinde, iki harf varsa şeddeli
ya harflerinden birisi hazfedilir. Diğeri ise vava kalbedilir.
ّ ‫ نبي < َنَبِو‬، ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫عَلِو‬
َ <‫ي‬
ّ ‫عِل‬
c- Eğer şeddeli ya harfinden önce üç ya da daha fazla harf
varsa şeddeli ya tamamen hazfedilir. Ardından nisbet ya’sı
getirilir. ‫ي‬
ّ ‫ي < شافٌع < شاِفِع‬
ّ ‫ شافع‬، ‫ي‬
ّ‫س‬
ِ ‫س < ُكْر‬
ٌ ‫ي < ُكْر‬
ّ‫س‬
ِ ‫ُكْر‬65
ıı- Eğer kelimenin sonunda “‫ ”ة‬varsa “‫ ”ة‬atılmak suretiyle ism-i
mensub yapılır. ‫ي‬
ّ ‫ غزة < غّز‬، ‫ي‬
ّ ‫مكة < َمّك‬
Not: Bu nisbe eğer bir kadın için kullanılacaksa sonuna “‫”ة‬
getirilebilir. Bu durumun haricinde sondaki “‫ ”ة‬getirilmez.
ııı- İsim, Maksur Bir İsim İse:
a- Maksur eliften önce iki harf varsa elif vav’a çevrilir.
،‫ي‬
ّ ‫ى< فتو‬
ً ‫ي فت‬
ّ ‫ى < هدِو‬
ً ‫هد‬
b- Maksur elifinden önce üç harf varsa ve ikinci harf de
harekeli ise elif hazfedilerek ism-i mensubu yapılır. ‫ي‬
ّ ‫جَمِز‬
َ <‫جَمَزى‬
َ
c- Maksur elifinden önce üç harf var ve ikinci harf sakin ise
üç şekilde gelmesi caizdir.
،‫ي‬
ّ ‫لِو‬
َ ‫حْب‬
ُ <‫ي‬
ّ ‫حْبَلِو‬
ُ <‫ي‬
ّ ‫حْبِل‬
ُ <‫حْبَلى‬
ُ ‫ي‬
ّ ‫ي < مْلَهاِو‬
ّ ‫ي < َمْلَهِو‬
ّ ‫َملهى < َمْلِه‬
d- Eğer maksur elifinden önce dört ya da daha çok harf
varsa sondaki maksur elifi hazfedilir. ‫ي‬
ّ ‫مصطفى < مصطِف‬
65

Burada ism-i mensub ile müfret kelime arasında bir fark görünmese
de çoğullarında fark ortaya çıkmaktadır. İsm-i mensubun çoğulu ‫ي‬
ّ ‫ٌ كراس‬
şeklinde munsarıf bir kelime iken. Diğer kelimenin çoğulu ‫ي‬
ّ ‫ُ كراسهه‬
şeklinde gayrı munsarıf bir kelimedir.

Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 50
ıv- Memdud İsmin İsm-İ Mensubunun Yapılışı:
a- Eğer elif-i memdude asli bir harf ise olduğu gibi bırakılır.
ّ ‫ بّداٌء < بّدائ‬، ٌ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫قّراٌء < قّرائ‬
b- Elif-i memdude illet harfinden munkalip ise vav’a
kalbedilebileceği gibi olduğu gibi de bırakılabilir.
ّ ‫ي < بناِو‬
‫ي‬
ّ ‫ بناء < بنائ‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < سماِو‬
ّ ‫سماء < سماء‬
c- Eğer elif-i memdude zaid olarak gelmiş te’nis alameti olan
bir harf ise vav’a çevrilmesi vaciptir. ‫ي‬
ّ ‫ سمراء<سمراو‬،‫ي‬
ّ ‫صحراء<صحراِو‬
v- Mankus İsmin İsm-İ Mensubunun Yapılışı:
a- Sülasi ism-i fail mankus isim ise ism-i mensubu iki şekilde
yapılabilir. ّ‫ي < الهاَدِوي‬
ّ ‫ الهادي < الهاِد‬، ‫ي‬
ّ ‫ضِو‬
َ ‫ي < القا‬
ّ‫ض‬
ِ ‫القاضي < القا‬
b- Eğer mankus isim mezid bablardan gelen bir isim ise
sondaki “‫ ”ي‬harfi hazfedilir.
ّ ‫ المشتري < المشتر < المشتر‬، ‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫المهتدي < المهتد < المهتد‬
vı- Kelime Tesniye Ya da Cemi İse: müfredi esas alınarak
ism-i mensubu yapılır. ‫ي‬
ّ ‫ المسلمان < المسِلِم‬، ‫ي‬
ّ ‫زيدون < زيد‬
vıı- Eğer İsim İki Harfli İse:
a- Eğer tesniye ya da cemisi yapılırken asli harf geri
geliyorsa ism-i mensub yapılırken de asli harf geri getirilir.
ّ ‫ أخة< أخوات<أخِو‬،‫ي‬
‫ي‬
ّ ‫ سنِه‬/ ‫ي‬
ّ ‫سنهات( سنو‬/‫ سنة )سنوات‬،‫ي‬
ّ ‫ب < أبوان < َأَبِو‬
ٌ ‫ا‬
b- Eğer tesniye veya cemilerde asli harf geri gelmiyorsa ism-i
mensub

