You are on page 1of 326

Azra Erhat(ONK)

Altnc Basm: Austos 1996

http://www.webturkiyeportal.com

ISBN975-14-0391-X

Remzi Kitabevi A..


Selvili Mescit S. 3 34440 Caaloglu-lstanbul
Tlf: 522 7248 - 522 0583, Fax: 522 9055
ONSOZ

MYTHOS VE MYTH0L0G1A
lkin Sz vard, der Kitap. Bunu Platon duysa, sz m, hangi sz, diye sorar.
nk eski Yunan dilinde sz kavramn vermek iin bir deil, szck vardr:
Biri "mythos", br "epos", ncs "logos". Mythos sylenen veya duyulan
szdr, masal, yk, efsane anlamna gelir. Ama mythos'a pek gven olmaz,
nk insanlar grdklerini, duyduklarn anlatrken birok yalanlarla sslerler.
Bu yzdendir ki Herodot gibi bir tarihi mythos'a tarih deeri olmayan gvenil
mez sylenti der, Platon gibi bir filozof da mythos'u gereklerle ilikisiz, uydur
ma, bo ve gln bir masal diye tanmlar. Epos daha deiik bir anlam tar:
Belli bir dzen ve lye gre sylenen, okunan szdr, epos insana tanr ar
maandr, gzelim ssl szleri bir araya getirerek byler dinleyicilerini bir
ozan. Ozann szn tanmlayan epos bylece iir, destan, ezgi anlamna gel
mi ve o gn bugn epik ve epope diye Batl dillerin hepsinde yerini almtr.
Mythos'la epos arasnda ilkinden bir yaknlk vardr, mythos sylenen szn,
anlatlan yknn ierii ise, epos da onun doal olarak ald ll, ssl ve
dengeli biimidir. Epos ne kadar gzelse, mythos o kadar etkili olur, epos'la
mythos'un bu baarl evlenmesidir ki, ilkadan kalma efsanelerin rn vere ve
re gnmze dek yaamasn ve mythos kavramnn alar ve uluslararas bir ni
telik kazanarak lmezlie kavumasn salamtr.
Ama bir de logos vard. Onun szcn bata Herakleitos olmak zere lon-
ya dnrleri eski deyimiyle "physiologoi", yani doa bilginleri yapmtr. On
lara gre logos gerein insan szyle dile gelmesidir. Logos bir yasal dzeni
yanstr, insann bedeninde ve ruhunda bir logos bulunduu gibi, evrenin ve do
ann da logos'u vardr. Logos insanda dnce, doada kanundur, her yerde
ve her eyde vardr, ortaklaa ve tanrsaldr. Logos'u bulmak, srlarn gz nne
sermek, insan szyle dile getirmek dnrn asl devidir. Logos kavramyla
alan bu r dosdoru bilime varm, yle ki logos-logia bugn herhangi bir
aratrma dalnda bilgini ve bilimi dile getirmek iin kullanlan birer ek olmutur.
Mythos'la epos uyumlu bir btn iinde birletikleri halde, onlarla logos ara
snda ilkinden ve gn getike kesinleen bir kartlk ba gstermitir. Birbirine
zt iki akm alm yrmtr. Ege kylarnda filiz veren destanlar, vgler, ezgi
lerin yannda, gene tonya'da doup gelien bilim kollar: Fizik Tiatematik, yer
ve gk bilimi, tarih ve corafya. Bilginler mythos'un uydurduu epos'un dile ge
tirdii tanr masallarn hor grr, yerdike yerer, evreni ve insan anlatmakta
bu trn yalanc ve zararl yollara saptn ileri srer dururlar. Ne var ki evren
tanmn dile getirmek iin bu bilginlerin ou da epos biimine, yani destana
zg heksametron lsne bavurmaktan alamazlar kendilerini. Yalnz Herak
leitos dzyazyla dile getirir dncesini.
Platon'un tutumu daha da ibret vericidir. Homeros'u tanrlar stne yalanlar
uydurdu, topluma zararl efsaneler dzd-diye sulamakla bamz iiren bu fi
lozof "Devlet", ya da "Gorgias" gibi en nemli dialoglannn sonunda gerein
gereini, tanrlar katndaki hakikati gzmzn nne sermek, fizikst kant
larla tanmlamak istedi mi, bir mythos uydurur. Ne yapsn ki mythos'tan ayr
dnemez, dncesi mythos kalbna kendiliinden girer. Mythos Yunan d
ncesiyle zdetir denebilir hem yalnz Yunan m, insan dncesi ve onun
rettii dille zde olsa gerek ki, Homeros'tan bugne dnya sanatlar
mythos'u kendilerine tkenmez bir esin kayna olarak almlardr.
Ama "mythologia" szcnde mythos'la logos'un, kart bu iki kavramn
birletiini grmyor muyuz? Mythologia efsaneler bilimi anlamna gelmez mi?
Hem gelir, hem de gelmez. Erken ilkada "mythologein" diye bir fiil vardr,
masal anlatmak demektir, szl gelenekle dilden dile aktarlan efsanelerin ozan-
larca srdrlmesini de belirtir. Mythologia kavram da ayn anlama gelir. Hem
masal ve efsanelerin topland kitap iin, hem de ilkan sonlarnda "mytho-
graphos", yani mythos yazar denilen derleyicilerin yapt i iin kullanlr. Ama
mythologia bugn tad geni ve kapsayc anlama gelmemitir ilkan hibir
dneminde. Mythos, ok tanrl bir dinin tanrlar stne anlatlan efsane,
mythologia da bu efsanelerin bir araya geldii kitap olduuna gre, mythologia
ilkan din kitab olmak gerek, oysa deildir ve hibir zaman olmamtr. n
k bu efsaneler nan - tek tanrl dinlerde sz konusu edilen inan - dzeyine
ykselmemitir. Szl ya da yazl yazn ve sanat kollarnn hepsinde durmadan
konu edinilip ilenen ve ilendike deien mythos'lar ne kadar ozan, yazar, sa
nat varsa, o kadar biim alm, bu nedenle hibir zaman belli bir dinin tek kita
b halinde toplanamamtr. Byle bir eitlilik, bylesine reti ve yntem yok
luu, bu tr baboluk, zgrlk ve zerklik baka hibir din ve efsanelerinde
grlmemitir. lka mythos'u layiktir, din adamnn deil, sanatnn uradr,
onun anlam, yn ve biimi din alannda verilmez, sanat alannda verilir. Asl ya
ratcs da szdr ve sz ustasdr. Mythos, epos, giderek logos bile birlemiler
dir onun doup gelimesine. Gerekle ilikisi olup olmadna gelince,
mythos'un gereini szn dnda aramak bounadr. Asl gerek insan sz
nn iinde, znde, iirindedir. Bunu anlad iindir ki, ilka insan szle birbi
rinden renkli, byleyici ve inandrc yaptlar yaratabilmi ve szn bir kitap
iinde donmasn nleyerek, adan aa, insan kan gibi scak scak akmasn,
bylece canlln sonsuzlua dek aktarmasn salamtr.

MYTHOS YARATICILARI
Herodot der ki, tanr soylarn sayp dken, tanrlara adlarn veren, niteliklerini
tanmlayan ve efsanelerini anlatan, Homeros'la Hesiodos'tur. Yani ok tanrl
ilka dininin yaratclar, peygamberleridir onlar demeye getirir. Ne var ki bu
yaratcln neye yarayacan bilmez, bilemez Herodot. Yunan mythos'unun
yazna vurulmas, evet, Homeros ve Hesiodos'la balar, ama orada kalmaz, Ho
meros'la Hesiodos'un yarattklar tanr soylarna ve efsanelerine - ki bu konuda
ilk iki yaratcnn bile syledikleri birbirini tutmaz - ekler, katklar yaplr, yazn
trleri oaldka mythoslar da yeni anlatmlar ve yorumlarla zenginleir. Des
tan an onya'da da, Yunanistan'da da "melos" denilen lirik iir trleri izler,
alg eliiyle Irk klflnln, ya da bir koronun syledii bu ezgilerde de mythos
nemli bir yer hl<r, "hymnos" denilen vglerde balca konudur. Hele traged
ya ile mythos yeniden doar, tragedya yazarlarnn elinde bir daha yitiremeye-
cegi bir z ve anlamla yklenir: nsanlk dramnn aynas, simgesi oluverir. Ko
nusunu gerek olaylardan alan bir iki tragedya dnda - ki bunlar da byk tep
kiyle karlanm ve tutunamamtr - tragedyann tek kayna mythos'tur. Des
tandan tragedyaya tr ve gr ayrlnn gerektirdii byk bir farkllk vardr.
Destanda barol oynayan tanrlar arka plana itilir, yeni tanrlar, yeni kahra
manlar n plana alnp tragedya yazarnn seyircilerine yaatmak istedii dra
mn gereklerine gre aydnlanr. Dram insan dramdr ama pleri gene de tanr
larn elindedir, onlar destanda olduu gibi bir dan tepesinden sava ynetir
ya da bir insann lm kalmn tartya vurur grmeyiz, ama ve eylemleri sakl
kalr, anlalmad oranda da korkutur; tragedya tanrlar, bilerek ya da bilme
yerek iledii bir su iin insan ykma gtren amansz yazgy, lanete uram
btn bir soyun zincirleme su ve cezasn simgeler.
Tragedyann bu adan aydnlatt mythos bylece alabildiine zenginleir,
ama i bununla da bitmez: Bin bir kent devletine ayrlm olan Yunanistan'n
her blgesi yerli mythos'unu yaratmak ve yaatmak hevesindedir. Koruyucu
olarak setii bir tanr stne kendi blgesiyle lgili efsaneler uydurmakta ya da
olan efsaneleri kendi din ve devlet politikasna gre yorumlayp deitirmekte
dir. Efsane emberleri bylece geniledike geniler: Troya sava emberine
Atina, Thebai, Korinthos emberleri katlr, Odysseus'un servenleri destanna
Argonaut'lar destan eklenir, Dor rkl boylar lon mythos'unun kiileriyle boy l
ecek bir destan kahraman yaratp btn efsanelerini Herakles diye bir yar
tanrnn evresinde toplarlar. Mythos bylece inden klmaz girift ve karmak
bir toplam oluverir. Bu okluu aydnla kavuturmak iin gerekten bir
mythos bilimine gerek vardr: O srada, yani Yunan'n klasik denilen parlak a
sona erip de yaratcl azald, sanat gcnn tkenmeye yz tuttuu Helle-
nistik denilen dnemde efsaneleri toplama ve derleme iine giriilir. skenderiye
ve Bergama kitaplklarnn kurulup almaya ald elyazmalarnn alabildiine
oaltlp eletirildii dnemdir. Bu dnemde treyen mythos yazarlar bir yan
dan bata Homeros olmak zere byk yazn yaptlarn erhler, notlar ve ak
lamalarla kopya etmeye, bir yandan da efsaneler toplayp kitaplar yazmaya ko
yulurlar. Bunlarn efsane derlemeleri bizim iin nemli bir kaynaktr. Roma im
paratorluu dneminde de efsane dzme sreci canldr. Roma, Yunan
mythos'undan esinlenerek kendi din ve mitolojisini kurmak hevesine kaplr.
Yunan tanrlarn kendi yerli tanrlaryla bir tutarak adlarn deitirir, efsanele
rin kimini benimser, kimini atar, kimini yerli efsaneleriyle kartm. Ta ilkan
sonuna kadar bu byle gider. Yunan-Roma mitolojisi dediimiz btn bu kay
naklardan ve daha sayamadmz bakalarndan alnm, toplanm, zetlenmi
efsane, masal ve yklerin toplamdr.

AKDENZ MTOLOJS
imdi sorarm size: Mitoloji diye bir kitap yazmaya giriince bu bin bir kaynak
arasndan hangisini seip de anlatsn ada bir yazar? Kald ki mitoloji deyince
bata Yunan-Roma mitolojisi diye bir kavram akla gelir. Bu anlay da hataldr.
Aslnda bir Akdeniz evresi efsaneler topluluu vardr, onu Yunanistan ve Ro
ma'ya mal etmemiz, bu efsanelerin Yunanistan ve Roma uyruklu yazarlarn ka
lemiyle Yunanca ve Latince olarak yazlm olmasndan ileri gelir. Oysa bu efsa
nelerin k yeri ne Yunanistandr, ne de talya, Anadolu'dur, Girit'tir, Mezopo
tamya'dr, Fenike, Msr'dr, ya da btn bu yerlerdeki szl geleneklerin kar
mndan ortaya km bir btndr. Yunanl ya da Romal kaynak yazarlar an
lattklar efsanenin asl kaynan aratrmazlar, onu bilseler bile kimi zaman si
yasal amalar gderek saklarlar, bile bile deitirirler. Hem ozanlar ve yazarlar
zgr mdrler? Kimin iin yazdklar, kime hizmet ettikleri belli olur. En byk
iki destan yazar buna rnektir: Homeros lonya'ldr, gnl Troya'dan yanadr,
ama efendileri Troya savan kazanm, Anadolu'nun kilit noktas olan Darda-
nos kalesini ykm Akhalardr, onlar kahraman gstermek zorundadr, oysa
asl insan-kahraman Hektor'dur Ilyada'da. Vergilius ise Augustus ann kltr
politikasna hizmet etmekle grevlidir, Roma'ya bir kahramanlk gemii yarat
mak amacyla yazar Aeneis destann ve Homeros'un tam tersine asl gc kuv
veti Troyallarda gstermeye alr. Bu a ve erek farklar mythos anlatmnda
da farkllklara yol aar.
kinci bir glk mythos anlaynda gn getike artan deiik grlerdir.
Son yllara dek "Yunan mucizesi" diye bir balon uup dururdu. Bat dnyas in
san deerlerinin dile geldii ve byk sanat yaptlaryla lmszlk kazand
tek kaynan Yunan-Roma uygarl ve kltr olduuna inanrd. Bu dar gr
l adan baklnca Yunan mucizesini yaratan asl kaynak ve etkenlerin ne oldu
u aratrlmaz, grmezlikten gelinir, bu inanc sarsacak bir bulut ortaya kt
m, bile bile ve bilimsellie aykr bir tek ynllkle tartmaya, giderek kavgaya
giriilirdi. Troya'nn anakkale yresinde olmadn, Schliemann-Drpfeld-
Blegen lsnn gn na kardklar koca uygarlk merkezinin Homeros'un
llyada'syla bir ilikisi bulunmadn ileri srmekte direnen szm ona bilginler
bugn bile ortalkta dolar ve kr grlerini kitaplara aktarmak yolunu bulur
lar. Arkeolojinin son bulular tarihle ilgili bilim kollarn gz kamatrc bir kla
aydnlatmaktadr ama Anadolu arkeolojisi daha yenidir, Hititlere ancak son on,
on be yl iinde yazlm kitaplarda yer verilir, yzylmzn balangcnda yaym
lanm bir mitoljide bakarsnz ki Ana Tanra Kybele'ye ancak yarm stunluk
bir yer ayrlmtr. Apollon ya da Artemis'i Trkiye'nin Ege blgesinde toprak
tan karlan antlarn nda yorumlamak, deerlendirmek daha hibir derli
toplu mitoloji kitabna erek ve grev olmamtr. Ksacas ilkan yazl kaynak
laryla gnmzn bulularn bir araya getirerek ok ynl bir grle toplama
ya daha pek az bilgin girimektedir. Bu yolda Halikarnas Balks r ac, yol
gstericidir, yani Yunan', Trk' olmayan, uluslararas tek bilimsel gerei ara
maya koyulan gerek bir bilgindir. Onun at yoldan gitmekle birlikte eski ya
zn kaynaklarna da hakkn vermek "Mitoloji Szl" adyla okuyucuya sundu
umuz bu kitabn tek amacdr. Hemen syleyelim ki bu kitap bir denemedir,
eksiklerini, yetersizliklerini bile bile yaymlamaya giritiimiz bir deneme.
Yukarda szn ettiimiz sorunlar bir dereceye kadar zmleyebilmek iin
bu "Mitoloji Szlg"n hem bir szlk, hem de bir antoloji olarak dzenlemek
yolunu setik. Efsanelik kiilerden kim sz ediyorsa Homeros mu, Hesiodos
mu, tragedya yazarlar m, onlarn anlatmn elden geldii kadar kendi metinle
rinden vermeyi denedik. Burada Trkiye'de Trke olarak bulunan kaynaklarn

H
okluu bizi sevindirdi Tercme Brosunun at r ve Milli Egitim Bakanl
nn yaymlad lk klasikleri evirilerinden bu yana ok allm ve; Yunan-
Latin yaznnn ana yaptlar bugn okunur bir dille kazandrlm bulunmakta
dr. Daha teye gidilmi, mitolojik ykler ve kiiler Bat yaznna olduu gibi bi
zim de iirimize konu olmutur. Bizden nce Trke mitolojiler de yaymlanm
tr. Elimize geenleri almamza ortak ettik. Bu apta bir mitoloji szl bir
tek kiinin yapaca i deildi. Bat kaynakl bir tek mitoloji kitabn evirmek-
tense, kendi olanaklarmzla, kendi yazl kaynaklarmzdan faydalanarak zgn
bir deneme yapmay yeg grdk. Hangi kaynaklardan nasl faydalandmz, bu
kitab nasl hazrlayp hangi yntemlere gre dizdiimizi kitabn sonuna ekledii
miz Sonsz'de belirtmekteyiz. Okuyucu bu blmde, szl nasl kullanacan
da bulabilecektir.
Szn ksas ben burada tek bama deil, yaptlar ve almalar elime ge
en birok yazarlarla birlikte ortaya kmak istedim. Bu kaynaklar bulmada ve
deerlendirmede ister istemez kiisel eilimlerime gre bir seme yaptm. Oku
yucu bunu bana balasn ve eletirilerini, yergilerini, nerilerini benden esirge
mesin. abamn tek dl bu olabilir.
Borcum byktr: En bata hocam Prof. Dr. Georg Rohde'yi anmak isterim.
Mythos ve mythologia'nm ne olduunu, byle bir almann bilimsel yollardan
nasl srdrleceini de gstermitir. Bu kitaptaki "Kybele" maddesini onun
1937'deki Trk Tarih Kongresinde verdii teblie borluyum. Ama asl esin
kaynam sevgili ustam ve dostum Halikarnas Balks'dr. Yurdumuzun esiz
deerlerine saygy ve sevgiyi o alad bana. ok borlu olduum bir kii de,
birlikte evirdiimiz llyada ve Odysseia'y gzelim iir diliyle Trkeye kazand
ran arkadam A. Kadir'dir. Bu kitap Homeros'la doludur, nasl olmasn ki Bat
uygarlnn ilk ve en byk ozan yurttamz Homeros burcu burucu Anadolu
kokar.

Azra Erhat
stanbul, 1972
gonaut'lar seferine katlm. Kyklop'lar l
A drd diye bir yl Olympos'tan srlen Apol-
lon'u srtma olarak kullanm (Apotlon,
Kyklop'lar). Pelias'n kz Alkestis'e gnl ve
Abas. (1) lyada'da ad geen Abant'lar bo ren Admetos onu elde etmek iin arabasna
yuna adn veren kahraman. Poseidon ile su bir aslan; bir de yaban domuzu komak zo
perisi Arethusa'nun olu. runda kalnca Apollon tanr ona yardm et
(2) Aigyptos oullan amcalar Danaos'un mi ve Admetos Alkestis'i alm, ne var ki d
kzlaryla zorla evlenince, gerdee girdikleri n gn Artemis'e kurban kesmeyi unuttu
gece kanlar tarafndan ldrlrler. Yalnz u iin, tanra gerdeini ylanlarla doldur
Hypermestra kocas Lynkeus'u esirger, ikisi mu. Apollon Admetos'u bu beladan kurtar
nin birlemesinden Abas adl bir erkek ocuk m, bununla da kalmayp Admetos'un kade
doar (Tab. 10). Abas Argos'ta kral olur, ev rini de deitirmeyi baarm: Kader Adme
lenerek Akrisios'la Proitos'u meydana getirir. tos'un lm iin saptad gn Pherai kral
Akrisios'tan Danae, Danae'den Perseus do yerine lecek baka birini bulursa ertelemeye
ar. raz olmu. Ama o gn gelince Admetos yeri
ni alacak kimseyi bulamam: Ne anas, ne
Acca Larentia. (1) Roma'nn kurulu efsa- babas, ne ua, kimse lmek istememi, yal
nesi'nde sz geen oban Faustulus'un kar nz gen kars Alkestis kendisini feda etmi.
s. Kocasnn dada bulduu Romulus ve Re- Alkestis Hades'e indikten sonra Herakles ta
mus bebeklerini benimser ve kendi on iki o rafndan kurtarlr (Herakles). Deli Dumrul ef
cuuyla birlikte bytr (Romulus). sanesine de konu olan bu motifi Euripides
(2) Roma'nn kurulu dnemlerinde gzelli "Alkestis" adl tragedyasnda ilemitir (Al
iyle n salm bir kz. Bir bayram gn Her kestis).
cules tapnanda tanr ile tapnak bekisi
bahse giriirler, zar oyununda kim kazana-' Adonis. Kken ve kaynaklar gney Akde
caksa "tekine bir ziyafet ekecek ve bu gzel niz evresine uzanan tipik bir Anadolu efsa
kzla yatmasn salayacaktr. Oyunu Hercu nesi. Kybele-Attis mythos'unun bir baka an
les kazanr ve Acca ile seviir. Kz sonralar latmn veren Adonis efsanesi bir toprak-be-
zengin bir Etrsk'le evlenir ve yal kocas reket yksdr. Birok iir ve masal yazarla
lnce btn varln Roma halkna balar. rnn zene bezene iledikleri bu yk yle
zetlenebilir:
Admete. Bir Samos (Sisam) efsanesine g
Suriye kral Theias, ya da Kbrs kral Kiny-
re, Perseus soyundan olan Admete Argos'ta
ras'n Myrrha ya da Smyma adnda bir kz
tanra Hera tapnann rahibesiymi. Elli
varm, tanra Aphrodite'in lanetine ura
sekiz yl bu tapnaa hizmet ettikten sonra,
yan bu kz babasna tutulmu, onunla sevi
babas Eurystheus lnce Argos'tan kamak
mek istemi. Dadsnn kurduu bir dzenle
zorunda kalm. Tanrann heykelini yanna
babasnn yatana girmi ve on iki gece
alarak Sisam adasna snm. Bir sre sonra
onunla sevimi, son gecesi de gebe kalm.
Argos'lularn parayla tuttuklar korsanlar He
O gece babas, yannda yatan kadnn kendi
ra heykelini karmaya kalkmlar, ama ge
kz olduunu anlam ve bu korkun gnah
miye bindirilen heykel yelkenlerin almasna
temizlemek iin, klcyla kznn stne yr
engel olmu, tanra bylelikle Samos'ta kal
yp onu ldrmek istemi. Ama tanrlar
mak istediini belli etmi. Samos Hera's diye
Myrrha'ya acmlar ve onu babasnn elinden
anlan nl bir heykel lka arkaik sanatnn
kurtarmak iin bir mersin aacna evirmi
en nemli yaptlanndan saylr. Sisamllar
ler. On ay kadar sonra aacn kabuu atla
Hera ve Admete adna ylda bir bayram ya
m, gvdesinden dnya gzeli bir bebek k
parlard.
m. ocuun gzelliine vurulan Aphrodite
Admetos. Pherai (bugn Elestino) ehrinin onu bytsn diye yeralt tanras Persepho-
kral. Delikanl olarak Kalydon avna ve Ar- ne'ye vermi. Ama Persephone de ocua

II
tutulmu, onu Aphrodite'ye bir daha geri ver Argos'a snrlar. Adrastos kzlarndan birini
meye yaramam. Tanralar arasnda ko Polyneikes'e, br Deipyle'yi de Tydeus'a
pan kavgaya yarglk eden Zeus, Adonis'in verir ve Polyneikes'le birlikte Thebai'ye kar
yln drt ayn Persephone'nin, drt ayn da Yediler seferine nayak olur. Falc ve bilici
Aphrodite'nin yannda geireceine, geri ka olan Amphiaraos bu savata btn nderle
lan zamanda da istedii yerde yaayabilecei rin leceini, bir Adrastos'un sa kalacan
ne karar vermi. Adonis sekiz ay Aphrodi ngrmt. Gerekten de yle olur, byk
te'nin yannda kalmay seince, tanrann yenilgiden sonra, Adrastos lmsz atna bi
gzel delikanlya olan akn kskanan br nerek Argos'a kaar. Sonra, len nderlerin
tanrlar (Ares ya da Artemis) Adonis'in st oullaryla Thebai'ye kar Epikon'lar seferi
ne bir yaban domuzu salmlar, kasndan ne katlr ve bu kez zaferi kazanr, ama sava
yaralanan Adonis'de kanaya kanaya can ver ta yitirdii ogulunun yasna dayanamayp
mi. Topra sulayan kanndan Manisa lalesi lr.
denilen bahar iekleri bitmi, te yandan
sevgilisinin yardmna koan Aphrodite'nin Aedon. (Yun. Blbl). (1) lka yazarlarn
ayana diken batm, syrndan akan bir ok etkileyen bu efsaneye ilkin Homeros'ta
damla kan tanrann iei olan beyaz gl rastlanr. Odysseia'da (XIX, 518) anlatld
krmzya boyam. na gre, Aedon Pandareos'un kz ve Thebai-
li Zethos'un kardr. Zethos'un kardei
Kn yeraltnda saklanan, baharla birlikte
Amphion Niobe ile evlenip ok ocuu oldu
yeryzne dnen ve ak cmb iinde f-
u halde, Aedon'la Zethos'un yalnz bir o
krp gelien bitkisel varl simgeleyen Ado-
cuklar olur: Itylos. Aedon eltisini kskanr ve
nis'e Suriye'de zellikle kadnlar tapnrlardi:
bir gece en byk olunu uykusunda ldr
Ylda bir bahar bayramlar yaparlar, saksla
meye kalkr, ne var ki yanlr, karanlkta Ni-
ra, sepetlere tohum dikerler, onlar scak su
obe'nin olunu deil de kendi ocuunu l
larla sularlard, bylece hzla byyen bu bit
drr. Tanrlar Aedon'a acyp onu bir blb
kiler ksa zamanda solup lrlerdi. Adonis
le dntrrler.
baheleri denilen bu ieklerin karsnda ka
dnlar yas tutar ve "O ton Odonin" (Vah (2) Miletos efsanesi yledir: Aedon Milet'li
Adonis!) lklaryle dvnrlerdi. Pandareos'un kz ve Polytekhnos adl sanat
Adonis efsanesi Smer ve Hitit kaynakla nn kardr. Kocasyla birlikte Kolophon'
rndan gelmedir. Adonis brance "efendi" da mutlu gnler yaarlar, tys adnda bir oul
anlamna gelen Tammuz (Trke Temmuz) lar olur. Ama mutluluklar balarna vurur,
adnn yunancalatrlm karldr. Tam- gurura kaplrlar-. Zeus ile Hera'dan daha
muz-Adonis efsanesiyle Hitit bereket tanrs mutlu bir ift olmakla vndkleri iin, Hera
Telepinu efsanesi arasnda iliki ve benzerlik ceza olarak kavga tanras Eris'i sokar arala
gze arpmaktadr (Kinyas). rna. Kar koca birbirleriyle yarmaya giriir
ler, Polytekhnos araba yapmakta, Aedon ku
Adrastos. Talos'un olu, Argos kral (Tab. ma dokumakta. Kim daha abuk bitirecek-
23). Efsanesi Thebai'ye kar Yediler seferiy se, brne bir hizmeti bulup getirecektir.
le ilgilidir. Bir aile kavgas yznden yurdunu Yarmay Aedon kazanr, kocas da gider
brakp, dedesi Sikyon kral Polybos'un yan Efes'ten onun kz kardei Khelidon'u (Yun.
na snmak zorunda kalr. Bir sre sonra da Krlang) alr, yolda onu kirletir, salarn ke
onun vrisi olarak tahta kar, ama babasn sip kle klna sokar ve kz kardeine kim
ldren Amphiaros'la grnte banarak, olduunu bildirirse, onu ldreceini syleye
kz kardei Eriphyle'yi ona verir ve Argos rek Aedon'a verir. Aedon kz kardeinin bir
krallna dner (Amphiaraos, Eriphylej. gn eme banda dert yandn duyunca,
Bu arada Oidipus oullarndan Eteokles, onu tanr. ki kz karde almaya karar ve
kardei Polyneikes'i Thebai'den srnce, bir rirler, tys'i ldrp piirirler ve babasna ye-
yandan Polyneikes, te yandan da adam l dirirler. Polytekhnos iin farkna varnca lg
drd iin Kalydon'dan srlen Tydeus, na dner, iki kz kardei ldrmek ister. Zeus
araya girer ve birini blbl, brn krlang hazine odasn, bir tan yerinden oynatp
haline sokar. kolayca karabilecekleri biimde yapmlar
(3) Atina efsanesi: Tragedya yazarlarnn ve Geceleri buraya girer, hazineden bir eyler
zellikle Sophokles'in yitik "Tereus" traged araklarlarm. Varlnn gn getike eksildi
yasnda anlatld gibi, Prokne ile Philomela ini gren kral Girit'ten nl mimar Daida-
Atina kral Pandion'un kzlardr. Prokne los'u arm. Bir tuzak kurmular ve iki hr
Trakya kral Tereus'la evlenir ve tys adl bir sz tam yakalayacakken, Trophonios Aga-
oullar olur. Ama Tereus Philomela ile de medes'in kafasn keserek kam.
seviir ve olup biteni kz kardeine anlatma Baka bir anlatma gre, Agamedes ile
sn diye dilini koparr. ki kz karde tys'i ke Trophonios Delphoi tapnan bitirince, tan
sip babasna yedirmekle alrlar. Tanrlar rdan cretlerini istemiler, Apollon da alt
Prokne'yi blbl, Philomela'y krlang (ba gn yiyip iip elenmelerini, yedinci gn
ka bir anlatma gre ad gzel sesli anlamna emeklerinin karln alacaklarn bildirmi.
gelen Philomela blbl olur), Tereus'u da yle olmu, yedinci gece uykuya dalnca iki
htht kuuna dntrrler. Aristophanes mimar bir daha uyanmamlar. Tann onlara
"Kular" komedyasnda bu dram Htht'n en byk dl diye tatl bir lm balam.
azndan yle anlatr:
Agamemnon. Agamemnon Yunan myt-
yan garip blblm, uyan, hos'unda tektir, esiz bir tiptir, yalnz lya-
z tanrsal dilini, da'da deil, efsaneler boyunca onun simgele
Dk yreindeki aclan, dii kavram onun kadar etkin ve belirgin ni
Anlat o kutsal atlarnla teliklerle canlandran baka bir kii yoktur.
Olumuz ffys'in bana gelenleri. Agamemnon kraldr, krallar kraldr, her biri
Kzl boynundan su gibi aksn
Olumuzun adn inleyen sesin,
bir blgenin ynetimini elinde tutan birok
Sk fundalklardan gklere ykselsin, derebeylerinin banda, onlar ordularyla bir
Apollon, altn sal tanr likte yneten bakomutandr. Buyruuna tek
Duyup bu ac yanklar, snr, blgesel krallarn toplantsnda izilir,
Alsn fildii algsn, bu kurultayda da balca kural danmadr.
Karlk versin sana, Yunan mythos'u tanrlar tanrs Zeus'un s
Tanr korolar kursun yukarda, tnde, ondan stn bir g bulunduunu gs
Ve lmsz dudaklarndan kan ezgiler terdii gibi, krallar kral Agamemnon'un kii
Karsn sesine mutlu yceliklerde. liinde de kralln hem erdemlerim, hem de
Aello. Harpya'lardan biri. Ad Kasrga anla eksik ve zayf ynlerini nmze serer. Bu
mna gelir (Harpyalar). bakmdan destana olduu kadar, tragedyaya
da esin konusu olmutur Agamemnon.
Aerope. Girit kral Katreus'un kz (Tab.
15). Girit'ten srlp Argos'a gelir ve ilkin lyada'nn nc blmnde Helene surla
Pleisthenes ile evlenir, sonra Atreus'un kars rn stne dizilmi, sava alanna bakan Tro-
olur. Aerope, Agamemnon ve Menelaos'un yal ihtiyarlara en bata eski enitesi Aga-
analar olarak gsterilir. Atreus'la Thyestes memnon'u "hem iyi bir kral, hem gl bir
arasndaki karde kavgasnda lr (Atreus). sava" olarak tantr. Agamemnon'un kral
lk yetkisi Zeus'tan gelmitir. Homeros onun
Agamedes. Agamedes vey olu Trophoni- asasnn, kral deneinin tarihesini izerken
os'la birlikte Yunanistan'n en nl mimarla- (l. 11, 100 vd.), soyunu Pelops'a kadar gt
rndanm. Delphoi ve Thebai ehirlerinde rr, baka bir efsane koluna gre Agamem-
yaptklar antlar parmakla gsterilirmi: non'un ilk atas Tantalos'tu. (Tab. 14 ve 15).
Delphoi'de Apollon, Arkadya'da Poseidon lyada'da Pelops oullarnn kan davasndan
tapnaklar ve Thebai'de Alkmene'nin yatak sz edilmez, krallk normal yoldan Pelops'tan
odas ellerinden km. Boiotia kral da onla Atreus'a, Atreus'tan Thyestes'e ve ondan
ra hazinesini saklamak iin salam bir yap s Agamemnon'a aktarlr; Atreus ile Thyestes
marlam. Para hrsna kaplan iki mimar da arasndaki karde dmanl ve onun sonu

I !
cunda lenen korkun sular daha ok tra mas (Thersitesj. Bu eletiri yalnz kral degil,
gedyaya konu olmutur (Atreus). Ama destan feodal Akha dzeninin tmn kapsamakta
Agamemnon'u bir krala zg btn nitelikle dr (l. II, 225 vd.).
riyle canlandrr. Bu kral portresi stnde
Gene mi bir fistein var, Atreus olu?
durmaya deer. Barakalarn tunla, kadnla dolu.
tlyada'nn konusu, Agamemnori ile Akhille- Bir ehri alr almaz biz Akha 'lar
s arasndaki kavga Agamemnon yznden onlar sana verdiydik ilk pein.
kopar. Ve bu kavgada krallar kralnn tutu Bir de altn m istiyor cann imdi?
mu, karakteri ve kiilii btn aklyla orta Tutup getirelim Troya'Mardan birini,
ya serilir. Agamemnon kraldr ve her kral gi gelsin babas kurtulmalk versin sana,
altnla versin sana, yle mi?
di kendi karn, istek ve buyruklarn emrin
Taze bir kadn m istiyorsun yoksa, dp
deki insanlannkinden stn grmekte ve bu kalkmaya,
nana gre davranmaktadr. Tutsa Khry- btn gzlerden uzakta, kapatmaya
sels'i geri vermek istememesi, vermek zorun kendine?
da kalnca Akhilleus'unkini almakta hibir sa Babusun, yakk almaz Akha oullarn
knca grmemesi kavgann asl nedenidir. Bu ykma srklemen.
olayda karsna kan kim olursa olsun pay Size diyorum Akha oullar, hey,
lar, tersler, hie sayar (l. I, 102 vd.). Akha oullar denmez size artk,
Akha kadnlar demeli,
... Kalkt hrsla sizi aalk herifler sizi,
gc yaygn Agamemnon, yiit Atreus olu, Hadi yurda dnelim gemilerimizle,
kapkara bir fkeyle doluydu yrei, tek bana brakalm Troya'da onu,
yanyordu iki gz yalm yalm... otursun onur paynn stne.
Apollon'un Akha'lara gnderdii salgnn Yardm etmeyelim de grsn sonunu,
Saygszlk etti Akhllleus'a, en stn
nedenini bilen Kalkhas bu fke karsnda e
yiidimize,
kinir gerei sylemeye (l. I, 78 vd.). ald onur payn, yoksun brakt onu.
Kzdracam biliyorum Akha'lartn sayd Akhilleus'un iinde byk bir kin yok
adam, gene de;
o adamn btn Argos'lulara her yerde sz hem gevek davranmasayd sana, Atreus
geer. olu,
Kral azgn olur kznca ayak takmndan bu senin son kfrn olurdu ona.
birine,
bir zaman fkesini yenerse de, unutamaz Bu sorunu Akha ordusunun nasl zmle
kinini, dii de ilgintir. Athena'nn verdii esinle
dar vurana dek tar yreinde onu. Odysseus sralar dolap yle yattrr her
Ama Agamemnon ne Kalkhas' dinler, ne kesi (l. II, 1 9 3 vd.):
de onun szlerine uyulmasn salk veren Ak- ...bilemezsin Atreus olunun niyeti ne?
hilleus'u, bildiini yapar. Bu davran tepki Akha oullarn yokluyor imdi o,
uyandrr. Tepkinin, yalnz kavgaya tututuu ama ezecek yaknda balarn...
Akhilleus'tan gelmemesi, ordunun alt tabaka fkelenip de Akha'lara ykm getirmesin
sn simgeleyen bir askerin de kral en ar sakn,
Zeus'un besledii krallarn amanszdr
szlerle knamas dikkati eker. Halkn yne
fkesi...
ticisini eletirmesi dnya yaznnda ilk kez g daha gldr onlar senden.
rlmektedir burada. Bu eletiri Akhilleus'un Sense savatan anlamaz korkan birisin.
azndan yle dile gelir. Ne kurultayda geer szn, ne savata
geer.
"Ey doymak bilmek adam... Seni gidi edep
Hem biz burada hepimiz kral deiliz ki.
siz, karma dkn yrek... Seni arap fs,
Her taraftan bir ses karsa iyi olmaz,
seni it gzl, seni geyik yrekli... Halkn ke
bir tek ba olmal, bir tek kral.
miren bir kralsn sen". (l. I, 122, vd.).
Kurnaz Kronis olu u denekle btn
Ama yiidin szlerinden daha da artcdr yetkileri
Thersites'in, halktan bir adamn kral kna size krallk etsin diye verdi Agamemnon'al

