You are on page 1of 57

Xos Manuel Surez

FERROL 1936
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN
FERROL 1936
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN
Xos Manuel Surez

Deseo e maquetacin: Bucle Comunicacin


Edita: Concello de Ferrol. Concellera de Educacin

ISBN: 978-84-692-9900-5
Depsito legal: C 228-2010
Sada do alcalde Sada da concelleira de Educacin

A liberdade un dereito hoxe consolidado A nosa historia mis recente precisa dunha
na nosa sociedade, anda que certo que non investigacin que nos achegue a todos ns,
precisamos percorrer demasiada distancia en xeral, e aos mis novos, en particular,
neste mundo globalizado para darnos conta realidade do que ocorreu dende xullo do
que non abunda noutros puntos do planeta. 1936 no noso pas.
Pero na nosa terra non foi sempre as. Os
intentos do home por ocultar episodios de Nesta unidade didctica o alumnado de Ferrol
represin e abuso sempre se atopan coa poder achegarse ao acontecido na nosa
teimuda memoria dos protagonistas de cada cidade e na comarca. Darase conta que os
tempo e Ferrol 1936, Golpe de Estado e militares o que fixeron o 18 de xullo do 1936

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Represin invita comunidade escolar a foi un Golpe de Estado e, posteriormente,
facer un exercicio educativo, histrico, non s levaron a cabo unha represin, uns
sociolxico e sen dbida democrtico de xuzos sen ningunha garanta legal senn que
recuperacin das vivencias, das testemuas o que foi peor, mantiveron no tempo o acoso
e dos sentimentos daqueles que escribiron a daqueles que tian unhas ideas diferentes.
crnica de Ferrol nas ltimas dcadas e, mis
concretamente, entre 1936 ata os anos 80. A lei da memoria histrica proporcinanos o 3
marco legal que nos permite revisar o noso
unha das accins, na mia opicin unha pasado e coa obxectividade que outorga a

FERROL 1936
das mis destacadas, que propn a unidade distancia no tempo.
didctica que o Concello pon vosa
disposicin, pero non a nica. A partir dun Agradzolle ao autor, Xos Manuel Surez,
relatorio rigoroso da realidade, asinado polo este traballo, que estou segura vai ser unha
profesor Xos Manuel Surez, permitirselles ferramenta estupenda para o profesorado,
aos alumnos e alumnas ampliar os seus sobre todo para o de Ciencias Sociais.
coecementos a travs de dinmicas de Para todos eles o meu agradecemento por
aprendizaxe activas, co que favorecer a sa intentar emendar algns esquecementos que
actitude crtica respecto historia. seguimos atopando nos libros de texto.

Esta publicacin unha porta aberta Mercedes Carbajales


reflexin, anlise, investigacin... sempre
e cando saia das estanteras e se atope con
docentes dispostos a aproveitarse dela e
introducila nos seus plans de estudo. Son a
peza clave entre a obra e os destinatarios.
Aqueles que precisan coecer o pasado para
escribir con tino o presente e evitar que nunca
xamais se repitan os feitos dramticos que
anteriores edicins padeceron inxustamente.

Vicente Irisarri
#1
O ESCENARIO HISTRICO

Ferrol naceu pola decisin da monarqua borbnica do XVIII de aproveitar a


extraordinaria forma da sa ra, cunha estreita entrada que se abre ao final,
para crear estaleiros reais onde construr, armar e reparar a flota de guerra.
En relacin co Arsenal crense os barrios da Magdalena, nome dunha antiga
ermida do lugar, como poboacin residencial e administrativa, e o de Esteiro,
para acoller aos traballadores das obras. O castelo de San Felipe remodelouse,
na mesma poca, como defensa da entrada a aquel conxunto urbano e fabril.
Neste cenario de cidade ilustrada teen lugar, en 1936, os feitos do golpe de
Estado e a forte represin posterior.

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


TEXTO

Xa manifestamos que a primitiva ereccin do arsenal no reinado de D. Felipe V, foi


nas ribeiras da vila da Graa, onde se levantaron edificios e bancadas, e se construron
dende 1730 a 1735, algns buques, establecndose al os almacns e oficinas do De-
partamento. Que despois se fixeron ensaios na ribeira oriental do monte de Esteiro, e
que achando aquel sitio con mellores disposicins, dispuxo D. Fernando VI a transla- 5
cin ao Ferrol das oficinas do Departamento e a edificacin en Esteiro do novo estalei-

FERROL 1936
ro, cuxas primeiras gradas se principiaron en 1740 e as ltimas se concluron en 1751.
Que seguidamente se levantaron as colosais obras da gran drsena, dende o ano 1752
ata o de 1770, as cales remataron no reinado de Don Carlos III, causando a admiracin
xeral de nacionais e estranxeiros, pola sa solidez e magnificiencia, e polo breve tempo
en que foron edificadas sobre o fondo do mar.
Os fortes que defendan a ra de Ferrol, moito antes de que o porto fose decla-
rado departamento de maria e praza de guerra, eran os antigos castelos de San
Martn e San Felipe, que abondaron en 1596 para impoer respecto Armada in-
glesa do Conde de Essex [...]. Despois que se levantou o establecemento naval, au-
mentouse a defensa, robustecendo a estreita garganta da ra con outras bateras
e castelos, e facendo do antigo de San Felipe unha fortaleza mis respectable.
De todos estes castelos e bateras o principal o de San Felipe, levantado nun promon-
torio que forma a costa, e o cal domina a ra de tal maneira que os seus lumes enfilan
toda a canle. O antigo forte debeu fabricarse despois do ano de 1577 [...]. A construcin
do novo castelo xa obra contempornea dos arsenais e a sa edificacin moi slida.
Consta dunha gran batera baixa, doutra mis elevada e da que constitua o antigo
castelo, con troneiras para 150 canns.

Montero Arstegui, Historia y descripcin de la ciudad y departamento naval del Ferrol,


1859. Adaptacin.
ACTIVIDADES

ANLISE

Onde se situaba o primeiro arsenal de Ferrol?

Cando se realizan as obras das gradas e da drsena do Arsenal Militar, segundo


Montero Arstegui?

Que castelos existan na ra antes do sculo da Ilustracin? Cal se reforma por que?

Explica as actividades das zonas numeradas no plano urbano. 1. Ferrol Vello. 2. A


Magdalena. 3. Esteiro. 4. Arsenal Militar.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

6
FERROL 1936

Ferrol, cidade da Ilustracin. Cadernos Ateneo Ferroln, nos. 17 e 18, p. 90.


#2
O GOLPE DE ESTADO

TEXTO 1

A intencin dos militares, os xenerais Mola, Sanjurjo, Franco, Cabanellas, que o


17 de xullo de 1936 encabezan a rebelin, vencer nas principais cidades espaolas
obrigando ao Goberno da II Repblica a deixar o poder en pouco tempo, pero este
obxectivo non se consegue pola resistencia popular nas principais cidades, polo que
se inicia a Guerra Civil.
O territorio espaol quedou dividido en das zonas en funcin do xito que ob-
tiveron os sublevados. Reproducase o mapa resultante das eleccins de febreiro de

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


1936, os militares triunfaron naquelas rexins onde foran mis votadas as candidatu-
ras de dereitas (Navarra e Castela Len) mentres que fracasaban onde a vitoria electo-
ral fora da Fronte Popular (Madrid, Catalua, Valencia, Pas Vasco, Asturias, Cantabria
e Castela A Mancha). Galicia unha excepcin a esta regra: a candidatura da Fronte
Popular vencera nas provincias de A Corua, Pontevedra e Lugo, pero queda baixo o
poder dos rebeldes en poucos das, sendo as cidades de A Corua e Ferrol claves para
ese logro.
A Corua era a sede da VIII Divisin Militar. Ferrol era a base naval con mis efectivos 7
de Espaa. Os dous mandos principais da Armada en Ferrol, o vicealmirante Nez,

FERROL 1936
xefe da Base Naval, e o contralmirante Azarola, xefe do Arsenal, non foran contactados
polos axentes do xeneral Mola para sumarse insurreccin. As ordes de Emilio Mola
para a Armada con base en Ferrol eran asegurar o control da cidade, detendo aos que
poideran opoerse ao Movemento, e dominar a costa entre o Mio e o Bidasoa, sobre
todo a zona asturiana, impedindo o subministro de armas aos mineiros, e colocar uni-
dades en Xixn, Santander e Bilbao.
En Galicia, a Guerra Civil enceta na ma do 20 de xullo en A Corua. Os oficiais su-
blevados declaran o estado de guerra, o que permite ao Exrcito a asuncin de todos os
poderes e a derrogacin inmediata dos dereitos dos cidadns. En A Corua a toma do
Goberno Civil ten lugar o mesmo da 20. Os enfrontamentos en Ferrol chegan ata o da 22.
En Ferrol o pobo desarmado manifstase ante o Arsenal e dispersado a tiros, piden
armas para defender a Constitucin e reciben disparos. En tres das hai trinta mortos e
mis dun cento de feridos. Na cidade dos estaleiros os obreiros e os marieiros, como
nas xornadas da Revolucin Rusa, loitan xuntos contra a reaccin fascista e enfrntan-
se aos oficiais que queren dominar os barcos. O Rexemento de Artillara de Costa, o
mellor dotado en armamento de Espaa, toma as ras da cidade e os edificios vitais,
entre eles o Concello (da 21). Pero a loita decisiva dase no Arsenal, entre os oficiais
dos navos e a marieira. Cabos, marieiros e fogueiros dominan o acoirazado Espaa
e o cruceiro Almirante Cervera, onde suben a bordo traballadores, mulleres e nenos,
pero ao non estar en condicins de combate teen que renderse (22 de xullo). Se os
cruceiros Libertad, Jaime I e Cervantes, non tiveran que sar cara ao Estreito de Xibraltar
por orde do Goberno para evitar o paso dos sublevados de frica Pennsula, Ferrol e
Galicia permaneceran fieis Repblica.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

Entre o 20 e 22 de xullo do 36 os sublevados toman Ferrol. Desde o cuartel do


Baluarte (2) os soldados de artillara de costa desprganse pola cidade e dominan a
Praza de Armas, a Praza de Amboaxe, entran en contacto coa Capitana (4) e diante do
Arsenal para impedir sar aos marieiros leais Repblica. Desde o cuartel de Infantera
de Maria (1) os rebeldes controlan Esteiro, chegando ata o Concello. (16) No cruceiro
8 Cervera (20), no acoirazado Espaa (19) e no transporte Contramaestre Casado (21) as
tripulacins dirixidas polos cabos deteen aos oficiais rebeldes. Unha vez triunfante a
FERROL 1936

rebelin (22 de xullo), os alzados teen no seu poder a base naval e os seus efectivos,
aos que hai que sumar os novos cruceiros Canarias (17) e Baleares (18).

