You are on page 1of 103

Volledig vrij

Volledig vrij
Een gids voor bewust zijn

Annette Raaijmakers

samsara

Voor Vince, Mare en Christiaan, mijn kleinkinderen


Voor Will Raaijmakers, mijn vader
En voor alle mensen die willen leven in vrijheid

Annette Raaijmakers, 2009


Nederlandse uitgave: Samsara Uitgeverij bv 2009
Omslagontwerp: Erik Th: www.erikthedesign.com
Lay-out: Studio 28, Hillegom
ISBN: 978-90-77228-90-6 I Nur 728
Niets uit deze uitgave mag gereproduceerd worden zonder
schriftelijke toestemming van:
Samsara Uitgeverij bv
Herengracht 341, 1016 AZ Amsterdam
www. samsarabooks.com

Inhoud

Dankwoord

11

Inleiding

13

1.

Kijk naar de dingen alsof je ze voor het eerst ziet

21

Verdeelde aandacht
Gefixeerde aandacht
Neutrale aandacht
Gedachten
Oefening
2.

De ander bestaat niet


Projecties
Beladen projecties
Het effect van projecties
Veel voorkomende projecties: verwachtingen
Projectie bij partnerkeuze
Anne en Bart I
Is de ander belangrijker dan jezelf?

35

Anne en Bart II

7.

Geduld is weten wat er komt

Introductie op de oefening

Controle
Intutie

Oefening
3.

Onvoorwaardelijke liefde is een illusie

Introductie op de oefening

61

Oefening

Verliefdheid
De eerste leugen... 'valse' hoop

8.

Om iets te kunnen vangen moet je het eerst loslaten

Marcelia

Bijgedachten

Onvoorwaardelijke liefde

Loslaten
77

9.

Strijd en overgave

Schaduwovertuiging

Strijd

Identiteit

Overgave

Robert

Mike

De identiteit als jas

Oefening

Suzanne en Hans

10.

Net als ieder ander wil ik gelukkig zijn

97

Identificatie

Communicatie

Emoties

Ward en Marijke

De pot

Verbondenheid

Het leven is een feest


Onvrijwillig e identificatie
Reactiekeuzemoment
Oefening

161

Keuzevrijheid

Oefening

Oefening
6.

Vrijheid

151

Karin

Oefening
5.

141

Oefening

Oefening
4. Een Ik bestaat niet

129

111

11.

Mary ontwaakt

179

12.

Het licht is aan

183

Oefening
Over de auteur

191

dankwoord

Mijn dank gaat uit naar: Ciel Stevens-Meewis, Peter Wie


renga, Gabrielle Landry, Eddy Michiels, Geert Bruloot,
Marie-Hlne Valk, Cathelijne Veenkamp en Albertine
van Peursen, die mijn boek kritisch hebben gelezen en
mij hebben geholpen met hun constructieve feedback.
Alle cursisten die mij hun vertrouwen hebben gegeven,
waardoor ik hen kon helpen zichzelf te leren kennen.
Met hen heb ik mijn kennis kunnen ontwikkelen en zij
hebben mij genspireerd tot het schrijven van dit boek.
Sri Nisargadatta Maharaj, mijn grote inspiratiebron.

11

Alexander Smit, mijn vriend.


Just Bendien, mijn mentor en vriend.

Inleiding
Sarah Ketel, mijn lieve dochter, die ondanks of dankzij
het feit dat ik haar moeder ben, in staat was tot het geven
van opbouwende kritiek en waardevolle adviezen.
Willem-Jeroen Stevens, mijn heerlijke zondagskind, die
mij met zijn optimisme en aanwijzingen stimuleerde om
door te gaan.
Fokko Ketel, mijn geliefde man, die zonder morren iede

Jaren geleden kwam ik op bezoek bij mijn dierbare vriend

re nieuwe versie van het boek heeft gelezen, geredigeerd

Just Bendien en ik vond hem op zijn terras waar hij een

en van commentaar heeft voorzien.

boek zat te lezen met de titel: 'Ik Ben'. Hij gaf het boek
aan mij, ik bladerde het door en werd bevangen door een

Zonder hen zou ik niet zijn waar ik nu ben.

vreemde opwinding. Dit boek moest en zou ik lezen! Ik


vroeg hem of ik het mocht lenen, maar hij, die me nooit
iets weigerde, zei: 'Dat kan niet, want ik wil er elke keer
weer in lezen.' Eenmaal bij hem vertrokken ben ik er
ogenblikkelijk naar op zoek gegaan. Ik heb stad en land
af moeten reizen om dat boek van Sri Nisargadatta Ma
haraj te vinden, omdat het indertijd in herdruk was. Toen
ik het uiteindelijk in mijn handen had, voelde het alsof ik
een schat had gevonden.

12

13

De woorden die ik las gingen over degene die ik in wezen

bij hun zoektocht. Het inspireerde mij om een training

ben. Ze raakten mij diep in mijn hart en met een dreun

te maken die elementen van psychologie en spiritualiteit

realiseerde ik me dat 'ik' nooit geboren was en nooit zou

combineerde. Ik ben zestien jaar geleden begonnen om

ster ven. Dit besef werkte dusdanig op mijn lachspieren

deze vijfdaagse training te geven en inmiddels hebben er

dat ik dagenlang heb lopen lachen en ik herinner me dat

meer dan duizend cursisten aan deelgenomen.

alles met een glimlach door mij werd ontvangen.

Cursisten leren zichzelf kennen en zij leren om te


gaan met hun gedachten, oordelen, gevoelens en identi

Waarom zou ik me nog ergens tegen verzetten?

ficaties door getuige te zijn van alles wat zich voordoet.

Er kwam een innerlijke rust in mij die me nooit meer

maken van hun 'oude verhaal', zodat zij gaan zien wie zij

heeft verlaten.

werkelijk zijn.

Doel is dat zij zich met behulp van oefeningen leren los

Voor sommige mensen betekent deze training een be


In die tijd werkte ik als psychotherapeut.

vrijding van oude beperkende patronen en een leerschool

In mijn eigen praktijk gaf ik individuen, echtparen en

hoe om te gaan met hun gedachten en emoties. Zij wor

gezinnen therapeutische hulp. Mijn wachtlijst werd ge

den 'zichzelf' en gaan keuzes maken die bij hen passen.

staag langer. Ik vroeg me af of er een andere, meer ef

Voor anderen is de training een spirituele ervaring, waar

fectieve manier zou zijn om deze mensen te helpen. Zo

bij zij door 'leegte en volheid' te ervaren kunnen komen

ontstond de Core Management Training.

tot non-dualiteit. Doordat de training individueel is, is de

Uitgangspunt voor deze training waren de woorden

er varing voor iedereen anders.

van Sri Nisargadatta Maharaj en mijn ervaringen als


psychotherapeut. Het moest een individuele ervarings

Dit boek bevat aspecten van deze training en van mijn

training worden waarbij mensen konden leren om zich

er varingen met cursisten. Ik pretendeer niet de waarheid

vrijwillig te identificeren. Door mijn contacten met men

in pacht te hebben. In mijn boek zul je lezen dat de waar

sen die genteresseerd waren in spiritualiteit, viel mij op

heid niet bestaat. De waarheid ligt namelijk in de ogen

dat psychische problematiek een belemmering kon zijn

van de waarnemer. Mijn doel was een gids te schrijven

14

15

waarmee ik. je op weg help in de zoektocht naar 'wie je

een andere manier om kunt gaan met wat zich in je leven

werkelijk bent'. Op het moment dat 'het licht' niet meer

voordoet. Wanneer je de lessen uit het boek goed tot je

wordt vertroebeld en het helder kan schijnen, zul je in

door laat dringen en de oefeningen doet, zal dat je helpen

staat zijn om een leven in vrijheid te leiden.

een leven te leiden in vrede met jezelf. Uiteindelijk is dat


waar het om gaat.

Ik weet dat het kan.


Een leven in vrijheid, waarbij je net als ik kunt zeggen:
Dit boek is een gids. Je kunt een hoofdstuk lezen en

het licht is aan.

daarna de oefening doen die erbij hoort. Je kunt het boek


ook in n keer uitlezen, of het na ieder hoofdstuk even

Annette Raaijmakers

wegleggen en de inzichten tot je door laten dringen. In


dit boek geef ik beschrijvingen van veel voorkomende
problemen van en tussen mensen. De inzichten die de
voorbeelden en de oefeningen je geven, zullen je helpen
om je eigen leven onder de loep te nemen. Je leert aspec
ten van jezelf kennen die je zullen verrassen, verbazen of
soms zullen tegenvallen.
Hoe vaak komt het niet voor dat je na het lezen van
een boek verrassende inzichten hebt gekregen, maar dat
je je direct daarna afvraagt: 'Wat nu?' Ik heb het vertrou
wen dat het dit keer anders kan gaan. Misschien is er
voor jou een drempel om aan de oefeningen in dit boek
te beginnen, maar juist door de oefeningen te doen kan
er daadwerkelijk iets veranderen in je leven. Als je wilt,
kun je door het doen van de oefeningen leren hoe je op

16

17

'Op een mooie zonnige dag wandel ik door Antwerpen.


Op het moment dat ik een lange, smalle straat in wil lo
pen, zie ik een man aan het eind van de straat. Ik sta stil.
Hij staat ook stil. Ik kijk naar hem alsof ik hem voor het
eerst zie. Het lijkt erop dat hij hetzelfde doet. Ik zie hem,
hij ziet mij. Ik ben hem en hij is mij. Hij is nieuw voor mij,
ook al ben ik al dertig jaar met hem getrouwd. Wij lopen
langzaam naar elkaar toe en verliezen elkaar geen mo
ment uit het oog. Het is een adembenemende ervaring.'

19

Hoofdstuk 1

Kijk naar de dingen alsof je ze voor het eerst ziet


Als je om je heen kijkt, ben je geneigd om objecten die
je waarneemt te beoordelen. Eigenlijk zie je niet datgene
wat er is, maar zie je vooral jouw oordelen. Dat zorgt
ervoor dat als je aan verschillende mensen vraagt naar
een beschrijving van een gezamenlijk beleefde gebeurte
nis, je verschillende interpretaties van die gebeurtenis te
horen krijgt.
jouw ervaring wordt onmiddellijk gekleurd door je
opvattingen en oordelen.
Zo kan het gebeuren dat als je samen met iemand op
een feest bent, de een zegt: 'Het was er rokerig, luidruch-

21

tig en vol', terwijl de ander zegt: 'Het was saai, er waren

passeren. Vaak neem je die gedachten serieus en vind je

te weinig mensen.'

deze heel bijzonder. Toch zijn de meeste gedachten niet

Het verschil in interpretatie heeft te maken met eer

zo speciaal en origineel als je denkt. Soms word je over

dere ervaringen en daaruit voortkomende gedachten en

spoeld door gedachten en lijkt al die mentale activiteit op

emoties.

een druk kippenhok met veel gekakel.

Wanneer je in het verleden iets hebt meegemaakt dat

Voorbeelden van mentale activiteiten zijn:

je angstig maakte, heb je kans dat een soortgelijke erva

Ik ga calorien tellen, want ik word te dik. (redeneren)

ring meteen het oude, voor jou bekende gevoel van angst

Hij kan er niets aan doen, omdat...(begrijpen)

weer oproept. Als je ooit een slechte seksuele ervaring

Als ik met pensioen ga, zal ik veel gaan reizen. (ver

hebt gehad, kan het zijn dat op het moment dat een po

beelden)

tentile minnaar je benadert deze vroegere nare ervaring

Ik ben boos op mijn vriend. (voelen)

weer naar boven komt. Je reageert dan met weerstand

Ik wil succes in mijn werk. (willen)

op deze lover, terwijl het niets met hem te maken heeft.

Dat is misschien een inbreker. (interpretatie van ho

Oude onverwerkte kleine of grote pijnlijke ervaringen

ren)

spelen een rol in de wijzB waarop jij een nieuwe ervaring

Het zou wel eens kunnen gaan regenen. (interpretatie

interpreteert.

van zien)
Dit smaakt naar ananas. (interpretatie van proeven)

Je kunt zeggen dat de absolute waarheid niet bestaat, er

Het ruikt hier naar gas. (interpretatie van ruiken)

bestaat alleen jouw waarheid. Jouw binnenwereld is van

Dit is zacht en glad. (interpretatie van anraken)

invloed op je buitenwereld.
Hoe jij de wereld ervaart heeft alles te maken met de
Doordat allerlei opvattingen, ideen en verwachtingen

interpretatie van jouw gedachten. Alles begint met een

je aandacht vragen, kun je niet meer helder waarnemen

gedachte. Gedachten bepalen je emoties, je laat je leiden

wat je ziet. Je bent met je aandacht bij verschillende idee

door je gedachten en elke ervaring is begonnen met jouw

en, die in de vorm van gedachten onophoudelijk de revue

gedachten.

22

23

Als je denkt dat je er geweldig uitziet, voelt dat ook zo

bent geneigd opmerkingen van de ander te interpreteren.

en zul je dat gevoel uitstralen naar de buitenwereld. Als

Je kunt horen dat iemand zegt: Je bent een fantastische

je de gedachte hebt dat je door je doof heid niet mee kan

collega', maar je interpreteert: 'Hij heeft een oogje op

doen in een gesprek, geeft die gedachte je een naar gevoel

mij'. Doordat je niet echt luistert, vang je vaak verkeerde

waardoor je je mogelijk terugtrekt in gezelschap. Je er

boodschappen op. Je aandacht is dan meer gericht op je

vaart dan het resultaat van je oorspronkelijke gedachten.

zelf dan op de ander. Je bent in communicatie met jezelf,

Geef je bepaalde gedachten energie, dan maak je deze

in plaats van te communiceren met de ander.

tot werkelijkheid in je dagelijks leven.


Dit betekent o.a. dat je de relaties die je met mensen
hebt, in de eerste plaats beleeft met je gedachten. Het

Op het moment dat je op deze manier waarneemt,


creer je afstand tussen jou en de ander. Meestal voel je
dat ook.

zelfde geldt voor je kijk op de wereld. Het stoffelijk uni

Om waar te kunnen nemen is aandacht nodig. Doelbe

versum zoals zich dat voordoet, bevindt zich geheel in je

wuste aandachtscontrole houdt in dat jij beslist wanneer

bewustzijn.

en waar je je aandacht op richt en wanneer je je aandacht

Zoals jij denkt, zo neem jij de wereld om je heen waar

terugtrekt. Als je aandacht aan iets besteedt, groeit het. Als

en zonder jouw waarneming bestaat jouw (de) wereld

je je aandacht richt op gedachten en emoties, groeien ze.

niet.

Soms wordt je aandacht heen en weer geslingerd tussen


kleine dagelijkse beslommeringen, die ervoor zorgen dat

Verdeelde aandacht

je je snel uitgeput voelt. Je hebt dan moeite om je aandacht


te richten op de werkelijk belangrijke zaken. Soms ben je

Ook in het contact met anderen is je waarneming opper

in staat om je aandacht zodanig te richten dat je het gevoel

vlakkig. Aangezien je soms volledig in beslag wordt ge

hebt dat alles watje onderneemt moeiteloos tot stand komt.

nomen door je eigen gedachten, ben je met je aandacht

Deze momenten geven je altijd een gelukkig gevoel.

niet bij de ander en krijgen mensen het gevoel dat je niet

Meestal ben je je echter niet bewust van de positieve

naar hen luistert. Vaak denk je te weten wat een ander zal

kracht die je kunt ontlenen aan het doelgericht gebruik

gaan zeggen en vul je de gedachten van die ander in. Je

van je aandacht.

24

25

Omdat je probeert alles tegelijk te doen, zie en hoor je

Geu:eerde aandacht

steeds minder. Als je in gesprek bent met iemand en je


probeert tegelijkertijd een telefoongesprek van je vriend

Aandacht kan ook gefixeerd raken. Wanneer je gecon

te volgen, hoor je niet meer wat je gesprekspartner zegt.

fronteerd wordt met een bepaald probleem, een bepaalde

Als je in de auto een intensief telefoongesprek voert, kun

gedachte of een bepaald gevoel waar steeds je aandacht

je niet meer alert reageren op verkeerssituaties en kun

naar uitgaat, is er sprake van gefixeerde aandacht.

nen er ongelukken van komen.

Als je een eigen zaak hebt kan het zijn dat je vooral

Je aandacht is dan verdeeld over verschillende activi

bezig bent met de omzet die je wilt maken. Je telt steeds

teiten en objecten. Zo ben je bijvoorbeeld tegelijkertijd

de opdrachten die zijn binnengekomen, je bent onmid

bezig met televisie kijken, eten, de krant lezen en een ge

dellijk ongerust als de telefoon een tijdje niet gaat en bij

sprek voeren met je kind. Je denkt dan misschien dat je

ieder contact probeer je een opdracht binnen te halen.

efficint bezig bent, maar deze verdeelde aandacht levert

De gefixeerde aandacht veroorzaakt veel stress en zorgt

je in de praktijk hoogstwaarschijnlijk een kind op dat zich

er tegelijkertijd voor dat je geen oog meer hebt voor je

tekort gedaan voelt.

product en je werknemers. Deze gefixeerde aandacht laat

Wat kan er bijvoorbeeld gebeuren wanneer je iets


moet ophalen bij je zoon? Je zit in de auto en je volgt de

naar alle waarschijnlijkheid niet de omzet, maar vooral


de zorgen groeien.

weg naar zijn huis. Je kunt dan zo in gedachten verzon

Als je op een feestje bent en je ziet uit je ooghoeken

ken zijn dat je pas halverwege in de gaten krijgt dat je een

iemand aan wie je een hekel hebt, kan het gebeuren dat

verkeerde route hebt genomen.

je deze persoon de hele avond blijft volgen. Naar die per

Als er sprake is van verdeelde aandacht ben je juist

soon gaat regelmatig je aandacht uit. Je ziet hem overal,

weinig effectief en haal je ook minder voldoening uit het

omdat je al je aandacht moet gebruiken om hem juist te

geen je aan het doen bent.

ontlopen!
Ook je gedachten over wat er in het verleden gebeurd
is kunnen je aandacht vasthouden. Deze hebben vaak te
maken met schuldgevoelens. Je maakt jezelf verwijten

26

27

over wat je 'had moeten doen' en niet gedaan hebt. Je

je je aandacht vrij maakt en deze weer op andere zaken

bekritiseert je gedrag en je gevoelens, waardoor je je

kunt richten, kan het zo maar gebeuren dat je zwan

aandacht fixeert op gebeurtenissen die al lang voorbij

ger raakt. Fixatie zorgt voor versmalling, beperking, en

zijn.

door negatieve gedachten en emoties te bevechten geef

Een andere fixatie ontstaat op het moment dat je ge


obsedeerd bent door het verlangen naar eten, drinken

je juist aandacht aan deze gedachten en emoties. En als


je ergens aandacht aan besteedt, groeit het.

of iets wat je wilt bezitten. Je voelt je slachtoffer van dit


verlangen en je kunt aan niets anders denken. Sommige

Neutrale aandacht

vrouwen ervaren een obsessioneel verlangen naar een


kind. Hun aandacht wordt volledig in beslag genomen

Het meeste plezier beleef je aan de momenten waarop

door alles wat met zwangerschap te maken heeft en zij

je 'neutrale aandacht' hebt. Je hebt geen oordeel en geen

voelen zich maandelijks heen en weer geslingerd tussen

weerstand of verlangen wanneer je met neutrale aan

hoop en vrees. Het moment van ovulatie wordt bijge

dacht iets doet. Je kunt je aandacht moeiteloos richten. Je

houden en bepaalt wanneer gevreen gaat worden. Als

gaat op in datgene wat je aan het doen bent en je vergeet

het weer niet gelukt is, is de teleurstelling groot, maar

de tijd. Je houdt je niet bezig met het verleden of de toe

tegelijkertijd wordt opnieuw alles in stelling gebracht

komst, er is alleen maar 'hier en nu'. Dit betekent dat je

om het de volgende maand wel te laten lukken. Deze

tijdens het schrijven van een tekst voor een opdrachtge

stressvolle situatie kan jaren duren. De gefixeerde aan

ver niet geobsedeerd bent door zijn mogelijke kritiek. De

dacht wordt in dit geval heen en weer geslingerd tussen

teksten die ooit geschreven zijn door collega's zijn geen

het verlangen naar een zwangerschap en de weerstand

bron voor jouw twijfel. Je houdt je slechts bezig met dat

op het moment dat blijkt dat het niet is gelukt. Het is

wat je nu doet. Vaak ervaar je zo'n bezigheid als gemak

heel paradoxaal: juist door je aandacht te fixeren op iets

kelijk, moeiteloos. Het kost niet veel energie en de tijd

wat afgedwongen moet worden, krijg je niet waar je naar

vliegt om. Wanneer je je aandacht op iets richt en daarop

verlangt. Je zegt op zo'n moment eigenlijk dat jij weet

gericht houdt, zul je jezelf vergeten. Je aandacht raakt zo

wat goed is voor jou en verzet je je tegen de realiteit. Als

geconcentreerd, datje je alleen bewust bent van de direc-

28

29

te taak waar je mee bezig bent, zodat je alle gevoel voor


tijd en ruimte verliest. Dan is er sprake van onverdeelde,
neutrale aandacht.
Deze neutrale aandacht stelt je in staat om dingen
waar te nemen alsof je ze voor het eerst ziet. Het is heer
lijk als je dat heel vaak kunt ervaren. Op het moment dat
je naar een object kijkt alsof je het voor het eerst ziet,
komt het object als het ware naar je toe. Je bent dan vol
ledig waar je aandacht is.
Gedachten

Gedachten komen en gaan. Het is een natuurlijk proces


en het is nu eenmaal de taak van 'de denker' om voort
durend gedachten te produceren. Daar is niets mis mee.
Waar het om gaat is dat je niet het slachtoffer wordt van
je gedachten en daar lijkt het vaak op. De gedachten lij
ken de baas te zijn, want zij fixeren zich soms hardnek
kig. Toch is het mogelijk om zodanig met je gedachten
om te gaan, dat gedachten niet jou gebruiken, maar dat jij
beslist of je gebruik maakt van je gedachten.
Gedachten zijn van elkaar gescheiden. Tussen elkaar
opvolgende gedachten is een ruimte. Je bent je niet be
wust van deze ruimte en springt van de ene naar de an
dere gedachte.
30

Wanneer je echter leert om je gedachten waar te nemen


als objecten, zul je zien dat na elke gedachte een opening
zonder gedachten volgt.
Je kunt gedachten vergelijken met wolken. Soms kun
je tussen de wolken door het blauw van de hemel zien.
Maar wolken kunnen ook zo dicht op elkaar gepakt
zijn dat de hemel erboven helemaal niet zichtbaar is.
De hemel is er echter altijd, of je hem nu ziet of niet
ziet.
Hetzelfde gebeurt in jou. Jij bent de blauwe hemel en
gedachten verschijnen als wolken aan de hemel. Gedach
ten staan los van jou, ze horen niet bij je, ze komen en
gaan. Als je probeert een gedachte vast te houden, zal je
dat niet lukken en je zult er evenmin in slagen om 'geen'
gedachten te hebben.
Natuurlijk zijn er 'goede' en 'slechte' gedachten. Die
horen bij elkaar. Hoe kun je aan geweldloosheid denken,
zonder aan geweld te denken? Voor de blauwe hemel
maakt het niet uit of er donkere of lichte wolken ver
schijnen. Het is dus zaak om alle gedachten te ontvan
gen, maar je er niet mee te vereenzelvigen, want anders
maken zij de dienst uit.
Wellicht heb je het idee dat gedachten van jou zijn. Ster
ker nog, je vecht voor ze, je probeert te bewijzen dat
31

jouw gedachten waar zijn. Maar geen enkele gedachte is


van jou

en geen enkele gedachte is 'waar'.

Oefening:

Deze oefening zorgt ervoor dat je jezelf traint in het verkrijgen


van neutrale aandacht.
Stap 1.

Richt je volledige aandacht op een object: je staat of


zit ergens en jouw aandacht strekt zich uit naar het
object.

Stap 2.

Op ontspannen en genteresseerde manier onderzoek


je het object alsof je het voor het eerst ziet.

Stap 3.

Kijk hoeveel ruimte het inneemt. (trek er als het ware


een lijntje omheen)

Stap 4.

Ga in een rustig tempo van het ene naar een ander


object.

Stap 5.

Als er tijdens het doen van deze oefening allerlei ge


dachten of gevoelens in je opkomen, neem deze dan
waar en laat ze als 'wolken aan de lucht' voorbij
gaan.

32

je gaat in deze oefening van het ene object naar het andere. Dat
betekent dat je de gedachten en oordelen die wellicht in je opko
men niet serieus neemt.
je hoeft je niet te verzetten tegen gedachten die verschijnen,
maar je bepaalt wel of je er aandacht aan geeft.
Als er tijdens het doen van de oefening een gedachte in je
opkomt (bijvoorbeeld: terwijl je loopt in de tuin... 'ik moet
eens het gras maaien' of 'wat sta ik hier eigenlijk te doen?'),
verzet je dan niet tegen deze gedachte. je laat deze voorbij
gaan als een wolk aan de hemel. Dit betekent dat je 'de wolk' I
'de gedachte' waarneemt, maar besluit er geen aandacht aan
te geven.je laat hem gewoon voorbij gaan en richt je aandacht
weer op het object. .
Deze oefening doe je elke dag ongeveer dertig minuten en het
is fijn om deze oefening buiten te doen.
Door naar mensen, dingen en gedachten te kijken alsof je ze
voor het eerst ziet, maak je je vrij van ideen en oordelen die je
hebt.je ziet wat zich voordoet, zonder interpretaties en toevoe
gingen. Elk moment en elke situatie is dan nieuw, waardoor je
je bevrijdt van jouw ideeen over gisteren en morgen. Er is dan
alleen maar nu.

33

Hoofdstuk 2

De ander bestaat niet


Wij weten het beste wat goed is voor anderen. Wij we
ten meestal precies hoe het komt dat de buurvrouw of
onze collega ongelukkig is. En we weten ook nog wat zij
zouden moeten doen om verandering aan te brengen in
hun leven.
Als het echter om onze eigen problemen gaat hebben
wij vaak een blinde vlek.
Dat is begrijpelijk. Als je naar een ander kijkt, zit er let
terlijk en figuurlijk afstand tussen jou en de ander waar
door je beter naar zijn/haar situatie kunt kijken. Als het
om jezelf gaat, zit je er met je neus bovenop waardoor je

35

niet goed kunt zien wat er met je gebeurt. Ook heb je al

zij hun eigen ideeen projecteren. Veel projecties zijn niet

lerlei ideen over jezelf die een helder beeld over je eigen

beladen en bezorgen jou en anderen geen last. Als je bij

gedrag versluieren.

voorbeeld een idee hebt over wat een ander zou moeten
doen en je kunt dat idee makkelijk loslaten, is dat geen

Projecties

beladen projectie.
Sommige projecties zijn echter storend. Je herkent ze

Je projecteert de hele dag al jouw ideen op de buiten

gemakkelijk als je gaat letten op regelmatig terugkerende

wereld. Je zou kunnen zeggen dat de buitenwereld en

gedachten die je over iets of iemand hebt. Vooral gedach

die ander niet bestaan. De wereld bestaat bij de gratie

ten met een sterke emotionele lading kun je moeilijk van

van jouw projecties, want wat jij ziet en hoe jij iets ziet is

je afzetten.

jouw waarheid.
Projectie is het mechanisme dat er voor zorgt dat al
datgene wat

jij vindt wordt toegeschreven aan dingen,

gebeurtenissen en anderen.
Geprojecteerd worden: ideen, overtuigingen, ver

Het kunnen boze gedachten zijn die gaan over een


vriendin die een geheim van jou aan een ander heeft ver
teld. Het kan gaan over je vrouw die onverantwoord veel
geld uitgeeft. Of over je baas die jou altijd aanwijst als de
zondebok.

wachtingen, oordelen, veronderstellingen, conclusies,

Het laat je niet los en soms kun je er niet van slapen.

beelden, verlangens, gevoelens en al het andere dat je in

Je hebt allerlei oordelen over het gedrag van die per

vult voor anderen. Jij bent de zender van deze projecties

sonen en een ding weet je heel zeker: jij bent niet zoals

en stuurt deze, meestal onbewust, naar personen die zich

die ander. Die ander is onverantwoordelijk en niet jij. Die

in jouw omgeving bevinden. Uiteraard ben je ook de ont

ander is wreed, maar jij niet.

vanger van de projecties van anderen.