14
At i >r .1 r .

Agamemnon gene de bir zorba olarak gs ki Attes Agdistls'ten kamak in Pesslnus'a


terilmez llyada'da, aslnda talihsiz bir adam gider ve orada kraln kzyla evlenmeye k.lk
dr: Akhilleus'u krdna bin piman olur, ba r. Tam dn gecesi dn ezgileri sylen
rmak iin dn vermeye razdr. Yiidin mektedir ki Agdistis birdenbire kagelir. At
olumsuz tepkisiyle karlatktan sonra, bir tes onu grnce ldrr ve erkekliini keser,
daha ayn uysall gsterir ve zr dileyerek Pessnus kral da ayn eyi yapar. Attes lr,
barr (l. XIX, 85 vd.). Her davrannda Agdistis de sevgilisinin bedeninin bozulma
sanki bir sakarlk vardr Agamemnon'uh: Au- masn salar.
lis'te avlanrken Artemis'i kzdrmas, bu yz Bu efsanenin baka bir anlatm da yle
den kz phigeneia'y kurban etmek zorunda dir: Phyrgia ilinin snrlarnda Agdos adl ssz
kal bu kraln hatalarn ne kadar pahalya bir kaya varm, orada Kybele tanraya bir
dediini gsterir (phigeneia). Karsnn ve ta biiminde taplrm. Zeus tanraya tutul
onun olan kendi amcaoglunun elinden mu, onunla birlemeyi baaramaynca tohu
ldrlmesi bile ayn yar komik, yar trajik munu bir kayann stne brakm. Bu to
kaderin belirtisidir (Klytaimestra, Aigisthos). humdan Agdistis domu, hnsa imi, Agdis
tis'i Dionysos sarho ederek erkekliinden et
lyada onun kahramanlklar ve ldrd
mi; uzvundan bir badem aac km, bu
Troyal yiitlerin adyla doludur, ama Aga
nun meyvesini Sangarios rmann kz Nana
memnon burada da tam baarl deildir, ne
gsne alm, gebe kalp Attes'i dourmu.
savata bir Akhilleus ya da bir Aias olabilir,
Sangarios Nana'ya ocuu daa brakmasn
ne de kurultayda bir Nestor ya da Odysseus
buyurmu. Bebek gelen geenin ilgisini ek
gibi stn bir akl gsterebilir. Onun kiiliin
mi, onu bir tekenin style beslemiler, te
de Homeros ve yolunu izleyen btn ozanlar
kenin st olamayaca halde, adnn Phrygi
krallk kurumunun kusur ve eksikliklerini or
a dilinde teke anlamna gelen "artagus" teke
taya sermek istemilerdir sanki.
ile ilikisini gstermektedir. Ne var ki bu arta
gus szc "gzel" anlamna da gelebilir.
Agaue. Kadmos ile Harmonia'nn kz, Jno
Her neyse Agdistis ile Kybele ikisi birden g
ile Semele'nin kardei, Pentheus'un anas
nl vermiler bu gzel delikanlya, ama
(Tab. 18). Zeus'la Semele'nin ak stne de
Phrygia kral Midas onu kendi kzna almak
dikodu yapt iin, Semele'nin olu tanr Di-
istiyormu. Derken Agdistis Attes'i ldrtm,
onysos anasnn cn alm. Bakhalar sr
delikanl bir am aacnn dibinde erkekliini
sne katlan Agaue, olu Pentheus'u bir vah
keserek can vermi. Kybele tanra onu gm
i hayvan sanarak kendi eliyle paralam. Bu
m, topraa akan kanndan biten meneke
konu Euripides'in "Bakkha'lar" tragedyasn
ler dibinde ld am epeevre sarmlar.
da ilenmitir (Pentheus, Bakkha'lar).
Midas'n kz da umutsuzlua derek canna
kym, Kybele onu da gmm ve onun me
Agdistis. Pausanias'n anlatt Agdistis ef zar stnde de menekeler bitmi. Ayrca
sanesi ana tanra Kybele'nin Pessinus'taki mezar stnde bir badem aac bym.
kltne ilikin bir efsanedir. Zeus bir gece Agdistis Zeus'a yalvarm Attis'in bedeni hi
d grerek tohumunu yeryzne dker. bozulmadan kalsn, rmesin diye, Zeus da
Bundan hnsa bir varlk doar: Agdistis. bu dileini yerine getirmi. Attis'in salar b
Hem kadn, hem erkek olan bu yarat tanr ymeye, kk parma da oynamaya de
lar ele geirir ve erkeklik uzvunu kesip atar vam edecekmi. Bu sz aldktan sonra Ag-
lar, uzuvdan bir badem aac meydana gelir, diss sevgilisinin lsn Pessinus'a gtr
rmak tanr Sangarios'un (Sakarya) kz bu m, orada gmm ve ansna bir bayram
aatan bir badem koparp gsne saklar, ile bir rahip heyeti kurmu.
bundan gebe kalarak Attes (baka kaynaklara
gre Attis) adl bir olan dourur. Onu daa Bu efsanelerde Agdistis ile ana tanra
brakr. Attes byynce yle yakkl, yle Kybele birbirine karmaktadr. Motifleri top
esiz gzellikte bir delikanl olur ki o zaman rak bereketini ve bitkinin ldkten sonra ye
salt kadn olan Agdistis ona k olur. Ne var niden dirilmesini simgeleyen bu efsaneler da-
ha ok alegorik birer anlam tar. Bunlardan Aia. Yun. "aia" veya "gaia" toprak demek
ama, Pessinus'taki Kybele kltnde rahiple tir. Aia, Kolkhis lkesinin eski addr (Argo-
rin belli zamanlarda ve trenlerde erkeklik naut'lar).
uzuvlarn kesmelerinin nedenini ve kayna
Aiaie. Odysseia'da byc tanra Kirke'nin
n anlatmaktadr. Kybele tanrann ise Ana
dolu'da ve evrede tarih ncesi alardan adasna verilen ad (Kirke).
Roma devrine dein eitli adlarla tapm gr Aiakos. Yunanllarn en drst, en dindar
d herkese bilinmektedir (Kybele). diye anlan Aiakos, Zeus'la su perisi Aigi-
na'nn oludur (Tab. 21). Anasnn adn alan
Agenor. Epaphos'un olu, lo'nun torunu Aigina adasnda kral iken uyruklarnn hepsi
olan Agenor tanr Zeus'un soyundandr (Tab. vebadan lm, Aiakos da babas Zeus'a yal
10). Io inek klnda dnyay dolatktan son varm ki adada bol sayda bulunan karncala
ra Msr'a gelir, orada Zeus'tan olan olu r insana dntrsn. Batanr olunun bu
Epaphos'u dourur, Epaphos da Nil tanrs dileini yerine getirmi. Karncalardan dog
Neilos'un kz Memphis'le evlenir ve Libya
ma bu adamlara Myrmidon'lar (Yunanca
adnda bir kzlar olur. Afrika'nn bir blgesi
"myrmeks" karnca demektir) denmi. Aia-
ne adn veren bu kz tanr Poseidon'la birle
kos'un torunu Akhilleus sonralar Myrmi-
erek ikiz dourur: Agenor ile Belos. Belos
don'lar kendi ordusu olarak Troya seferine
Msr'a, Agenor ise Fenike'ye yerleir. Tyr ile
gtrmtr.
Sidon kentlerinin kral olur. Kz Europe tanr
Tanrlarn ok sevdii Aiakos'tan Yunanl
Zeus tarafndan karlnca Agenor oullar
lar bir dilekte bulunmular: lkelerini kasp
Kadmos, Phoiniks ve Kiliks'i kz kardelerini
aramaya gnderir, bulup getirmedike dn kavuran kurakla son vermesi iin Zeus'a ya
memelerini buyurur. Hi biri de geri gelmez, karmasn istemiler ve Zeus bu dilei de yeri
Akdeniz evresinde kentler kurup yerleirler ne getirmi.
(o, Epaphos, Belos, Europe). Aiakos'un Aigina'dan Telamon ile Peleus,
bir denizkz olan Psamathe'den (Yun. Kum)
Aglaie. Ad parlak anlamna gelen Aglaie Phokos (Yun. Fok bal) adl bir 03lu olmu.
Zeus ile Eurynome'den domu Kharit Phokos'un atletik yarmalarda baarlarn
tanrann biridir (Kharit'ler). Hesiodos'a g kskanan aabeyleri Telamon ile Peleus kafa
re Aglaie Kharit'lerin en gencidir ve tanr sna bir disk atarak ldrmlejr onu. Aiakos
Hephaistos'la evlenmitir. da hak yerine gelsin diye srm oullarn
Aigina'dan.
Aglauros (yahut Agraulos). Atina kral Bu hakseverlii ona ldkten sonra Hades
Kekrops'un kzndan biri. Tanra Athena, lkesinde yarg olmay salam. Geri Ho-
iinde Erikthonoios'u saklad sepeti ona ve meros destanlarnda Aiakos'un byle bir sfa
rip sakn amamasn syler. Ama kardeleri t yoktur, ama Platon onu ller yargc ola
Herse ve Pandrosos'la birlikte Aglauros me rak gsterir ve Asya'l Minos ile Rhada-
rakn yenemez ve sepeti aarlar, iinde y manthys'in yanbanda Avrupa'dan gelen
lanlarla sarl bir bebek grnce korkudan l- ruhlar yargladn ileri srer (Gorgias,
drarak Atina Akropolnden aaya atarlar 524a).
kendilerini (Erikhthonios). Aiakosolu. llyada'da Akhilleus'a verilen
soyad (Tab. 21).
Agron. Kos (Istanky) adasnda Byssa ve
Meropis adl iki kz kardeiyle yaayan ve yal Aias. lyada'da iki Aias'n ad geer, biri,
nz toprak ileriyle uraan bir delikanl. Bu "kk Aias" Oileus'un oludur ve Lok-
karde toprak tanrasndan baka hibir ris'lilerin nderi olarak gelmitir Troya sava
tanrya sayg gstermedikleri iin ceza olarak na, teki, "byk Aias" Telamon'un olu,
ku biimine sokuldular: Meropis bayku ol Akhilleus'un amca ocuu ve Salamis adas
du, Byssa mart oldu, Agron da yagmurkuu nn kraldr (Tab. 14 ve 21). Bu iki Aias birbi
haline dntrld. rinden ok ayr kiilerdir, ama hep omuz om-

16
za savarlar. Bu dayanmay yle tanmlar Aralarn sonunda Akhilleus bulur, yattrr
Homeros (l. XIII, 702 vd.). Aias' bu kt huyu Aias'm bana bela
olacaktr. llyada'daki olaylardan sonrasn an
Oileus'un evik olu Alas hi, ama hi
ayrlamaz Telamon'un olu Aias'tan, talan destanlarda Aiasnm ledii byk bir
yeni srlen tarlada arap rengi ki kz su sz konusudur: Troya ehrinin dt,
nasl Akha'lann eline getii srada Priamos'un k
gnlde olur da ekerlerse saban; z Kassandra Athena tapnana snm,
boynuzlarnn kk bol bol ter dker, tanrann heykeline smsk sarlmtr. Aias
gittikleri zaman yark boyunca uca doru kz snandan ayrmak, dar ekmek ister
yalnz cilal boyunduruk ayrr onlar
ve dinsel treleri hie sayarak bu ii baarr.
birbirinden,
Akha'lar bu gnah kendisine detmek iin
ite Aias'lar da tpk yle,
omuz omza destek oluyordu birbirine. Aias' talamaya koyulurlar. Ne var ki bu kez
kendi de Athena sunana snp yalvarr.
Bu iki yiit Akha ordusunun can cieridir, Tanra yiidi bylece lmden korumu
katlmadklar hibir sava, baaramayacakla olur, ama cezasz brakmaz: Dn yolculu
r hibir yiitlik yoktur. unda Akha'lar korkun bir frtnaya tutulur
Aias'lar arasndaki bu birlik, beraberliin lar, Aias'm gemisi batar, Poseidon yiidi kur
asl nedenini, bu iki yiidin nitelikleri ve ka tarr, ama bu kez Aias Athena'nn fkesine
derleriyle birbirinden ok deiik olmalarnda karn kurtulduuna bbrlendii iin tanra
aramal. Bunu daha iyi anlamak iin her biri Zeus'un yldrmn alarak kendi ldrr akl
ni ayr ayr incelemeliyiz. sz yiidi.
(1) AAS OLEUS OLU . Aias'n iledii gnahlarn cezasn yurdu da
Aias lyada'da yle kar karmza (l. II, eker: Yiit ldkten sonra bile uzun bir sre
526 vd.). Lokris topra verimsiz kalr, ikide bir salgn
lar ba gsterir. Delphoi'ye are sorulduun
Lokris'lilere Oileus olu evik Aias komuta
eder, da, tanr szcs u cevab verir: Kassand
Telamon'un olu Aias'mki kadar deil boyu ra'nn karlp rzna geilmesinin kefareti
bou olarak her yl Lokris'ten Troya'ya iki gen ki/
ondan ufak, hem ok ufak, gnderilmeli ve Athena tapnana kurban
'kendirden bir zrh giymi kmencik bir edilmelidir. Bu tre de bin yl srdrlmelidir.
adamdr ama, Lokris'liler bunu yapmlar, ikinci ylndan
btn Hellen'leri, Akha'lar karg atmakta sonra kzlar kurban edilmeyip Athena rahibe
, geer.
si olarak Troya'da alkonulmular.
Aias krk tane kara gemiyle gelmitir Tro-
ya'ya, ama onun komuta ettii blkler hi (2) AAS TELAMON OLU
benzemez br savalara: Okular Lok- Telamon'un olu Salamis'li Aias Troya sa
ris'liler, hafif silahlar kullanmakta ustadrlar, vana yalnz on iki gemi getirdii halde, Ak
teye de hi gidemezler (l. XIII, 712 vd.). ha'lann, Akhilleus'tan sonra en yiit sava-
Aias Hektor'a kar teke tek savaa da ha sdr. Grn, boyu bosuyla kk Aias'n
zrdr, gemilerin yanndaki etin boumaya tam kartdr. Akha'lann kalesi diye anlan
katlr. Patroklos'un lsn Troyallarn elin Aias' Priamos surlarn stnden grnce,
den kurtarmaya da yardm eder. Ama sert, yanndaki Helene'ye sorar (l. III, 226 vd.).
kavgac ve kimi zaman kabadr; Patroklos'un
Kim o, br Akha'l, soylu, Irlyar yiit,
ls iin yaplan araba yarmasnda Aias Argos'lular bayla, geni omuzlaryla
domeneus'la kavgaya tutuur, Girit'lilerin aan?
nderi de yle tanmlar onu (l. XXIII, 4 8 3
vd.). Helene de bu yiidin "ei grlmedik Aias"
olduunu syler.
Aias, kavgac ba, aklsz adam,
Akha'lardan geri kalrsn her te, Savaa hazrlanrken yle tanmlanr Alas
senin aklnda hi eviklik yok. (l. VII, 206 vd.).

1
M .;' 17
I \U l\ / I I I U O

Aias giydi sldaym tun zrhn, rete uramtr. O srada bir bunalm geirir,
silahlarla sarp sarmalad bedenini, frlad, bizim bugnk deyimlerimizle bir izofreni ya
tpk dev yapl Ares gibi yrd, da paronaya krizi, bir gece pusu kurar, elinde
Kronos olunun, yrek kemiren sava klcyla Akha ordusunu yok edeceim diye
gcyle
birbirleri stne saldrtt erler arasnda bir sr srsne saldrr, hayvanlarn hepsini
savaa giden Ares gibi tpk. bir bir ldrr, soykalar adrna tar, al
te byle atld ne o, dm diye enlik yapar. Bu ite tanr parma
dev yapl Aias, Akha'larm kalesi. vardr, Aias' tanra Athena bu korkun ya
Korkun yznde bir glmseme. nlgya drr. Aias kendine gelip ne yapt
Geni admlar atyordu altnda ayaklar, n, kimleri ldrdn grnce dmanla
uzun glgeli kargs sallanyordu. rnn karsnda rezil olmaya dayanamaz.
Aias kalkanyla dikkati eker Akha'lar ara ektii ac korkuntur. Bunca byk bir kah
snda. Korkun diye nitelenen bu kalkan yedi ramann byle gln bir duruma dmesi
kat deri, bir kat da tuntan yaplmtr. Hek- Aias'n katlanaca bir knt deildir: Kl
tor'la savata Troya'l yiidin kargs alt kat cnn stne atar kendini ve canna kyar.
deriyi geer, son katna saplanr kalr, derken Sophokles'in bu tragedyasnda nn mr
Hektor, "ovada duran, kara, prtkl, iri" bir nn sonuna kadar koruyamayan byk ada
kaya paras alr ve Aias'n kalkann tam g mn dram dile getirilmitir.
beinden vurur. Ama Aias daha byk bir ka
yayla onu saf d eder (l. VII, 268 vd.). Aidoneus. Yeralt tanrs Hades'in baka bir
Aias Hektor'u alt etmekle kalmaz, Tro- ad (Hades).
ya'nn saysz yiidini tepeler, ldrr; saldr Aietes. Gne tanr Helios ile Okeanos kz
da da, savunmada da hep bata gelir, nde Perseis'in olu (Tab. 8). nce Korinthos tah
yrr, Akra'larn gevediini grd m, he tna kar, sonra Karadeniz'in gney-dogu k-
men koar, kkrtr onlar, glerine g ka ylannda, Kafkas dann eteklerinde bulunan
tar. Aias kendi karn hi dnmeyen lk Kolkhis (bugnk Grcistan) lkesine kral
c bir kahramandr, savan en etin anlarn olur. Byc Kirke'nin ve Minos'un kars
da aslan gibi dvr, sorumluluk duygusu Pasiphae'nin kardei ve Medeia ile Apsyr-
Agamemnon'unkinden daha stndr, Akhil-
tos'un babasdr.
leus'un bir kz uruna savatan ekilmesini,
Kz kardei Helle ile Asya'ya kaan Phrik-
sava arkadalarn hie saymasn sert szler
le knar. yle ki tanrlar bile derin bir sayg sos Kolkhis'e snm ve stnde utuu ka
beslerler Aias'a, Akha'lara sz geirmek iin natl kou Zeus'a kurban ettikten sonra, altn
ona ba vururlar. postunu Aietes'e armaan etmi. Kral da onu
tanr Ares'e adanm ormandaki bir mee
lyada'da en erdemli yiit olarak karmza aacna asm ve beki olarak nne korkun
kan Telamon olu Aias'n adna birok ef bir ejder dikmi, lason Argonaut'larla birlikte
saneler daha kurulmutur. Bunlarn arasnda altn postu almaya gelince, Aietes ona birok
air Sophokles'in "Aias" adl tragedyasnda
snamalar baarrsa postu vereceini syle
ele ald yrekler acs dram stnde dura
mi. Medeia'nn yardmyla altn postu alp
lm:
kaan Argonaut'larn peine taklmsa da
Akhilleus ldkten, Troya sava da bittik olu Apsyrtos'un, Medeia'nn kesip denize
ten sonra, Thetis'in tanr Hephaistos'a yapt serptii paralarn toplamakla vakit geirmi
rp oluna getirdii silahlar kime kalacak diye ve umutsuzlua kaplarak Kolkhis'e dnm.
kavga kopar Akha komutanlar arasnda.
Orada da tahtndan olmu, yllar sonra yurdu
Thetis ister ki Akhilleus'tan sonra en yaman
na dnen kz Medeia'nn yardmyla tacn
sava kimse o alsn silahlar. O adam da Te
yeni batan elde edebilmi (Argonaut'lar).
lamon olu Aias'tr, ama Agamemnon ile
Menelaos ne yapp yapp silahlan Odysse- Aigeus. Atina kral Pandion'un olu, These-
us'a verirler. Aias ileden km, kk d us'un babas (Tab. 24). Pandion bir devrim
rlm, n, deeri hie saylp ar bir haka sonucu Atina'dan srlnce, Aigreus onu

1
AGYPTOS

kardeleriyle birlikte yeniden tahta karmay Aigisthos. Thyestes'ln olu (Tab. 14 ve


baarr. 15). Atreus ile Thyestes arasndaki karde
Aigeus iki kez evlendii halde ocuu ol kavgasn srdrr. Atreus Thyestes'ln oul
maz. Bunun nedenini Delphoi tapnanda larn ldrp kendisini Mykenai'den kovun
tanr szcsne sormaya gider. Ald cevab ca, Thyestes kardeinden almak arelerini
pek anlamaz ama, dn yolunda Troizen'de arar. Bir tanr szcs ona ancak z kzndan
kalr ve ora kralnn kz Aithra ile birleir. bir olu olursa, Atreus'u ldrebileceini bil
Aithra'ya, bir olu olursa, babasnn adn bil dirir. Thyestes de bir gece gizlice kz Pelope-
dirmeden bytmesini syler. Aithra bir o ia'nn koynuna girer ve onu gebe braktktan
cuk dourur. Bu ocuk kahraman These- sonra kaar. Pelopeia Aigisthos'u dourur.
us'tur. Delikanllk ana gelince, Theseus Kimden olduunu bilmedii bu ocuu krla
Atina'ya dner ve amcas Pallas'n tahta gz ra brakr, bir sre sonra da kendisini tanma
dikmi elli olunu alt edip babasna kendini yan amcas Atreus'la evlenir. obanlarn kei
tantr (Aithra). style besleyip byttkleri Aigisthos (ad
Ama Aigeus mutsuz bir kraldr. Bunca dert Yun. kei anlamndaki "aix"ten tremedir)
ten sonra, Panathenaia bayramnda yaran Mykenai sarayna gelir. Atreus onu iyi kar
Girit atleti Androgeos'u ldrtt iin kral lar, kendi ogluymu gibi benimseyerek yeti
Minos'un korkun isteklerine uymak zorunda tirir. Sonra da Thyestes'i ldrmekle grev
kalr: Her yl Atina genliinden yedi erkek lendirir. Ama Aigisthos Thyestes'in kendi z
ve yedi kz Minotauros'a yedirilmek zere Gi- babas olduunu anlar ve onun yerine Atre
rit'e gnderilmektedir. Theseus bu duruma us'u ldrr. Bir sre baba-ogul Mykenai'clc
bir son vermek zere canavar ldrmeye gi hkm srerler, sonra Atreus'un olu Aga
der. Yola kmadan nce babasna sz verir memnon tarafndan kovulurlar. Agamemnor
ki zaferle dnerse, gemisine bir beyaz yelken Troya seferine knca Aigisthos Mykenai'ye
ekecektir. Dnte bu szn unutur ve ge dner, kraln kars Klytaimestra'y batan
misi kara yelkenleriyle girer limana. These- karr. Agamemnon Troya'dan dnnce ikisi
us'un yolunu gzleyen Aigeus kara yelkenleri birden kahpece vururlar onu. Aigisthos, yedi
grnce olunu ld sanarak kendini denize yl hkm srdkten sonra Agamemnon'un
atar. inde boulduu denize ad verilerek olu Orestes tarafndan ldrlr.
Aigaios Pontos (Ege denizi) denmitir. Kuaktan kuaa sregiden bu kan davas
tragedya airlerine tkenmez bir esin kayna
Aigina. Irmak tanr Asopos'un kz (Tab. olmutur. Aiskhylos'un "Agamemnon" ile
21). Aigina'ya tutulan Zeus onu Oinone ada balayan "Oresteia" ls, Sophokles'in
sna karr. Aigina bu adada Aiakos'u dou "Elektra", Euripides'in "Elektra" ve "Ores
rur. Sonradan Aktor'la evlenip, Patroklos'un tes" adl tragedyalar bu aile dramn eitli
babas olacak Menoitios'u dnyaya getirir. ayrntlaryla ve baka baka alardan ele ala
Aiakos bir sre sonra adaya bir Pelasg soyu rak canlandrrlar. Aigisthos adnn "Odyssei-
yerletirip Oinone'ye anasnn adn vererek a" da da sk sk gemesi, Atreus oullar efsa
Aigina der (Aiakos). nesinin Homeros destanlar kadar eski oldu
unu gsterir. (Od. I, 32-43; III, 256-275;
Aigis. Homeros destanlarnda tanr Zeus ve IV, 518-537).
Athena'nn kalp sfatlarndan biri de "aigis
tayan"dr. Aigis, Zeus'un Girit maarasnda Aigyptos. Belos'la Ankhinoe'nin olu (Tab.
kendisini emziren kei Amaltheia'nn derisiy- 10). Aigyptos ile ikiz kardei Danaos'un de
le yapt bir kalkandr. Ylanlarla evrili, or deleri tann Poseidon, atalar da Zeus'la lo'
tasnda bir Gorgo kafas bulunan aigis kalka dan doma Epaphos'tur. Afrika ktasna ege
n korku salarak ordular bozguna ugratrm. men olan Belos olu Danaos'a Libya'y, Al-
Zeus'un Titanlara kar savanda kulland gyptos'a da Arabistan' verir, ama Aigyptos
ve kendisinden baka yalnz Athena'ya verdi gider, "Melampodes" (kara ayaklar) iktllnl,
i bu kalkan kudretin bir simgesi olmutur. yani Msr' fetheder ve oraya adn varl
Aigyptos'un elli olu, Danaos'un da elli kz de bir tanr korur, kurtarr onu. Sava meyda
olmu. Aigyptos bu kzlar oullarna almak nnda grelim onu (l. V, 296 vd.).
istemi. Bu konuda iki kardein aras alm Kocaman kargs, kalkanmla Aineias yere
ve Danaos elli kzyla birlikte Afrika'dan ka atlad,
p, soylarnn kayna olan Argos'a sgn- Akhalar alp gtrmesin/er diye ly
nu. Danaos kzlar, kendilerini kovalayan gcne guenen aslan gibi dolat
Aigyptos oullaryla evlenmek zorunda kal evresinde,
mlar, ama dn gecesi kocalarn ldr nnde kargsn, yuvarlak kalkann
mler. Tek bana desteksiz kalan Aigyptos tutuyordu,
da zntden lm (Danaos, Danaos Kzla ldrmek iin yanyordu karsna kan,
r). korkun lklar atyordu.

Aineias (Lat. Aeneas). Tanra Aphrodite Derken Diomedes kocaman bir ta atar s
ile Troya'l prens Ankhises'in olu Aineias tne, Aineias' kalasndan vurur, yiit der,
Homeros'un lyada destannda nemli bir rol o srada anas Aphrodite'nin telan grmeli
oynamakla kalmam, klasik Latin airlerinin (I.V, 311 vd.).
en by olan Vergilius'a da bir destan esin- Aphrodite bu yzden yaralanr. Aineias'
lemitir. "Aeneis", yani Aeneas destan Tro Apollon Troya kalesindeki tapnaa kara
ya'l yiidin Troya yangnndan sonra Anado rak kurtarr. br tanrlar da katlrlar bu a
lu'dan gmesi ve talya'ya yerleerek Roma baya. Aineias'n Troya nnde lmeyecei,
_ ehrine temel olacak yeni bir yurt kurmasn Dardanos soyunu srdrmekle grevli olduu
anlatr. Aineias'n bu iki destanda da beliren tanr Poseidon'un azndan sylenir lya-
ok ynl kiiliini incelemek gerekir: da'da (l. XX, 292 vd.).
Soy aalarndan da belli olduu gibi (Tab. ... Kaderi kurtulmaktr Aineias'n
17) Troya kral soyunun ilk atas Zeus ile tohum ekmeden, iz brakmadan lmemeli,
Elektra'nn olu Dardanos'tur, Troya'nn ku yok olmamal Dardanos soyu,
rucusu Tros ile kral soyu iki dala ayrlr: los lml kadnlarn verdii ocuklar arasnda
ile Assarakos, los'un torunu olan Priamos Kronos olu Dardanos'u seuerdi en ok.
Troya kral, Assarakos'tan reme Ankhises reniyordu artk Priamos'un soyundan,
ise Dardanie ehrinin yneticisidir. Ankhises gl Aineias kral olacak Troya'llara,
kral olacak ocuklarnn ocuklar.
ile Priamos ve Hektor ile Aineias ayn kuak
tan amcaogullardr. Ama Aineias'n Priamos Bu szler, bizi dosdoru Vergilius'un Aene
oullarndan stnl bir tanrann olu ol is'ine gtrr. Aineias lyada'da pek rol oy
masndan gelir (l. II, 819 vd.). namaz artk, Troya'nn ykmndan sonraki
Dandanie'llerin banda Aineias var, olaylardaki rol btn ayrntlaryla Aeneis'te
Ankhises'in olu, anlatlr.
tanrsal Aphrodite dourdu onu lyada sonras efsanelerinin ou bu destan
Ankhises'ten;
da anlatlmtr: Tahta atn ehre alnmas ve
bakmad tanraltna, birleti lda
eteklerinde bir lmlyle. Laokoon faciasndan sonra (Laokoon), Aine
ias babas Ankhises'i omuzlarna alarak ve
Babas nasl tda dann eteklerinde yaa olu Askanios'u da elinden tutarak da da
msa (Ankhises), Aineias'n ocukluu, deli na kaar. Troya'nn kutsal heykellerinden
kanll da oralarda geer, AkhiUeus'la ilk a Palladion'u da yklenerek yola koyulur, kars
tmas da orada olur (l. XX, 90 vd.). Kreusa arkalarndan gelirken birden ana tan
Troya savanda Aineias Priamos oullarn ra Kaybele tarafndan karlr (Kreusa,). Ei
dan hi geri kalmaz, Hektor'la denk gider, ki de, dnde grd Hektor'un tayf da Ae-
mi zaman Hektor'u bile ap ona t ver neas'a batda Hesperia lkesine gidip Troya'
mek durumuna gelir (l. XVII, 335 vd.). yi orada yaatmasn buyururlar. Odysseia'
Hektor kadar yiite savar Akha'larn en nn servenleri rnek alnarak anlatlan bu
gl kahramanlarna kar, ama her kezinde yolculuk Trakya, Girit ve kuzeybat Yunanis-

20
Al( )| ( )S

tan kylarndan Sicilya'ya geile balar, nce lulius Caesar, sonra Augustus'un da
Ankhises orada lr, sonra korkun bir frt soyu olan lul'lerin Troyal Aeneas ve Ankhi-
na Aeneas' Libya kylarna atar. Kartaca ses'le tanra Aphrodite'de kaynak buldukla
kraliesi Dido epizodu Odysseus'un Alkino- rn, Roma'nn Akdeniz'in en soylu haneda
os'un saraynda yapt gibi, Aeneas'n o g nnca kurulduktan sonra dman olarak bili
ne kadar olan servenlerini anlatmasna fr nen bat ile douyu byk bir birlik iinde ba
sat verir. Aeneas'a gnln kaptran Dido rtrm olmasn gstermek, kendisinin de
onu Afrika'da alkoymak istedii halde, tanr Homeros gibi ozanlarn ozanna dayanp
lar Aeneas'n bir an nce yeni Troya'y kur onun yolunda, ondan esinlenerek destan yaz
mak grevine dnmesini buyururlar. Yiit ar dn dile getirmekle Aeneis destan gerek
kadalaryla yola koyulur, Dido canna kyar ten r am, ilkala ortaa arasnda
(Dido). Gney talya'da Cumae ehrine vanr- kpr kurmutur. Aeneas' da yeni bir tip in
lar, Romallarn inanlarna gre burada yer san olarak canlandrm olmas stnde dur
alt lkesine alan Avernus gl vardr. Cu- maya deer. "Pius Aenas" (dindar Aenas) di
mae'nin tanr szcs Sibylla Aeneas' ller ye anlan kahramann tutum ve davran Ho
lkesine gtrr. Burada Aeneas, babas An- meros destanlarndaki yiitlerinkinden farkl
khises'le grr ve kendisini bekleyen par dr. "Pietas" diye tanmlanan kavram dine
lak kaderi onun azndan renir. Home- saygy da aan bir erdemdir, Augustus'un ve
ros'la Dante'nin yeralt dnyas anlatm ara Augustus a insannn lk bildii gemie,
snda yer alan bu para ilka yaznnn en gemiin deerlerine ballk, ulusal tarih ve
belirgin, en nl sayfalarmdandr. Btn bu kltre sonsuz sayg ile onu soylulatrmak
bilgileri edindikten sonra Aeneas yeryzne iin baka, yabanc da olsa benimsenen kay
dner, talya kylarn kuzeybatya doru iz
naklara balama abas, kltre hizmet iin
leyip Tiber rmann arzna varr. Orann
en byk rnekleri gz nnde tutarak yarat
yerlileri, Rutul'larla savaa giriir ve arkada
alkta onlara ulama amac ve bu uurda
larn rmak aznda brakp ieriye doru
sonsuz bir sorumluluk duygusu, btn bunlar
Pallantea ehrinin bulunduu yere varr. Bu
"pietas" denilen kavramn ierdii ve Aeneis
ras Palantinus tepesiyle Roma ehrinin iler
destannda canlandrlan Aeneas tipinin tam
de kurulaca yerdir. Yunanistan'dan gme
bir baaryla simgeledii erdemlerdir.
olan kral Evandrus Aeneas' iyi karlar, ba
nda olu Pallas'n bulunduu bir blk as
Aolos. (1) Yunan ulusunun efsanelik atas
kerle arkadalannn yanna gnderir. Bu ara
saylan Hellen ile Orseis adl Nympha'nn o
da Rutul'larn kral Turnus Troya'llara saldr
lu, Tufan kahramanlar Deukalion ile Pyrrha'
mtr. Aeneas Turnus'u teke tek savata l
nn torunu, Doros ile Ksuthos'un kardei ve
drr. Destan Aeneas'n bu zaferiyle kapa
Sisyphos, Arthamas, Kretheus ile Salmone-
nr.
us'un babas (Tab. 20).
On iki blmlk Aeneis destan bitmi de Aiolos, anakkale yarmadasndan Mende
ildir. Vergilius onu sona erdiremeden l res rmana kadar uzanp, Midilli adasn d.
m, eserini bitiremedii iin onun yaklmas iine alan Aiolis ky blgesine ve onlarda
n da buyurmutu. Roma'nm kuruluuna ka oturan soyla, onun konutuu Aiol diline ad
dar olan olaylarla efsaneler tarihilere konu n vermitir.
olmu ve uzun uzadya anlatlmtr. Vergili-
us'un Aeneis destanyla en byk' baars (2) Deniz tanr Poseidon'un olu, yellerin
kendi ann ulusal kltrne bir kaynak bul yneticisi, Aiolos Notos, Boreas, Euros ile
mu olmas, Roma'nn gemiini ta Anado Zephyros adl drt byk yeli bir tulum iinde
lu'nun byk uygarlk merkezi Troya'ya ka kapal tutar ve ancak Zeus'tan ald buyruk
dar gtrmekle ona uluslararas bir derinlik larla ortaya salar.
vermi bulunmasdr. Byk Latin airinin Odysseia destannda Odysseus'un Aio-
amac Augustus'un damgasn bast ann los'un adasna var anlatlr, bu ada yle ni-
dnya ve nsan grln* bir ufuk amasyd. Irlrni:
Yklmaz tuntan bir duvarla evriliydi bu boyu len yaparlar. Bu yzden de Zeus, Po-
yzden ada, seidon ve ris gibi Olympos tanrlar lkeleri
ehir oturtulmutu ge ykselen bir ne sk sk urar, lenlerine katlrlar.
kayann zerine. Troya savann lyada'dan sonraki blm
Aiolos konanda bir dzine ocuu ile yi lerini anlatan "Aithiopis" destan (kayptr)
yip imekte, len yapp gnl elendirmek adn bu ulustan ald gibi, ba kahraman da
tedir. Yeller tanrs, Odysseus'u iyi karlar, Eos'la Tithonos'tan doma Aithiopia kral
tam bir ay konukladktan sonra iine azgn Memnon'dur (Memnon).
yelleri smsk balad sr derisinden bir tu
lum verir ona ve arkasndan tatl bir Zephy- Aithra. Troizen kral Pittheus'un kz. Aige-
ros yeli salarak uurlar gemisini. Bylece do us ksrl konusunda khine danmaya gitti
kuz gn dokuz gece giderler, thaka toprakla i Delphoi'den dnerken Troizen'de bir gece
rna yaklarlar ki, Odysseus uykuya dalar, kalm ve tanrnn cevabn doru yorumla
onu kskanan yoldalar da teknenin dibinde yan Pittheus onun kzyla yatmasn salam,
ki tulumu alp zerler. Yeller hep birden d bu birlemeden de Theseus domutu. Ne
arya frlar, korkun bir frtna kopar. Frtna var ki o gn Aithra tanrlara sunu sunarken
Odysseus'un gemisini gerisin geri Aiolia ada Posddion'a rastlam ve deniz tanr ile sevi
sna atar, ama bu kez tanr onu sert szlerle ip kzln yitirmiti. Bu yzden Theseus'un
kovar, tanrlarn lanetine uram bir adam tanr olu mu, insan olu mu olduu belli de
tutmaktan ekinir. Odysseia'nn X. blmn ildir.
de (1-79) anlatlan bu serven destann en Aithra'y Aigeus'la birlikte yaad Atti-
renkli yklerinden biridir. ka'dan Dioskur'lar karmlar ve kardeleri
gzel Helena'nn yanna hizmeti olarak ver
Aison. Kretheus'la Tyro'nun olu, ason'un
miler. Bir sylentiye gre Helena'y Paris'le
babas (Tab. 22). Kretheus'un Tesalya'da
kamaya iten bu kadnm. Troya dtkten
kurduu olkos ehri kendisine miras kalr,
sonra torunlar Aithra'y kurtarmlar, ama
ama vey kardei Pelias onu tahtndan atp
Theseus'un lm haberini alnca Aithra can
tutuklar, stelik de olu ason'u Kolkhis'e al
na kym (Aigeus, Theseus).
tn postu almaya gnderir, bu tehlikeli sefer
den sa dnmeyeceine inanarak (Argona- Aius Locutius. Lat. "aio" ve "loquor" sz
ut'lar). Gerekten de bir sre sonra lason'un sylemek, "aius locutus" ise sylenmi sz
ld haberi gelir. Pelias artk kardeini kor anlamna gelir.
kusuzca ldrmeyi gze alr. Ancak, Ai- Galya ordular Brennus komutanlnda Ro-
son'un boa kan ierek kendi kendini zehir ma'ya doru ilerlerken (.. 390) gkten ge
lemesine izin verir. Latin airi Ovidius'a gre, len bir ses, ehrin yaban ellerin saldrsna u
ason Medeia ile birlikte Yunanistan'a dnn rayacan bildirmi. Kimse bu sese kulak ver
ce, byc kadn Aison'u diriltmekle kalma memi, ama sesin dedii doru km: Gal-
m, onu bir iksirle genletirmi de. yallar Roma'ya saldrm, ehri yakp ykm
Aithcr. Esir, yani dnyay saran hava taba lar, yama etmiler. Romallar dman kov
kasnn stndeki ar ve kl gk. Hesio- duktan sonra, diktatr Camlus tanr sesinin
dos'a gre Aither, Erebos ile Nyks, yani yer duyulduu yerde bir tapnak yaplmasn bu
alt karanlyla, yeryz karanlndan dog yurmu ve Palatinus tepesinin kuzey eteinde
madr. 'Aius Locutius" denilen tanrsal varla tap
nak dikilmiti.
Aithiopcs. (Yun. yz yanklar demek). Ho-
meros destanlarnda sk sk ad geen bu efV Akademos. Attika'l kahraman. Akademos,
sanelik ulus Okeanos kylarnda, gnein do Theseus gzel Helena'y karp Afrika'da al
up batt usuz bucaksz bir lkede oturur. koyunca, kz kardelerini aramaya gelen Di-
Gnee byle yakn olduklar iin yzleri yan oskur'lara kzn sakland yeri bildirmi.
m ve esmerlemitir. Sonsuz bir mutluluk Akademos'un mezar Atina'nn dolaylarn
iinde yaarlar, tanrlara kurbanlar kesip gn da, Kerameikos denilen blgenin tesindey-

99
AKI II I ( )( IS

di. Kutsal bir ormanla evrili bu blge de Pla- ce av yorgunluguyla uykuya dalm olan ko-
ton "Akademeia" adyla anlan nlu okulunu nugunu dag banda silahsz olarak vahi hay
kurmutu. "Akademi" oradan gelir. vanlara yem olsun diye brakr. Ama at adam
Kheiron Peleus'u kurtarr. Peleus da fkesine
Akakallis. Kral Minos'un kzlarndan biri.
kaplp gider, Akastos'la karsn ldrr.
Tanr Apollon ile sevimi ve Miletos'u do
urmu (Miletos). Akhalar. Homeros destanlarnda ve zellik
le lyada'da Yunanistan yarmadasndan gelip
Akamas. (1) Antenor'la Theano'nun olu,
Troya seferine katlan savalarn hepsine
lyada'da ad geen Troya'l yiit. Akha'larn
birden "Akhaioi", "Danaoi" ya da "Argeioi"
kampna saldrda nemli bir rol oynar. Meri-
denmektedir. lk iki isim bir lke adna dayan-
ones tarafndan ldrlr.
mayp, yalnz bir rk ya da ulus ad olarak kul
(2) Gene lyada'da ad geen ve Troya'llar lanldndan, lyada evirisinde "Akhalar" ve
safnda dven Trakya'l nder. Telamon "Danaolar" diye karlanm, Argos diye bir
olu Aias tarafndan vurulur. kent bulunduundan, Argos ad da genellikle
(3) Theseus'la Phaidra'nm olu, Troya sa btn Peloponez'e verildiinden, "Argeioi"
vanda rol oynayan, ama lyada'da ad ge deyimi "Argoslular" diye verilmitir. Bu konu
meyen Akha yiidi. Paris Helena'y karn iin lyada evirisinin nsznde daha ayrnt
ca, Akamas gzel kadn geri istemek iin l bilgi bulunabilir (s. 25).
Troya'ya eli olarak gnderilir. Sonu verme Akhates. Aineias'n kara gn dostu. Troya
yen grmeler srasnda Priamos'un kz La- yangnndan kaan Aineias'n yanndan ayrl
odikeia ile tanr ve seviir, bir oullar bile mam, onunla birlikte talya'ya kadar gitmi
olur. Troya'nn dmesine yol aan tahta atla ve btn servenlerini paylam. Latince
giren sekiz Akha yiidinden biridir. "Fidus Achtes" diye anlan ad, sadk, vefal
Akarnan. Alkmaion ile su perisi Kallirho- dost anlamna gelen bir deyim olmutur.
e'nin olu, nl khin Amphiaraos'un torunu
Akheloos. Bat Yunanistan'n Akarnania ile
(Tab. 23). Kendisi daha ocukken, babas,
Aitolia blgeleri arasnda akan en uzun rma
Arkadya kral Phegeus tarafndan ldrln
. Hesiodos'ta (Theog. 340) ve Homeros'ta
ce, anas tanr Zeus'tan olunun abuk by
(l. XII, 84) ad geen Akheloos Okeanos'la
mesini dilemi, Akarnan birka ay iinde er
Tethys'ten dogma bin rman en by
ginlik ana ermi ve Phegeus'la ocuklarn
ve rmak tannlann kral imi.
ldrerek alm. Sonra da bat Yunanis
Akheloos'un birok ykleri vardr: Herak-
tan'da adn tayan Akarnania lkesini kur
les destanyla ilgili bir efsaneye gre, Akhelo
mu.
os Kalydon kralnn kz Deianeira'ya ak
Akastos. olkos kral Pelias'n olu (Tab. m, ama rmak tanrnn biimden biime gir
22). Argonaut'lar seferine ve Kalydon avna me, kimi zaman boa, kimi zaman ejder ol
katlr. Pelias'n kzlar Medeia'nn tlerine ma yetisinden rken kz Herakles'Ie evlenme
uyarak babalarn kesip kazanda kaynatnca, yi yeg grm. Bu yzden gl yiitle rmak
Akastos kral olur ve ason'la Medeia'y ol- tanr arasnda yaman bir gre balam. lk
kos'tan srer (Pelias). karlamada yenilen Akheloos koca bir ylan
Kalydon av srasnda Akastos'un ba der klna girmi, Herakles onu tam boacak
de girer: Arkada Peleus kaza ile kaynatas ken de azgn bir boa oluvermi. Bu kez yiit
Eurytion'u ldrr ve bu sutan kendini arn boann bir boynuzunu kopararak alt etmi
drmak iin Akastos'un sarayna snr. Akheloos'u. Irmak tanr Deianeira'dan vaz
Akastos'un kars Peleus'a tutulur, onu ba gemi, ama boynuzu geri almak iin Herak-
tan karmaya urar, baaramaynca, yiidi les'e Zeus'un keisi Amaltheia'nn iek ve
namusuna gz dikmi olmakla sular. Akas yemi saan bolluk boynuzunu vermi; baka
tos konukluk yasalarn inememek in Pe- bir ykye gre, nl bereket boynuzu rmak
leus'u kendi eliyle ldrmek stemez. Bir ge tanrnn kendi boynuzuymus, nk yaygn
AM-ltKUlN