TEXTO 2

Por que Galicia sucumbiu?


Tamn debeu quedar claro que nas cidades e vilas de Galicia non houbo entreguis-
mo a favor do Alzamento. Os dirixentes e sectores mis activos da Fronte Popular;
dicir, os socialistas, republicanos de esquerda, cenetistas, comunistas, agrarios de es-
querda, nacionalistas, comprenderon de inmediato a gravidade do momento e xun-
tronse coas autoridades provinciais e cos alcaldes para buscar frmulas para defender
a Repblica. E non se dedicaron nesta ocasin a cantar aleluias a favor da Repblica,
senn que procuraron armas, montaron barricadas nos concellos e nas pontes, incau-
tronse de todos os autombiles e camins para desprazarse aos pobos e aldeas para
organizar a resistencia
Carecendo Galicia de grandes cidades e dun proletariado masivo e organizado, que
puidese aproveitar as vantaxes dunha loita urbana, como sucedeu en Madrid, en Bar-
celona e noutras cidades, Galicia estaba de antemn condenada a sucumbir. Estrangu-
lada a resistencia nas cidades, o resto do territorio tia que sucumbir. Non por falta de
alento republicano senn de medios e de organizacin. Ben o saban os vencedores,
que iniciaron unha brutal represin para evitar que o republicanismo volvera a erguer-
se no que a ser a retagarda da Espaa franquista.
En segundo lugar, debemos tamn referirnos ausencia dun poder central republi-
cano en Galicia que organizara eficazmente a resistencia. Xa Castelao se referiu a este
punto cando nos di que a carencia dun poder autonmico propio, que coordinara os
esforzos das autoridades leais e mobilizara o pobo, foi a causa principal do fracaso da
resistencia.

(A Gran Historia de Galicia, tomo XI, vol. 5, Arrecife, 2007, pp. 83 e 87)

ACTIVIDADES

ANLISE

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Que xeneral dirixa a sublevacin contra o Goberno da II Repblica?

Que importancia tia Ferrol para o golpe de Estado?

Que forza militar toma o Concello de Ferrol?

Os obreiros e os marieiros da Armada de Ferrol, opuxeronse ou non ao golpe?


Demostra a veracidade da ta resposta. 9

FERROL 1936
Houbo algn tipo de resistencia ao golpe nas cidades e vilas de Galicia? Argumenta
a resposta.

Explica as causas polas que Galicia sucumbiu sublevacin militar do 20 de xullo.

Por que se produce unha represin tan extensa e brutal en Galicia?



Nomea as localidades sinaladas no mapa.

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
OPININ

Pensas que vencer en Ferrol era moi importante para decidir que Galicia estivese
nun bando ou noutro, ou, pola contra, non era esencial.

INVESTIGACIN

Pregunta a persoas maiores que sucesos lembran do inicio da Guerra Civil nas sas
localidades. Trtase de que entrevistes a testemuas directas de feitos acontecidos
hai 73 anos, pero tamn podes recorrer aos que os coezan de maneira indirecta,
porque llos contaron, algns deses acontecementos.
Procura en libros de historia que sucesos da sublevacin militar de xullo de 1936 se
produciron na ta localidade.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

10
FERROL 1936

Camin blindado utilizado polo Rexemento de Artillara de Costa na sublevacin en Ferrol e en vilas
como Fene e Pontedeume
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN
Concello de Ferrol, no Cantn de Molins. O 20 de xullo de 1936 foi canoneado polos artilleiros do
Rexemento de Artillara de Costa. O edificio municipal tia sacos terreiros nas fiestras pero a sa
resistencia foi pouca. Uns sesenta homes (o alcalde Santamara, Lpez Bouza, o tenente de alcalde
socialista Morgado, tres concelleiros do PSOE e un de Unin Republicana, con mis de corenta gardas
municipais e marieiros do Cervera) entrgase antes das nove e media da ma do 21 de xullo
11

FERROL 1936
#3
A REPRESIN VIOLENTA

Fusilamentos e paseos foron os dous mtodos empregados. A pena de morte por


fusilamento era consecuencia de sentenza de tribunais militares, en consellos de gue-
rra nos que son xulgados civs e militares, aplicando os cdigos militares do sculo XIX
(o Cdigo de Xustiza Militar, no Exrcito, e o Cdigo Penal da Maria de Guerra, na Ar-
mada). Os condenados a morte ou a perpetua por este medio en Ferrol rano por rebe-
lin, traizn, sedicin ou auxilio rebelin. No chamado paseo non precisaban retorcer
as normas do Dereito: as vtimas eran sacadas dos crceres (barcos como o Plus Ultra,
prisins do Arsenal, cuarteis...), para ser fusilados sobre os muros dun cemiterio, preto
dunha foxa comn. Logo unha nota da comandancia da Garda Civil, do Xefe de Polica
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

ou do Delegado de Orde Pblico, abondaba para xustificar a execucin nun intento de


fuxida dos reos. As vtimas son alcaldes (os de Fene, Cedeira, Man, Mugardos, Caba-
nas), concelleiros, militantes de partidos da Fronte Popular (Partido Galeguista, Partido
Socialista, PCE, Esquerda Republicana, Unin Republicana) e sindicalistas (UGT, CNT).
Segundo a poca predominou unha ou outra forma de represin: o mtodo ilegal
foi o mis utilizado nos primeiros meses, entre agosto e outubro de 1936, a partir de
novembro dese ano o paseo decaeu (sen desaparecer) e foi o consello de guerra o
12 medio represor mis activo: a aparencia de legalidade impoase. Entre xullo de 1936
e decembro de 1939 dos 715 executados en Ferrol e bisbarra, un 65 por cento foron
FERROL 1936

vtimas dun paseo, o que fai conclur que a represin na bisbarra caracterizouse polo
predominio das execucins extralegais.
Agosto e setembro de 1936 son os meses mis sanguentos, con trescentas oitenta
vtimas. Prodcense execucins colectivas sen xuzo previo; scase aos detidos da Esco-
llera, do Plus Ultra O camposanto de Canido ve a morte de Jaime Quintanilla (alcalde
do PSOE dende 1931 ata 1934), Juan Garca Niebla (mestre), Guillermo Cedrn (do PCE),
Jos Lpez Bouza (Esquerda Republicana), o exsacerdote Matas Usero (de Unin Repu-
blicana), o sindicalista anarquista Mario Rico...; o 22 de setembro trinta e tres persoas no
cemiterio de Serantes; no mesmo lugar a finais dese mes corenta e dous tripulantes do
mercante Udondo son pasados polas armas por decisin das autoridades de Maria. Os
consellos de guerra provocan tamn fusilamentos colectivos, como o de trinta e dous
marios do acoirazado Espaa en decembro de 1936. A aplicacin da pena mxima ou
duras penas de crcere aos opositores ao rxime fraqnuista mantense como norma e
superar o final da guerra.
Do total de executados en tres anos (715), os domiciliados na bisbarra ferrolana al-
canzan o 73 por cento, algo mis de cincocentos represaliados. Na lista aparecen doce
mulleres e por idades pdese falar de certa xuventude dos represaliados: case o 70
por cento tia menos de 41 anos, mentres que o 44 por cento era menor de 31 anos,
con 45 casos con menos de 21 anos. En Ferrol, os lugares de execucin ou paseo mis
utilizados foron:
w Os cemiterios de Canido e Serantes, onde teen lugar centos de execucins ex-

traxudiciais.
w Arsenal Militar: 143 fusilados por sentenza de consellos de guerra da Armada.
w Castelo de San Felipe: 71 fusilados como mnimo, por sentenza de consellos de
guerra do Exrcito.
A represin afectou a todos os sectores sociais, pero fxoo en maior proporcin so-
bre dous sectores: os obreiros da construcin naval, traballadores do mar e labregos,
por unha parte, e por outra militares, sobre todo da Armada: marieiros, fogueiros e
suboficiais, por esta orde. Eses dous grupos achegan mis da metade dos executados,
pero o perfil profesional dos represaliados mostra un amplo abano, con estamentos
de clase media (funcionarios, mestres, oficiais militares, avogados, comerciantes, pro-
pietarios rendistas, profesionais por conta propia, ...) xunto a clases populares, todos
interesados na defensa dun rxime de dereitos individuais e liberdades que garanta a
Constitucin de 1931.

ACTIVIDADES

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


ANLISE

A represin violenta desatada polos sublevados desde xullo de 1936 tivo dous
medios, cales? Cal dos dous produciu mis vtimas na comarca?
13
Que partidos polticos foron perseguidos?

FERROL 1936
Cantas mulleres morreron por fusilamento ou paseo na comarca?

Que lugares do concello de Ferrol veron mis execucins?

Que dous grupos profesionais foron os mis afectados pola represin violenta na
Guerra Civil na comarca?

De que delitos foron acusados os civs e militares procesados nos consellos de guerra?

Tendo en conta a cantidade de fusilados xudiciais na comarca de Ferrol (254,


entre eles s unha muller: Amada Garca) e os datos totais de Galicia, calcula as
porcentaxes que significan os datos de Ferrol. Que conclusin obts?

Penas de morte executadas (por sentenzas de consello de guerra)


homes mulleres totais
Galicia* 1.087 4 1.091
Ferrol** 253 1 254
Porcentaxes das vtimas de Ferrol
*Informe do Proxecto Interunivesitario sobre as vtimas da represin en Galicia na Guerra Civil. Xullo, 2009.
**Surez, X. M. Guerra civil e represin en Ferrol e comarca, 2002.
Completa a tboa. Que conclusin obts?