Je zit als het ware in de bioscoop en jij projecteert
jouw ideen op het filmscherm dat je voor je ziet. De

Een belangrijk kenmerk van een beladen projectie is


de ontkenning en afsplitsing van een idee dat je niet wilt
hebben.

andere mensen in die bioscoop kijken allemaal naar het


zelfde scherm, maar zien ieder een andere fllm, omdat

36

37

Beladen projecties

verwachtingen en eigenschappen bij elkaar horen. Soms


ben je sterk en op andere momenten ben je zwak. Soms

Je hebt vaak al op jonge leeftijd geleerd onderscheid te

ben je aardig en soms niet, al is het maar in je gedachten.

maken tussen 'opvattingen over jezelf die bij jou horen'

Als je merkt dat je regelmatig bepaalde aspecten van je

en 'opvattingen over jezelf waarvan jij vindt dat ze niet

zelf moet benadrukken, zoals 'ik ben in controle' of 'ik

bij jou horen'. Zo zijn er eigenschappen, verwachtingen,

ben niet aantrekkelijk' zal de tegenovergestelde overtui

gevoelens en ideen ontstaan waaraan je denkt te moe

ging er (onbewust) niet mogen zijn. Het idee 'ik heb geen

ten voldoen.Je denkt dat je aardig, lief, slim, verantwoor

controle, ik ben machteloos' of 'ik ben aantrekkelijk' is

delijk, niet jaloers, sexy en sterk moet zijn. Je zegt tegen

voor jou 'niet waar'. Op een dergelijk moment kun je het

jezelf: 'dat ben ik' en denkt dat je door deze ideen aan

afgewezen idee, gevoel of oordeel gaan projecteren en

te nemen tevreden kunt zijn met jezelf en goed kunt

geef je het aan een ander. Als je bewondering hebt voor

functioneren in relaties met anderen. Van de tegenover

iemand omdat hij machtig, rijk, mooi of beroemd is, dan

gestelde eigenschappen heb je het idee dat ze niet bij

projecteer je eigenschappen op die persoon die je denkt

jou horen. Deze ideen wijs je af. Je vindt het wellicht

zelf niet te bezitten. Het gevolg kan zijn dat je bijna slaafs

onvoorstelbaar dat je onaardig, gemeen, onverantwoor

alles doet wat die ander van je verlangt. Dan ontstaat er

delijk, jaloers, niet sexy en zwak zou kunnen zijn en je

een 'beladen' projectie.

zegt tegen jezelf: 'dat ben ik niet'. Als je het idee hebt dat
je 'niet aantrekkelijk' bent, kun je je waarschijnlijk niet

Het effect

van

projecties

voorstellen dat je ook mooi zou kunnen zijn. Het lijkt het
erop dat de aangenomen ideen die je over jezelf hebt

Misschien overkomt het je weleens dat iemand onver

op zichzelf staan, en dat de afgewezen ideen ontkend

wachts aan je vraagt: 'Ben je moe'? Je bent verbaasd ... je

kunnen worden. Deze aangenomen en afgewezen ideen

voelt je helemaal niet moe. Het zou goed kunnen dat je

zijn tegenstrijdig aan elkaar. Ze vechten met elkaar. Dat

op dat moment te maken hebt met een projectie van die

gene wat je niet wilt zijn ontken je en onderdruk je, en

persoon. Die ander is moe, maar wil/ mag het niet voe

dat geeft stress. Toch is het zo dat tegengestelde ideen,

len en geeft (projecteert) zijn gevoel aan jou. En dan kan

38

39

het gebeuren dat je, direct nadat die persoon dat gezegd

rogant'. Op deze manier deel je de hele dag 'cadeaus' uit

heeft, snel een spiegel opzoekt om te kijken of je er moe

aan de mensen die je tegenkomt. En krijg je ze ook!

uitziet ...

Als je een oordeel hebt over 'zwak zijn', dan kun je je

In een ander voorbeeld ben je rustig bezig met je werk

zelf waarschijnlijk moeilijk toestaan zwak te zijn. Je bent

en stapt een collega je kamer binnen. Je ziet aan hem dat

geneigd door te gaan terwijl je vermoeid bent en je gaat

er iets is. Hij begint te vertellen over een probleem dat hij

regelmatig over je grenzen. Je hoort jezelf vaak zeggen

heeft met zijn partner. Voordat je het weet zit je een uur

dat je 'nooit moe' bent en dat je alles onder controle hebt.

naar hem te luisteren en geef je hem uitgebreid advies.

Als je dan bijvoorbeeld bij iemand in de buurt bent die

Na afloop voel je je uitgeput. Wat is er gebeurd? De col

klaagt, zou je gerriteerd kunnen raken en bij jezelf kun

lega voelt zich niet goed en denkt dat hij zijn probleem

nen denken: 'wat een gezeur om niets, wat een zielige

niet kan oplossen. Hij projecteert op jou: jij kunt het op

aansteller.' Op dat moment zeg je eigenlijk dat die ander

lossen, en hij ziet in jou de hulpverlener. Zonder dat jij

zwak en niet ok is, en vind je jezelf een hele piet.

het je bewust bent, ben je ineens hulpverlener geworden,


terwijl je dat misschien niet wilde op dat moment. Het

Veel voorkomende projecties: verwachtingen

slachtoffer projecteert de redder op jou en jij bent daar


van het 'slachtoffer'.

Ook je partner wordt doorlopend met jouw projecties

Als je een sterk oordeel hebt over iets of iemand, zoek

geconfronteerd. Stond je moeder vroeger altijd voor je

je vaak naar een bevestiging van je gelijk. Het is dus heel

klaar, dan verwacht jij dat ook van je vrouw. Als jij een

logisch dat je naar personen zoekt die zich zodanig ge

vader had die alle klussen deed in huis, dan verwacht je

dragen dat je hen jouw projectie kan aanbieden. Als net

dit ook van je man.

heid hoog in je vaandel staat zal een echtgenoot, die alles

Je hebt al veel ideen over hoe je zelf zou moeten zijn,

laat slingeren, regelmatig geconfronteerd worden met

maar je hebt zeker uitgesproken verwachtingen over je

jouw projectie 'hij is slordig'. Als je waarde hecht aan een

partner. Een algemeen bekende verwachting/projectie is

bescheiden opstelling, zal iemand die tijdens vergaderin

dat de ander je gelukkig moet maken. Wat dat 'geluk' in

gen steeds aan het woord is, de projectie krijgen 'hij is ar-

houdt, is voor iedereen anders. Misschien kan je partner

40

41

aanvoelen wat je wilt, maar het is praktisch onmogelijk


voor hem om eraan te voldoen.

het paard doorgetrokken'. Andere kinderen worden juist


geconfronteerd met complimenten en worden 'over het

Je wensen en verlangens kunnen in de loop van de tijd

paard getild'. Als elke tekening wordt bejubeld, voelt een

veranderen. Als je het ooit leuk vond om naar feesten te

kind dat het niet waar kan zijn. Hij krijgt dan een dubbel

gaan, wil dat niet zeggen dat je dat enkele jaren later nog

gevoel: de beloning is fijn, maar het ongeloof is pijnlijk.

steeds leuk vindt. Een man die zijn vrouw wil verrassen

Het kind dat te maken krijgt met een moeder die hem

met een reis naar India, krijgt tot zijn verbazing te ma

behandelt als een prins, kan zichzelf als het middelpunt

ken met een teleurgestelde vrouw. Ooit vond zij dat leuk,

van de wereld gaan beschouwen. Hij kan het gevoel krij

maar nu niet meer! Hij had verwacht dat zij dat leuk zou

gen dat alles om hem draait en ook als hij volwassen is,

vinden, maar komt bedrogen uit.

blijft hij dat geloven. Hij gedraagt zich als een filmster,

Verwachtingen kunnen een belangrijke rol spelen in

hij kan niet echt luisteren en in gezelschap vindt hij het

je dagelijks leven. Zij hebben altijd te maken met de toe

alleen maar leuk als hij kan vertellen over zichzelf. Het

komst en kunnen je soms met angst en hoop vervullen.

is als het verhaal van Narcissus, die zichzelf bewondert.

Doordat zij zich afspelen in je bewustzijn zijn ze meestal

Al zijn acties zijn erop gericht om lof te oogsten. Daar

niet realistisch, waardoor je vaak in je verwachtingen

door kent hij weinig invoelend vermogen voor anderen,

wordt teleurgesteld.

maar ook voor zichzelf. Het zal moeilijk voor hem zijn

Onze kinderen zijn vaak de dupe van onze verwach

om van iemand te houden, want hij 'houdt' alleen maar

tingen. Al datgene waarvan wij vinden dat het waardevol

van zichzelf. Dit zorgt er voor dat zo iemand zich vaak al

is voor een persoon, wordt onbewust op onze kinderen

leen voelt en allerlei activiteiten in de buitenwereld moet

geprojecteerd. Wij hebben hoge verwachtingen van hen.

ondernemen om steeds weer te voelen dat hij bestaat en

Zij vertegenwoordigen een deel van ons en zijn daardoor

belangrijk is.

'voorbestemd' om onze idealen waar te maken. Kinderen


krijgen te maken met onze kritiek als zij niet voldoen aan

Het over het paard getilde kind kan zijn hele leven ge
vangen blijven in zijn eigen wereld.

onze ideen. Sommige kinderen horen de hele dag nega

Als we zijn opgegroeid in een gezin waar veel negatie

tieve opmerkingen en zij worden dan als het ware 'onder

ve kritiek was, kan het zijn dat wij ons voornemen het bij

42

43

onze eigen kinderen anders te doen. We willen niet dat

bij jezelf denkt te missen. Hier beginnen ogenblikke

onze kinderen gaan lijden onder dezelfde gevoelens van

lijk de projecties. Als je het idee hebt dat je niet goed

pijn en onzekerheid. Van de weeromstuit overladen wij

voor jezelf kunt zorgen, dan zul je als een blok vallen

onze kinderen met complimenten en tillen daarbij onze

voor een sterke persoonlijkheid die het heft in handen

kinderen 'over het paard'. Het gevolg daarvan kan zijn,

neemt.

dat de 'over het paard getilde kinderen' dezelfde gevoe

Als je graag op de voorgrond staat, dan kun je je aan

lens van onzekerheid gaan ervaren als de kinderen die

getrokken voelen tot een stille, teruggetrokken persoon.

'onder het paard zijn doorgetrokken'. En dan is er dus in

Als je moeite hebt om je aan een ander te binden, dan

wezen geen verschil.

kies je een partner die de indruk maakt dat wel te kun

Het is voor een kind het beste als hij door zijn ouders

nen. Die partner is gevoelig, open en warm, waardoor je

op 'het juiste paard' wordt gezet. Dit betekent dat de ou

het gevoel krijgt dat die ander ervoor kan zorgen dat je

ders aanvoelen wat goed is voor het kind, dat ze aanvoe

je zult binden.

len wat zijn kwaliteiten zijn en dat ze deze stimuleren. Zij

En je denkt: dat past precies! Je verlangen naar een

doen dit niet om er zelf gelukkiger van te worden, maar

heid zorgt er onbewust voor dat je je aangetrokken voelt

omdat zij geloven dat een kind gelukkig wordt als hij kan

tot de persoon die eigenschappen heeft die je zelf denkt

doen wat bij hem past.

te missen. Je verwacht: 'als ik met hem ben, worden wij


n'.

Projectie bij partnerkeuze

Aangezien het gaat om projecties (en dat zegt dus


meer over jou dan over die ander) kunnen deze ideen

Op het moment dat je je aangetrokken voelt tot iemand,

over die ander nooit 'waar' zijn. Die ander kan daar nooit

vindt in een korte tijd een uitwisseling van belangrijke

aan voldoen.

gegevens plaats.

Je denkt dat die ander sterk is omdat hij dat beeld neer

Onuitgesproken en meestal onbewust wordt een in

zet, maar hij hoeft het niet te zijn. Je denkt wellicht dat

ventarisatie gemaakt van datgene wat de ander te bie

die ander stil en rustig is, maar je weet nog niet hoe druk

den heeft ter compensatie van de eigenschappen die je

die ander in zijn gedachten bezig is. Je denkt dat die an-

44

45

der gevoelig en warm is, maar in wezen kan die persoon

Anne en Bart I

zich net zo slecht binden als jij. Zijn openheid blijkt een
soort sociale openheid te zijn, waardoor er voor iedereen

Anne, een getrouwde vrouw, wordt verliefd op Bart. Zij

in zijn netwerk een luisterend oor is, maar hij is er nooit

denkt dat hij haar zal geven wat zij bij haar huidige man

eens voor jou.

mist. Hij is gevoelig, heeft aandacht voor haar en gaat

Afgezien van het feit dat je wordt aangetrokken

meteen scheiden. Dit maakt haar erg gelukkig: 'einde

door fysieke en psychische kenmerken van een an

lijk is er iemand die helemaal kiest voor mij.' Zij gaan

der, blijkt dat je partnerkeuze onbewust gebaseerd is

samenwonen, terwijl zij nog niet officieel gescheiden

op een overeenkomst in de basisproblematiek bij jou

is. Bart begint haar verwijten te maken over het feit dat

en je toekomstige partner. Iemand met een negatief

zij geen aanstalten maakt om te gaan scheiden van haar

zelfbeeld kan zich aangetrokken voelen tot iemand

eerste man. Hij dringt er steeds meer op aan. Tegelijker

met een optimistische en vrolijke kijk op het leven. De

tijd neemt hij meer afstand van haar, wat voor hem heel

indruk ontstaat dat deze optimistische persoon geen

verklaarbaar is. 'Ze gaat immers niet scheiden, en kiest

negatieve gedachten heeft over zichzelf. Toch kan het

dus niet voor mij ...' Als zij na jaren eindelijk het besluit

zo zijn dat negatieve gedachten bij deze persoon wel

neemt om te scheiden is het volgens hem te laat.

degelijk een rol spelen, maar dat deze worden gecom


penseerd door positief gedrag. In een later stadium

In dit voorbeeld waren de eerste projecties: Hij/zij


kiest voor mij, en eindelijk iemand die mij ziet staan.

kan dan blijken dat beiden een negatief zelf beeld

Bart beslist ogenblikkelijk en onderstreept zijn keuze

hebben, ook al was deze overeenkomst uiterlijk niet

door meteen van zijn eerste vrouw te scheiden en een

zichtbaar. Het gebeurt vaak dat in de relatie ieder de

relatie aan te gaan met zijn nieuwe partner. Het lijkt er

uiterste as van hetzelfde probleemgebied inneemt en

in alle opzichten op dat hij zich wil en gaat binden aan

er toch op een verschillende wijze mee om gaat. Het

Anne.

lijkt dan over verschillende dingen te gaan, maar in de


kern gaat het om hetzelfde.

Anne beslist ook om weg te gaan bij haar man. Zij


gaat alleen nog niet scheiden, waardoor zij nog met een
been in haar vorig huwelijk blijft hangen.

46

47

Hiermee lijkt zij te zeggen: ik bind mij nog niet hele

Anne maakte wel een keuze door weg te gaan van haar

maal aan mijn nieuwe partner. Bart ervaart dit als een

eerste man, maar nam geen verantwoordelijkheid voor

afwijzing en trekt zich terug in mokken en afstand ne

haar vertrek.

men, wat hij rechtvaardigt door haar gebrek aan initia


tief om te gaan scheiden aan te grijpen. Hij ervaart ten

Voor beiden lijkt er nu een reden te zijn om geen bin


ding met elkaar aan te (kunnen) gaan.

volle dat zij hem niet serieus neemt en hem niet ziet

De basisproblematiek is bij beiden hetzelfde: moeite om

staan. Zij ervaart inmiddels ook afstand in de relatie.

een binding aan te gaan met een ander, maar nog dieper

Zijn gevoelige, open en warme houding ten opzichte

ligt het probleem om een relatie aan te gaan met zichzelf.

van haar is verdwenen en zij ziet met lede ogen aan dat

Een goede relatie hebben met jezelf betekent dat je weet

hij deze vooral inzet voor zijn contacten met de bui

wat je wensen, verlangens en weerstanden zijn en dat je

tenwereld. Zelfs op het moment dat zij gaat scheiden

deze serieus neemt.

van haar eerste man komt er geen verandering in zijn


gedrag. Bart blijft zeggen dat het nu te laat is. Hierdoor

Is de

ander belangrijker dan jezelf?

ervaart zij ook afwijzing en een diep gevoel van pijn,


omdat hij haar niet begrijpt en niet ziet staan. Beiden

Je hebt vaak geleerd je eerst te richten op de wensen van

voelen zich alleen.

anderen en je bent je niet meer bewust van het feit dat je

Beiden hebben moeite met het aangaan van een bin


ding en met het nemen van verantwoordelijkheid.
Hoewel het erop lijkt dat Bart dat wel deed, is dit
slechts een faade. Op het moment dat hij samenleefde

op deze manier communiceert. Je vult namelijk meteen


de gedachten van de ander in: 'zij zal wel liever bij de Chi
nees eten, hij zal wel willen dat ik die rode jurk aantrek en
mijn ouders willen graag dat ik rechten ga studeren...

'

met zijn nieuwe 'nog getrouwde' vrouw en merkte dat

Het is nogal arrogant en bijzonder dat je denkt te we

hij het op die manier niet wilde, nam hij niet de verant

ten wat er in anderen omgaat. Het komt vaak voor dat je

woordelijkheid hiervoor en stelde geen grenzen aan zijn

eerst invult wat de ander wil, voordat je zelf zegt wat je in

nieuwe vriendin.

een bepaalde situatie wenst. Dit veroorzaakt een vreemde


'loop' in de communicatie met de ander. In plaats van uit

48

49

te gaan van wat 'jij' wilt, check je eerst wat de ander wil.

op een bepaalde tijd thuiskomt en je doet dat voor haar,

De drijfVeer voor deze vorm van communicatie is de mis

kan het zijn dat ze daar niet eens blij mee is. Je dacht haar

leidende gedachte dat je door uit te gaan van de wensen

daar een plezier mee te doen en bent dus eerder van een

van de ander, een goede relatie met die ander zou kunnen

leuk feest vertrokken. Het eindigt ermee dat je spijt hebt

hebben. Het heeft te maken met 'magisch' denken. Zoals

en wellicht zelfs boos bent op haar, terwijl je 'ongevraagd'

je moeder vroeger perfect aan kon voelen wat je als klein

bent uitgegaan van jouw gedachte over haar mogelijke

kind verlangde- wat voor jou de ultieme relatievorm is

wensen. De schijnbare opstelling: 'jij bent de belangrijk

geweest- zo blijf je als volwassene in dat sprookje gelo

ste, jij bepaalt wat goed is voor mij' zorgt er tevens voor

ven. Ook als je juist niet te maken hebt gehad met een

dat je op den duur niet meer weet wat je denkt, wenst en

moeder die jouw wensen aanvoelde, blijf je daarnaar ver

voelt. Hoe kun je je eigen wensen en gevoelens serieus

langen. Dat is echter een hopeloze missie. De anderen zijn

nemen als je ze niet meer kent? Door je aandacht vooral

je moeder niet en je kunt nooit weten wat de wensen van

te richten op de ander verlies je het contact met jezelf. Als

anderen zijn als je er niet naar vraagt. Soms vraag je niet

iemand je dan vraagt wat je wilt, sla je dicht en raak je in

naar de gedachten van de ander omdat je bang bent dat

verwarring.

je een confronterend antwoord krijgt. Anderen zouden

Meestal zijn op een dergelijk moment je verborgen

dingen kunnen zeggen die je angstig maken. Deze kun

wensen met betrekking tot een beslissing in strijd met de

nen betrekking hebben op andere ideen over opvoeding,

wensen van belangrijke personen in je omgeving. Jij wilt

omgang met vrienden, seks of fmancin. Het is schijnbaar

dat niet erkennen en daardoor ben je niet in staat een be

veiliger om in te vullen wat de ander denkt, zodat je je

sluit te nemen. Deze tegenstrijdigheid legt je lam.

zelf gerust kan stellen. Zelfs al ben je jaren met iemand

Als jij het idee hebt dat jouw baas het belangrijk vindt

samen, dan kun je nog niet weten wat iemand op een be

dat je altijd beschikbaar bent, zul je je dienovereenkom

paald moment denkt of verlangt. Door in te vullen wat

stig gedragen. Je vult voor hem in dat hij dat wil, en aan

de ander denkt, breng je jezelf in een onmogelijke positie

gezien je graag promotie wilt maken, zorg je dat je doet

en ga je dingen doen die soms grote verbazing oproepen

wat hij van je vraagt. Zelfs als dit betekent dat je elke

bij de ander. Als je 'denkt' dat je vriendin verwacht dat je

dag te laat thuiskomt en onvoldoende tijd overhoudt

50

51

voor je gezin en pleziertjes. Je 'denkt' dat hij dat van jou

bent uniek en daarom is het waardevol dat je je gedach

verwacht, je 'denkt' dat je op die manier promotie kunt

ten en gevoelens deelt met anderen.

maken en je 'denkt' dat je op deze manier gelukkig kunt

Als je weer contact krijgt met je gevoelens, kun je je

worden. Wat een projecties! Je voelt echter meestal iets

zelf serieus nemen. Je moet immers eerst weten wat zich

anders. Je 'voelt' dat je relatie met je partner en je baas

afspeelt in jou. Je moet eerst waarnemen wat er is, voor

slechter wordt, je 'voelt' dat je gespannen raakt en je

dat je het kunt gebruiken.

'voelt' dat er iets niet klopt, maar je besteedt daar geen


aandacht aan. Meestal ga je hier veel te lang mee door.

Anne en Bart 11

Sommige mensen moeten eerst lichamelijke klachten


krijgen voordat ze tot het besef komen dat de balans in

In het voorbeeld van Anne en Bart heb je kunnen zien

hun leven zoek is en dat ze al voor lange tijd hun wensen

hoe zij beiden vermeden hebben hun ware verlangens


kenbaar te maken. Ze voelden zich beiden alleen. Op

verwaarloosd hebben.
Wat is er voor nodig om weer in contact te komen

het eerste gezicht lijkt het erop dat ze elkaar in de steek

met je eigen gevoelens? Het begint ermee dat je niet weg

hebben gelaten, maar ze hebben in feite zichzelf verla

loopt van jezelf en dat je niet meteen bedenkt wat de

ten. Op het moment dat Bart merkt dat Anne niet gaat

ander wiL Wees je bewust van datgene wat voor jou be

scheiden en hij bij zichzelf voelt hoe belangrijk dat voor

langrijk is. Als je weet wat je wilt, kun je dat in elk geval

hem is, gaat hij zeuren, mopperen en klagen. Hij over

zeggen, zodat die ander weet wat er in je omgaat. Ook

laadt Anne met verwijten en probeert haar op allerlei

als je 'denkt' te weten wat die ander wil, is het goed om

manieren te dwingen om te doen wat hij wil. Hij houdt

eerst te checken of dat wel klopt. Het is echt de enige

dat jarenlang voL Het 'magisch denken' houdt hem bij

manier om erachter te komen wat iemand denkt. Uiter

Anne. Hij benadrukt bij zichzelf dat hij 'goed' is en zij

aard is 'weten wat je wilt', niet automatisch gelijk aan

niet, maar hij blijft bij haar. Anne voelt zich slachtof

'doen wat je wilt'. In veel gevallen is dat ook niet nodig.

fer in deze relatie en legt de verantwoordelijkheid voor

Veel belangrijker is dat je, door te communiceren met de

haar (on)geluk bij Bart. Ze blijft bij hem en blijft hopen

zoals jij. Jij

op betere tijden... Ze gaan niet uit elkaar omdat ze als

ander, laat zien wie je bent. Er is er maar


52

een

53

het ware aan elkaar vastzitten. De 'goede' persoon past

zorgd heeft dat hij zichzelf niet serieus nam. De trage

precies bij 'de niet goede' persoon en deze combinatie

die is echter dat hij allang 'alleen' was en dat dit gevoel

maakt er een geheel van. Dit wordt wel de 'neurotische

alleen maar versterkt is.

collusie' genoemd, wat betekent dat mensen met de


zelfde neurotische problematiek aan elkaar vastzitten.

Ontkenning van behoeften, onuitgesproken verwach

Tevens gaat Bart zijn contacten met anderen intensive

tingen (projecties) en het niet communiceren daarvan,

ren, waardoor hij steeds minder aandacht heeft voor

spelen een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van

Anne. Als hij zijn diepe wens serieus had genomen, was

relaties. Op het moment dat je met allerlei verwachtin

er mogelijk iets anders gebeurd. Hij had zich dan wel

gen aan een relatie begint en teleurgesteld raakt omdat

licht gerealiseerd dat hij Anne niet kan dwingen en dat

je partner niet aan deze verwachtingen voldoet, wil je

verwijten niet helpen. Hij had in een open communica

de ander gaan veranderen. Wat je misschien in het begin

tie met haar kunnen vragen en bespreken wat er werke

aantrekkelijk aan de ander vond: 'zij is zo heerlijk rus

lijk aan de hand was. Hij had zich kunnen realiseren dat

tig' verandert na verloop van tijd in: 'ze zegt nooit wat,

hij zelf 'niet goed' gehandeld heeft door, voordat Anne

het initiatief moet altijd van mij komen'. Of de eerst zo

is gaan scheiden, al met haar te gaan samenwonen. Hij

gewaardeerde Bourgondische levensstijl van je partner

had een standpunt kunnen innemen ten opzichte van

verandert in af keer, omdat je zijn onverantwoordelijke

Anne door haar rustig duidelijk te maken dat hij op

en slordige gedrag niet meer kunt uitstaan. Wat eerst een

deze manier de relatie niet wil voortzetten. Zijn stand

voordeel voor je was, wordt nu een nadeeL

punt had hij kunnen bekrachtigen door de daad bij het

De bewuste partner moet ineens in therapie, of naar

woord te voegen, zodat Anne duidelijk had begrepen

een training en voelt zich vaak bekritiseerd. Wat eens wel

dat het niet om een dreigement ging. Natuurlijk is dat

goed was is nu niet meer goed.

niet gemakkelijk. Bart is bang om een standpunt in te

Als je je partner wilt veranderen, ga je je met hem be

nemen en grenzen te stellen. Het is waarschijnlijk dat

moeien en weet jij kennelijk wat goed voor hem is. Je geeft

bij Bart de angst om 'weer te falen in een relatie', maar

kritiek en adviezen en reageert boos als je partner geen

vooral de angst om 'alleen te komen staan' ervoor ge-

stappen onderneemt om deze adviezen op te volgen.