topraklar sulayan rmaklar bereketin simge (1) SOYU VE DOUU. Soy aalarndan
sidir (Deianeira, Herakles). (Tab. 21) belli olduu gibi Akhilleus, Pele-
us'la Thetis'in oludur. Thetis, bir Nereus k
Akheron. Yeralt dnyasn, ller lkesini
z, yani bir deniz tanrasdr (Tab. 6), ama
bize ilk anlatan Homeros'tur. Onun ardn
Akhilleus ana tarafndan olduu kadar baba
dan Vergilius gelir ilkada, sonra da ortaa
tarafndan da tanrlara ve en byk tanrlara
n en byk iiriyle Dante. Ama Home-
baldr: Dedesi Aiakos, Zeus'la Aigina'nn
ros'un tasla, adlar kavramlaryla o gn bu
oludur, Aigina ise rmak tanr Asopos'un k
gn hep yeni filiz veren bir aa gibi yaar.
z ve Okeanos ile Tethys'in torunudur.
Yeraltnda akan rmaklar yle tanmlar Ho-
Akhilleus'un. douu stne anlatlan efsa
meros (Od. X, 508):
ne udur: Nereus kz Thetis'e tanrlar tanrs
Ama getiin zaman Okeanos'u geminle, Zeus da, deniz tanr Poseidon da ktrlar, o
Orada alak kp var ve Persephone'nin kadar ki Zeus onunla evlenmeyi bile dnr,
koruluu, ama bir khin (bir anlatma gre tanra The-
uzun uzun kavaklar greceksin, ksr mis, bir bakasna gre Prometheus) Zeus'a
stler,
haber verirler ki, Thetis'ten doacak olan o
derin anaforlu Okeanos'un kysnda ek
karaya gemini, cuk kaderin buyruuna gre babasndan da
sonra k yola, Hades bataklna doru, ha gl olacaktr; bunun zerine tanrlar
orada Akheron'a Pyriphlegeton ve Kokytos Thetis'i bir lml ile evlendirmekten baka
akar, are bulamazlar ve kendisine koca olarak
Styks'ten gelen sular da dklr oraya. Phthia kral Peleus'u seerler. Thetis bu ev
lenmeyi olu Akhilleus iin silah istemeye git
Aeneas destannda da (Aen. VI, 295) anla
tii Hephaistos'a yana yakla yle anlatr (l.
tlan Akheron amurlu sularn kaynayp- bur-
galandg dipsiz bir bataktr. Kharon'un ka- XVIII, 429 vd.):
ygyla bu amur rman getikten sonradr Syle, Hephaistos, Olympos'taki tanralar
ki varlr asl Hades'e (Hades). arasnda,
Akheron Yunanistan'n Epir blgesinde yrei benim gibi acl biri var m?
akan bir rman da addr. Belki ssz bir bl Zeus bunlar arasnda bir bana verdi aclar,
bunca deniz tanralarndan bir beni verdi
gede derin bir yarn iine dalp kapkara bir ba lml kocaya, Aiakos olu Peleus'a,
tak olarak denize dkld iindir ki, ilka katlandm bir adamn yatana girmeye,
bu rman yeralt dnyasna aktna inan istemeye istemeye, tiksine tiksine.
mt. Yanl bir etimoloji adn "Aclar Irma
" (akhos, Yun. ac demek) diye tanmlard. Thetis ile Peleus'un dn Tesalya'da Pe-
lion dann tepesinde kutlanr, tanrlarn
Efsaneye gre Akheron Helios'la Gaia'nn
hepsi de hazr bulunurlar. Kavga tanras
(gnele topran) oludur. Olympos tanrla-
Eris'in dne arlmad diye kzp masann
ryla Titan'lar arasndaki savata susuzluktan
stne bir altn elma atmas tanra arasn
yanan devlere su iirdii iin Zeus'un laneti
daki gzellik yarmasna yol aar (Paris).
ne uram ve yeralt lkesine kapatlmtr.
Uursuz balayan bu evlilik uursuz gider.
Akhilleus. Akhilleus Yunan mythos'una en Geri Thetis'in birok ocuklar olur, ama bir
ok konu olmu kiidir. Homeros'un byk lml ile evlendiine zlen ve ocuklarn
lyada destan aslnda lyon, yani Troya ehri kendisi gibi lmsz klmak isteyen Thetis
nin destan deil, Akhilleus'un destandr, bu geceleri kalkar, onlar atein stne tutarm,
kahramann bir eylemiyle balar, bir eylemiy bundan ama gvdelerindeki lmllk to
le biter. Ne var ki lyada'da anlatlan olaylar humlarn yok etmekmi. Birok ocuu by
Akhilleus efsanesinin ancak ok ksa bir bl lece yanarak ldkten sonra, bir gece Peleus
mdr. Bu kahraman stne ilkan ban uyanm, bakm ki kars olacak deniz kz
dan sonuna dek uydurulan efsane ve masal kk Akhilleus'u topuundan tutmu, aleve
lar o kadar oktur ki, onlar kapsayarak zet vermi. Tepesi atm, ocuu kapt gibi,
lemek iin, blm blm ayrmak gerekir. Thetis'i evinden kovmu, bir lmlyle dp
kalkmaktan holanmayan tanra da denizin baarszlk anslarn elinde tutan o yenilnez
dibine dalm, bir daha varmam kocasnn savann trajik bir yazgs vardr, bunu ken-
yanna. Peleus yedinci ocuu olan Akhille- disi de, anas Thetis de yle dile getirirler (l
us'u bylece kurtarm, ama ocuun dudak I, 352 ve 414):
lar ve sa ayann ak kemii yanm, Pele
us hekimlikte usta olan at adam Kheiron'a "Anaml Ksack bir mr srmek iin
dourdunsa beni..."
vermi Akhilleus'u, o da yanan kemii, ko
"Uzun deil, ksack bir mr verdi kader
makta stne olmayan bir devin iskeletinden sana."
ald bir kemikle deitirmi (Kheiron), A-
khilleus da bu yzden byle hzl bir koucu Akhilleus geri kaderini kendi seebilir,
olmu. Baka bir efsaneye gre Thetis olu Thetis iki kk yle dile getirmiti oluna (Il..
nu ate stne tutmam da, Styks rmana IX, 411 vd.):
batrm, bylece gvdesini silah ilemez hale ki ayr kader gtrecek beni lme:
getirmi, ama topuundan tuttuu iin bir Burada kalr, savarsam Troya evresinde,
orasndan yara alabilirmi. Nitekim Akhilleus tkenmez bir n var, dn yok.
sonradan bu yerinden vurulup ldrlm. Dnersem yurduma, sevgili baba toprana,
nm olmasa da ok yaayacam,
(2) OCUKLUU. At adamn yannda A- lm yle abucak gelip atmayacak.
khilleus bytlr ve eitilir. Kheiron'un ana
s da, kars da ocua bakmlar, biraz yeti Akhilleus az yaasa da nl yaamay se
ince at adam ona retmediini brakma mi ve bunun iin Troya savana katlmaya
m: At yetitirmesini, saz alp ezgi sylemekarar vermiti, ama anas (ya da babas) onun
sini, gzel konumasn ve her eyden nce lmesini nlemek iin baz dzenler kurum
de karg atmakta, savamakta, dvmekte, lard. Bu konuda anlatlan ve lyada'da izine
araba srmekte ve komakta kimseden geri rastlanmayan efsane yledir: Akha ndetL
kalmamasn, an yiitlerinin hepsinden s ri Troya seferine gitmek zere hazrla ba
tn olmasn. Erdemlerin her eidine de al laynca, o zaman gen bir delikanl olan
trm: Acya dayanmay, yalan sylememeyi, Akhilleus sefere katlmamak in Yunanis-
ll ve dayankl olmay hep Kheiron'dan tan'n karsndaki Skyros adasna gnderilir
renmi. Akhilleus Kheiron'dan rendii ve orada kral Lykomedes'in saraynda ko
hekimlii ve edindii ilalan Troya savanda nuklanr. Ne var ki Akhilleus kz klna gir
yarallar stnde kullanr. Kheiron'un yann mi ve kraln kzlar arasna karmtr. Ha
da Pelion danda ne kadar kald belli deilremde yaayan Akhilleus'a Pyrrha (kzl sal)
dir, lyada'da Kheiron'dan eitim grd ad verilmi, bir sylentiye gre de Lykome
geri sylenir, ama Troya'ya kendisiyle gelen des'in kzlarnn biriyle sevimi ve ileride ad
lalas Phoiniks onu nasl byttn yle geecek olu Neoptolemos (Pyrrhus) da on
anlatmaktadr (l. XI, 485 vd.): dan domutu. te yandan Akhalarn khini
Kalkhas'n Akhilleus sefere katlmazsa Tro-
Tanrya benzer Akhilleus, seni ben getirdim ya'nn alnamayacan bildirmesi zerine,
bu hale, Odysseus yiidi aramaya kar, Skyros'a va
canm gibi sevdim, yetitirdim seni rnca kurnazca bir dzen tasarlar, gezgin sat
bensiz ne lene gitmek isterdi cann, c klna girip Lykomedes'in haremine so
ne de evde yemek yemek isterdi, kulur ve kzlarn, kadnlarn nnde bohas
oturturdum seni dizlerimin stne, n ap bir sr kuma dokuma ve ileme se
etini keser, azna verir, dudaklarna
rer nlerine, ama bohann dibinde birka
uzatrdm arab,
gsmde gmleimi slatrdm boyuna, kymetli silah da vardr, Pyrrha klndakl
arszlk eder, arab pskrtrdn Akhilleus bunlar grnce dayanamaz, onlar
azndan, almaya, kullanmaya can atar, bylece kimli
senin yznden neler ektim ben, neler. ini aa vurur. Odysseus da onu peine ta
k)) Akha ordusunun topland Aulls'e geti
(3) ALN YAZS. Akhalarn en byk kahra
rir.
man Akhllleus'un, Troya savann baar ve
AKHLLEUS

(4) TROYA SEFER. lk karmann Tro- (5) AKHLLEUS'UN DRAMI. AkhiUeus, Ho


ya'nn ok gneyinde Mysia blgesine oldu meros destannn ba kahraman, kollarn
u anlatlr. Akhalar Troas'a vardklann sa dan, bacaklarndan g ve canllk fkran,
narak hemen yamaya koyulurlar. Mysia'ya tanra olu ve tanrlara denk AkhiUeus yal
yerlemi olan Herakles'in olu Telephos on nz kaba kuvveti mi simgeler? Kimsenin kar
lar karlar, aralarnda sava balar. AkhiUe gelemedii, dmanlarn titreten, insafszca
us kargsyla Telephos'u yaralar. Sonra da kesip bien, saldrya geti mi "ovada bir yl
saldrganlar yanl blgeye ktklarn anlaya dz gibi parlayan" Akhillus yalnz stn bir
rak denize alrlar, ama bir frtna onlar geri sava ve stnln bildii iin de gururlu,
singeri Yunanistan kylarna atar. Bu kez Au- onurlu, inat ve alngan, etin, hrsl, zaUm
lis'ten deil, Argos'tan yola kmaya hazrla ve duygusuz bir adam gibi mi gsterilir lya
nrken, Telephos kagelir, Akhilleus'tan ald da'da? Homeros yiitlerin yiidini geri bu
yara iyilemi deildir, tanr szc bu ya vasflarla donatm, bize hem olumlu, hem
ray ancak Akhilleus'un iyi edebileceini bil olumsuz grnen bu nitelikleri en parlak ve
dirmitir (Telephos). arpc renklerle belirtmitir, nk sanat on
Akha donanmas Argos'tan Aulis'e varr. dan yanadr, ama yrei ondan yana deil,
Burada rzgrlarn esmesini salamak iin yrei yurdunu savunan durgun, ll, er
phigeneia'nn kurban edilmesine karar veri demli kahraman insan Hektor'dan yanadr
lir. Akhillus bilmeden bu ie alet olur, Aga- Homeros'un. Gene de, tpk bir romanc gibi
memnon kzn gya Akhilleus'a nianlamak Akhilleus'u bir insan olarak canlandrmay
iin getirtir Aulis'e. Akhlleus durumu anla ama edinir ve akla karay gereince kart
ynca, nlemeye alr, ama baaramaz (Ip- rarak, eine az rastlanr bir ustalk ve dnya
higeneia). nn baka hibir destannda grlmeyen ele
Akhilleus'un iyiletirdii Telephos'un kla tirici bir anlayla onu hem iyi, hem kt bir
vuzluunda gene Anadolu kylarna doru adam olarak karr karmza. Akhillus by
yola klr ve Tenedos adasnda durak yaphr. lece iinde kart eilimlerin arpt gerek
Bir efsaneye gre, Akhillus orada Agamem- bir insan oluverir, yaants da gerek bir
non'la ilk kez kavgaya tutuur ve Apollon'un dram olarak canlanr gzmzde.
olu Tenes'i ldrr (Tenes). Anas Thetis'in Akhilleus'un Agamemnon'a kar fkesinin
bildirdii bir tanr buyaguna gre, Akhillus asl nedeni smrye kar ayaklanmadr:
Apollon olunu ldrrse Troya nnde si Kendisi hibir kar gtmeden savar, didi
lahla ldrlmekten kurtulamayacaktr. nir, pay bakomutan alr (l. I, 165 vd.):
Troya nnde dokuz yl kalnr. Bu srada
Kyasya savata benim kollarm grr en
Akhilleus'un komu blgelere yapt apul byk ii,
culuk seferleri lyada'da ayrntlaryle anlatlr: ama blmede payn en okkals sana
Mysia'nn Thebe ehrinde Andromakhe'nin gider,
babas Eetion'u ldrp, ehri yama eder,
Lyrnessos'tan Briseis'i, Khryse'den Khryse- Hem onur paymdan olaym, hem burada
is'i tutsak olarak alr, getirir, bu arada Patrok- kalaym, ha,
los ile birkte Ida dandaki Troyal srlere mal, mlk sahibi edeyim diye seni?
saldrr, obanlar Aineis'le kavgaya tutuur. Agamemnon zr dileyip enden ald Bri
Bu dokuz yl byle getikten sonra, savan seis'i geri vermeye raz olunca, Akhillus
onuncu ylnda Ilyada destanna konu olacak dnmek istemez, erkektir, yaplan hakszl
olaylar ba gsterir. lyada'nn konusu, bilin unutamaz. Bu krgnln da u basit, insanca
dii gibi, Akhilleus'un fkesi, ksp savatan szlerle dile getirir (l. IX, 340 vd.):
ekilmesi ve Patrokolos'un lmnden sonra
gene savaa dnp Hektor'u ldrmesidir. Bir Atreus oullar m sever karlarm?
Bu olaylarn birbirini nasl izledii lyada mad Sever, korur karsn duygulu, akll her
adam.
desinde anlatlmtr. Biz burada Akhilleus'un
Ben de yrekten seviyorum benimkini,
kiilii ve karakteri stnde duralm. kazanmm onu ben kendi kargmla.
AKKIMt )!

Agarnemnon oyun oynad bana, ald onur Hadi gel, otur stne u iskemlenin,
paym, ko uyusun barnda aclar.
beni bir daha kandrmaya kalkmasn sakml Ne yapalm yasmz ok bykse,
ne kar yrek donduran iniltilerden!
Ac ar basnca bir ocuk gibi alar dv Talihsiz lmllere tanrlar u kaderi
nr Akhilleus, anasna yalvarr gelsin kurtar dokudu:
sn, are bulsun, avutsun diye. Briseis gtr- Yaayacak insanlar ac iinde".
lnce arr onu, Patroklos lnce arr
Priamos'u avutmak, konuklamakla kalmaz,
onu. Yrtnr canndan ok sevdii dostunu
gider, Hektor'un lsn kendi ykar, hazr
koruyamad diye.
lar ve babasna verir. Gen, yiit ve ihtiyar
Bin piman olur insann akln bandan
baba bakarlar birbirlerine doya doya, sevgiyle
alan fkeye, insanlar birbirine dren kav
diyeceim, nk ihtiyar, gen adamda kendi
gaya. Ama bu kez Patroklos'un cn alaca
olunu, gen adam da ihtiyarda kendi babas
m diye kudurr, rmak banda dorad n grr gibi olur. Sava, dmanlk, kin ve
yzlerce dmann kanndan kara toprak kzl fke yok olup gitmitir, iki insandr kar kar
rmaa dner, tanrlar bile dayanamaz bu ya.
manzarann dehetine (l. XXI).
Ayn acmak bilmez azgnlkla cann almak (6) AKHLLEUS'UN LM. bk. Memnon,
tadr yere serdii Hektor'un, yalvarmalarna Pentbesileia.
yle karlk verir (l. XXII, 345 vd.): Akontios. Keos adasnda yaayan ok yak
Dizlerime sarlma, kpek, yalvarma bana kl bir delikanltym. Gnn birinde Artemis
anan, baban admal enliklerine Delos'a gitmi ve yolda Atina'nn
Gnlm, yreim kkrtyor beni, en soylu ailelerinden birinin kz olan Kydip-
diyor, unun etini parala, i i ye, pe'ye rastlam. Grr grmez de tutulmu
senin bana bu yaptklarndan sonra, ona. Ama soylu olmad iin kz kendisine
kimse uzaklatrmaz bandan kpekleri, vermeyeceklerini bilen Akontios bir dzene
getirseler bana kurtulmaln on katn,
ba vurmu, bir ayva alp stne u szleri
yirmi katn,
tartsalar urada, daha ok veririz deseler, kazm: "Artemis tapna zerine ant iiyo
Dardanos olu altn koa teraziye senin rum ki ben Akontios'a varacam!" ve ayvay
arlnca, kzn nne atm. Ayvay eline alan Kydippe
deine yatrp alamayacak sana seni stndeki yazlar yksek sesle okumu, mey
douran, veyi sonra da frlatm atm, ama yemini ye
kpekler, kular yiyecek btn bedenini, min saylm. Atina'ya dndkten sonra ba
bas kzn kez nianlam, ama tanra Ar
Ama tutmaz szn, bir tanrnn barakas temis hep bir hastalk kararak kzn evlen
na getirdii ihtiyar Priamos'u grnce arr, mesine engel olmu. Delphoi tanr szcs
yrei dayanamaz bahtsz kraln alamalar Akontios'un dzenini aa vurunca Kydip
na, kendi babasn hatrlar, Patroklos'a alar, pe'yi Akontios'a vermekten baka are kal
iki dman hkra hkra dvnrler kar mam.
karya, sonra (l. XXIV, 514 vd.):
Akhilleus oturduu yerden birdenbire Akrisios. Abas'n Proitos ile Akrisios adn
kalkt, da ikiz oullan olmutu (Tab. 10). Atalar
tuttu elinden kaldrd ihtiyar, Aigyptos ile Danaos'un dmanln zlerin
acmt ak sakalna, aarm bana. de tayan bu ikizler daha ana karnndayken
Kanatl szlerle seslendi ona dedi ki: dvmeye balamlar. Babalan lnce Ar-
"Talihsiz adam, ne aclar ekmi yrein! gos'ta kimin kral olaca konusunda birbirle
Nasl gze aldn gemilere gelmeyi tek rine girmiler. Uzun bir savatan sonra stn
bana, gelen Akrisios Proitos'u Lykia'ya srerek
nasl gze aldn benim gzme grnmeyi? tahta oturmu. Proitos da Anadolu kylarn
Ben ki ldrdm nice soylu oullarn da kral lobates'in kz Anteia ile evlenmi,
senin. k.yn.il,sndan ald bir ordu ile Yunanis-
Demirden bir yrek varm gsnde,
tan'a dnm ve Kyklop'larn koca talardan Alkaios. Perseus ile Andromeda'nn olu,
bir surla evirdikleri Tiryns'e kral olmu. kiz Amphitryon'un babas (Tab. 13). Amphitr-
kardeler de bir anlamaya varmlar. Argos yon yiit Herakles'in lml babas olduun
ilini ikiye blerek hkm srmler. dan, Herakles'e ilkin Alkaios olu anlamna
Akrisios'un Danae adl bir kz vard, bir o gelen Alkides ad verilmi, sonra deitirilmi
lu da olsun diye Delphoi tapnana bavur ti (Herakles). Yiit birok iirlerde bu isimle
duunda, tanr szcs Danae'nin bir erkek anlr.
ocuk douracan, ama torununun kendisi
Alkathoos. Pelops ile Hippodameia'nn o
ni ldreceini bildirmi Akrisios'a. Telaa
lu. Atreus ile Thyestes'in kardei (Tab. 14).
den kral, kznn herhangi bir erkekle iliki
Oullarndan biri bir aslan tarafndan par
kurmasn nlemek iin epeevre tunla r
alanan kral Megareus kzn canavarn hak
tl bir odaya kapatm onu. Ama Zeus g
kndan gelecek adama vereceini bildirince.
nl vermimi Danae'ye, arasini bulmu, al
Alkathoos bu ie talip olmu ve aslan ldr
tn yamuru halinde akm at aralndan
m. Bylece kzla birlikte krall da elde et
Danae'nin iine kadar. Danae Perseus'u do
mi. Kaynatas Megareus'un kurduu Megai-
urmu. Olup bitene akl erdiremeyen Akrisi-
ra ehri Girit'lilerin saldrsna uraynca, yk
os kzyla torununu bir sanda kapatarak de
lan surlar yeniden yapmakta tanr Apollon
nize atm. Ana-oul Seriphos adasnda kara
Alkathoos'a yardm etmi. Tanr bu ii yapar
ya kmlar. Perseus binbir kahramanlk yap
ken lyra'sn bir taa dayam, o ta tarihsel
tktan sonra Argos'a dnmek istemi. Haberi
alarda da, stne vurulduu zaman ses
alan kral Tesalya'da Larissa ehrine kam.
karlm.
Kader gene de yakasn brakmam: Bir rast
lantyla Larissa'da dzenlenen yarmalara Alkestis. Pelias'n kz, Admetos'un kars
katlan Perseus disk atarken, yel alm att (Tab. 22). Kadnlar arasnda yiitlik ve feda
diski Akrisios'un kafasna indirmi, Argos krlk rnei olarak gsterilen Alkestis Euri-
kral da bylece lm (Danae, Perseus). pides'e en gzel tragedyalarndan birini esin-
lemitir.
Aktaion. oban Aristaios'la Autonoe'nin
Gen ve gzel Alkestis kocas Admetos u
olu, Thebai'li bir avc (Tab. 18). At adam
runa lmeye raz olur (Admetos). Zehri i
Kheiron'un Kithairon dalarnda yetitirdii
mi, can vermi ve cenazesi mezara indiril
Aktaion yle yaman bir avc olmu ki, onun
mitir ki, atlarla, iniltilerle nlayan saraya
stne yokmu btn blgede. Gurura kapl Admetos'un dostu Herakles kagelir. Alkes-
m Aktaion, tanra Artemis'ten de usta avc tis'in ldn duyunca, lm tanr Thana-
olmakla vnm, bununla da kalmayp g tos'un peine der, onunla bouur ve Al-
nn birinde tanray derede ykanrken p kestis'i kollar arasndan koparp Admetos'a
lak grm. Bu kstahla ierleyen tanra geri getirir. Bir baka anlatma gre, ller
Aktaion'u bir geyik haline dntrm ve el lkesinin acma nedir bilmeyen tanras Per-
li kpeini de stne salm. Paraladklar sephone Alkestis'i grnce yumuam ve
geyiin kendi efendileri olduunu anlamayan onu daha gen ve daha gzel olarak yeryz
kpekler uluyarak Aktaion'u aramaya koyul ne, diriler arama geri gndermi.
mular, bylece Kheiron'un maarasna ka
dar gelmiler. At adam da hayvanlar avut Alkides. Herakles'e verilen bir addr (Alkai
mak iin Aktaion'a benzer bir heykel yapp os, Herakles).
nlerine dikmi (Kheiron). Alkidike. Salmoneus'un kars, Aison ile a-
Aleksandros. Priamos'un olu Paris'in ba son'un atalar (Tab. 22).
ka bir ad (Paris). Alkimede. Aison'un kars, lason'un anas
(Tab. 22).
Alekto. tanralar Erinys'lerin biri. Ad
"fkesi dinmez, barmak bilmez" anlamna Alkinoos. Agamemnon lyada'nn sevimsiz
gelir (Erinys), kralysa, Alkinoos Odysseia'nn sevimli, ko-

28
nuksever, uygar ve halkseve kratd Bugn Alkinoos sarayinin i dzeni daha az parlak
Korfu adas olduu genellikle benimsenen deildir: iir, oyun, yarma Phalak'lann ya-
Sklerie'ye yerlemi, denizci bl ulus olan amnda byk yer tutan uralard Ozan
Phaiak'larn badr. Alkinoos, lkesinin n Demodokos'un Troya savandan sz amas
derleri, danmanlar ile birlikte ynetir ulusu zerinedir ki, Odysseus kimliini aa vur
nu, on iki kraln on ncs sayar kendini. mak zorunda kalr ve servenlerini anlatmaya
Ama biz Alkinoos'u Homeros'un arzndan giriir (Demodokos). Ama Alkinoos'un dn
dinleyelim, Odysseia'da bundan daha gzel, ya gr ve insanlk anlay sanata sayg le
daha cana yakn, tadna doyulmaz bir para de bitmez. zgrle olan eilimi ilk ve orta
yoktur. Phaiak'lar yle anlatr (Od. VI, 4 alan ok aan modern denebilecek bir nite
vd.): lik tar. Konukluk kurallarna uyarak Odysse-
us'u hemen, kim olduunu, nereden geldiini
Eskiden Phaiak'lar engin Hypereia'da
sormadan benimser, istedii an gemileriyle
otururdu,
gte stn, zorba Tepegzlere yakn, onu yurduna gndermeye hazr olduunu bil
Tepegzler onlarn topraklarm boyuna dirir ve bu szn hi gecikmeden yerine ge
yama ederlerdi. tirir. Odysseus'u yle beenmitir ki, kendisi
Tanr yzl Nausithoos on/ar kaldrd, ne damat edinmeyi zler, ama en ufak bir
gtrd, yerletirdi Skherie'ye, baskda bulunmaz, giderek, konuuna kla
aln teriyle yaayan insanlardan uzaa. vuzluk etmedi diye kz Nausikaa'y knar (Od.
Drt yandan surla evirmiti kenti,
VII, 299 vd.):
evler kurmu, tapnaklar yapmt tanrlara,
tekmil topraklar datmt. Benim kzm devini tam yapmam,
Ama o oktan boylamt Hades lkesini, konuum,
dnceleri tanrlardan gelen Alkinoos madem hizmetileri vard yannda,
krald imdi. ve madem sen yalvardtydm ona ilkin,
ne diye evimize getirmedi alp seni?
(Od. VII, 11):
Kars Arete'ye saygs da Homeros destan
Tekmil Phaiak'lar ynetirdi Alkinoos
larnda grlen kadna deer vermenin daha
halk sayard onu bir tanr gibi.
yksek bir aamasn yanstr. Kadn, ad s
Ama bu saygnn asl nedeni Arete ile ev tnde Erdem'in kendisidir ve erkein baara
lenmi olmasdr. Arete erdem demek, bakn mad baz edimleri daha bir incelikle, duyar
Alkinoos eini nasl ba tac eder (Od. VII, 67 lkla, insanseverlikle yerine getirebilir diye
vd.): saymakta, sevmektedir onu. Phaiak'larn sa
raynda asl onun sz gemektedir. Nausika-
Alkinoos kendine kar ald onu. a da bunu bildii iindir ki, Odysseus'un sara
Arete'yi yle sayd, yle sayd ki, ya varnca dosdoru Arete'nin dizlerine ka
hibir kadn byle saylmad yeryznde, panmasn salk verir ona (Od. VI, 310 vd.).
erkeinin buyruunda, evinde yaayan
hibir kadn, Konukseverlikte de, cmertlikte de ilk i
hem kocas, hem ocuklar sayd onu mar veren Arete'dir, yalnz Alkinoos deil,
yrekten, btn Phaiak nderleri de danmanlar da
halk da bir tanra gibi bakt ona, uyarlar szne. Yata o yapar, sand o ha
tatl szlerle selam verirlerdi ehre inince o, zrlar, rahatn o salar konuun. Anasnn k
ok akllyd, iyi yrekliydi de ondan,
yattrrdt btn kavgalarn erkeklerin! z olan Nausikaa da kurtarmam myd Ody-
sseus'u lmden? (Nausikaa). Erkei kadn
yle bir cennettir ki Alkinoos'un lkesi, sz olarak dnmek olanakszdr Homeros
Bat yaznnda ilk "topya" diye tanmlayabi destanlarnda. Kadn erkein mutluluudur.
liriz onu. ve d dzeni Odysseus'a bile par Odysseia'ya stn uygarlk havasn veren ki
mak srtacak gibidir. Homeros bir mimarlk iler Arete, Nausikaa, Penelope gibi insanl
ba eseri olan bu saray anlatmakla bitiremez gn daha ince, daha duyarl ve becerikli yn
(Od. VI, 263 vd.). n simgeleyen kadnlardr.

M,
ALKMAON

Alkmaion. Argos'lu khin. Amphiaraos. ile Alkmene. Mykene kral Elektryon'un kz


Eriphyle'nin olu (Tab. 23). Amphiaraos, (Tab. 13). Kaza ile babasn ldren amca
leceini bildii Thebai seferine katlmadan olu Amphitryon'la evlenmeye raz olur,
nce, oullarna analarn cezalandrmak g ama nce, kardelerini ldren Taphos'lular
revini yklemiti. Epigon'lar diye anlan Ye- cezalandrmasn ister ondan. Amphitryon bu
diler'in oullar ikinci Thebai seferine nder ii yapmaya gitmiken, Zeus Amphitryon kl
olarak Alkmaion'u semilerdi, bir tanr s nda Alkmene'nin yatana girer, birleir
z Alkmaion balarna geerse zafer kazana onunla. Sylentiye gre, bu sevime tam
caklarn bildirmiti nk. Gene de ikircik gn srm, Zeus gnee bu sre dolmadan
liydi. Alkmaion, babasnn can verdii kente grnmemesini buyurmumu nk. Tanr
gitmekten ekiniyordu. Bu kez de Eriphyle bu sre iinde Herakles'i ana rahmine yerle
ie kart: Harmonia'nn gerdanlndan tirmi. Ayn gece sabaha kar seferden d
sonra, tanr armaan nl "peplos"unu da nen Amphitryon da gzel karsna kavuur.
rvet alarak olunun sefere kmasn sala Ne var ki kocasnn biraz nce bo brakt
d. Savata Epigon'lar stn geldiler. Alk yataa gene dndn grnce Alkmene
maion Eteokles'in olu Thebai kral Laoda- de, karsndan fazla bir iltifat grmeyince
mas' kendi eliyle ldrd ve Polyneikes'in Amphitryon da amlar. Daha sonra aldatl
olu Thersandros'u tahta oturttu (Epigon' dn renen Amphitryon Alkene' yi diri di
lar). ri yakmak istemi, ama Zeus odun ynn,
Dnte Alkmaion Delphoi'ye urad, ana stne yamur yadrarak sndrm. Am
sn ldrmek grevini yerine getirmenin ge phitryon da tanr buyruuna boyun eerek,
rekli olup olmadn sordu, tanrdan olumlu karsnn bir gece aralkla dourduu Herak-
cevap alnca Argos'a dnd ve Eriphyle'yi l les'le phikles'i barna basm. Kocas ln
drd. Ama perisi Erinys'ler hemen takl ce, Alkmene oullarnn izinden gitmi. He-
dlar peine, lkeden lkeye kovaladlar onu. rakles tanrlara karnca, Eurystheus'un h
nce Arkadya'da Oikles'in yanna snr, mndan kurtulmak iin Atina'ya snm,
orada da rahat bulamaynca, Psophis kral sonra da oluna bunca eziyet yapan o kral da
Phegeus'un sarayna varr. Phegeus onu su can verince, gzlerini oymu. mrnn son
undan arndrr ve kz Arsinoe'yle evlendi gnlerini gene Thebai'de geirmi, ok yal
rir. Ne var ki Psophis topraklarnda korkun olarak len sevgilisini Zeus Mutlular Adasna
bir kuraklk ba gsterir, gene Delphoi tap gtrp, yeralt yargc Rhadamanthys'le ev
nana ba vurulur ve tanr szcs Alkrnai- lendirmi. Onun stne hibir lml kadnla
on'un ikinci bir kez arndrlmas gerektiini da iliki kurmam Zeus (Amphitryon, He-
bildirir. Gene yollara den ana katili rmak rakies).
tanr Akheloos'un yanna varr. Orada, rmak
aznda anasnn lmnden sonra meydana Alkyone. Rzgrlar kral Aiolos'un kz Alk-
gelmi bir toprak stnde rmak tanr Alkma yone Sabah Yldznn olu Keyks'le evlen
ion'u bir daha arndrr. Akheloos da ona kz mi. Kar-koca yle mutluymular ki Zeus ile
Kallirhoe'yi verir, ama kz ona varmak iin Hera'ya benzetirlermi kendilerini. Tanrlar
Harmonia'nn gerdanl ile peplos'unu art kskanm bu mutlu yuvay, Alkyone ile
koar. Alkmaion gene Psophis'e dnp Phe- Keyks'i birer deniz kuu haline getirmiler.
geus'tan ister bunlar, Apollon'un tapnana Alkyon denilen bu masal kuu, yuvasn dal
adayacan syler. Yalan meydana knca galar stnde kuran bir eit mart imi. Ovi-
Phegeus konukluk kurallarn bozmamak iin dius bu yky biraz deiik biimde anlatr:
Alkmaion'u kendi eliyle deil, oullarnn Gnn birinde Keyks denizar bir tapnaa
eliyle ldrr. Kallirhoe'nin yakarmas zeri gidecek olmu. Alkyone yalvarm gitmesin
ne abuk yetien olu Akarnan kan davasn diye, ama dinletememi. Yolda Keyks kor
srdrerek Phegeus'un oullarn ldrr, kun bir frtnaya tutulmu, gemisi batm,
Harmonia'nn uursuz sslerini de Apollon'a kendisi de boulmu. Dalgalar lsn ky
adak olarak Delphoi tapmana verirler. ya, dnn gzleyen Alkyone'nin nne
Al II IAIA

atm. Alkyone de kendini dalgalara brakn- anlatma gre Zeus yldrmla arpar, Mk.
ca tanrlar acm bu kar-kocaya, ikisini de bir anlatma gre Apollon okl.ryl. ldrl
deniz kuu yapmlar. Diisinin de denizde onlar. Cezalan Hades'te de srdrlr! Y
kulukaya yatabilmesi iin Zeus Aiolos'a k lanlarla bir stuna bal olduklar halde bir
dnmnden yedi gn nce ve sonra yelleri baykuun durmadan ulayarak tmesini dinle
dindirmesini buyurmu. mek zorundadrlar.
Alkyoneus. (1) Gk ile Toprak tanrlarn Alpheios. Peloponez'de, Elis ile Arkadya
meydana getirdikleri devler arasnda en g blgeleri arasnda akan bir rmak. Btn r
llerinden biri. Hesiodos'un Theogonia'snda maklar gibi Okeanos ile Tethys'in olu say
ad gemez, Makedonya'daki devler savana lr. Artemis ve nympha'lara saldrlar masal
katlm, ama onu yere sermek olanakszm, konusu olmutur: Gnn birinde Artemis
nk anas Topran stne dtke do nympha'larla rmak aznda enlik yaparken,
rulur, kalkarm. Herakles bu yzden onu Alpheios onlara yaklamak istemi, periler
srtlanp baka bir lkeye gtrm ve bir ok de yzlerine amur srerek kendilerini tann
la ldrm (Herakles). maz hale getirmiler. Alpheios su perisi Are-
(2) Delphoi'li gzel bir delikanl. lkeyi ka thusa'ya da tutkunmu, onu Sicilya'ya dek
na boyayan Lamia canavarna yem olmak kovalam (Arethusa).
zere seilmi. Yolda rastlad bir baka deli
kanl onun yerine kurban olmay kabul etmi, Alphesiboia. Dionysos'un tutkun olduu
canavarn maarasna girmi, onu kafasn Asya'l nympha. Tanr onu elde etmek iin
dan yakalayarak yere alm ve ezmi (La binbir are dnm, sonunda bir kaplan
mia). olup kz kovalamaya balam. Koa koa bir
rman kysna gelmiler, kz rma geebil
Aloeusoullar. Aloeus'un kars phimede- mek iin tanrnn kollan arasna girmeye raz
ia tanr Poseidon'a akm, her gn deniz k olmu. Dionysos'tan gebe kalp Medos'u do
ysna gider, eliyle su alp gsne dkermi. urmu. Medos, Med'ler boyuna adn verdii
Sonunda tanr birlemi onunla, iki oullar gibi, geilen rmaa da Tgris (Dicle) yani
olmu: Otos ile Ephialtes. lml babalar Kaplan rma denmi.
Aloeus olduu iin Aloeusoullar deniyor
bunlara. Devmi her ikiside: Her yl bir kar Alpos. Sicilya'da yaayan korkun bir dev.
enine, bir kula da boyuna giderlermi, yle Yolcular pusuya drr, kayalar altnda
ki dokuz yana vardklar zaman tanrlara ezer, sonra yermi. Bu devi tanr Dionysos
sava amaya karar vermiler. Bunun iin de ldrm: Thyrsos deneini boynuna atn
Ossa dan Olympos'un stne bindirip te ca, dev arplp denize, altnda Typhon devi
pesine de Pelion dan oturtarak ge tr nin bulunduu adann yanna dm.
manacaklarn, denizleri topraklarla rtp
Althaia. Kalydon kral Oineus'un kars, Me-
kurutacaklarn, denizle karann yerini dei
leagros ve Deianeira'nn anas. Olu Meleag-
tireceklerini bildirmiler. stelik de k ol
ros yedi gnlk iken Kader tanralar Althai-
duklar Hera ile Artemis'i karmay tasarla
a'ya gelmiler ve ocaktaki bir odunu gstere
mlar. Tanrlarn bana atklar dertlerden
rek, bu odun yanp kl olunca Meleagros da
birini Homeros yle anlatr Ilyada'da (V,
lecek demiler. Bunu duyunca Althaia oca
385):
hemen sndrm ve odunu alarak bir sand
Ares de bu yzden ok aclar ekti, a saklam. Ne var ki Meleagros Kalydon
Otos'ia gl Ephialtes, Aloeus'un iki olu, av srasnda Althaia'nn kardeleri olan day
vurdular onu kaln zincirlere, larn ldrm. Anas da fkeye kaplarak
tun bir kpte kapal kald tam on ay! saklad yar yanm odunu alp atein iine
Hermes kurtarr Ares'i, ama sava tanr bit atm. Odun abucak tutuup kl olmu, Mr
kin durumdadr. Tanrlarn canna tak der so leagros da o saat lm. Althaia yaptna
nunda, cezalarn verirler bu azmanlarn. Rl bin piman olup canna kym (Melcautoa).
/\ r.
Altis. Olympia ehrinin yresinde Zeus'a Yunan mythos'unu bu kadar etkilemi olma
adanm kutsal orman. nl yontucu Pheidi- lar da ondandr.
as'n atelyesi bu korulukta imi. Amazon'lardan dem vuran en eski kaynak
Homeros'tur: "Erkek gibi Amazon'lar" der
Amaltheia. Birok efsanelere gre, Amal- ve Bellerophontes'in onlar yendiini belirtir
theia Rheia'nn, ocuklann doar domaz (Bellerophontes). Troya'nn nndeki bir te
yutan Kronos'tan kurtulup Girit'e kard pede mezar bulunan Myrrhine ise tanrla-
Zeus'a dadlk eden nymphann addr. Amal m bir kahramana benzer, nk halk ara
theia ocuu da dandaki bir maaraya g snda ad baka, tanrlarca bakadr (Myrina).
trm ve orada bir keinin style beslemi. Efsaneye gre Amazon'lar sava tanr Ares
Bu kei Helios'tan dogma korkun bir yara- ile Harmonia'nn (ya da Aphrodite'nin) kzla
tkm, Titanlar ondan ylesine korkarlarm r saylr. Sava karakterleri bylece kay
ki Gaia onu Girit maaralarnda saklamak zo naklarndan da belli olan bu kadnlar ok ve
runda kalm. Zeus sonradan bu keinin pos yaydan baka bir de "labrys" denilen iki azl
tu ile Aigis kalkann yapm. Baka bir gele baltay silah olarak kullanrlar. Bu baltaya
nee gre Amaltheia asl bu keinin addr. hem Girit'te, hem Hitit kabartmalarnda rast
Tanr ocuk o kadar glym ki stnine- lanr. Amazon'larn at stnde savamalar,
sinin bir boynuzunu krm ve bunu kendisine at yalnz arabaya komak iin kullanan ilk
bakan nympha'lara verip iini diledikleri gibi Yunanllar zellikle etkilemi olsa gerek. Ho-
doldurabileceklerini sylemi. Bylece her meros'ta Myrina'ya "ok zplayan, yksek at
trl yemile dolan boynuz "Bolluk Boynuzu" layan" denmesi acaba atl bir tanra olma
oluvermi. sndan mdr? Amazon'larn yayld blge
lerle Hitit'lerin bulunduu blgelerin birbirini
Amata. Latium kral Latinus'un ei. Kz La- tutmas da dikkati ekmekte. Amazon'larn
vinia'y Rutul'lar kral Turnus'a vermek isti Anadolu topraklarnda bir Hitit kalnts, ya
yordu. Ne var ki Aeneas talya'ya ayak basn da Hitit'lerle ilgili bir an olabilecei varsay
ca kral Latinus kzn onunla evlendirmeye mn baz bilginlerde, zellikle Halikarnas Ba-
karar verdi. Troya'llara dman olan Amata lks'nda uyandrmtr.
Turnus'u Aeneas'a sava amaya itti. Sava
Rutul'lar iin korkun bir yenilgi ile sonula Amazon adnn kkeni de yazarlarca yle
np Turnus da lnce, Amata kendi canna aklanr: A-mazon, yani memesiz demek
kyd. mi, adn nedeni de bu sava kadnlarn ya
y gslerine rahata dayayabilmek iin bir
Roma'da Vesta rahibeleri, barahip Ponti-
memelerini kesip karmalar imi. Ama
fex Maximus tarafndan grev bana getiril
zon'larn erkek gibi oluu, sava bir kadn
dikleri gn Amata adyla anlrlard.
topluluu olmalarndan ileri gelir. Balarnda
Amazon. Anadolu'nun mythos'a katklar hibir erkek bulunmadan kendi kendilerini
salt efsane, uydurulmu masal deildir. Ana yneten Amazon'lar nder olarak bir kralie
dolu kaynakl efsanelerin hemen hepsi olmu tanrlar, nitekim birok kralielerinin ad ge
olaylar yanstr, yaam kiileri konu alr. Bu er efsanede. Erkekleri yanlarnda kle ya da
yzdendir ki bir gerek pay ve tarihsel bir ni uak olarak bulundururlar, onlarla cinsel al
telik tarlar. zlerine destanlarda olduu ka veri kurup ocuk doururlar, ama erkek o
dar, tarihilerin ve corafyaclarn eserlerinde cuklarn sakat eder ya da ldrrler, yalnz
rastlamamz bunu kantlar. Amazon'lar bu kz ocuklarn yetitirip aralarna alrlar. Bu
gerein en belirgin rneidir, nk efsane tutum Anadolu'ya gelen Yunanllar ok a
leri yalnz bir olay deil, btn bir dzeni dile rtt iindir ki, Amazon'lar anlatmakla biti
getirir. Anadolu bin yllarca anaerkil bir top remezler.
lum dzeni iinde yaam ve bu dzenin sim Yurtlan stne kaynaklar birbirlerini pek
gesi olan Ana Tanra'ya deiik adlarla ta- tutmaz. ou efsanelerde Amazon'lar Kara
pnmtr. Amazon'lar ite bu dzenin kalnt deniz'de Thermodon (Terme) aynn kysn
lardr, babaerkil zellikte ve nitelikte olan da Themiskyra ehrini kurmular ve orada
oturmaktadrlar. Bu ehir bugnk Fatsa ya Amores. Latince ak anlamna gelen Amor
da Ordu yaknnda olsa gerek Argonaut'lar (yahut Cupido) Roma imparatorluu dne
Kolkhis'e varmadan onlarla karlarlar. Ba minde, elinde yayla okluk bulunan tombul,
ka kaynaklar onlar Kafkas eteklerine, Trak kanatl bir ocuk olarak canlandrlmtr. Sa
ya'ya ya da gney skitya'da Tuna azna natta oaltlan bu figr Vens'n evresinde
yerletirirler. Anadolu'da hemen her yerde uuur gsterilir. Pompei fresklerinin mitolo
adlarna rastlanmas bu kaynaklan yalanc jik sahnelerinde ok geen Amores figrleri
karmaktadr. Bat sanatna Rnesans'la girmi ve Rokoko
Amazon'larn tarih ncesi alarda Bat slubunun bir zellii olarak XIX. yzyla ka
Anadolu'ya yayldktan sonra Yunanistan'a dar tutunmutur.
dek sokulduklar ve Atina nnde savatklan
anlalmaktadr. Ege kylarnda Amazon kra Ampelos. Ad zm kt anlamna gelen
lieleri tarafndan kurulduklar sylenen e Ampelos bir satyr'le bir nympha'dan doma
hirler unlardr: Pitane, Myrina, Kyme, imi. Tanr Dionysos bu gzel delikanlya g
Gryneion, Smyrna. Ephesos ve Ptiene'nin ilk nl vermi ve bir karaaa dalndan salkm
yerleme yeri. Bir tanra saylan Myrina'nn salkm sarkan asmay ona armaan etmi.
Lesbos (Midilli) adasna gp orann baken Ampelos aaca trmanp bir salkm zm ko
ti Mytilene'yi de kurduu sylenir. paracakken dm ve lm. Dionysos sev
gilisini gkte bir yldz haline dntrm.
Birok Amazon'un byk efsane yiitleriyle
ilikisi olmutur: Hippolyte'nin Herakles, an- Amphiaraos. yks Thebai efsaneler zin
tiope'nin Theseus, Penthesileia'nn Akhilleus cirine bal Melampus soyundan nl bir k
efsanesinde ad geer (bkz. bu adlar). hin. Oikles ile Hypermestra'nn olu, Alkma-
Ephesos ve Smyrna ehirlerinin birer Ama ion ile Amphilokhos'un babas (Tab. 23).
zon tarafndan kurulduu anlatlr. Bu sava Gelecei bilen, her edimin douraca so
kadnlar kimi ozanlarn ezgilerinde Efes Arte nucu nceden gren tanr szclerinin hayat
mis'i ile ilikili olarak gsterilir: skenderiye yrekler acsdr okluk. Amphiaraos'un da
airi Kallimakhos Artemis tanraya vgsn yle, anlaysz kimselerin karlarna kurban
de cenki Amazon'larn Ephesos kysnda gitmitir.
tanraya bir heykel diktiklerini ve evresinde
sava raks yaptklarn, birbirine vuran kal Argos ili, kral Proitos zamannda e b
kanlarnn ta Sardes'te dek yanklandn ya lnmt: Bir blmn kendisi alr, brn
zar. Amazon'lar Ephesos'taki nl Artemis ayn soydan olan Bias ile Melampus arasnda
tapna ile de ilikilidirler. Dnyann yedi ha bler. Bu soylarn vrisleri arasnda kavga
rikasndan biri olan bu tapna Amazon'larn kar gnn birinde: Melampus soyundan
yapt ya da orada rahibelik ettikleri anlatlr. Amphiaraos, Bias soyundan Adrastos'un ba
Anadolu'nun ana tanras Kybele ile sk sk bas Talaos'u ldrr. Adrastos Sikyon'a,
ya ilikili olduklar apak belli olan Ama ana tarafndan dedesi Polybos'un yanna s
zon'larn efsaneleri de, tarihsel kimlik ve kii nr (Adrastos) ve o lnce kral olur. Bir sre
likleri de ana tanra stne olan bilgilerimiz sonra Amphiaraos ile Adrastos barrlar,
deerlendirildike aklk ve kesinlik kazana Amphiaraos bu bar candan ister, Adrastos
caktr (Artemis, Kybele). ise art dncelerle karlar. Amphiaraos'un
kendisine kar olarak verdii Eriphyle'yi bir
artla alr: Kaynatasyla arasnda bir anla
Ambrosia. Homeros destanlarnda Olym-
mazlk kacak olursa, yargln Eriphyle
pos tanrlar "ambrosia" ve "nektar" ile bes
yapacaktr. Amphiaraos bu art da kabul
lenirler. lmsz anlamna gelen ambrosia
eder.
birok iek zlerinin katld bir eit bal-
m. Ambrosia ile beslenen tanrlar yaralan Amphiaraos Kalydon avna ve Argona-
maz olurlar, bu byl bal insanlara da iirildi ut'lar seferine katldktan sonra, Adrastos
mi, onlara genlik, mutluluk ve lmszlk onun Thebai'ye sava aan Yediler'den ol
salarm, masn ster. O srada Thebal'den kaidesi
Eteokles'in srd Polyneikes Adrastos'un hasmlar gndermelisin derim ben:
konuudur ve kardeinden almak iin yar Tanrlara saygl olandan korkulur.
dm istemektedir. Amphiaraos bu seferin y
Dman kardeler Eteokles ile Polyneikes
kmla sonulanacan, kendisinin de sa
birbirlerini ldrnce, ehir kurtulur, ama
dnmeyeceini bilir, hem katlmak istemez,
korkun bir bozgun balamtr. Amphiaraos
hem de Adrastos'u vazgeirmeye alr.
tsmenos rmann kylarna doru kaar ve
Ama Polyneikes Eriphyle'yi batan karr:
tam dman Periklymenos ona yetiecek
Kadmos'la evlenirken Harmonia'ya tanrlarn
ken, Zeus'un sald bir imekle toprak yar
dn hediyesi olarak verdikleri gerdanl
armaan eder ona. Kadn bsbtn Polynei- lr ve nl khini atlar, arabasyla yutar.
kes'le Adrastos'tan yana dner, kocasn zor Amphiaraos'un topraa gmld yer Pa-
lar sefere katlmaya. Amphiaraos verdii s usanias zamannda da gsterilirmi. Zeus bu
z tutmak zorundadr, sefere kar. Ama git tanr szcsne lmszlk balam: Atti-
meden nce oullarna yemin ettirir: Anala ka'da Oropos denilen bir yerde khinliini
rndan alacaklardr. srdrrm.
Yolda balarna gelen baz olaylardan Amphiktyon. Deukalion ile Pyrrha'nn o
(Hypsipyle, Ophettes) sonra, Yedilerin d lu, Hellen'in kardei (Tab. 20). Kzyla evlen
zenledikleri Nemea yarmalarnda Amphia dii Atina'l kral Kranaos'u tahtndan atarak
raos atlama ve disk atmada birinci gelir. The- yerine gemi, on yl krallk ettikten sonra
bai'ye varnca nderlerin her biri ehrin bir kendisi de Erikhthonios tarafndan srlm.
kapsna dayanr. Aiskhylos'un lmez eseri Efsaneye gre Attika bakentini tanra A-
"Thebai'ye Kar Yediler" tragedyasnda Am thena'ya adayp ona Atina adn veren ve
phiaraos hem akll, hem yiit bir adam ola Dionysos'u Attika'da ilk konuklayan bu kral
rak tanmlanr (576 vd.): dr.