Mortes extraxudiciais (paseos)


homes mulleres totais
Galicia 4.474 86 4.560
Ferrol 450 11 461
Porcentaxes das vtimas de Ferrol
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

14
FERROL 1936

Lugar exacto da Punta do Martelo (Arsenal) onde se realizaban os fusilamentos na Guerra Civil. Aqu
foron fusilados 143 homes condenados por tribunais da Maria, o dobre de executados (tras consello de
guerra) que no castelo de San Felipe
#4
CEN VTIMAS DA REPRESIN VIOLENTA EN FERROL E COMARCA

XULLO, 1936

Da 25 (en Ombre, Pontedeume):


Juan Prieto (alcalde de Mugardos, do Partido Comunista, obreiro).
Manuel Serantes (vixiante de pesca).
Felipe Tejedor (garda municipal).
Da 26 (no cemiterio de Canido, en Ferrol1):
Julio Sas (de Betanzos, obreiro, de CNT).
Toms Fuentes (de Betanzos, obreiro, de CNT).

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Da 30
Pedro Lpez Amor (maquinista do acoirazado Espaa, primeiro fusilado en
Ferrol por consello de guerra).

AGOSTO, 1936

Da 2 (en Cabanas):
Juan Pereiro (albanel, concelleiro de Cabanas, de Unin Republicana, 20 15
anos).

FERROL 1936
Antonio Brage (albanel, de UR, 19 anos).
Da 4 (no cuartel de Infantera de Maria, cuartel de Dores, Esteiro).
Antonio Azarola (contralmirante, Xefe do Arsenal).
Da 7 (na Punta do Martelo do Arsenal):
Jos Manso (mestre de marieira da Armada).
Da 8 (en Mugardos):
Manuel Gallego (buzo).
Antonio Gallego (buzo).
Da 9 (en Mio):
Jos A. Snchez (labrego).
Da 10
Enrique Caruncho (socialista, 26 anos).
Manuel Real (estibador, de CNT).
(en Pontedeume):
Rodrigo lvarez (secretario do Concello de Ares).
Leonardo Martnez (mestre, de Pontedeume).
Jos Lpez (socialista, exalcalde de Ares).
Da 12 (en Mio):
Cesreo Blanco (de Leiro, labrego, 23 anos).
Da 13 (en Cedeira):
Andrs Bouzamayor (asasinado pola Garda Civil).

1 Se non se sinala expresamente, o lugar da execucin ou paseo Ferrol.


Da 13 (no cuartel de Artillara de Ferrol):
Fernando Carballo (empregado do Concello de Ferrol, de UR).
Manuel Morgado (concelleiro socialista ferroln, mdico).
Da 14
Jos Permuy (fogueiro, 22 anos, de Fene).
Manuel Lpez (socialista, electricista).
(en Xestoso, Monfero):
Andrs Garca (de Esquerda Republicana, labrego).
Antonio Marcos (de ER, industrial).
Da 15
Gonzalo Seoane (obreiro const. naval, fusilado sen xuizo xunto seu fillo
Pedro).
Pedro Seoane (18 anos, libertario).
Juan Golpe (da construcin naval, to do anterior).
Juan Prez (da naval, 21 anos).
Jos Ferreiro (socialista, 21).
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

Marcelino Rey (xornaleiro da naval).


Vicente Couce (17 anos, de Juventudes Libertarias de Ferrol).
Ignacio Blanco (carpinteiro, de Narn).
Francisco Pita (de infantera de Maria, de Narn).
Da 16 (por suposta fuxida, tras ser detidos):
Andrs Daz (socialista, obreiro da naval).
Estanislao Gonzlez (obreiro da naval).
16 (cerca de Ares):
Manuel Lpez (de Redes, obreiro da naval, 21 anos).
FERROL 1936

Jess Losada (socialista, de Ares).


Da 17
Alfonso Abrodes (da naval, 23 anos).
Jos Prez (carpinteiro, de Fene).
Ramn Souto (industrial, alcalde de Fene, socialista).
Jess Tenreiro (secretario do Concello de Fene).
Alfonso Raja (auxiliar naval do acoirazado Espaa).
ngel Monteagudo (maquinista do Espaa).
Avelino Parrilla (suboficial da Armada, de Mugardos).
Jaime Quintanilla (mdico, socialista).
Juan Garca (mestre, natural da Graa, Ferrol).
ngel Garca (de Pontedeume, rexistrador da propiedade, de ER).
Ramn Ros (maquinista da Armada retirado, tenente de alcalde de Mugar-
dos, de ER).
Cipriano Canosa (maquinista).
Manuel Besteiro (radiotelegrafista).
Manuel Serantes (oficial do Espaa).
Juan Romalde (de artillara de Maria).
Da 18 (no cemiterio da Capela):
Manuel Prado (funcionario, de ER).
Ramn Sardia (de Esquerda Republicana, empregado do ferrocarril).
Celestino Sardia (secretario interino do Concello de Pontedeume, de ER).
Ramn Agras (funcionario municipal de Pontedeume, de ER).
Da 18 (asasinados no cemiterio de Mugardos, acusados de intento de sabotaxe):
Eduardo Snchez (mdico, 27 anos, de Betanzos, comunista).
Antonio Otero (pen).
Joaqun Seco (21 anos, electricista).
Jos Tenreiro (secretario do Concello de Mugardos, natural de Pontedeume).
Antonio Fernndez (mecnico).
(no Arsenal, por sentenza de consello de guerra):
M. Lpez Rodrguez (cabo de Artillara, por desobediencia a superior fronte
a unha sedicin).
J. Lpez Saavedra (cabo de marieira, por traizn).
(dous soldados do Rex. de Artillara de Costa):
Jos Lpez Lpez (20 anos).
Manuel Lpez Lpez (22, de Moeche).
(ao intentar fuxir segundo a explicacin oficial, en realidade paseados en Canido):
Andrs Iglesias (tenente de alcalde de Fene, socialista, militar retirado).
Guillermo Cedrn (dirixente comunista de Ferrol, comerciante).

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Mario Rico (obreiro constr. naval e sindicalista de CNT).
Felipe Hermida (funcionario xudicial de Ferrol).
Carlos Prez (do PCE, electricista da naval).
Manuel Gonzlez (empregado do Concello de Ferrol).
Venancio Prez (comunista, secretario da JSU2 de Ferrol).
Jos Rico (auxiliar de Artillara da Armada, de Fene).
Antonio Fernndez (19 anos, mecnico, de JSU).
Ramn Hermo (auxiliar naval). 17
Da 19 (en Mio):

FERROL 1936
Mara Vzquez (mestra, socialista).
(preto da igrexia de Caamouco, Ares):
Leonardo Daz (de Pontedeume, farmacutico).
Pablo Rico (alcalde de Monfero, de ER, labrego).
Juan Rico (labrego, de Monfero).
Santiago Rodeiro (marieiro, de Pontedeume).
Jos M. Varela (ferreiro, secretario da Soc. Agraria de Grandal, Vilarmaior).
Segundo Martn (natural de Astorga, empregado do ferrocarril).
Ramiro Vzquez (reloxeiro, de Pontedeume, socialista).
Jos R. Fernndez (mestre, de Pontedeume, socialista).
(en As Pontes):
Manuel Franco (de ER).
Joaqun Antn (27).
Francisco Guerreiro (concelleiro da Fronte Popular).
(en O Val, Narn):
Gabriel Cruz (obreiro da naval).
Lus Rodrguez (obreiro naval).
J. Lpez Leira (de San Mateo, socialista, concelleiro en Narn).
20-21 (paseados en Ferrol):
Matas Usero (de UR, exsacerdote).
Jos Bueno (socialista, dono dun quiosco no Cantn de Molins).

2 JSU: Juventud Socialista Unificada.


Pedro Almazn (mestre, do PCE, de Narn).
Manuel Teijeiro (dirixente comarcal de UGT, empregado municipal).
Francisco Lpez (presidente de JSU de Ferrol e secretario da Sociedade de
Xastras e Xastres de UGT; empregado municipal).
Manuel Prez (garda municipal de Ferrol).
Da 21 (en Cedeira):
Jos Freire (pen, asasinado pola Garda Civil).
(en Laraxe, Cabanas):
Salvador Cervera (cabo de marieira, de Barallobre).

ACTIVIDADES
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

ANLISE

Completa as tboas cos datos das 100 primeiras vtimas.

Adscricin ideolxica Identidades (inicial do nome e apelido) Cantidade

18 UR
(Unin Republicana)
FERROL 1936

ER
(Esquerda Republicana)

Socialistas
(PSOE-UGT-JS)

PCE
(Partido Comunista de
Espaa)

JSU (Juventud Socialista


Unificada)

Libertarios-CNT

Total identificados
Ocupacin Identidades (inicial do nome e apelido) Cantidade

Militares (fogueiros,
marieiros, soldados,
suboficiais, auxiliares,
oficiais) includos os
retirados

Obreiros e artesns
(construccin naval,
mecnicos, estibadores,
electricistas,
carpinteiros)

Traballadores do mar

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Labregos

Funcionarios e
empregados 19

FERROL 1936
Mestres

Comercio e industriais

Mdicos

Outros

Total identificados

Realiza un grfico de columnas do nmero de vtimas por profesin.


Encrucillado. Vtimas da represin, 1936.

1 2 4 6

3 8

11 10

13
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

15 12

17 14 16

19

21

20
Horizontais:
FERROL 1936

1 Apelido, foi alcalde de Ferrol de 1931 a 1936.


3 Ramn S..., alcalde de Fene.
5 Nome, mdico asasinado en Mugardos.
7 Nome (de dereita a esquerda), mozo libertario, fusilado co pai.
9 Apelido de Mara, mestra de Pontedeume.
11 Nome mis apelido, alcalde de Mugardos.
13 Apelido, e nome dunha rbore galega, funcionario do Concello ferroln que
presida o comit da Fronte Popular.
15 Nome, mugardesa fusilada en S. Felipe.
17 Nome, presida a JSU de Ferrol, formada por socialistas e comunistas.
19 Apelido, contralmirante xefe do Arsenal.
21 Apelidos, militar, o primeiro fusilado por consello de guerra.

Verticais:
2 Apelido, exerceu como sacerdote.
4 T + peza que pecha caixas ou recipientes.
6 Os dous apelidos, ferroln que entregou o proxecto de Estatuto de Autonoma en
Madrid.
8 Mario... sindicalista de CNT, en Canido o 18 de agosto de 1936.
10 Guillermo , dirixente comunista ferroln.
12 Primeira nota musical.
14 Anfibio.
16 En portugus, negacin.
#5
DATOS DE VTIMAS DE EXECUCINS POR VECIANZA NA COMARCA

Poboacin Totais vtimas Executados Excs. % de excs. ilegais Excs. por


Concello
(1930) concello sumariais ilegais sobre os totais mil habs.