54

55

Soms lijkt het erop dat je geen kritiek hebt op je part

schoonmaken' en er is maar een iemand die dat kan doen

ner omdat je deze niet uit, maar toch heb je voortdurend

en dat ben je zelf.

boze gedachten over hem. Deze boosheid komt dan op


een andere manier tot uiting. Je kunt je gaan verzetten

Introductie op de oefening

tegen voorstellen die hij doet, of je wilt niet meer ingaan


op seksuele toenadering.

De oordelen die je hebt over anderen zeggen veel over

Het effect van de oordelen die je hebt over anderen is

jou. Ze vertegenwoordigen aspecten van jou die je liever

groot. Het benvloedt degene met wie je bent, maar heeft

niet wilt zien en je splitst die delen af. Je zegt tegen jezelf:

ook veel impact op jezelf.Je wordt er niet vrolijk van en

'dat hoort niet bij mij.' Als je iemaiid veroordeelt omdat

je merkt dat je op een venijnige manier steeds bezig bent

hij lui is, dan kun je er zeker van zijn dat je een sterk

met de negatieve aspecten van die ander.

oordeel hebt over lui zijn. Maar natuurlijk ben jij ook wel

Wat zou nu het voordeel kunnen zijn om dat te


doen?

eens lui, of zou je het graag willen zijn.


Op het moment dat je je bewust wordt van jouw oor

Het levert je iets op ... het zorgt ervoor dat jij je niet

delen en van datgene wat je projecteert op anderen, kun

met je eigen zaken hoeft bezig te houden. Het is aange

je een afgesplitst aspect van jezelf integreren. Dan wordt

namer om te projecteren dat de ander iets niet goed doet

het afgesplitste deel weer een onderdeel van het grote

en te denken dat jij het prima doet. Het is fijner om te

geheel dat jij bent.

projecteren dat een ander moet veranderen, dan te den


ken dat je zelf iets moet doen.
Een ander verandert echter nooit omdat 'jij' het wilt,
maar alleen als hij zelf tot het besef komt dat hij iets wil
veranderen. Hoe meer je wilt dat een ander verandert,
des te meer die zich daartegen zal verzetten.
Jij kunt je maar het beste met jezelf bezighouden.
Daaraan heb je je handen vol. Je moet 'je eigen spiegel

56

Het gevolg van deze integratie is dat je jezelf toestaat


om alle gevoelens, ideen en gedragingen te mogen heb
ben, zonder dat deze je last bezorgen en je leven en rela
ties negatief benvloeden.
Dan zet je een belangrijke stap naar persoonlijke vrijheid.

Dat heeft ook directe gevolgen voor je omgang met

andere mensen.
57

Jij mag zijn zoals je bent, maar anderen mogen dat ook.
Betekent dat nu dat je dan geen oordelen meer hebt

Stap3

Ik zou zelf weleens wat gemakkelijker willen zijn.


Ik haat luiheid, maar ik zou mezelf ook weleens wat

over eigenschappen van anderen? Natuurlijk heb je die

meer ontspanning toe willen staan.

nog, dat is een normaal verschijnsel en jij bent niet beter

Ik houd ook geen rekening met hem. En ik houd ze

dan andere mensen.

ker te weinig rekening met mezelf.

Het grote verschil is echter dat deze oordelen geen


lading meer hebben. Je weet immers dat ook jij die eigen
schap hebt.
Oefening

Stap 1

Richt je aandacht op iemand die je dierbaar is.

Stap2

Schrif
j op wat je aan die persoon wilt veranderen of
verbeteren.

Stap3

Wat zegt dit over jour

Voorbeeld:
Stap

Stap2

Mijn man.
Hij is slordig. Hij is lui. Hij houdt geen rekening met
mij.

58

59

Hoofdstuk 3

Onvoorwaardelijke liefde is een illusie


Uit naam van de liefde gebeurt er veel tussen mensen
dat niets met liefde te maken heeft. Het begint al op het
moment dat je verliefd wordt. Je denkt dat je te maken
hebt met die ene grote ware liefde. Op het moment dat
je overvallen wordt door verliefdheid word je verblind.
Je dicht de ander allerlei bijzondere gaven toe. Die an
der zal je gelukkig maken: hij of zij is de perfecte per
soon voor jou.
In feite begin je veel van je wensen en verwachtingen
te projecteren op die ander; dat wat je mist bij jezelf zal
die ander aanvullen.

61

Je bent geneigd verliefd te worden op personen die een

Het kan goed zijn dat je je dan voorneemt dat de vol

essentile eigenschap bezitten die een van je ouders

gende relatie anders moet zijn.

ook had. Die bepaalde eigenschap heeft in je jeugd een

Toch bestaat er een grote kans dat je een zwijgzaam,

aantrekkelijke en tegelijk traumatische betekenis ge

latent afwijzende persoon uitkiest. Of dat je een partner

had.

uitzoekt die ook nooit op tijd is.

Het hoeft overigens niet zo te zijn dat de persoon op

En natuurlijk is er de hoop en het verlangen dat het

wie je verliefd wordt innerlijk of uiterlijk op je ouders

deze keer anders zal gaan.

lijkt. Integendeel, vaak ziet hij er z anders uit dat het

Waarom doe je dat?

bijna onmogelijk is je voor te stellen dat hij iets gemeen

In de eerste plaats omdat je gewend bent aan een per

heeft met een van je ouders.


In het begin is dat niet makkelijk te herkennen, maar

soon die zich zwijgzaam of afwezig gedraagt. Jij hebt


daar ervaring mee en je hebt in je jeugd manieren geleerd

in een later stadium zie je soms tot je schrik dat je met 'je

om desondanks toch aandacht en liefde te krijgen. Vaak

vader of je moeder' bent getrouwd.

ben je je op een bepaalde manier gaan gedragen, zodat je

Het is aannemelijk dat je ervaringen die je met je ou

toch waardering kreeg. Natuurlijk wil je in een liefdesre

ders hebt opgedaan je hele leven meeneemt. Zij zijn je

latie 'belangeloze' liefde en dat er van je gehouden wordt

eerste ervaringen met vaste relaties en je leert van hen en

zoals je bent. Dus ben je onverzettelijk en ga je het nog

met hen wat een relatie is.

eens proberen. Je wilt bewijzen dat je in staat bent om

Als je te maken hebt gehad met een zwijgzame, af

een liefdesrelatie te hebben met iemand die de specifieke

wijzende moeder is dat pijnlijk. Je hebt wellicht soms

eigenschappen van een van je ouders bezit. Meestal kom

kunnen genieten van haar nabijheid of van haar blikken,

je bedrogen uit.

maar je hebt ook iets gemist. Was dit liefde?

Dit lijkt een triest vooruitzicht, maar dat is het niet.

Als je te maken hebt gehad met een vader die altijd

Uiteindelijk gaat het erom dat je onder ogen ziet hoe

te laat kwam, of die zich zelden aan zijn afspraken hield

de relatie met je ouders is geweest. Je kunt dan de eventu

met jou, kan het zijn dat je dat genterpreteerd hebt als:

ele pijn en het gemis verwerken. Hierdoor kun je andere

'Ik ben niet belangrijk'.

partners gaan kiezen of kun je de partner die je hebt,

62

63

accepteren zoals hij is. Je kunt dan tevens tot het besef

Verliefdheid

komen dat 'het zwijgen van je moeder' of 'het te laat ko


men van je vader' niets met jou te maken had.

Als je verliefd bent projecteert een deel van je al het ge


mis aan liefde en aandacht op de ander. Je projecteert het

Als je als kind het gevoel hebt gehad dat je door je ou

sprookje van de redder, het verhaal van Assepoester, het

ders niet 'gezien' bent, kan het zijn dat je een partner

antwoord op al je vragen. Je projecteert: vanaf nu ben ik

hebt gekozen die jou niet 'ziet'. Hij is altijd aan het

nooit meer alleen.

werk en heeft zelden tijd en aandacht voor jou. Mis

Dit alles speelt zich af in jou, en de ander heeft er geen

schien heb je niet echt ervaren wat dat voor jou bete

idee van. Hij doet overigens precies hetzelfde. Daarom

kent. Het enige wat je merkt is dat je regelmatig mop

ziet een verliefd stel er ook bijna onaards uit.

pert en zeurt en dat je allerlei dingen bent gaan doen


om 'maar bezig' te zijn. In feite voel je je niet gelukkig
en heb je het idee dat dat komt omdat die ander je niet

Je ziet niet twee mensen, maar een.


Twee versmolten zielen die de illusie beleven

een

te

zijn. Ze gaan op in elkaars projecties.

ziet staan. Het is een herhaling van een oud patroon.

Maar zien ze elkaar wel?

Je ouders zagen je niet staan en wat voor een kind van

Je zou eerder kunnen zeggen dat die ander ten tijde

levensbelang is: 'gezien worden' wordt nu verlangd van


je partner. De projectie op je partner is: hij ziet mij niet.
De wens en projectie is: hij moet mij zien .... dat zal mij
gelukkig maken.
In feite hoort de pijn van de afwijzende ervaring met
de partner bij de afwijzende ervaring met de ouders.
Nu je volwassen bent is het niet een levensbehoefte
om gezien te worden door anderen, maar zul je gezien
worden op het moment dat jij 'jezelf' ziet.

van je verliefdheid niet bestaat.


Dit lijkt heel tegenstrijdig, want verliefde mensen zijn
voortdurend bij elkaar en beleven veel intimiteit.
Toch kun je de ander niet echt zien, omdat je vooral
jouw projecties ziet.
De werkelijke persoon achter de man of vrouw op wie
je verliefd bent, blijft verborgen achter een scherm van
wensen en verlangens die jij op hem/haar projecteert.
Je leeft met het idee dat jouw dromen werkelijkheid
worden en straalt dat uit. De hele wereld ziet er trou-

64

65

wens verrukkelijk uit en je hebt het gevoel alles aan te

De eerste leugen

...

'valse' hoop

kunnen.
Het verlangen naar 'onvoorwaardelijke liefde' is zo sterk
Vaak begint verliefdheid met de eerste leugen ... De leu

dat je aspecten van je partner die er wel zijn, niet wilt

gen tegen jezelf.

zien en de aspecten die er niet zijn de ander toedicht.

Zo vertelt Barbara, een succesvolle advocate, dat zij

Onvoorwaardelijk van iemand houden wil zeggen dat

haar man had leren kennen op het jaarlijkse uitje van het

je ondanks alles wat een ander doet van hem of haar blijft

kantoor. Hij dronk nogal veel, maar zij negeerde dat vol

houden. Onvoorwaardelijke liefde is het verlangen naar

komen en zei tegen zichzelf: 'Dat komt omdat hij zolang

symbiose, de versmelting met de geliefde. Als baby heb

alleen is geweest. Nu hij mij gevonden heeft zal dat al

je voor een korte tijd deze permanente eenheidservaring

lemaal veranderen'. Jaren later blijkt dat deze man nog

gehad, waardoor je je hele leven op zoek blijft naar deze

steeds regelmatig in de kroeg te vinden is en dat hij een

paradijselijke eenheid. Mocht er al onvoorwaardelijke

alcoholprobleem heeft.
De eerste leugen tegen haarzelf: 'Het zal wel overgaan

liefde bestaan tussen moeder en kind, in de volwassen re


laties bestaat deze niet.

omdat ik er nu ben' achtervolgt haar in al die jaren dat zij


een relatie met hem heeft. Het is 'valse' hoop.

Marcella

Ook het verhaal van Ellen illustreert hoe de eerste leugen

Marcella, een bijzonder mooie, intelligente en lieve

haar parten speelt. Ze vertelt dat haar man, zelfs toen hij

vrouw vertelt dat zij steeds verliefd wordt op oudere

heel verliefd was op haar, contact bleef zoeken met an

mannen.

dere vrouwen. Toen vond zij dat nog wel leuk, omdat zij

het idee dat ze op een bepaalde manier boven haar staan.

zich absoluut de belangrijkste voelde. Ze dacht ook, dat

Vaak is deze man haar werkgever.

Zij bewondert deze mannen en zij heeft altijd

als hij eenmaal met haar getrouwd was, dat wel over zou

Op het moment dat zij een vaste relatie aangaat met

gaan. Jaren later was de lol er wel af, want het bleek dat

'de man van haar dromen', heeft zij het gevoel 'gered' te

haar man allerlei affaires had.

zijn.

66

67

Zij leeft met hem idyllisch in een klein huisje ver van de

Marcelia komt uit een gezin met een hysterische moe

bewoonde wereld en beleeft een bijna symbiotische band

der die regelmatig dreigde met zelfmoord en een vader

met hem. Zij is volgzaam en is geneigd haar wensen aan

die op vernederende wijze zijn kinderen opvoedde. Hij

de kant te zetten.

wist op een sadistische manier zijn dochter te manipule

Kookte haar man voor haar toen hij haar leerde ken

ren. Beide ouders hebben op bepaalde momenten in haar

nen, nu weigert hij te koken. Als zij weg is, eet hij niet of

jeugd haar dingen ontnomen die haar het meest dierbaar

gaat bij zijn moeder eten. Hij komt haar fmancieel niet

waren. Zij werd op geen enkele manier financieel door

tegemoet zodat zij voortdurend in geldnood zit.

haar ouders ondersteund en moest van jongs af aan haar

Er komen kleine barstjes in de relatie en al na een jaar


ontstaat er regelmatig strijd over geld, haar studie en haar
afwezigheid thuis.
Ze mag zich niet meer kleden zoals zij zelf wil. De

leven in alle opzichten zelf regelen.


Marcelia heeft op krachtige wijze gereageerd op deze
situatie en is op heel jonge leeftijd van huis weggegaan.
Heel ver weg.

laarzen met hakken en haar nieuwe strakke broek wor

Dat was op dat moment een goede en sterke oplos

den door hem in de vuilnisbak gegooid. Toch zijn er nog

sing, maar de ervaringen met haar ouders nam zij met

momenten waarop zij samen versmelten en deze zorgen

zich mee.

voor een pseudo-liefdesgevoeL Marcelia spant zich nog

De relaties die zij aanknoopte waren vaak sadistisch

meer in, maar merkt dat ze hem steeds minder kan waar

en hysterisch van aard. Haar jarenlange ervaring in de

deren. Ze heeft geen zin meer om met hem te vrijen. De

omgang met haar ouders heeft Marcelia geleerd hoe zij

situatie escaleert.

in een dergelijke relatie moet overleven en dat heeft haar

Regelmatig voelt zij zich door hem in gezelschap ver

de stimulans en het uithoudingsvermogen gegeven om

nederd. Zij wordt verliefd op andere mannen en droomt

deze relaties lang vol te houden. Zij kan nogal wat aan.

over hen. Het is voor haar een manier om de werkelijk

Waar een ander al lang de relatie zou hebben verbroken,

heid te ontvluchten.

gaat zij door. De kwetsende ervaringen die zij opdoet


met haar partners geven haar, naast pijn, ook een gevoel
van macht.

68

69

Door zich te laten kwetsen kan zij zich in moreel opzicht

Dit alles heeft natuurlijk helemaal niets met 'echte'

de sterkste voelen, en door zich moreel sterk te voelen

liefde te maken.

kan zij wraak nemen op al datgene wat haar vroeger in

Wat duidelijk wordt is dat Marcelia het idee heeft dat zij

de relatie met haar ouders is aangedaan.

de liefde van de ander moet verdienen. Zij wordt een ka

Zij herinnert zich ook dat zij al op jonge leeftijd neer


keek op haar ouders en zich dus toen ook al superieur
opstelde.
Net als vroeger is het van belang dat zij als overwin
naar uit de strijd komt.
Marcelia lijdt onder de situatie, maar er is ook een kant
in haar die geniet van het feit dat zij 'beter en sterker' is
dan haar man. Waarom zou ze anders na diverse keren te
zijn vertrokken, steeds weer teruggaan naar hem?

meleon die zich voortdurend aanpast aan de wensen van


de ander. In veel relaties is dit aan de orde van de dag.
Wat moet een mens allemaal niet doen om het gevoel
te krijgen dat hij de liefde van de ander verdient... Je gaat
je klein maken, aanpassen en proberen het de ander naar
de zin te maken. Je gaat je mond houden en niets meer
zeggen als iets je stoort.
Je offert je wensen op om de ander te plezieren, maar
wil die ander dat wel? Weet je eigenlijk wel wat de ander
wil?

Het eigenlijke conflict ligt tussen haar en haar vader en

Jij denkt dat dit 'liefde' is. Je denkt ook nog dat je het

moeder. Dat is moeilijk te accepteren voor Marcelia om

doet voor de ander. In feite doe je het vooral voor jezelf.

dat zij het idee heeft dat zij haar verleden letterlijk de rug

Er is altijd een eigenbelang.

heeft toegedraaid en achter zich heeft gelaten.

De angst voor verlies is voor veel mensen een reden

Maar haar verleden is in een bepaald opzicht niet voorbij.

om zich af hankelijk te maken van de partner. Sommigen

Elke dag speelt de oude geschiedenis zich weer af Daarom

gaan daar heel ver in. Uit angst om de ander kwijt te ra

is het ook zo moeilijk voor haar om deze relatie te beindi

ken en uit angst voor je eigen vrijheid zet je jezelf en de

gen. Hoe meer onverwerkte ouderaspecten een rol spelen

ander gevangen in een gouden kooi. Je denkt dan dat je

in een relatie, hoe moeilijker het is om deze te verbreken.

een goede relatie hebt, maar in de liefde is altijd sprake

De beindiging van een dergelijke relatie kan betekenen

van keuzevrijheid. De behoefte om de ander te willen be

dat je (weer) gefaald hebt en dat het (weer) mislukt is.

zitten, heeft niets met liefde te maken. De partners in een

70

71

dergelijke relatie hebben aan de ene kant het idee in de

Verliefdheid moet echter niet verward worden met lief

hemel te zijn gekomen, maar voelen zich tegelijkertijd

de. Als de verliefdheid over is, kun je je soms verbijsterd

niet serieus genomen in hun autonomie. Je zou zelfs kun

afvragen hoe het mogelijk was om op deze persoon ver

nen zeggen dat des te meer je je hecht aan je geliefde, des

liefd te zijn geworden. Als je verliefdheid in het laatste

te minder 'liefde' er is.

stadium komt, kan het zijn dat je ineens ziet hoe vreemd

In het voorbeeld van Marcelia is de motivatie tot on

iemand loopt, of irriteert het je hoe iemand eet. Ineens

dergeschiktheid de bevrediging van oude wraakgevoe

zie je dat hij rondloopt met een mobiele telefoon aan zijn

lens. Ook de behoefte om eindelijk de ontbeerde liefde te

riem en pakken draagt met gouden knopen. Hoe kun je

krijgen, drijft Marcelia tot (schijn) onderdanigheid.

ooit met hem bij je vrienden verschijnen?

Op het moment dat Marcelia zich realiseerde hoezeer


de relatie een destructieve herhaling was van haar rela

Het was je nog niet opgevallen. Meestal heb je het wel


eerder opgemerkt, maar je hebt het niet willen zien.

tie met haar ouders - en dat die haar op den duur kapot

Opeens wil jij andere dingen doen. Hij wil naar de film

zou maken - kon zij de relatie beindigen. Zij kon toen

en jij wilt juist lekker uit eten. Ineens blijkt dat zij niet van

eindelijk gaan kiezen voor een relatie waarin zij wellicht

uitgaan houdt en jij juist wel. Was het vrijen vroeger een

minder spanning, maar meer gelijk waardigheid en liefde

feest, nu heb je regelmatig geen zin en heeft de ander al

kon ervaren.

tijd zin.
De illusoire eenheid valt uit elkaar. Nu blijkt ieder

Onvoorwaardelijke liefde

weer een eigen persoon te zijn met zijn nukken, wensen


en grillen.

Verliefdheid is een droom, een heerlijke tijd, waarin sek


sualiteit een grote rol speelt. Het geeft je enorm veel

Verliefdheid gaat altijd over. Alles is vergankelijk en ver

energie en meestal is het een verrukkelijke en onvergete

liefdheid dus ook. De betreffende persoon kan nog wel

lijke periode in je leven. Juist in deze periode kun je veel

belangrijk voor je zijn, maar de extase is voorbij. Heftige

leren over jezelf.

verliefdheid overvalt je vaak op het moment dat jij je niet


bewust bent van een knagend gemis in jezelf. Iets in jou

72

73

moet vervuld worden. Een ander wordt gezocht om dit


gemis op te heffen.
Uiteraard is het niet nodig om elke verliefdheid aan te
gaan. Op het moment dat je je realiseert dat het niets met

dige' autoverkoper hem dan ook nog een lelijke auto


terug verkoopt, heb je niet alleen een hekel aan die ver
koper, maar ook aan je man. Weg is de 'onvoorwaarde
lijke' liefde.

liefde te maken hoeft te hebben, kun je ervoor kiezen om


van de verliefdheid te genieten of niet. Soms is het een
goed moment, soms ook niet.
Na de verliefdheid komt het erop aan te kijken of het

Oefening :
Stap 1

uitgebreid en specifiek.

de moeite waard is de relatie voort te zetten. Als een ver

Bijvoorbeeld: 'Ik wil dat hij Izij voor mij zorgt.'

liefdheid eindigt en de relatie stopt, kan dat een goed mo


ment zijn om te kijken wat je projecteerde op die ander.
Misschien kun je dan tot het wijze besluit komen om dat

Schrijf op wat jij verwacht van jouw partner. Wees

Stap 2

Richt je aandacht op elk opgeschreven item en bedenk


hoe je de gewenste aspecten aan jezelf kan geven.

gene wat je verwachtte van de ander aan jezelf te geven.

Bijvoorbeeld: 'Hoe kan ik goed voor mijzelf zorgen?'

Het verlangen naar onvoorwaardelijke liefde is de drijf


veer voor strijd, manipulatie en aanpassing.

Stap 3

Neem actie en pas het toe in je leven.

Je hebt het idee dat als iemand 'onvoorwaardelijk' van


je zou houden het geluk nabij is. Als iemand 'onvoor
waardelijk' van je zou houden, dan zou die ander alles
van jou accepteren. Maar in het echte leven is dat meestal
een onmogelijke opgave.
Op het moment dat je partner zonder overleg de auto
waar je gek op bent inruilt, zul je hem niet onvoorwaar
delijk lief hebben. Dan ben je daar boos over. Als de 'aar74

75

Hoofdstuk 4

Een Ik bestaat niet

Mensen lijken op elkaar, maar verschillen ook. Als je van


nature een introvert persoon bent, zal dit van invloed zijn
op je gedrag. Je zult het bijvoorbeeld prettig vinden om
alleen te zijn en rustig een boek te lezen. Je bent niet met
een haantje de voorste en je voelt niet op je gemak als je
in het middelpunt van de belangstelling staat. Als je daar
entegen van nature extravert bent zul je het wellicht fijn
vinden om tijdens een receptie allerlei nieuwe mensen
te ontmoeten. Jouw voorkeuren maken je tot een uniek
persoon en onderscheiden je in zekere zin van anderen.
Ook al beschikken mensen over dezelfde mogelijkheden

77

tot spreken, denken, horen, zien en voelen, toch is geen

te zijn. Dan heb je positieve ideeen over jezelf ontwik

enkel mens hetzelfde en heeft ieder zijn eigen persoon

keld die je stimuleren in het bereiken van je doelen. Als je

lijkheid. Dit wordt weleens 'de aard van het beestje' ge

toevallig op zondag geboren bent en alle ooms en tantes

noemd. Als Piet zoveel mogelijk kan 'Pieten' zal het heel

boven je wieg fluisteren: 'Het is een zondagskind', en dit

goed gaan met Piet. Toch doen we 'de aard van het beest

wordt je later keer op keer voorgehouden, dan zal dat

je' vaak geweld aan. Hoe dikwijls gebeurt het niet dat we

idee van 'geluk hebben' een blijvende invloed op je heb

vinden dat iets of iemand 'anders' moet zijn?

ben. Omdat je dit idee inmiddels ook gelooft, worden de

We maken van een hond een pop en zijn dan verbaasd


dat hij bijt. We willen van ons kind een chirurg maken,

bewijzen je regelmatig aangereikt en lukken je dingen die


een ander niet voor elkaar krijgt.

maar we zien niet dat hij twee linkerhanden heeft. We


willen onze slordige echtgenoot 'netjes' maken, terwijl

Schaduwovertuiging

het niet in zijn systeem zit. 'De aard van het beestje' is
een gegeven dat ieder van ons uniek maakt.

Bij een baby komen indrukken ongefllterd binnen. Er is

'De aard van jouw beestje', je opvoeding en de erva

alleen maar 'nu' en een baby is vrij van oordelen. Nog

ringen die je opdoet met klasgenoten en vriendjes zijn

niet in staat tot logisch denken, zal hij ervaringen die hij

van invloed op je gedrag. Sommige ervaringen zijn sti

niet kan begrijpen gaan duiden. Na de geboorte voelt een

mulerend en positief, terwijl andere traumatisch kunnen

baby zich nog een tijd verbonden met de moeder en de

zijn. Als je regelmatig werd gepest op school kan dit lei

objecten die hij waarneemt. Het moment waarop deze

den tot een negatief zelf beeld waar je jaren onder gebukt

heerlijke symbiose wordt doorbroken, kan traumatisch

kunt gaan. Het kan je het gevoel geven een slachtoffer te

zijn. Ineens valt het kind uit het 'paradijs' en ontdekt hij

zijn, maar het kan je ook drijven tot: 'Ik zal ze weleens

dat hij en zijn moeder twee afzonderlijke wezens zijn.De

laten zien wat ik kan!'

versmelting met het geheel wordt verbroken en het kind

Als je op school geliefd was en alles je voor de wind

beseft dat hij een afgescheiden 'ik' heeft. In de psycho

ging, dan zal dat invloed hebben op je gedrag. Je hebt dan

analytische theorie wordt gesproken over 'de narcistische

al jong geleerd hoe je iets moet aanpakken om succesvol

wond'. Als het kind geen troost krijgt of zich alleen ge-

78

79

laten voelt kan hij niet inschatten wanneer hij hulp kan

-Ik besta niet

verwachten. Hij voelt zich machteloos, wat hem het ge

- Er is iets mis met mij

voel kan geven 'alleen op de wereld' te zijn. Deze erva

-Ik ben niet de moeite waard

ring is dermate pijnlijk dat die ontkend moet worden en


moet worden opgeslagen in het onbewuste. Het is voor

Het lijkt alsof deze overtuigingen voorgoed verborgen

het kind onmogelijk om de pijn van de afwijzing en de

zijn, maar de schaduw van de getrokken conclusie blijft

daaraan gekoppelde 'val uit het paradijs' op een logisch

zijn werk doen en is aanleiding voor het gedrag dat een

niveau te begrijpen en te verdragen. Dus moet hij een

kind gaat ontwikkelen. Sommige kinderen gaan bewij

verklaring vinden voor wat hem is overkomen en trekt

zen dat de schaduwovertuiging klopt, maar meestal gaat

hij een conclusie. Hij kan concluderen dat 'hij er alleen

het kind een compensatie zoeken voor de 'onjuiste' con

voor staat'. Of hij kan tot de conclusie komen dat 'hij niet

clusie.

de moeite waard is'. Deze aannames zijn niet juist, maar

Als een kind de conclusie heeft getrokken dat hij 'niet

worden door het kind als 'waar' en zeer pijnlijk ervaren.

de moeite waard' is, zal hij er alles aan gaan doen om

Samen met de oorspronkelijke ervaringen verdwijnen

het tegendeel te bewijzen. Hij zal zich aanpassen aan de

deze als het ware in een pot met een stevige deksel. Deze

wensen van zijn ouders, hij zal zijn uiterste best doen

pot is een 'mentaal pijncentrum' geworden, dat reageert

op school en zal niet lastig zijn. Als een kind de conclu

als een gevoelige plek.

sie heeft getrokken dat hij 'alleen is' zal hij alles in het

De pijnlijke er varingen en de 'onjuiste conclusies' zijn

werk stellen om het mensen naar de zin te maken en be

nu verstopt. Zij verblijven in de 'schaduw', waar zij on

hulpzaam te zijn om op een dergelijke manier 'verbon

zichtbaar zijn. Het zijn schaduwovertuigingen geworden.

denheid' te voelen. Het verlies van de eenheidservaring

Voorbeelden van schaduwovertuigingen zijn:

wordt voor eens en voor altijd de drijfveer tot het kna

-Ik ben niet goed genoeg


-Ik ben onbekwaam, het is mijn schuld

80

gende verlangen naar eenwording.