Sonra kardeine, gl Polyneikes'e Yunan kentleri arasnda dinsel birlikler ha


evirir baklarn; linde kurulup, belli zamanlarda btn kentle
iki kez arr onu adn heceleyerek rin elilerini bir araya getiren "amphiktyoni-
ve u szler dklr azndan: a"lara adn veren de oymu.
"Gzel i dorusu bu yaptn,
tanrlarn sevecei, torunlarnn Amphilokhos. nl khin Amphiaraos ile
vnecekleri Eriphyle'nin olu, Aikmaion'un kk karde
anl erefli bir i: i (Tab. 23). Epigon'lar seferine katld,
Bir yabanc orduyu stlerine salp ama anas Eriphyle'nin ldrlmesinde bir
atalarnn yurdunu, soyunun tanrlarn rol oynamad sanlr, nk Alkmaion gibi
perian etmek! Erinys'lerin saldrsna uramaz (Alkmaion).
Hangi dava insana ana stn kurutma
Ad Ilyada'da gemedii halde, Troya seferi
hakkn verir?
Klla fethedecein yurt topra m ne katld ve zellikle dn efsanelerinde
destek olacak senin davana? rol oynad grlr: Troya dtkten sonra,
Bana gelince, ben dman lkesinde sakl babas gibi tanr szcs ve falc olan Amphi
khin, lokhos Anadolu'da kalr, Kalkhas'la birlikte
ben bu topra besleyeceim l bedenimle. birok kehanet merkezleri kurarlar (Kalkhas).
arpalm: erefsiz olmayacak beni . Efsaneye gre Amphilokhos Kilikya'da (Sey
bekleyen lm!" han blgesinde) Mallos ehrini kurar, ama
Byle syledi khin, kaln tun kalkann orann kralln kendisi gibi khin olan Mop-
kaldrp gsne. sos ile paylaamadndan, onunla kavgaya
Hibir arma yoktu kalkannda;
tutuur. Bu arpmada her ikisi de can verir
nk o kahraman grnmek deil,
kahraman olmak istiyordu. (Mopsos).
Derin kazyor yreinin
derin dnceler yetitiren topran. Amphinomos. Penelopeia'nn talipleri ara
Bylesi bir insana hem akll, hem yiit snda en akl banda olandr. Durgun ve l-

34
v
/ U l l I II I I \ I ' I I

l bir adamdr, Telemakhos'un ldrlme- kardeleriyle oynarken grm ve g z e l l i i n e


sine kar kar (Od. XVI, 394 vd ) vurulmu. Ama kz ok utangam tanrdan
br talipler gibi dilenci klndaki Odysse- kam ve Atlas'n dnyay omuzlarnda ta-
us'a kt davranmaz, dvlmesine kar ge d uzak lkelere varm. Poseidon da bir yu
lir, talipleri yattrmaya alr (XVIII, 121 nus bal gndermi peinden, yunus An
vd.). Gene de taliplerin kaderini paylamak phitrite'yi srtlad gibi, getirmi deniz kral
tan kurtulamaz ve Telemakhos'un kargsyla na vermi. Evlenmiler ve o gn bugn mutlu
vurulur (Od. XXII, 90 vd.). bir ift olarak yaamlar. Denizden olma bir
sr yaratn banda, kpkler arasnda ka
Amphion. Zeus ile Antiope'nin olu, Zet- yan bir arabada oturur gsterilen denizler
hos'un ikiz kardei (Tab. 9). kraliesi Poseidon'a vefal bir e olmu, kimi
Antiope ikiz ocuklarn dourunca, amcas efsaneciye gre ocuu olmam, ama Hesio
Lykos onlar Kithairon dana brakp, Antio- dos onun Triton'u dourduunu yle anlatr
pe'yi de kars Dirke'ye kle olarak verir. kiz (Theog. 230 vd.):
ler dada obanlar arasnda byr, Amphi-
Topra sarsp gmbrdeten Poseidon
on'un mzie yeteneini fark eden tanr Apol- Amphitrite .tanrayla eulendi
lon (ya da Hermes) ona bir lyra armaan et ve onlarn sevimelerinden
miti. Gnn birinde Dirke'nin yanndan ka byk Triton dodu, gc kuvveti sonsuz,
an Antiope gelir, dada oullarn bulur ve o Triton ki dalgalarn dibinde,
cn almaya iter onlar. kizler Thebai'ye anasnn ve soylu babasnn yannda
dnerler, Lykos'u ldrp, Dirke'yi azgn bir altndan bir sarayda oturur
boann boynuzlarna salaryla balayarak korkular saarak evreye.
salverirler hayvan. Dirke kayalar stnde Amphitryon. Tirnys kral Alkaios'un olu
paralanp can verir. ls bir rmaa atlr, (Tab. 13). Kaza ile amcas Elektryon'u ld
o rmaa Dirke ad verilmitir sonradan. Ze- rr. Yurdundan srlp Thebai'ye snr,
us'un buyruuyla Thebai ehrinin ynetimi ora kral Kreon onu bu suundan arndrr.
bundan sonra Amphion'la Zethos'a geer. Amphitryon kendisiyle birlikte Thebai'ye ge
kizler kentin surlarn kurmaya koyulurlar. len amcakz gzel Alkmene'ye talip olur,
kizler birbirlerine hi benzemiyorlar, sert ya- ama Alkmene bu evlenme iin bir art koar:
ratl Zethos avc ve sava idi, Amphion ise Amphitryon, bir zamanlar kral Pterelaos'un
tam tersine yumuak, sevimli bir sanatyd. oullarnca ldrlen kardelerinin cn al
Surlar yaparken Zethos srtnda kocaman maldr. Kreon da bu ie yardm etmeye sz
kaya paralan tayor, Amphion ise lyra al verir, yeter ki Dionysos'un Thebai lkesine
yor, algnn gzel ve byleyici seslerine sald Teumessos tilkisinden kurtarsn blge
kendilerini kaptran talar yerlerinden kmld yi. Amphitryon bu ii baarr, sonra da Alk-
yor, istenilen sraya girip yan yana diziliyor mene'nin isteini yerine getirmek iin yola
lard. kar.
Amphion Tantalos'un kz Niobe ile evlen Alkmene'nin kardelerini Taphos adasn
mi, Apollon'la Artemis Niobe'nin ocuklar dan gelme bir ordu ldrmt, bu adann
n oklaryla vururken Amphios'u da kstah kentini almak ise kral Pterelaos'u ldrmeye
bir soy yaratt diye ldrmler (Niobe). balyd, o da olanaksz, nk kraln sanda
onu lmsz klan bir altn tel varm. Am
Amphissos. Bkz. Dryope.
phitryon'a tutulan kral kz Komaitho babas
Amphitrite. Okeanos kz Doris'in deniz nn bandan altn teli koparm. Pterelaos
tanr Nereus'la birlemesinden Nereides diye lnce, Amphitryon da Taphos'u ele geir
anlan elli kz doar. Ahenkli isimlerini dize mi ve kralln sefere kalan arkada Atl-
dize saymakla bitiremez Hesiodos (Theog. na'l Kephalos'a vermi. Ama Komaitho'ya
240 vd.). Amphitrite de bunlardan biridir, kran beslemek yle dursun, onu ldrm
yks, maceras yoktur her nedense. Gtl ve Taphos'u yama ettikten sonra Thllpti'yi
inin birinde Poseldon onu bir kumsalda kz (Inm (Alkmene).

V,
J U 1 I I\> l

Ne var ki o srada Zeus Amphitryon kln Amymone. Danaos'un elli kzndan biri.
da Alkmene'nin koynuna girer, onu yiit He- Amymone babasyla birlikte Argos iline gelir.
rakles'e gebe brakr. O gece sabaha kar Orada korkun bir kuraklkla karlarlar,
Amphitryon da savatan dner ve karsna nedeni de Poseidon'un fkesidir: Gz koydu
kavuup Iphikles'i retir. Amphitryon Alkme u Argos'un Hera'ya verilmesine kzmtr.
ne'nin macerasn renince, ona ceza ver Danaos, kzlarn su aramaya gnderir. Amy
meyi dnr nce, ama Zeus buna engel mone btn bir gn krlarda dolatktan son
olur. Alkmene bir gn arayla Herakles'i, son ra yorgun dp uykuya dalar. O srada bir
ra da Iphikles'i dourur. Amphitryon hangisi satyr'in saldrsna urar, kz uyanr, avaz
nin kendi olu olduunu bilmek iin ocukla kt kadar barr ve Poseidon'a yakarr.
rn odasna iki koca ylan koyar, phikles r Tanr kagelir, satyr'i kovar, yabasn kaya
ker, sekiz aylk Herakles ise oynayarak boar ya vurup bir kaynak fkrtr. Bu kaynak son
canavarlar. Amphitryon bylece lmsz o radan Amymone adn alr. Gzel kza g
cuun hangisi, lmlnn hangisi olduunu nl veren Poseidon onunla birleir ve Naup-
anlar. Baka bir anlatma gre, bu ii Am lios adl bir oullar olur. Nauplios Argos ili
phitryon deil de Zeus'u kskanan Hera yap nin gneyinde Nauplia ehrinin kurucusu
m. Amphitryon iki ocuu birlikte yetitir dur.
mi ve Herakles'in yanbanda Minyen'lere "Amymone" Aiskhylos'un "Yalvarc Ka
kar bir savata can vermi. dnlar" ile balayan ve Danaos kzlar ile Ai-
Amphitryon Bat yaznnda ilk aldatlan ko gyptosogullarnn dramn anlatan trilogia'ya
ca olarak yaar. Ne var ki ad Homeros des eklenmi bir satyr oyununun (kayp) ad olsa
tanlarnda getike, ok saygdeer, giderek gerek.
mutlu bir kii olarak tanmlanr, nk byk
tanr Zeus tarafndan aldatlmak zl deil, e Anadyomene. Tanra Aphrodite'ye veri
ref saylr Homerik alarda. Sonralar gr len bir sfat. "Su yzne kan, dalgalardan
ler deimi: Yunan ilkanda Euripides'in doan" anlamna gelir. Tanrann, Ura-
"Alkmene" (kayp) adl bir tragedyas olduu nos'un denize savrulan atmgyla meydana
na gre, konu komik saylmamt daha, yeni gelmi kpkl dalgalardan doduunu belir
komedya denilen Hellenistik ag tiyatrosu tir (Uranos, Aphrodite).
Amphitryon-Alkmene servenini ilemeye Anaksarete. Kbrs'l bir kz: Gze', ama
balar, Latin komedya yazan Plautus "Am- duygusuz ve kalpsizml. phis adl bir delikan
phitruo" adl oyununda aldatlm koca moti l ona delice k olmu, karlk grmeyince,
fini btn plaklyla ele alr, Amphitr- kzn kapsna asm kendini. Anaksarete bu
yon'un benzeri Sosias tipini de yaratarak Mo- na da aldrmam, delikanlnn cenazesi evi
liere'in tadna doyulmaz "Amphitryon" ko nin nnden geerken pencereye kp kay
medyasna rnek olur. gszca seyretmi. Tanra Aphrodite de bu
kadar kat yreklilie kzarak Anaksarete'yi
Amykos. Poseidon'un oullarndan bir dev. bir heykele dntrm.
Bursa'dan Karadeniz'e uzanan Bithynia bl
gesinde Bebrykes adl bir boyun kralym. Androgeos. Minos ile Pasiphae'nin olu,
Yumruk dvnde pek usta olan bu dev nl bir atlet. Atina'da Panathenaia bayram
hem plak yumrukla, hem de kestos denilen larnda dzenlenen btn yarmalar kazan
kurunlu bir eldivenle yarrm, lkesine her d iin kral Aigeus onu kskanm ve Mara-
geleni kendisiyle boy lmeye zorlar, ou thon ovasnda korku salan bir boay ldr
zaman yener ve ldrrm. Argonaut'lar meye gndermi. Androgeos bu ii baara-
Bebryk'lerin ilinde Khalkedon'a (Kadky) mayp lm. Minos da almas iin tanr
vardklar zaman, Zeus olu Polydeukes Zeus'a yalvarm. Tanr Afrika'ya ktlk sal
onunla gremeyi gze alm ve korkun de m, ktl nlemek iin Aigeus her yl Girit'e
vi yenerek yolculara kar bu insafszca dav Atina'dan yedi delikanl ile yedi gen kz gn
ranmasna son vermi (Argonaut'lar). dermek zorunda kalm. Minotauros'a yem

u.
olan bu genleri kurtarmak ini Theseus ba- ti. Kral Eetion'un saraynda yapmadn b-
arm (Aigeus, Theseus). rakmam, yal bal kral ldrm, yedi O
lunun insafszca canlarna kymt. Andro-
Androklos. Atina kral Kodros'un olu. Ef
makhe'nin anasn da esirgememiti. "Or
saneye gre Efes blgesine yerlemi Le-
manlk Plakos daginn eteinde kralieydi
leg'lerle Karia'llar kovan lon gmenlerinin
anam" diyor Andromakhe yana yakla; krali
nderi olan Androklos Ephesos ehrinin ku
eyi de Akhilleus esir srsne katm, Tro
rucusudur. Samos (Sisam) adasn da o ele
ya'ya getirmi, sonra byk bir kurtulmalk
geirmi. on gmenlerine bir tann szcs
karlnda serbest brakmt, ama zavall
kuracaklar ehrin yerini kendilerine bir ya
kadn, Homeros'un dedii gibi,"hr gnn"
ban domuzunun gstereceini bildirmi. Bir
grr grmez lmt.
gece on'lar ormanda balk kzartrken, balk
Andromakhe Troya saraynda kadnlar dai
sram, bir ate kvlcm da korulua d
resinde, hizmetileri arasnda nak ilemek
m, aalarn arasndan bir yaban domuzu
le, mekik dokumakla vakit geirir. Her geen
km. Androklos hayvan orackta ldrm
gn bir ikencedir, nk korku kaplamtr
ve tanr buyruunun gerekletiini anlaya
yreini, ne kadar yiit de olsa Hektor'un bir
rak Ephesos ehrini o korulukta kurmu.
gn dman kargs altnda can vereceinden
Andromakhe. Andromakhe, Mysia blge korkar. Troya ovasnda yiitler bouurken,
sinde Thebai ehrinin kral olan Eetion'un k rahat durmaz, drt duvar arasnda. kide bir
zdr. Eetion kral Priamos'a dostluk balaryla sava gzlemek iin ocuunu dadya verip
baldr. Saraynda yedi olu ile bytt bat kapsnn stndeki kuleye kar. Bir gn
tek kz sevimli, uslu, akll Adromakhe'yi Pri- Hektor savatan ara bulup ehre gelir, kars
amos'un en deerli olu Hektor'a verir. D n evde arar, yok, yiit, bat kaplarna koar,
n dernek nasl olmu? Andromakhe, Pria- uzaktan Andromakhe'yi ve yavrusunu grn
mos'un oullar ve gelinleri iin yaplm n ce, glmser. Andromakhe gzyalar dke
revakl evlerin birine nasl gelin girmi? Bunu rek ellerine sarlr (l. 407 vd.).
airler bize anlatmaz. Mutlu gnlerini bilme
Ah kocacm, bu hrs yiyecek seni,
yiz bu gzel kar-kocann. Hektor'la Andro yavruna, talihsiz karna acma yok sende,
makhe ancak ykm gelip att zaman, lya- dul kalmama, biliyorum , az gn var,
da'da anlatlan savan dokuzuncu ylnda Akha'lar stne saldrp ldrecekler seni.
Troya sahnesine karlar. Arada, bir ocukla Sensiz kalmaktansa toprak yutsun beni
r olmutur: Astyanaks. Troya'llar Hektor'un daha iyi
oluna "ehrin efendisi anlamna gelen bu Benim senden baka dayanam yok,
ad, ocuk byr de bir gn Troya'ya kral alp gtrd zaman lm seni
olur umuduyla takmlardr. Ama Hektor'un yalnz aclar kalacak bana,
Ne babam var benim, ne ulu anam...
lmnden birka gn nce Astyanaks dad
Sen bana bir babasn, Hektor,
snn kollarnda dolatrlan bir bebektir. Ulu anamsm benim, kardeimsin,
Andromakhe'nin anadan, babadan, karde arkadasn scak deimin.
ten yz glmemiti. Uursuz sava Anadolu Burada, kalede kal, ac bana,
yetim koma yavrumuzu, karn dul koma.
kylarna gelip atnca, Troya yresinde ra
hat kalmamt. Akha ordusu dokuz yldr Hektor acr kansna, ne yapsn, bir korkak
Troya kaplar nnde pinekliyor, dremi- gibi ekilecek deil ya savatan Troya ordu
yorlard bir trl Anadolu'nun kutsal kalesini. sunun destei, dayanadr.
Hele ii iine smayan gen ve atlgan Akhil- Gnler geer, Hektor ile Akhilleus arasnda
leus ok sabrszlanyordu. ehirden kp, teke tek sava balar. lm-kalm sava, I-
dada, bayrda davarlarn otlamaya giden, yada destannn en dramatik sahnesi. Hek
atlarn emeye sren tek tk Troya'llar her tor'un lmne karar vermitir tanrlar. Yiit
frsatta kovalayp ldrmekle bile duyuram e dverek can verir. Troya surlarndan bir
yordu kana susamlgn. Blgede apulculuk lktr kopar, Andromakhe odasnda mekik
seferlerine km Aklllles, Mysia'ya varm dokurken duyar bu vaveylay, del gibi frlar
ruvun\jmcuf\

darya; Akhillus'un arabasna balayp toz Andromeda. Aithiopia kral Kepheus'la


toprak iinde srkledii Hektor'un lsn Kassiepeia'nn kz. Anas, Nereus kzlarnn
grnce, der, baylr. hepsinden daha gzel olmakla vnm. Ne
Bu ikence dokuz gn srecektir: Her sa reus kzlar da Poseidon'a dert yanmlar,
bah Akhilleus ly arabasna balayp s almasn istemiler. Tanr korkun bir ejder
rkler. Onuncu gn akam kral Priatnos Ak salm Kepheus'un lkesine, kasp kavuru-
hiUeus'un barakasna gider, yumuatr yrei yormu ortal. Zeus-Ammon tapnann
ni ve ly alr, getirir. Hektor'un cenaze t khinine bavuran kral kzn canavara kur
reninde grrz imdi de Andromakhe'yi. ban ederse lkesinin ejderden kurtulaca ce
Ozanlar arasnda ada balar, yle der (l. vabn alm. Halk da Kepheus'u kzn feda
XXIV, 725 vd.): etmeye zorlam. Sonunda Andromeda'y bir
kayaya balamlar. Canavar da onu parala
Erkeim benim, gp gittin gen yanda, mak zere yaklarken, birden yiit Perseus
gittin, evimizde dul braktn beni, gkten inmi at Pergasos stnde, Gor-
ocuumuz da ufack, krpecik, go'yu ldrm, kafasn eline alm, dn-
bizden olan, kara talihli ikimizden,
bilmem, genlik ama erer mi ki, yormu ki, kayaya bal gzel kz grm.
bu ehir yerle bir olacak batan aa, Tutulmu da hemen ona, babasna gitmi,
sen ldn, onun koruyucusu bekisi, demi ki, kzn bana verirsen, canavardan
sen, soylu analarn, ocuklar ayakta tutan. kurtarr, canavar da ldrrm. yle olmu,
Dile gelmez aclar braktn, Hektor, anana, Perseus ejderi ldrp kz alm. Sonra da
babana, evlenmiler, ne var ki Andromeda amcasna
ama bana kald gene en byk ac. Pliineus'a szlyrn, Phineus adamlarn
lm deinde uzatmadn ellerini bana, toplam, dn gecesi saldrm Perseus'a.
yle gzel bir sz sylemedin ki, Ama yiit Gorgo kafasn tutmu karlarna,
gzya dke dke gece gndz anaym onu
hepsi birden tatan adam olmular (Perse
Gerekten de ilesi bitmez Androma- us).
khe'nin. Euripides'in "Andromakhe" adl tra
gedyasnda, AkhiUeus'un olu Neoptole- Ankhises. Troya kral soyundan olan Asra-
mos'un saraynda grrz onu, Neoptole- kos'un olu Ankhises tanra Aphrodite ile
mos kz Hermione ile evlenmitir, ama ocu sevimi ve Aineias'n babas olmutur (Tab.
u olmamtr, oysa tutsak olarak konana 17). Homerik denilen vglerden Aphrodite'
getirdii Andromakhe ona oulla bir kz ye ayrlm olan, bu sevimeyi en ufak ayrn
vermitir. Hermione bu Troya'l kadn fena tlarna dek anlatr: Tanra Ankhises'i 1da ya
kskanr, Neoptolemos'un Delphoi'ye gidiin malarnda srlarn otlatrken grr, deli
den faydalanarak, Andromakhe ile olunu l kanlnn gzelliine vurulur ve daa iner. v
drmek ister, Themis tapnana sndklar gde "canavarlarn anas, binbir pnarl" diye
halde, onlara kyacaklardr ki, son dakikada tanmlanan da dana Aphrodite'nin inii,
kurtulurlar. peinde vahi hayvanlar srkleyen ana tan
rann geliine benzetilmi, tanrann by
Euripides'ten ok daha gzel, ok daha in
sne kaplan hayvanlarn ormanlarda, funda
sanca bir Andromakhe tipi yaratan air XVII.
lklarda sevimesi gsterilmitir. Tanra Ph-
yzyl Fransz airi Racine'dir. Hektor'u bir
rygial bir gen kz klna girer de yle gr
trl unutamayan, Neoptolemos'un (Fransz
nr Ankhises'e. Troyal prens arzu ile yanp
tragedyasnda ad Pyrrhus'tur) akna karlk
tutuarak tanraya yaklar. Sevimelerinin
vermeyen ve Hermione'nin kskanln bo
sonunda glmser tanra, sevgilisine yle
a karan, yiit ve bilinli bir kadn, efkatli seslenir:
bir ana tipidir.
Jean Anouilh'in "La Guerre de Troie n'aura Senin bir olun doacak, Troya'Ilara kral
pas lieu" (Troya sava olmayacaktr) piyesin olacaktr o
de de Andromakhe ilgin, ekici bir tip ola Ve ocuklarna ocuklar doacaktr
rak canlanr gzmzn nnde. sonsuzlua dek!
Q8
A I N I I II 1 K

Tanra douraca olan bytmek iin Anteia. Homeros'un Antela (l. VI, 164), tra-
nympha'lara vereceini, onu be yanda ha gedya yazarlarnn Stheneloia diye adlandr-
basna tantacan ve ocuun kimin okluu diklar bu kadn Lykia kral lobates'ln kzdr
sorulursa sakn Aphrodite'nin olu olduunu Kardei Akrisios tarafndan Korinthos'tan s-
lildirmernesini, yoksa Zeus'un yldrmna rlp Lykia'ya snan Proitos'la evlidir. An
arplacan syler ve Ankhises'i brakp gi teia Tiryns'e gelen Bellerophontes'e tutulur
der. ve ondan yz grmeyince ykmn kurar (Bel-
Bir efsaneye gre Ankhises tanrann s lerophontes).
zn tutmaz, fazlaca itii bir gn Aphrodite
Antenor. Troya'l ihtiyar, Priamos'un arka
ile sevimi olmakla vnr ve arplr. Bu
da ve danman, Bat kapsnda ihtiyarlar
nun sonucunda topal - ya da kr - kald,
derneinde bulunur ve Troya savandan n
Troya'dan kaarken Aineias'n onu srtna al ce karlan Helene'yi geri almak iin eli
masnn nedeni bu olduu anlatlr. Troya' gnderilen Odysseus'la Menelaos'u evinde
dan ayrlrken seksen yanda olduu da sy nasl konukladn anlatr. Antenor sava s
lenir. Vergilius'un Aeneis'inde Ankhises'in rasnda da ii tatlya balamaktan, Helena'y
Sicilya'da Drepanon burnunda ld ve Ae- mallaryla Akha'lara geri vermekten yanadr.
neas'n babas erefine oyunlar tertiplendii Menelos'la Paris arasndaki teke tek arp
sylenir. Roma'da tarihsel alara dek oyna mada yarglk eder. Troya dtkten sonra
nan Troya oyunlar Aenas'n kurduu bu ya Antenor ve oullar Akha'larca korunur. Sy
rmalara dayanrm (Aineias), lentiye gre Antenor'un evinin kapsna bir
Ankhuros. Phrygia kral Midas'n olu. Ba pars postu konmu, bylece bir zamanlar Ak
kentinin yanbanda byk bir toprak kay ha'lara konukluk eden bu soy esirgenmitir.
mas olmu, derin bir yark alm, yle ki e Troya efsanelerinden sonra meydan gelen
hir de iine yuvarlanp yklacaa benzediin efsanelerde Antenor vatann satan bir hain
den Ankhuros bir tanr szcsne ne yapaca olarak grnr: Tahta atn ehre alnmasna,
n sormu. Uuruma en deerli nen varsa, Palladion'un alnmasna yardm ettii syle
onu atacaksn, demi szc. Kral da tutmu, nir. Sonra da Antenor Trakya yoluyla ve
altn, elmas, en kymetli eyalarn atm, oullaryla birlikte kuzey talya'ya gm ve
ama yark bir trl kapanmam. Ankhuros Po vadisine yerlemi. Venet'ler boyunun
sonunda kendini atm uuruma, atar atmaz atas saylrd.
da yark kapanm.
Anteros. Eros tanrya karlk olarak gste
Anna Perenna. Roma'nn biraz kuzeyinde rilen tanrsal varlk. Daha ok erkekler ara
Via Fiaminia'ya alan kutsal bir koruluk var sndaki sevgide ad geer ve "seveni bahtl
d. Bu koruluk ok eski bir tanraya adan eden, sevgiye karlk veren" anlamna gelir.
mt. htiyar bir kadn olarak canlandrlan Bir baka yoruma gre Anteros Eros'un kar
Anna Perenna stne eitli efsaneler anlat tdr, kat yrekli ve duygusuzdur, ama doa
lrd. Biri u: Roma'da kan bir i sava so d sevgileri nleyerek bir dzen esi olarak
nunda snflar arasnda bir blnme olmu ve rol oynar.
Plebs, yani halk Mons Sacer denilen kutsal
tepeye ekilmiti. Halkn orada a kalmamas Antheus. Antheus, Halikarnassos'un (Bod
iin Anna adl bir kadn her gn kendi eliyle rum) kral soyundan bir genmi, Miletos zor
yapt rekleri getirir, ucuz ucuz sararm bas Phobios'un saraynda yayormu ki,
halka. Anlamazlk sona erip halk ehre dn Phobios'un kars, ona gnl vermi, ama de-
dkten sonra Roma halk kurtarcs sayd likanky kandrarriam bir trl. Yakalana
bu kadn tanrlatrm. caklarndan korktuunu, ya da konukluk ku
rallarna kar gelmekten ekindiini leri s
Antaios. Poseidon le Gaia'dan doma bir rerek kralieyi oyalyor, bulumalarn ertell-
dev, Efsanesi Alkyoneus efsanesinin tpksdr. yorrnu. Gnn birinde kralienin sabr t-
(Alkyoneus). kenmi almaya kara vermi. Bir altn tas
ANTCSONL

derin bir kuyunun iine atarak,. Antheus'a Sophokles'in lmsz "Antigone"sinin ko


inip tas karmasn buyurmu, delikanl ku nusu ite budur. Antigone Kreon'un bu emri
yunun dibine varnca stne kocaman bir ta ne kar gelir, kardeini gmer ve eyleminin
atp onu ezmi. Sonra da ne byk bir su i su deil, tersine bor olduunu ileri srerek,
lediini anlam ve pimanlk duyarak kendini ynetmene ba kaldrr, bununla da kalmaz,
asm. su ve devlet ynetimi konularnda ynetme
nin kendisiyle tartmaya kalkr. Sophok
Antigone. Oidipus'un kendi anas okas- les'in eriilmez bir baaryla dile getirdii bu
te'den dogma kz (Tab. 19). Antigone traged tartmadan baz paralar aaya alyoruz
ya kahramanlarnn en cana yakn, hayat hi (M.Eg.B. Yaynlar, S. Ali evirisi):
kyesi bize en ok dokunandr. Davran,
eylemiyle bugn bile zmlenememi bir Antigone Ben yaptm itiraf ediyorum,
toplum sorununu dile getirdii iindir ki, a hibir eyi inkr etmiyorum.
da insan derin derin etkileyen, sonsuzca d Kreon Bu ii yasak eden emrimi bilmiyor
ndren bir kiilik tar. Sophokles'ie ilen muydun?
meye balayan Antigone dram canlln bu Antigone Biliyordum. Nasl bilmem?Her
gne dek yitirmemi ve Anouilh gibi Batnn kese ilan edildi.
en sekin tiyatro yazarlarna konu olmu ve Kreon Demek buna ramen benim emri
olmaktadr. me kar gelmeye cret ettin?
Antigone Fakat bana bu emri veren Zeus
Khin Teiresias'n aklamalarndan ne kor deildi, Hades'te hkm sren Dike de biz fa
kun bir su ilediini anlaynca, Oidipus gz nilere byle bir nizam yklememiti. Ve senin
lerini kr ettikten sonra, Thebai'den ayrlr, emirlerinde, insan szlerini tanrlarn yazl
yollara der. Yurdu da, oullar da lanet mam, deimez kanunlarndan daha stn
okumulardr ona. Yalnz kz Antigone baht yapacak bir kudret bulunduunu zannetmiyo
sz kahraman elinden tutup, ona hem des rum. nk bu kanunlar yalnz dn ve bugn
tek, hem de klavuz olur. Kentten kente sr yaamyorlar, bunlar ebediyen menidirler ve
ne zamandan beri mevcut olduklarn bilen
np dilenen babasyla birlikte Attika ilesi
yoktur.
Kolonos'a varr, orada halk acndrmay ve
kral Theseus karsnda babasn savunmay Kreon Thebai'liler arasnda bunu byle
baarr. Bylece Oidipus'a bir snak bulup, gren yalnz sensin.
onun perileri Erinys'lerden kurtularak ra Antigone Hepsi byle gryorlar, fakat
hat bir lme kavumasn salar. Sophok- korkudan dillerini tutuyorlar.
les'in "Oidipus Kolonos'ta" adl bu tragedya Kreon Bunlardan ayr dndn iin
snda Antigone'nin gl kiilii belirmekte, utanmyor musun?
ilerde ne korkusuz bir yrekle ne yaman bir Antigone z kardeime sayg gstermek
eyleme giriecei sezilmektedir. te utanacak ne var?
Krneon Onunla dvp len de bir kar
Oidipus'un lmnden sonra Antigone dein deil miydi?
Thebai'ye dner. Thebai'de krall paylaa- Antigone Ayn anann ve ayn babann
mayan kardeleri Eteokles ile Polyneikes bir oluydu.
birlerine kar amansz bir sava amlardr. Kreon tekine kar alka gstermekle
Aiskhylos'un "Thebai'ye Kar Yediler" tra buna kar gnaha girmiyor musun
gedyasna konu olan bu savata iki dman Antigone Mezarnda yatan l byle h
karde birbirleriyle dvrken can verirler. km vermeyecektir.
Bu kez tahta kan Kreon Eteokles'in yurdu Kreon Fakat sen bir gnahkra kar ayn
nu savunurken ld iin kahraman saylp hrmeti gsteriyorsun.
trenle gmlmesini, yurduna yabanclarn Antigone Onunla beraber len bir karde
ti, bir kle deil.
yardmyla saldran Polyneikes'in de mezarsz
Kreon Birinin koruduu bu memleketi
kalarak, lsnn stne toprak serpmeyi bi br harap ediyordu.
le yasaklandrarak byle bir ie giriecek ola Antigone Olsun, Hades ikisi iin de ayn
n lmle cezalandracan bildirir. mezar hakkn tanr.
MIN I UN ' I