Ferrol-Serantes* 47.211 227 86 141

Fene 6.540 39 10 29

Mugardos 7.112 36 8 28

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Cedeira 7.430 31 13 18

Pontedeume 7.056 24 4 20

Narn 12.278 23 5 18

Ortigueira-
20.614 19 3 16
Cario**
21
Ares 4.850 16 7 9

FERROL 1936
Man 4.059 12 6 6

Monfero 6.473 11 0 11

Cabanas 3.584 9 1 8

Cerdido 3.350 9 1 8

Neda 6.565 9 4 5

Mio 5.326 8 2 6

As Pontes 5.026 7 0 7

Valdovio 8.027 6 1 5

Vilarmaior 3.124 3 1 2

Moeche 3.509 1 1 0

TOTAL 176.333 490 153 337

* Ferrol e Serantes unificronse en 1940.


** Ortigueira e Cario estaban integrados no mesmo concello.
ACTIVIDADES

ANLISE

Completa a tboa cos datos das columnas que faltan.

Colorea o mapa de acordo coa lenda. Escribe a relacin dos 22 concellos.


GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

22
FERROL 1936

Fai un listado ordenado dos concellos por nmero de vtimas (en tanto por mil).

En que concello o nmero de fusilados por consello de guerra foi superior ao


nmero de vtimas de paseos?

En que concellos todos os executados foron vtimas de fusilamentos extraxudiciais?

Na pxina seguinte, realiza un grfico de columnas coas cantidades totais de


vtimas por concello. En cada columna podes expresar a cantidade de execucins
de cada clase.

Que conclusins obts dos datos?


FERROL 1936 GOLPE DE ESTADO E REPRESIN
23
#6
RELATO DUN ENCARCERADO EN 1936 EN FERROL

20 de xullo. Ao enterarme na aldea onde estaba pasando o vern con meus fami-
liares do que estaba sucedendo, dxenlle a mia nai que a interesarme por meu pai,
Fernando Carballo, que por razn dos seus cargos de Presidente da Fronte Popular de
Ferrol e ademais como xefe do Negociado de Persoal de Arbitrios do Concello, tia que
estar no seu destino. Dirixinme al e observei que estaba tranquilo, aconsellndome
que fora a tranquilizar familia.
El estaba reunido co alcalde Santamara e co resto da Corporacin, para tomar as
medidas necesarias para facer fronte aos sucesos que se aveciaban, polo que non se
enterou da mia decisin de quedarme.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

Antes do relatado xa presenciei como chegaba s portas do Concello unha compa-


a de Infantera de Maria, ao mando dun capitn. Por este motivo baixou o alcalde e
preguntou ao citado cal era a sa posicin, contestando aquel que via a defender a
Repblica para evitar o comunismo, polo que Santamara entrou de novo no Concello.
Do cuartel de Artillara saiu unha batera cos seus mandos e un cann que situaron
nos xardns fronte ao Concello, co que dispararon varias veces, ferindo a un garda mu-
nicipal e a outra persoa.
24 Antes acordrase que se as tropas saan se tocara a sirea da Constructora Naval e
os obreiros saran todos ra. Algns da Fronte Popular pedan que os traballadores
FERROL 1936

saran armados, porque o almirante Azarola prometera entregar armas; isto non pasou
e cando quixeron entrar a recollelas foilles imposible, debido s descargas das metra-
lladoras que a Infantera de Maria instalara na entrada.
Varios cabos e marieiros lograron chegar ao Concello e ofreceron a sa axuda. O
xefe da Garda Municipal mantase en contacto por radiotelegrafa cos buques Cervera
e Espaa.
Ao da seguinte fixronnos baixar coas mans en alto e fomos conducidos ao Gober-
no Militar, escoltados por tropas, pola ra Real, en medio de insultos e humillacins. Eu
camiaba ao lado de meu pai quen me dica que non mirara aos que nos infamaban.
Cando chegamos ao Goberno Militar, na ra San Diego, saiu o comandante Vierna,
que se abrazou ao tenente de alcalde Morgado asegurando que non nos pasara nada
malo. Logo, en camins do Exrcito, levronnos ao cuartel de Artillara, onde estiven
dous das, ata que co resto dos presos, ags o alcalde, os concelleiros e meu pai, que
quedaron no cuartel do Baluarte, fun parar Escollera, a onde chegamos esposados
de dous en dous. Neste traslado a min tocoume cun mestre de escola chamado Pedro
Almazn.
Na prisin da Escollera transcurran os das sen suceder nada reseable, ata que
chegou por fin o esperado, comezaron levando a varios detidos a declarar, sometn-
doos a fortes malleiras, que realizaban na piscina da Escola de Mquinas e nun local de
Falanxe. Algns regresaban s celas da morte a seguir sufrindo, a esperar ser nomeado
nunha das terribles listas que todos os das, de madrugada, lan para facer unha saca.
Sabamos que os que fusilaban an para unhas foxas comns que haba a todo o longo
do cemiterio de Canido.
Seguiron coas fatdicas listas, dicannos que os nomeados eran para ser conducidos
ao castelo de San Felipe. Os traslados foron axia coecidos pola sa falsidade. O lugar
ao que eran conducidos era a entrada da Drsena Militar, e debido escasa distancia
entre a Escollera e a chamada Punta do Martelo, oiamos os berros dos presos chamn-
dolles asasinos, criminais, etctera, e despois dos berros, escoitabamos os disparos de
fuss e os tiros de gracia.
Naquelas noites na Escollera ningun durma, mentres non chegaban coas famosas
listas; pero, pola mia parte, cheguei a non soportar esta continua tensin e quedaba
durmido no chan, nunha colchoneta, outros facano en coys, e ao espertar e non ver
aos que descansaban ao meu lado, enterbame de que os levaran de maancia.
As foron pasando os das, ata que o 25 de setembro fun conducido ao Plus Ultra.
Nesta checa estabamos aloxados nunha bodega de carga, sen luz e na mis completa
suciedade. ramos uns douscentos homes con s dous caldeiros de auga: un para be-
ber e lavarnos, o outro para defecar.
Nesta nova prisin estiven ata o 5 de outubro, data na que fun nomeado nunha
lista con oito compaeiros. Conforme nos nomeaban saamos a cuberta, aos cinco pri-

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


meiros os esposaron, o seguinte fun eu e non me esposaron, ao igual que aos tres res-
tantes. Levronnos nunha lancha da Maria cara a Porta do Arsenal; al haba un coche
dos antigos de sete prazas, e os cinco esposados con dous gardas civs, o conductor e
outro membro de dito corpo partiron no coche (despois soubemos que os fusilaron).
Aos catro restantes nos levaron Porta do Arsenal. Eran as once da noite, non haba
unha soa luz e era outubro, polo que non se va nada a dous metros. A garda formba-
na un oficial co sable ao ombreiro e a tropa cos fuss descansados. Fixronnos berrar:
Arriba Espaa! Viva Espaa!, e deseguido ordearonnos sar do Arsenal sen mirar atrs. 25

FERROL 1936
Historia de un condenado a las celdas de la muerte de Fernando Carballo. Adaptacin.

ACTIVIDADES

ANLISE

Quen escribe o relato?

Quen era Fernando Carballo? Que da foi fusilado? Busca a informacin no texto e
na lista de 100 vtimas da represin.

Cal era a razn que os militares sublevados expoan para xustificar o Alzamento?

Que forzas militares atacan o Concello e que da se entregaron os que estaban


dentro?

Canto tempo e en que recintos estivo preso o autor do relato?


En que locais tian lugar os interrogatorios aos detidos no Arsenal?

Onde se realizaban os fusilamentos que se escoitaban desde a Escollera?

OPININ

Pensas que o relato totalmente real ou ten partes imaxinadas?

Que parte do texto te impresiona mis e por que?


GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

Almacns da Escollera. Arsenal Militar Porta do Arsenal

26
FERROL 1936
#7
DAS BIOGRAFAS

Jos Lpez Bouza naceu no barrio obreiro de Esteiro, Ferrol, en febreiro de 1890.
Aos 18 anos emigrou a Arxentina, lugar tradicional de destino da emigracin galega,
onde se vinculou ao anarcosindicalismo, sendo expulsado dese pas en outubro de
1911 pola sa actividade poltica. De volta a Galicia, conseguiu un traballo como fun-
cionario municipal na sa localidade natal, vez que continuaba coa sa militancia
anarquista. As, foi un dos mximos impulsores do Ateneo Obrero Sindicalista e da
Comisin Pro Enseanza Racionalista ferrol, e un dos impulsores do Congreso Inter-
nacional da Paz, convocado a comezos de 1915 para reunir a socialistas, sindicalistas,
anarquistas e sociedades obreiras de todo o mundo para terminar a Primeira Guerra

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Mundial. Foi detido varias veces polas sas actividades sindicalistas. Con todo, uns anos
despois, cara a 1918, evolucionara ao republicanismo de centro. Fundou unha escola
en Canido, Ferrol, que acudan tanto nenos como maiores de toda a comarca. A escola
seguiu en funcionamento ata ben entrada a dcada de 1920.
Trala proclamacin da Repblica o 14 de abril de 1931 (foi a persoa que izou a ban-
deira republicana no concello de Ferrol) nomeado gobernador civil de Ourense (xuo,
1931) e seguidamente de Lugo (agosto, 1931), ata que cesa en xullo de 1932, voltando
a Ferrol, ao seu posto de funcionario no Negociado de Augas do Concello. 27
Presidente da ORGA en Ferrol, e posteriormente de Esquerda Republicana, tra-

FERROL 1936
lo triunfo da Frente Popular en febreiro de 1936, foi nomeado concelleiro de Ferrol e
presidente da Deputacin Provincial da Corua (23 de marzo de 1936). Participou na
campaa para a aprobacin do Estatuto de Autonoma de Galicia e como presidente
do Comit central de Autonoma de Galicia viaxou a Madrid a mediados de xullo para
entregar o proxecto de Estatuto nas Cortes Espaolas. Ao producirse a sublevacin mi-
litar, Lpez Bouza, rexeitando os consellos de Castelao, decidiu volver a Ferrol o mesmo
da 18, participando na defensa do concello contra os sublevados (20 de xullo). Trala
rendicin do edificio foi detido e xulgado, sendo condenado a cadea perpetua e trasla-
dado ao buque prisin Plus Ultra (barco de pasaxe da Trasmediterrnea). Sen embargo,
foi sacado do buque e fusilado en Canido o 30 de agosto de 1936.