Ouders vragen zich wellicht af of zij bij hun kind

-Ik ben machteloos

de vorming van een schaduwovertuiging kunnen voor

-Ik ben alleen

komen. Dit is een begrijpelijke vraag als je denkt dat je

81

als ouder 'iets actief doet', waardoor er bij het kind een

Het compensatiegedrag vormt een identiteit waarmee

schaduwovertuiging ontstaat. Meestal is dat niet het ge

het kind in de afhankelijke staat waarin hij verkeert kan

val. Het kind interpreteert zijn 'val uit het paradijs' en

'overleven'.

moet daarvoor een verklaring vinden. De ouders zijn

Identiteit betekent vanuit de Engelse vertaling: I den

niet 'schuldig' aan de schaduwovertuiging die bij hun

tity: 'verdichting' van het ik. Het is een beperking, een

kind ontstaat en het is dan ook een onmogelijke opdracht

versmalling van het zelf, waarbij een identiteit het onder

voor hen om dit te voorkomen.

scheid maakt tussen: 'dit ben ik wel en dat ben ik niet'.

Ouders die zich bewust zijn van het bestaan van scha

Een identiteit komt tot stand door identificatie. Dit bete

duwovertuigingen kunnen deze misschien gaan herken

kent dat je je vereenzelvigt met bepaalde ideen (dit ben

nen bij hun kind. Zij kunnen dan in plaats van het com

ik) en dat je je afkeert van je schaduwoverruiging (dat

pensatiegedrag van hun kind te belonen ( 'hij is zo lekker

ben ik niet).

rustig, je hoort hem nooit', 'zij helpt altijd zo goed mee')


hun kind stimuleren om ook ander gedrag te vertonen.

De aangenomen identiteit, die je als een jas aantrekt,


is in de kinderlijke siruatie adequaat, maar zorgt ervoor
dat je eigenlijk niet jezelf bent.

Identiteit

Hoe zou jij jezelf kunnen zijn als je gedrag gebaseerd


is op verkeerde interpretaties van oude ervaringen?

Onbewust ontwikkelen kinderen een schaduwoverrui

Je bent je meestal niet bewust van het feit dat je nog

ging die bij hun aanleg en hun 'aard van het beestje'

steeds vanuit de door jou als kind aangenomen identi

past. Het gedrag dat ter compensatie van de schaduw

teit leeft. De schaduwovertuiging stimuleert immers je

overtuiging wordt ontwikkeld, is een onderstreping van

gedrag. Het levert je aan de ene kant negatieve ervarin

al aanwezige voorkeuren en kwaliteiten van het kind.

gen op, want de schaduwovertuiging geeft je veel belem

Als je aanleg hebt om te luisteren en hulpvaardig te zijn,

merende ideen. Aan de andere kant kan jouw compen

zal de schaduwovertuiging 'ik ben alleen' en het daarbij

satiegedrag leiden tot grote prestaties. Je kunt dankzij je

horende behulpzame gedrag een onbewuste keuze kun

drang om te presteren promotie maken, maar je kunt

nen zijn.

dan toch het gevoel hebben niet gelukkig te zijn. Er ont-

82

83

breekt iets...Onbewust ben je voortdurend in strijd met

taak om zijn ouders gelukkig te maken en dacht dat te

je schaduwovertuiging. Je moet steeds aan jezelf en an

doen door een onopvallend, braaf en leergierig kind

deren bewijzen dat deze niet klopt. Door dat te doen blijf

te zijn. Als hij ontdekt dat zijn schduwovertuiging 'ik

je juist geloven in dat oude idee over jezelf, maar je hebt

ben niet de moeite waard' nog steeds een belangrijke rol

het niet in de gaten. Je blijft je, zonder je daar bewust van

speelt in zijn leven, kan hij zijn gedrag beter begrijpen.

te zijn, nog steeds gedragen als het af hankelijke kind. Zo

Hij heeft zich zijn hele leven als dat kleine jongetje ge

kan iemand die zich als kind 'niet gezien' heeft gevoeld,

dragen. Hij geloofde de oude, kinderlijke waarheid, en

en geconcludeerd heeft: 'Ik besta niet', zich als volwas

maakte zich onzichtbaar. Op het moment dat Robert

sene blijven aanpassen aan de wensen van anderen.

zich bewust wordt van de schaduwovertuiging 'ik ben


niet de moeite waard', kan de andere kant van deze over

Robert

tuiging voorzichtig toegelaten worden in zijn bewust


zijn. De overtuiging 'ik ben de moeite waard', is tenslotte

Robert, een zeer intelligente man, vertelt dat hij ondanks

minstens even 'waar' als de overtuiging 'ik ben niet de

al zijn inspanningen niet de carrireontwikkeling maakt

moeite waard'. Het is voor Robert van belang begrip te

die hij graag zou willen. In gezelschap voelt hij zich vaak

hebben voor de gevoelens en ideen die hij als kind had.

de mindere. Hij zegt in veel gevallen niet wat hij denkt

Hij is een fantastische zoon geweest voor zijn ouders en

en stelt zich onderdanig op. Zijn schaduwovertuiging: 'Ik

als kind was zijn gedrag een goede oplossing voor hem

ben niet de moeite waard' is de drijfveer voor zijn gedrag.

en voor de gezinssituatie. Zonder het kind dat hij toen

Robert heeft op heel jonge leeftijd de conclusie getrok

was te veroordelen kan hij nu afscheid nemen van zijn

ken dat hij zijn ouders moest helpen en ontzien. Na de

oude gedrag. Het kind in Robert kan misschien nog wel

geboorte van zijn gehandicapte broertje werd deze iden

eens zijn stem laten horen en proberen volwassen Robert

titeit alleen nog maar versterkt waardoor hij zich bijna

aan te zetten tot onderdanigheid, maar nu kan Robert

'onzichtbaar' maakte. Hij gedroeg zich zodanig dat

deze kinderlijke stem herkennen. Hij kan die oude stem

hij

geen aandacht trok voor zijn wensen, was stil, en was in

liefdevol tot zwijgen brengen waardoor hij niet meer au

alle opzichten het perfecte kind. Hij voelde het als zijn

tomatisch reageert vanuit een oude overtuiging. Hij kan

84

85

dan kiezen voor een volwassen opstelling, die past bij de

De 'jas' is een keurslijf geworden waarin je je onvrij voelt

situatie waarin hij zich bevindt. Robert heeft, door zich

om te zijn wie je werkelijk bent.

bewust te worden van zijn schaduwovertuiging, de kans

Je bent zozeer samengesmolten met de door jou ont

om nieuwe ideen en daarbij behorend gedag te ontwik

wikkelde identiteit dat je heilig gelooft in de ideen die

kelen. Deze schaduwovertuiging was op het moment dat

door deze identiteit worden voortgebracht. Sommige

hij deze aannam 'niet waar' en is nu ook 'niet waar', ook

mensen vechten voor hun opvattingen totdat ze er dood

al voelt het vaak anders.

bij neervallen. De identiteit trekt ten strijde en vindt het


belangrijk om gelijk te krijgen. Op het moment dat je

De identiteit als 'jas'

geen gelijk krijgt, wordt je identiteit gekwetst en slaat


terug.

De aangenomen identiteit en het daarbij horende gedrag

De er varingen die zijn opgeslagen in het 'mentaal pijn

waren voor jou als kind nodig om in de toenmalige situ

centrum' liggen steeds op de loer om weer geactiveerd te

atie te overleven. Nu je volwassen bent zijn deze meestal

worden door situaties die je tegenkomt. Als je als kind

niet adequaat omdat je niet meer af hankelijk bent van

gepest bent, wil je dat nooit meer meemaken. Je gaat je

je ouders of opvoeders. Was het voor jou als kind van

klein maken in groepen, of hebt jezelf juist aangeleerd

levensbelang om de liefde van jouw ouders of verzorgers

om de boel te overschreeuwen. Als je hebt meegemaakt

te winnen, nu is dat levensbelang er niet. Je bent volwas

dat je vader op jonge leeftijd uit je leven is verdwenen,

sen en, in tegenstelling tot vroeger, sterk genoeg om zelf

kun je angstig zijn om een binding aan te gaan. De angst

te bepalen wat goed voor jou is.

om opnieuw weer de pijn van verlating te voelen weer

Het is echter begrijpelijk dat je bent gaan denken dat je

houdt je. Als je als kind een kritische ouder hebt gehad

de identiteit die je hebt aangenomen 'bent'. Je kent deze

die je voortdurend het gevoel gaf 'het niet goed te doen',

al je hele leven en niets is je vertrouwder dan de jouw

ben je uitermate gevoelig voor aanmerkingen van ande

bekende 'jas'. Je weet echter ook dat diezelfde 'jas' je re

ren. Het geactiveerde ' mentale pijncentrum' is een voe

gelmatig pijn bezorgt en dat deze je, ondanks alle moeite

dingsbodem voor zich herhalende conflicten met ande

die je doet, niet oplevert wat je verwacht van je leven.

ren en met jezelf.

86

87

Op onverwachte momenten worden pijlen gericht op

Suzanne en Hans

deze onverwerkte herinneringen. Plotseling, zonder ech


te aanleiding, ontsteek je in woede. Iemand heeft een kri

Hoezeer aangenomen identiteiten een rol kunnen spelen

tische opmerking gemaakt en je identiteit komt onmid


dellijk in opstand. De kritische opmerking zorgt ervoor

in een relatie en kunnen leiden tot een vastgeroest pa


'
troon hebben Suzanne en Hans aan den lijve kunnen er

dat je gekwetst wordt en dat kun je niet toestaan. Je mept

varen. Toen Hans en Suzanne elkaar voor de eerste keer

meteen terug. De kritische ander heeft je uitgedaagd tot

in een kroeg ontmoetten, zag Hans een zelfverzekerde,

deze interactie tussen de identiteiten en jij bent erin mee

vrolijke en intelligente vrouw. Hij voelde zich sterk tot

gegaan.

haar aangetrokken en begon een relatie met haar. Hans

Dit gebeurt veelvuldig tussen mensen en vooral in in

ziet zichzelf als iemand die zelden problemen heeft. Hij

tieme relaties. Je partner weet immers precies je zwakke

is zich niet bewust van angsten, voelt zich sterk en stelt

plekken en op het moment dat zijn of haar identiteit weer

zich vaak op als 'degene die het beter weet'. Dat vindt

een boost nodig heeft, word je aangevallen. De 'aanval

Suzanne erg aantrekkelijk. Ondanks het feit dat zij zich

ler' maakt zich superieur, waardoor die zich even 'beter'

gedraagt als een zelfverzekerde vrouw die met een full

voelt. In de interactie tussen Caroline en haar man Eric

time baan midden in het leven staat, heeft zij last van ang

speelt zich dit regelmatig af. Als Eric voorstelt om samen

stige en depressieve gedachten. Deze komen tijdens de

naar een museum te gaan, zegt Caroline dat zij daar geen

verkeringstijd niet naar boven. Het is leuk en gezellig, ze

zin in heeft. Hij verwijt haar 'jij wilt nooit doen wat ik

ondernemen allerlei activiteiten en ze besluiten al snel

wil' en voegt er bijtend aan toe dat zij een 'cultuurbar

dat ze met elkaar willen trouwen. Korte tijd na het huwe

baar' is.

lijk komen de eerste onzekerheden bij Suzanne naar bo

Caroline ervaart op dat moment een pijnlijk gevoel

ven. Hans staat ogenblikkelijk klaar met adviezen en pro

van afwijzing, voelt zich dom en onterecht bekritiseerd.

beert haar op deze manier te ondersteunen. Als Suzanne

Eric voelt zich even 'superieur'. Hij is geen cultuurbar

na een zwangerschap van drie maanden een miskraam

baar en zo hoort het ook!

krijgt, wordt zij overspoeld door negatieve gedachten en


'onterechte' schuldgevoelens. Haar depressieve gedach-

88

89

ten krijgen de overhand. Ze loopt gebogen alsof zij ge

zorgt, de nooit aflatende adviezen veroorzaken bij Su

bukt gaat onder een zware last. Tot verbazing van Hans

zanne veel irritatie en boosheid. Suzanne kan deze boos

heeft hij nu te maken met een vrouw die hulp behoeft

heid niet uiten naar Hans omdat zij het gevoel heeft af

en hij neemt deze taak met verve op zich. Hij beurt haar

hankelijk te zijn van zijn zorg. Zij gebruikt allerlei slinkse

op, hij zegt haar wat ze moet doen en soms ondersteunt

methodes om haar ongenoegen kenbaar te maken. Zij

hij haar letterlijk, alsof zij een invalide is. Als ze, na een

maakt regelmatig cynische opmerkingen naar hem. Ze

wel voorspoedige zwangerschap, een kind krijgen is er

volgt geen enkel advies van hem op en ze weigert hem

na de aanvankelijke blijdschap een snelle terugval in het

seksueel toe te laten. Daarmee communiceert zij onbe

oude patroon. Hans en Suzanne gaan beide over tot de

wust: 'blijf van mij af'.

orde van de dag, beginnen weer aan hun vijfdaagse werk

In een gesprek met het echtpaar blijkt dat er sprake is

week en het lijkt net of er niets gebeurd is. Het kindje

van een neurotische collusie, waarbij de beide identitei

gaat overdag naar een opvangadres, maar 's nachts houdt

ten bij elkaar passen als de 'pot en de deksel'. De identiteit

een huilende baby hen uit de slaap. Suzanne raakt ver

van Hans kan blijven bestaan bij de gratie van de identi

moeid en depressief. Als zij thuiskomt is zij tot niets in

teit van Suzanne. En omgekeerd. Beide identiteiten hou

staat en moet Hans de huishoudelijke taken op zich ne

den elkaar in stand. Des te meer Hans adviseert, dwingt

men. Hij wil weer met haar vrijen, maar zij wijst hem

en het beter weet, des te meer zal Suzanne benadrukken

af. Zij voert de zware bevalling aan als reden van haar

dat zij het leven niet aankan. Des te meer Suzanne haar

onwil en onmacht om met hem te vrijen. Hans probeert

onmacht ten toon spreidt, des te sterker wordt de dwin

allerlei manieren te bedenken om het haar naar de zin te

gende kracht van Hans. Door 'het beter te weten' maakt

maken. Hij dekt gezellig de tafel, steekt kaarsen aan, en

Hans zich superieur en door 'het niet te weten' maakt

brengt cadeaus voor haar mee. In zijn achterhoofd speelt

Suzanne zich klein. Ieder dwingt zichzelf en de ander in

de gedachte dat hij op die manier Suzanne wellicht kan

een keurslijf.

verleiden om met hem te vrijen. Uiteraard voelt Suzanne

De standpunten die Hans en Suzanne over zichzelf

dat haarfijn aan en blijft haar verzet volhouden. Zij voelt

hebben worden alleen maar versterkt. Suzanne vindt

zich gedwongen. Ook al is het prettig dat Hans voor haar

zichzelf lui, onaantrekkelijk, een slechte echtgenote

90

91

en een onbekwame moeder. Haar schaduwovertuiging

goede moeder wil zijn, kiest zij ervoor om minder te

is: 'ik ben machteloos'. Hans heeft als schaduwovertui

gaan werken. Hierdoor kan zij op een ontspannen ma

ging: 'ik ben alleen'. Hij blijft ontkennen dat er een pro

nier een binding gaan opbouwen met haar kind. Door

bleem is. Hij is er immers om zijn vrouw bij te staan

ervaringen op te bouwen als een positieve moeder en

en dat doet hij met plezier. Als wordt gesproken over

door te leren grenzen te stellen aan het verzorgende

hun kindje, lijkt het alsof het bestaan van het kind voor

gedrag van haar man, kan Suzanne een sterkere iden

een deel ontkend wordt. Hans vertelt dat het kind 's

titeit ontwikkelen. Hans is tot het inzicht gekomen dat

morgens wordt 'gedumpt' en 's avonds door vermoeide

hij Suzanne nooit tot iets kan dwingen. Hij leert beter

ouders weer wordt opgehaald. Als ze hun zoon in bed

voor zichzelf te zorgen, waardoor hij zich vaker be

leggen worden beiden overspoeld door gevoelens van

wust kan zijn van zijn eigen wensen in plaats van die

liefde voor het kind, maar tegelijkertijd ervaren zij een

van de ander.

angst om zich aan het kindje te binden. De onverwerkte

In de relatie tussen Hans en Suzanne wordt duidelijk

gevoelens ten aanzien van de miskraam zorgen er voor

dat een identiteit die geraakt wordt afwisselend als slacht

dat ze zijn gaan geloven in het idee: 'je kind kan je ont

offer of als aanvaller reageert.

vallen, het kan doodgaan'. Deze ideen, die horen bij


een andere, eerdere situatie, worden geprojecteerd op

jouw gedachten voelen ook steeds de noodzaak om de

het kind. Om de pijnlijke gevoelens die zij toen hebben

gekozen identiteit te bekrachtigen. 'Ik ben slim'. 'Ik ben

ervaren niet opnieuw te beleven, zijn ze afstand gaan

sterk'. 'Ik weet het beter'. 'Ik kan er niets aan doen'. Als

nemen van hun kind.

die identiteit wordt aangevallen moet je je ogenblikkelijk

Suzanne herkent dit. Ze vertelt dat ze tegen haar kind


'ik hou van jou' zegt, maar dat ze het niet voelt.
Door het uit elkaar halen van de neurotische collu
sie en het verwerken van de gevoelens van verlies met
betrekking tot de miskraam, kan een nieuw evenwicht
ontstaan. Als Suzanne zich realiseert dat zij graag een

92

verdedigen. Als je negatief bent over anderen en dingen


van anderen bekritiseert, maak je je superieur. Natuurlijk
is er voortdurend iets te klagen. Er is altijd iets of iemand
niet goed. En als die ander niet goed is, ben ik beter.
Maar wie is er eigenlijk boos? Wie is ongelukkig? Ben
jij dat of is dat de identiteit?

93

Doordat je bent gedentificeerd met je identiteit is er wei

Stap 2.

Als je de emotie die bij die situatie past voelt, vraag

nig bewegingsruimte. Jij en ook de buitenwereld geloven

dan aan jezelf: 'wanneer heb ik mij net zo gevoeld?'

dat jij deze identiteit bent.

Beleef die situatie.

Maar jij bent deze identiteit niet, je hebt deze identi


teit. Deze identiteit is als een jas die je in de buitenwereld

Herhaal deze stap steeds totdat je bij je vroegste herinnering

kunt dragen. Jij bent echter iets anders dan de 'jas' die je

bent aangekomen. Dat is waarschijnlijk het moment waarop je

draagt. Jij bent het stille bewustzijn waarin alle gedachten

die schaduwovertuiging hebt aangenomen.

verschijnen en ook weer verdwijnen. Zoals je in het da


gelijks leven jouw jas 'aan en uit' kunt trekken, kun je de
jas met jouw favoriete identiteit ook 'aan en uittrekken'.
Afgezien van het feit dat jij jouw 'jas' ook comfortabel
vindt, zou het een enorme vrijheid betekenen om regel
matig van 'jas' te kunnen wisselen.
Oefening:
Met deze oefening kun je jouw schaduwovertuiging vinden.
Ga ergens op een rustige plek zitten en doe je ogen dicht. Sta
jezelf toe elke stap echt te ervaren.
Stap 1.

Richt je aandacht op een situatie waar je vaak last


van hebt. Beleef deze situatie.

94

95

Hoofdstuk 5

Net als ieder ander wil ik gelukkig zijn


Je bent in staat om in een korte tijd een grote verschei
denheid aan emoties te ervaren.
Een voorbeeld: je bent op een receptie en iemand
maakt je een compliment over de toespraak die je hebt
gehouden. Je voelt je ogenblikkelijk gevleid en blij. Ter
wijl je rondloopt word je benaderd door iemand die je
niet kunt uitstaan en je voelt je gerriteerd. Een collega
komt naar je toe en vertelt dat hij een andere baan heeft
gevonden. Je werkt graag met hem samen en je bent
geschrokken. Je voelt je teleurgesteld. Terwijl je nog na
denkt over het naderende afscheid komt je man naar je

97

toe. Je had hem niet op deze plek verwacht en je voelt je

Onvrijwillige identificatie wil zeggen dat je als het ware

vertederd en verrast.

onbewust samensmelt met een bepaalde gebeurtenis en

In een vrij korte tijd heb je een grote variatie aan ge


voelens kunnen er varen.

de daarbij behorende emoties.


Enkele voorbeelden die je misschien herkent:

Gevoelens kunnen een enorme kracht hebben en je

Je krijgt krii
t ek van een vriend en je hebt meteen het

leven verrijken als je ze op een gezonde manier gebruikt.

gevoel dat er niets meer goed is aan jou. Je voelt je afge

Aan de andere kant kunnen gevoelens veel kapot maken.

wezen en bent geneigd die vriend te ontlopen.

Het is te vergelijken met vuur; gevoelens kunnen je ver


warmen of verbranden.
Wat zijn emoties? Het woord emotie komt van het La
tijnse woord 'emovere'. Emotie betekent: 'energie in be
weging'. Deze energie is van oorsprong neutraal. Deze
geeft kracht aan onze gedachten.
Wij hebben de gave om emoties te er varen, wat een

Je krijgt drie keer op dezelfde dag te horen dat je er


moe en slecht uitziet. Het maakt je angstig en je denkt
dat je een ziekte onder de leden hebt. Je gaat de volgende
dag naar de dokter.
Je bent een enthousiaste en vaardige klusser en voor
dat je het weet ben je bij vrienden en kennissen wasma
chines aan het repareren.

bijzondere bijdrage is aan de wijze waarop wij relaties

Je hoort verdrietig nieuws en je zakt in elkaar. Je meldt

kunnen aangaan. Tegelijkertijd kunnen wij ons slachtof

je ziek en zit dagen op de bank apathisch voor je uit te

fer voelen van onze emoties en deze ervaren als niet be

staren.

wust gemaakte keuzes.


Veel mensen hebben moeite met hun emoties en we
ten niet hoe zij ermee om moeten gaan.
Identificatie

Je hebt promotie gemaakt. Je bent in de wolken en


bent niet in staat om mee te voelen met een vriend die
het moeilijk heeft.
In deze voorbeelden is het gevoel de baas en ben je niet
in staat je daarvan los te maken. Dit zijn de belangrijkste

Vaak zijn mensen geneigd om zich met allerlei zaken die

kenmerken van 'onvrijwillige identificatie'.

zich in hun leven voordoen onvrijwillig te identificeren.

98

99

Andere mensen zijn juist geneigd om zich niet te identi

Emoties

f'iceren. Als zo iemand een heel vervelend bericht krijgt,


kan het zijn dat hij zijn gevoelens daarover meteen pro

Er zijn gezinnen waar een taboe rust op 'het hebben van

beert te verbergen. Als je hem dan 's avonds ontmoet en

emoties'. Kinderen leren dan al in een vroeg stadium hun

aan hem vraagt hoe het met hem gaat zegt hij: 'Prima,

gevoelens te verbergen. Zij verstoppen hun gevoelens

niets aan de hand!'

van angst, boosheid en verdriet voor hun ouders en voor

Mensen die zich niet gemakkelijk identificeren zijn

zichzelf. Er zijn schrijnende verhalen van kinderen die op

zich vaak niet bewust van hun emoties. Zij hebben soms

het moment dat zij een heftige emotie hadden, deze gin

het idee dat zij heel weinig gevoelens kennen en herken

gen ontkennen. Zij verstopten zich soms letterlijk in hun

nen. Zij beleven de wereld meer met hun 'hoofd'. Door

kamer met speelgoed, of gingen buiten hardrennen. Als

dat zij in beslag genomen worden door hun gedachten,

je van jongs af aan stelselmatig emoties hebt ontkend,

zijn ze niet aanwezig voor hun omgeving. Voor de bui

kun je als volwassene je emoties vaak niet meer herken

tenwereld kan deze manier van omgaan met emoties wel

nen. Deze moeten nog steeds verstopt worden omdat je

aantrekkelijk zijn. Deze mensen lijken zich nooit slacht

als kind niet geleerd hebt een onderscheid te maken tus

offer van hun emoties te voelen!

sen de verschillende nuances van emoties. Het was toen

Het leven van personen die zich slecht kunnen iden


tificeren kent echter weinig toppen en dalen. Het is vrij
leeg, saai en vlak, omdat veel emoties worden ontkend.

moeilijk om het verschil te zien tussen woede, irritatie,


wanhoop en angst, en dat is het nu nog.
Zo vertelt Jacques dat hij zich niet kan herinneren dat

Als de niet-identificatie lange tijd wordt voortgezet

zijn ouders emoties uitten. Hij kan zich niet herinneren

kunnen mensen depressief worden. Depressief zijn bete

ooit geknuffeld te zijn. Zijn vader had af en toe een woe

kent vooral dat je niet meer in staat bent om te voelen. Je

deaanval, wat zeer beangstigend was. Zijn moeder was

kunt niet meer het verschil voelen tussen koud en warm,

koel. Hij herinnert zich dat zijn ouders soms dagenlang

tussen mooi en lelijk of tussen blij en verdrietig.

geen woord met elkaar spraken en

hij weet nog heel

goed dat hijzelf een keer twee weken lang hardnekkig


zijn mond heeft gehouden. Het was zijn vorm van verzet

100

101

die hij geleerd had van zijn ouders. Het meest pijnlijke

moet doen om deze kwijt te raken. Dan ga je het gevoel

aan deze herinnering was voor hem het feit dat geen van

ontkennen. Er is niets aan de hand. 'Ik ben niet verdrie

zijn ouders geprobeerd heeft om zijn stilte te doorbre

tig, angstig of boos.' Of je gaat het gevoel bagatelliseren

ken. In zijn huidige relatie kan Jacques nog steeds 'zwij

en zeggen tegen jezelf: 'Wat de buurman meemaakt is

gen'. Hij kent weinig emoties en zegt soms: 'Ik ben blij,

veel erger.' Door jouw situatie te vergelijken met die van

maar ik voel het niet ... ' Als hij zich boos zou kunnen voe

een ander valt het allemaal wel mee. Je kunt ook gaan

len, wanneer de situatie daarom vraagt, ontkent hij dit

rationaliseren, waardoor je gaat zoeken naar een ver

gevoel. Hij weet gewoon niet hoe 'boosheid' voelt.

klaring van je gevoel. Je denkt dat je, door te redeneren,

De identiteit die gevormd wordt in je kindertijd speelt

de emotie kunt laten verdwijnen. Op het moment dat je

een grote rol in jouw ideen over gevoelens. Je kiest een

dat doet, probeer je datgene wat zich voordoet op emo

identiteit die bij je past en daarbij horen allerlei opvat

tioneel niveau, op te lossen op verstandelijk niveau. Dat

tingen en gedragspatronen. Als je een identiteit hebt ge

zal niet lukken. Het is handig om je intellectuele vaar

kozen die gebaseerd is op: 'klaar staan voor anderen, de

digheid te gebruiken als je bijvoorbeeld moet uitrekenen

ander helpen,' dan zou je oordelen kunnen hebben over

hoe hoog je nieuwe hypotheek kan zijn. Als je dat zou

zwakte, boosheid en nee zeggen.

doen op emotioneel niveau, zou je weleens met een veel

Identificatie met deze identiteit en de daarbij beho

te hoge hypotheek komen te zitten. Dit betekent dat je

rende opvattingen over emoties zorgen ervoor dat je,

alleen maar op het emotionele vlak kunt omgaan met je

vaak onbewust, een onderscheid maakt tussen 'goede' en

emoties, want daar horen ze thuis.