Kreon Ama orada da yi odam, kt O byle konutu, benim gnlmse bir tek
adamla msavi muamele grmeyi istemez. ey istiyordu
Antigone lm diyarnda da byle bir ka Kucaklamak gemi, gm anamn
ide olduunu bana kim syleyebilir? ruhunu,
Kreon Dmanmz bizim in hibir za sefer atldm stne, ah dedim anama
man, hatta lmnden sonra bile, dost deil bir sarlsam,
dir. seferinde de utu, gitti kollarmn
Antigone Ben dnyaya kin deil, sevgi arasndan,
paylamaya geldim. seferinde de bir glge oldu, d gibi,
yreimdeki keskin ac her seferinde
Devletin basksna kar kii zgrln byd.
savunan Antigone sonunda tam bir zafer ka
zanr. Geri Kreon ceza olarak onu kayalkla Antilokhos. Nestor'un oullarndan biri.
ra diri diri kapatr, ama Kreon'un olu ve An- Troya savana katlr ve eviklii, yigitligiyle
tigone'nin nianls Haimon babasn sert sz dikkati eker. Akhilleus ile Patrolos'un en ya
lerle knadktan sonra, nianlsn kurtarmaya kn arkadadr. Patroklos lnce ok zlr
koar, Antigone'nin kendini asm olduunu ve ac haberi Akhilleus'a verme grevini st
grnce, kederinden Haimon da canna k ne alr. Antilokhos'un lyada'da sonuna ka
yar. Anas Eurydike buna dayanamaz, kendi dar savat grlr, ama Odysseia'da afak
ni ldrr. Devlet yasanda ve cezasnda ka tanra Eos'un olu Memnon'un eliyle ld
ytsz, artsz, sertlii simgeleyen Kreon artk rldn reniriz.
yklm, km bir adamdr (Kreon, Hai
mon). Antinoos. Eupeithes'in olu Antinoos ma
rk, tembel, gz doymaz, Odysseus'un mal
Antikleia. thaka kral Laertes'in kars,
n, mlkn vur patlasn, al oynasn tkcl
Odysseus'un anas. nsanlarn en kurnaz Au-
meye kararl taliplerin bata geleni, en ks
tolykos'un kzdr. Autolykos Sisyphos'un s
tah, en terbiyesiz ve en ahlaksz olandr. Sal
rlerini alm, Sisyphos da bu yzden gel
drgandr, yksekten atarak konuur, ona,
mi, Autolykos'un sarayna yerlemiti. Bir
buna atar, asl ekemedii kimse de amala
sylentiye gre, Antikleia bu srada onunla
rnn gereklemesini nleyen Telemakhos'
iliki kurmu, sonra evlenmi Laertes'le.
tur. Ona kar kurulan kumpaslarn, pusula
Odysseus'u Sisyphos'un olu sayan efsaneler
rn fikir babas hep Antinoos'tur: Pylos'tan
vardr. Antikleia olu Odysseus Troya seferi
dnnde Telemakhos'u ldrmek iin pu
ne kp dnmeyince, hasretine dayanama
suya yatmaya nayak olur (Od. VI, 669 vd.),
yp canna kym. Odysseia'da anlatlan (XI,
bu plan gereklemeyince, ok ierler ve da
85 vd.) ana olun bulumas destann en g
ha kt eyler kurmaya balar (XVI, 362
zel paralarndan biridir. Baz blmlerini bu
vd.). Penelopeia tiksinir ondan, yle der
raya alyoruz:
(XVII, 499):
Birde baktm gemi, gm anamn ruhu
kageldi, renirim bunlardan, dad, hep ktlk
ulu yrekli Autolykos'un kz Antikleia'nn kurarlar,
ruhu, ama Antinoos hepsinden beter,
oysa kutsal llyon 'a giderken sa bu adam kara lm cadsna benzer.
brakmtm onu, Kavgac, sert, kaba ve zalim bir adamdr:
grnce bir acdm, bir aladm... Odysseus'un bana ilk tokma atan, dilenci
Odysseus l ruhlar diriltip konuturacak yi galiz kfrlerle kovan odur. ros'la Odys
kandan nce Teiresias'a iirir. seus'u gretirmek ve iki dilencinin ilesin
Sonra Odysseus olan biteni ve Hades'e ne den elenmek fikri de ondan gelmedir. Anti-
den indisini bildirir, Antikleia da Ithake sara noos'un tutum ve davran talipler arasnda
yndaki durumu anlatr. Aralarnda ili bir ko bile tepki ile karlanr. Yay germe oyununu
numa olur. Sonunda Odysseus anasna sarl- nce kabul eder, yarmann yaplmas iin
mak ister.(Od XI, Z03vd)i nayak olur, sonra kimsenin baaramadn
grnce, bugn bayram, kutsal gnde yar trpan verir, Kronos da o trpanla babasnn
ma olmaz diye vazgeirmeye alr, Odysse- hayalarn keser ve denize atar (Theog. 160
us denemek isteyince, sert szlerle kt -206):
ona, ama Penelopeia ile Telemakhos araya Dalgal denize atar atmaz onlar
girince, nleyemez yay almasn (Od. XXI). Gittiler engine doru uzun zaman,
lm okunu Odysseus ilkin Antinoos'a kar Ak kpkler kt/ordu tanrsal uzuvdan-.
yneltir ve btn talipleri sra ile ldrr. Her Bir kz treyiverdi, bu ak kpkten,
ey olup bittikten sonra thake'lileri ayaklan nce kutsal Kythera'ya urad bu kz
dran, almaya kkrtan Antinoos'un baba Oradan da denizle evrili Kbrs'a gitti,
Orada karaya kt gzeller gzeli tanra,
s Eupeithes'tir. Ne var ki karlarna tanra
Yrdke yeil imenler fkryordu
Athena knca, thake'liler korku ile kar Narin ayaklarnn bast yerden.
lar (XXIV, 421-547). Aphrodte dediler ona tanrlar ve nsanlar,
Antiope. Irmak tanr Asopos ya da Thebai Bir kpkten domu olduu iin.
kral Nykteus'un kz. Antiope ok gzel oldu Homeros'a gre, Aphrodite Zeus ile Okea-
u iin Zeus ona k olup bir satyr biiminde
nos kz Dione'den dogmadr. lyada'da yiit
yanar (Tab. 9). Amphion ile Zethos'a gebe
Diomedes'le arpp yaralanan Aphrodite'yi
kalan Antiope babasnn fkesinden korkup
anas Dione kollarna alr, sever, okar ve bi
evden kaar ve Sikyon kral Epopeus'un ya
leinden akan z silerek yarasn iyiletirir,
nna snr, sonra da onunla evlenir. Babas
aclarn dindirir (l. V.370 vd.). Dert yanan
Nykteus zntsnden canna kym, ama
kzn da yle avutur Zeus:
lmeden kardei Lykos'a Antiope'yi bulup
cezalandrmasn buyurmu. Lykos Sikyon'a Byle dedi o, glmsedi insanlarn,
saldrr, Epopeus'u ldrr ve Antiope'yi tu tanrlarn babas,
tuklu olarak Thebai'ye geri getirir. Antiope ard yanma altn Aphrodite'yi, dedi ki: .
Amphion'la Zethos'u yolda dourur. Amca "Cenk ileri sana vergi deil, yavrum,
sen evliliin gnl aan ilerine ver kendini,
larnn buyruu zerine daa braklan ikizler
evik Ares'le Athena uraacak savala. "
obanlarca yetitirilirler (Amphion). Theba-
i'de Lykos'la kars Dirke'nin zincire vurup (2) KL. Altn Aphrodite diyor Home
eziyet ettikleri Antiope tanrlarn yardmyla ros bu tanraya, altn bir deer ls olmak
zincirlerini zer ve kap ikizlerinin yanna zere. Daha baka sfatlarla niteler onu air
snr. Ne var ki Amphion'la Zethos nceleri ler: Bu gzeller gzeli tanra hep "glm-
analarn tanmazlar, onu Dirke'ye gerir verir ser"dir, iveli, cilveli ve gnl alcdr. Bunun
ler, sonra obanlardan kim olduunu re srrn Homeros tanrann ak kpklerden
nince analarn kurtarrlar ve Dirke ile Lykos' olma bedeninde tad bir byl mernelikte
tan da alrlar. Sonralar Antiope Diony- grr. Zeus'un akln elmeyi aklna koyan
sos'n fkesine urayarak ldrr, Yunanis Hera bu memeligl ister gnn birinde Aph-
tan !da bir yerden bir yere atar kendini, ama rodite'den, yle seslenir ona (l. XIV, 197
gnn birinde akl bana gelir ve Phokos'a vd.):
kar olur (Phokos).
Sende u sevgi, u alm var ya,
yani u lmszleri, lmlleri alt ettiin,
Aphroditc. (1) DOUU. Ak ve gzellik
ite onlar bana ver bugnlk.
tanras Aphrodite'nin douu zerine iki
... zd gsnden nakl memeliini,
ayr kaynamz vardr: Biri Hesiodos, br
alacal bulacak bir kurdeleydi bu,
Homeros. Hesiodos Thegonia'da bu tanra
alml ne varsa hepsi onun iindeydi,
nn denizin kpkl dalgalarndan doduu
sevgi onun iindeydi, istek onun iinde,
nu anlatr (Yun. Aphros kpk demek): Ura-
cilveleme, akalama onun iinde,
nos, Gaia'dan doan ocuklarn, doar do
en akll insan ayartan ak onun iinde.
maz topran barna soktuu iin Toprak
Sevgiyi, sevimeyi simgeleyen bu tanra
Ana imekte ve korkun sanclarla kvran
maktadr, bu yzden son olu Kronos'a bir bu byy kendi kendine deil, evresini sa
ran baka tanrsal varlklarn araclyla ger-
42
ekletirir. Eros baz efsanelere gre onun ballandra anlatrlar. Bu yklerin banda
oludur, ama Theogonia'da Eros Aphrodi- Homeros'un Odysseia'sndaki serven gelir
te'den ok nce domu ever.el bil gtr, Bu serveni kr ozan Demodokos anlatr Al
sonradan katlr Aphrodite'nin alayna (The- kineos'un saraynda toplanm konuklara
og. 201 vd.): Ares'le Aphrodite'nin sevitiklerini gne
Doup da yrynce tanrlara doru tanr grr ve Hephaistos'a haber verir, nl
Eros'la Himeros (arzu) takldlar hemen demirci tanr da krlmaz, zlmez zincirler
peine. den byl bir a rer, yerletirir onu yata
lk gnden bu oldu onun tanrlk pay nn altna, sonra da yalancktan Lemnos ada
nsanlar arasnda da, lmszler sna gider. ki tanr seviirlerken demir an
arasnda da; iinde tutklu kalrlar, onlar sust yakala
Ona dt kz cilveleri, glmeleri yan Hephaistos da ac ac barr, sahneye
oynamalar. seyirci olan tanrlar arasnda da dinmez bir
Sevmenin, sevimenin tad, bys. kahkaha kopar (Od. VIII, 295 vd.).
Gzellii, zarafeti ve bereketi simgeleyen Aphrodite'nin baka sevgilileri de olur,
Kharit'ler, Hora'lar ve dn alaylarnn ba bunlardan biri Adonis (Adonis), br Troya
nda giden Hymenaios da Aphrodite'nin kral soyundan Aineias'm babas Ankhises'tlr
evresindeki tanrlardr. Ne var ki ak tanra (Ankhises, Aineias). Tanr Hermes ile sevi
snn kiilii elikili ve belirsiz olarak canlan en Aphrodite'nin Hermaphroditos diye bir
drlmaktadr efsanede. Sava tanr Ares'le olu olur, efsane yazarlarnn kimine gre iki
birlemesinden (ki bu birleme de anlamldr) tanr da, yani Kazdagnn tepesinde sevi
Phobos (bozgun) ve Deimos (korku), bir de misler, orada doup ikisinin de adn alan o
Harmonia doar. Ahenk, uyum anlamna ge cuu da nympha'lar bytm, baka bir
len Harmonia'nn yanbanda korku ve boz anlatma gre Halikarnassos kentinin batsn
gun Aphrodite'nin kiiligindeki olumlu ve daki bir yarda biri Hermes'in teki Aphrodl
olumsuz yanlar ve elikileri simgelerler. Bu te'nin birer tapma varm, tanrlar orada se
ikilii en kesin bir tanmlama ile Platon " viip birlemi ve orada doup byyen o
len" adl diyalogunda dile getirir. Sokrates'in cuklar Hermaphroditos'un bana Salmakls
de bulunduu bu lene katlanlardan Pausa- adl su perisi ile olan serveni gelmi (Her
nias yle der (Plat. l. 180 d-e): maphroditos, Salmakis).
"Herkes bilir ki, sevgi (Eros) Aphrodite'den Aphrodite'nin fkeleri, almalar kor
ayrlmaz. Aphrodite tek olsayd, sevgi de tek kuntur: afak tanra Eos'a, Phaidra ve Pa-
olurdu, ama madem ki iki Aphrodite var, Sev siphae'ya belal aklar esinler, kendilerine ye
ginin de iki olmas gerek. Hem bu tanrnn terince tapnmayan Lemnos kadnlarna ceza
ikilii nasl inkr edilebilir? Biri, yani en eski olarak kocalarnn bile dayanamadg bir ko
si, gksel dediimiz Aphrodite ana karnn-
dan domu deil, gn kzdr. Daha sonra ku verir, Kinyras'n kzlarn kendilerini ya
gelen bir bakas var ki, Zeus'la Dione'nin k banclara satmaya zorlar. Gzeller yar
zdr, ona orta mal Aphrodite diyoruz. Bu masnda oynad rol ve Paris'le Helena'nn
tanrlarla ilgili iki trl sevgi de olacak ister bana getirdii bela, dillere destan olmutur.
istemez, birine orta mal, brne gksel di lyada destannda olu Aineias'm koruyucusu
yeceiz" olarak oynad rol bu kii ile ilgili blmde
(3) EFSANELER. Kiilii ile tanrlar arasn anlatlr. Roma'da Vens Genetrix olarak Ae-
da bunca nemli bir yer tutan Aphrodite'nin neas destanyla ilgili rol Vens blmnde
efsaneleri azdr, daha dorusu kendine zg aklanr. Eros ile Psykhe masalnda da ad
ykler az da, bakalarnn ba kahraman ol geer. Kiilii Hellenistik adan sonra Rne
duklar yklerde kendisine ikinci derecede sans sanatna da tkenmez bir konu olmu,
bir rol dmektedir. resim ve heykelde ilendike ilenmitir.
Aphrodite topal tanr Hephaistos'la evlen Kulardan gvercin ve sere, ieklerden
dirilir, nasl ve nedeni belli deil, ama airler gl ve mersin tanraya adanm saylr
onun irkin kocasn aldatmasn ballandra (inim kadar airleri esinleyen bir tanra da
APOLLON
ha yoktur, ama hibir air de Aphrodite'yi lk iki tanrnn simgeledii iki kart varln
Midilli'li kadn air Sappho kadar gzel dile birlemesinden domutur. Bu iki tanr da
getirmemitir. Apollon'la Dionysos'tur. Apollon aydn, dur
gun, ll gc simgeler, ktr, doay gr
Apollon. lkada Yunan denilen varlkla me, varl aklla alglama ve akl yetisine da
Akdeniz evresindeki uygarlk topluluuna yanan yntemlerle biimlendirme gc ve ye
bir yenilik gelmi olduu su gtrmez bir ger teneidir, Apollon plastik sanattr, ama ayn
ektir. Bu olaya geen yzylda bir ad da ta zamanda da ngrmedir, anlama ve kavra
kld, Yunan mucizesi dendi. Mucize gibi ger madr, n doay bir projektr gibi aydn
ekst bir terim kullanlmas, bu olayn ne latp karanlk kalan srlarn zmlemesidir.
denlerinin de, kkenlerinin de o zamanlar Ama bu g, insan bir seyirci ve bir takliti
pek aydnlanamam olmasndan, ksacas bil olmaktan da ileri gtremez, yaratclk insa
gi yoksulluundan gelmekteydi. Yunandan nn doaya bir baka trl cokuyla karma
kalma yaptlarn, zellikle yaz tantlarnn sn art koar, karanlk glerin gizemine er
okluu, bunlarn Bat uygarlnn bir balan mesini. te bu gc de Dionysos, arap tanr
gc diye karmza kmas ve gerek doa, simgeler. Dionysos doann kendisi deil, bir
gerekse insan stne dncesinin o gnden ana tanra deil de, insana doayla birle
bugne kesintisiz olarak sregelmesi bu ola meyi salayan bir aratr sanki. nsan iin d
yn bir balang saylmasna yol am, bilimi nlm, yaratlm bir tanrdr. Nitekim in
bir eit yetinmeye gtrm, bir eit coku san diisinden domadr, insana karr ve in
ile asl yolu olan inceleme, daha ncesini ara san ilesini eker, ta ki takn gcnn ne
ma ve anlama abasndan saptrmtr. Ne denli bir nimet olduunu anlatabilsin insana.
var ki o gn bugn ok ileri gidilmi ve elde Dionysos'un doudan geldiini, Anadolu'dan
edilen bulgularla olayn hi de mucize olmad kp Yunanistan'a g bela girebildiini efsa
, aklla alglanabilecek tutarl tarihsel bir s ne bara bara dile getirir. Nietzsche'nin
re olduu anlalmaya balanmtr. Bilimin Yunan varlna zg en artc yapt sayd
de bugn asl cokusunu yaratan neden, mu tragedyay balayana kadar akla karay
cizeyi aydnlatmak yolunda saysz ipularnn semitir bu tanr. Ama Apollon, durgun akl
hemen hepsinin Anadolu topraklarnda bu gc, btn dallan ve bunlar esinleyen pe-
lunmas, aydnln bir kez daha "Anadolu" rileriyle Apollon z Hellen varl saylrd,
denilen gnein doduu lkeden gelmi ol Nietzsche'nin de bundan phesi yoktur her
duunu gsterir. pularn izlemek, bulgular halde. Delphoi tanrs Apollon bunca bilicilik
oaltmak ve deerlendirmek durumundayz merkezleri, tapnaklar ve efsaneleriyle zbe
bugn. Bundan trdr ki yeni bilimsel ger z Yunan, yani Yunanistan kkenliydi. Bu
eklerin nda yeni yorumlar yaparak de yanll bilim Homeros'tan balamak zere
nemelerimizi nermekten daha ileri gideme metinleri iyice okumam olduu iin ilemi
yiz. Ama bu da az ekici bir i deildir. tir. Arkeolojinin katklar da eklenirse, gere
Byle bir denemeyi bu szlkte Apollon in gn na yaknda kaca umulur. Bi
tanrnn kkenleri ve kiilii stne yapmak zimkisi yalnz bir deneme.
istiyoruz. Bu tr denemelere bizden nce gi
rienlerden esinlenerek ve elimizdeki bilgi ve ' (1) ADI VE EK ADLARI. Apollon adnn Yu
grglerden faydalanarak Apollon'un bir nanca olmad artk herkese bilinir. Ama
Anadolu tanrs olduunu tantlamaya ala asl kayna bugne kadar aklanamamtr.
caz. Acaba bu ad, kimi Hitit yaztlarnda rasgeli-
Friedrich Nietzsche'nin "Tragedyann Do nen Apulunas tanrnn adyla bir olmasn? lk
uu" adl eserinde yapt Yunan varl s adan beri bu adn kken ve anlamn ak
tne yorum bugn de geerlidir sanyo lamak iin bouna abalar gsterilmi: "Apol
ruz. Yalnz tragedyada deil, ilkan Yunan lon" yani cezalandrmak, ya da "apello" de
denilen yaratclnda birbirinden ayr iki fetmek, ktl nleyip korumak anlamna
eyi ayrmak doru olsa gerek: Bu yaratc gelen fiillerden, ya da baka kkenlerden t-
reml oldugi ileri srlmtr, Ne var ki Yu bu yzden de merkezi Anadolu'da, zellikli
nanllar bile bu ad anlamam olacaklar ki, Troya'da olan bir tanr olarak kar karm
tanrnn zn belirtmek iin bir ek ad tak za.
mlar ona: Phoibos demiler. Phoibos'un
anlam belli, parlak demektir ve tanrnn k (2) ANADOLULU TANR. lyada'da Lykia
saan aydnlk varln dile getirir. Kald ki bu sz geince, iki yer dile getirilir: Biri "ana
adn Apollon tanrnn byk annesi olarak forlu Ksanthos'un kylarnda, uzak ve semiz
gsterilen dii Titan Phoibe (Tab. 4) ile de bir Lykia topraklar" teki Troas blgesine, zel
ilikisi vardr. Yalnz una da dikkat edilsin ki likle Pandaros'un yurdu olan Zeleie'ye yerle
hibir kaynak ya da efsanede Phoibos Apol mi Lykia'llarn ili. Sarpedon'la Glaukos
lon asl gnei simgeleyen Helios tanr ve Ksonthos Lykia'sndan, Pandaros ise Alse-
onun soyundan gelen tanrsal varlklarla iliki pos Lykia'sndan gelmilerdir. Tanrnn Tro
de gsterilmemektedir. Bunun nedeni de ya evresindeki ehirlerde de nemi byk
Apollon'un gne olmad, gnei simgele- tr, nitekim rahibi Khryses lyasa'nn banda
medigidir. Apollon gne tanr deildir, ne yle seslenir tanrsna (l. I,- 37 vd.):
ad, ne de nitelikleri Yunan mythos'unda G EyKhryse'yi, kutsalKilla'y, koruya
ne tanr ile bir tutulduunu belli etmez. gm yayl,
Apollon kaynanda ve znde bambaka bir Tenedos'un gl kral, Srnintheus,
varlktr. Bu varl bize ilk niteleyen metin de dinle beni...
Homeros'un lyada'sidir. Yerleri bugn kesinlikle belli deilse de, Ze-
lyada'da tanrnn ad Apollon ya da Phoi leie, Killa, Khryse da dann eteindi-ki
bos Apollon diye geer, bu ada eklenen sfat kentlerdir, Tenedos ise Bozcaada. SmlntheUl
okluk oku, hedefi vuran ya da gm, yay ad bu blgede tanrnn bambaka bir isimle
ldr, bir, iki yerde de kendisine "Lykegenes" de anldn gsterir. Bunun dnda Apollon
denmektedir. Bizim "Lykil" diye evirdimiz Troya ehrinin iine yerlemi gibidir.Troy.
ni sfat baka metinlerde geen "Lykios" ve kalesi Pergamos tepesinden seslenir ovada
"Lykeios" sfatlar da gz nnde tutulursa, dvenlere (l. IV, 507 vd.):
lanrnn Lykia blgesiyle ilikisini dile getir fkelendi Apollon, Pergamos tepesinden
mektedir. Lykia'l olduklar bilinen Sarpedon, bard Troya'hlara, dedi ki:
Glaukos ve Pandaros'la ilgili metinlerde yle Atlar iyi sren Troya'llar, atln ileri,
bir deyim geer tanr iin (l. IV,101,119): haydi, kalmayn Argos'lulardan aa,
"n salm oku Lykia'l Apollon" (Panda- onlarn derileri ne ta, ne demir,
ros). Tanrnn Lykia ile yakn ilikisi bilindii dayanamazlar et delen tun karglara.
halde bu sfatn k ya da kurt anlamna ge Diomedes tanra Aphrodite'yi yaraladk
len -lyk kknden treme olup olmayaca tan sonra, Apollon'un koruduu Aineias'a
tartma konusu edilmitir. Byle bir tart da saldrmaktan alamaz kendini (l. V, 432
mann yersizlii uradan belli ki Lykia blge vd.).
sinin ad da -lyk kknden gelme, bu kk ise Apollon da, anas ve kardei de Troya kale
Latince "lux"ta grlen k anlaml kken sinin i tapmanda oturur gibidirler. Zelei-
olarak alnrsa bu anlam tanrnn sfatnda da, e'den Pandaros'u savaa gtrmek, Sarpe-
Lykia ilinin adnda da vardr. Kald ki "Lyke don'un lsn yurdu Lykia'ya tamak hep
genes" sfatndaki -gen- eki soyu yanstr, Apollon'a der. Troya ile ilikisi ok eskidir
Lykia soylu, Lykia'da domu anlamna gelir Apollon tanrnn, Laomedon'a nl lyon su
ster istemez. Ama bu da Hitit ivi yaztlarn runu yapp da Poseidon'la birlikte cret al
d geen "Lukka" blgesiyle bir tutulabilir mayarak ekildikleri gnden balar (Laome-
mi ve tutulursa Lykia'nn adndaki Luk- k don), ne var ki deniz tanr kin tuttuu halde,
keni Yunancada olduu gibi k anlamn Apollon btn yreiyle Troya'llardan yana
erir mi, o baka bir sorundur. Lykia'nn ad dr. Bunu ak ak syler, tartmaya da gi-
nereden geline olursa olsun, Apollon I nme rer Alhena Olympos'tan llyon'a frlayp gelir
ros destanlarnda I.ykla'ya sk skya bal, (l. VII, 20 vd.):
Apollon birden onu karlad. onu grmesin mi kars, anas, ocuu,
Grmt tanray Pergamos kalesinden, grmesin mi babas Priamos, Troya halk,
istiyordu zafer Troya'llarn olsun. alp sayg gstermesinler mi lsne,
Karlad mee aac altnda. yakmasnlar, ate payn vermesinler mi?
Siz u uursuz Akhilleus'u
nceZeus'un olu kral Apollon dedi ki:
tutuyorsunuz demek
Ne diye geldin Olympos'tan ulu Zeus'un Oysa bilmez o tresince dnmesini,
kz, yumuar bir yrek tamaz gsnde,
Syle hadi, niyetin ne, azgn bir aslan gibidir tpk,
nereye gtrr seni ulu yrein? bir gzel doyurmak iin karnn,
Oymak zaferi mi vermek istersin gelir saldrr insan kuzusuna.
Danaolara? Akhilleus da syrld tpk onun gibi
Krlan Troya'llara acmazsn, bilirim, her trl acma duygusundan,
Gel,dinle beni, en hayrls bu: insanlara saygdan ekti kendini...
Gel de gnlk savaa ara verelim... yi bir ey mi bu, gzel bir ey mi?
Aklnza esmi, lmsz tanralar, belli,
Gnlnz bu ehri yok etmek ister. Bu gzelim uygarca szlere Hera gene bir
Apollon Hektor'a gnlden klavuz ve ko sr safsata ile karlk verir: "Oymak tanr,
ruyucu olur, Athena'nn Troya'l yiidi alda ktlerin dostu" der. Tanrlar arasnda bu ei
tarak ldrmek iin kurduu pis dzen kar ne rastlanmaz iyilik, ktlk tartmas da k
snda Apollon'un tutumu yle isnacadr ki, tanrnn yenilgisiyle biter. Apollon ne yapsn,
baya dokunur insana. Hektor'Ia yz yze Aphrodite le birlikte Hektor'un lsn ko
gelir, baka kla girmek, kendini saklamak rumaktan baka are bulamaz (II. XXII, 185
gereksinmesini duymaz. Hektor gvenle so vd.):
rar ona (l. V, 247 vd.):
Kimsin sen, sevgili tanr, kimsin sen?.. Aphrodite kovuyordu kpekleri yanndan,
da'dan bir sava orta gnderdi sana Zeus 'un kz, gece, gndz,
gl kokulu tanrsal bir ya srmt
Kronos olu,
yannda durup seni koruyacak, kendine lnn bedenine,
gel hadi, Akhilleus onu srklerken yzlmesin
Altn kll Phoibos Apollon 'u gnderdi, diye derisi.
na buradaym, gr, bak ite, Phoibos Apollon, gkten ovaya
teden beri korurum seni de, yksek onun iin kara bir bulut indirmiti,
gzden karmt lnn kaplad yeri,
kentini de. gnein gc, gvdesini saran deriyi
Hektor'Ia Akhilleus arasndaki son ve kor vakitsiz kurutsun stemiyordu.
kun arpma balaynca drt dner Hek-
tor'un evresinde, onu kurtarmak iin (l. Apollon'un llyada'da oynad bu rol onu
XX,443vd.): OIympos tanrlarndan bsbtn ayrmakta,
bambaka bir ahlak gr olan bir dnya
Akhileus korkun lklarla atld ne,
nn, yani Anadolu'nun tanrs olarak karm
Hektor'u ldrmek iin yanp tutuuyordu.
Ama Phoibos Apollon kard Hektor'u, za karmaktadr.
saklad koyu bir bulutun arkasna, Lykia'da srdrlen arkeolojik aratrmalar
bir tanr iin iten bile deildi bu. bu tezi gn getike pekitirmektedir. Ksan-
Zeus Akhilleus'la Hektor'un ecelini tartya thos, Patara ve birok antlar gn na ye
koyup Hektor'un lm ar basnca, Apol ni karlp, Apollon'la Artemis'in anas Le-
lon da Hektor'u kaderine brakmak zorunda to'nun blgede byk bir yer tuttuunu aa
kalr ve tanrlara kar bir tanr azndan hi vuran Letoon kutsal merkezi bu tanrnn
duyulmam bu esiz eletiriyi dile getirir (l Anadolu topraklarna ne denli kk saldn
XXIV, 33 vd.): kantlar. Lykia yazsnn zm de bir gn
Phoibos Apollon lmszlere yle dedi: baarlrsa, varsaymlarmzn hepsinin somut
Amansz tanrlar, iiniz gcnz ktlkte, birer gerek olaca umulabilir. Ama bir ba
lyken bile yreiniz varmyor onu ka ynden de baklnca k tanr Apollon'la
kurtarmaya, Lykia arasnda sk skya balant kurulabilir.
Apollon Musa'larn yneticisi, alg ve ezgiyi, nidir ve sonradan eklenmitir birincisine. Av
iir ve dans, ksacas her trden sanat esinle rntya girmeden unu syleyelim ki aratr
yen byk yaratc tanrdr. lkadan bugne malarn verdii sonu u.- Apollon tanrnn
lirik iirlerin hepsinde belli bir hava iinde asl dou yeri Anadolu kylar, yani Lykia ve
canlandrlr. te bu hava Lykia'da sezilir, zellikle Lykia'da tanrnn doduu kent say
kla dokunmu, mzikle yorulmu gibi bir lan Patara'dr, ama sonradan nce adalarda,
iir havasdr bu. Gndz gm yayl tanrya sonra Yunanistan'da klt yaylnca birok
bir altn taht kuran, gece atr atr yldzlarla yerler (tpk Homeros iin olduu gibi) tanrya
birlikte kz kardei Aya doru ykselen yaln beik olma erefini elde etmek iin efsaneler
doruklar bu hava sarar, ak ller gibi mavi dzdrmlerdir, bunlarn arasnda bata ge
engine kadar yaylan dalga dalga kumlarn len ve en ok da tutunan Delos efsanesi. Ze-
arasndan szlerek, renk renk akllar stn us'tan gebe kalan Leto tanrann ocuunu
de alayan dereler de satyr'lere, nympha' dourmak iin yer aramas, Hera'nn hm
lara yemyeil birer yunak olmaktadr. Kyla na urad iin hibir yerde snak bulama
rnda dolatnz m, Debussy'nin mziini du mas bu vgnn konusudur ve Leto madde
yar, aznda kavalyla bir Pan ya da Mars- sinde ayrntl olarak incelenecektir (Leto).
yas'n korularda hoplaya hoplaya oynadn Burada u noktaya dikkat edelim ki Apol-
grr gibi olursunuz. Hele Fethiye'nin gr lo'nun doumu bir "kral tanr"nn doumu
kemli kral mezarlarndan balayp, Kekova, saylmakta, Homeros destanlarnda da
Ka, Demre, Olympos ve hepsi Anadolu'ya "anaks" efendi, kral diye nitelenir Apollon,
zg adar tayan daha nice kentler boyunca, vgdeyse yle deniyor-.
her biri birer tapnak gibi karmza kan, ka
yalara oyulu ya da denizde yzen o esiz ... Titrer tanrlar tepeden trnaa
mezarlar, lahitleri grdk m, buras Apol- Zeus'un saraynda o bir yrd m,
yaklap parlak yayn bir gerdi mi o,
lon'un lkesidir demekten alamayz kendimi btn tanrlar frlar ayaa.,.
zi. Buralarda akla kara, kla karanlk arasn
da yaman bir sava verilmekte ve bin yllar Delos adac da korkar byle gl bir tan
dan beri sregelen bu sava insan akl ve sa rya snak olduktan sonra, Apollon onu hor
nat kazanmaktadr. Anadolu bu zaferi Apol grp denizin iine gmer diye. Doum y
lon tanr ile simgelemi. Apollon Lykia deni le anlatlr:
len o k lkesinde de yaar, ta uzak douda (Letoj ki koluyla Fenike aacna sarlarak
Nemrut dann tepesindeki sivri klhl dev dayad imenlere dizlerini,
tanr heykelleri arasnda da ba yeri tutar. ve ocuk gn na kverdi,
Homeros'tan Roma andan sonraki Kom- Sevin lklar kopard tanralar hep bir
magene krallarnn zamanna dek hep ayn azdan.
Anadolu'lu tanrdr Apollon. te o zaman, ey Phoibos, ykad seni
tanralar
kutsal elleriyle ar, duru bir suda,
(3) DOUU. lyada'nm ilk dizelerinde y yepyeni bir kundaa sardlar,
le tantlr Apollon (l. 1,9 ve 36): "Lete ile Ze- incecik, kar gibi ak bir kundaa,
us'un olu", "gzel sal Leto'nun dourdu sonra bana altn eritler doladlar,
u". Titan kz Leto ile batanr Zeus'un bir anas emzirmedi altn kll Apollon'u,
Themis tanra nektar sundu ona
lemesinden domutur Apollon ve onun kz ve bal gibi ambrosia sundu lmsz
kardei Artemis (Tab. 5), ama bu doum yle elleriyle.
olaan bir doum deildir, anlatmakla bitire Dile gelmez bir sevin kaplad yreini
mez onu airler. Homerik denilen hymnos, Leto'nun.
yani vgler arasnda Apollon'a ayrlm iki ... iekler iindeydi imdi, iekler iinde
vg vardr, biri Delos'lu Apollon'a, teki Delos,
Delphoi tanrsna. Bilim bu iki vg arasnda tpk ormanlarla kapl bir da doruu gibi.
bir zaman ayrm saptam, besbelli ki Delos Ey uza vuran Apollon, ey gm yayl,
kimi vakit karsn kayal Kynthos'un
vgs daha eski, Delphoi'ninki ok daha ye
doruuna,
AI'OI I .ON

atklarda dolarsn, nsanlar arasnda kimi rek gz kamatrc bir zenginlik toplam,
vakit, br bilicilik merkezlerini zamanla glgede
sensin efendisi Lykia'nn, sevimli brakmtr. Ne var ki bu sonradan olmu, ilk
Maionia'nn efendisi ve en eski bilicilik merkezleriyse Anadolu'da
Miletos da senindi, kydaki o byl ehir
senin maln, dr.
nice tapnaklarn oldu senin, nice kutsal Boazlardan balayarak btn Ege ve Ak
korularn oldu; deniz kylar Apollon'un bilicilik merkezlerin
yce da balar enin oldu, ovalara bakan den bir elenkle evrilmi gibidir. Bunlarn ki
da balar, minin izi silinmi, Didyma tapna gibi, kimi
senin oldu denize dklen nice rmaklar; si de akllara durgunluk veren koca bir ant
ama gnln sevindiren yer, ey tanr, gibi dikilir karmzda. Ama bunlar saymakla
Delos'tu.asl. bitiremeyiz; Troya'nn yanbanda Thymbra'
Bu vgde Yunanistan'la tanr arasnda l Apollon tapna vardr ki, tanr orada He-
balant kuracak bir tek sz yok. Olympos lenos'la Kassandra'ya esinlemi biliciligi, La-
doruunda tanrlar toplantsna varp da ar okoon o tapnan rahibidir (Helenos, Kas-
bir saygyla karland zaman bile Apollon sandra, Laokoon). Biraz tede Khryse, Killa,
sanki baka bir diyardan gelmektedir Olym Zeleia var, yerleri pek bilinmeyen bu merkez
pos'lu tanrlar arasna. Bu gl tanrnn Le lerin de nemli olduu anlalr lyada'dan.
to'nun olu olduu, Leto'nun da Lykia'da Le- Sonra srayla bugn de bilinen merkezler:
da yahut Lat adyla anlan Anadolu'nun Ana Gryneion, Erythrai, Klaros, Didyma ve tanr
Tanrasndan bakas olmad gz nne nn asl doum yeri ve yurdu saylan Patara,
alnrsa, Yunan tanr dnyasna sonradan ka bunlarn arasnda daha bir sr kutsaklar ve
tlan ve ad bile Yunanca olmayan Apol- Ksanthos (Kocaay) vadisiyle Pamphylia'ya
lon'un Kybele'nin olu Attis'le bir tutulmas kadar uzanan btn Lykia kylar vardr. Bili-
gerekmez mi? Bu konuda Halikarnas Balk ciligin de bu merkezlerden kp Yunanis
snn klavuzluuna dayandm ve Z. Talk- tan'a yayld hem efsane, hem de arkeolo
loglu'nun "Tanr Apollon ve Anadolu ile M jik bulgularla kantlanr. Helenos'la Kassand-
nasebeti" (stanbul 1954) adl aratrmasndan ra bir yana, Milletos'un kurduu byk Didy
faydalandm belirtmek isterim. ma tapna ve onu ileten Brankhos oullar
(Brankhos) da bir yana, Erythrai (ildir) bilicisi
(4) BLCLK MERKEZLER. Apollon'un Sibylla adyla dnyaya n salmt. Bu bilicile
esinledii ngrme yetisiyle insanlar, kadn rin en nls Herophile, tpk lyada'nn ilk
ya da erkek "mantis" yani bilici, falc, khin dizelerinde ad geen Khryses gibi Srnintheus
olur. Biliciligm ilkada nail gelitiini ve ne Apollon'un tapcs bir kadndr. Srnintheus
byk bir rol oynadn tarihiler anlatmakla ek ad, fare ve san kovan anlamna gelir ve
bitiremez. Bu sanat, bilicilik merkezlerine t Apollon tanrnn "aleksikakos", yani ktlk
kenmez bir gelir kayna olmu. Delos vg leri defetme gcn dile getirir. Erythrai bili-
snde Leto kurak ve kayalk adaca parlak cisiyse, Anadolu'dan Gney talya'ya gp
bir gelecek mjdeler: orada kent kuran Kyme'lilerin Sibylla'syla
Senin olursa oku tanr Apollon'un birlikte ilka dnyasnn en nl drt kadn
tapma, bilicilerinden biri saylrd. O kadar ki Rapha-
grrsn, insanlar yzlk kurbanlarla nasl el Vatikan'daki Sixtina kilisesinin tavanna
buraya gelir, yapt freskin bir kesine Erythrai, bir ke
nasl toplanr insanlar burada ve dumanlar sine de Cumae Sibylla'sn oturtmutur. He
tter rophile adl Sibylla, Pausanias'a gre, da'l
yanan yal etlerden, hi durmadan; bir nympha'nn kzym. Btn bunlardan
madem si'nin topranda hi bereket yok, anlalan u ki, Apollon tanryla ilgili bilicilik
sen de beslenir semirirsin baka elden.
Anadolu'dan km ve yaylmtr. Kalkhas
Bir tanrann azndan dile gelen bu mo ve Mopsos gibi efsanelik kiilerin serveni de
dern turizm anlay Yunanistan'da pek tu- ayn gerei kantlar (Kalkhas, Mopsos).
tunmu ve Delphoi bu politikay benimseye
t M ^ > v ., .,

Yunanistan'da Delphol merkezinin kurulu Apollon'la Anadolu'lu Ana Tanra ile bir
una degin efsaneden de ayn sonu kar ba kurmay esinler. Kald ki anas Leto ve
labilir. Delos'lu Apollon vgsnden epey kz kardei Artemis de dorudan doruya
sonra ve onun rnei zerine kaleme alnm Kybele ile balantldrlar ('Artemis, Leto).
Delphoi'li Apollon vgsnde u efsane anla
tlr: Apollon doar domaz, bann stnde (5) NTEL VE EFSANELER. Apollon lya-
kuu kular uumaya balam, tanr Zeus da'nn ilk dizelerinde oku tanr olarak kar
da oluna kuularn ektii bir araba, bana karmza. Oku ve yaman oku oluu onun
bir altn klah ve eline de bir rebap vermi, dou ile ilikisini daha da pekitirir; Olym-
gidip Yunanistan'da bir tapnak kurmasn pos'a ilk ayak bast gn br tanrlarn kor
buyurmu. Ama kuular onu Hyperbore'liler kuyla yerlerinden frlamalar da bundan, kar-
lkesine uurmular (Hyperboreoi). Orada gc Yunanllarn dleri kopard nk Dou
bayram ve enlikler iinde yaam, sonra lu okulardan. lyada'nn konusu Agamem-
Yunanistan'a gelmi. nce Boiotia'da Tel- non'la Akhilleus arasndaki kavga ise, bu kav
phusa pnarnn yanbanda kurmak istemi gann nedeni de Apollon'un fkesidir. Tanr
tapnan, periden izin alamaynca (Telphu- nn asl niteliini aa vuran bu dizeleri aa
sa), Korintos krfezinin kuzeyinde, Parnas- ya alalm (l. 1, 45 vd.):
sos dann eteinde yer yer ormanlarla rt ... ndi Olympos'un doruklarndan,
l yemyeil bir ovaya inmi, burada tanra kprm, fkeli.
Themis'e adanm bir sunak varm, tanra Omuzlarnda yay, ilci ucu (apal okluu.
kehanet verirmi o sunakta. Ne var ki blgeyi Kmldand m, oklar omzunda
bir ejder kasp kavurmakta, Python denilen angrdyordu,
bir canavar ekinlerin hepsini yok etmektey- kzgn tanr yryordu gece gibi.
mi. Efsaneye gre bu ejderi Hera salmm Yerleti gemilerin ardna, sald okunu,
Leto ile ocuklarnn bana. Apollon Py- bin vnlama kt gm yaydan,
korkun, ac.
thon'u ldrr ve byk bilicilik merkezini de nce katrlarn, kpeklerin dt peine,
ejderi ldrd yerde kurar. Pytho diye an sonra sald birsiuri olc insanlarn stne.
lan bu merkez sonradan Delphoi adn alm Kavruluyordu birbiri pei sra bir yn l.
tr. Tanr canavar da olsa bir cana kyd iin Ordu iine tanrnn oklar yad tam dokuz
arnmak zorunda kalm, bir sre Tesalya'da gn.
Admetos'a srtmalk etmi (Admetos); Kz kardei Artemis'le paylat bu yetenek
baka bir anlatma gre Admetos'un yann tanrya byk bir stnlk salar. Apollon ya
daki uakl Kyklops'u ldrdnden dola
da Artemis'in okuyla lmek anszn tatl bir
ydr (Kyklop'lar); dnnde de Pytho yar
lme kavumak anlamna gelir. Leto'dan
malarn kurmu. Delphoi tapnanda dnya
doma iki oku tanr bu yetilerinden birok
nn gbei (Yun. Omphalos) saylan bir uku
efsanelerde faydalanrlar (Niobe).
run stne bir ayak yerletirilmi, tanrnn
bilici kadn Pythia bu ayak stne oturarak Apollon'un sanat ve mzik yetenei zeri
ve ukurdan ykselen gazlarla kendinden ge ne de birok efsaneler anlatlr. Musa'larn
erek fal verirmi. Bu falclk, bilicilik sanaty yneticisi olarak n Yunan-Latin iirinden
la Delphoi tapnann ne hazineler toplad balamak zere Bat iirinde bugne dek gk
dillere destan olmutu. lere amtr (Musa'lar). Mzik alannda ba
ka tanrlar ve lmllerle giritii yarmalar
Pythia tpk Sibylla gibi tanr szlerini ya da da birok efsanelere konu olmutur (Her-
buyruklarn insanlara Homerik destanlarn mes, Pan, Marsyas).
vezni olan hexametron ile aktarr. Bu vezin Ikl tanrnn aklar da nemli bir rol oy
ise Daktyl'ler ve Kybele kltyle iliki grn nar efsanelerinde. Gzel delikanllara olduu
mektedir (Daktyl'ler). Bu nokta bir de Del- kadar, doay simgeleyen perilere de ynel
phoi'nin dnyann gbei saylmas ve omp mi bu aklarn ou sonu vermeyen bahtsz
halos kavramyla Kybele kltne zg bir sevgiler diye nitelenir (Daphne, Kassandra,
motifi benimsemesi (Kybele), Andolu'lu Marpessa, Hyakinthos).