Xaime Quintanilla Martnez naceu en A Corua o 13 de xuo de 1891. Estudou


Medicina en Santiago de Compostela. En 1917 creou en Ferrol una clnica de cirurxa
e fxose popular pola sa calidade humana para cos mis humildes. A sa actividade
poltica cntrase principalmente na defensa do galeguismo e no socialismo, participan-
do na I Asemblea das Irmandades da Fala e noutras asembleas polticas. Desde 1917
publica varios artigos en defensa do idioma galego en A Nosa Terra.
Participou en varios xornais como Ferrol Deportivo, Diario de Vigo ou El Correo Ga-
llego, daquela editado en Ferrrol, do que chegou a ser director e redactor xefe. Tamn
dirixiu a revista Cltiga. Ademais publicou obras como Saudade (1922), a comedia dra-
mtica Aln, o drama Donosia (estreada no Teatro Jofre en 1920) e o traballo 0.
Foi o primeiro alcalde republicano de Ferrol (1931), fronte dunha corporacin mu-
nicipal composta polo PSOE e o Partido Republicano Radical. Xaime Quintanilla seguiu
sendo o alcalde ferroln ata outubro de 1934, cando foi destitudo polo Goberno, acu-
sado de tomar parte nos sucesos que tiveron lugar na cidade no marco da folga revo-
lucionaria.En 1935 preside a Federacin de Colectividades Socialistas da provincia de
A Corua. En febreiro de 1936, trala vitoria do Frente Popular, recuperou o seu cargo de
concelleiro, anda que non ocupou a alcalda, deixndoa ao seu compaeiro de partido,
Antonio Santamara, obreiro de calderera do estaleiro.
Formou parte da xestora da Deputacin Provincial da Corua e participou activa-
mente na campaa de xuo de 1936 para o referendo de aprobacin do Estatuto de
Autonoma de Galicia. Trala sublevacin militar contra o lextimo goberno republicano,
foi detido das veces, ambas na sa casa, sendo liberado a primeira delas. A segunda,
foi pechado no buque prisin Plus Ultra, da que o sacaron o 17 de agosto para ser
fusilado, sen xuizo, no muro do cemiterio de Canido, xunto con outros catorce presos,
entre eles o mestre Juan Garca Niebla.


GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

ACTIVIDADES

Escribe unha cronoloxa dos dous polticos republicanos, escollendo os feitos


principais para cada ano da sa vida.
28
FERROL 1936

Jos Lpez Bouza


1890
Xaime Quintanilla
1891

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


29

FERROL 1936

Plus Ultra. Barco de pasaxe, da Compaa Trasmediterrnea. Confiscado polos sublevados, e 1890
fondeado na ra ferrol, foi utilizado como prisin. A principios de agosto de 1936 contia a uns 650
detidos, que foron procesados en consellos de guerra ou sacados para ser paseados, normalmente en
Canido
#8
O CASTELO DE SAN FELIPE

O castelo de San Felipe foi escenario de fusilamentos por motivos polticos na Gue-
rra Civil. Alomenos 71 persoas sofriron a pena de morte tras sentenza de consello de
guerra nesta fortificacin defensiva do sculo XVIII.
O castelo xa fora utili- zado en 1934 como prisin dos
detidos por participar na folga revolucionaria de outubro.
No vern de 1936 acolleu aos civs e militares procesados
por traicin, rebelin, se- dicin, acusados de opoerse
sublevacin militar. Aqu foron pasados polas armas os
xenerais Salcedo Molinue- vo e Caridad Pita, pero tamn
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

traballadores, alcaldes (como o de Cedeira, co seu fillo),


concelleiros, sindicalistas..., condenados mxima pena por
tribunais do Exrcito. Na lista de vtimas s figura unha
muller, a mugardesa Ama- da Garca (27 de xaneiro, 1937).
Este debuxo, do muro do castelo onde se producan os
fusilamentos, foi publicado no xornal Galicia, en Bos Aires, editado polos exiliados re-
publicanos.
30
FERROL 1936

ACTIVIDADES

INVESTIGACIN

Realiza un mapa da Ra de Ferrol e localiza o castelo de San Felipe.

Procura informacin (en Internet, en publicacins) sobre Amada Garca e escribe a


sa historia.

No libro Guerra Civil e represin en Ferrol e comarca (Concello de Ferrol, 2002), que
podes atopar nunha biblioteca pblica ou na rede (www.terra.es/personal/suarxm),
busca a relacin de vtimas e escribe un listado dos fusilados en San Felipe desde
novembro de 1936 ata novembro de 1937.
FERROL 1936 GOLPE DE ESTADO E REPRESIN
31
#9
CAMPO DE CONCENTRACIN DE CEDEIRA

Na praia deste pobo marieiro funcionou entre 1937 e 1938 un Campo de concentra-
cin de Presentados y Prisioneros, para acoller aos capturados en barcos no Mar Cantbrico
que fuxindo da guerra intentaban chegar a Francia. A sa apertura debeu coincidir coa
cada de Asturias, co final da fronte norte, en outubro de 1937. Apurado o cerco sobre
Asturias, os que intentaban fuxir desde portos asturianos en mercantes e pesqueiros eran
apresados por barcos da flota franquista e levados a Ribadeo, Ferrol e A Corua. Logo se
lles distribua polos campos de concentracin costeiros de Cedeira, Rianxo e Muros para
ser identificados e clasificados en funcin da sa perigosidade poltica.
Os presos que chegaron a Cedeira en 1937 foron encerrados en tres edificios de
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

fbricas de conservas de peixe. O recinto, na praia, a cen metros da vila marieira, foi
rodeado por un valado de catro arames de espios sostidos en estacas de pieiro. O
campo estaba vixiado exteriormente por soldados, mentres os milicianos falanxistas
facan a garda interior.
As fbricas, construdas con muros de mampostera e cuberta de tella a das au-
gas, tian os chans de cemento; neles se esparexa palla como leito para uns presos
que en 1937 eran 369: a maiora labregos, xornaleiros e obreiros. En marzo de 1938 a
32 poboacin reclusa do campo chegou a 724 reos, mentras en agosto cae ata 28. Pouco
despois sera pechado.
FERROL 1936

A tradicin oral da zona conta que varios dos presos foron executados na praia de
Vilarrube (Valdovio). Os reos reciban a terrible visita de falanxistas que se adicaban a
percorrer os campos para identificalos. Se tiveran algn cargo poltico na zona republi-
cana ou foran oficiais do exrcito republicano eran sacados para un consello de guerra:
en Asturias ou en Camposancos (A Guardia, Pontevedra). Para evitar estas represalias,
algns presos agachaban a sa identidade baixo domicilios, profesins e nomes falsos.

Orixes dos presos do campo de concentracin de Cedeira (1937).

Orixe declarado N
Asturias 254
Galicia 46
Castela-Len 28
Pas Vasco 13
Cantabria 8
Aragn 4
Castela-A Mancha 2
Catalua 2
Comunidad valenciana 2
Andaluca 2
Madrid 1
Madrid 1
Estranxeiro 6
Non consta 1
Total 369
Fonte: Padrn de 1937, Cedeira. Arquivo Municipal

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


33

FERROL 1936

ACTIVIDADES

INVESTIGACIN

Cal era a diferencia principal entre un campo de concentracin e unha prisin?


Escolle a resposta:
a) O campo de concentracin funcionaba de maneira temporal, provisional.
b) Unha prisin acolle condenados xudicialmente.
c) Un campo de concentracin serva como recinto de retencin para persoas
sen condena, para ser identificadas e clasificadas.
d) As prisins atpanse en xeral en zona urbanas.
Razoa por que escolles esa resposta.
Completa este grfico cos nomes das Comunidades Autnomas de orixe dos
presos.

Calcula as porcentaxes de detidos que provian de Asturias, Galicia, Castela Len,


Pas Basco e Cantabria. Total: 369.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

Por que os retidos agachaban a sa identidade?

Lista de presos no Campo de Concentracin de Cedeira, 1937 (mostra de 100


casos).
ngel Mndez Vzquez, 18 anos, Asturias, xornaleiro.
Alejandro Meana Fresno, 27, Asturias, labrego.
34 Antonio Hernndez Matrio, 23, Salamanca, chocolateiro.
Antonio Rojas Cobo, 54, Santander, carpinteiro.
FERROL 1936

Aquilino Martnez Gonzlez, 58, Lugo, marieiro.


Antonio Teijeiro Brujo, 36, Barallobre (Fene), marieiro.
Avelino Iglesias Snchez, 23, Xixn, axustador.
Antonio Con Cajigal, 19, Ons, labrego.
Andrs Fernndez Ordez, 19, Asturias, mineiro.
Antonio Incorriandieta Gmez, 18, Asturias, marieiro.
Adolfo Labrego Cabreros, 27, Oviedo, marmorista.
ngel Lpez Marqus, 28, Cudillero, marieiro.
Antonio Martnez Fernndez, 49, Asturias, panadeiro.
Antonio Martnez Rubio, 34, Asturias, labrego.
ngel Martnez lvarez, 21, Asturias, labrego.
Antonio Noriego Fernndez, 39, Llanes, panadeiro.
Antonio Pastrana Prez, 23, Infiesto, labrego.
Antonio Palacios Surez, 18, Ons, pescador.
ngel Pelez Guerra, 23, Llanes, telleiro.
Antonio Pereira, 19, Portugal, aserrador.
ngel Ramos Rodrguez, 24, Xixn, xornaleiro.
Antonio Rey Bouza, 25, Mugardos, marieiro.
Alfredo Surez lvarez, 18, Asturias, pen.
ngel Valle Blanco, 21, Llanes, pen.
Atilano Vign Palacios, 23, Asturias, marieiro.
Benigno Garca Fernndez, 40, Asturias, fogueiro.
Benito Surez Jabona, 19, Asturias, labrego.
Bartolom lvarez Cuadrileo, 37, Asturias, labrego.
Eduardo Marcos Daz, 26, Xixn, chfer.
Emilio Migoya Espinella, 37, Asturias, labrego.
Emilio Pascual Gonzlez, 21, Len, labrego.
Enrique Penayos Pilar, 19, Ons, labrego.
Emiliano Surez Fernndez, 23, Asturias, comercio.
Faustino Fernndez Alfonso, 27, Luarca, mineiro.
Faustino Palacio Guzmn, 34, Asturias, mineiro.
Francisco Lema Rodrguez, 26, Ponteceso, pescador.
Fermn Palacios Estrada, 31, Villaviciosa, labrego.
Francisco Pernas Cora, 35, A Estrada, panadeiro.
Francisco Snchez Snchez, 22, Vilagarca, comercio.
Fernando Seijido Lorenzo, 28, Ferrol, carpinteiro.
Francisco Tobas Taibo, 52, Xixn, pintor.
Flix de la Vega Sordo, 24, Llanes, carpinteiro.
Gins Menndez Fernndez, 32, Asturias, marieiro.