'slechte' emoties.

Door boosheid te onderdrukken kan je gezondheid

Slechte emoties kunnen voor jou zijn: boosheid, angst,

schade oplopen. Soms ontstaat daardoor hoofdpijn, moe

onzekerheid, verdriet, schaamte, jaloezie, vernedering.

heid of RSI. Door je aandacht te verplaatsen naar een

Goede emoties kunnen voor jou zijn: opgewektheid, ge

pijn in je lichaam, hoef je je aandacht niet te vestigen op

luk, vriendelijkheid, plezier, trots, vreugde, optimisme.

je boze gevoelens. Kennelijk lijden we soms liever aan li

Het gevolg van deze beoordeling is da je op het moment

chamelijke pijn, dan dat we onze psychische pijn onder

dat een zogenaamd 'slechte' emotie je overvalt, je iets

ogen zien.

102

103

Depot

voelt je waarschijnlijk schuldig en zegt tegen jezelf 'Hij


heeft het niet verdiend'. Ogenblikkelijk wordt ook dit ge

Rationalisatie en ontkenning hebben op korte termijn het

voel weer afgevoerd naar de pot en begin je er weer een

effect dat je je emoties niet meer hoeft te voelen, maar ze

soep van te maken.

zijn op de langere termijn niet effectief. Ze leiden ertoe

In feite is elke emotie 'energie in beweging' en neu

dat je jouw 'slechte' emoties afvoert naar een denkbeel

traal. Voor het bewustzijn maakt het dus niet uit of een

dige pot.

emotie 'goed' of 'slecht' is. Dat betekent dat wanneer je

Deze pot heeft een stevige deksel. Je stopt je emoties


erin en denkt dan dat je van ze af bent.

'negatieve' gevoelens in de pot stopt, de 'positieve' emo


ties daar jammer genoeg ook in verdwijnen.

Omdat deze pot voortdurend wordt aangevuld met


nieuwe emoties raakt deze overvol en zwaar. Je gaat soms

Ouders en andere voor ons belangrijke personen zijn

letterlijk gebukt onder de last die je met je mee torst. In

een voorbeeld in hoe je om gaat met emoties. Je hebt je

die pot maak je er echt een soep van en deze gaat na ver

gedentificeerd met de 'belonende' of 'straffende' ouder,

loop van tijd broeien en gisten. Deze pot fungeert dan als

waarbij je het daarbij horende gedrag hebt overgenomen

mentaal 'pijncentrum'.

of verworpen. Dit draagt bij aan de vorming van het in

Een k leine aanleiding, zoals een kritische opmerking,

nerlijke verbiedende aspect in jou.

kan er al voor zorgen dat de deksel van de pot vliegt en

Je kijkt als een kritische ouder naar wat zich op emoti

dat de inhoud van de pot wordt uitgestort over het hoofd

oneel gebied afspeelt en weet precies wat goed en fout is.

van degene die dan in jouw buurt is. En meestal is dat

De 'strenge ouder' in jou verwijst de ongewenste emoties

een van je dierbaren, want daar durf je dat wel bij. Een

naar de pot. Wellicht vind je het acceptabel dat anderen

dergelijke ontlading kan heel kort een opluchting geven,

huilen, boos worden of angstig zijn. Voor jezelf keur je

maar zet geen zoden aan de dijk. Soms gebeurt dit een

het af. Daarmee maak je je superieur aan anderen. Maar

paar keer per week, soms een paar keer per jaar.

de emoties die jij kent, kent iedereen. Gevoelens van

Het probleem is dat, nadat de inhoud van de pot is

angst, geluk, boosheid, onzekerheid en liefde zijn univer

geleegd, het hele proces weer van voor af aan begint. Je

seel. Waarom zou je dan net doen of ze er niet toe doen?

104

105

In plaats van een emotie te ontkennen en te beoordelen

Het is een tijd in de mode geweest om mensen aan te

als negatief, kun je beginnen met die emotie waar te ne

moedigen hun emoties te uiten. Dit idee werd vaak

men. Je bent niet het gevoel, maar je hebt een gevoel.

kracht bijgezet door clinten tijdens bepaalde therapien

Een gevoel en de identificatie daarmee kunnen zo

op kussens te laten slaan of hard te laten schreeuwen.

sterk zijn dat je gelooft dat je het betreffende gevoel bent.

De gedachte erachter is dat mensen door het uiten van

Je voelt je slecht en ongelukkig en voor jou ben je dan ook

hun oude, onverwerkte emoties deze achter zich kunnen

slecht en ongelukkig.

laten. Deze aanname is gebaseerd op een misverstand.

Toch is het 'maar' een gevoel, en op het moment dat

Expressie van een emotie staat niet automatisch gelijk

je de emotie kunt waarnemen komt er afstand tussen jou

aan het ervaren van een emotie. In een bepaald opzicht

en de emotie. Dan kun je je realiseren dat je een emotie

lijken expressie en onderdrukking op elkaar, omdat beide

hebt in plaats van de emotie te zijn.

er juist voor zorgen dat een emotie niet ervaren wordt.

Dat maakt het gemakkelijker om jezelf toe te staan de


emotie er te laten zijn. Je hoeft niets te doen, je hoeft niet
te gaan denken. Het is helemaal niet van belang om te
weten waar het gevoel vandaan komt. Gevoelens komen
alleen maar op om gezien te worden en als ze gezien zijn,
zijn ze vrij om weer weg te gaan. Je zou kunnen zeggen
dat ze dan hun dienst hebben bewezen.
Het belang zit in de (h)erkenning. Het is er en dat is
genoeg.
Het gevoel mag er gewoon zijn.
Op het moment dat je in staat bent om een emotie

Gevoelens zullen er altijd zijn en soms is het goed om


ze te uiten en soms niet.
Naast onderdrukking en expressie is er een derde ma
nier om met emoties om te gaan.
Daarbij gaat het er vooral om dat je een emotie er
vaart, zonder dat die met je op de loop gaat.
Op het moment dat je een emotie kunt waarnemen
zonder je daar volledig mee te identificeren, ben jij de
gene die bepaalt wat je met die emotie doet.
Vaak beoordeel je emoties en bestraf je jezelf voor
emoties die bij je opkomen. De oordelen tuimelen door

er te laten zijn, zul je merken dat die emotie zijn kracht

elkaar heen. Zij variren van: 'stel je niet aan: er is niets

verliest. De emotie verdwijnt vanzelf en deze keer niet in

om bang voor te zijn', tot: 'ik mag niet huilen, want wat

de pot, omdat die werd gezien.

zullen anderen daarvan denken.'

106

107

Als jeje emoties kunt waarnemen en ze toestaat om zich


te manifesteren, dan zegje iets anders tegen jezelf.
In plaats van: 'stelje niet aan', zegje: 'het is logisch dat

2.

ik di t gevoel heb in deze situatie, het is ok.'


Dan wordt de emotie vrij en maak jejezelf vrij.
3.

Oefening:

4.

denk ook aan kleine dingen die je de normaalste


zaak van de wereld vindt.
Lees alles wat je op de achterkant hebt geschreven
hardop voor aan jezelf en voel de emoties die daarbij
horen.
Verbrand of verscheur je papier. Het is klaar.
Maak een wandeling en kijk naar de dingen alsof je
ze voor het eerst ziet.

In deze oefening gaat het er niet om dat je stoom gaat afblazen,


maar dat je je emoties ervaart waardoor je ze een plaats kunt
geven.
Neem een vel papier.
Schrijf, zonder al teveel na te denken al datgene op
1.
waar je boos, angstig of verdrietig over bent. Wees
uitgebreid en laat het vooral gaan over gebeurtenis
sen waarin je je onrechtvaardig behandeld voelt. Ga
net zo lang door tot je papier vol is. Stop niet halver
wege. Maak het helemaal af.
2.
Lees alles wat je hebt opgeschreven hardop voor aan
jezelf en voel de emoties die daarbij horen.
Neem vijf minuten pauze
1.
Schrijf op de achterkant van hetzelfde papier al dat
gene waar je dankbaar voor bent. Wees uitgebreid,
108

109

Hoofdstuk 6

Het leven is een feest


In het leven van alledag komen er allerlei indrukken op
je af die een respons bij je oproepen. Elk gedrag is het
gevolg van een prikkel, een impuls of een 'trigger'. Daar
op volgt een beslissing en de daarbij horende handeling.
Waar komt die beslissing nu vandaan?
Wetenschappelijk is aangetoond dat gedrag in gang
wordt gezet door het onbewuste. Een bewuste 'beslis
sing' wordt een paar honderd milliseconden genomen
nadat het onbewuste het gedrag al in gang heeft gezet.

111

Onvrijwillige identificatie

overtuiging: 'ik ben alleen' je motiveert tot een impulsief


'ja' tegen je collega, omdat je aardig gevonden wilt wor

Jouw reacties op de buitenwereld zijn meestal onbewust

den. Op dat moment ben je onvrijwillig gedentificeerd,

en impulsief. Als je 's morgens opstaat, ga je zonder erbij

want je bent je niet bewust van het feit dat je 'ja' zegt op

na te denken naar het toilet en poets je daarna je tanden.

de vraag van je collega vanwege je schaduwovertuiging.

Als je in de auto zit en er gevaar dreigt, onderneem je on

Het is dus niet 'jij' die deze keuze maakt. Ook al voelt het

middellijk actie. Als je per ongeluk heet water op je hand

voor jou als een keuze, dat is het niet. In dit geval heb je

krijgt trek je je hand vliegensvlug terug. Dit gebeurt di

geen keuze en overkomt het je. De keuze wordt onbe

rect, 'jij' oefent daar geen invloed op uit. Het autonoom

wust gestimuleerd door onvrijwillige identificatie met je

zenuwstelsel- de naam zegt het al- regelt dat voor je. Dat

schaduwovertuiging.

betekent dat je onbewust je hand terugtrekt omdat, wan


neer je zou wachten totdat je dat bewust hebt besloten, je

Kenmerken van onvrijwillige identificatie zijn:

ernstige brandwonden zou krijgen. Deze reactiepatronen

Het gevoel of de situatie overkomt je en je hebt er last

verlopen 'onbewust'. Dat is maar goed ook, want anders

van. Je voelt je slachtoffer van de situatie.

zou het bewuste deel van jou overuren maken.

Het is een impulsieve er varing.


Je kunt je er moeilijk van losmaken.

Je bent je ook vaak niet bewust van datgene wat zich emo

Het gevoel waar je in terecht komt is moeilijk te stop

tioneel in je afspeelt. Als je vriendin boos op je is, reageer

pen. Het blijft malen in je hoofd.

je wellicht woedend op haar, of trek je je juist terug uit


het contact. Als een collega je vraagt om iets voor hem

Onvrijwillige identificatie voelt onprettig. Je hebt het ge

te doen, kan het zijn dat je zonder nadenken 'ja' zegt,

voel dat je in een situatie bent beland waar je niet in wilt

terwijl je het misschien eigenlijk niet wilt.

zitten. Het levert ongezonde stress op.

Deze reacties komen voort uit 'onvrijwillige identifi


catie'. Je vereenzelvigt je met datgene wat er gebeurt of

Op de momenten waarop je je zorgen maakt over de toe

gezegd wordt. Het is goed mogelijk dat jouw schaduw-

komst, kunnen deze zorgen volledig bezit van je nemen.

112

113

Je neemt ze overal mee naar toe. Je kunt er zelfs niet van

dere manier met je emoties om te gaan. Deze derde optie

slapen. Je probeert deze zorgen van je af te zetten, maar

is een transformatie en heet het reactiekeuzemoment.

elke keer duiken ze weer op. Je bent op een dergelijk mo

Het reactiekeuzemoment verloopt als volgt:

ment onvrijwillig gedentificeerd met deze zorgen.

1.

Elke onvrijwillige identificatie is een belemmering. Je


kunt onvrijwillig gedentificeerd zijn met gedachten, zor

Er gebeurt iets buiten jou of in je zelf.

2. Je

stelt je open om het waar te nemen, je ontvangt

het.

gen, identiteiten, emoties, gebeurtenissen, andere men

3. Je

sen en het maakt je altijd onvrij.

zich voordoet.

Als je in staat bent om je

vrijwillig te identificeren

opent dat de weg naar een vrij leven.


Het is wellicht de enige vrijheid die je hebt.

4.

maakt een keuze hoe je omgaat met datgene wat

Je reactie gaat gepaard met waardering, wat letter

lijk betekent dat je de 'waarde' eert van datgene wat


er is. Dat betekent dus niet dat je het leuk hoeft te
vinden.

Reactiekeuzetnornent

Deze vier stappen horen bij elkaar en vormen samen het


Vrijwillige identificatie betekent dat je er voor kiest om je

reactiekeuzemoment.

ergens mee te identificeren. Om dat te kunnen moet je

In de praktijk ziet dat er als volgt uit: je wordt bij je

eerst in staat zijn om wat zich voordoet waar te nemen

baas op het matje geroepen en hij begint je direct allerlei

en echt te zien.

verwijten te maken. Je normale reactie zou misschien zijn

In de interactie met de buitenwereld en jezelf kun je,

dat je jezelf gaat verdedigen of dat je in huilen uitbarst.

door het reactiekeuzemoment (rkm) toe te passen, je vrij

De eerste stap van het reactiekeuzemoment is: er ge

maken van onvrijwillige identificatie. Dan ben je niet lan

beurt iets buiten jou of in jezelf. In dit geval is dat de

ger het slachtoffer van omstandigheden of jouw emoties.

gebeurtenis met je baas die iets bij je oproept en mogelijk

Tot nu toe ken je wellicht maar twee manieren om met je

je 'mentaal pijncentrum' raakt. De tweede stap is dat je je

emoties om te gaan: je kunt ze uiten of in de pot stoppen.

openstelt om waar te nemen wat er tussen jou en je baas

Het reactiekeuzemoment geeft je de kans om op een an-

gebeurt. Dit betekent dat je luistert naar datgene wat ge-

114

115

zegd wordt en het echt laat binnenkomen. Je neemt waar,

De vierde stap is jouw reactie die gepaard gaat met waar

je oordeelt niet en verzet je nergens tegen. Je laat het er

dering. Als het je keuze is om boos te worden op je baas,

gewoon zijn.

uit je datgene wat je hem te zeggen hebt en zendt tegelij

Doordat je rustig waarneemt, kun je in de derde stap

kertijd ook waardering uit naar hem. Hij mag zeggen wat

een keuze maken hoe je op deze situatie wilt reageren.

hij te zeggen heeft, hij heeft jou nu kennelijk uitgekozen

Je hebt een keuzepalet dat kan bestaan uit de volgende

om te bekritiseren en dat is ok.

keuzes:
1.

Hij heeft gelijk. 2. Ik moet er nog eens over nadenken

en kom er later op terug. 3. Hij heeft geen gelijk. 4. Dit


maakt mij heel boos, want het is niet waar.
Hoe minder oordelen je hebt over gedrag en emoties,

Tegelijkertijd waardeer je ookjouw gevoelens en jouw


eigen wijze van reageren. Die mogen er ook zijn.
Doordat je je vrijwillig identificeert met de boosheid
zeg je in deze situatie met je baas alleen wat je op dat mo
ment tegen hem te zeggen hebt. Jij geeft gas en je trapt

hoe meer keuzemogelijkheden je hebt. Als je bijvoor

ook op de rem. Jij bepaalt wat er gebeurt en dat kan om

beeld een oordeel hebt over huilen of boos worden, dan

dat je je vrijwillig gedentificeerd hebt. Vrijwillige identi

zitten deze opties niet in je keuzepalet.

ficatie betekent dat je weliswaar betrokken bent bij dat

Je kiest een van de mogelijke reacties.

gene wat zich in je afspeelt, maar dat er ook een afstand

Elke keuze die je maakt is goed. Er bestaat geen beste

is. Je staat met een been in de situatie en met je andere

keuze, alleen de beste keuze op dit moment. Als je merkt

been erbuiten. Je wordt niet, zoals bij onvrijwillige identi

dat je gaat nadenken over jouw keuze ben je weg van het

ficatie, met huid en haar in het gevoel getrokken.

hier en nu. Als je ervoor zou willen kiezen om boos te

Doordat je kunt waarnemen en jezelf toestaan alles

worden op je baas en je gaat nadenken over de mogelijke

er te laten zijn, verliest de emotie zijn kracht. De waar

consequenties daarvan, pas je het reactiekeuzemoment

nemingen worden dan als lichte wolken aan een blauwe

niet toe.

hemel. Ze komen, zijn er even en gaan weer voorbij.

Het reactiekeuzemoment biedt je de kans om voort


durend aanwezig te zijn in het hier en nu en dat is het

Het spreekt vanzelf dat de toepassing van het reactie

enige kapitaal dat je hebt.

keuzemoment is aan te bevelen in iedere situatie die je

116

117

tegenkomt. Speciaal op de momenten dat je in je men

Het begint ermee dat je waarneemt wat er is en dat je je

tale pijncentrum geraakt wordt is de toepassing van het

daar voor openstelt. Je verzet je nergens tegen.

reactiekeuzemoment een goede manier om te voorko


men dat je wordt meegezogen in emoties waarin je niet

De waarneming is dat een boze man thuiskomt. Dat


is alles.

terecht wilt komen. Ook bij confrontaties met je partner

Normaal gesproken ben je geneigd al datgene wat te

is het een geweldige manier om niet verstrikt te raken in

gen je gezegd wordt persoonlijk te nemen. Maar meestal

oude patronen. Je kunt je beperken tot wat er zich in het

heeft het niets met jou te maken, en gaat het om een pro

nu afspeelt. Het geeft je de mogelijkheid om je partner te

jectie van de ander. Op het moment dat je de projectie

respecteren en te accepteren zoals hij is.

herkent, kun je zonder probleem waarnemen wat er is en

Tevens geeft het je de kans om op authentieke wijze te


laten zien wie jij bent.

het laten voor wat het is.


In dit geval: een boze man die thuiskomt.
Doordat je de tijd hebt genomen om waar te nemen

Een voorbeeld:

wat er gebeurt, kun je voelen wat dit voor je betekent en

Je staat te koken en je man komt thuis met een gezicht

een keuze maken uit de mogelijke reacties.

als een donderwolk. Hij is boos en begint meteen allerlei


verwijten en kritiek te uiten op jou.

Deze kunnen zijn: 'Och arm, die man heeft een rot
dag gehad, ik ga een borrel met hem drinken'. 'Ik rea

Jouw normale reactie zou wellicht zijn dat je direct

geer niet en ga door met eten koken'. 'Ik word boos,

boos begint terug te schelden. 'Wat denkt hij wel! Je staat

omdat het deze week al de derde keer is dat hij zo thuis

ook nog voor hem te koken!' Misschien zeg je ook nog

komt'.

dat hij precies op zijn vader lijkt ... Meestal eindigt een

Elke keuze is goed. Misschien kies je op maandag voor

dergelijke confrontatie in een vervelende avond, waar

'ik reageer niet' en op donderdag voor 'boos'. Je keuze is

van je later niet meer weet wat nu eigenlijk de aanleiding

afhankelijk van je stemming en van de situatie. Dit bete

was.

kent dat je een reactiekeuzemoment nooit kunt voorbe

Als je het reactiekeuzemoment toepast gaat het an


ders.

118

reiden, je kunt het alleen maar toepassen op het moment


dat de situatie zich voordoet.

119

Als je ervoor kiest om boos te worden op je partner, dan

rig voelt en je geen enkele behoefte hebt om daarmee te

zou dat als volgt kunnen verlopen:

stoppen. Integendeel, elke kritiek of opmerking kan een

'Ik weet niet wat er met jou aan de hand is, het heeft

aanleiding zijn om nog weerbarstiger te worden.

waarschijnlijk niets met mij te maken... Het maakt me


echt boos dat je weer zo thuiskomt.' Dat is watje te zeg

De hele dag door heb je gedachten en gevoelens, waarbij

gen hebt. Je hebt geen enkele behoefte om oude koeien

sommige volledig bezit van je nemen. Juist als je alleen

uit de sloot te halen.

bent, kun je verstrikt raken in allerlei negatieve ideen

Je draait je om en gaat gewoon door met wat je aan


het doen was.

over jezelf en anderen. Op zulke momenten is het goed


om het reactiekeuzemoment toe te passen.

Je hebt in deze situatie waardering getoond door de

De eerste stap is dan vaak het moeilijkst omdat je ge

gevoelens van je partner en van jezelf te accepteren.

neigd bent te ontkennen hoe je je voelt. Wat je bij an

Het mocht er allemaal zijn. Dit is een verademing voor

deren erg goed kunt zien, zie je bij jezelf niet. Zo zie je

je partner en voor jou. Op zulke momenten ben je vaak

bijvoorbeeld heel goed wanneer een ander boos of ver

geneigd je partner te bekritiseren en te adviseren. Je wilt

drietig is, maar kun je aan jezelf moeilijk toegeven dat je

zelf echter ook het liefst dat je soms gewoon eens boos,

deze gevoelens hebt. Als iemand een opmerking maakt

verdrietig of angstig mag zijn, zonder dat je geliefde zich

en vraagt of je boos bent, reageer je vaak ontkennend. 'Ik

daarmee bemoeit.

boos?, ik ben helemaal niet boos'.

Hoe komt het dat het in de alledaagse werkelijkheid

De eerste stap is te erkennen dat je een bepaald idee

vaak zo moeilijk is om op deze manier te reageren? Meest

of gevoel hebt en jezelf toe te staan deze gedachte of dit

al neem je wat de ander zegt 'persoonlijk' en doordatje je

gevoel te hebben. Dat is normaal. Soms heb je fijne ge

daarmee onvrijwillig identificeert kan dat leiden tot een

dachten en gevoelens, en soms niet.

boze of afwijzende reactie. Een andere oorzaak kan zijn

Doordat je de gedachte en het gevoel waarneemt,

datje je verzet tegen de situatie die opje af komt. Dit wil

krijgen ze even de aandacht die ze verdienen en kun je

je niet meemaken en je komt ogenblikkelijk in opstand

een keuze maken hoe je omgaat met datgene wat zich

of klapt dicht. Of het kan zijn dat je je al boos en nar-

voordoet.

120

121

Als je tijdens een vergadering merkt dat je gerriteerd

Het reactiekeuzemoment zorgt ervoor dat je van deel

raakt door een collega die uitgebreid aan het woord is,

nemer waarnemer wordt, zodat je op dat moment kan

hoef je dat gevoel niet weg te drukken. In plaats daarvan

genieten van welke expressie dan ook.

neem je het waar. Je erkent dat je gerriteerd bent en kunt


nu kiezen uit een aantal keuzemogelijkheden.
Je kunt de persoon aanspreken op zijn gedrag; je kunt
boos worden; je kunt even naar buiten lopen; je kunt het

In een vaste relatie zijn er bepaalde onderwerpen die er


voor kunnen zorgen dat conflicten ontstaan. De belang
rijkste vijf twistpunten zijn:

gevoel parkeren en tegen jezelf zeggen: 'Nu niet, ik ga

- Financin; wie beheert het geld en waar wordt het

het straks met hem bespreken.' Elke keuze is goed, en

aan besteedt?

door te doen wat je hebt besloten, gaat de lading van de

-De omgang met andere mannen en vrouwen; wat zijn

irritatie af.

de regels met betrekking tot contacten met anderen?

Bij het reactiekeuzemoment gebruik je je gevoel en

- Opvoeding; wie bepaalt de regels voor de opvoeding

verstand en daardoor weet je wanneer het adequaat is

en vooral: hoe moeten ze worden uitgevoerd? Hoe ga

om tijdens een vergadering je boosheid te uiten en wan

je om met de kinderen die je partner meebrengt uit

neer niet.

een vorige relatie?

Als je echter steeds dezelfde keuze maakt, pas je waar

- Seks; hoe vaak is er seksueel contact en wat moet

schijnlijk het reactiekeuzemoment niet toe. Per slot van

er gebeuren als de een vaker I minder wil vrijen dan

rekening is iedere omstandigheid anders voor jou. Als je

de ander?

merkt dat je op de momenten dat je je boos voelt nooit

- De familie en schoonfamilie; afspraken over hoe

de keuze maakt om deze boosheid te uiten, heb je een

om te gaan met familiefeesten en bezoeken. Hoe om

oordeel over boos worden. De boosheid moet dan wor

te gaan met sterke antipathien ten opzichte van de

den onderdrukt en worden afgevoerd naar de pot. Er is

(schoon)familie?

echt niets op tegen om een heftige emotie te uiten en


soms is het zelfs beter dan te zwijgen. Maar wees er wel

Het komt vaak voor dat we tijdens een gesprek over een

bij als waarnemer!

van deze onderwerpen ons storen aan de manier van re-

122

123

ageren van de ander. Deze irritatie kan zo sterk zijn dat

Het gebruik van het reactiekeuzemoment zorgt ervoor

we ons niet meer kunnen bezighouden met de kwesties

dat de communicatie tijdens het gesprek tussen Anneke

die besproken worden.

en Ben anders kan verlopen.

We trekken ons dan terug in stilzwijgen of gaan juist

Als Anneke vertelt dat zij niets wil forceren en Ben

heel inadequaat de strijd aan over allerlei futiliteiten, waar

haar verwijt dat ze slap is en dat ze hem nooit steunt, is

door de sfeer tijdens het gesprek tot het nulpunt daalt.

dat de gebeurtenis. Zij stelt zich open om het te ervaren.