yapılırken,

asli

harf

geri

getirilebileceği

getirilmeyebilir de.
ّ ‫ي < َدِم‬
‫ي‬
ّ ‫ دٌم < دَمِو‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < يَدِو‬
ّ ‫ يٌد < يِد‬، ‫ي‬
ّ ‫ي < شفه‬
ّ ‫ي < شفِو‬
ّ ‫شِف‬
َ < ‫شفة‬

gibi

“ . İbdâl.İbdal a. “‫ ”تخههذ‬kökünden türediğini söyleyenler olduğu gibi “‫ ”أخههذ‬kökünden türediğini söyleyenler de olmuştur.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬، ‫ ”ص‬harflerinden birisi ise ‫ افتعال‬Babının “‫ ”ت‬sı “‫ ”ط‬ya kalbedilir. harekesinin hazfedilmesi ya da sakin kılınması. İBDÂL: İllet harfi olup olmadığına bakılmaksızın bir harfin yerine bir başka harfin konulmasıdır. Şunu da belirtmek gerekir ki i'lâl büyük oranda kıyasî iken ibdâl daha çok semâîdir. ‫ طلع هه اطتلع هه اططلع هه اطّهلع‬//‫ ضرب هه اضترب هه اضطبر‬//‫صبرهه اصتبرهه اصطبر‬ 3.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ز‬، ‫ ذ‬، ‫ ”د‬olursa ‫ افتعال‬babının “‫”ت‬si “‫”د‬ harfine dönüşür.‫ افتعال‬Babında İbdal Kuralları: 1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 51 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İ’LAL VE İBDAL İ'LÂL: Bir başka harfe kelbedilmesi/çevrilmesi. 1. harfin tamamen hazfedilmesi yollarından biriyle bir kelimede yer alan illet harflerinde yapılan belli değişikliklere i'lâl denir.‫ افتعال‬Babının fau’l-fi’li “‫ ى‬، ‫ و‬، ‫ ”ث‬harflerinden biri ise ‫افتعال‬ Babının fau’l-fi’li “‫ ”ت‬harfine dönüşür. i'lâlden daha geneldir ve iki kavram arasında tam girişimlilik/umum-husus mutlak ilişkisi vardır. ‫ يسر هه ايتسر هه اتّهسر‬// ‫ وعظ هه اوتعظ هه اتتعظ هه اتّهعظ‬// ‫وعد هه اوتعد هه اتّهعد‬ Not: ‫ اتّهههخذ‬nin mastarı (kökeni) tartışmalıdır. ‫ زجر هه ازتجر هه ازدجر‬// ‫ذكر هه ِاذتكر هه ِاذدكر هه ِاذّكر هه ِاّدكر‬ 2. Ancak fau’l-fiil “‫ ”ذ‬ise burada üç ihtimal vardır. Tercih edilen görüş ikinci görüştür.

zâid eliften sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir.Kalb Yoluyla İ'lâl Vâv Ya Da Yâ Harfinin Hemzeye Dönüşmesi 1. Vâv ya da yâ harfi illet harfi olarak kelimenin sonunda. Bu hemzenin harekesi kesradır. ‫ ِاّدثّهرًا هه افّهّعل‬// ‫دثر هه تدثّهر هه ددثّهر هه ّدثّهر هه ِاّدثّهر هه ِافّهعّهل‬ ‫ ِاّداثُهرا هه افّهاعل‬// ‫دثر هه تداثر هه دداثر هه ّداثر هه ِاّداثر هه ِافّهاعل‬ ‫ذكر هه تذكر هه ذذكر هه ذّّكر هه اذّّكر‬ Not: ‫ تدحرج‬babında da aynı şey yapılır. Ardından da başına bir vasıl hemzesi getirilir. ‫ باِيٌع < بائٌع‬// ‫ل‬ ٌ ‫ل < قائ‬ ٌ ‫قاِو‬ . ‫ي < ابتداٌء‬ ٌ ‫ ابتَدى < ابتدا‬//‫ي < إمضاٌء‬ ٌ ‫ضى < إمضا‬ َ ‫ أم‬//‫ي < بناٌء‬ ٌ ‫ بنا‬// ٌ‫سماٌو < سماء‬ 2. Ardından idgam edilerek “‫ ”اتّهخذ‬olur.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 52 ‫ ”اخهههذ‬fiili ‫ افتعهههال‬Babına konulduğunda kıyasa aykırı olarak kelimenin fau’l-fi’li olan hemze “‫ ”ت‬ya kalbedilir. b.İ’lâl Kuralları Bu açıklamalara göre i'lâl üçe ayrılır: Kalb Yoluyla İ'lâl Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl a.‫ تفاعل‬، ‫ تفعّـل‬Bablarında İbdal: ‫ تفاعهههل‬، ‫ تفعهّهههل‬bablarında fau’l-fiil “‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬، ‫ ص‬، ‫ ز‬، ‫ ث‬، ‫ ذ‬، ‫”د‬ haflerinde biri olursa bu babların zaid olan “‫ ”ت‬harfi fau’l-fi’le dönüştürülüp idgam edilir. ‫تدحرج هه ددحرج هه ّدحرج هه ِاّدحرج هه ِاّدحرجًا هه ِافّهْعلُهل‬ 2. Vâv ya da yâ harflerinden birisi ism-i fâil vezninde elif harfinden sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir.