/I'I
Apollon birok ozanlarn babas saylr (Li- Ares. Sava tanr Ares'in Roma'da karl
nos, Orpheus, Aristaios). Mars'tr. Roma devleti bu tanrya ne kadar
Hekim tanr olarak ad genellikle olu Ask- deer vermi, sayg gstermise, Yunan dn
lepios'unkiyle birlikte anlr (Asklepios, Pai- yas onu o kadar hor grm, sevimsiz, gide
an). Adnn getii saysz efsaneler iin yukar rek gln bir kii olarak canlandrmtr. He
da gsterilen adlarla ilgili maddelere baknz. le Homeros destanlarnda kaba kuvveti sim
geleyen Ares'e eklenmedik aalayc sfat
Apsyrtos. Bkz. Argonaut'lar. kalmamtr. Azgn, lgn deli, uursuz ola
rak nitelendirilen Ares insanlarn ba belas,
Ara. Lanet, beddua, ilenme anlamna gelen
elleri kanl, kaleler ykan olumsuz bir varlktr.
yunanca kelime. Tragedyalarda bu kavramla
Douunu dizede yle anlatan Hesiodos
r simgeleyen tanra. Kimi zaman oul ola
(Theog. 921) bir daha pek sz etmez bu tan
rak gsterilip perileri Erinys'lerle bir tutu
rdan (Tab.5):
lur (Erinys).
Hera grkemli son ei oldu Zeus'un
Arakhne. El sanatlarnda Anadolu'nun Yu Seviti tanrlarn ve insanlarn kralyla
nanistan zerine stnln dile getiren bir Hebe'yi, Ares'i ve Eileithya'y dourdu
efsanedir Arakhne efsanesi. Hera
Arakhne Lydia'l bir kzm, babas dmon
Ares'in anas Hera ile herhangi bir ilikisi
Kolophon kentinde kuma boyacl yapar
ne pek rastlanmaz destanlarda, hele babas
m, kz da i ilemede, nak yapmada, kilim
Zeus'un ondan holanmad besbellidir. Tro-
dokumada ylesine usta, yle becerikliymi
ya savanda yiit Diomedes Athena'nn yar
ki, yokmu onun stne btn blgede. Da
dmyla karnndan yaralar Ares'i, o da Ze
dan, ormandan periler bile gelir, aakalrlar-
us'un yanna snp alar. Tanrlar babas
m yapt ilere. Lydia kzlar, kadnlar bi
nn bu szlanmalara verdii karlk udur (l.
linli, giderek gururlu olurmu. Arakhne de
V, 889 vd.):
lmllere elilerinin hepsini retmi ol
makla geinen Atina'nn ba tanras Athe Byle alap durma dizimin dibinde,dnek
na ile gergefte boy lebileceini ileri s Olympos'ta oturan tanrlar arasnda
rer dururmu. Tanra buna kzm, bir koca benim irendiim tanrsn sen,
kar klna girip km Arakhne'nin kars hep hrgr, kavga, sava iin gcn,
na. tler vermi, daha alakgnll olma eleavuca smaz huysuzluun, biliyorum,
sn, tanrlarla boy lmekten saknmasn anadan gelme sana, Hera'dan
ben de ona zorla dinletirim szm.
salk vermi. Ama Arakhne hi oral olmam,
Atheria isterse gelsin nakta yaralm de Apollon'la Athena Ares'i yle knarlar (l.
mi. Tanra da o zaman kim olduunu ak V, 30; 830):
layarak balamlar gergef banda yarma Ares, insanlarn ba belas Ares,
ya. Athena Olympos'un on iki byk tanrs ey kaleler ykan, ellerin kanl.
n ilemi naksna, Arakhne ise tanrlarn
pek anl olmayan servenlerini canlandr Yakla ona, saldrgan Ares'ten ekinme,
m:' delinin biridir, ktnn ktsdr o,
bir o yana dner, bir bu yana.
Zeus'un Europe'yi karmasn, Danae'ye
yaklamasn filan. lerini bitirince Athena Asl ekimesi de Athena iledir, nk A-
bakm ki kzn naks kusursuz, kendininkin- thena akln ynettii sava, Ares ise aklsz
den aa kalmyor, geiyor bile. Derken b ca, kr krne arpmay simgeler. Bu a-
yk bir fkeye kaplp krm Arakhne'nin tmada elbette ki akl stn gelecek. Zeus'un
gergefini, yrtm naksn. Lydia'l kz znt kafasndan kma, Zeus'un kalkanyla dv
snden kendini asm. Ama tanra hamarat en Athena zaferi kazanacaktr. lyada'nm
sanaty bir rmcek klna sokmu ki, son beinci blmnde tanrlar da Akha'larla
suzlua dek tozlu duvar kelerinde ag rsn Troya'llar arasndaki kyasya savaa katln
de hibir faydasn grmesin. ca, Apollon nce Ares'in ie karmamas
iin onu Skamandros rmannkysna otur nin eteinde bir kaynak fkrr, bu kaynan
tur, ama iler atallap Aphrodite de yarala dibinde de gnn birinde Ares, Aglauros tan
nnca, Ares kagelir; sava yle anlatlr (l. olma kz Alkippe'ye Poseidon'un olu Ha-
V, 855 vd.): lirrhotios'un saldrdn grm ve fkeye
kaplarak ldrm saldran. Derken Posel-
Gr narah Diomedes de atld tun
kargsnla, don Olympos tanrlarn tepede toplam ve
Palias Athene tutup yneltti kargy Ares'in bu suunu yarglamalarn istemi.
tam Ares'in gbei altna, Tanrlar mahkemede Ares'in beraatna karar
karmlm baland yere tam; vermi.
vurdu onu, yaralad karnndan,
sonra derisini yrtp kargy ekti kard. Arete. Bkz. Alkinoos.
Ares kavgasna tutumu dokuz, on bin kii,
savata nasl barr arrsa, Arethusa. Artemis'in evresindeki avc kz
tun Ares de yle bard. lardan Arethusa gnn birinde ay yorgunlu
Akha'larla Troya'llar yakalad bir titreme. unu gidermek iin rmaa girmi, ykanyor-
Savaa doymaz Ares ylesine barmt. mu. rlplak yzerken birdenbire rmak
tan ykselen bir erkek sesi duymu. Kza tu
Bu dev tanr Homeros destanlarnda yrek
tulan rmak tanr Alpheios'un sesiymi bu.
li ve yiit olarak bile gsterilmiyor. Dneklii
Kz sudan darya frlayp olduu gibi koma
zaferi kimi zaman ona, kimi zaman buna ver
ya balam. O komu, rmak kovalam, so
mesinden ileri gelmiyorsa da, ba konusu sa
nunda gc tkenen Arethusa Artemis'e ya-
va olan bir destanda sava tanrnn bu kadar
karm onu kurtarsn diye. Tanra da nce
hor grlmesi alacak bir eydir.
kz bir buluta sarm, sonra bir kaynaa d
Ares'in Aphrodite ile birlemesinden Pho- ntrm, ama Alpheios gelip sularn sula
bos (Bozgun), Deimos (Korku) ve bir de Har- rina kartrmasn diye, Arethusa yeralln.
monia doar. Phobos'la Deimos ayrlmazlar dalm ve ancak Sicilya'da Ortyga adasnd.
babalarnn yanndan, Enyo adndaki kz da gene yeryzne km (Alpheios).
tanr neredeyse oradadr. Ona kimi zaman
Bu efsane, biri Elis'te, br Sicilya'da
Eri (Kavga) de katlr.
Arethusa adl iki kaynan varln aklamak
Odysseia'da anlatlan ak macerasnda iin uydurulmu olsa gerek.
(Aphrodite) Ares Hephaistos'un ana dp
yakalandktan sonra hi ses karmaz, sklm Argcs. Uranos (Gk) ile Gaia'nn (Toprak)
pklm Trakya'ya doru yol alr (Od. VIII, birlemesinden doan tek gzl devlerden bi
359 vd.). Ares'in yabani Trakya boylarnn ri. Ad "k saan" anlamna gelen Arges Ze-
yannda oturmaktan holand ve bir gelene us'a yldrm armaan eden Kyklops'tur.
e gre kzlar olan Amazonlarn da oradan (Kyklopes).
kaynak bulduu sylenir. Thebai'de de Kad-
Argonaut'lar (Argo Gemicileri). lkan
mos'un atas olarak tapm grdn, bir ej
byk destansal yklerinden biri olan Argo
derin bekledii bir suyun kendisine adanm
naut'lar servenini bize bir tm olarak Ro-
olduunu anlatr (Kadmos).
doslu Apollonios anlatmtr. .. III. yzylda
Herakles destannda Ares, olu Kyknos'u yaayan Apollonios nl bir mythos yazar
yiitle olan savanda korumak ister, Athena dr. Bu konuyu kendisinden sonra Apollodo-
araya girip Kaderin Kyknos'un yenilmesine ros ve nce de byk Dor airi Pindaros ile
karar verdiini, buna kar gelmenin akl kr mitir. Medeia ile ason efsaneleri ise traged
olmayacan syler, ama Ares akl ve man ya yazarlarna ve zellikle Euripides'le Sene
tk dinlemez, gene atlr kr krne savaa ca'ya konu olmutur.
ve Herakles'ten yara alarak gene utana uta
Bu uzun yky, eitli blmlerini balk
na dner Olympos'a.
larla gstererek zetlemeye alalm.
Atina'da adam ldrmelerin ve dinsel su
larn yargland Areopagos, yani Ares tepe ARGO GEMS. Ad "hzl" anlamna gelen
si diye bir yer vardr. Efsaneye gre, bu tepe Argo gemisi Karadeniz'in Kolkhis lkesinde

fil
Altn Postu aramaya giden kahramanlar iin onlarla sevierek gebe kaldlar (Thoas, Hyp-
yaplm elli be krekli bir gemiymi. Onu sipyle).
yapan ustann ad da Argos imi.
SEMENDREK, KYZlKOS. anakkale Boga-
ARGONAUTLAR KMLERDR? Sefere kat z'na girmeden Samothrake (Semendirek)
lanlar Troya efsanesi kahramanlarndan n adasna vardlar ve ozan Orpheus'un d
ceki kuaktan kiilerdir. Mythos yazarlarnn ne uyarak adadaki gizemlere erdirildiler. Ora
bunlar stne verdikleri listeler birbirini tut dan da Marmara denizine girdiler ve Kapdag
maz, ama genellikle en nl kahramanlar yarmadasna vardlar. Delion'Iar kral Kyzi-
unlardr: ason, gemi ustas Argos, dmenci kos'u yanllkla ldrdler (Kyzikos).
Tiphys, ozan Orpheus, dmon, Amphiaraos
MYSA'DA HYLAS'IN KAYBOLMASI.
ve Mopsos adl biliciler, Boreas'n oullar
Mysia kylarna vardklarnda (Mudanya lima
Kalais'le Zetes, Kastor'la Polydeukes, Pele-
nna km olacaklar) Herakles ormana dalp
us'la Telamon, Meleagros, Herakles ve daha
krd kreinin yerine yenisini kesmeye git
bakalar.
ti, yannda Hylas adl ok sevdii bir gen
ALTIN POST. Altn Post, bir zamanlar A- vard. Delikanly tatl su aramaya gndermi
thamas'n ocuklar Phriksos'la Helle'yi srt lerdi. Geri gelmeyince Herakles onu arama
na alp Yunanistan'dan Karadeniz'deki Kol- ya koyuldu ve afak skerken hl dnmedik
khis lkesine karan kanatl koun pstekisi- lerinden gemi Herakles'i Mysia'da brakarak
dir. Kz kardei Helle Boazlar geerken de yoluna devam etti (Hylas, Herakles).
nize dtkten sonra, Phriksos tek bana AMYKOS, PHNEUS. Kadky'e yerlemi
Kolkhis'e varr ve kendisini iyi karlayan Ale-
dev Amykos'u Polydeukes'in yenmesi zeri
tes'e Zeus'a kurban ettii koun altndan
ne yelken aan Argo gemisini frtna Boaz
olan postunu verir. Aietes de bu esiz postu
dan uzaklara Trakya kylarna atar. Orada
tanr Ares'e adanm bir korulukta saklar
Poseidon'un olu kr kral Phineus'a rastlar
(Athamas, Phriksos, Helle, Aietes).
lar. Bu kral Harpya'lar belasna uramtr.
SEFERtN NEDEN. lolkos kral Aison tahtn Kanatl, kadn yzl canavarlar olan Harp-
vey kardei Pelias'a kaptrmt. Aison'un ya'lar rzgr tanr Boreas'n oullar Kalais
olu ason delikanllk ana gelince Peli- ile Zetes yener ve kovarlar. Bu iyilie karlk
as'm karsna kp tahtn geri ister. Pelias Phineus Argonaut'lara ilerde karlarna ka
da ondan kurtulmak iin nce Kolkhis'e gi cak tehlikeleri nasl atlatabileceklerini bildirir
dip Phriksos'un orada brakt altn postu (Amykos, Harpya'lar, Kalais ile Zetes).
getirmesini buyurur. ason bu sefere kmak ARPIAN KAYALAR. Karadeniz'e kma-
zorunda kalr, Yunanistan'da ne kadar gz dana Symplegad'lar yani arpan kayalar
pek, atlgan yiit varsa hepsini toplar ve dan gemeleri gerektiini Phineus syler Ar
Phriksos'un olu nl usta Argos'a bir gemi gonaut'lara. Mavi Kayalar diye de tanmla
yaptrdktan, bu ite tanra Athena'dan da nan bu iki kaya aralarndan bir gemi geti mi,
yardm grdkten sonra yola kar (Aison, yerlerinden oynar ve birleerek kapanr, ara
Pelias, iason). larnda ne varsa parampara olurmu. Phine
us Argonaut'lara yle bir denemede bulun
YOLCULUK. Argo gemisi Tesalya'daki bir
malarn salk verir: Bir gvercin uursunlar
limandan denize indirildi. Tanr Apollon'a ya
kayalarn arasndan, gvercin geebilirse,
plan kurbanlar bilici dmon tarafndan iyiye
kendileri de arkasndan gemeye kalksnlar,
yorumland: dmon'un kendisinden baka
yoksa vazgeip gerisin geri Yunanistan'a
yolcularn hepsi geri dnecekti.
dnsnler. ason kuyruundan birka tyn
LEMNOS ADASI. Birinci durak Lemnos yitirerek kar yne geer, arkasndan Argo
adayd. Adann kadnlar kocalann ldr gemisi Symplegad'larn arasna girer ve ku
mlerdi. Adada erkek olmadndan Lem gibi ancak pupas biraz zedelenerek geer.
nos kadnlar Argonaut'lar iyi karladlar ve Bundan sonra da arpan Kayalarn arp-
maktan vazgetikleri ve yerlerine mhlandk- leyen ejderi uyutmu ve koun pstekislnl
lan anlatlr. stanbul Boaznda aknt yzn alp Argo gemisine karmlardr. Ertesi sa
den oynak kayalar m vard, yoksa Boazn bah Argo gemisi afak skmeden yola kar.
olaanst anafor ve akntlar efsaneye by Medeia babasnn kendilerine yetiememesi
le bir imgeyle mi yanstld? Her neyse bu en iin korkun bir areye bavurmutu: Yanna
geli de atktan sonra Argonaut'lar Yunanlla ald kk kardei Apsyrtos'u kesip dorad
rn Pontos Eukseinos yani konuksever deniz ve paralarn yol boyunca serperek uzakla
dedikleri Karadeniz'e karlar. tlar, arkalarndan gelen Aietes'le adamlar
Apsyrtos'un paralarn toplamakla vakit kay
AMAZONLAR VE KOLKHS'E VARI. lk bettiler, bu yzden Argonaut'lara yetiemedi
durak Maryandyn'lerin lkesidir. Kral Lykos ler.
onlar iyi karlar, ama bir yaban domuzu
avnda bilici dmon ve dmenci Tiphys lr DN YOLCULUU. Destann bu bl
ler. Argonaut'lar daha teye gidip Ama m de karktr. Bir anlatma gre Argo Ka
zon'lar lkesine karlar. Amazon'larn lke radeniz'de stros (Tuna) rmann azna va
si Thermodon (Terme ay) ve Themiskyra rr ve rmak yoluyla Adriyatik denizine kar
(Terme) ehriyle merkezlenir efsanede. Du (o zamanki corafya grlerine gre Tuna
rak yapmadan Kafkas dalarnn grnd Karadeniz'i Adriyatik denizine balayan bir
kylara doru ilerler ve Phasis rmana (Pa- su yoluydu) , ama Zeus'un fkesine urayp
sinus) yani Kolkhis (Grcistan) lkesine varr frtnaya tutulurlar, Medeia'nn halas olan
lar (Amazon 'lar). byc Kirke'yi bulmaya giderler, Kirke Me-
deia'y kardeini ldrm olma suundan
MEDEA, ALTIN POST'UN ALINMASI. Ar arndrr ama, ason'u konuklamak istemez;
gonaut'lar Altn Post'u geri istemek iin kral Argonaut'lar Seiren'ler adasnn nnden ge
Aietes'in karsna ktklarnda, kraln kz erken ozan Orpheus canavarlar byler,
Medeia iason'u grr ve byk bir akla ona syledii ezgi o kadar gzeldir ki gemiciler
tutulur. Gl bir byc olan Medeia bun Seiren'lerin sesine kulak vermezler. Hera'nn
dan byle Argonaut'larn ve ason'un btn koruyuculuu altnda Kharybdis'le Skylla uu
ilerini eline alr ve dilegince ynetir. Kral Ai- rumlarn da geerler. Bu kez frtna onlar
etes grnte Altn Post'u vermeye razdr, Libya kylarna atar, oradan Girit'e geerler.
ama bir ejderi ldrmesini, ate pskren, Girit'te eski tun soyundan kalma Talos adn
tun ayakl iki boay boyundurua koup l da bir dev yaar, Talos tepeden trnaa tun
drlen ejderin dilerini ekmesini art koar, tandr, yalnz ayak bileklerinden biri etten
fason ister istemez bu koullara evet der. Me olup iinde bir kan damar bulunmaktayd.
deia araya girer, ason'a kendisini e olarak Hephaistos'un yapt bu robot adama Girit
almaya sz verirse yardm edeceini bildirir. kral Minos aday koruma grevini vermiti.
Sonra da yiide byl bir merhem hazrlar. Argonaut'lar Girit'e yaklanca Talos koca
Bedene srld m bu merhem deriyi silah bir kaya alp Argo gemisinin stne frlatacak
gemez hale sokar, bir gn boyunca ne yara oldu, ama Medeia onu byledi, dev birden
lanr, ne de lr. Ejderhann dilerini topraa ayan burkarak bileini syrd ve damann-
ektikten sonra silahl adamlar biteceini, ara dan akmaya balayan kan bir daha durmad,
larna bir ta atarsa, bunlarn kavgaya tutu Talos bylece can verdi (Talos).
up birbirlerini ldreceklerini de syler. Me-
deia'nn dedii gibi olur, ason boalar bo
YUNANSTAN'A VARI. ason Altn Post'u
yunduruk altna sokmay ejderin dilerini tar
amcas Pelias'a vermek zere olkos'a dner.
laya ekip stnde fkran silahl adamlar bir
Babas Aison'un ld haberini alr. Peli-
birlerine ldrtmeyi barr. Ne var ki Aietes
as'm da taht geri vermeye hi de yanamad
gene de Altn Post'u vermeye raz olmaz. Ar
n grr. Burada Medeia'nn tyler rperti
go gemisini yakmaya ve Argonaut'lar ldr
ci bir oyunu yer almaktadr: Pelias'n kzlary
meye kalkar, ama Medeia daha hzl davran
la arkadalk kurar, ihtiyarlamakta olan baba
m, ason'la el ele vererek Altn Post'u bek
larn genletirmenin aresini kendilerine
reteceini syler ve rnek vermek zere kafasnn nnde, ikisi arkasnda yalnz drt
yal bir ko alarak keser, byl otlarla kay gz varm. stn bir gc olan bu dev Ar-
nayan bir kazana atar, birden krpe bir kuzu kadya blgesini yabani bir boadan kurtar
ktn gsterir. Pelias'n kzlar bu dzene m, Tartaros'la Gaia'dan dogma Ekhidna ca
kanarak babalann ldrp kazana atarlar. navarn ldrm, sonra da Zeus'un inek bi
Dirilmedigini grnce lgna dnerler ve imine soktuu sevgilisi lo'nun bana Hera
yurtlarndan srlrler (Pelias). tarafndan beki olarak dikilmi. Argos inei
bir aaca balayarak gece, gndz gzlyor-
MEDElA'NIN SONU. ason'la Medeia bu su mu, uyuduu zaman bile gzlerinin hepsi
u iledikten sonra Pelias'n olu tarafndan kapanmaz, ne kadar kapanrsa, o kadar
olkos'tan kovulurlar. Korinthos kral Kreon ak kalp bakarm. Ama Zeus Hermes'e
onlar iyi karlar, ama bir sre saraynda al o'yu kurtarmay buyurmu ve Hermes de Ar-
koyduktan sonra, Medeia'y uzaklatrmak gos'u ldrmeyi baarm. Bunu nasl yapt
arelerini arar. lason da korkun karsndan konusunda sylentiler eitlidir: Kimine gre
bkma benzer, Kreon'un kz Kreusa ile ev uzaktan att bir tala yere sermi Argos'u,
lenmek zere Medeia'y boamaya ve Kol- kimine gre Pan'n kavaln alarak devi b
khis'e geri gndermeye kalkar. O srada b ylemi ve btn gzlerinin birden kapanma
yc kadn mrnn en korkun suunu i sn salam, ya da byl bir denekle Ar
ler: Kreusa'ya gya dn hediyesi olarak bir gos'u bir daha uyanmayaca bir uykuya dal
elbise gnderir, kz onu giyer giymez yanma drm. Nasl olmusa olmu ama Argos l
ya balar, bu iler olup biterken ason'dan m, Hera da gzlerini kendisine zg ve ok
olan iki olunu boar ve babalarna llerini sevdii tavus kuunun tylerine yerletirmi.
gsterir. Bundan sonra atas Helios'un kendi
sine gnderdii bir uan arabayla Atina'ya Ariadne. Minos'la Pasiphae'nin kz (Tab.
uar. Orada Aigeus'a kendisiyle evlenirse o 11). Theseus Girit'e Minotauros'la arpma
cuk douracan syler, Theseus'u ldrme ya geldiinde Ariadne yiidi grm ve grr
ye alr, Atina'dan da srlr. Kolkhis'e grmez de ona tutulmutu. Minotauros'un
dnd ve daha birok su ve servenler bulunduu bin bir dehlizli Labyrinthos maa
den sonra babas Aietes'le bart baz efsa rasnda kaybolmamas iin eline bir yumak
nelerde anlatlr (Medeia). iplik vermiti. Theseus da kark ve karanlk
dehlizlerden ilerledike yuma ap iplii ye
Argos. (1) Zeus ile Niobe'nin olu. Niobe re brakyormu. Canavar ldrdkten sonra
Zeus'un sevdii ilk lml kadndr. Argos'a k yolunu ona bu iplik gstermi. Sonra da
Zeus Peloponez kralln vermi, bu yzden Ariadne'yi karp Naksos adasna varmlar.
de Argos denmi btn yarmadaya. Sonrala Ama Theseus kz o adada brakp gitmi, bir
r Argos ad yalnz batsndaki Argos kentine gece kz uyurken gizlice kam. Ariadne uya
ve Argolis denilen blgeye ayrlm. Argos 11- np bakm ki adada yapayalnz, ama zlme
yada destannda Yunanistan'dan gelip Tro- ye vakit kalmadan tanr Dionysos gelmi, k
ya'ya saldranlarn tmnn yurdu olarak zn gzelliine vurulmu ve onu alp Olym-
gsterilir, Argos'lu ise Akha'larn hepsine ve pos'a gtrm. Dn hediyesi olarak Ari-
rilen genel bir sfattr. adne'ye Hephaistos'un yapt altn bir ta
vermi, sonra da ta gkte bir yldz olmu
(2) Argonaut'larn gemisi Argo'yu (argos,
(Theseus, Dionysos).
hzl demek) yapan ve ona adn veren usta.
(3) Homeros destanlarnda tanr Hermes Arima. Gneydou Anadolu'nun Kilikya
"Argos u ldren" "Argeiphontes" ek adyla blgesinde bulunan dalk blgenin ad. Efsa
anlr. Tartmal yorumlara yol aan bu sfa neye gre bu dalarn altnda iki ejder yat
tn anlamnda bilginler karar klm gibidir. maktadr: Homeros'a gre Typhoeus'un ini
nk byle bir efsane vardr: Hermes'in l buradadr (l. II, 782), Hesiodos da Ekhidna
drd Argos yz gzl bir devdir. Baka canavarnn orada kapal olduunu anlatr
bir anlatma gre, Argos'un yz deil de, ikisi (Typhon, Ekhidna).

,/I
ARKAS

Arion. Herodotos'un anlatt masallar ara Apollon grm ve sevmi, alp onu Libya'ya
snda Arion'un masal kadar sevimlisi yoktur. karm ve orada Aristaios adl bir ocuklar
Hem tarihi onu bir masal diye deil, gerek olmu. ocuu krlarda at adam Kheiron ve
ten olmu alacak bir olay diye anlatr: air nympha'lar bytm. Aristaios tarm ve
ler anas Lesbos'ta Arion adl bir ozan yaar hayvanclkla ilgili bilgilerin hepsini renmi,
m. Dili yle tatl, algs yle dokunakl ki, zeytincilik, hayvanclk ve zellikle arclkta
n Midilli'den ok telere yaylm. Gnn ondan stn yokmu.
birinde adas dar gelmi Arion'a dnya gre Aristaios sonradan Kadmos'un kz Auto-
yim deyip Korinthos'a gm. Ora halkn noe ile evlenir ve Aktaoin adl bir olu olur.
da bylemi, stelik Korinthos'un yneticisi Babas gibi dada, bayrda yetien Ataion us
Periandros'u da dost edinmi kendine. "Gitar ta bir avcdr.
almakta ei yoktu, diyor Herodot hemeri- Aristaios'a Vergilius "Georgica" adl tarm
miz, duyduuma gre de, Dithyrambosu ilk sal konular ele alan eserinde uzun bir para
syleyen odur". Dithyrambos, tanr Diony- ayrmtr. Servenini yle anlatr: Dag ve su
sos'a bir vgdr, bu tr, tragedyann kayna perilerini kovalamaktan holanan Aristaios
saylr. Arion onu yarattysa, tragedyann gnn birinde ozan Orpheus'un kars Eury-
babas odur demek (Dionysos). dike'nin peine taklr, kaarken Eurydike'nin
Her neyse, Arion sanatyla yalnz n deil, ayan ylan sokar, gzel kadn dp lr.
ok para da kazanm, talya'y, Sicilya'y Tanrlar da Aristaios'u cezalandrmak iin
gezmek hevesine kaplm. Orada da bir sre salgn drrler ar kovanlarna, arlarnn
kalp, servetler topladktan sonra, dost Peri- hepsi lr. Bu ykm karsnda Aristaios ana
andros'un yanna dnecek olmu. Taran- s Kyrene'ye dert yanar, Kyrene oluna deniz
to'dan gemiye binmi, yolculuk iin Korin- ihtiyar diye anlan khin Proteus'a ba vur
thos'lu bir geminin tayfasyla pazarla giri masn salk verir. Aristaios da Odysseia'da
mi, nk en ok bu ehir adamlarna gve- Meneloas'un yapt gibi (Od. IV, 365 vd.) gi
nirmi. Ne var ki denize alnca, gemiciler dip Msr'da fok balklar arasnda yaayan
onu suya atp paralarnn stne oturmay Proteus'u bulur ve onu smsk balayarak ke
kurmular. Arion fiskoslarn duymu ve var hanetini azndan alr: Drt boa ile drt d
m youmu aln, bana hayatm balayn di ve kurban edecek, sonra derdine are bula
ye yalvarm. Bir gece nce dnde Apol- caktr. Aristaios khinin dediini yapar, kesti
lon'u grmm Arion. Gvenmi tanrya ve i kurbanlar dokuz gn sonra yoklaynca,
bakm ki baka kurtulu yok, en gzel rubala lelerinden binlerce ar ktn grr. Ba
rn giyip son bir kez gvertede denize kar landn anlar.
saz almay dilemi. Sonra da denize atacak- Yunanistan'n baz blgelerinde, zellikle
m kendini. yle gzel alm, yle dokunak Tesalya, Boiotia ve Arkadya'da Aristaios bir
l sylemi ki, Apollon'un kutsal hayvanlar kr tanrs olarak sayg grrd (Eurydike,
yunus balklar belirmi evrede: Toplanm, Orpheus).
dinliyorlarm ozan. Arion ezgisini bitirince
denize atlam, hemen yunus balnn biri Arkas. Zeus'la Artemis'in avc kzlarndan
onu srtna alm ve Yunanistan'a kadar g Kallisto'nun olu, Arkadya blgesinin efsane-
trm. Hain gemiciler Korinthos'a varnca, lik atas.
Periandros airin ne olduunu sormu, deni Zeus'un gebe brakt Kallisto dourup da
ze dp boulduunu sylemiler. O sra ldkten yahut ay klna sokulduktan son
Arion birdenbire kagelmez mi! Periandros ra, Zeus Arkas' bytmek zere Hermes'in
gemicileri armha gerdirmi, tanr Apollon anas Maia'ya vermi. Arkas ana tarafndan
da Arion'un sazyla stnde yolculuk ettii yu Lykaon'un torunuydu. Bu kral Zeus'u sna
nus baln gkte birer burca dntrm. mak istemi, torununu dorayp paralarn
tanrnn sofrasna karm. Ama Zeus aldan-
Aristaios. Tesalya'l rmak tanr Peneus'un mam, sofray devirdii gibi, Lykaon'un ko
tonnu olan Kyrene adl nympha'y tanr nana yldrm yadrm, kraln kendisini de
bir kurt haline sokmu. Arkas'n paralarn Yunanla ilgili alarnda bu tanrann ald
bir araya getirip ocuu yeni batan diriltmi. biimi ortaya sermekle erken ta anda
Arkas delikanllk ama gelmi, avlanyor- balayp Roma imparatorluunun putperest
mu ki, ay olan anasna rastlam, balam likten Hristiyanla geiine kadar olan sre
onu kovalamaya ve hayvann snd Zeus de tutarl bir gelimeyi izlemek olanan ver
tapnana onun arkasndan girmi. lkenin mektedir. Ad ne olursa olsun toprak ve bere
yasalarna gre, tapnaa giren lm cezas ket tanras ancak uzun ve yaygn bir geli
na arptrlm. Ama Zeus acm ana ola ve me sreci iindeki aamalarn saym ve dk
ikisini de ge alarak birer yldz yapm.- Kal- mn Ana Tanrann Anadolu'daki balca
listo Bykay, ya da yunanca bir deyimle simgesi olan Kybele'ye ayrdmz blme
"Araba" olmu, Arkas da Arkturos yani ara brakarak, burada yalnz Artemis'i tantma
bann srcs. abasna girielim. Yunan kaynaklarnda ad
na rastlanan Artemis de zaman ve mekn
Arkas Lykaon'un olundan kendisine miras
iinde bir gelimenin rndr. Homeros
kalan kralla adn vermi, Arkadya denmi
metinlerinde sz geen Artemis'ten Latin
bu blgeye. ok yararl bir kral olmu: Uy
yaznndaki Diana'ya varmak iin nice nice
ruklarna buday ekmesini, ekmek yourma
deiimlere uramtr bu tanrsal figr. Bun
sn ve yn eirmesini retmi. lnce Ar lar zetlemek iin yazl kaynaklardan, Efes'li
kadya olu arasnda paylalm. Artemis'i tanmlamak iin de Seluk mze
Artemis. Artemis, Akdeniz evresinde bin sinde gzmzle grmek mutluluuna eriti
yllarca tutunmu bir tanraya belli bir sre imiz esiz heykellerden faydalanacaz. Ana
iinde ve belli bir blgede verilen addr. Kay Tanrann gerek Kybele, gerekse Artemis
na Orta Anadolu'da bulunduu en son ar adyla tam anlamna varmak bugne bugn
keoloji kazlarndan kesinlikle anlalan ve ge pek az bilginin baarabildii bir itir. Bu ite
nel olarak Ana Tanra diye tanmlanabilen nclk, bizim tarih ve din tarihi bilginimiz
bu tanrsal varlk Yunan din ve efsanelerinde Halikarnas Balks'ndadr. Aadaki incele
Artemis adyla anlr. Bu tanrann klt me, onun bulgularnn, tanmlarnn ve ar
Anadolu'dan Mezopotamya'ya, Suriye, Lb tc bir kavrama ve balant kurma gcyle
nan ve Filistin yoluyla Msr'a ve Ege adala aydnlatp canlandrd gereklerin bir derle
ryla Girit'e kadar btn Akdeniz kylarn mesi saylabilir.
kaplad gibi, Yunanistan ve talya'ya da ya
ylm, ayrca kuzeyde skandinav lkelerine (1) ADI VE EK ADLARI. Artemis'in ad tpk
dek sokularak iz brakmtr. Toprak ve bere Apollon'unki gibi Yunanca deildir. Dokunul
keti simgeleyen bu tanraya her a ve her mam, bozulmam anlamna yakn gelen
blgede baka baka adlarla ve ayr ayr bi "artemes" sfatndan reme olduunu kant
imlerde tapnld, btn bu deiik ad ve lamak gtr. Artemis'in Apollon'un olduu
biimlerin ardnda hep ayn gr ve inan gibi parlaklk gsteren bir ek ad da yoktur.
zne rastland artk yadsnmaz bir gerek Adna taklan yzlerce yersel sfat ise onun
olmutur. Ne var ki isim ve biim bolluu tan tapnld eitli lke ve blgeleri aa vur
rann geirdii evreyi izlemeyi gletirmek maktan baka bir ie yaramaz. Tek stnde
te, bu karmak varl bir btn olarak grp durulmas gereken ve kiiliinin zn yans
incelemeyi bilimin daha iyice zmleyeme tan sfatlar ilkin Homeros destanlarnda,
dii bir sorun haline getirmektedir. atalh- sonra ilka yazn boyunca rastlanan oku
yk ve Haclar kazlarnda elde edilen bulgu lukla ilgili sfatlardr. lyada'da bu tanraya
lar ise Ana Tanrann gelimesinde balan okluk "ok tayan, ok saan, oku tanra"
g noktasn sa'dan nce 6100 yllarna ka denir, kardei Apolln gm yayl olduu
dar indirmekle bu evreye k tutmakta ve da halde, Artemis iin Altn sfatnn kullanlmas
ha sonraki aamalarn belli bir adan ince dikkati eker. lyada'da Artemis iin "altn
lenmesini kolaylatrmaktadr. Efes'te bulu yayl, altn tahtl ve dizginleri altn kakmal"
nan Artemis heykelleri de Anadolu'nun deyimlerine rastlanr, oysa ayla ilikili bir tan-

r.t.
naya altn biz daha ok yaktrabiliri*. Ba Yabani hayvanlar tanras diye evrilen
ka bir sfat ise onun Apollon'l. l.glcinl sn "potnia theron" Ana Tanra Kybele'nln w
daha aka belirtmektedir. Delos'lu Apol- ona zg bir sfattr, llyada'da Artemis'in bu
lon'un bir tpks olan Artemis'e vgde yle nitelikle adlandrlmas dikkati eker, Arte
deniyor: mis'in Anadolu'yla ilikisini bir daha aklar,
Efes'li Artemis'le ilikiyi kurar. Hele bundan
Artemis'i velim, Musa, oku tanrnn kz sonra Hera'nn tartmaya karp Troya'dan
kardeini
Apollon 'la birlikte bymtr ok atan o yana olduu iin Artemis'e kar fkelenmesi
kz olan kz, bsbtn anlamldr (l. XXI, 381 vd.):
atlarna youn sazl Meles rmandan su Bana kar komak m imdi niyetin,
iirir utanmaz kpek?
ve Smyrna'dan hzla geerek istersen yay taycs ol sen,
srer altn arabasn balk Klaros'a doru, kadnlara kar aslan yapmsa da seni
ki orada taht kurmutur gm yayl tanr-, Zeus
orada bekler hedefi vuran tanr istediini ldrmek gcn vermisede
kardei oku tanrann gelmesini.
sana,
Homerik denilen bu vgnn balangcn zor lersin gcn benim gcmle.
Git dalara, yaban keilerini ldr,
daki bu dizeler iki bakmdan ilgi ekicidir: Biri kendinden glyle savamaktansa bu
Artemis'in zmir, Klaros ve Homeros'un atas daha iyi.
saylan zmir'deki Meles suyuyla ilikisini a
a vurur, burada her iki tanrnn da Ege bl Aada tanrann niteliklerini ele alrken
gesinden olduklar, oradan kaynak alp oraya incelediimiz bu paralar Artemis'in ad, sa
yerletikleri anlalr; ikincisi Apollon iin kul nyla bir Anadolu'lu tanra olarak karmza
lanlan "Hekatos" ve "Hekatebolos" ek adla ktn belirler.
rdr ki bunlar "oku, okuyla hedefi vuran" (2) DOUU. Delos'lu Apollon'a vgde
diye evirdiimiz halde tam anlam ve kaynak yle denir:
larn bilmemekteyiz. lerde grlecei gibi
Selam sana, ey ulu Leto,
Artemis'le Helios soyundan bir ay ve by
Bu parlak ocuklarn anas, mutlu ana,
tanras olan Hekate arasnda yaknlk, ben
sensin kral Apollon'u, oku Artemis'i
zerlik vardr, o kadar ki bu iki tanra kimi douran,
yerde birbirine karr. Hekate'nin ad da He kayal Delos'ta dourduydun olunu,
katos gibi zmlenmemi bir kkendendir. vermitin srtn koca daa, Kynthos'un
Bu aydnlanmam kken Apollon, Artemis, sarp eteklerine,
Hekate lsnn Anadolu ile daha bir iliki kzn Ortygie'de dourduydun,
sini mi dile getirir acaba? tnopos akntlarnn orada,
bir Fenike aac dibinde.
Ilyada'nn XXI. blmnde Akhilleus'un eli
atanda can veren Hektor'u savunup savun Bu metinden aka anlalan u ki Leto n
mamak konusunda tanrlar arasnda tartma ce Apollon'u Delos'ta, sonra da Artemis'i
vardr. Apollon bezmitir, insanlar kendi ka Ortygie, ya da Ortygia denilen yerde dour
derlerine brakmak dncesindedir. Derken du. "Ortyks" Yunanca bldrcn demek oldu
Artemis, kardeine serte kr (l. XXI, 470 una gre, bu bldrcn yeri, ya da adas nere
vd.): deydi? Bu da tartma konusu. lkada bir
ok yerler Ortygia adyla anlmakta, hepsi de
Ama kz kardei, yabani hayvanlar Artemis'e yurt olmak hevesini gtmekteydi.
tanras, kt ona, Bir aklamaya gre Ortygia Delos adasnn
konutu avc Artemis, kk drd onu: eski adym, stnde doduktan sonra Apol
"Kayorsun demek, oku tanr, lon adn Delos, yani Parlak Ada olarak de
Poseidon'a brakyorsun zaferi bsbtn, 1
hak etmedii bir n veriyorsun ona, itirmi. Ne var ki bu aklama vgde sy
Ne diye bir yayn var sentn, aptal, lenene uymuyor, vgde Delos'la Ortygia ay
yaramadktan sonra o yay ine?". r yerler olarak gsteriliyor, u farkla ki Ino

','/
pos deresi, szlklerde Delos adasnn bir su de bu yerle ilgili bulunmas Ortygia denilen
yudur deniyor. Ortygia adl Sicilya'da bir ada yerin bu olduu grn pekitirir. Yunanis
var, ama o sz konusu olamayacana gre, tan'da birok yerler kendilerine zg bir Ar
kalyor Efes yresindeki Ortygia. Bu konuda temis klt edindikleri ve tanraya blgesel
Halikamas Balks'nn tanklna bavur adlar verdikleri halde, hi biri doum yerini
malyz (Hey Koca Yurt, s. 219): deitirmek yoluna gitmemi, veya gitmise
... mparator Tiberius zamannda Anadolu' de baaramamtr. Artemis'lerin okluu
da, her iki admda bir, kutsal yerler ve tap tanrann asl kaynan unutursa bile, Efes'li
naklar varm. Katili olsun, hrsz olsun, bu Artemis'in bu adl btn tanrsal imgelere
yerlerin dokunulmazlna kolayca snabil kaynak ve rnek olduu apaktr.
diklerinden, lkede gvenlik kalmamt.
Onun iin, Anadolu'daki kutsal yerlerin tem (3) NTELKLER VE EFSANELER. Home-
silcileri Roma'ya senatoya arlmlar ki, bu ros destanlarnda Artemis'in rol Apol-
yerlerin gereiyle yalancs ayrlabilsin... lon'unki kadar byk deildir. Anas Leto,
Herkesten nce Efesliler huzura ktlar ve kardei Apollon, Ares, Aphrodite ve rmak
unlar sylediler: Apollon'la Artemis genel tanr Ksanthos'la birlikte Troya'llar tutar,
likle sanld gibi Delos'ta domu deiller
dir. Kendi lkelerinde Kenkreios adl bir su onlar savunmada geveyen Apollon'u azar
varm ve bir de Ortygia denilen bir koruluk, lar. lyada'da Artemis'e verilen sfatlar tanr
Leto doum sanclaryla kvrannca oraya gel ann deimez nitelikleri olarak kalr. Arte
mi ve bugne bugn orada duran bir zeytin mis ok, yay, at ve arabayla yakndan ilgilidir,
aacna dayanarak dourmu bu iki tanry. ama bu ara ve silahlar sonraki yaznda oldu
Bunun zerine o koru tanr buyruuyla kut- u gibi av ve avlanma amacyla deil, ok da
sallanm, yle ki Apollon bile Kyklop'lar l
ha nemli bir i iin kullanr: Apollon gibi Ar
drdkten sonra Zeus'un fkesinden orada
korunmu, yine orada Liber baba (tanr Bacc- temis de insanlar oklaryla vurup ldrr.
hus) savata baar kazannca tapmak evresi Anszn lm erkekler iin Apollon'un, kadn
ne sman Amazon'lar balam. Tapman lar iin Artemis'in oklaryla olur, bu eit
kutsall Hercules'in Lydia'ya egemen oldu lm ise tatl bir lm saylr. Andromakhe'
u zamanda bu yiidin izniyle daha da artm nin anas, Niobe'nin kzlar, daha baka ka
ve bu hak Perslerin zamannda bile kaldrl dnlar hep bu oklarla can verir, kimi zaman
mam.
Artemis ldrc okunu ya da ceza ama
Bu Kenkreios denilen su, suyun yanban- cyla atar (Niobe), ne var ki destanlarda kar
daki Krknca (kyn bugn ad irince'dir) deiyle paylat bu stn g baka hi bir
denilen kyn suyudur. Krknca'llar sularn tanrya vergi deildir. ocuk doururken
oradan alrlar (s.221): len kadnlarn lm de Artemis'ten gelme
Ortygia denilen yer, Solmissos (Blbl) da dir. Bu yzdendir ki doumla dorudan do
nn kuzeyinde, Arvaliya vadisindedir. O yer ruya ilgili bir tanra olarak Hera Artemis'e
imdi Meryemana'nm evi olmutur. Kenkrei "Sen kadnlar iin bir aslansn" der (l. XXI
os suyu da Meryemana'nm kutsal suyu oldu. 483) ve Zeus babann kzna bu yetkiyi verdi
Anadolu kurak olduundan, su balar eski ine yaknr.
den beri kutsal saylrd. Prof. J. Garstang
"Hitit mparatorluu" adl yaptnda, Hitit ka lyada'da sz edilen baka efsanelerde de
bartmalarnn su balarnda olduklarn ya Artemis doa glerini ve zellikle hayvanlar
zar. Nitekim Sipylos (Manisa) dann kuzey elinde tutan "potnia theron" olarak gsterilir,
eteklerindeki Hitit tanras Hepa, yani Hav Meleagros'un babas Oineus'a kzd iin l
va'nn nnde de su akar. Bizans anda, su kesine korkun bir yaban domuzu salar (Me-
kaynaklarnn, ayazma olarak kutsal saylma leagros), Agamemnon avlanrken kutsal bir
s srdrlmtr. geyiini ldrp bbrlendii iin phigeneia
Bu tez her bakmdan tutarldr: Artemis v kurbann art koar, bylece Troya savann
gsnde tanrann zmir ve Klaros'la ilikisi, da, Akha'larn bakomutan Agamemnon'un
Efes'li Artemis'e yurt olarak Efes'e ok yakn da kaderini dilegirice saptar (Agamemnon,
bir yerin seilmesi, Meryem Ana efsanesinin phigeneia).
( l I V I I I- I I r