Zij hoeft dit niet meteen persoonlijk op te nemen. Wat zij

Op het moment dat Anneke en Ben spreken over het pro

waarneemt is een man die zich niet 'gesteund' voelt. Zij

blematische eetgedrag van hun dochter zijn ze het aan

kan een keuze maken uit verschillende mogelijkheden.

vankelijk met elkaar eens dat er iets aan moet gebeuren.

Zij kan: zich verdedigen, boos worden, het met hem eens

Hun drie jarige dochter eet slechts brood, macaroni en

zijn, zich verplaatsen in hem of het gesprek stoppen. Als

spinazie, waardoor er elke avond een strijd is tussen de

het voor haar van belang is om tot een goed gesprek te

ouders en de dochter. Anneke wil niets forceren. Op het

komen kan zij k iezen voor de volgende reactie: 'Ik wist

moment dat zij dat zegt, reageert Ben boos op haar. Hij

niet dat je je zo weinig gesteund voelde door mij en vind

komt met allerlei argumenten die onderstrepen dat hij

dat erg. Er zijn twee dingen op dit moment belangrijk

vindt dat zijn dochter met zachte hand gedwongen moet

voor mij en dat is dat onze dochter gaat eten en dat wij

worden om t eten. Hij verwijt zijn vrouw dat ze slap is

elkaar steunen in onze gezamenlijke aanpak. Heb jij een

en maakt haar er tegelijkertijd op attent dat ze hem nooit


steunt in zijn voorstellen. In eerste instantie gaat Anneke
zich verdedigen en komt dan met een tegenaanval. 'Jij

idee hoe we te werk zouden kunnen gaan?'


Samen kunnen ze dan gaan zoeken naar een handels
wijze waar ze beiden achter kunnen staan.

moet alles op een agressieve manier oplossen ...' Maar na

Tijdens een presentatie heb je soms negatieve ideen

enige tijd bekvechten geeft zij het op en trekt zich terug

over jezelf. Je kunt bijvoorbeeld denken dat het niet inte

in stilzwijgen. De belangrijke kwestie over het eetgedrag

ressant is wat je staat te verkondigen. Je denkt dat de toe

van hun dochter is verzand in ruzie over 'wie gelijk heeft

hoorders zien dat je zenuwachtig bent. Als je onvrijwil

en wie het voor het zeggen heeft in de relatie'.

lig gedentificeerd bent met deze gedachten zal de hele

124

125

presentatie stroef verlopen. In plaats van de aandacht bij

Je kunt 'nee' zeggen, je kunt zeggen dat je erover na wilt

je publiek te hebben, is je aandacht gericht op je eigen

denken, je kunt 'ja' zeggen...

gedachten en gevoelens. Je bent op zo'n moment in com


petitie met jezelf.

Je reageert met waardering, dus je zou kunnen zeg


gen: 'Lief dat je me vraagt, maar ik kan niet.' Meteen

Wanneer je je gedachten en gevoelens waarneemt en

nadat je dat gezegd hebt, kan de neiging in je opkomen

jezelf toe staat deze te hebben, gaat de lading eraf en

om je antwoord toe te lichten. Als je onvrijwillig geden

maak je je aandacht vrij.

tificeerd bent met 'ik moet altijd eerlijk zijn', dan is het

In het dagelijks leven word je regelmatig geconfron

goed om op deze neiging het reactiekeuzemoment toe

teerd met mensen die iets van je willen. Als je onvrijwil

te passen. Er zijn mensen die zich verplicht voelen om de

lig gedentificeerd bent met 'aardig gevonden willen wor

reden van hun afzegging te melden. Je kunt dat natuur

den', zul je snel aan de wensen van de ander tegemoet

lijk doen, maar je hebt geen 'meldingsplicht', dus is dit

komen. Sommige mensen gaan daar heel ver in en zijn

niet noodzakelijk. Het is belangrijker om eerlijk te zijn

voortdurend bezig met het plezieren van anderen, terwijl

tegen jezelf dan tegen anderen.

ze dat misschien eigenlijk niet willen.

Je zou bijvoorbeeld kunnen antwoorden: 'Leuk dat je

Als iemand je een vraag stelt is het goed om het reac

me vraagt, maar ik hou eigenlijk niet zo van dat soort

tiekeuzemoment toe te passen. Je laat de vraag eerst eens

feestjes. Ik ga liever een keer met jou alleen een borrel

binnenkomen en probeert echt te horen wat de ander

drinken.' Op zo'n moment vertel jij hoe je echt over een

wil. Nadat je een keuze hebt gemaakt, geef je de ander

feestje denkt en weet de ander precies waar hij met jou

antwoord en reageer je met waardering voor die ander.

aan toe is.

Als iemand je uitnodigt om naar zijn feest te komen is

Door het reactiekeuzemoment toe te passen word

dat een goede gelegenheid om het reactiekeuzemoment

je oprecht ten opzichte van jezelf en anderen en kun je

toe te passen. Misschien had je andere plannen voor die

veel meer zeggen. De waardering voor jezelf en de ander

avond en wilde je juist een luie avond in bad doorbren

zorgt ervoor dat er veel respect is. Je straalt daarmee uit:

gen. Als je de vraag binnen laat komen ga je de keuzemo

alles wat ik voel en denk mag er zijn en voor jou geldt

gelijkheden vanzelf voelen.

hetzelfde.

126

127

Soms is het goed om te zeggen wat je denkt en soms niet.


Dat besef geeft je vrijheid. Jij kunt steeds beslissen wat
goed is voor jou in een bepaalde situatie. Jij hebt het heft

Hoofdstuk 7

in jouw handen. Het geeft je ook de ruimte tot plezier,


want de keuzemogelijkheden zijn soms heel komisch.
Je zult merken dat er vaker dan voorheen een glimlach
verschijnt. Het leven wordt een feest als je deze ultieme
vrijheid kunt ervaren.
Oefening
Stap

Stap2

Begeef je in een omgeving waar je mensen kunt


waarnemen en ontmoeten.

Geduld is weten wat er komt

Laat bewust alle indrukken die je krijgt binnenko

Regelmatig maken we dingen mee die ons angst inboeze

men.

men. Deze angsten ontstaan op momenten dat wij ons in


onze veiligheid bedreigd voelen. Ervaringen uit ons ver

Stap3

Wees je bewust van de momenten waarop je de nei

leden kunnen zo traumatisch zijn dat zij bepalend wor

ging voelt om te reageren. Maar doe dat niet!

den voor onze gedachten, ons gevoel en ons gedrag nu.


In onze jeugd kunnen wij in aanraking gekomen zijn
met gebeurtenissen die wij niet altijd goed hebben kun
nen verwerken.
Als een kind, door omstandigheden in zijn familie,
de taak krijgt om voor zijn jongere broertjes en zusjes
te zorgen, kan dat gepaard gaan met angsten. Tijdens

128

129

die periode is dat kind zich niet bewust van zijn angsten,

in hun leven vaak problemen mee. Het kan twee kan

want dan zou hij zijn rol niet goed kunnen vervullen.

ten op gaan. Bij sommigen overheerst een flirten met de

Ook kinderen die te maken krijgen met een ouder die

angst, waarbij juist enge situaties worden opgezocht. Ver

wegvalt kunnen zich geroepen voelen om de taak van die

slavingen kunnen ervoor zorgen dat de angsten worden

ouder over te nemen. Bij een scheiding of bij de dood

gedempt, terwijl onbewust roekeloos wordt gedweept

van een van de ouders kan de overgebleven ouder soms

met de dood.

tijdenlang verdrietig en boos zijn. Dit kan een aanleiding

Bij anderen overheerst een grote behoefte aan controle.

zijn voor een kind om zijn eigen verdriet opzij te zetten


en om te gaan zorgen voor zijn vader of moeder. De kin

Controle

deren die dit overkomt worden wel 'geparentificeerde'


kinderen genoemd. Zij moeten al op jonge leeftijd een

Controle maakt een wezenlijk onderdeel uit van ons

'ouder'-verantwoordelijkheid dragen die ver boven hun

dagelijks bestaan. We controleren of het gas uit is, we

kunnen uitstijgt. Meestal zijn deze kinderen de redders

kijken uit als we de straat oversteken en we controleren

van de familie. Kinderen die een zorgende rol op zich ne

of we voldoende geld terugkrijgen bij de bakker. Deze

men voelen zich, waarschijnlijk door hun 'aard van het

controle kost nauwelijks energie.

beestje', aangetrokken tot deze rol. Andere kinderen in

Degenen die alles moeten controleren in hun leven

hetzelfde gezin zullen heel anders reageren. Die gaan

zijn slecht af, want dat kost hen ongelooflijk veel energie.

buiten spelen of gaan rebelleren.

Het lijkt voor hen de beste manier om angst niet onder

Ook wanneer er sprake is van een slecht functioneren


de of verslaafde ouder kan een kind angstig zijn, omdat
hij nooit weet welke situatie hij thuis zal aantreffen.
Kinderen zullen altijd proberen om zich zodanig te

ogen te hoeven zien. Controle, wat letterlijk 'beheersing'


betekent, is voor veel mensen een ultieme behoefte.
Overmatige controle betekent:
- alles in de gaten houden

gedragen dat zij in moeilijke omstandigheden hun hoofd

Ligt alles op zijn plaats, wat doet mijn echtgenoot,

boven water kunnen houden. Maar omdat ze geleerd

wat doen mijn kinderen, wat doen mijn collega's, ben

hebben hun angsten niet te voelen, krijgen zij daar later

ik van alles op de hoogte, ben ik op...voorbereid?

130

131

- veel wikken en wegen

geboren groeide op bij de vrouw en haar gezin. De vrouw

Wat is de juiste keuze en wanneer maak ik de juiste

besloot het kindje te houden, maar verbrak de relatie met

beslissing? Zal ik zeggen wat ik vind of niet? Wanneer

de student. Hij beindigde zijn studie en maakte in korte

doe ik het goed?

tijd carrire. Hij vertelde niemand dat hij een kind had

- proberen om alles naar je hand te zetten

uit een vorige relatie, en creerde op deze manier een

Als het gaat zoals ik het wil, komt het goed. Ik laat

geheim waarvan hij het idee had dat het slecht zou zijn

niets aan het toeval over.

voor zijn loopbaan, als dat geheim bekend zou worden.

- vertrouwen op het denken in plaats van op het ge

Hij schaamde zich voor iets waarvoor hij zich niet hoefde

voel

te schamen. De gebeurtenis was niet het probleem, maar

Mijn gedachten weten wat goed is voor mij. Ik bedenk

zijn gedachten over de gebeurtenis zorgden ervoor dat

alles van tevoren en neem zoveel mogelijk alternatie

hij angstvallig een gedeelte van zijn privleven moest af

ven in mijn voorbereiding mee.

schermen.

- onderdrukken van gevoelens


Mijn gevoelens moet ik beheersen, ze zijn gevaarlijk.

Als controle belangrijk is in je leven ben je vooral ge


richt op het verleden en de toekomst. Ervaringen uit

Controle geeft je de illusie dat je 'iets' kunt beschermen.

het verleden zijn de trigger voor ervaringen in het hier

Maar wat moet er beschermd worden? Is dat je identiteit?

en nu. Als je ooit een bang moment hebt meegemaakt

Zijn dat je kinderlijke angsten? Zijn het je heftige gevoe

in een lift, kan het zijn dat je deze mijdt. Kleine ruimtes

lens, die je soms dreigen te overspoelen? Zijn het je gehei

boezemen je dan al angst in. Dit betekent in de praktijk

me gedachten waarvan je denkt dat, als ze bekend worden,

dat je in de gaten moet houden of je ergens met de lift

dat zal leiden tot vernedering, afwijzing of in de steekgela

moet, en zo ja, of er wel trappen aanwezig zijn. Je moet

ten worden? Ben je bang om gestraft te worden?

dus steeds op je qui-vive zijn. Ook ben je je voortdurend


aan het voorbereiden op dingen waarvan je denkt dat

Een student had op jonge leeftijd een liefdesaffaire met

die gaan komen. En vaak zijn dat dingen die helemaal

een getrouwde vrouw. De zoon die uit deze relatie werd

niet komen.

132

133

Paul is als ingenieur werkzaam bij een grote flrma en

Door de angst in de ogen te kijken kun je zijn magische

heeft daar een leidinggevende positie. Hij mist het werk

kracht ontmantelen.

hij vroeger deed waarbij hij samen met collega's een

Door oude er varingen heb je ideen gekregen die je

product maakte. Hij ligt's nachts regelmatig wakker en

nu projecteert op je omgeving. Je kunt je afvragen of

droomt dan over het starten van een eigen bedrijf. Over

deze ideen 'waar' zijn.

dat

dag onderdrukt hij deze wens, maar deze blijft toch slui

Is het waar dat alle liften gevaarlijk zijn? Is het waar

merend aanwezig. Hij ziet wel mensen in zijn omgeving

dat het gevaarlijk is om voor jezelf te beginnen? Is het

die op succesvolle wijze een eigen bedrijf zijn begonnen,

waar dat het maken van een fout onoverkomelijk is? Is

maar hij heeft daar steeds een voor hen geldende ver

het waar dat emoties bedreigend zijn? Is het waar dat een

klaring voor en deze verklaring geldt niet voor hem. Hij

besluit 'goed' moet zijn?

hoort zichzelf denken: 'Die man is met zijn zaak kunnen

In eerste instantie zul je deze vragen bevestigend be

beginnen omdat hij een rijke vader had, en zo'n vader

antwoorden, want voor jou is dat de waarheid. Je hebt er

heb ik niet', 'Dat bedrijf is succesvol geworden omdat de

meestal ook nog allerlei bewijzen voor. Als je de vragen

eigenaar nog geen kinderen had waardoor hij al zijn tijd

echter diep tot je laat doordringen kan het zijn dat je je

aan zijn zaak kon besteden. En dat geldt niet voor mij ',

realiseert dat je op zijn minst 'niet zeker' kunt zijn over

'Die man was nog jong toen

het waarheidsgehalte van jouw ideen.

hij begon, ik ben er nu te

oud voor.' Als hij hoort over bedrijven die failliet gaan
vindt hij daarin een bevestiging van zijn angstige gedach

Ze waren ooit, in een oude situatie 'waar' voor je. Nu


ben je niet meer dat kind, of degene die je toen was.

ten. 'Zie je wel, het is heel gevaarlijk om voor jezelf te


beginnen'. De angstige ideen houden hem af van een

Intutie

exploratie van de mogelijkheden om een eigen bedrijf te


beginnen. Het zijn 'bijgedachten' die ervoor zorgen dat

Angstige gedachten over dingen die zouden kunnen ge

hij geen enkele actie onderneemt. Hierdoor blijven de

beuren zorgen ervoor dat je blijft zitten waar je zit. Ze

wensen sluimeren en verandert er niets in zijn huidige

zorgen er bijvoorbeeld voor dat je niets onderneemt om

situatie.

van baan te veranderen, terwijl je je daarin niet gelukkig

134

135

voelt. Angst zorgt er voor dat je niets doet aan de slechte

kun je gaan vertrouwen op je eigen kracht. Je kunt gaan

relatie met je partner. Je creert in je hoofd allerlei ramp

geloven dat je elke situatie, hoe moeilijk ook, kunt accep

scenario's, waardoor jij jezelf bang maakt voor zaken die

teren en doorstaan. Je weet wat je moet doen en je weet

waarschijnlijk nooit gaan plaatsvinden. Je denkt alles in

intutief dat het goed is.

de hand te hebben, maar in feite ben je slachtoffer van je

Intutie is dat onberedeneerde besef van wat je moet

eigen angstige gedachten. De angst om te worden over

doen of laten in een bepaalde situatie. Het is een onmid

vallen door onverwachte gebeurtenissen is zo groot dat

dellijke ervaring, meestal zonder verklaring. Intutie

alles wordt berekend. Maar ook jij weet dat er elk mo

speelt een rol op de momenten waarop je opeens voelt:

ment iets kan gebeuren waar je geen invloed op hebt.

'ik moet dat niet doen', of juist: 'ik voel me hier goed

Dus probeer je, door nog meer controle uit te oefenen,

bij'. Vaak probeer je een probleem op te lossen door te

een mogelijke aanval te voorkomen.

redeneren. Je ervaart dan regelmatig dat alle voors en te

Je waant je de baas over je leven.

gens je niet het gewenste tevreden gevoel over het besluit

Dit is echter een illusie.

geven, ook al ben je dagen aan het wikken en wegen. Met

Door alles in de hand te willen houden, glipt het leven

name als je controle wilt houden over alle aspecten in je

je door de vingers. Door de behoefte aan controle kun je

leven, kun je niet, en durf je vaak niet te vertrouwen op

niet meer waarnemen wat zich in je leven voordoet. De

je intutie.

behoefte aan controle fixeert je aandacht op zaken waar


aan je houvast denkt te kunnen ontlenen. Daardoor kun

Intutie is een ingeving, maar ook een soort automatisch

je geen contact rnaken met je intutie.

alarm dat wijst op mogelijk gevaar van een bepaalde

Je wilt het leven regelen, maar het leven regelt zich


zelf. Het leven ontvouwt zich en daar hoef jij niets aan

handelswijze. Intutie kan je ook wijzen op een gouden


kans.

te doen, je kunt er zelfs niets aan doen. Door je angsten


werkelijk onder ogen te zien en je daardoor niet te la

Hoe vaak gebeurt het niet dat je achteraf tegen jezelf

ten afschrikken, kan er een grote verandering in je leven

zegt: 'Ik wist dat ik dit niet had moeten doen?' Hoe vaak

optreden. In plaats van te vertrouwen op 'de controle',

komt het niet voor dat je weet wat goed of niet goed

136

137

voor je is en dat je gaat redeneren tegen dit gevoel in?

nen overkomen, beperk je je mogelijkheden. Niemand

Vertrouwen op je intutie wil zeggen dat je luistert vanuit

heeft echter ooit een manier gevonden om de toekomst

de stilte naar die rustige innerlijke stem die weet wat jij

precies te voorzien.

nodig hebt; het is de stem van je hart.


Als je gaat vertrouwen op je intutie, is er niets meer

Verleden en toekomst spelen zich af in het denken. In


feite is er slechts het 'hier en nu'.

om bang voor te zijn. Jij weet wat goed is voor jou. En

De angst voor de toekomst, die meestal voortkomt

als je het even niet weet is dat ook goed. Wacht, heb ge

uit het verleden Ue herinnering), kan een verlammende

duld... Dit betekent dat je niets hoeft te doen. Alles komt

werking hebben. In het verleden heb je iets ervaren en

vanzelf op het voor jou juiste moment. Je handelt, je leeft,

dat projecteer je op toekomstige gebeurtenissen. Deze

je geniet, maar je bent nergens aan gehecht. Je 'weet' en

projectie vindt plaats in het heden.

je vertrouwt erop dat alles komt zoals het komt. In het ta


osme noemen ze dit wu wei. Zoals een onstuimige rivier

Oefening

in steeds rustiger vaarwater terecht komt om uiteindelijk


op te lossen in de grote oceaan.

Stap 1

Noteer iets (een idee, gevoel, gebeurtenis) waar je je


angstig over voelt.

Geduld is weten wat er komt.


Introductie op de oefening

Stap 2

Wat zou er kunnen gebeuren?

Deze oefening gaat over angsten en zorgen.

Stap 3

Wat zou nog erger zijn?

Stap 4

Ga door totdat je bent aangekomen bij het ergste wat

De eerste soort zorgen heeft te maken met het verle


den.Je kunt piekeren over fouten en onrecht in het verle
den, maar niemand heeft ooit een manier gevonden om

er in die specifieke situatie zou kunnen gebeuren.

het verleden te veranderen. Het is voorbij.


De tweede soort zorgen is gericht op de toekomst.
Door je aandacht te richten op de ellende die je zou kun138

Stap 5

Vraag jezelf: 'Kan ik zeker weten dat dit gebeurt? Is


dit waar?'
139

Stap 6

Richt je aandacht op wat er 'nu' gebeurt. Kijk om je


heen. Waar ben je, wat zie je, waar zijn je handen
en voeten?

Hoofdstuk 8
Doe deze oefening met tenminste drie verschillende onderwer
pen.

Om iets te kunnen vangen moet je het eerst loslaten


De ervaringen die je hebt opgedaan in de loop van je
leven creren ideen en meningen die je projecteert op
nieuwe situaties. Iedere opvatting die je nu hebt is ooit
behulpzaam voor je geweest. Veel van je meningen
zullen dat nog zijn, maar een aantal is dat niet meer.
Een aantal van je ideen belemmert je wellicht in je
dagelijks leven. Deze bijgedachten zijn letterlijk 'rem
gedachten'.
Omdat je geneigd bent je meningen voor waar aan te
nemen, lijkt het moeilijk om deze los te laten. Als je jouw
ideen I meningen echter kunt gaan zien als een optelsom
140

141

van gedachten die je voorbij kunt laten gaan, verandert je


onvermogen in een kans.
Je kunt besluiten te geloven in wat goed is voor jou.

- Ik kan het niet


- Ik sta overal alleen voor
- Ik ben verantwoordelijk voor het geluk van anderen

Je kunt oude opvattingen, als je dat wilt, achter je laten.

- Niemand houdt van mij

Je kunt je losmaken van je belemmerende ideen en me

- Ik heb geen zelfvertrouwen

ningen.

- Ik ben te oud

Het lijkt misschien moeilijk om dingen los te laten.

-Ik ben te jong

Toch is het zo simpel als het opruimen van een dode

- Het lukt mij nooit

muis.

-Ja, maar... ze zullen wel denken...

Je pakt hem bij de staart en loopt ermee naar de vuil

-Ik ben bang

nisbak. Je doet de klep open en je opent je hand... daar


gaat de muis ... en je doet de klep weer dicht. Klaar. Be

Dit soort bijgedachten kunnen al een tijdlang bestaan in

halve wanneer je steeds weer in de vuilnisbak gaat kijken

ons leven. Ze komen vaak voort uit schaduwovertuigin

of de muis er nog in ligt! Dan is de muis steeds weer in je

gen en hebben een grote invloed op wat wij in ons leven

bewustzijn aanwezig.

ervaren. Als je het plan hebt om tien kilo af te vallen,


kan het zijn dat je geconfronteerd wordt met allerlei bij

Bijgedachten

gedachten. Mogelijk worden deze je aangereikt door de


omgeving, waarbij anderen hun belemmerende ideen

Ideen kunnen ook bij de staart worden gepakt en wor

projecteren op jou. Mensen zouden kunnen zeggen: 'Dat

den opgeruimd.

is toch helemaal niet nodig, je bent goed zoals je bent!'

Het eerste wat daarvoor nodig is, is dat je 'ziet' welke


gedachten je belemmeren.

142

of ze herinneren je aan een buurman die binnen een half


jaar al weer twintig kilo was aangekomen. Anderen heb

Bijgedachten kunnen zijn:

ben vaak een goede neus om aan te voelen dat jij zelf

- Ik kan geen partner vinden die bij me past

allerlei bijgedachten hebt. Des te meer bijgedachten je

- Als ik iets zeg, luistert niemand naar mij

hebt, des te heftiger zullen de reacties van anderen bij je


143

binnenkomen. Jouw belemmerende gedachten kunnen

wat 'gangbaar' is en gaat mee in 'veronderstelde verwach

op het moment dat je denkt aan vermageren meteen de

tingen' van anderen. Dit kan een tijd goed gaan, totdat 'de

kop op steken. Je zegt tegen jezelf: 'Het werkt toch niet',

aard van het beestje' de kop op steekt en laat weten dat er

en dan bagatelliseer je het belang van je plan. Soms zijn

iets niet klopt. Ieder mens wil uiteindelijk datgene doen

deze gedachten er de oorzaak van dat je een idee dat wel

wat bij hem past. En dan moet je om jezelf terug te vinden

licht goed is voor jou, niet uitvoert. Dit is een duidelijke

eerst het idee over wie je denkt te zijn loslaten.

reactieve orintatie, waarbij je je laat leiden door de reac


ties van anderen en door je eigen bijgedachten.

Loslaten

Bijgedachten zou je kunnen vergelijken met grote


keien die tussen jou en je wensen instaan. Sommige zijn

Waarom blijven mensen toch zo lang vasthouden aan

enorme zwerf keien geworden waardoor je het doel dat

een situatie waarin zij zich niet gelukkig voelen?

je wilt bereiken, niet meer kunt zien. Je verliest het doel

De angst om het bekende los te laten is vaak groter dan

uit het oog en je gaat al je aandacht richten op de zwerf

het vertrouwen in de toekomstige mogelijkheden. Angst

keien. Je loopt erom heen, je duwt ertegen aan, je gaat er

is een slechte raadgever en geeft meestal de aanzet tot

tegen aan leunen... maar niets helpt. Door al je aandacht

enorm veel remgedachten. Deze bijgedachten kunnen zo

te richten op die keien kun je je uiteindelijke doel niet

'waar' lijken dat het bijna onmogelijk lijkt om deze ook

meer zien en worden de bijgedachten je aandachtspunt.

los te laten. Dus blijf je zitten waar je zit. Je voelt je steeds

Als je de weg tussen jou en je doel vrijmaakt, komt het

ongelukkiger, je merkt dat je bitter en boos gaat reageren

doel vanzelf naar je toe. Wanneer je geen aandacht meer

op je omgeving en je kijkt met jaloerse blikken naar men

geeft aan bijgedachten, stel je je open voor de mogelijk

sen die wel besluiten nemen. Je wilt wel, maar je durft

heden die in het verschiet liggen.

niet. Hierdoor kom je in een situatie terecht waarbij het

Misschien weet je al een tijd niet meer wat je wilt met

misschien is 'uit te houden', maar waarin je niet geluk

je werk of je relatie en heb je het gevoel de richting van je

kig bent. Er zijn mensen die zich naar hun werk 'slepen'

leven kwijt te zijn. Het kan zijn dat je het contact met je

en zeggen: 'Ik moet nog tien jaar.. .' Of mensen die zich

zelf hebt verloren. Je leeft op de automatische piloot, doet

knarsetandend vastbijten in een slechte relatie.

144

145

Hoe kun je jezelf bevrijden? Het begint ermee dat je je

het moment dat je niet meer in de vuilnisbak gaat kijken

bewust wordt van de omstandigheden waarin je je on

of de dode muis er nog ligt heb je die losgelaten.

gelukkig voelt. Zie dat je elke dag met tegenzin naar je

Wanneer bijgedachten geen rol meer spelen, wordt je

werk gaat en laat dat echt tot je doordringen. De mogelij

aandacht niet meer in beslag genomen door deze stress

ke bijgedachten die bij je opkomen geef je aandacht door

volle ideen. Je hoeft je dan ook niet meer bezig te hou

jezelf af te vragen of je zeker kunt weten dat deze waar

den met controle en gefixeerde doelen. De mogelijkhe

zijn. Als de bijgedachte 'dat je te oud bent om nog een

den worden onbegrensd.

nieuwe baan te vinden' in je opkomt, kun je je afvragen


of je dat zeker kunt weten.