‫َبديٌع < َبَداِيُع < َبَداِئُع‬ ُ ‫حاِئ‬ ‫ف‬ َ‫ص‬ َ <‫ف‬ ُ ‫حاِي‬ َ‫ص‬ َ < ‫حيَفٌة‬ ِ‫ص‬ ُ ‫ل < َأَواِئ‬ ‫ل‬ ُ ‫ل < َأَواِو‬ ُ ‫َأَو‬ ‫جاِئُز‬ َ‫ع‬ َ < ‫جاِوُز‬ َ‫ع‬ َ < ‫جوٌز‬ ُ‫ع‬ َ 4. (‫ )َفِعيَل هٌة‬vezninde lâme'l-kelime vav olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعههاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında vâvdan önceki yâ harfi hemzeye kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. (‫ )َفِعيَل هٌة‬vezninde lâme'l-kelime yâ olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعههاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında eliften sonra gelen yâ harfi hemzeye kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. yâ harfine kalbedilerek şöyle bir işlem takip edilir. 66 ‫عُد‬ ِ ‫عُد < َأَوا‬ ِ ‫عٌد < َوَوا‬ ِ ‫َوا‬ ُ‫ص‬ ‫ل‬ ِ ‫ل < َأوا‬ ُ‫ص‬ ِ ‫صَلٌة < َوَوا‬ ِ ‫َوا‬ Hemzenin Vâv Ya Da Yâ Harfine Dönüşmesi 1. ‫طاَيا‬ َ‫خ‬ َ < ‫طاَءا‬ َ‫خ‬ َ <‫ي‬ ُ ‫طاَئ‬ َ‫خ‬ َ <‫ي‬ ُ ‫طاِئ‬ َ‫خ‬ َ <‫ئ‬ ُ ‫طاِئ‬ َ‫خ‬ َ < ‫ئ‬ ُ ‫طاِي‬ َ‫خ‬ َ < ‫طيَئٌة‬ ِ‫خ‬ َ 67 2. hemze yâ'ya kalbedilir. sîgâtü müntehe'l-cümû' vezinlerinden biribirinde elif harfinden sonra geldiğinde hemzeye kalbedilir. ‫فعاِئل‬ 67 ٌ ‫ن < ِإيَما‬ ‫ن‬ ٌ ‫ِإْئَما‬ . (‫ل‬ ٌ ‫ )ِإْفَعهها‬bâbının masdarında fâu'l-fiil hemze olduğunda. (‫ )َفِعيَلٌة‬vezninde lâme'l-kelime hemze olduğunda ve (‫ل‬ ُ ‫)َفَعاِئ‬ vezninde cemisi yapıldığında bu hemze. ‫عل‬ ِ ‫فَوا‬ Vezni. // ‫ن‬ ٌ ‫ن < ِإيذا‬ ٌ ‫ِإْئذا‬ 66 Vezni.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 53 3. ‫طاَيا‬ َ ‫طاَءا < َم‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاَئ‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاِئ‬ َ ‫ي < َم‬ ُ ‫طاِي‬ َ ‫طاِيُو < َم‬ َ ‫طّيٌة < َم‬ ِ ‫طَيَوٌة < َم‬ ِ ‫َم‬ 3. Vâv ya da yâ harflerimden birisi (‫ل‬ ُ ‫ )َفَعهههاِئ‬vb. (‫ل‬ ُ‫ع‬ ِ ‫ )َفَوا‬vezninde kelimenin başında iki vâv harfi peş peşe geldiğimde ilk vâv harfi hemzeye kalbedilir. ‫ضاَيا‬ َ ‫ضاَءا < َق‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاَئ‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاِئ‬ َ ‫ي < َق‬ ُ ‫ضاِي‬ َ ‫ضّيٌة < َق‬ ِ ‫ضيَيٌة < َق‬ ِ ‫َق‬68 4. ‫فعاِئل‬ 68 Vezni.

ٌ ‫صْيِبي‬ ‫ح‬ َ ‫ح < ُم‬ ٌ ‫صْيِبا‬ َ ‫ح < ُم‬ ٌ ‫صَبا‬ ْ ‫ِم‬69 3. Rubâî bir ismin sondan bir önceki harfi elif olduğunda. // ‫ضي‬ ِ ‫ي < الّر‬ ُ‫ض‬ ِ ‫ضُو < الّر‬ ِ ‫الّرا‬ َ ‫َقِوَو < َقِو‬ ‫ي‬ 2. ٌ ‫ب < ُكَتّي‬ ‫ب‬ ٌ ‫ب < ُكَتْيِي‬ ٌ ‫ب < ُكَتْيِا‬ ٌ ‫ِكَتا‬ Vâv Harfinin Yâ Harfine Dönüşmesi 1.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 54 Elif Harfinin Yâ Harfine Dönüşmesi 1. ُ ‫ فَعههههاِلي‬vezninde geldiğinde (‫)ان‬ ‫ن‬ bu isim ism-i tasğir sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. müntehe'l-cümu' sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. elif harfi yâ harfine kalbedilir. Müfred bir ismin sonunda zaid (‫ )ان‬harfleri olduğunda ve bu müfret harflerinden ismin cemisi elif harfi.70 69 ‫قام < يُقوم < ِقَواًما < ِقَياًما < ِقَياَمًة‬ Vezni: ‫ . mâ kabli de meksur olursa vâv harfi yâ harfine kalbedilir. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعها‬vezninde yer alan elif harfi. <‫ح‬ ُ ‫صاِبا‬ َ ‫ح < َم‬ ٌ ‫صَبا‬ ْ ‫ِم‬ ‫ح )مفاعيل‬ ُ ‫صاِبي‬ َ ‫)َم‬ 2. bu isim ism-i tasğir sigasına konulduğunda.‫ن)فعالين‬ ُ ‫طي‬ ِ‫ل‬ َ‫س‬ َ <‫ن‬ ُ ‫طا‬ ِ‫ل‬ َ‫س‬ َ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ َ ‫سْل‬ ُ) 4. Vâv kelimenin sonunda yer alır. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعههها‬vezninde yer alan elif harfi. Ecvef vâvilerin sülasi mücerred (‫ ِفَعاَلههة‬/ ‫ل‬ ٌ ‫ )ِفَعا‬veznindeki masdarlarında kesradan sonra gelen vâv harfi yâ harfine kalbedilir. bu isim müntehe'l-cümu' sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir. Müfred bir ismin sonunda zaid (‫ )ان‬harfleri olduğunda (‫)ان‬ harflerinden elif harfi.مفيعيل‬Kalıbı: ‫فعيعيل‬ Ancak ecvef vavilerin ‫ مفاعل‬babının ikinci mastar olan ‫ ِفَعال‬vezninde bu kural uygulanmaz. ‫قاوم < مقاومة < ِقِواٌم‬ 70 . ism-i tasğir sigasına konuldığunda yâ harfine kalbedilir.‫ل‬ ٌ ‫ن)ُفعَْيِلين‬ ٌ ‫طي‬ ِ ‫سَلْي‬ ُ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ ِ ‫سَلْي‬ ُ <‫ن‬ ٌ ‫طا‬ َ ‫سْل‬ ُ) 5.