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Germn Gonzlez Prez, 23, Len, estudante.
Gerardo Menndez Martnez, 15, Asturias, pen.
Herminio Martnez Vzquez, 27, Langreo, mineiro.
Heliodoro Menndez Rodrguez, 23, Cudillero, comercio.
Herminio Muiz Prez, 26, Xixn, camareiro.
Higinio Paredes lvarez, 30, Trubia, ferroviario.
Juan Folibia Blanco, 29, Infiesto, carpinteiro.
Julio Vallnia Fernndez, 22, Asturias, marmorista. 35
Jos Ramn Martnez, 26, Serantes, guarnicioneiro.

FERROL 1936
Jos Ramos Martnez, 31, Ribadeo, Lugo, marieiro.
Jos del Ro Garca, 57, Asturias, pintor.
Jos Sala Fernndez, 26, Xixn, pen.
Jos Mndez, 46, Cuba, labrego.
Jos Mera Snchez, 20, Vega, Asturias, labrego.
Juan Mere Gala, 35, Ons, albanel.
Juan Montes Gonzlez, 22, Ons, carpinteiro.
Jos Morn Romero, 30, Huelva, chfer.
Jos Orenga dAlbert, 23, Castelln, chfer.
Jos Iglesias Fernndez, 35, Asturias, pen.
Jos T... Ares, 22, Llanes, pen.
Juan Linares, 30, Alicante, marieiro.
Jess Lpez Lpez, 31, Cudillero, pescador.
Joaqun Lpez lvarez, 24, Asturias, oficinista.
Jos M Fernndez Fernndez, 35, Asturias, mineiro.
Jos Fernndez Valds, 29, Asturias, labrego.
Jos Fernndez Iglesias, 32, Navia, mamposteiro.
Jos Ferrera Ordez, 28, Asturias, mineiro.
Julio Carus Miranda, 20, Infiesto, labrego.
Jess Cueto Cuesta, 32, Asturias, labrego.
Jos Ramn Alonso Rillo, 23, Asturias, pescador.
Jos Daz lvarez, 25, Xixn, camareiro.
Juan Vizoso Snchez, 30, Viveiro, marieiro.
Jos Crespo, 27, Marn, marieiro.
Jos Gallardo Surez, 30, Muros, marieiro.
Jos Gonzlez Alonso, 22, Ons, albanel.
Manuel Noriega Garca, 19, Llanes, pescador.
Manuel Snchez Snchez, 24, Llanes, pen.
Marino Snchez Hevia, 20, Asturias, estudante.
Manuel Siloa Corts, 20, Portugal, maquinista.
Manuel Sobres Gonzlez, 29, Villaviciosa, chfer.
Manuel Amarga lvarez, 23, Asturias, albanel.
Manuel Otero Snchez, 19, Asturias, mineiro.
Pedro Cuervo Sataburo, 42, Barcelona, cesteiro.
Ramn Garca Alonso, 35, Luarca, industrial.
Ramn Heras Gutirrez, 24, Asturias, marieiro.
Rafael Iglesias Rodrguez, 19, Cudillero, labrego.
Rafael Piera del Gallego, 55, Xixn, maquinista.
Ramn Prez Rodrguez, 27, Asturias, pen.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

Ramn Fernndez Menndez, 38, Xixn, empregado.


Rufino Iglesias de Caso, 40, Arxentina, carpinteiro.
Sabino Garca Gonzlez, 29, Asturias, xornaleiro.
Santos Brcena Cuesta, 29, Navia, labrego.
Secundino Sal Menndez, 19, Luanco, marieiro.
Serafn Surez Prez, 37, Pravia, fogueiro.
Servando Fernndez del Valle, 21, Asturias, albanel.
36 Valentn Surez Daz, 37, Asturias, labrego.
Wenceslao Lista Alfavin, 41 anos, Corme, patrn.
FERROL 1936

Anota o nmero de presos por oficio ou profesin

Actividade Nmero Porcentaxe


albanel
aserrador
axustador
camareiro
carpinteiro
cesteiro
chocolateiro
chfer
comercio
empregado
estudante
ferroviario
fogueiro
guarnicioneiro
industrial
labrego
mamposteiro
maquinista
marieiro
marmorista
mineiro
oficinista
panadeiro
patrn
pen
pescador
pintor
telleiro
xornaleiro
TOTAL 100 100 %

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Contabiliza o nmero de traballadores por sectores productivos:
-Sector primario: mineiros, labregos, pescadores, e marieiros.
-Sector secundario: albaneis, pens, xornaleiros, marmoristas, carpinteiros, pintores,
obreiros
-Sector terciario: artesns, camareiros, chferes, comercio, empregados, ferroviarios,
maquinistas, fogueiros 37
-Non activos: estudantes.

FERROL 1936
Cos datos realiza un grfico de columnas.

Cos datos de idade realiza un grfico do nmero de presos por grupos: ata 20 anos,
21-30, 31-40, 41-50, e maiores de 50 anos.

Cantos anos teen os presos de menor e maior idade?

Escribe un informe de conclusins sobre as idades e profesins dos retidos no


Campo de Concentracin de Cedeira en 1937.
#10
MEMORIA HISTRICA

A paz debe sustentarse na xustiza e esta esixe que a sociedade coeza o que suce-
deu. Dentro deste coecemento histrico ocupan un lugar importante todos e cada
un dos que morreron ou foron asasinados por defender a legalidade. As familias teen
dereito a recuperar non s os restos dos seus senn tamn a sa honra e dignidade,
pero toda a sociedade necesita promocionar a memoria histrica, para que os que nos
sigan saiban o que pasou e por que motivos.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

38
FERROL 1936

Juan Garca Niebla. Francisco Iturralde. Jos Novs Soto.


Mestre, 1936 Funcionario de Correos, 1936 Mestre, 1936

Mara Vzquez Surez. ngel Rolds Gelpi. Rogelio Caridad Pita.


Mestra, 1936 Comerciante, 1937 Xeneral de Brigada, 1936
Manuel Barreiro Rey. Jos Ambrs Gordillo. Manuel Real Prez.
De Intendencia de Maria, 1939 Mestre, 1936 Estibador, 1936

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


39

FERROL 1936
Ramn Souto Gonzlez. Victorino Rascado Souto. Miguel Mendigucha Real.
Industrial, 1936 Mecnico, 1936 Capitn retirado de Infantera
de Maria, 1936

Rufino Redondo Senra. Eusebio Faramin. Avelino Casteleiro Fontn.


Mestre, 1936 Marieiro, 1936 Obreiro da industria naval, 1936
Alejandro Porto Leis. Mario Rico Cobas. Obreiro da
Electricista da naval, 1938 industria naval, sindicalista, 1936
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

ACTIVIDADES

40 INVESTIGACIN
FERROL 1936

Procura mis datos sobre algns dos represaliados e completa unha ficha de cada
un. Utiliza a rede e bibliografa.

DEBATE ACTUAL: AS FOSAS DO FRANQUISMO.

O tempo remtase para as vtimas de Franco


A discusin sobre competencias entre xuces e Administracins deixa a
apertura de foxas no limbo

Hai maxistrados convencidos de que a Guerra Civil arrancou en 1934 e que a Lei de
Memoria Histrica unha perversin tica que corrompe e envelena o presente.
Hai xuces que cren que o 18 de xullo de 1936 Franco iniciou un plan de exterminio
de rojos que provocou a desaparicin de mis de 150.000 persoas e a substraccin
de preto de 30.000 nenos. Hai xuces, poucos, que se cren competentes para
ordenar a apertura das foxas comns onde xacen as vtimas. Outros, algns mis,
que opinan que non da sa incumbencia. E a maiora, que gardan silenzo e deixan
nun caixn a causa que recibiron da Audiencia Nacional hai meses para levantar os
cadveres das cunetas.

Mentres uns e outros debaten se iniciar unha causa para abrir as foxas de Franco
ou non prevaricacin e se deben ou non encargarse deses enterramentos
clandestinos no pobo mis prximo sa xurisdicin, miles de familiares de vtimas
esperan. Algns, dende 1936.
Emilio Silva, presidente da Asociacin para a Recuperacin da Memoria Histrica
(ARMH), insiste con frecuencia neste dato: os fillos dos desaparecidos da Guerra
Civil teen, como mnimo, 70 anos (o pasado 1 de abril cumpriuse ese mesmo
aniversario do fin da contenda). E morren. Non hai tempo, repite Silva, cada vez
que un novo obstculo, unha discrepancia xudicial, pospn o desexo dos familiares
de enterrar as vtimas nun lugar distinto ao que foron botados polos seus asasinos.

08/06/2009. El Pas.

Que posturas teen os xuces sobre as foxas da Guerra Civil?

Cal a ta opinin? Cres que as foxas deben abrirse?

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


41

FERROL 1936
Cemiterio de As Pontes. Exhumacin (agosto, 2006) da fosa na que foron sepultados catro membros da
familia Ramos, asasinados polos sublevados en 1936. Fotos: ARMH
#11
RESPOSTAS

1. O escenario histrico
Anlise

1. O primeiro arsenal de Ferrol estaba localizado na vila de A Graa.


2. As obras das gradas e da drsena do Arsenal Militar, segundo Montero Arstegui,
realzanse entre 1740 e 1770.
3. San Martn e San Felipe. O castelo de San Felipe foi remodelado no XVIII para de-
fender mellor os estaleiros reais.
4. 1. Ferrol Vello: barrio marieiro e muelle comercial. 2. A Magdalena: funcin re-
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

sidencial e administrativa. 3. Esteiro: vivendas para os traballadores, primeiro


das obras e logo dos estaleiros. 4. Arsenal: construr, armar e reparar buques da
Armada.