Artemis'in avc kz ve kesinlikle kiz olan din tarihinde de r amtr, nk ok


kz olarak nitelikleri Homeros destanlarnda memeli Artemis figrlerinden daha nce or
pek belirtilmi deildir. Yalnz Odysseia'da taya kp Avrupa mzelerinde korunan tek
denizden kurtulan Odysseus Phaiak'lar kral tk rnekler var idiyse de, bu tanra tipinin
nn kz Nausikaa'y hizmetilerinin arasnda Efes'e zg olduu ve Efes'te yapld kesin
grrken yle seslenir (Od. VI, 149 vd.): likle bilinmiyor, yahut bilinse bile Ege tarih ve
sanatna k tutmak amacyla deerlendiril
Yalvarrm, kraliem sana, miyordu. Bugn bu Artemis heykellerini canl
ister tanr ol, ister insan.
Yaygn gklerdeki tanrlardansn. canl karmzda grmekle, yalnz bu tanra
u/u Zeus'un kz Artemis olmalsn, y deil, onunla ilgili btn bir tanr dnyas
grnn, boyun bosun,dipdiri n, arkasnda da koca bir tarih am aydnla
bedeninle tpk osun. tabiliyor, gizli ya da karanlk kalm birok bi
limsel sorunun zmne gidebiliyoruz. Da
Burada Odysseus'un demek istedii u: has var, deeri paha biilmez, gzellii dille
Tanralarn da, kadnlarn da en gzelisin. re destan Artemis Ege'nin ann dnyaya ya
Nitekim birok yerlerde Artemis "Kalliste" yarak Trkiye turizmine ok nemli bir ileri
(en gzeli) adyla anlr. Doada egemen, adm artrmtr. Halikarnas Balks Cevat
canllarn lm, kalmn elinde tutan gl akir'in ngilizce olarak yazd ve zmir Ter
tanra kavramndan doann iinde hayvan cman Rehber Derneince 1971'de yaymla
larla birlikte yaayan, ormanlarda derelerde nan "Asia Minr" adl bror Efes'li Artemis
aa ve su perileriyle dolap elenen avc kz stne btn bilgileri toplamakta ve tanra
ve zellikle kz olan kz tanra kavramna nn bugne dek yaplmam bir tanmn yap
gei, yani Efes'li Artemis'ten Hellenistik ve maktadr. Aadaki yazda bu brorden fay
Latin iirindeki Diana'ya gei kolayca anla dalanlmtr:
lr doal ve olaan bir geitir. Srekli bir ev
re iinde grdmz Artemis figr bylece a) Kayna. Efes'li Artemis'in kayna hi
avclk ve bakirelikle ilgili efsane ve masallar phe yok ki Anadolulu Ana Tanradr. S
da rol alm (Aktaion) ve ay tanras Selene, mer'lerden nce var olduu atalhyk kaz
gecenin karanlk glerine egemen Hekate larndan anlalan ve Smer'lerce M ya da
ile bir tutulmutur. Biz yalnz unu belirtmek Marienna, Hitti'lerce Kupapa, Kubaba ya da
isteriz ki, mythos'un kayna saylan Home- Hepa, Suriye'den Arabistan'a kadar olan bl
ros destanlarnda karmza kan Artemis gede Lat, Girit'te Rhea, Phrygia'da Kybele,
sonraki yaznn avc tanrasndan ok kiili Lykia'da Leto olarak adlandrlan bu byk
inde dii yaratn aamasn, yani kzlk, bereket tanrasnn Efes'e ne zaman geldii,
kadnlk ve analk aamalarn da birletiren orada Artemis adyla kltnn ne zaman ba
byk Efes'li tanraya benzemektedir. Bur- lad kesinlikle saptanamazsa da, bu tanra
dan kan sonu da u ki, Yunan din ve efsa- nn Phrygia, Lydia ve Minoen Girit kltleri
nesindeki Artemis kaynan Anadolulu tan nin etkisi altnda eitli evreler geirerek yu
radan almaktadr-, birok mythos yazarlar karda adlar saylan tanralardan ayrld ve
nn bugne dek ileri srdkleri tezin tersine bugn Efes'li Artemis bimine girdii apak
Yunan asll olan Artemis sonradan Asia'l tr. Bu evreyi a ana izleyemezsek de,
Ana Tanra ile birletirilmi deildir. Bu tan arkeolojik bulgularla yazl metinlerin karla
rann baka nemli bir kayna da Girit'tir. trlmasndan Efes'li Artemis'in sa'dan nce
Britomartis ve Diktynna diye anlan Girit' li II. bin ylda Efes yresine yerlemi olduu
Artemis'ten bu adlar altnda sz edilecek, kansna varlabilir.
Efes'li Artemis ise ayr bir blme konu ola
caktr. b) mgesi. Ana Tanra'nn btn Akdeniz
evresinde ve zellikle Orta Anadolu'da bu
(4) EFESL ARTEMS. Ephesos kazlar sra lunmu eitli imgeleri, idol, figrin ve kk
snda bulunan biri byk, ikisi kk Arte heykelleri arasnda Efes'li Artemis apayr bir
mis heykeli arkeolojide olduu kadar, dnya yer tutar. Efes'teki Artemislon adl tapnan-

)
da ok memeli, ba tal, gvdesi birok fi rekli deiim halinde olan ay etkisi altnda
grlerle rtl, ayakta duran, byk boy hey tutar, doum yeri ok dourgan diye bilinen
keli herhalde ok eski, ilkel bir imgenin geli bldrcnla ilgilidir, arlarn kraliesi, uygarln
tirilmi biimidir. Bu ilkel imge ise bir "ksoa- koruyucusudur, gkte ve yeryzndeki ger
non", yani hemen de hi yontulmam bir ek ve gerekst btn yaratklar onun buy-
tahta heykel, ya da Pessinus'taki Kybele iin rugundadr. nsanlarn da, hayvanlarn da
olduu gibi bir "diopetes" yani gkten d ecesi, btn doann yneticisidir.
m saylan bir tat. Zamanla tanrann im Efes'li Artemis'in Ana Tanra ile paylat
gesi zengileerek, Artemis'in btn nitelikle bu nitelikleri onya'ya zg bir biimde ve
rini dile getiren ykl ve ssl bir heykel ol Prygia'da tapnlan Kybele'ninkilerden ayr
mutur. motif ve simgelerle dile getirrriesi, stnde
Bu haliyle Artemis heykeli tanrann doa durulmas gereken bir zellikti/, lonya, d
ya egemenliini de, uygarln her trlsnde nrleri ve sanatlaryla uygarlk dnyasna
yneticiliini de simgeler: Bann stnde nasl nclk etmise, Ana Tanra imgesini
kat kule biiminde tapnak tar, bununla yaratmakta da baka hibir lke ve yrede
krlar olduu kadar ehirleri de koruduu eriilemeyen bir yetkinlie ulam, gz ka
gsterilir; derin ve ciddi baklar sonsuzlua matrc bir baar ortaya karmtr. Bu e
dikilidir, tanrann ulu gcn yanstr, ense siz sanat antyla r ac esiz bir dnce
si dolunay biiminde bir diskle evrilidir, al nin taycs olan Efes'li Herakleitos arasnda
nnda hill tar, bylece ay tanras olduu iliki kurmamak iin kr olmal. Kald ki do
belirlenir, diskin her iki yannda beer grif- ada ak grp evreyi ilk dile getiren byk
fon, yani kartal bal aslan vardr ve boynun filozofun dncesini Artemis tapnanda
da zodiak iaretlerinden rlm kaln bir tanrann imgesine baka baka gelitirdiini
gerdanlk sarkar. Onun altnda da drt kat de biliyoruz.
meme grlr. "Polymastos" yani ok me
meli diye tanmlanan heykelin meme says c) Tapma. Artemis'in Efes'teki tapna
17 ile 40 arasnda deiir. Ama bu memele Artemision dnyann yedi harikalarndan bi
rin ucu olmadndan kimi bilginler bunlar riydi. lka yazarlar onu anlatmakla bitire
hurma ya da erkek ar gvdeleri diye yorum mezler. 190 metre boyunda, 55 metre enin
lamak yoluna gitmilerdir. Tanrann An deki yap onya slubunda 127 stun stne
Kraliesi unvanyla ilgili grlen bu sarkntlar kurulmutu. 15 metre ykseklikteki bu stun
ne olursa olsun, Artemis'in bolluk ve bereket larn 36's kabartmalarla sslyd, bunlarn
simgeleridir. Etei alt kat drtgen biiminde biri nl heykeltra Skopas'n elinden k
plaklara blnmtr, her drtgenin iinde mt. Suna Praksiteles'in eseriydi, iinde
kabartma aslanlar, keiler, boalar, grif- bulunan Amazon'lar antnn heykellerinin
fon'lar, sfenks'ler ve arlar grlr, bunlarn yaplmasnda Polykleitos, Pheidias, Kresilas,
ortada olanlar er er dizilmitir. Gvdesi Kydon gibi Yunan ilkann en byk sanat
ni saran btn bu simgesel ssler tanrann lar alm, resimleri Efes yurtta olan
kutsal tahta yonutuna zaman zaman giydiri Apelles'in elinden kmt. En parlak an
len birer giysi niteliinde olsa gerek. Nitekim da Artemision Atina'daki Parthenon'dan
Efes'te tanrann giysilerini korumakla g drt kat byk olup akllara durgunluk veren
revli soylu gen kzlar bulunduu, bunlarn kz bir yapyd.
olan kz olduklar srece hizmet grdkleri,
evlenince ayrlp yerlerini baka kzlara brak Artemis'e adanm kutsal bir alanda I..
tklar bilinir. Tanra heykelinin deimez 652 ylnda bitirilen ilk ta tapnak Kim-
kutsal simgelerinden biri de saysdr. Bu mer'lerin Anadolu'ya saldrsnda yklm ve
say ile Artemis'in l karakteri dile gelmek .. 564-546 yllarnda, bir dnya harikas
te, hem kz, hem evli kadn, hem de ana ola saylan asl Artemision kurulmutu. Byk s
rak yaam srecinin btnne egemenlii kender zamanna kadar tapnak olduu gibi
simgelenmektedir. Tanra evrenseldir: S kalm ve Ege yresini ele geiren yabanc
idarelerce de sayg grmt. skender'in
doduu t.. 356 ylnda l.pn.k lli'iostr. tiyatrosunda dinledikten sonra ilkin direle
tos denilen ve bir deli olduu iter! tirten bir karlayan ve isa ya da Meryem'den bize ne,
Efes'imin eliyle yaklm. Bu kadar koca bir bizim tanramz byk Artemis'tir diyen
yapnn bir adam tarafndan nasl yok edilebi Efes'liler zamanla gevemiler, denemez. On
lecei bir sr olarak kald gibi, bu ite tap lar, kltr srelerinde ei az grlen bir
nan paha biilmez hazinelerini ele geirme transposition rnei vermiler, yani inandk
yi dnen rahiplerin parma olduu sanlr. lar, tapndklar byk tanra kendilerine ya
30 yl sonra tapnan yeniden yaplmasna sak edilince, inanlar yznden akla, hayale
balanm ve Lydia krallar gibi iskender de smaz kence ve saldrlara uraynca Mer
yapmna byk balarla katlmtr. Yunan yem diye karlarna karlan ve zorla kabul
ve Roma ilka boyunca uygar dnyann ettirilen tanrsal varla Artemis'in btn nite
hayranln stne eken Artemision barn liklerini aktarmlar, bylece inanlarnn z
drd saysz rahip ve grevli heyetleriyle korunduu gibi Meryem Ana'y yceltmiler,
bal bana bir idare haline gelmi, para bas onu da byk bir ana, byk bir tanra nite
m, kredi ve bankaclk ilemlerine nayak ol likleriyle dnyada tutulabilen bir varlk olarak
mu ve bu yolda uluslararas bir alveri ku yaratmlardr. Onun iindir ki Meryem Ana'
rumu meydana getirmitir. nn Efes'e getirilmesi, Efes'te Blbl danda
ki tap yerinde yaayp lmesi olay bir ger
Bu dnya harikasnn yerinde yeller esmesi,
ek olsun ya da olmasn, Meryem Ana imge
ngiliz ukuru denilen bir bataklk haline dn
si Efes'le yakndan ilgilidir, Meryem Ana
mesi Hristiyanlkla balayan korkun bir a Anadolu'nun ve zellikle Efes'in bir yarats,
pulculuk hareketinin sonucudur. Aziz Pau- bir baarsdr denebilir. Tarihte bir kltr s
lus'un Efes'e geliinde yeni dine kar dire recinin kesintisizce korunmasn baarmak,
nen Efes'tiler Bizans imparatorluunun ya insanla kk salm birka inancn alar bo
maclna kar koyamamlar, zamanla dn yunca ve gelip geen saysz uluslar, ynetim
ya harikasnn talar bir bir sklerek Aya- ler, deimelere karn srdrlmesini sala
sofya'nn yapmna yaramtr. Esiz mermer mak uygarlk denilen byk kavramn bir be
ve talarn geri kalan da Efes'teki Sen Jan ki lirtisidir. Bu yzdendir ki Efesli Artemis bu
lisesinde kullanlmtr. ki yzyl nce Bri- gn karmzda olanca canllyla yaamakta
tLh Museum'un Efes'e yollad bir arkeolog dr.
grubu da ne bulduysa ngiltere'ye aktarm,
bylece Artemis'in dillere destan tapna bo Asia. Okeanos'la Tethys'in saysz kzlarn
yuna tap ehri sular altnda brakan Kays- dan biri. Bir kaynaa gre, Asia Titan ape-
tros'un (Kk Menderes) da yardmyla kur tos'la evlenip Atlas, Prometheus, Epimethe-
baalarn tp oynat bir batak haline us ve Menoitios'u dourmutur. Baka kay
gelmitir. naklar bunun Asia deil, Klymene olduunu
Artemision'da grevli bulunan eitli rahip ileri srerler (Tab. 3).
heyetleri ve tapnan Ege'nin yaamndaki Bu Okeanos kz adn Asya ktasna ver
engin rol stne burada daha ok ayrntya mitir. Ne var ki Homeros destanlarnda Asia
gidemeyeceimizden Halikarnas Balks'nn btn ktann deil, yalnz Bat Anadolu'nun
yukarda sz geen "Asia Minr" adl kitab addr. zellikle, lyada'nn nl dizeleri (l. II,
na bavurulmasn salk veririz. Bu heyetler 459 vd.) eski Maionia, yani Gediz ovas iin
den Kybele blmnde de sz edilecektir. kullanlmaktadr.
d) Etkisi. Ana Tanrann bir simgesi olan Askalaphos. (1) Ares'in olu. talya'da an
Efes'li Artemis'in Phrygia'l tanra Kybele latldna gre, Aktor'un kz Astyokhe sava
kadar etkisi olduu ve ad ortadan silindikten tanryla gizlice seviir ve Askalaphos'la alme-
sonra da baka tanrsal varlklarn arkasnda nos'u dourur. Boiotia'da Orkhomenos eh
gizli bir yaam srdrd bir gerektir. Arte- rinde hkm sren bu iki karde Troya sava
mis'i srdren en belirli tanr kiilii hi p na otuz gemiyle katlrlar (l. 11, 512-516).
hesiz ki Meryem Ana'dr. Aziz Paulus'u Efes Sava bitince almenos Yunanistan'a dn-

(.1
rnez, Karadeniz kylarnda bir ehir kurup lr. Destanlar boyunca ad geen hekimlerin
oraya yerleir. Askalaphos'la lalmenos Argo- hepsi (lyada'da Makhaon ve Podaleiros) bu
naut'lar seferine de katlrlar. lalmenos Hele- Paian tanrnn oullar ve rencileri sayld
ne'nin talipleri arasnda yer alr. na gre, Asklepios'un da kark bir ser
ven sonucunda Apollon tanrdan domu ol
(2) Yeralt rmaklarndan Akheron'un olu.
mas bir rastlant deildir.
Persephone ller lkesine indii zaman Ha-
des tanraya oru tutup hibir ey yemezse
gene yeryzne dnebileceini sylemiti. (1) DOUU. Thessalia kral Phlegyas'm
Koronis adl bir kz vardr. Apollon'la seviir
Ama Persephone dayanamayp bir nar sr
ve ondan gebe kalr, ne var ki tanrnn dl
m, Askalaphos da bunu grm, gitmi,
n karnnda tarken Arkadya'dan gelme bir
Hades'e haber vermi, Persephone'nin anas
yabancy da yatana alr Koronis. Bu olay
Demeter de fkesinden onu gece kuuna e
tanrya kutsal kuu kuzgun haber verir, tanr
virmi. Baka bir anlatma gre, Demeter As-
da fkesinden bembeyaz olan bu kuun tyle
kalaphos'u kocaman bir kaya ile ezmi de,
rini karaya boyar. air Pindaros bu masal
Herakles Hades'e indii zaman bu kayay
benimsemez, k tanr Phoibos Apollon'un
kaldrm. Askalaphos o zaman bir gece kuu olay kendi gzyle grdn ile sreri Ko
oluvermi. ronis korkun bir cezaya arptrlr: Bir odun
Askanios. Aineias'la Kreusa'nn olu (Tab. ynnn stnde diri diri yanacaktr. Alevler
17). Baka bir kaynaa gre, Askanios Tro- Koronis'i yalamaya balar, kadn can vermek
ya'da domam, babas talya'ya gtkten zeredir ki, Apollon kanndan olan ocuun
sonra Lavinia'dan olmutu. Oysa efsanelerin yok olmasna katlanamaz, lnn karnndan
ou Aineias'n Troya yangn srasnda ba dln karr ve bymesi iin at adam Khe-
bas Ankhises'i omuzlarna alarak ve Askani- iron'a teslim eder. Bu olay hekim tanrnn
os'u elinden tutarak katn anlatrlar. son anda kurtarc olarak yetimesinin simge
sidir. Asklepios'a hekimlik sanatn reten
Vergilius'un "Aeneis" destannda Askanios Kheiron doann iinde yaayan, doann sr
(Lat. Ascanius)'tan uzun boylu sz edilir. As- larna ermi bir varlktr. Saln kayna da
canius babasnn biricik umudu, bykannesi doada olduuna gre Kheiron'un ak hava
tanra Aphrodite'nin gzbebei, sevimli bir da, gnein altnda, ifal sulardan ve otlar
delikanldr. Aeneas ldkten sonra Ascanius dan faydalanma yollarn bilmesi alacak bir
Latin'lere kral olur, Etrsk'lere kar savaa ey deildir.
giriir ve babas Lavinium ehrini kurduktan
otuz yl sonra kendisi Alba Longa'y kurar.
Lavinia'nn kurduu bir dzen sonucunda As (2) EFSANES VE SANATI. Asklepios byle
canius Latin'lerin hmna urar ve Alba kral ce usta bir hekim olarak yetiir, hekimliin ve
l Lavinia'nin olu Silvius'a kalr. cerrahln btn bilgilerin edinir, ama bu
Aeneis'te Ascanius'un baka bir ad lu- nunla da kalmaz lleri diriltmek yoluna bile
lus'tur. Roma'ya imparatorlar veren ulii so sapar. Bunun srrn efsane yle aklar:
Tanra Athena Gorgo canavar ld za
yu (ulius Caesar da bu soydandr) Aeneas'n
man bedeninden akan kan toplam ve Ask
olundan ve dolaysyla tanra Venus'tan
lepios'a vermi. Gorgo'nun sa tarafndaki
gelmekle vnrd.
damarlarda dolaan kan zehirli, sol tarafnda
Asklepios. Yunan dnyasnda hekim tanr ki damarlardaki ise faydalym. Bu ifal kan
olarak byk bir n olan ve Roma'llarn da Asklepios lleri diriltmek iin kullanrm.
Aesculapius adyla benimseyip tapndklar Epey adam da diriltmi, bunlarn arasnda
Asklepios, Apollon'un oludur (Tab. 5). Ho- Kapaneus, Lykurgos, Minos'un olu Glaukos
meros destanlarnda Apollon ordulara veba, ve Theseus'un olu Hippolytos da varm
kran salan olumsuz, korkun bir g diye (Phaidra). Zeus doal dzeni bozan hekim
canlandrld gibi, iyiletirici, derde deva bu tanrnn bu ar gcnden kuku duymaya
lan tanr anlamndaki Paian ek adyla da an balam, bu haddini bilmezlii cezasz brak-

d'A
mam, Asklepios'un stne bir yldrm sal vermi, yamur yam, yaznn z bylece
m, yakm, yok etmi onu. Ama Apollon da ota karm ve her derde deva sarmsak
olunun cn alm, Zeus'a yldrm ba meydana gelmi.
layan Kyklop'lar ldrm, sonra da olu
Asopos. Korinthos krfezine dklen Pelo^
Asklepios'u gkte burlar arasna yerletir
ponez rma; btn rmaklar gibi Okea-
mi. Bir sre de ayrlm Olympos'tan (Ad-
nos'la Tethys'in olu saylr. Metope adl bir
metos).
rmak kzyla evlenip iki oluyla yirmi kz
Asklepios sanatn kz Hygieia (Yun. salk olur. Bunlardan Aiginia'y (Tab. 21) Zeus
anlamna gelir) ve Asklepiades (yani Asklepi kartal biimine girerek karr. Korinthos kra
os oullar) diye sk bir lonca dzeni iinde l Sisyphos olay Asopos'a haber verir, o da
birleen hekimlerin aracyla ilka sonuna fkesinden tap blgeyi altst eder. Zeus ce
dek srdrm bir tanrdr. yle ki, hepsi ha za olarak Sisyphos'u Hades'e atar, rmak
lefleri, rahipleri, oullar saylan yaam he tanrnn stne de yldrm salp sularn geri
kimler bile onun efsanelik kiiliinden fayda ekmeye zorlar (Sisyphos).
lanmlardr. rnein Kos (Istanky) adasn
da hekimlik yapan Hippokrates'in bile haya Asterie. Titan ifti Koios'Ia Phoibe'nin kz,
tnn ne kadar gerek, ne kadar masal bilin Perses'in ei ve Hekate'nin anas (Tab. 4).
mez bugn. Zeus Asterie'ye k olup onu kovalamaya
balar. Kz da bldrcn biimine girip habire
(3) TAPINAKLARI. Asklepios tanrnn tap kaar, sonunda kendini denize atp kayal bir
naklarna " Asklepieion" denir. Bunlardan en ada haline gelir. Bldrcn anlamna gelen Yu
nl birinin eski Pergamon, bugnk Berga nanca ortyks kelimesinden bu adaya Ortygl.
ma'da bulunuu hekim tanrya adanm bu denmi. Sonralar Asterie'nin kz kardei Le
tapnak hastanelerin ne biim yerler olduu to Apollon'la Artemis'i bu adada dourmu
nu bize ak ak gstermektedir. Ortygia adasnn Delos'un eski ad olduu ile
Yunanistan'da en nl Asklepios tapna ri srlr (Artemis).
Epidauros'tadr. Bugn bile kullanlmakta
olan tiyatrosu byk heykeltra Polyklei- Astraia. Baz mythos yazarlarna gre Ze-
tos'un planlarna gre yaplm. Hibir Askle us'la Themis'in kz. Namuslu ve erdemli bir
pieion Bergama'nnki kadar yaygn ve ok bakire olan Astraia dnyann altn alar ya
ynl deildir. Hellenistik ada kurulmu ad dnemde insanlar arasnda kalrm.
olan bu kutsal alan Asklepios'tan baka tanr Ama ahlakszlk yeryznde artnca, Astraia
a Hygieia'y ve herhalde Asklepios kltn kz kardei Pudicitia (Utan) ile birlikte gky
den nce Anadolu'da bulunan Telesphoros'u zne km ve Bakire burcu olmu. Daha
bir araya getirmekte, ilkada ifal su, iyi ha ok Latin yazarlarnda ad geer.
va, kaplca gibi fizik tedavilerin yanbanda Astyanaks. Hektor'la Andromakhe'nin o
telkin, elence ve kltr yoluyla hekimliin lu. Adn Homeros, nl iftin bat kaplarn
ne kadar ileri gittiini gz nne sermekte da bulutuklar srada yle aklar (l. VI,
dir. Anadolu'ya zg bir nitelik tayan bu 399 vd.):
Asklepieion'un baka hibir yerde benzeri ol
Andromakhe karlad Hektor'u
mad gibi, ne hazineler saklad da bsb dad da arkasndan geliyordu,
tn ortaya km deildir. Simgeledii tm memedeki yavrucaz tayordu kucanda,
tedavi anlaynn ve ynteminin izlerine olsa Hektor'un gzbebeiydi o,
olsa Seluk ve Osmanl aglarndaki benzeri ldayan yldza benziyordu,
yaptlarda rastlanr. Hektor Skamandros'lu derdi ona,
Anadolu Asklepios efsanesine de bir katk bakalar Astyanaks, ehrin kral, derdi,
lyon'u tek bana koruyan Hektor'du da
da bulunmutur: nsanlar iyi ede de lme
ondan
meydan okuyan Asklepios'u Zeus yldrmyla
yere serince, nl hekimin son deminde yaz Bebek babasnn sorgulu tun tolgasndan
d bir reete oradaki bir otun stne ditft) rkp alamaya balaynca, Hektor onu kol
kollarna alr ve bir gn babas kadar nl olmas kavram Trkemizde en iyi "gaflet" szc
in yakarr. yle karlanabilir, ne var ki derin dinsel an
Hektor'un lmnden sonra, Andromakhe lam ve insanlk dramnda bu kavramn oyna
sevgili kocasna yakt atta Astyanaks'm d byk rol gene de yanstlm olmaz. En
yetim olarak ekecei ileyi tasarlayp dile iyisi Yunan kaynaklarnn kavram nasl ta
getirir. Oysa onunla bile kalmaz, Akha'lar nmladklarna bakmaktr. lkin Homeros'u
Troya'y yangna verdikleri gece yiitlerden alalm. lyada destannn asl konusu Akhille-
biri (Odysseus ya da Akhilleus) Hektor'un o us'la Agamemnon arasndaki kavga sona
cuunu surlardan aa atp ldrr (Andro erince, krallar kral hata ettiini kabul eder ve
makhe). yle der (l. XIX, 85):

At-Adam. Bkz. Kentauros. Akhalar sk sk sylediler bana bunu,


bana ktlar, ama sulu deilim ben,
Atalante. Arkadya (ya da Boiotia) blgele Zeus, Kader, karanlkta yryen Erinys
rinde Artemis'i simgeleyen bir avc kz. Ar- o toplantda eldiler aklm,
drdler kt bir lgnla (Ate)
kas'm torunu, Lykurgos'un olu olan babas
aldm gn Akhilleus'un onur payn,
lasos erkek ocuu olsun istermi, Atalante benim elimden ne gelirdi ki?
kz olarak dounca, onu bir dag bana brak Tanr getirir her eyin sonunu.
m. Bebei bir dii ay emzirmi, sonra da nsanlar artan lgnlk byk kzdr
avclar alp bytmler, yaman bir avc ola Zeus'un,
rak yetimi Atalante, kouda kimse gee- uursuzun inceciktir ayaklar, basmaz yere,
mezmi onu. Ama kz olan kz kalmak iste konar insanlarn kafalarna, bela olur,
dii iindir ki, rzna gemeye yeltenen iki at onu bunu alr ann iine.
adam ldrdkten sonra, taliplerini kendisiy Bir gn Zeus'u bile artt o,
insanlardan, tanrlardan stn Zeus'u
le kouda yarmaya zorlar, hepsini geer ve
sonra da kargsyla vurur ldrrm. Kaly- Ate Zeus'u bile aldatmtr: Tanr Mykene
don avna da katlp orada byk bir baar kralln Perseus'un ilk doacak olan torunu
kazanm olan Atalante'yi Melanion (ya da na vereceini syledi ve bunun Herakles ola
Hippomenes) yenmi, kouya balamadan can sand, oysa Hera'nn bir oyunuyla He-
nce yanna altn elma alm (bunlar Aph- rakles'ten nce Eurystheus dodu ve yiit
rodite'nin Kbrs'taki tapnandan, ya da Ba bylece bu akrabasna kul, kle olmak zorun
t Kzlarnn bahesinden gelmeymi), Atalan- da kald. Zeus Ate'nin bu dzenine kzarak
te'nin yaklatn grnce elmalardan birini onu salarndan tutup tiksintiyle atar Olym-
yere drr, kz da dayanamaz, eilip top pos'tan aa, Ate de gelir yerleir insanlarn
lar, bylece geri kalrm. Melanion yar ka arasna.
zandktan sonra, Atalante'yle evlenmi, ama Ate Kader'in elinde bir oyuncaktr ve insa
bir gn av dn kar-koca Zeus'un (ya da na kendi eliyle bilmeden, istemeden nice ni
Kybele'nin) tapnana girmiler, orada sevi ce sular iletir. Yunan tragedyasnn balca
miler. Bu saygszla ierleyen tanrlar ikisi yrtcs bu amansz tanradr. Oidipus
ni de aslana evirmiler (Meleagros). babas Laios'u ldrp anasyla evlendiini
bilmez, Kaderce bile bile aldatlm, artl-
Ate. Eski Yunan dnne zg soyut bir mtr. Aiskhylos'un "Persler" tragedyasnda
kavram ve onu simgeleyen dii cinsten tanr Kserkses de Ate'nin kurban olur. Ate kral
sal bir varlk. Hesiodos'a gre Ate, kavga btn ordusuyla Boazlar gemeye kandrr,
tanra Eris'ten domutur. Akl, insann ger Salamis'te ordu krlnca imparatorluk ker,
ei olduu gibi grmesini, iyiyi ktden su ilenmitir, geri dn yoktur. Ate byle
ayrt etmesini salayan yetidir. Akl bandan ce gz kararp su ve gnah ilemi bahtsz
alnr, gz karartlrsa, aldanr, basireti ba - ou kez tanrlarn lanetine uram - kiiyi
lanr ve gaflete dp hata iler, su iler, g tanralar Erinys'Ierin eline brakr. Kii
nah iler. Bunun sonucunda da cezaya arp kurtulacana, daha beter batar. ldrr ya
lr. ada dillerde karl zor bulunan bu da canna kyar. Bir tanr onu suundan arn-

<rl
drmak yolunu bulamazsa, yeraltnda da kur lamamakta, rnleri de ancak onun kafaln
tulu yoktur onun iin. le byle zalim olarak dan kabilmektedir. Bu kavram ve dnceyi
canlandrlmtr Kader ve onun yardmcs yle dile getirir Hesiodos (Theog. 886 vd.):
Ate Yunan efsanesinde (Erinys'ler).
Tanr/arn kral Zeus ilk e olarak
Bir efsaneye gre, tanr Zeus'un fkelene
Metis'i, bilge tanray seti kendine.
rek yeryzne att belal tanra Anado
Metis en ok ey bilendir
lu'nun Phrygia blgesindeki bir tepeye d
btn tanrlar ve lmller arasnda.
mtr. Ate tepesi (Gaflettepe) ad verilen bu
Ama bu tanra tam douraca srada
tepenin stne sonralar los lion kentini kur
akr gzl Athena'yt.
mutur. lion (Troya)'un bana gelen btn
Zeus Topran ve Gn tlerine uyarak
belalar bundandr (los, Palladion).
sevdal szlerle aldatp eini
Athamas. Yeller tanrs Aiolos'un olu Boi- yuttu, gvdesinin iine ald onu.
otia kral Athamas bulut tanra Nephele ile kinci sre olarak Athena'nn Zeus'un ka
evlenir, Phriksos'la Helle adl biri olan, b fasndan kmas yle anlatlr (Theog. 924
r kz iki ocuu olur. Athamas Nephele'yi vd.):
boar, Kadmos'un kz no Nephele'nin o Ve Zeus kard bir gn kendi kafasndan
cuklarn kskanr, lkede meydana gelen bir akr gzl yaman Athena'yi
ktla son vermek iin kocasn Phriksos'u o dnyay birbirine katan tanray,
kurban etmeye zorlar. Nephele bunu nler o hi yorulmadan ordular yneten,
ve ocuklarn altn postlu bir ko stnde o cenk ve sava barmalarndan holanan
Karadeniz'in Kolkhis lkesine karr. Ama yceler ycesi saylan tanray.
yolda Helle denize dtnden Boazlara
(2) AD VE EK ADLARI. Zeus'un kz ve n
Hellespontos (Helle denizi) denmitir (Phrik-
iki, Olympos tanrsnn biri olan Athena
sos, Helle).
(Tab. 5) ou zaman ik adla, yani Pallas A
Bir anlatma gre, Athamas'a kar byk
thena diye anlr. Athena adinin kkeni bilin
bir hn besleyen tanra Hera onu delirtmi.
medigi gibi, Pallas'm kayna da tartma ko
Deliren Athamas kendi oullarndan birini l
nusudur. Pallas adl bir Titan vardr, adnn
drm ve kars tno'yu da ldrmek iin ko
Yunanca; "pallo", karg sallamak, atmak an
valamaya balam. no kaarak deniz kys lamna gelen bir kkenden tremi olduu
na varm ve br ocuuyla birlikte denize sanlr; ayrca bir efsanede tanra Athe
atlam. Sulara karan no sonradan btn na'nn Pallas adnda Attika'l bir devi ldr
gemicilerin frtnaya tutulunca imdadna ko d de anlatlr (Pallas); Athena'nn ek ad
an bir deniz tanras olmu. Odysseus'u bu devlerle ve karg sallamakla ilgili midir? Bi
kurtarmakta da byk bir rol oynayan (Od. lindii gibi, bir efsaneye gre, tanra Athena
V, 333 vd.) no'ya Leukothea (Ak tanra) da babas Zeus'un kafasndan silahl ve elinde
denir (no). Athamas, no, Phriksos tragedya kargs olarak kmtr. Yoksa Pallas ek ad,
lara konu olmular ne var ki bu tragedyalar kz olan kz anlamna gelen bir sfattan m
yitik olduundan, hangi efsaneleri nasl ile tremedir ve Pallas Athena m anlalmakta
dikleri belli deildir (Argonaut'lar). dr? Bunu bugn kesinlikle saptamak gtr.
Athena. (1) DOUU. Zeus Olympos tanr lyada'da Zeus sevgili kzna "Tritogeneia" di
larnn egemenliini kurduktan sonra ilkin ye seslenir, Triton'dan dogma anlamna gele
Okeanos kz Metis tanrayla birleir (Tab. bilen bu ad da ak deildir, deniz tanrs Tri
9). Metis Yunanca akl, us, dnme gc ton'la Athena'nn bir ilikisi yoktur grnr
demektir. Tanrlar tanrsnn kendine ilk e de, Amphitrite ve Triton adlarnda geen bu
olarak Metis'i semesi anlamldr, ama onu "trit" kkeni denizin uultusunu yanstan bir
gebe braktktan sonra dlyle birlikte kendi ses benzetmesi olabilir, ama Athena'nn de
gvdesine almas daha da derin bir anlam ta nizle tek ilikisi, anas Metis'in bir Okeanos
r: Akl gc ve ancak onun aracyla elde kz oluundandr. Acaba Tritogeneia ad bu
edilebilen dnya egemenlii batanrdan ayr na m armdr?
Sfatlar daha belirgin anlamldr: Aigis kal nelope'ye, Nausikaa'ya yapaca ii, benim
kann tayan "aigiokhos" (Aigis), gk gzl, seyecei davran esinlemek iin bin bir kl
akr gzl "glaukopis" sfat tanrann en a girer, Mentes olur, Mentor olur, bir gen
sevdii ku olan "glauks", baykula ilgili g kz, bir kk ocuk olur, ama her an varl
rlmtr, olabilir; son olarak "obrimopatre" yla oluu etkiler ynetir. Odysseus'a kar
babas gl olan sfat dorudan doruya davrannda da tutarl bir duygusu belirir tan
batanr Zeus'un kz oluundandr. rann: ok ile ekmi yiide acr, bunca
akl ve dirayetin boa gitmesini istemez, lya-
(3) NTEL VE EFSANELER. lyada'da A- da'daki tutumunun tam tersine hakkn stn
thena bir sava tanras olarak kar karm gelmesini ister. Onun iindir ki destan boyun
za, ama taraf tutar, Akha'lardan yanadr, A- ca Athena'nn klavuz rolndeki eylem ve
khilleus, Diomedes, Odysseus ve Menelaos'u davranlarnn, konumalarnn anlatmna
her frsatta korur, Troya'l yiitlere kar pis doyum olmaz, tanra bu sevimli rolyle ba
pis dzenler kurmaktan hi ekinmez. Asln ka destanlara, iirlere girmi, denebilir ki Ho-
da irkin bir rol oynar lyada'da, bu erdem meros Odysseia'da Odysseus tipini yaratt
tanras hi haktan yana grnmez, davra gibi Athena tipini de yaratm ve lmszle-
nlar hep hrs ve tutkularn etkisiyle olur: At- tirmitir.
hena'nn Hera ve Poseidon'la birlikte babas
Zeus'u nasl zincire vurmak istedii anlatlr (I, Pallas Athena'nn efsaneleri o kadar ok
400), sevmedii, kendisine rakip grd deildir, kz olan kz oluu ve bu niteliini yi
Aphrodite ve Ares'e kar turumu insafszdr, tirmekten ekinmesi, huylanmas tuhaf baz
yenilip yaralanmalarna yardm eder, sonra masallarn dogmasna yol amtr (Erikhto-
da yksekten bakar onlara, babas Zeus kar nios, Aglauros). Odysseus'u tuttuu gibi Ar-
snda da atp tutar, onu eletirmekten ekin gonaut'lar da tutar ve Argo gemisinin yapl
mez: Akhilleus'Ia Hektor arasndaki savata masna yardm eder (Argonaut'lar). El iili
lm kur'asn ekecek olan Zeus'u yle et ini ve el sanatlarn koruyan tanra olarak
kiler (l. XXII, 127 vd.): Arakhne efsanesinde rol oynar (Arakhne).
Atina'nn kurucusu ve koruyucusu olarak tan
Ne diyorsun kara bulutlu babam, ak rann oynad rol de ilgintir; Attika ilinin
yldnml! ve Atina ehrinin tanras olma hakkn y
Kaderi oktan belli, lml bir adamdr bu, le kazanm diye anlatlr: Poseidon tanryla
karmak m istersin onu canlara kyan Pallas Athena bu yetkiyi kazanmak iin yar
lmden? maya girmiler, Olympos tanrlarn da yarg
Yap yapacan ama, biz tanrlar olarak almlar: Poseidon Atina akropolnn
onaylamayz yaptn.
stnde tuzlu bir gl meydana getirmi, A-
Kznn bu sert klarna yumuaka kar
thena ise bir zeytin aac. Tanrlar, zeytin
lk verir tanrlarn babas, uyar isteklerine, g
aacn tuz glnden daha yararl bularak yet
ler, okar onu. Ve burada Athena Deiphobos
kiyi Athena'ya balamlar, bylece Athena
klna girerek aldatr Hektor'u lme srk
blge ve kentin ynetimini elde etmi.
ler(Hektor, Deiphobos).
Odysseia'da Athena'nn rol bir bakadr Baka ehirler de Athena'y koruyucu tanr
ve anlamldr: Zeus'un kendi azndan duyu a olarak benimsemilerdir, bunlarn banda
yoruz ki Odysseus "lmllerin en stndr Troya gelir. Troya'nn en byk, en eski ve
akldan yana", bu akll adam akl ve erdem kutsal tapma bugn de kalntlar grlen
tanras Athena tutar, tutmas da doal g Athena tapna olduu gibi, tanrann tah
rnr, lyada'da Zeus'un oynad ynetici tadan yaplm ve Pallaidon diye anlan hey
rol, Odysseia'da Athena oynar: Odysse keli ehir varlnn simgesi saylrd. Bundan
us'un da, btn ailesinin de kaderi onun elin trdr ki Palladion'un karlmasyla ilgili
dedir, ne kadar olay, eylem ve konuma var birok efsaneler domutur (Palladion).
sa, hepsi Athena'nn buyruu, klavuzluguyla Pallas Athena'nn klt en ilgin biimiyle
olur, tanra Odysseus'a Telemakhos'a, Pe- Atina'nn klasik anda kendini gstermitir.
Tanrann onuruna dzenlenen Panathenai mi, onu merkez adaya bir kaleye yerletir
bayram Hellen dnyasnda hem din, hem de mi ve be kuak erkek ocuk yetitirimi
kltr ve sanat bakmndan byk bir yer tut onunla birlikte. Tanr sonra aday on blgeye
mu, Parthenon ve onun kabartmalar gibi blm, en byk olu Atlas' hepsinin kral
ilkan en deerli yaptlarnn bazlarn esin olarak br oullar arasnda datt blge
lenmitir. lerin bana getirmi. Atlantis bitkileri, hay
vanlar ve zellikle madenleriyle ok zengin
Atlantis. Yunan ilkanda mythos yaratma bir lkeymi: altn, bakr, demir ve "oreikhal-
iine koyulmam hibir yazar yoktur. Filozof kos" (yani dag bakr) diye ate gibi parlak bir
lar bile bu abaya katlrlar, en bata da Pla madeni varm; yneticiler surlar, kprler,
ton. Baz diyologlarnm sonunda, gerekd kanallar ve tnellerle bezenmi kentler, li
ve gerekst bir dzeni rnek olarak gster manlar kurarak lkeyi son derecede uygar bir
mek iin canlandrd br dnya efsaneleri hale sokmular. lkenin sosyal yaps, asker
bir yana, Timaios ve Kritias diyaloglarnda, lik durumu stnde durup, bakentte ylda bir
baka hibir kaynakta izine rastlanmayan bir yaplan bir trene ve bu tren srasnda kesi
yitik lke masal uydurur. Bunu niin yapar? len boa kurbanlarna deindikten sonra,
Timaios'ta Atina'l devlet adam ve air So- Kritias diyalogu birdenbire kesilir. Ancak Ti
lon'un Msr'a gidii anlatlr, Nil deltasnda maios diyalogunda Msrl rahibin azndan
bulunan Sais kentinin rahipleriyle konuur renilen Atina'nn dokuz, on bin yl nce
Solon, biri ona yle der (Tim. 22 b): bu lkeyle savaa giritiidir. Atlantis fazla
g kazanm ve Akdeniz'in byk uluslarn
Ey Solon, Solon, siz Hellen'ler hep o
cuk kalrsnz, yaslanm bir tek Hellen yok kle durumuna sokacak bir saldrya gemi
tur. de, Atina hem kenefini, hem de btn kom
T- Ne demek istiyorsun? ularn tek bana kurtarm bu afetten. Ne
Ruhunuz gen hepinizin, nk eski bir var ki, bir gece deprem Atlantis'i haritadan
gelenee dayanan ne bir grsnz var, ne de ilince, Atina'nn oraya gnderdii ordu At-
zamanla kocalm bir bilginiz. lant'larla birlikte yok olur. Atina'nn bu eski
tarihi stnde hibir bilgisi olmay, bu nl
Bu szn doruluu en iyi mythos'ta gr
olay bir Msr'l rahibin azndan renmesi
lr, zaman kavram bilmez mythos, tarih d
btn yky Platon'un uydurduu kansn
insan gereklerini yanstmak, canlandrmak
uyandrmakla beraber, insanda tuhaf bir izle
ve Atina devletine dokuz bin yl ncesine ka
nim brakmaktadr. Hibir zaman zleme
dar uzanan bir tarih yaratmak hevesine kapl
mi bu gizdir ki, Timaios ile Kritias diyalogla
m olsa gerek. Her neyse, gnmze dek ro
rnn topya, yani hayal beldeleri anlatan y
manlara, filmlere konu olan ve tarihilerle
kler arasnda zl bir yer tutmasna yol
corafyaclarn stnde kafa patlattklar At
aar.
lantis efsanesi, Timaios diyalogunda bala
yp, bitmemi Kritias diyalogunda yanda kal
yorsa da, yle zetlenebilir: Atlas. (1) Titan lapetos Okeanos kz Klyme-
Atlantis, Batda Herakles stunlar (Cebeli ne (baka bir kaynaa gre Asia) ile evlenir
tark) yoluyla Akdeniz'den Okeanos'a kld ve Atlas, Menoitios, Prometheus, Epimen-
yerde karlalan byk bir ada ve evre theus diye drt olu olur (Tab.3). ki tanr ku
sindeki takmadalara verilen adm. Korkun a arasnda bulunup Olympos'lulara ba
depremler sonucunda sularn altna gmlen kaldran bu dev yapl yaratklara eserlerinde
bu ada bir zamanlar Libya ile Asya'nn bir zel bir yer ayran Hesiodos Theogonia'da
arada kapladklar alandan daha yaygnm. (Theog. 507 vd.) onlar yle tanmlar-.
Dnyann kuruluunda tanrlar yeryzn
lapetos ald Klymene 'yi,
aralarnda paylarken, Atina, tanrlardan A-
gzel topuklu Okeanos kzn,
thena ve Hephaistos'a, Atlantis de Posei- girdi onunla gerdee ve bir olu oldu:
don'a dm. Atlantis yerlilerinden Eue- Azgn yrekli Atlas tanr.
nor'un bir kz varm. Poseidon, bu kz sev lgnl ve ar gc yznden
Atlas zorlu bir bask altnda kald: Belli ki Homeros Atreusogullarnn bana
Dnyann bittii bir yerlerde, kuaktan kuaa sregelen laneti bilmiyor,
gzel sesli akam perilerinin karsnda daha dorusu tragedyann vazgeilmez konu
dimdik durup ayakta tutuyor g
su olan su ve lanet zincirlemesi destandan
ba ve yorulmaz kollar stnde.
Akll Zeus'un ona ayrd kader bu. sonra efsaneye katlm bir motiftir. Atreuso
gullar efsanesi bu ilenme srecinin en parlak
Homeros'a gre, Atlas g deil de, "ye rneklerinden biridir. lk lanetleme Pelops'la
ri, g birbirinden ayran direkleri" tar balar: Atreus'la Thyestes babalar Pelops'un
omuzlarnda (Od. 1,54). Herodotos Atlas'n bir nympha'dan olan olu Khrysippos'u ana
Kuzey Afrika'da bir dag olduunu syler (IV, lar Hippodameia'nn yardmyla ldrrler.
184). Bu dag yle meydana gelmi: Perseus Pelops iki oluna lanet okur, onlar srer. At-
Gorgo'yu ldrdkten sonra, Atlas'a canava reus'la Thyestes Mykene'de kral Sthene-
rn kafasn gstererek onu bir kayaya evir los'un yanna snrlar. Sthenelos'un olu
mi. Eurystheus dl brakmadan lnce, bir tanr
Atlas'n ok ocuu olmu: Pleione'den sz Mykene'lilere Pelopsogullarndan birini
Pleiade's ve Hyades kzlar, Hesperis'ten Hes- kral olarak semeyi buyurur. te o andadr
perid'ler, yani akam perileri. Dione ve Kaly- ki, iki karde arasnda rekabetten doan kor
pso da onun kzlar olarak gsterilir. kun bir kin ve nefret balar. Her biri tekini
Atlas Herakles efsanesinde de rol oynar ortadan kaldrp yerine geebilmek iin i
(Herakles). ren dzenler kurar. Atreus'un srsnde
(2) Atlantis'in yneticisi. apetos olu Atlas egemenlik simgesi altn postlu bir koyun var
ile hibir ilikisi olmasa gerek (Atlantis). dr, bu hayvan Artemis'e kurban etmeye ant
itii halde, sznde durmaz ve pstekiyi
Atreus. Pelops'la Hippodameia'nn olu, kendine saklar. Ne var ki Thyestes Atreus'un
Thyestes'in kardei, Homeros destanlarnda kars Aerope'yi ayartr, kadn da altn postu
Atreusogullar diye anlar Agamemnon'la gizlice kocasndan arp na verir. Myke-
Menelaos'un babas (Tab. 14 ve 15). Atreus ne'liler kardelerden hangisini kral seecekle
ve Atreusoullarnn hayat hikyesi destanla rini tartnca, Thyestes hangisi altn postu
ra da, tragedyalara da sonsuz bir konu kay karabilirse diye neride bulunur. Pstekinin
na olmutur. nsanlk d eylem ve tyler alndn bilmeyen Atreus art kabul eder.
rpertici facialar canlandran bu ykler Yu Thyestes altn postu ortaya koyup kral sei
nan mythos'unun balca efsane emberlerin lir. Ama Zeus Atreus'a dnde Hermes'i
den biridir. gnderir; gerek kraln baka bir tanr ima-
Atreus'a degin ilk kaynamz Home- ryla seilmesi konusunda Thyestes'le anla
ros'tur. llyada'da (l. II, 100 vd.) Agamem- masn buyurur; gne yolunu deitirirse At
non'un kral denei yle tanmlanr: reus'un kral olacan, yoksa Thyestes'in
Gl Agamemnon, elinde denei, kalkt. tahtta kalacan bildirir Hermes. Bu kez de
Hephaistos yapmt didine didine o Thyestes art kabul eder, ama o akam g
denei, ne douda batacak olur. Tanrlarn Atreus'u
vermiti onu Kronos olu kral Zeus'a, tuttuklar, krall ona verdikleri besbellidir.
Zeus da Argos'u ldren yol gsterici Atreus tahta kar kmaz, Thyestes'i kovar.
Hermes'e vermiti, Ama daha sonra kars Aerope ile kardei
atlar kamlayan kralPelops'a vermiti o arasndaki gnl macerasn renince bs
da, btn ileden kar, kardeiyle barr gibi
Pelops da erlerin gdcs Atreus'a olur, onu Mykene'ye arr. Tyestes'in
vermiti,
Atreus da bol srs olan Thyestes'e ocuunu dorar, piirir ve babalarnn n
brakmt lrken, ne koyar. Tyestes farkna varmadan kendi"
Thyestes de onu, tasn diye, ocuklarn yer. Derken Atreus ocuklarn ke
Agamemnon 'a brakmt, sik kafalarn getirir, gsterir babalarna.
Bunca adalarda, Argos'ta boydan boya Thyestes korkun lanetler savurarak masay
szn geirsin diye.