(‫ل‬ ٌ ‫ ) َفْيِع‬vezninde ayne'l-kelime vâv olduğunda. ‫ظ‬ ٌ ‫ظ < ُموِق‬ ٌ ‫ ُمْيِق‬// ‫ظ‬ ُ ‫ظ < ُيوِق‬ ُ ‫ظ < ُيْيِق‬ َ ‫َأْيَق‬ 2. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. (‫ل‬ ٌ ‫ي )ُفُعو‬ ّ ‫ي < ِدِل‬ ّ ‫ي <ُدِل‬ ّ ‫ي < ُدُل‬ ٌ ‫َدْلٌو < ُدُلوٌو < ُدُلو‬ ّ‫ص‬ ‫ي‬ ِ ‫ع‬ ِ <‫ي‬ ّ‫ص‬ ِ ‫ع‬ ُ <‫ي‬ ّ‫ص‬ ُ ‫ع‬ ُ <‫ي‬ ٌ ‫صو‬ ُ ‫ع‬ ُ < ‫صوٌو‬ ُ ‫ع‬ ُ < ‫صا‬ ً ‫ع‬ َ Elif Harfinin Vâv Harfine Dönüşmesi (‫ل‬ ً‫ع‬ ُ ‫عَلًة تَفها‬ َ ‫ )ُمَفا‬vezinlerinin mazi-meçhul sigalarında elif harfi. َ ‫صوِل‬ ‫ح‬ ُ ‫ح < ُت‬ َ ‫صاَل‬ َ ‫ َت‬// ‫ َباَيَع < ُبوِيَع‬// ‫ب‬ َ ‫ب < ُكوِت‬ َ ‫َكاَت‬ Yâ Harfinin Vâv Harfine Dönüşmesi 1. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. (‫ )َفْعَلى‬vezninde lâme'l-kelime yâ olduğunda. ‫ موعاد < ميعاد‬// ‫لٌد < ِميلٌد‬ َ ‫ ِمْو‬// ‫ن‬ ٌ ‫ن < ِميَزا‬ ٌ ‫ِمْوَزا‬ 5. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. ‫ َفْتَيى < َفْتَوى‬// ‫َتْقَيى )َوَقى < َتْقَيا( < َتْقَوى‬ 3. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. fâu'l-kelime vâv olduğunda. vâv harfi yâ harfine kalbedilir. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. ‫عْلَيا‬ ُ < ‫عْلَيى‬ ُ < ‫علَوى‬ ُ // ‫ُدْنَوى < ُدْنَيى < ُدنَيا‬ 6. Yâ harfinin mâ kabli dammeli olduğunda.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 55 3. mâ kabline tabi kılınarak vâv harfine kalbedilir. (‫ )ُفْعَلى‬vezninde ayne'l-kelime yâ olduğunda. (‫ل‬ ٌ ‫ ) ِفَعههها‬veznindeki cem'i mükesser vezinlerde lâme'lkelimesi sahih olmak şartıyla. (‫ )ُفْعَلى‬vezninde lâme'l-kelime vâv olduğunda. (‫ل‬ ٌ ‫ )ِمْفَعا‬vezninde. ‫ت‬ ٌ ‫ت < َمّي‬ ٌ ‫ت < َمْيِي‬ ٌ ‫ َمْيِو‬// ‫سّيٌد‬ َ < ‫سْيِيٌد‬ َ < ‫سْيِوٌد‬ َ 7. yâ harfi vâv harfine kalbedilir. (‫ل‬ ٌ ‫ )ُفُعو‬vezninde lâme'l-kelime vâv olduğunda. ‫ َداٌر < ِدَواٌر < ِدَياٌر‬// ٌ‫ض < ِرَياض‬ ٌ ‫ضٌة < ِرَوا‬ َ ‫َرْو‬ 4. (‫طوَبى‬ ُ < ‫طْيَبى‬ ُ (‫ب‬ ُ ‫ط‬ ِ ‫ب < َي‬ َ ‫طا‬ َ Vâv ve Yâ Harflerinin Elif Harfine Dönüşmesi . kesradan sonra gelen vâv harfi yâ harfine kalbedilir.