2. O golpe de estado
Anlise

42 1. O xeneral Emilio Mola dirixa a sublevacin contra o Goberno da II Repblica, era


o Director, anda que o xefe inicial foi o xeneral Sanjurjo.
FERROL 1936

2. Ferrol era a principal base naval de Espaa e unha cidade cunha importante po-
boacin obreira e republicana.
3. O Rexemento de Artillara de Costa.
4. S, os obreiros e os marieiros ferrolns opuxronse ao golpe. Os marieiros da
Armada detiveron aos oficiais rebeldes e fixronse donos dos navos; tamn in-
tentaron sar do Arsenal para defender o Concello do ataque dos golpistas. Os
traballadores defenderon a Repblica no Concello, nas ras de Ferrol e nas vilas
da comarca. A proba est nos mis de trinta mortos e no cento de feridos que se
producen na sublevacin.
5. Os dirixentes e sectores mis activos da Fronte Popular xuntronse coas autori-
dades provinciais e cos alcaldes para buscar frmulas para defender a Repblica.
Procuraron armas, montaron barricadas nos concellos e nas pontes, incautronse
de autombiles e camins.
6. Galicia careca de grandes cidades e dun proletariado masivo e organizado, que
puidese aproveitar as vantaxes dunha loita urbana. Estrangulada a resistencia nas
cidades, o resto do territorio tia que sucumbir. Non faltaba alento republicano
senn medios e organizacin. Neste punto notouse a ausencia dun poder central
republicano en Galicia que organizara eficazmente a resistencia.
7. Para evitar que o republicanismo volvera a erguerse no que a ser a retagarda da
Espaa franquista na Guerra Civil.
8. 1. Ferrol. 2. Narn. 3. Mugardos. 4. Neda. 5. Fene. 6. Pontedeume. 7. Valdovio. 8.
Cedeira. 9. Ortigueira. 10. Cario. 11. As Pontes. 12. Ares. 13. O Barqueiro.
3. A represin violenta
Anlise

1. Os medios represores utilizados foron o consello de guerra e o paseo. O mtodo


extraxudicial foi o que mis mortes provocou.
2. Os partidos polticos perseguidos foron os os grupos anarquistas e os integrados
na Fronte Popular: Partido Galeguista, Unin Republicana, Esquerda Republica-
na, PSOE e Partido Comunista.
3. Foron doce as mulleres fusiladas ou paseadas na Guerra Civil na comarca.
4. Os cemiterios de Canido e Serantes, o Arsenal e o castelo de San Felipe.
5. Os dous sectores profesionais mis afectados pola represin violenta foron: os
obreiros da construcin naval, traballadores do mar e labregos, por unha parte,
e por outra militares, sobre todo da Armada: marieiros, fogueiros e suboficiais.
6. Traizn, rebelin militar, auxilio rebelin e sedicin.
7. Penas de morte executadas (por sentenzas de consello de guerra)

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


homes mulleres totais
Galicia 1.087 4 1.091
Ferrol 253 1 254
Porcentaxe das vtimas de Ferrol sobre o total 23% 25% 23%

Os procesos militares de Ferrol causaron case a cuarta parte dos fusilados tras con-
sello de guerra en Galicia.
8. Mortes extraxudiciais (paseos) 43

FERROL 1936
homes mulleres totais
Galicia 4.474 86 4.560
Ferrol 450 11 461
Porcentaxe das vtimas de Ferrol sobre o total 10% 12,8% 10%

A cantidade de persoas asasinadas na comarca ferrol ronda a dcima parte do total


de Galicia, do que se deduce que o medio represor do consello de guerra foi mis
importante na zona de Ferrol que no conxunto de Galicia.

4. Cen vtimas da represin violenta en Ferrol e comarca

Por adscricin ideolxica (44 identificados)


w UR (Unin Republicana): 4 identificados

J. Pereiro, A. Brage, F. Carballo, M. Usero.


w ER (Esquerda Republicana): 10 identificados

A. Garca, A. Marcos, ng. Garca, R. Ros, M. Prado, C. Sardia, R. Sardia, R.


Agras, P. Rico, M. Franco.
w Socialistas (PSOE-UGT-JS): 16 identificados

E. Caruncho, J. Lpez, M. Morgado, M. Lpez, J. Ferreiro, A. Daz, J. Losada,


R. Souto, J. Quintanilla, A. Iglesias, M. Vzquez, R. Vzquez, J. R. Fernndez, J.
Lpez Leira, J. Bueno, M. Teijeiro.
w PCE (Partido Comunista de Espaa): 5 identificados

J. Prieto, E. Snchez, G. Cedrn, C. Prez, P. Almazn


w JSU (Juventud Socialista Unificada): 3 identificados
V. Prez, A. Fernndez, F. Lpez.
w Libertarios-CNT: 6 identificados
J. Sas, T. Fuentes, M. Real, P. Seoane, V. Couce, M. Rico

Por ocupacin: (87 identificados)


w Militares (fogueiros, marieiros, soldados, suboficiais, auxiliares, oficiais) includos

os retirados: 21 identificados
P. Lpez, A. Azarola, J. Manso, J. Permuy, F. Pita, A. Raja, A. Monteagudo, A.
Parrilla, R. Ros, C. Canosa, M. Besteiro, M. Serantes, J. Romalde, M. Lpez Rod.,
J. Lpez Saav., J. Lpez Lpez, M. Lpez Lpez, A. Iglesias, J. Rico, R. Hermo, S.
Cervera.
w Obreiros e artesns (construccin naval, mecnicos, estibadores, electricistas, car-

pinteiros): 29 identificados
J. Prieto, J. Sas, T. Fuentes, J. Pereiro, A. Brage, M. Gallego, A. Gallego, M. Real,
M. Lpez, G. Seoane, J. Golpe, J. Prez, M. Rey, I. Blanco, A. Daz, E. Gonzlez, M.
Lpez, A. Abrodes, J. Prez, J. Seco, A. Fernndez, M. Rico, C. Prez, A. Fernn-
dez, J.M. Varela, G. Cruz, L. Rodrguez, J. Lpez Leira, J. Freire.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

w Traballadores do mar: 1 identificado

S. Rodeiro.
w Labregos: 5 identificados

J. A. Snchez, C. Blanco, A. Garca, P. Rico, J. Rico.


w Funcionarios e empregados: 16 identificados

M. Serantes, F. Tejedor, R. lvarez, F. Carballo, Jess Tenreiro, Ang. Garca, M.


Prado, C. Sardia, R. Sardia, R. Agras, Jos Tenreiro, F. Hermida, S. Martn, M.
44 Teijeiro, F. Lpez, M. Prez.
w Mestres: 5 identificados
FERROL 1936

L. Martnez, J. Garca, M. Vzquez, J. R. Fernndez, P. Almazn.


w Comercio e industriais: 6 identificados

A. Marcos, R. Souto, G. Cedrn, L. Daz, R. Vzquez, J. Bueno.


w Mdicos: 3 identificados

M. Morgado, J. Quintanilla, E. Snchez.


w Outros: 1 identificado

M. Usero.

Grfico de columnas de vtimas por ocupacin profesional


Encrucillado

Horizontais: Verticais:
1 Quintanilla 2 Usero
3 Souto 4 T. Tapa
5 Eduardo 6 Lpez Bouza
7 Ordep (Pedro) 8 Rico
9 Vzquez 10 Cedrn
11 Juan Prieto 12 Do
13 Carballo 14 Ra
15 Amada 16 Nao
17 Francisco
19 Azarola
21 Lpez Amor

5. Datos das vtimas por vecianza

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Concello Poboacin Totais Excs. Excs. % de excs. Excs.
(1930) vtimas sumariais ilegais ilegais sobre por mil
concello os totais habs.
Ferrol-Serantes* 47.211 227 86 141 615 4,8
Fene 6.540 39 10 29 744 5,9
Mugardos 7.112 36 8 28 778 45
Cedeira 7.430 31 13 18 59,1 4,2

FERROL 1936
Pontedeume 7.056 24 4 20 934 3,5
Narn 12.278 23 5 18 793 1,9
Ortigueira- 20.614 19 3 16 842 0,9
Cario**
Ares 4.850 16 7 9 563 3,3
Man 4.059 12 6 6 500 2,9
Monfero 6.473 11 0 11 1000 1,7
Cabanas 3.584 9 1 8 899 2,5
Cerdido 3.350 9 1 8 899 2,7
Neda 6.565 9 4 5 556 1,4
Mio 5.326 8 2 6 750 1,5
As Pontes 5.026 7 0 7 1000 1,4
Valdovio 8.027 6 1 5 834 0,7
Vilarmaior 3.124 3 1 2 667 0,9
Moeche 3.509 1 1 0 1000 0,3
TOTAL 176.333 490 153 337 687 2,77
1. Executados por cada mil habitantes. Vecianza
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

1, Ferrol (con Serantes). 2, Narn. 3, Valdovio. 4, Cedeira. 5, Cario. 6, Ortigueira. 7,


Man. 8, Cerdido. 9, Moeche. 10, San Sadurnio. 11, Neda. 12, Fene. 13, Mugardos.
14, Ares. 15, Cabanas. 16, A Capela. 17, As Somozas. 18, As Pontes. 19, Pontedeume.
20, Mio. 21, Vilarmaior. 22, Monfero.
46
3. De maior a menor tanto por mil: Fene, Mugardos, Ferrol-Serantes, Cedeira,
FERROL 1936

Pontedeume, Ares, Man, Cerdido, Cabanas, Narn, Monfero, Mio, As Pontes,


Neda, Ortigueira-Cario, Vilarmaior, Valdovio, Moeche.

4. Moeche.

5. As Pontes e Monfero.

6. Grfico de vtimas por concello, por vecianza coecida.


7. Resposta libre. Debera inclur: destacan seis concellos, cunha taxa superior a tres
executados por mil habitantes (censo de 1930). Son todos municipios costeiros,
en relacin co ncleo urbano e industrial ferroln: Ferrol-Serantes, Fene, Mugardos,
Ares, Cedeira e Pontedeume.