Er dient zich van alles aan. Het gebeurt vanzelf, je


hoeft niets te doen en je hoeft niet in te grijpen. Of je nu

Dan kun je wellicht deze en ook andere bijgedach

linksaf gaat of rechtsaf. .. het maakt niet uit. Doordat je

ten loslaten, waardoor je de verantwoordelijkheid kunt

helder bent voel je intutief aan welke richting voor jou

nemen om een baan te gaan zoeken die bij je past. Op

de juiste is. Je gaat, je leeft, je bent vrij.

de korte termijn is dit misschien niet 'de gemakkelijk

Je bent vrij om je eigen weg te volgen. Niet het pad

ste oplossing', maar op de langere termijn zal deze ac

van je ouders of van andere mensen die denken te weten

tie een bevredigend resultaat geven. Een nieuwe baan

wat goed voor jou is, want er is er maar n die weet wat

waarin je je goed voelt, leidt tot meer geluk en minder

bij jou past en dat ben jij.

stress.
In de volgende oefening kun je enkele voor jou belem
Loslaten

merende ideen vinden

Loslaten is geen actieve daad. Je kunt niet zeggen: 'Nu ga

Noteer drie vervelende ervaringen die je regelmatig in je leven

ik even iets loslaten ...' Zo werkt het niet. Loslaten bete

of op je werk hebt. Doe onderstaande oefening op deze erva

kent dat je iets 'laat gaan' en dat houdt in dat je er geen

ringen.

aandacht meer aan geeft. Zo kun je elk moment dat ach


ter je ligt laten gaan, waardoor er alleen maar 'nu' is. Op

146

147

Stap 1.

Richt je aandacht op een vervelende ervaring.

Stap 5.

Dat hij niet kan plannen.

Stap 2.

Verplaats je in iemand anders en stel jezelf de

Stap 6.

Dat hij toch niet gemist wordt.


Dat hij niet belangrijk is.

vraag: 'Wat voor idee zou iemand, die de erva


ring van stap 1 heeft, hebben over zichzelf?'

Stap 7 I 8. Dat ik niet belangrijk ben. Hierdoor kom ik niet al

Stap 3.

Noteer dat idee.

leen te laat, maar kom ik ook nooit genoeg voor me

Stap 4.

Welk idee zou zo iemand, met de ervaring van

zelf op.

stap 1, nog meer over zichzelf kunnen hebben?


Stap 5.

Noteer dat idee.

Stap 6.

Ga door met stap 4 en 5 totdat er geen ideen

Stap 7.

Ga na welke van de genoteerde ideen jij over

Stap 9

Beantwoord bij elk idee de vraag: Is dat waar? Kan


ik dat zeker weten?

meer in je opkomen.
jezelf hebt.
Stap 8.

Noteer deze ideen en geef kort aan welke ef


fecten deze hebben op je gedrag.

Stap 9

Beantwoord bij elk idee de vraag: is dat waar?


Kan ik dat zeker weten?

Voorbeeld

Stap 1.
Stap 2.

Ik kom altijd te laat.


Wat voor idee zou iemand die altijd te laat komt,
hebben over zichzelf?

Stap 3.

Dat hij alle tijd van de wereld heeft.

Stap 4.

Welk idee zou iemand die altijd te laat komt nog


meer over zichzelf kunnen hebben?

148

149

Hoofdstuk 9

Strijd en overgave
Er zijn twee manieren om in het leven te staan. Je kunt
strijden met al datgene wat er is, of je kunt je overgeven.
Strijden betekent dat je je verzet tegen gebeurtenissen,
gedachten, gevoelens en fysieke manifestaties.

Strijd
Enkele voorbeelden van verzet zijn:
-Je voelt je moe en ziek, maar het komt je niet uit op
dit moment. Je wilt niet ziek zijn en om te bewijzen
dat je niet ziek bent ga je nog harder werken. Je verzet
151

je tegen datgene wat er op dat moment is.

Als je in strijd bent met de wereld in en om je heen, ben

-Je wordt ontslagen. Het is verschrikkelijk en je blijft

je steeds in gevecht en mag datgene wat zich voordoet er

je maandenlang verzetten tegen deze afschuwelijke

niet zijn. Het gevolg daarvan is dat je heel veel energie

werkelijkheid. Je komt tot niets en je maakt je de hele

besteedt aan dit verzet. Dat zal absoluut geen verande

dag kwaad over zoveel onrecht.

ring aanbrengen in de situatie. Het betekent veel actie en

-Je voelt je jaloers op de vrienden van je echtgenoot.

weinig resultaat. Ook in het laatste voorbeeld, waarbij je

Het lijkt soms alsof ze belangrijker voor hem zijn dan

vecht voor je gelijk, kun je na de 'overwinning ' toch met

jij. Je staat erg afkeurend tegenover jaloezie en verzet

het gevoel blijven zitten dat je verloren hebt.

je heftig tegen dit gevoel.Je mag niet jaloers zijn.


-In een gesprek met je partner komt hij ineens met al

op de realiteit in hun leven, zou je kunnen zeggen dat er

lerlei verwijten en kritiek op jou. Je gaat ogenblikkelijk

slechts twee problemen bestaan. Of er is iets in hun leven

in de verdediging en haalt meteen allerlei punten van

dat ze niet willen, of ze willen iets wat er niet is. Door je

kritiek op hem naar boven. Voor je het weet zit je in

aandacht te Hxeren op het verlangen (ik wil hebben wat

een heftige strijd met elkaar.

er niet is) of op de weerstand (ik wil niet hebben wat er nu

-Je voelt je ongelukkig in de relatie met je partner. Je

is) leef je voortdurend in strijd en is het nooit goed zoals

verzet je tegen dat gevoel. Je doet net of er niets aan

het is. De behoefte om te vechten met wat zich voordoet,

de hand is.Je probeert te glimlachen, maar je kunt wel

komt waarschijnlijk voort uit het verlangen om je leven

huilen. Je bent in strijd met jouw eigen gevoelens.

zelf te kunnen bepalen en in de hand te hebben.

- Je kind gaat niet zo goed op school. Je sleept hem

Tevens zorgen de oordelen die wij hebben over ge

naar allerlei bijlessen en ook al blijft het gewenste re

beurtenissen, gedachten en emoties ervoor dat wij in ver

sultaat uit, toch zorg je ervoor dat hij naar het VWO

zet gaan zodra deze zich op negatieve wijze aandienen.

gaat.

152

Als je kijkt naar de manier waarop mensen reageren

Wij zijn voortdurend bezig met het beoordelen van

- Er speelt een verschil van mening tussen jou en een

alles wat zich voordoet. Vaak kun je jezelf horen zeggen:

van je beste vrienden. Jij weet zeker dat je gelijk hebt

1\ls dit niet gebeurd zou zijn, dan zou ik gelukkig zijn... '

en put je uit in het bewijzen van je gelijk.

1\ls deze man niet in mijn leven was gekomen, dan had
153

alles er veel beter uitgezien voor mij...' :Als ik niet ziek


was geworden, dan zou ik veel meer bereikt hebben ... '
Hiermee zegje eigenlijk dat de gebeurtenissen niet had
den moeten plaatsvinden. Hetzelfde doe je met de gedach
ten en emoties waar je je tegen verzet. Op het moment dat
deze in je opkomen zeg je dat ze er niet mogen zijn.
Maar ze zijn er, ze vinden plaats en dat zal altijd zo blij
ven. Weerstand tegen datgene wat zich voordoet levert al
leen maar een versterking op van datgene wat er is.
Als je weerstand hebt tegen een emotie zoals jaloezie,
dan zal deze zich voortdurend aan je opdringen. Als je
weerstand biedt aan de verdrietige gevoelens die je hebt
over de slechte relatie waarin je je bevindt, wordt het ge
voel alleen maar sterker en verandert er niets.

aandacht aan weerstanden en verlangens besteedt, kun je


gaan zien dat deze je niet gelukkig maken. Integendeel.
Aangezien een fixatie je altijd vastzet, zal het je niet ver
der brengen. Ga je uit van iets wat er wel is en neem je
de situatie zoals deze is, dan kun je gaan aanvoelen wat
je kunt doen. De actie die je vervolgens gaat onderne
men is dan een soepel en logisch gevolg van de door jou
ervaren situatie. Deze actie wordt dan niet in gang gezet
door gefvceerde weerstand of verlangen. Als je kijkt naar
de realiteit, kun je deze echt zien. En net zoals jij graag
'gezien' wilt worden, willen emoties, gedachten en ge
beurtenissen ook 'gezien' worden.
Op het moment dat je waarneemt wat zich voordoet
kun je je daaraan overgeven.

'What you resist, persists.'

Als je je fixeert op het verlangen naar wat er niet is ben


je ook in strijd met de realiteit. je denkt: 'Pas als ik een
groter huis heb, zal het goed met me gaan'. 'Had ik nu
maar een man die me volledig begrijpt .. .' 'Zoals het nu
gaat is het niet goed, ik moet 'verlicht' worden, dat is het
enige dat telt.'
De weerstand en het verlangen zijn in feite twee kan
ten van dezelfde medaille. Ze horen bij elkaar en ze voor
komen dat je je aandacht kunt richten op de dingen die
zich nu afspelen. Door te (h)erkennen dat je gefixeerde

Overgave

Overgave betekent dat je accepteert wat er komt. Je


maakt daarbij geen onderscheid tussen goede of slechte
gebeurtenissen, emoties of gedachten. Er komt wat er
komt en je verzet je niet tegen wat zich aandient.
Je geeft je over aan datgene wat er is.
Dit betekent overigens niet dat je geen actie onder
neemt. Juist door je over te geven aan wat zich voordoet
kun je een heel actief bestaan leiden en kun je ten strijde
155

154

trekken tegen wat je onrechtvaardig vindt. Deze strijd


komt dan niet voort uit weerstand, maar uit een overgave
aan een gevoel dat jij op dat moment hebt.
Enkele voorbeelden van overgave zijn:
-Je hebt een planning gemaakt over het verloop van

-je voelt je allangere tijd ongelukkig in de relatie met je


partner. Je ziet dit onder ogen en onderneemt actie.
-Je ziet en begrijpt werkelijk hoe je partner is en neemt
hem zoals hij is. Hij hoeft niet te veranderen om jou
gelukkig te maken.

een feestdag. Plotseling komt er iemand die een toe


spraak wil houden. In plaats van je daartegen te ver
zetten, geef je je er aan over en laat het gebeuren.
-Je voelt je ziek worden. Ok, kennelijk moet ik nu
even op bed gaan liggen ... En je geeft daaraan toe.
-Je voelt al enige tijd dat je niet meer tevreden bent
met je baan. Je geeft over aan dit gevoel en gaat actief
aan de slag om een andere baan te vinden.
-Je beweegt mee met het ritme van de dag. Je wordt
om tien uur ergens verwacht en je gaat daar naar toe,
want dat is kennelijk waar je op dat moment moet
zijn ...
-Een belangrijke opdracht gaat niet door. Ook goed,
deze was waarschijnlijk niet voor jou bedoeld en je
gaat door met datgene wat je aan het doen was.
-Je krijgt verwijten naar je hoofd geslingerd die niet
terecht zijn. Dat kan gebeuren. Je voelt dat je hier iets
van moet zeggen en doet dat ook.
-je ziet dat het huis een schoonmaakbeurt nodig heeft.
Je geeft je daaraan over en begint te poetsen.

156

Mike

Genspireerd door zijn dagelijkse meditaties en zijn zen


meester heeft Mike zich voorgenomen om zich over te
geven aan alles wat op zijn pad komt. Mike werkt als
coach en aangezien zijn klanten graag gebruik maken
van zijn grenzeloze beschikbaarheid lopen de coachses
sies regelmatig uit de hand. Mike is te veel en te lang met
zijn klanten bezig. Hij wordt bij tij en ontij door hen ge
beld en stelt geen grenzen. Ook in zijn privleven stelt hij
zich dusdanig op dat hij zich overspoeld voelt door alles
wat op hem afkomt.
Hij raakt gefrustreerd en voelt zich steeds bozer wor
den.
Wat is er mis gegaan?
Doordat Mike zich heeft voorgenomen om zich over
te geven aan alles wat zich voordoet in zijn leven, heeft

hij het idee opgevat dat hij alles zonder morren moet ont
vangen en dat hij overal 'ja' op moet zeggen. Dit leidt
157

ertoe dat hij zich totaal niet meer bewust is van zijn eigen

aan te scherpen, weet je wat belangrijk is, en wat niet.

emoties en dat hij zijn negatieve gevoelens moet afvoeren

Sommige mensen stellen zich bij vervelende gebeurte

naar de pot. Het gevolg is een hoop frustratie en opge

nissen de vraag: 'Waarom moet mij dit overkomen?' Het

kropte woede.

antwoord op deze vraag is altijd: 'Daarom!'. Het leven

Dat kan niet de bedoeling zijn.

schotelt ons allerlei schijnbaar pijnlijke en moeilijke op

Overgave betekent niet dat je overal 'ja' op zegt. Een

gaven voor. Toch zijn het meestal onze gedachten over

'nee' is net zo goed als een 'ja'. Je overgeven wil zeggen

deze gebeurtenissen die ze pijnlijk en moeilijk maken.

dat je je overgeeft aan alles, inclusief je eigen gedachten

Natuurlijk kunnen er allerlei onverwachte voorvallen

en emoties. In het geval van Mike betekent het dat hij

plaatsvinden die, als je daar nu aan denkt, je angstig zou

zich bewust moet worden van zijn grenzen, deze serieus

den kunnen maken. Toch is er helemaal niets om bang

moet nemen en daar verantwoordelijk voor moet zijn.

voor te zijn. Als je kijkt naar de moeilijkste en meest pijn


lijke gebeurtenissen in je leven zul je zien dat deze je in de

Overgave speelt zich dus elk moment van de dag af en

meeste gevallen zijn 'overkomen'. Ze vonden plaats, ook

plaatst je volledig in het 'hier en nu'. Het is de acceptatie

al probeerde je je te wapenen, te verzetten en dacht je in

van het leven zoals zich dat voordoet. Datgene wat zich

alle opzichten controle uit te oefenen. Meestal zie je ook

aandient is dat wat er is. Je weet dat er van alles om je

dat je het hebt gered en dat je in staat was om in deze pe

heen gebeurt zonder dat je daar invloed op uit kunt oefe

riodes veel te ervaren en te leren. Als mensen terugkijken

nen. Het regent pijpenstelen, er staan ellenlange flles, je

op een emotioneel belangrijke gebeurtenis in hun leven,

vader belandt in het ziekenhuis en de bus komt te laat...

ervaren zij deze vaak als waardevol.

Jij hebt daar allemaal niets aan kunnen doen. Deze wer

Bang zijn helpt niet. Strijd levert niets op. Beter is het

kelijkheid, die nu plaatsvindt, zet je elke keer aan tot de

om je met huid en haar over te geven aan wat het leven

actie die op dat moment nodig is. Je hoeft je er helemaal

te bieden heeft.

geen zorgen over te maken, want het gebeurt vanzelf.

Gebeurtenissen horen bij 'de aard van het leven'. En

Door waar te nemen wat er 'nu' gebeurt, weet je steeds

iedere gebeurtenis heeft de potentie om de deur van

wat je moet doen. Door je onderscheidingsvermogen

jouw bewustzijn te openen.

158

159

Oefening:
Stap 1.

Herinner je een stressvolle gebeurtenis, die je toen

Hoofdstuk 10

niet wilde accepteren.


Stap 2.

Maak een notitie van al de redenen die je toen be


dacht waarom het niet had mogen gebeuren.

Stap 3.

Beleef het verzet dat je op dat moment voelde en voel


hoe het nu voelt.

Stap 4.

Kijk nu naar dezelfde gebeurtenis met de overtuiging


dat de situatie alleen maar kon zijn zoals deze toen

Vrijheid

was.
Vrijheid houdt voor sommige mensen in: doen wat je
Stap 5.

Voel hoe dat voelt.

wilt. Vrijheid kan dan gaan betekenen: gaan en staan waar


je wilt, alles zeggen wat in je opkomt, je zin doordrijven,
wensen van anderen negeren en jezelf centraal stellen.
Dit heeft echter niets met vrijheid te maken. Als je dit
idee aanhangt, denk je dat jij de belangrijkste persoon op
de wereld bent. En in zekere zin ben je dat ook. Zon
der jou zou 'de wereld' immers niet bestaan. De wereld
bestaat door jouw projecties. Aan de andere kant ben je
als identiteit niet belangrijk. Op het moment dat het idee
'ik ben belangrijk' of 'ik ben niet belangrijk' benadrukt

160

161

moet worden ontstaat er een probleem. Als je vrij wilt

vrijden door van situatie te veranderen. Het leven geeft

zijn vanuit de gedachte 'ik ben belangrijk' moet de ande

je steeds opnieuw een uitnodiging, waardoor je de kans

re kant geprojecteerd worden op de buitenwereld en zijn

krijgt om er iets van te leren. En het ligt aan jou of je deze

de anderen dus 'niet belangrijk'. Het daaraan gekoppelde

kans pakt of niet.

gedrag is dat je vindt dat je kunt doen wat je wilt.

Vrijheid ontstaat op het moment dat je jezelf verlost

Jouw fysieke en mentale vrijheid is echter beperkt. Je

van 'onvrijwillige identificatie'. Dit betekent dat je je niet

denkt misschien dat je door naar een ander land te verhui

meer laat meeslepen door gedachten, emoties en oorde

zen 'vrij' zult zijn, maar je neemt jezelf overal mee naar

len. Als je merkt dat schuldgevoelens bezit van je nemen

toe. Je denkt misschien dat bungee jumping je zal bevrij

is het belangrijk dat je deze kunt waarnemen. Het zijn

den, maar het geeft je slechts een moment van extase,

gedachten die te maken hebben met een gebeurtenis

waarna je weer terugkeert naar het leven van alledag.

die heeft plaatsgevonden in het verleden. Je denkt dat

Wellicht denk je dat je je kunt bevrijden van een las

je tekortgeschoten bent, en voelt je daar schuldig over.

tige situatie door iets in je leven te veranderen. Je kunt be

Schuldgevoelens zijn kinderlijke gevoelens die worden

denken dat verandering van baan je leven zal veranderen.

opgeroepen doordat het mentale pijncentrum wordt ge

Je kunt het idee hebben dat je gelukkig kunt worden door

raakt. In het hier en nu is geen plaats voor schuldgevoel.

je partner te verlaten en met een nieuwe liefde opnieuw

Het zijn gedachten over gedane zaken, en als je in staat

te beginnen. Deze ideen zijn 'waar' en 'niet waar'.

bent om deze moeiteloos waar te nemen en ze te laten

Het zou kunnen zijn dat het een goed idee is om de

voor wat ze zijn, gaan ze gewoon voorbij.

relatie met je partner te verbreken, maar als je niet on

Als je je realiseert dat onvrijwillige identificatie je on

derzoekt wat jouw aandeel is in het mislukken van de

vrij maakt, kun je gaan zien in welk opzicht je vrijheid be

relatie verandert er niets. Je loopt een grote kans dat je

perkt wordt. Je kunt gaan zien dat jij niet je 'verhaal' bent.

in een volgende relatie weer dezelfde problemen tegen

Mensen vertellen graag over hun leven en over hoe het

komt. Vaak krijg je dan te maken met een verheviging

komt dat het in hun leven gaat zoals het gaat. Zij geven

van dezelfde problematiek die je had in je vorige relatie.

allerlei verklaringen voor gebeurtenissen en zijn geneigd

In zo'n geval is het dus niet 'waar' dat je jezelf kunt be-

om van hun leven een kloppend verhaal te maken. Hun

162

163

levensloop wordt gekleurd door interpretaties van eer

Door haar eigen verhaal te geloven is Karin onvrijwillig

der opgedane ervaringen. 'Mijn man heeft mij verlaten

gedentificeerd met de ideen die bij haar verhaal horen.

en daarom ben ik nu alleen en ongelukkig'. 'Doordat ik

Haar verleden geeft haar een excuus voor haar gedrag

vroeger op school ben gepest, heb ik nooit kunnen be

in het heden en projecteert verwachtingen voor de toe

reiken wat ik wil'. 'Mijn ouders hebben mij nooit serieus

komst. Zij gelooft haar verhaal en daarmee beperkt Karin

genomen, en daardoor kon ik niet de studie gaan doen

zichzelf en kan ze niet zien wat de werkelijke reden is

die ik wilde'. 'Ik heb in een belangrijke film gespeeld en

voor haar gedrag. Daardoor kan zij haar juiste intutieve

daarom moet ik voorrang hebben in een winkel'.

gevoelens ten aanzien van haar vriend niet op waarde


schatten.

Karin

Het inzicht dat je een verhaal 'hebt' in plaats van een


verhaal 'te zijn', werkt bevrijdend.

Op het moment dat Karin denkt de man van haar dro


men gevonden te hebben, maakt zij zich meteen voorstel

Keuzevrijheid

lingen over de verdere ontwikkeling van hun relatie. Hij


bevestigt haar verwachtingen over de toekomst doordat

De vrijheid om te kiezen met welke gedachten en gevoe

hi,j zowel in fysiek als materieel opzicht, voldoet aan haar

lens jij je identificeert zorgt voor ongekende mogelijkhe

wensen. Het is te mooi om waar te zijn. Al binnen enkele

den.

maanden wordt het besluit genomen om samen een huis

Als je jouw gedachtestroom zou vergelijken met een

te kopen. In seksueel opzicht is er echter een probleem.

trein die voorbij rijdt, dan betekent vrijwillige identifica

Zodra hij met haar wil vrijen reageert Karin afwijzend en

tie dat jij beslist wanneer je instapt en wanneer je uitstapt.

zelfs angstig op hem. Zij rechtvaardigt haar gedrag door

Als je onvrijwillig gedentificeerd bent dendert de trein

te verwijzen naar een slechte seksuele jeugdervaring. Zij

maar voort, en is er soms niet eens een noodrem aan

denkt dat zij niet met hem wil vrijen vanwege haar oude

wezig die je kan redden. Als je in staat bent om waar te

'verhaal'. Al snel blijkt echter dat zij niet met deze man

nemen wat zich afspeelt, buiten en in jezelf, kun je gaan

wil vrijen omdat zij aanvoelt dat hij niet bij haar past.

kiezen voor een identiteit die past bij de omstandigheden

164

165

waarin je je bevindt. Aangezien je die keuze altijd hebt,

merkt dat je regelmatig tegen jezelf en anderen zegt dat

is het handig om te kiezen voor een 'jas' die precies past

jouw ongelukkige omstandigheden te wijten zijn aan de

bij de betreffende situatie. In eerdere voorbeelden heb je

daden van anderen, dan draag je waarschijnlijk vaak de

kunnen zien dat je vaak onvrijwillig gedentificeerd bent

jas van het 'slachtoffer'. Deze jas zorgt ervoor dat je het

met een bepaalde identiteit. Toch draag je deze jas bijna

idee hebt dat anderen verantwoordelijk zijn voor jouw

iedere dag en voelt dat voor jou heel comfortabel. Hij

geluk. Je weet inmiddels dat er maar een iemand verant

past precies, maar doordat je hem iedere dag weer aan

woordelijk is voor je geluk en dat ben jezelf. Het 'slacht

trekt vallen op den duur de gaten erin. Je bent je er meest

offerjasje' past daar niet bij.

al niet van bewust dat je klerenkast vol hangt met allerlei

Vrijheid betekent dat je door vrijwillige identificatie

andere jassen die je ook zou kunnen dragen. De meeste

kiest voor een jas; je trekt deze aan en ook weer uit. Alle

hangen ergens achter in de kast in de mottenballen omdat

jassen hangen bij iedereen in de kast. Toch wordt jouw

jij oordelen hebt over deze jassen. Dat zijn bijvoorbeeld

garderobe op jouw manier gedragen. Aangezien je deze

oordelen over: lui zijn, een slachtoffer zijn, arrogant zijn,

jas niet 'bent', blijft deze een omhulsel en geef je door

boos zijn, zwak zijn, gulzig zijn, jaloers zijn en verleide

jouw geaardheid vorm aan jouw jas.

lijk zijn. Als je een oordeel hebt over een dergelijke jas

Doordat mensen in je omgeving allerlei gedachten, ver

trek je deze nooit aan, terwijl het een geschikte jas kan

wachtingen en oordelen op je projecteren, krijg je soms

zijn in bepaalde omstandigheden. Als je geneigd bent om

het gevoel dat je een jas moet dragen die je eigenlijk niet

elke dag de jas van de 'perfectionist' te dragen, zul je op

aan wilt. Je zou kunnen zeggen dat je regelmatig een jas

een vrije dag daarvan niet veel plezier beleven. In plaats

aangereikt krijgt. Als je je daar niet van bewust bent, trek

van het 'perfecte' jasje zou je op een vrije dag beter het

je deze zonder morren aan. Als je met iemand te maken

'luie' jasje kunnen dragen. Hierdoor zou je, in plaats van

krijgt die de jas van het' slachtoffer'draagt, kan het zijn dat

ramen zemen en vloeren dweilen, eens kunnen genieten

je ogenblikkelijk de jas van de 'helper' aantrekt. De ander

van een boek. Op het moment dat je gaat solliciteren is

voelt 'ik kan het niet alleen' en projecteert 'jij kunt mij

het handig om een zelfverzekerde jas te dragen. Het on

helpen'. Door waar te nemen wat er gebeurt en je bewust

zekere jasje kan dan beter in de kast blijven hangen. Als je

te zijn van datgene wat zich op dat moment afSpeelt, kun

166

167

je door het reactiekeuzemoment toe te passen, kiezen hoe

verandert er niets aan zijn gedrag. Frans projecteert elke

je met deze situatie omgaat. De ene keer trek je die jas wel

avond zijn negatieve ideen op zijn zoon: 'Maarten is lui

aan, en de andere keer niet. Dat is vrij zijn.

en een leeghoofd' en Frans vraagt zich vertwijfeld af hoe


zijn zoon op deze manier zijn vwo-diploma kan halen.

Communicatie

De relatie tussen vader en zoon verslechtert en Frans


voelt zich machteloos.

Door je bewust te zijn van wat er gebeurt in de commu

Het gedrag van Maarten zal door de negatieve bena

nicatie met anderen kun je de projecties van jezelf en

dering van zijn vader niet veranderen. AJhoewel Maarten

anderen gaan herkennen. Het werkt bevrijdend als je be

achttien jaar is en nog thuis woont, kan hij nog steeds ad

seft dat de projecties van anderen niets met jou te maken

viezen, begeleiding en grenzen gebruiken. Maar doordat

hebben. Het zijn de gedachten, oordelen, verwachtingen

Frans steeds projecteert: 'Wat jij doet is niet goed', hoort

van de ander. Als je je werkelijk realiseert hoe het projec

Maarten alleen maar kritiek en zal hij doorgaan met zijn

tiemechanisme werkt, kun je datgene wat gezegd wordt

gedrag. Hiermee zegt hij impliciet: 'Ik maak zelf uit wat

gemakkelijk bij de ander laten. Je hoeft dan niets meer

goed voor mij is', en daarmee zit de interactie muurvast.

persoonlijk te nemen, want niets is persoonlijk. Op het

Het lijkt erop dat niemand een manier kan vinden om

moment dat je je dat realiseert, kun je de ander makkelijk

deze impasse te doorbreken.

vergeven waardoor in de toekomst conflicten voorkomen


kunnen worden.

Op het moment dat Frans ziet dat zijn negatieve op


stelling ten opzichte van zijn zoon geen enkele verande
ring teweeg brengt, opent dat nieuwe perspectieven.