hemze-i kat' olmasına rağmen kesret-i isti'mâlden dolayı hazfedilir. ‫شى‬ ّ ‫ي < َتَم‬ َ‫ش‬ ّ ‫ َتَم‬// ‫سَعى‬ َ <‫ي‬ َ ‫سَع‬ َ // ‫ضى‬ َ ‫ي < َيْر‬ ُ‫ض‬ َ ‫ي < َيْر‬ َ‫ض‬ ِ ‫َر‬ c. ( Vâv-yâ müteharrik mâ kabli meftuh olursa vâv-yâ elife kalbedilir.) (‫ نام < َيْنَوُم < َيَناُم )َنِوَم هه َيْنَوُم‬// ‫ باع < َيْبِيُع < َيِبيُع‬// ‫ل‬ ُ ‫ل َيُقو‬ ُ ‫قال < َيْقُو‬ Vâv ya da yâ harfi kelimenin sonunda harekeli olarak gelir. ‫عو‬ ُ ‫عُو < َيْد‬ ُ ‫عا < َيْد‬ َ ‫ َد‬// ‫حَتِوي‬ ْ ‫ي < َي‬ ُ ‫حَتِو‬ ْ ‫حَتَوى < َي‬ ْ ‫ ِا‬// ‫ي < َيْرِمي‬ ُ ‫رَمى < َيْرِم‬ Vâv ya da yâ harfi kelimenin sonunda harekeli olarak gelir. mâ kabli de sahih-sakin bir harf olursa vâv ya da yâ harfinin harekesi mâ kabline nakledilerek vâv ya da yâ harfi sakin yapılır. mâ kabli sahih-sakin olursa vâv ya da yânın harekesi mâ kabline verilir.)‫ع‬ َ ‫ َبَيَع < َبا‬// ‫ل‬ َ ‫ل < َقا‬ َ ‫َقَو‬ b. İf'âl babının hemzesi.Harfin Hazfi Yoluyla İ'lâl 1. (Vâv ya da yâ müteharrik. kendinden önceki harfler fethalı olursa vâv ya da yâ elife kalbedilir. mâ kabli de meftuh olursa vâv ya da yâ harfinin harekesi hazfedilerek vâv ya da yâ harfi elife kalbedilir. Bu konuyla ilgili olarak şu yaygın kuralı örnek olrak getirebiliriz: Vâv ya da yâ harfi kelimenin ortasında harekeli olarak gelir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 56 Vâv ya da yâ harfleri harekeli. ‫ُمَؤْكِرٌم < ُمْكِرٌم‬ // ‫َأْكَرَم < ُيَؤْكِرُم < ُيكِرُم‬ .Harekenin Hazfi Yoluyla İ'lâl İ'lâl işlemleri esnasında sık başvurulan yöntemlerden biridir. mâ kabli de meksur ya da dammeli olur ise vâv ya da yâ harfinin harekesi hazfedilerek vâv ya da yâ harfi sakin yapılır.

Sülasi mudâaf fiiller. ism-i mef'ul kalıbında ikinci vâv harfi hazfedilir. ٌ ‫خو‬ ‫ف‬ ُ ‫ف < َم‬ ٌ ‫خُوو‬ ْ ‫َم‬ ‫ع < َمِبيٌع‬ ٌ ‫َمْبُيو‬ ٌ ‫ل < َمُقو‬ ‫ل‬ ٌ ‫َمْقُوو‬ 6. Sülasi misâl vâvîler 2.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 57 2.. dördüncü babtan gelip mazide merfu müteharrik zamire isnad edildiğinde üç şekilde okunması caizdir. 6.“‫ “ي‬-”‫ ”و‬müteharrik. mâ-kabili meftuh olursa “‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilir. 1.. ُ ‫س‬ ‫ت‬ ْ ‫ت < ِم‬ ُ ‫س‬ ْ َ‫ت < م‬ ُ ‫س‬ ْ‫س‬ ِ ‫َم‬ ُ ‫ظل‬ ‫ت‬ ِ <‫ت‬ ُ ‫ظْل‬ َ <‫ت‬ ُ ‫ظِلْل‬ َ (‫ل‬ ّ‫ظ‬ َ ‫ل<ي‬ َ ‫ظِل‬ َ <‫ل‬ ّ‫ظ‬ َ) ِ ‫ت < ِمْل‬ ‫ت‬ َ ‫ت < َمْل‬ َ ‫ل( مِلل‬ َ ‫ل < َمِل‬ ّ ‫)َم‬ 4. dördüncü babtan gelip muzari ve emirde nun-u nisveye (müenneslik nununa) isnad edildiğinde ise iki şekilde okunması caizdir. Nakıs fiiller. cem'i müzekker zamiri olan vâva isnad edildiklerinde mazi ve muzari sigalarında lame'l-fiilleri olan illet harfi hazfedilir. . bablardan geldiklerinde malum muzari ve emir sigalarında fâu'l-fiil olan vâv harfi hazfedilir. َ ‫ظْل‬ ‫ن‬ َ <‫ن‬ َ ‫ظَلْل‬ ْ ‫ِا‬ َ ‫ظْل‬ ‫ن‬ َ ‫ن <َي‬ َ ‫ظَلْل‬ ْ ‫َي‬ 5. ْ ‫ث < ِر‬ ‫ث‬ ُ ‫ث < َيِر‬ َ ‫ َوِر‬// ‫ب‬ ْ ‫ب < َه‬ ُ ‫ب < َيَه‬ َ ‫ َوَه‬// ‫عْد‬ ِ < ‫عَد < َتِعُد‬ َ ‫َو‬ 3. Sülasi mudâaf fiiller. 3. (‫شوا )َفُعوا‬ ُ‫خ‬ َ < ‫شُيوا‬ ِ‫خ‬ َ < ‫شَيا‬ ِ‫ي<خ‬ َ‫ش‬ ِ‫خ‬ َ (‫ن )يْفُعون‬ َ ‫شْو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ن < َي‬ َ ‫شُيو‬ َ‫خ‬ ْ ‫ن < َي‬ ِ ‫شَيا‬ َ‫خ‬ ْ ‫شى < َي‬ َ‫خ‬ ْ ‫َي‬ َ ‫عو‬ ‫ن‬ ُ ‫ن <َيْد‬ َ ‫عُوو‬ ُ ‫ن < َيْد‬ ِ ‫عَوا‬ ُ ‫عو < َيْد‬ ُ ‫َيْد‬ Bazı İ’lal Kuralları Burada zikredilecek kurallar Maksud’dan alınmıştır. Sülasi ecveflerin ism-i mef'ullerinde.