6. Relato dun encarcerado en 1936 en Ferrol


Anlise
1. Escribe o relato o fillo de Fernando Carballo, do mesmo nome que o pai.
2. Fernando Carballo era un funcionario do Concello de Ferrol, xefe do Negociado
de Arbitrios (impostos), militante de Unin Republicana e Presidente do comit
local da Fronte Popular. Foi fusilado o 13 de agosto no cuartel de Artillara, co
tenente de alcalde socialista Morgado.
3. Supostamente defender a Repblica dunha evolucin a un rxime comunista.
4. Forzas de Infantera de Maria e de Artillara de Costa. O 21 de xullo de 1936.
5. Fernando Carballo (fillo) estivo detido desde o 21 de xullo ata o 5 de outubro
de 1936 nestes lugares: cuartel de Artillara (o Baluarte), cadea da Escollera e no

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


barco Plus Ultra.
6. Os interrogatorios aos detidos no Arsenal tian lugar na Escola de Mquinas e
nun local habilitado para Falanxe.
7. Os fusilamentos que se escoitaban desde a Escollera eran os realizados na
Punta do Martelo.

7. Das biografas
Jos Lpez Bouza 47
1890 Febreiro. Nace en Esteiro, Ferrol.

FERROL 1936
1908 Emigra a Arxentina
1911 expulsado de Arxentina polas sas actividades no anarcosindicalis-
mo.
1915 Participa na organizacin do Congreso Internacional da Paz.
1918 Evoluciona cara ao republicanismo.
1931 Afiliado a ORGA, participa na proclamacin da 2 Repblica o 14 de
abril.
1931/1932 Desempea os cargos de gobernador civil de Ourense e Lugo.
1936 Desde marzo preside a Xestora da Deputacin de A Corua.
1936 Mediados de xullo. Preside a Comisin que entrega o proxecto de Es-
tatuto de Autonoma nas Cortes Espaolas.
1936 30 de agosto. Asasinado no cemiterio de Canido.

Xaime Quintanilla
1891 Xuo. Nace en A Corua.

1917 Crea unha clnica de cirurxa en Ferrol.


1917 Forma parte das Irmandades da Fala.
1920 Estrea o drama Donosia.
1931 14 de abril, elixido alcalde de Ferrol. o primeiro alcalde socialista na
historia da cidade.
1934 Outubro. destitudo como alcalde por apoiar a folga revolucionaria.
1935 Preside a Federacin Provincial de Colectividades Socialistas (PSOE).
1936 Febreiro. Restitudo no seu cargo de concelleiro dimite como alcalde.
1936 Participa na campaa do referendo do Estatuto.
1936 17 de agosto. Asasinado no cemiterio de Canido.

8. San Felipe
Respostas libres.

9. Campo de concentracin de Cedeira, 1937


1. Diferencia principal entre un campo de concentracin e unha prisin
Resposta: c) Un campo de concentracin serva como recinto de retencin para
persoas sen condena, para ser identificadas e clasificadas.
Razoa por que escolles esa resposta:
A funcin principal dun Campo de Concentracin na Guerra Civil era a de clasi-
ficar a persoas detidas en masa, en funcin da sa perigosidade poltica.
2. Orixes dos presos. Cedeira, 1937.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

48
FERROL 1936

3. Porcentaxes de detidos que provian de Asturias (68,9 %), Galicia (12,4), Castela
Len (7,5) , Pas Basco (3,5) e Cantabria (2,2).
4. Os retidos agachaban a sa identidade porque queran ocultar cargos e militancia
na zona republicana e evitar a represin.

Anota o nmero de presos por oficio ou profesin.


Actividade Nmero Porcentaxe
albanel 4 4%
aserrador 1 1%
axustador 1 1%
camareiro 2 2%
carpinteiro 6 6%
cesteiro 1 1%
chocolateiro 1 1%
chfer 4 4%
comercio 3 3%
empregado 1 1%
estudante 2 2%
ferroviario 1 1%
fogueiro 2 2%
guarnicioneiro 1 1%
industrial 1 1%
labrego 20 20%
mamposteiro 1 1%
maquinista 2 2%
marieiro 14 14%
marmorista 2 2%
mineiro 7 7%
oficinista 1 1%
panadeiro 2 2%
patrn 1 1%

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


pen 8 8%
pescador 5 5%
pintor 2 2%
telleiro 1 1%
xornaleiro 3 3%
TOTAL 100 100%
49
Contabiliza o nmero de traballadores por sectores productivos:

FERROL 1936
Sector primario: 47 (mineiros, marieiros, pescadores, labregos).
Sector secundario: 34 (albaneis, artesns, pens, xornaleiros, marmoristas,
carpinteiros, pintores, obreiros).
Sector terciario: 17 (camareiros, chferes, comercio, empregados, ferroviarios,
maquinistas, fogueiros ).
Non activos: 2 estudantes.

Cos datos realiza un grfico de barras.


Grfico do nmero de presos por idade:
Ata 20 anos: 18 / 21-30: 51 / 31-40: 22 / 41-50: 4 / mis de 50: 5.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

O menor tia 15 anos e o maior 58.


Informe de conclusins sobre as idades e profesins dos retidos no Campo de Con-
centracin de Cedeira.
Resposta libre. Debera incluir:
O sector productivo mis afectado pola represin foi o primario, o que se correspon-
50 de co maior nmero de efectivos de poboacin activa que naquela poca engrosaba
ese sector en Espaa. A presenza de empregados do sector servizos indica que a repre-
FERROL 1936

sin franquista tivo un carcter xeral, abranguendo a un amplio abano social, non s
as clases mis populares se veron afectadas polo proceso inquisidor e depurativo do
franquismo.
No aspecto das idades dos presos de Cedeira destaca a mocidade relativa dos mes-
mos, os grupos de idades con maior representacin son os menores de 31 anos, que
significaban o 70 por cen do nmero total.

10. Memoria histrica


Respostas libres.
#12
OBXECTIVOS

Explicar os principais feitos e consecuencias do golpe de Estado de xullo de 1936


na comarca.
Explicar o proceso represivo como consecuencia do golpe de Estado de xullo de
1936.
Explicar caractersticas da represin violenta na comarca.
Identificar algunhas vtimas mortais da represin.
Interpretar e realizar mapas e planos.
Interpretar e realizar grficos de barras ou de columnas.
Localizar determinados puntos xeogrficos nun mapa da comarca.

GOLPE DE ESTADO E REPRESIN


Comprender as orixes urbansticas de Ferrol.

CONTIDOS
Conceptos
A Guerra Civil espaola.
Ferrol na poca da II Repblica.
Ferrol: porto e cidade da Ilustracin.
As comarcas de Ferrol, Eume e Ortegal. 51
A represin violenta: mtodos, lugares, cuantificacin, vtimas.

FERROL 1936
Procedementos, destrezas e habilidades
Interpretacin de mapas e grficos.
Anlise de textos histricos, de mapas, de grficos e de fotografas para obter
informacin.
Comprensin de procesos e identificacin de causas e consecuencias.
Procura de informacin na Internet.
Valoracin crtica da fiabilidade das informacins.
Investigacin no mbito familiar ou coecido de vivencias persoais durante a
Guerra Civil.
Lectura de textos e identificacin de posturas diferentes ante un asunto.

Actitudes
Sentimento de pertenza a unha localidade e a unha comarca.
Interese por coecer a historia do noso contorno.
Valoracin dunha Constitucin democrtica como lei fundamental do ordena-
mento poltico.
Rexeitamento da violencia e das guerras como mecanismos para dirimir confli-
tos.
Respecto polas ideoloxas diferentes propia.
Sentimento de empata polas vtimas da represin franquista.
Valoracin do movemento pola recuperacin da memoria histrica.
Valoracin do patrimonio cultural e artstico.
COMPETENCIAS BSICAS TRABALLADAS
Comunicacin lingstica
Usar vocabulario especfico relacionado co tema.
Buscar as ideas principais do tema e interpretar e organizar a informacin.
Elaborar respostas escritas.
Argumentar e debater sobre un tema.

Competencias matemticas
Elaborar e interpretar grficos de barras.
Calcular e interpretar porcentaxes.

Aprender a aprender
Como obter informacin de documentos escritos e iconogrficos.
Comentar textos, tboas, mapas e grficos.
Como obter informacin na Rede.
GOLPE DE ESTADO E REPRESIN

Tratamento da informacin e competencia dixital


Usar tboas, mapas, grficos e imaxes como fonte de informacin.
Buscar e sintetizar informacin recollida en Internet.
Ler e comentar artigos de prensa.

Competencia social e cidad


Sentir empata polas persoas que padeceron os efectos da Guerra Civil. Com-
52 prender cal era a sa situacin e cales podan ser os seus sentimentos.
Valorar o mantemento da memoria histrica como axuda para evitar repetir
FERROL 1936

erros do pasado e comprender mellor o presente.


Ser quen de respectar e debater diferentes ideas sendo capaces de amosar a
nosa opinin.

Autonoma e iniciativa persoal


Planificar tarefas de traballo individual.
Analizar e valorar con criterio a fiabilidade dunha informacin.
Formarse unha opinin propia apoiada en argumentos slidos.

AVALIACIN
Por medio das actividades propostas e doutras que o profesorado libremente dese-
e co material presentado na unidade.
NDICE

Sada do alcalde ............................................................................................................................................................................ 3

Sada da concelleira de Educacin .................................................................................................................................................. 3

O escenario histrico ............................................................................................................................................................................ 5

O golpe de estado ............................................................................................................................................................................................. 7

A represin violenta ................................................................................................................................................................................... 12

Cen vtimas da represin violenta en Ferrol e comarca ................................................................................................ 15

Datos de vtimas de execucins por vecianza na comarca .................................................................................. 21

Relato dun encarcerado en 1936 en Ferrol ............................................................................................................................ 24

Das biografas ............................................................................................................................................................................................... 27

O Castelo de San Felipe ............................................................................................................................................................................. 30

Campo de concentracin de Cedeira ......................................................................................................................................... 32

Memoria histrica ....................................................................................................................................................................................... 38

Respostas ............................................................................................................................................................................................................ 42

Obxectivos ......................................................................................................................................................................................................... 51