Frans vertelt hoezeer hij gerriteerd is door het gedrag

Waarom zou je doorgaan met iets dat niet werkt? Dat

van zijn achttienjarige zoon Maarten. Elke avond als

is zinloos. Beter is het te kijken naar wat je projecteert en

Frans thuiskomt, vindt hij zijn zoon languit voor de com

je te realiseren dat deze projecties je steeds aanzetten tot

puter of de televisie. Zijn zoon heeft deze apparaten zo

hetzelfde gedrag en je onvrij maken.

danig gesitueerd dat hij beide tegelijk kan bedienen en

Zeuren helpt niet ... Het gaat erom verantwoordelijk

ondanks de boze blikken en opmerkingen van zijn vader

heid te nemen voor datgene wat essentieel is voor jou en

168

169

je daaraan over te geven. Voor Frans is het van belang een

zijn mening verkondigt en adviezen geeft, klapt Hannie

goede relatie te hebben met zijn zoon. Hij wil hem ook

dicht. Zij weet uit ervaring dat ze te maken krijgt met een

graag ondersteunen bij zijn huiswerk. Als hij inziet dat

woedende Paul als zij tegen hem in gaat. Hannie houdt

zijn projecties niet waar zijn, kan hij die loslaten en is de

van harmonie, brengt deze niet graag in gevaar en houdt

weg vrij om een ander contact met zijn zoon te krijgen.

wijselijk haar mond.

Hij kan nu wel Maarten aanbieden om hem een paar keer

Zowel Paul als Hannie versterken elkaars identiteit.

per week te helpen met zijn huiswerk. Doordat hij geen

Zij duwen elkaar regelmatig in de 'bekende' jas. Zij hou

boze blikken meer geeft en geen uitvallen meer doet naar

den zichzelf ook in het patroon door hun projecties in

zijn zoon, kon het zelfs gebeuren dat Frans een keer bij

stand te houden. Paul vindt zichzelf een 'entertainer'

thuiskomst zijn zoon niet achter een beeldscherm aan

hetgeen hij een prachtige eigenschap vindt. Aangezien

trof. Maarten kon door de andere opstelling van zijn va

hij oordelen heeft over 'de stille', projecteert hij zijn ne

der kennelijk zijn eigen gedrag veranderen.

gatieve idee daarover op Hannie. Zij is niet 'stil', maar


in de nabijheid van Paul projecteert Hannie haar angst

In de situatie van Hannie en haar vriend Paul spelen me

voor confrontaties en laat zij hem praten. Aangezien Paul

ningsverschillen regelmatig een rol in hun communicatie.

het idee aanhangt dat hij, in tegenstelling tot Hannie, veel

Paul bezit veel kennis, is erg belezen en vertelt daar graag

weet, projecteert hij 'de domme' op Hannie. Natuurlijk

over. Hij is een goed entertainer en is meestal degene die

is Hannie niet dom, maar zij houdt zich 'van de domme',

'het beter weet'. Hierdoor komt Hannie niet altijd aan

waardoor zij weer projecteert dat Paul 'het beter weet'.

bod. Zij is geneigd haar mond te houden en is meer een

Doordat Paul en Hannie zich bewust worden van hun

'doener'. Samen vormen zij een perfect koppel, waarbij

eigen en andermans projecties kan er een verandering op

hun identiteiten elkaar goed aanvullen. Maar wat in het

treden in hun communicatie. Paul zou zich kunnen reali

begin van hun relatie een goed evenwicht was, wordt na

seren dat hij 'het soms beter weet en soms niet'. Hij zou

verloop van tijd een bron van irritatie. Paul verwijt Han

kunnen gaan zien dat 'de stille' ook deel uitmaakt van zijn

nie dat zij 'nooit haar mond open doet' als zij bij vrien

klerenkast. Als Hannie haar angst voor confrontaties on

den zijn. Op de momenten dat Paul met veel aplomb

der ogen komt en zich zou realiseren dat zij 'iets te vertel-

170

171

len' heeft, vangt zij twee vliegen in n klap. Zij zal dan in
staat zijn om haar heftige projecties terug te nemen.

de ander, bemoei je je met jezelf. Als je dan ook nog het


idee kunt loslaten dat de ander moet veranderen, kan
er echt iets veranderen. Dan kun je degene met wie je

Door je bewust te zijn van datgene wat je projecteert,

bent nemen zoals hij of zij is. In plaats van verzet is er

kun je de projecties onderzoeken. je kunt je afvragen of

dan plaats voor compassie. Misschien voel je nog steeds

ze 'waar' zijn. Aangezien je weet dat je alle denkbare ei

het verlangen naar waardering door je partner of je ou

genschappen bezit kun je je realiseren dat al datgene wat

ders, maar op het moment dat je dat los kunt laten zal

je een ander toedicht, ook onderdeel uitmaakt van jou.

die behoefte verdwijnen. Je hebt trouwens niets aan die

Als je de projecties van anderen gaat herkennen, kun je

erkenning, want deze moet door de ander voortdurend

deze op hun juiste waarde gaan schatten. Op het moment

herhaald worden omdat je het toch niet gelooft. De em

dat iemand jou kritiek geeft, ontvang je deze projectie

mer van 'erkenning' moet steeds gevuld worden, maar

op je 'open hand'. Je kijkt ernaar, want er kan immers

onder in de emmer zit een gaatje waardoor al de gegeven

een kern van waarheid in zitten. Als dat niet zo is, laat je

erkenning wegsijpelt.

de kritiek 'uit je handen vallen'. Als je een compliment

Je hebt die waardering niet nodig. Je kunt die aan jezelf

krijgt, ontvang je deze projectie ook op je 'open hand'.

geven. Op het moment dat je dat doet komt de erkenning

Het is leuk om een compliment te krijgen. In dit geval

door anderen vanzelf, maar ben je er niet meer af hanke

kun je denken: 'deze hou ik' en hem in je zak stoppen

lijk van.

zonder je daarmee te identificeren. Uiteindelijk zijn kri


tiek en complimenten hetzelfde; ze zijn de projecties van

Ward en Marijke

anderen. Wanneer je je af hankelijk maakt van deze pro


jecties word je de speelbal van de ander.

Ward en Marijke zijn na vijfendertig jaar huwelijk nog

Een relatie waarin jij je vrij voelt wordt gekenmerkt

steeds gelukkig met elkaar. Zij genieten van elkaars ge

door weinig of geen beladen projecties. Zodra je de pro

zelschap, vervelen zich nooit, staan actief in het leven en

jecties van jezelf gaat herkennen wordt de behoefte om

hebben plezier met hun kinderen en kleink inderen. Er

te projecteren minder. In plaats van je te bemoeien met

zijn regelmatig momenten waarop zij zich verliefd voe-

172

173

len op elkaar. Ook al hebben zij een aantal keer op het


punt gestaan om uit elkaar te gaan, voelden ze intutief
aan dat zij voor elkaar bestemd waren. Wat hebben zij
gedaan om dit voor elkaar te krijgen?
Ward en Marijke hebben vanaf het begin van hun 'liefde
op het eerste gezicht' over belangrijke onderwerpen ge
streden. Zij hebben hun persoonlijke belangen niet opge
geven. Hierdoor hebben ze elkaar, ook in moeilijke tijden,
kunnen uitdagen en bleven zij uitermate geboeid door el
kaar. Ze durfden elkaar grenzen te stellen en daarmee de
relatie op het spel te zetten als het aankwam op iets wat
essentieel was voor een van hen. Toch verloren ze elkaar
nooit uit het oog en stimuleerden ze elkaar tot verdere ont
plooiing, ook al was dat soms bedreigend. De botsingen
die zij met elkaar hadden prikkelden regelmatig oud zeer.
Zowel Ward als Marijke gingen daadwerkelijk aan de slag
om hun individuele problematiek te onderzoeken waar
door ze deze achter zich konden laten. Dit betekende niet
alleen het einde van veel beladen projecties, maar tevens
het eind aan de neiging om alles persoonlijk te nemen. De

Ze konden lachen om hun 'gedoe' en escapades, waar


mee ze probeerden om maar een ding te voorkomen: een
echte verbinding met elkaar. Toen ze dat doorhadden
konden ze eindelijk volmondig 'ja' zeggen tegen elkaar.
Zoals zoveel partners wilden zij elkaar aanvankelijk
nog veranderen, maar dankzij hun persoonlijke ontwik
keling kwam er een tijd waarin Ward en Marijke hele
maal mochten en konden zijn zoals ze zijn. Zij vonden en
vinden elkaar de meest aantrekkelijke en meest interes
sante persoon om mee samen te zijn. Het samenleven is
soepel, gemakkelijk. Er is rust en vertrouwen, maar het
blijft 'spannend'.
'Barn to be wild', veranderde in de loop van de jaren in
'Born to be'.
Zuchtte Marijke vroeger nog weleens dat Ward haar
alleen liet, nu zegt ze: 'Vroeger zou ik willen dat hij bleef,
maar dan ging hij ... nu mag hij gaan, maar gaat hij niet.
Hij blijft omdat hij dat van harte wil en hij niemand an
ders wil dan mij ...'
Verbondenheid

vrijheid die gaandeweg ontstond kon soms leiden tot rela


tionele verwikkelingen, maar leidde er tegelijkertijd toe dat
zij steeds opnieuw voor elkaar wilden en konden kiezen.
En zij konden elkaar vergeven ...

174

Door jezelf vrij te maken in je relatie zal er tegelijker


tijd een echte verbondenheid met je partner kunnen ont
staan. Liefde wordt vaak gekoppeld aan de vorm waarin

175

iets of iemand verschijnt, maar aangezien de vorm steeds

1.

Aan wie verschijnt deze gedachte? Het antwoord is

2.

altijd hetzelfde ... aan mij


Wie is getuige van deze gedachte? Het antwoord is

verandert of verdwijnt, heeft liefde niets met de vorm


te maken. Liefde is de verbinding die ontstaat als je die
ander niet ervaart als afgescheiden van jou. Liefde is wat

altijd hetzelfde ... ik

je bent.
Vrij zijn betekent dan dat je alles en niets bent. Er is

Het gaat er in deze oefening niet om dat je later de gedachten

geen beperking. Jij bent degene die zich vrijwillig kan


identificeren. Je hoeft niets vast te houden. In het hier en

kan reproduceren. Probeer je steeds bewust te zijn van de vra


gen die je stelt en de antwoorden die je geeft, ook al zijn deze

nu verschijnen gedachten, gevoelens en gebeurtenissen

altijd hetzelfde.

en niets blijft. Elk moment is nieuw, en jij bent getuige


van al datgene wat zich in dat moment voordoet.

Deze oefening kan je ervan bewust maken dat er een gat is


tussen de gedachten. Als je de oefening vaker doet, kun je gaan
ervaren dat de ruimte tussen de gedachten groter wordt. Hier

Oefening:

door komt het denken tot rust.


Het is prettig om deze oefening te doen op momenten dat je

Doel van de oefening is te ervaren dat je gedachten hebt, in plaats

moe wordt van je innerlijke dialoog, of als je merkt dat je niet

van gedachten te zijn. Wanneer je gaat kijken hoe gedachten en

kunt slapen van de zorgen over gisteren en morgen.

emoties verschijnen, ga je zien dat ze komen en gaan. Jij bent


degene die dit komen en gaan waarneemt. Dat betekent dat jij
deze gedachten en emoties niet kunt zijn. Hoe zou je anders in
staat zijn ze waar te nemen?
Ga ergens rustig zitten en sluit je ogen. Laat een gedachte in je
opkomen.je hoeft je daarin niet teforceren. Het gebeurt vanzelf.
Bij elke gedachte die in je opkomt stel je jezelf bewust de vol
gende vragen:
176

177

Hoofdstuk 11

Mary ontwaakt
'Mary, je moet vanaf vandaag je slaapkamer delen met
je nieuwe zusje Linda.' De vijfjarige Linda was Mary's
nichtje dat plotseling wees was geworden na het overlij
den van haar moeder

bij een auto-ongeluk. Mary's ou

ders namen het kind op in hun gezin dat toen al bestond


uit zes kinderen. Ze vertelden de kinderen niets over de
ware toedracht van deze ingrijpende gebeurtenis. Inte
gendeel, vanaf die dag werd het decreet van de ouders
duidelijk: Linda was een volwaardig lid van de familie en
dat moest ook naar de buitenwereld gecommuniceerd
worden. Zo ontstond er een geheim in de familie. Om

179

elke schijn van voortrekken te vermijden moest Mary, de

tacten met anderen is zij dat k leine, boze meisje geble

lieveling van haar vader, niet alleen haar kamer, maar ook

ven. Een meisje dat omarmd wil worden.

haar vader met Linda delen. Mary's moeder was geen

Door veel aandacht en diepgaande gesprekken kan

bron van troost voor haar. Moeder kon het gezin met

Mary langzaam ontdooien en haar eigen geschiedenis

zeven kinderen niet aan en uitte voortdurend negatieve

gaan begrijpen. Zij is kwetsbaar, maar ook sterk. Ze be

kritiek. Ze beschuldigde Mary ervan dat ze lelijk en stom

gin te beseffen dat zij niet haar verleden 'is'. Zij ziet dat ze

was en vertelde haar regelmatig dat zij later nooit een

niet meer dat kleine meisje is, maar ze leert tegelijkertijd

man zou krijgen.

van dat kleine meisje te houden. Op het moment dat zij

Mary voelde zich alleen, verdrietig en boos.

zich realiseert dat haar schaduwovertuigingen, die als een


rode draad door haar leven lopen, gebaseerd zijn op fou

Als Mary zestig jaar is wordt zij op indringende wijze

te conclusies, valt een zware last van haar schouders. Ze

weer geconfronteerd met haar verleden. Enkele maan

voelt een opluchting die zij nog nooit in haar leven heeft

den voor haar verjaardag wordt zij van het ene op het an

ervaren. Denkt Mary aanvankelijk nog dat ze deze op

dere moment aan de kant gezet door haar lover, die in een

luchting moet proberen vast te houden, gaandeweg leert

tijd van onderlinge bezinning al jaren een andere vrien

ze dat dat niet nodig is. Wat een bevrijding! Ze kan nu

din bleek te hebben. Kort daarna krijgt ze op haar werk

helder waarnemen wat zich voordoet in haar gedachten.

onverwacht te horen dat zij geen afdelingshoofd meer zal

Ze hoeft zich daar niet mee te identificeren en ze is goed

zijn. Mary voelt zich afgedankt. Het doet haar denken

zoals ze is. Wat eens zwaar was, is nu licht en Mary straalt

aan lang geleden toen zij zich net zo vernederd voelde.

dat uit. Voelden de voorbij jaren als een diepe slaap, nu


voelt ze zich ontwaakt.

Deze pijnlijke ervaringen motiveren Mary om haar le


ven onder de loep te nemen. Zij zoekt hulp, waarbij haar
angst om anderen te vertrouwen zich aanvankelijk uit

Maanden later vertelt Mary dat zij in een nieuwe we


reld leeft.
Voor Mary is het licht aan.

in weerstand. Ook al heeft Mary zich op krachtige wijze


ontwikkeld tot een vooraanstaand manager, in haar con-

180

181

Hoofdstuk 1 2
'There is a crack in everything,
that's how the light gets in',
Leonard Cohen

Het licht is

aan

Het licht dat altijd aan is en dat er altijd al was en zal zijn, ma
nifesteert zich aan jou op het moment dat je geboren wordt.
Tijdens je leven schijnt het manifeste licht onafgebro
ken. Ook al denk je dat het licht 's nachts uitgaat; het
schijnt ook tijdens je slaap. Onbekommerd werpt het
licht zijn stralen op al datgene wat in het dagelijks leven
voorbij komt. Het licht maakt zich nergens zorgen over,
het doet wat het doet: het schijnt.
Het licht is altijd aan en kan moeiteloos en gracieus
van het ene moment in het andere glijden. Heel simpel
en ongeremd, alleen maar waarnemend wat er is.

183

Jij bent dat licht.


Maar meestal denk je dat je een samenraapsel bent
van al datgene waar het licht op schijnt. Je denkt dat je

Wanneer je in staat bent jouw verhaal, je gedachten en


je emoties te herkennen, gaat de lading eraf en worden
ze vrij.

een persoon bent met een verhaal. Je bent moeder, va

Dan begint het waarnemen.

der, werknemer of een pianist. Je bent vrolijk, depressief,

Waarnemen betekent dat je zonder toevoeging het

af hankelijk, een betweter of een held. Je denkt dat jij die

licht laat schijnen over alles wat zich voordoet.

identiteit bent. Bij die identiteit horen allerlei ideen, op

Over alles, en dat betekent ook werkelijk alles. De auto

vattingen en oordelen. Deze horen vaak zozeer bij de

die langsrijdt terwijl jij jouw auto parkeert, de vrouw die

door jou ingenomen identiteit dat je ze niet alleen ge

passeert, jouw oordeel over haar kleding, je gedachten

looft, maar dat ze de aanleiding zijn tot veel conflicten.

over de boodschappen die je moet doen, het vervelende

De gedachte dat jij je identiteit of je verhaal bent wordt

karretje dat niet goed rijdt, de irritatie over de lange rij bij

veroorzaakt door onvrijwillige identificatie. Je vereenzel

de kassa...

vigt je met jouw identiteit en jouw historie en zegt dan:

Alles wordt waargenomen, maar zonder identifica

'Dit ben ik'. Ook op de momenten dat je gedachten hebt

tie. Moeiteloos stroomt het licht over datgene wat zich

over jezelf, identificeer je je met die gedachten en denk

aandient. Je geeft je over aan datgene wat zich op ieder

je dat jij deze gedachten bent. 'Ik ben dom, ik kan niks,

moment voordoet. Ook in vreselijke tijden zal de over

ik kan alles aan, ik ben niet de moeite waard, ik ben ge

gave aan datgene wat er is ertoe leiden dat je het los kunt

weldig...'. Je gelooft wat je denkt en je gelooft ook wat je

laten.

voelt. Als je boosheid of verdriet voelt, denk je dat je die


boosheid en dat verdriet bent.

Misschien denk je dat je geen oordelen mag hebben.


Maar er is niets mis met oordelen, het zijn gewoon ge

Je bent niets van dat alles. Je hebt gedachten en emo

dachten en de ene gedachte is niet beter of slechter dan

ties. Je denkt dat je deze ideen nodig hebt als houvast,

de andere. Zo kun je het ene moment over een persoon

maar het licht heeft geen houvast en controle nodig.

het oordeel vellen: 'Hij is stom, hoe kan ik nu op hem

Jij bent dat licht dat schijnt op jouw gedachten en


emoties.

184

vertrouwen', terwijl je een paar minuten later dezelfde


persoon in je armen sluit.
185

Als je je oordelen kunt herkennen en waarnemen gaat

is om bang voor te zijn. Je denkt misschien weleens dat je

ook daar de lading van af en sterven ze in het nu. Oor

de vreselijke dingen die je kunnen overkomen niet aankan.

delen zijn net zo belangrijk en onbelangrijk als andere

Dat is heel begrijpelijk, want het leven kan ons hard aan

gedachten en gevoelens. En ze zijn evenals al onze andere

pakken. Toch zijn het jouw gedachten over gebeurtenissen

gedachten 'niet waar'.

die ervoor zorgen dat je angstige, verlammende gedachten


krijgt. Als je voelt dat je verlangt naar iets dat er niet is, of

Dus het licht is aan, maar door de onophoudelijke identi

als je merkt dat je hardnekkig probeert om een prettige si

ficaties worden de waarnemingen vertroebeld.

tuatie vast te houden, neem dat dan waar en laat het gaan.

Je kunt ruimte maken door te beginnen met het her

Je hoeft niets vast te houden. Alles verschijnt, is er even en

kennen van datgene wat zich afspeelt in je gedachten en

gaat weer weg... Het leven schotelt ons allerlei leuke en

je gevoelsleven. De tweede stap is dat je je niet verzet te

verschrikkelijke zaken voor, maar voor het licht maakt het

gen wat zich aandient, maar je compromisloos overgeeft

niet uit of iets zogenaamd 'leuk' of 'vervelend' is.

aan dat wat er is. Dit betekent dat je je niet identificeert

Voor het licht zijn het allemaal gewoon gebeurtenissen.

met dat wat zich voordoet, maar dat je waarneemt wat

Wanneer het licht stralend zijn licht kan werpen op al

er is. Een waarneming zonder oordeel, waarbij alles (in

datgene wat zich voordoet, wordt elke gebeurtenis, elk

clusief je oordelen, je gedachten, je emoties) er mag zijn.

gevoel en iedere gedachte warm ontvangen. Omdat er

Wees in het nu, en daardoor bestaan het verleden en de

geen verzet is zijn er geen spanningen. Het leven vloeit, en

toekomst niet meer. Blijf met je aandacht bij dit moment

wat gisteren gebeurde is alweer weg. Niets blijft hangen,

en al datgene wat daarin verschijnt. Bij wat je hoort, ziet,

alles stroomt en wat ooit was of morgen komt, houdt je

ruikt, je gevoelens, je ademhaling, je gedachten en de

niet bezig. De stroom van het leven is je leidraad, en niet

energie in je lichaam. Dat is wat er nu is. Label het niet,

je opvattingen over wat goed of slecht is.

laat het er simpel zijn.


Als je merkt dat je je verzet tegen iets wat zich aandient

Je staat open voor elk moment. Dat is liefde, dat is ver


bonden zijn. Je bent dan alles.

en je jezelf hoort zeggen: 'Dit wil ik niet, het moet anders',

Dan bevind je je in een dimensie waarin je alles kunt

wees je je daar dan bewust van. Je zult merken dat er niets

waarnemen en ontvangen zonder dat je je verzet, of dat

186

187

je ergens naar verlangt. Daar is dan onvoorwaardelijke

Zonder het gebruik van herinneringen of gedachten:

liefde die ermee begint datje onvoorwaardelijk van jezelf

Wat zijn gedachten?

houdt, inclusief van alles wat je nu misschien nog veroor

Zonder het gebruik van herinneringen of gedachten:

deelt. Wanneer je je verbonden voelt met alles, en niet

Wat zijn gevoelensi'

meer afgescheiden van jezelf, de wereld en de anderen,

Zonder het gebruik van herinneringen of gedachten:

ben je jezelf, de wereld en de anderen. En tegelijkertijd

Wat is een identiteiti'

ben je niet meer jezelf omdat het individu verdwenen is.

Zonder het gebruik van herinneringen of gedachten:

De weg naar onvoorwaardelijke liefde ligt voor jou open

Wie of wat ben je: een man, een vrouw of geen van bei

omdat je deze onvoorwaardelijke liefde al bent.

den?

Op het moment dat je het stralende licht in jezelf herkent

Zonder het gebruik van herinneringen of gedachten:

komt alles in een 'ander licht' te staan.

Wie is de ander?
Zonder het gebruik van herinneringen of gedachten:

Je beseft voor eens en altijd dat het licht aan is en dat jij

Wat is liefder

het licht bent waarin alles verschijnt en verdwijnt.

Zonder het gebruik van herinneringen of gedachten:


Wat is er dani'

Oefening (met dank aan Stephen Wolinski)

Zonder het gebruik van herinneringen of gedachten:


Wie ben iki'

Dit is een meditatieoefening.


Ga op een rustige plek zitten en ontspan je.
Zeg tegen jezelf:
Zonder het gebruik van herinneringen of gedachten:
Wat zijn geluiden?
Zonder het gebruik van herinneringen of gedachten:
Wat is een lichaam?

188

189

Over de auteur

Annette Raaijmakers (1949) is al van


af haar jeugd genspireerd door oos
terse stromingen, met name de ad
vaita vedanta. Zij werkte een aantal
jaren als psychotherapeut op de afde
ling psychotherapie van het Riagg in
Helmond en had vanaf 1982 tot 1992
een eigen bloeiende psychotherapie
praktijk (Praktijk voor Interactionele

ClL_

__",_.:=;.::

Therapie).
In die tijd ontstond bij haar de behoefte om een trai
ning te gaan geven die op een nog effectievere manier
mensen zou kunnen helpen bij hun zoektocht naar zich-

191

zelf. Genspireerd door de boeken van Sri Nisargadatta

van onverwerkte emoties, de persoonlijke begeleiding en

Maharaj en haar ervaringen als psychotherapeut heeft zij

de praktische tools zorgen voor een groot rendement.

de Core Management Training ontworpen en Instituut

De bijzondere kracht van Annette is gelegen in de wijze

Core opgericht.

waarop zij bij deelnemers direct de kern kan raken. Na de

Deze training is gebaseerd op:

training voelen de deelnemers zich ontspannen, energiek

- Uitgangspunten van de advaita vedanta:


1.

en gelouterd.

Waarnemen. 2. Conceptloosheid. 3. De onthulling

van de 'ware aard'.

'De trainers van Core hebben mij een belangrijke waarde gege

- Uitgangspunten van de westerse filosofie en psycho

ven: Vrijheid. Niet door uit te leggen wat dat is, maar door mij

logie:

te laten ervaren dat ik vrij bn.' (een deelnemer)

1.

Integratie van belemmerende ideen en emoties.

2.

Cognitieve therapie die tot gedragsverandering aan

zet.

Instituut Core organiseert een paar keer per jaar een een
daagse workshop 'Volledig Vrij'. Meer informatie over
deze workshop kun je vinden op www.instituutcore.nl

Annette en haar trainers geven deze vijfdaagse individue


le ervaringstraining sinds 1992 en inmiddels hebben meer
dan duizend mensen uit verschillende soorten organi
saties deelgenomen. In deze training leren deelnemers
zichzelf kennen en leren zij om te gaan met gedachten,
oordelen en gevoelens die hen, zonder dat zij dat willen,
in beslag nemen en belemmeren. Ze gaan inzien en erva
ren dat ze in de kern getuige zijn van dit alles. Met behulp
van oefeningen kunnen ze zich losmaken van hun 'oude
verhaal', zodat zij gaan beseffen wie zij werkelijk zijn. In
zicht in onbewuste denk- en gedragspatronen, integratie
192

193

Aantekeningen

Workshop Volledig Vrij


Wil je in een eendaagse workshop vertrouwd raken met
de oefeningen uit dit boek?
Deze workshop van n dag heeft als doel je te laten er
varen hoe je niet langer in strijd met jezelf en anderen
hoeft te zijn. Je persoonlijke kwaliteiten komen helder
in beeld, waardoor je je aandacht weer kunt richten op
dingen die werkelijk belangrijk zijn. Dit helpt je zelfver
trouwen te versterken. Op een integere manier worden
ervaringen en problemen onder leiding van de auteur en
haar trainers besproken. Er is voldoende gelegenheid om
je persoonlijke vragen te stellen of situaties in te bren
gen. Tevens leer je hoe je met behulp van goede commu
nicatie door het toepassen van het reactie keuzemoment
plezieriger met anderen kunt omgaan.
Informatie over locaties en data zie:
www.instituutcore.nl

en www.volledigvrij.nl

Op vertoon van dit boek krijg je 20% korting op de prijs


van de workshop.

Aantekeningen

Aantekeningen

Aantekeningen

Aantekeningen

Aantekeningen

Onze titels, met een tekstfragment,


kunt u ook zien op onze website:

www.samsarabooks.com
Daar vindt u informatie over de boeken in voor
bereiding, de agenda met informatie over lezingen
van onze auteurs en kunt u zich opgeven voor onze
nieuwsbrief.
Samsara Uitgeverij bv
Herengracht 341

1016 AZ Amsterdam
Telefoon: 020- 5550366
Fax: 020- 5550388

E-mail: info@samsarabooks.com