ma-kabli de meksur olursa “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬hafine kalbedilir. ‫ أْبَيَع < أَبْيَع < أباع‬/ ‫أقْهَوَم < أقَهْوَم < أقام‬ 4. ‫ي<يرِمي‬ ُ ‫ يرِم‬،‫َيغْهُزُو<يْغُزو‬ 11. (‫سُر‬ ِ ‫سر < ُيو‬ ِ ‫أيسر( ُيْي‬ 7.“‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬müteharrik ma-kabli sahih-sakin harf olursa “ ‫ ”و‬ya da “‫’”ي‬nın harekesi ma-kabline verilir. َ‫ض‬ ‫ي‬ ِ ‫ر‬،‫ي‬ َ‫ش‬ ِ ‫خَه‬ 6.“‫ ”ي‬sakin.“‫ ”و‬müteharrik ve kelimenin sonunda olur.”‫ ”و‬harfine kalbedilir.“‫”ي‬-”‫ ”و‬sükun-u arız ile sakin. Bu durumda birinci “‫ ”ي‬hafinden önceki harf dammeli ise “‫’”ي‬nın sıhhati için bu hareke kesraya kalbedilir. 71 Burada. ikincisi harekeli iki “‫ ”و‬harfi ictima ettiğinde birincisi ikincisine idgam edilir. ma-kabli fetha dışında bir hareke ile harekeli olursa “‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬sakin kılınır. ‫ل‬ ُ ‫ل < َيقُهو‬ ُ ‫َيقْهُو‬ 10. fethadan “‫ ”ا‬doğar.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 58 ‫ل < كال‬ َ ‫ كَهَي‬/ ‫ل < قال‬ َ ‫قَو‬ 2. ma-kabli meftuh olursa “ ‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilir.Zammeden “‫”و‬. kesradan “‫”ي‬.“‫ ”و‬ya da “‫ ”ي‬müteharrik ve lame’l-fiilde olur. 71 َ ‫ل < ِقي‬ ‫ل‬ َ ‫ل < ِقو‬ َ ‫ل < قِو‬ َ ‫قُهِو‬ 8. ma-kabli meksur ise i’lal yapılmaz.‫ي‬ َ ‫غَهبِهَو < غَهبِه‬ 9. ma-kabli meksur olursa “‫ “ي‬. .“‫ ”ي‬sakin veya meftuh.‫َمغْهُزوٌو < َمْغزّو‬ 12. 5.Birincisi sakin.Birincisi sakin ikincisi harekeli olmak üzere “‫ ”و‬ve “‫”ي‬ harfi peş peşe gelirse “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬harfine kalbedilir. ، ‫قَهْوٌم‬ ‫َبْيٌع‬ 3.“‫ ”و‬sakin. ma-kabli madmum olursa “‫ ”ي‬hafi “‫’”و‬a kalbedilir.Sükun-u aslî ile sakin olan “‫”ي‬-”‫ ”و‬elife kalbedilmez. dammeden kesraya geçiş zor olduğu için zamme hazfedilir.

Hemze sakin olduğunda hali üzere bırakmak caiz olduğu gibi hemze harfini. Lame’l-fiilinin hükmü ise nakıs fiilin lame’l-fiilinin hükmü gibidir. lame’l-fiili sükun-u lazım ile sakin olursa idgamı mümtenidir. Nakıs fiildeki i’laller geçerlidir.Lefif-i makrunun ayne’l-fiilinin hükmü sahih harf hükmü gibidir. 3. lame’l-fiili sükun-u arız ile sakin olursa idgamı caizdir.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili sakin. lame’l-fiilin düşmesiyledir.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili harekeli. < ‫ وَهب‬/‫وعد < يِعد‬ ‫ق < يِمق‬ َ ‫ َوِم‬/ ‫يِهب‬ 16.Muzaaf fiilin ayne’l-fiili harekeli. .Misal vavinin 2.‫ن‬ َ ‫ مََدْد‬/ ‫ت‬ َ ‫َمَدْد‬ 21. ‫ُ لم َيْمُدْد < لْم يُمَّد‬ 20. ‫ ل تَهْرِو‬/ ‫ ِارِو‬/ ‫ي‬ ّ ‫ي < مْرِو‬ ٌ ‫ي < َمْرُوْي‬ ٌ ‫ َمْرُوو‬/‫ي < يرِوي‬ ُ ‫ َيْرِو‬/ ‫ي< َرَوى‬ َ ‫َرَو‬ 17. ‫ ِلَيْرِم‬، ‫ِلَيْغُز‬ 14. ma-kablinin harekesine uygun bir harfe kalbetmek caizdir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 59 ّ ‫ي < َمْرِم‬ ‫ي‬ ٌ ‫ي < مرُمْي‬ ٌ ‫ َمْرُمو‬/ ‫ي‬ ّ‫ش‬ ِ ‫ي < مخ‬ ٌ ‫شْي‬ ُ‫خ‬ ْ ‫ي < َم‬ ٌ ‫شو‬ ُ‫خ‬ ْ ‫َم‬ 13.Nakıs fiilin mazi meçhulünde lame’l-fiilinde yer alan “‫”و‬ harfinin ma-kabli meksur olduğu için “‫ ”و‬harfi “‫ ”ي‬harfine kalbedilir. emir ve nehiylerinin malum sigalarında “‫ ”و‬harfi düşer. Lame’l-fiilin hükmü ise nakıs fiilin lame’l-fiilinin hükmü gibidir. ‫ي‬ َ‫ع‬ ِ ‫عَو < ُد‬ ِ ‫ُد‬ 15.‫َمَدَد < َمّد‬ 19. lame’l-fiili harekeli olursa ya da ikisi de harekeli olursa idgam edilmesi vaciptir.Nakıs fiillerin cezim halleri. 6 bablarının muzari. َ ‫ي < َيِق‬ ‫ي‬ ُ ‫ َيْوِق‬/ ‫ي < َوقَهى‬ َ ‫َوقَه‬ 18.Lefif-i mefrukun fau’l-fiilinin hükmü misal fiilin fau’l-fiilinin hükmü gibidir.

Maksur İsimlerde ‫جاَء زيٌد < جاَء زيْد‬ .Hemze harekeli. Tenvinli İsmlerde a.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 60 ْ َ‫ن < إيذ‬ ‫ن‬ ْ ‫ إئْهَذ‬/ ‫ن‬ ُ ‫ن < ُيوِم‬ ُ ‫ ُيْؤِم‬/ ‫ل‬ ُ ‫ل < َياكُه‬ ُ ‫يأُك‬ 22. makabli de harekeli olursa hemzede bir değişiklik yapılmaz. ْ‫ج‬ ‫ل‬ ُ ‫جاء الّر‬ ْ ‫ت ِبَزْيَن‬ ‫ب‬ ُ ‫مَرْر‬ ْ ‫ب كََت‬ ‫ب‬ ُ ‫الطال‬ 2. Tenvinsiz İsimlerde Kelimenin harf-i tarifli ya da fiil olması gibi bir nedenle sonunda tenvin bulunmayan kelimelerin sonu vakıf halinde sükun ile okunur. Tenvinli İsmin Mansub Olması Bu durumda tenvin elife kalbedilir. ‫ل‬ َ ‫سأ‬ َ / ‫قَهَرأ‬ 23. Tenvinli İsmin Merfu Ya da Mecrur Olması Bu durumda tenvin hazfedilip son harf sakin yapılarak vakfedilir. Belli başlı vakıf kurallarını şöylece özetlemek mümkündür: 1.Hemze harekeli. ma-kabli sakin bir harf ise. hemzenin harekesi ma-kabline nakledilebileceği gibi olduğu hal üzere de bırakılabilir. ‫ل اْلقَهْرَية‬ ِ‫س‬ َ ‫ل اْلقَهْرَيةَ< َو‬ ِ ‫سأ‬ ْ ‫َ َو ا‬ Bazı Vakıf Kuralları Metin okurken ve konuşurken hangi kelimelerde nasıl durulacağını gösteren kurallara vakıf kuralları denir. َ‫ج‬ ‫ل‬ ُ ‫ت َر‬ ُ ‫ل < قاَبْل‬ ً‫ج‬ ُ ‫ت َر‬ ُ ‫قاَبْل‬ ‫ت زيَدا‬ ُ ‫ت زيًدا < رَأْي‬ ُ ‫رَأْي‬ b. ‫ت ِبَزْيْد‬ ُ ‫ت ِبَزْيٍد < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ 3.

ْ ‫ت ِبقا‬ ‫ض‬ ُ ‫ض < مرْر‬ ٍ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫مرْر‬ ْ ‫ض < جاء قا‬ ‫ض‬ ٍ ‫جاء قا‬ Not: Bazı eski arap lehçelerinde bu durumda yâ harfi hazfedilmeden kesra hareke üzerinde vakfedilmektedir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 61 Tenvinli ya da tenvinsiz olduğuna bakılmaksızın her zaman elif üzerine vakfedilir. ‫ب َلْه‬ ُ ‫الكتا‬ ‫ت بْه‬ ُ ‫مرر‬ ‫رأيُتْه‬ . ‫ضي‬ ِ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫ض < مرْر‬ ٍ ‫ت ِبقا‬ ُ ‫مرْر‬ ‫ضي‬ ِ ‫ض < جاء قا‬ ٍ ‫جاء قا‬ c. Menkus İsimlerde a. ismin her üç halinde de yâ harfi hazfedilmez ve sükun üzerinde vakfedilir. ‫ضَيا‬ ِ ‫ت َقا‬ ُ ‫ضًيا < رأْي‬ ِ ‫ت َقا‬ ُ ‫رأْي‬ b. Müfred ve Müzekker Bir İsme Dönen ( ‫ ) الهاء‬Zamiri Bu durumda ( ‫ ) الهاء‬üzerinde sükun ile vakfedilir. ‫ضي‬ ِ ‫مرْرتُ بالقا‬ ‫ضي‬ ِ ‫ت الَقا‬ ُ ‫ي < رأْي‬ َ‫ض‬ ِ ‫ت الَقا‬ ُ ‫رأْي‬ ‫ضي‬ ِ ‫جاء القا‬ Ancak bu kurala aykırı olarak yâ harfi hazfedilerek de vakfedilmesi caizdir. Menkus İsmin Harf-i Tarifli Olması Bu durumda. Zamir Olan ( ‫) ءءءءء‬ a. ‫ت ِبَفَتى‬ ُ ‫ت ِبَفًتى < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ ‫جاء َفًتى < جاء َفَتى‬ ‫ت ِبالَفَتى‬ ُ ‫ت ِبالَفَتى < َمَرْر‬ ُ ‫َمَرْر‬ ‫جاء الَفَتى < جاء الَفَتى‬ 4. Menkus İsmin Tenvinli ve Mansub Olması Bu durumda yâ harfi hazfedilmez ve tenvin elife kalbedilerek vakfedilir. Menkus İsmin Tenvinli ve Merfu Ya da Mecrur Olması Bu durumda yâ harfi hazfedilerek sükun üzerinde vakfedilir. (‫ل‬ ْ ‫) و هو الكبيُر الُمتَعا‬ 5.

Müfred ve Müennes Bir İsme Dönen ( ‫ ) الهاء‬Zamiri Bu durumda elif üzerinde vakfedilir. ‫ب َلَها‬ ُ ‫الكتا‬ ‫ت بَها‬ ُ ‫مرر‬ ‫رأيُتَها‬ 6. sükun üzere vakfedilir. Fiillerin Sonunda Geldiğinde Bu durumda her hangi bir değişiklik yapılmadan açık tâ ( ‫) ت‬ harfi üzerinde.. ‫ِارِم < ِارِمْه‬ ‫عْه‬ ُ ‫ع < ُاْد‬ ُ ‫ُاْد‬ ‫لم يسَع < لم يسَعْه‬ . ْ ‫الطالبُة جاَء‬ ‫ت‬ 7. Bu durumların belli başlıları şunlardır: a. (‫ت‬ ِ ‫ت من الَمكُرَما‬ ِ ‫ن الَبَنا‬ ُ ‫ن الَبَناْه من الَمكُرَماْه ) دْف‬ ُ ْ‫دف‬ ْ ‫ت الطالَبا‬ ‫ت‬ ْ ‫جاء‬ c.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 62 b. İsmin Sonunda Geldiğinde Bu durumda tâ harfi. Vakıf Hâ'sı ( Hâü's-Sekt) Vakıf halinde belli durumlarda kelimelerin sonunda gelen hâ (‫ ) الهاء‬harfidir. Cem'i Müennes Salimlerin Sonunda Geldiğinde Bu durumda açık tâ ( ‫ ) ت‬harfi üzerinde sükun üzere vakfedilir. Te'nis Tâ'sı a. hâ (‫ ) الهههاء‬harfine kalbedilerek sükun üzerinde vakfedilebileceği gibi açık tâ (‫) ت‬harfi şeklinde sükun üzerinde de vakfedilebilir. Meczum Ya da Mebni Haldeki Nakıs Fiiller Bu durumda vakıf hâ'sının getirilmesi caizdir. Ancak az da olsa hâ (‫ ) الهاء‬harfi şeklinde sükun üzere vakfedildiği de olmuştur. ْ ‫شجَرٌة < شجَر‬ ‫ت‬ ‫ت طالَبْه‬ ْ ‫ت طالَبٌة < جاء‬ ْ ‫جاء‬ ْ ‫صلٌة < صل‬ ‫ت‬ ‫ت ِبطاِلَبْه‬ ُ ‫ت ِبطاِلَبٍة < مرْر‬ ُ ‫مرْر‬ b.

harf-i cerre bitiştiğinde ( ‫ ) مهها‬harfinin elifi hazfedilir. Harf-i Cerre Bitişen İstifham Mâ'sından Sonra Bilindiği gibi istifham edatı olan ( ‫) ما‬. ‫ِلَما < ِلَم < ِلَمْه‬ ‫عّمْه‬ َ < ‫عّم‬ َ < ‫عّما‬ َ ‫ِبَما < ِبَم < ِبَمْه‬ . (‫عْه )وعى‬ ِ ( ‫ِفْه ) وفى‬ ( ‫ِقْه ) وقى‬ c. Fiil tek harfe düştüğünde Bu durumda vakıf hâ'sının getirilmesi vacibtir. Bu durmda ( ‫ ) مهها‬harfi üzerinde vakfedilecekse kelimenin sonuna vakıf hâ'sı getirilir.Tatbiku’s-Safî Ders Notları………………………………… 63 b.