68
devirmi, sylentiye gre de gne o gln y oynar. Augias'n byk, zengin srleri var
leine rkm, ylesine tiksinmi ki gkteki m, ama allarn temizlemeyi ihmal eltli
yolunu tamamlamadan geri dnm. Dipsiz iin, davarlar barnamaz olmu. Augias yiil
bir karanla bozulmu ortalk. Thyestes bu Herakles'i arp allarnn temizlenmesini
kez Sikyon'a snr. Su ve gnahlarn iyice istemi, Herakles de bu ii bir gnde yapaca
izine dalar: Kendi kz Pelopeia ile kzn habe n, ama karlnda srnn onda birini
ri olmadan birleir ve Aigisthos adl olunu alacan bildirmi. Pazarlkta uyumular. Yi
retir. Sonra Pelopeia'y oluyla birlikte At- it de Alpheios'la Peneus rmaklarn yatakla
reus'un sarayna yollar, kral kadnn kim ol rn deitirerek sularn allardan geirmi
duunu bilmeden onunla evlenir ve Aigis- ve bir gnde hepsini temizlemi. Ne var ki
thos'u da benimser. Ona gidip Thyestes'i l Augias verdii szde durmam, Herakles'e
drmek grevini verir, ama Aigisthos son da iin karln demek istememi, ayrca da
kikada bu dzenin farkna varr ve kendi ba onu kendi olu, Herakles'in arkada Phyle-
basn deil, Atreus'u ldrr. os'la birlikte mahkemeye vermi. Yarg her
Atreus'un Aerope'den iki olu olmutu: ikisini de sulu bularak lkeden srm. Bir
Agamemnon'la Menelaos, Atreusoullar di orduyla geri gelen Herakles Augias' ldr
ye anlan bu iki kahraman Homeros destan- m, kentini ele geirip Phyleos'u babasnn
rnda ba rol oynarlar. Atreusoullarnn la tahtna oturtmu (Herakles).
neti sregider. Aigisthos, amcas Atreus'un
Aurora. afak tanra Eos'un Latince ad
babasna kar iledii suun cn Agamem-
(Eos).
non'dan alr (Agarnemnon, Aigisthos).
Autolykos. Antikleia'nn babas, Odysse-
Atropos. Kaderi simgeleyen tanralar us'un dedesi. Autolykos Hermes'in oludur
tr. ne birden verilen ad. Moira ya da ve yakalanmadan hrszlk yapma yeteneini
t Ker'dir. Hesiodos Theogonia'nn bir yerinde babasndan almtr. Odysseia'da yle tant
bu tanralarn Gece'den (Theog. 218), ba lr (Od. XIX, 395):
ka bir yerinde de Zeus'la Themis'ten domu
olduklarn syler (Theog. 902 vd.). Ad "geri Anasnn soylu babasyd Autolykos,
hrszlkta ve yalan yere yeminde stne
dnlmez" anlamna gelen Atropos mr ip yoktu.
liini bken Moira'lar arasnda eceli, lm Hermeias tanrnn kendisi vermiti bu yetiyi
simgeler (Moira). ona,
yakt kuzu ve olak butlarndan
Attis. Bkz. Agdistis ueKybele. holanmt ok,
hep yolda olurdu ona, bu yzden isterdi
Auge. Tegeia kral Aleos'un kz. Del- iyliini.
phoi'deki tanr szcs Aleos'a kznn dou
raca bir ocuun amcalarn ldreceini Odyseus'un stninesi Eurykleia'nn anlatt
bildirince, Aleos Auge'yi tanra Athena'nn na gre, Odysseus'a adn koyan dedesiy-
tapnana adam. Ama yiit Herakles kz mi. Odysseus byyp de Autolykos'un ko
grp sevmi. Auge bir sre sonra Tele- nana misafir gidince, dedesi ve amcalaryla
birlikte Parnesos danda bir yaban domuzu
phos'u dourmu. Babas bunu renince
avna katlm, canavar vurmu, ama bir yara
Auge'yle Telephos'u bir sanda kapatp de
almt. Yarasn iyiletiren de Autolykos ol
nize atm, ya da kle olarak satm. Anado
mu, sonralar bu yara izi Odysseus'un stni
lu'nun Mysia kylarna kmlar. Auge kral
nesi tarafndan tannmasna yol aar (Od.
Teuthras'la evlenmi. Telephos gerekten bir
386-407).
sre sonra amcalarn kaza ile ldrm (Te
lephos). Baka anlatmlara gre, Autolykos Amyn-
tor'un kz derisinden yaplm salam tolga
Augias. Helios'un olu, Aktor'un kardei, sn arm ve Odysseus'a vermiti. (l. IX,
Elis kral (Tab. 8). Argonaut'lar seferine katl 261 vd.), Eurytos'un srlerini alm, Sisy
mtr. Herakles efsanesinde nemli bir rol phos'a da ayn eyi yapmak istemi, ama ba-
AUTOMEDON

saramam. Sisyphos davarlarn geri almak yp onlar tannmaz hale getirmesini baard
iin konana gelince, Autolykos Laertes'e anlatlr.
nianlad kz Antikleia'y nce Sisyphos'la
birletirmi, bundan da amac doacak toru Automedon. lyada'da AkhiUeus'un araba
nunun Sisyphos gibi kurnaz olmasym. Bu sn sren yiit. Ege denizindeki adalarn bi
anlatma gre, Odysseus Laertes'in deil de, rinden Troya savana katlmaya gelmi, son
Sisyphos'un oluymu. Homeros bu gre radan Akhilleus'n seyisi olmutur: lmsz
katlmaz. atlar Ksanthos'la Balios'a bakar.
Baka kaynaklarda Autolykos'un Herak- Patroklos'un lsn elde etmek iin yiit
les'e gre rettii, Argonaut'lar seferine e savaan Automedon Akhilleus'un en vefal
katld ve ald hayvanlarn postunu boya arkadalarndan saylr (Balios).
raklarnn stne koymu; uslu, edepli yat

B mlard-, hi de, senin dediin gibi, arapla ve


kaval sesleriyle sarho olmu, ssz ormanlar
da Kypris'in peine dm deillerdi. Anan,
boynuzlu kzlerin brdn duyar duy
Babys. Tann Apollon'la flt yarmasna gi
maz Bakkha'larn ortasndan ayaa kalkt; v
rien satyr Marsyas'n kardei. Babys de ka cutlarn saran uykuyu kovmak iin keskin bir
val alarm, ama onun kaval tek borulu ilkel lk kopard. Bakkha'lar derin uykularn
bir kaval olduundan Apollon Babys'e nem gzlerinden sildiler; gen, ihtiyar, bakire, hep
vermemi, bylece Babys Marsyas'n urad si birden, grlmedik bir dzenle frlayp
cezaya uramam (Marsyas). kalktlar. nce salarn omuzlarna dktler;
zlm nebris'lerini balayp sktrdlar;
Bacchus. Dionysos'un Latince ad. Bkz. Di- sonra yanaklarn yalayan ylanlar benekli
onysos. postlarna kemer gibi sardlar. Bazlar, kolla
rnda tadklar geyik, kurt yavrularna bem
Bakkha'lar. Tanr Dionysos-Bakkhos'un beyaz bir st veriyordu; bunlar ocuklarn ye
dinsel trenlerini kutlayan kadnlar alay. Tp ni dourup brakm, memeleri st dolu ka
dnlard. Nihayet hepsi sarmak, mee ve i
k tanrnn kendisi gibi plak bedenlerini neb-
ekli saparna dallarndan elenklerini balar
ris denilen benekli ceylan postlaryla rter, na geirdiler, ilerinden biri thyrsos'unu ya
balarna sarmak elenkleri sarar ve ellerin kalayp bir kayaya vurdu: Kayadan sabahn i-
de thyrsos, ucunda bir am kozala bulunan yi kadar duru bir su fkrd. Baka biri
sarmak ve asma yapraklar sarl uzun de nartheks'ini topraa dokundurdu: Tanr top
nekleri ve Prometheus'un insanlara atei ta raktan bir arap gzesi kaynatt. Can isteyen
d nartheks karnyla tanrnn peinden ko de st iiyordu: Parmaklaryla topra kazn
ca, topraktan oluk oluk st akyordu. Sarma
arlar, geceleri dada, bayrda, ormanlarda
kt thyrsos'lardan bal damlyordu. Ah, ora
kendilerinden geerek tanrya karrlar. O s da olup da bu mucizeleri greydin, inanmad
rada doa ile birlik olan Bakkha'lar stn bir n bu tanrya krler ederdin. Biz, kz ve
gle nlerine gelen vahi hayvanlar para koyun obanlar, hep bir araya gelip grd
larlar. Dionysos dinini benimsemi bu kadn mz garip eyler zerinde konutuk. imiz
lara olgun ermilik anlarnda Thyas (thyo, ve den, ehre gidip gelen ve konumasn bilen
cit halinde olmak), lgnca kendilerinden biri dedi ki: "Ey, yce da balarnda yaayan
lar, gelin, Pentheus'un anas Agaue'nin ard
getikleri zaman da Mainas (mainomai, ldr
na delim; onu Bakkha'lardan ayrp kral
mak, takn bir cokuya kaplmak) denir. mzn gnln ho edelim". Bu dnceyi
Her iki hallerini ve zlerindeki nitelii can doru bulduk; allklarn arasna saklanp
landrmak iin Euripides'in "Bakkha'lar" tra pusu kurduk. Bakkha'lar, vakit gelince,
gedyasndan bir paray buraya almay en uy thyrsos'larn sallayarak ayinlerine baladlar;
gun bulduk. Euripides'in son eserlerinden biri hep bir azdan "lakkhos, Zeus'un olu Bro-
mios" diye bardlar. O zaman dalar, talar
olan bu oyunda koro hem Bakkha'lardan
Bakkha'larla bir olup cotu; vahi hayvanlar
meydana gelmekte, hem de bir Bakkha olan bile cmbe katld; yer yerinden oynad.
Agaue'nin korkun dram canlandrlmakta Anszn Agaue'nin srayarak yanmdan geti
dr. Bakkha'lar gren bir haberci onlar, Di ini grdm; saklandm allktan frlayp
onysos dinini Thebai'den srmeye kararl onu yakalamak istedim. O zaman Agaue
kral Pentheus'a yle anlatr (M. Eg. B. Ya Bakkha'lara: "Hey, benim rzgr kanatl dii
ynlar, S. Eyuboglu evirisi, s. 46): tazlarm; erkekler bize pusu kurmu. Gelin,
gelin ardmdan, thyrsos'larnz sallayp ko
Gne klaryla topra stmaya balar un!" diye bard. Kendimizi g kurtardk;
ken, otlattm kz srsyle yksek dala kamasaydk Bakkha'lar bizi paralayacaklar
rn banda dz ve kayalk bir yere varmtm. d. Bizi tutamaymca, taze ayrlarda otlayan
alay kadn, koro grdm; birinin ban srlere saldrdlar; ellerinde bak mak
da Autonoe, birinin banda Agaue, senin yoktu. Grmeliydin, Bakkha'lardan biri, na
anan, birinin banda da lno vard. Hepsi se zik elleriyle, memeleri st dolu bir azgn inii
rilmi uyuyordu. Kimi srtn bir am kt nasl zaptedtyordu. Gen danalar para pal
ne dayam, kimi ban topraa, mee yap

'
BAKKHOS

a ettiler. Kaburga kemikleri, trnakl ayaklar Zeus acr onlara ve yle seslenir yrein
havada uuuyor; bazen amlara taklp kal de:
yor; dallardan kan damlyordu. Bakkha'lara
fkeyle saldran azgn boalar bir anda yere Zavallcklar, ne diye verdim sizi kral
seriliyor; binlerce gen kadn eli boalar boy Peleus'a,
nuzlarndan tutup srklyordu. Kralmn ne diye bir lml insana verdim sizi.
kirpikleri yle bir defa alp kapanmadan siz ki bilmezsiniz lm ne, yas ne,
Bakkha'lar hayvanlarn derilerini yzp hep baht kara insanlarla ac ekmeniz iin mi?
sini didik didik ettiler; sonra, havalanp giden u dnyada soluk alan, yryen
ku srleri gibi dalgalardan sarma dola in yaratklar arasnda
diler; Asopos rmann kylarna, Theba- insandan daha acnacak bir yaratk yok.
i'lilere bereketli baaklar veren ovalara rzgr Zeus bylece yreklendirir atlar ve katlr
gibi atldlar. Kithairon kayalklarnn etekle
lar Akhilleus'un Hektor'la olan savana
rindeki Hysia ve Erythra ehirlerine dman
ordular gibi girdiler; her evin a/tn stne (Ksanthos).
getirdiler. Evlerden ocuklar alp katlar. (2) Akteon'un bir kpeinin ad.
Omuzlarna attklar hibir ey artk kara top
raa dmyor; tun ve demir bile bellerini Batieia. Bkz. Myrina.
bkmyordu. Alev alev yanan salar vcutla
Battos. (1) Tanr Hermes Apollon'dan ar
rn yakmyordu. Nihayet ehirlerin erkekleri
Bakkha'larm her eyi alp gtrdklerini g d srlar srerken dada Battos adl bir ih
rnce fkeyle silahlarna sarldlar ve ite o tiyara rastlam, kendisini ele verir korkusuy
zaman, kralm, hi grlmedik bir sahne gr la ona demi ki, kimseye bir ey sylemezsen
dk: Demir ulu oklar Bakkha'lardan bir sana bir dve armaan edeceim. Sonra da
damla kan aktmad; mutlak bir tanrdan yar hayvanlar saklam ve klk deitirerek ihti
dm gren bu kadnlar thyros'laryla erkekleri yarn karsna km, yitirdii srleri arar
yaraladlar ve nlerine katp kovaladlar. Son
gibi olmu. Battos da szn tutmayp hay
ra geldikleri yere dndler; tanrnn onlar
iin yerden kaynatt sulara kotular; orada vanlarn sakland yeri gstermi. Tanr f
kana bulanm vcutlarn ykadlar. Ylanlar, kesinden kayaya evirmi onu (Hermes).
yanaklarndan damlayan kanlar yalad; g (2) Battos Libya'nn Kyrene kentinin kuru
ne de vcutlarn kurutup parlatt. Kralm, cusu saylr. Asl ad, Aristoteles ya da Aristai-
bu tanr kim olursa olsun, brak bu ehre gir
os imi de kekeme olduu iin Battos denmi
sin; byk bir tanr bu. Dediklerine gre,
lmllere keder datan arab veren oymu. ona. Ama tarihi Herodotos'a gre Battos
arap olmazsa insanlar iin ne ak kalr, ne Libya dilinde "kral" demekmi. Pausanias
de baka bir ey. Battos'un Kyrene'yi kurduktan sonra, dz
gn konumaya baladn anlatr.
Bakkhos. Bkz. Dionysos.
Baukis. Bkz. Philemon.
Balios. (1) Yel tanr Zephyros'la Harpya Po-
darge'den dogma iki attan biri. Ksanthos'la Bebryk'ler. Anadolu'nun Bithynia blge
Balios'u Poseidon Peleus'a Thetis'le evlendi sinde yaayan bir boy (Amykos).
i gn dn hediyesi olarak vermi. Akhille-
Bellerophontes. Bellerophontes efsanesi
us da bu lmsz atlar Troya savana getir
bugn de yaar bizim iin. Ate nasl yanar,
miti. Homeros lyada'da onlar yle anlatr
alev nasl kzllk saarsa yle yaar. Mavi yol
(l. XVI, 148 vd.):
culukta geceyi korsanlar yata Ceneviz kr
Automedon kotu tez giden atlar fezinde geirdikten sonra, gemimiz masmavi
boyundurua,
bir denizin yarlarla kesilmi koyu yeil kylar
Yel gibi uan atlar, Ksanthos'la Balios'u,
onlar Zephyros yeline kasrga Podarge boyunca gide gide Olympos kentine varr.
dourmutu, ral derler bugn oraya. Alacal talar s
otlarken bir ayrda, Okeanos rma tnde gmbrdeyen bir ayn denize dkl
kysnda. d bu lahitler kentinin n ak bir kumsal
Patroklos lnce, Akhilleus'un atlar alar dr, ard da girift allklarla ykselen koca bir
(l. XVII, 426 vd.): da. te bu dada ate yanar, toprak yer yer
BtLLtKumurN to
gazlar sap kendiliinden tutuur. Yanar Ta tanr soyundand o, insan deildi.
dedikleri bu yer Lykia'nn en eski, en gzel n aslan, arkas ylan, ortas keiydi,
efsanesini bugn de canlandrr. Bu efsaneyi yalml nefesiyle kt soluyordu.
Bellerophontes uydu tanrlarn isteine,
Homeros'un azndan duyalm: lyada'nn
onu bir anda yere serdi.
VI. blmnde Yunanistan'k Diomedes'le arpt sonra nl Solymo'larla.
Anadolu'lu Glaukos arprken savaa ara Girdii savalarn bu en etiniydi.
verip soylarn soracak olurlar birbirlerine, Erkek gibi Amazon'lar ldrd sonra. ,
Glaukos'un anlatt yk Lykia'nn en nem Dnnde kral ona zorlu bir tuzak kurdu:
li efsanesini dile getirmekle kalmaz, iki d Yaygn Lykia'dan en iyi yiitleri
man savay konuk ve dost olarak da birle seti gnderdi pusuya,
ama onlar bir daha dnmediler evlerine,
tirir (l. VI. 152-211):
kusursuz Bellerophontes ldrmt
At besleyen Argos'un bir bucanda Ephyre hepsini.
li uardr, Kral da anlad onun tanr soyundan
Aiolos olu Sisyphos yaard orada, olduunu,
insanlarn en kurnazyd o, alkoydu orada, verdi kzn,
bir olu oldu, Glaukos'tu adi; btn krallk onurlarn blt
Bellerophontes dodu ondan sonra, Lykia'llar da ayrdlar bahelik, budaylk
Glaukos'un kusursuz olu. bir tarla,
Erkeklik, gzellik balad tanrlar ona. ayrdlar en byk, en gzel bir topra.
Ama Proitos geirdi gnlnden kt eyler, Kars ocuk dourdu bilgili
kendisi ondan ok daha glyd, Bellerophontes'e:
srd onu Argos'lular arasndan; Isandros, Hippolokhos, Laodamela.
Zeus almt Bellerophontes'I Akll Zeus, koynuna girdi Laodameia'nn.
Proitos'un eli altna. Laodamela, dourdu tanrya denk tun
Tanrsal Anteia, Proitos'un kars, yanp silahl Sarpedon'u.
tutuuyordu, Ama bir gn tanrlar tiksindi
Belterophontes'le, diyordu, gizlice bir Bellerophontes'ten,
sarma dola olsam, Aleion ovasnda kald o tek bana,
ama birazck olsun kandramad onu, insan urandan uzakta yedi kendi
o sra akl bandayd Bellerophontes'in. kendini.
Kadn bir yalan att kral Proitos'a, dedi ki: Savaa doymayan Ares ldrd olu
"Bellerophontes'i ldrmezsen lanet sana, sandros'u,
o benim zorla koynuma girmek istedi". arprken nl Solymo'larla.
Byle dedi o, kral birden fke kaplad. Kzd dizginleri altn kakmal Artemis,
Ama sayg besliyordu yreinde, ald Laodameia'nn cann.
Bellerophontes'e kyamad. Hippolokhos da baba oldu bana,
Gnderdi onu Lykia'ya, ben vnrm onun olu olduum iin.
Eline uursuz iaretler verdi, Troya'ya gnderdi beni o,
st ste katlanan bir levhaya sk sk salk verdi bana:
yazd bir sr lm yazlar. Hep yiite dveyim,
Kaynatasna gstermesini buyurdu, stn olaym bakalarndan,
bylece yok olacakt o. utandrmayaym atalarmn soyunu,
Bellerophontes tanrlarn eliyle vard oraya. onlar ki Ephyra'da, yaygn Lykia'da
Gelince Lykia'ya, Ksanthos nehrine, en iyi, en nl kiilerdi.
yaygn Lykia'nn kral onu sayd. vnrm ite, bu soydan, bu kandan
Arlad onu tam dokuz gn, olmakla.
dokuz tane kz kurban etti.
Bu paradan rendiimize gre, Bellero
Gl parmakl afak grnnce onuncu
phontes Korinthos (Ephyra Korinthos'un es
gn.
ki addr) kral ailesinden ve nl Sisyphos'un
Bellerophontes'e sordu,
damadmdan getirdiin iaret hani? dedi. torunudur (Tab. 25). Ne var ki Glaukos Belle-
Alr almaz damadnn iaretini, rophontes'in "lml" babasdr, yiit aslnda
buyurdu nce azgn Khimaira'y Poseidon'un dlndendir. Tanrsal nitelikleri
ldrmesini; de oradan gelme. Homeros'un bize akla-
madg Bellerophontes'in ad ve niin Tiryns Bendis. Trakya'llarn ay tanras. Klt,
kral Proitos'un yanna snddr. Bellero- Perikles zamannda Atina'ya yaylmt.
phontes Belleros'u ldren demek. Birok yi
itler gibi Bellerophontes de kaza ile adam Berckynthia. Ana tanra Kybele'nin ek
ldrm, ldrd bu Belleros'un kim oldu adlarndan biri. Berekynthes Phrygia'da otu
u da pek bilinmiyor, ne var ki bu yzden yur ran bir boya verilen isimdir (Kybele).
dundan ayrlp kendisini suundan arndra Bia. G, kuvvet anlamna gelen Kratos'la
cak birinin yanna gitmesi gerekiyor. Bu zor, zorbalk, iddet anlamna gelen Bia (ya
adam da Proitos'tur. Anteia kocasna Belle- da Bie) tanr ve kral yetkilerini simgeleyen bi
rophontes'i sulaynca, Proitos konuunu rer kavramdr. Hesiodos bunlarn douunu
kendi eliyle cezalandrmaktan ekinir ve onun yle anlatr (Theog. 383 vd.):
iindir ki eline katlanm tabletler, yani bir
mektup verip kaynatas lobates'e gnderir. Okeanos kz Styks Pallas'la seviti,
Lykia kral da konukluk kurallarna saygldr Zetos'la Nike'yi dourdu, gzel topuklu,
ve ancak zorunlu kald zaman ar ilere ko Sonra Kratos'la Bie'yl, o yaman ocuklar;
Zeus nerede oturursa, onlar oradadr,
ar Bellerophontes'i. Yiidin az ate saan Zeus nerede yrrse, ardndadr onlar,
Khimaira'y nasl ldrd Homeros'ta anla ayrlmazlar gmbrtl Zeus'tan.
tlmamtr. Hesiodos'a gre (Theog. 324):
Kratos'la Bie Aiskhylos'un "Zincire Vurul
Pegaros hakkndan geldi bu Khimaira'nn mu Prometheus" tragedyasnda nemli bir
koca yiit Bellerophontes'le birlikte. rol oynarlar: Oyunun banda Prometheus'u
Bir anlatma gre, yiit kanatl at Korin- kollarndan tutarak Kafkas dana srklerler
thos'ta bir emede su ierken bulmu, sar ve arkalarndan gelen Hephaistos Zeus'a ba
sna binip doru Khimaira'y ldrmeye git kaldran insansever tanry bir kayaya mhlar.
mi onunla (Pegasos). Bellerophontes'in tan Bu sahnede Bie sessiz bir kii olarak bulunur.
rlarn fkesine uramasnn nedeni yle Hephaistos'la konumay Kratos yapar (Kra-
aklanr: Gurura kaplan yiit kanatl atnn tos).
srtnda Olympos'a kadar ykselmek istemi, Bias. Khin Melampus'un kardei, onun se
Zeus da kzarak atm onu gkten aa yer rvenlerine katlr (Melampus).
yzne. Dt Aleion ovas da Kilikya'da
bir blgedir. Bellerophontes'in kz Laodame- Biton. Kydippe'nin olu, Kleobis'in kardei
ia, lyada'da Lykia'llarn banda savaan Ze (Kleobis).
us olu Sarpedon'un anasdr (Proitos, Ante
ia, Khimaira, Sarpedon). Bona Dea. "yi tanra" anlamna gelen es
ki bir Latium tanras. Klt kr tanrs Fau-
Bellona. Romallarn sava tanras olarak nus'Ia ilgilidir. Bu tanrnn kz ya da kars sa
simgelendirdikleri Bellona (Lat. Bellum sava ylan Bona Dea'nn Roma'da Aventinus te
demek) zamanla Yunanllarn Enyo tanra- pesinde bir tapna vard, orada belli gnler
syla bir tutulmutur. Mars'n ei olarak da de gizli ayinler yaplr, bunlara yalnz kadnlar
gsterilir. Bir sava arabasnda, elinde bir k katlrd (Faunus).
l, bir karg ya da yanan bir ra ile canlan
drlr, korku saan baklaryla Furia'lar an Bona Fides. Verilen sz ve iilen and
drr (Furia). simgeleyen tanra, Roma tanrlar arasnda
ok eskiden beri yer alan bu kavramsal yal
Bellos. Libya adl nympha'nn tanrl Psei- ln Palatinus tepesinde bir tapna vard.
don'dan dourduu ikiz kardelerden biri Orada bulunan resmi dnya kadar yal bir
(Tab. 10). teki Agenor'dur. Agenor Suri kocakar olarak gsterilir ve rahipleri de ii
ye'ye yerleii halde, Belos Msr'da kalm len and simgelemek zere ellerine beyaz
ve Nil rmann kz Ankhihoe ile evlenmi; bezler sararlard. Bona Fides, Roma'llarn,
Aigyptos'Ia Danaos adl ikiz ocuklar olmu adna yemin ettikleri Dius Fidius'un dii kar
(Algyptos, Danaos). ldr.
Boreas. Ad Trkeye poyraz diye geen Didyma'ya da baladn syler. Tapnak o
kuzey rzgr, esi ynne gre bugn bizim kadar zenginmi ki, Milet Pers savalarna gi
yldz dediimiz yele karlktr. Hesiodos'a riecekken, Didyma'nn hazinesiyle bir do
gre, afak tanrann olu olan Boreas, No- nanma kurmay dnm.
tos ve Zephyros'un kardeidir. airler Bore- Karadeniz'den Msr'a kadar doksana yakn
as' kara bulutlarla gkten saanak saanak smrge kuran Miletos ilek bir liman, bolluk
kopan ve engin dalgalarla denizi allak bullak iinde yaayan bir ehirdi. Milet'ten Didy
eden azgn bir yel, buz gibi esen bir kasrga ma'nn liman Panormos'a gemiyle - karayo
olarak nitelerler. Odysseia'da nemli bir rol lu yokmu o zaman - oradan da kutsal yol
oynayan Boreas kimi zaman da arkadan p boyunca Didyma'ya fal baktrmaya gelen
fr pfr esince, gemicileri dosdoru eree devlet adamlar, iadamlar bilicileri elbette ki
ulatran gzelim bir yel saylr (Rzgrlar). memnun ediyorlard, ama her mterinin
Efsaneye gre, Boreas Trakya'da oturan nabzna gre erbet vermek, yani faln arzu
gr sakall, engin kanatl, gl kuvvetli bir lad sonuca yneltmek de biliciye den g
yaratkm. Titanlar soyundan olduu iin, revdi. Kolay i deildi bu. Nitekim Lade yenil
onlar gibi sert, dizginsiz ve azgnm. Bir gn gisiyle Milet, Pers'lerin eline dnce, ehir
Atina kral Erekhtheus'un kz Oreithya'y ar de ne kadar erkek varsa hepsi ldrlp, ka
kadalaryla rmak kysnda oynarken gr dnlar ve ocuklar klelie srklenince, Di
m, ona vurulmu ve tozu dumana katarak dyma tapna da yamaya uram. Bran
stne yrm, onu kzl kanatlaryla sard khosogullar bu durumda Pers kralyla anla
gibi doru souk Trakya'ya karm ve Kala- may yeg grm olacaklar ki, tapnak hazi
is ile Zetes'e gebe brakm. Boreas bir at kl nesini ve daha nemlisi, Apollon'un dev hey
na girerek Erikhthonis'in ksraklarna am kelini Serhas'a verip onunla birlikte ran'n
ve on iki tay retmi, bu taylar yle hafif, y Susa ehrine gmler. Bir gn skender'in
le evikmi ki, buday tarlalar stnden ge kagelecegini bilememi Brankhosogullar.
erken baaklar eilmez ve denizin stnden ssos savandan sonra Byk skender'in ilk
en ufak bir krk yapmadan uarm. ii Miletos'a gelmek olmu. Emeli, Anado
lu'da Yunan uygarln kalkndrmakt. on
Brankhos-Brankhosoullar. Brankhos' ehirlerinin cn alacakt. Bu amala Mi-
un kiilii ve efsanesi, Didyma'da kurulmu let'te kalm ne kadar Brankhosoglu varsa
Apollon tapna ve bilicilik merkezinin n hepsini kesmi. in tuhaf, Milet'in bana
n ve yaygnln salamak iin uydurulmu gelecek ykm Delfi bilicileri nceden haber
tur. vermiti, hem Milet'lilerin kendilerine deil
de, Argos ehrinin geleceini renmeye ge
Brankhos Miletos'lu bir delikanlym. Ana
len Argos'lulara. Tarihilerin bize saklad
s onu dourmadan nce bir d grm: G
aadaki dizelerden - kehanetler her zaman
ne nlar azndan, boazndan girip karn
heksametron dizeleriyle dile getirilirdi - fk
na varyor ve bedenini dolatktan sonra g
ran sevin Delfi'nin Anadolu'daki zengin ra
beinden kyormu. Bu d hayra yoran
kibi Didyma'y ne kadar kskandn belli et
biliciler doan ocua "Brankhos" yani bo
miyor mu?
az adn vermiler. Brankhos ok gzel bir
delikanl olarak yetimi, ovada srlerini ot
latrken bir gn tanr Apollon onu grm ve Ve o gn, Miletos, ite o gn, sen ey kt
dzenli kent,
sevmi, bilicilik yetisini balam ona. Mile bereketli bir av olacaksn dmanlara,
tos'un gneyinde kurduu tapnakta bu usta bir len sofras sr sr insanlara!
lndan faydaland gibi, soyu sopu da Sal, sakall savalarn
Brankhidai, yani Brankhosogullar adyla fal ayaklarm ykayacak kadnlarn.
cl srdrmler. Didyma Yunanistan'da Ve senin de, ey Didyma,
Delfi'ye rakip bir bilicilik merkezi olmu. Ta yabanclar el koyacak tapmana.
rihi Herodotos, Lydia kral Kroisos'un Del Pers savalanndan sonra yeni batan kum
fi'ye verdii kadar bol ve zengin armaanlar lan Didyma tapna Roma imparatorluu za-
manna kadar nemini srdrm ve orta madka Akha'lara zaferi vermesin diye. Ze-
ada bir depremle ykldktan sonra dev ka us szn tutar, yle ki, Agamemnon bile
lntlar bugne kadar korunabilmitir (Didy- yaptna piman olur ve Akhilleus'la bar
ma, Didymeion). mak iin eliler gnderir ona. Birok arma
anlarla birlikte Briseis'i geri vereceini, za
Briareus. Uranos'la Gaia'nn yzer kollu ve ten o kadna hi dokunmadn syletir. Ak
ellier bal dev oullarndan biri, Kottos'la hiUeus gene de yumuamaz (l. IX, 336 vd.).
Gyes'in kardei (Tab. 2), (Yz Kollular).
Patroklos ld gn Briseis, Akhilleus'un
Briseis. Akhilleus'un Ege blgesine yapt yanna dner. ki sevgiliyi lnn stnde a
apulculuk seferlerinden getirdii en deerli lar grrz. Sonra lyada'da pek sz ge
tutsak Briseis'tir. Asl ad Hippodameia olan mez Briseis'in. Yalnz son blmde AkhiUeus
Briseis Lyrnessos'a Apollon rahibi Brises'in insanlk duygularna uyarak Hektor'un ls
kzdr. Brises'le, Khryse'nin Apollon rahibi n babas Priamos'a verdikten sonra, gece
Khryses kardetirler. Briseis evli barkl bir ka deine uzannca, uruna ok ac ektii ka
dnd, AkhiUeus kocasn ldrdkten sonra rs Briseis de gelir, yanna yatar.
ele geirir onu. Briseis de acsna katlanr, Homeros'tan sonraki yklerde Briseis
nk yklan yuvasna, yanan ehrine alar uzun boylu, esmer, kaln kal, parlak bakl
ken, Akhilleus'un temiz yrekli arkada Pat- bir kadn olarak tanmlanr. AkhiUeus ldk
roklos onu tatl szlerle avutmu, Akhilleus'a ten sonra, ona son grevleri Briseis yapm
kar olacana sz vermiti. Akhilleus'un ba (Khryseis, AkhiUeus).
rakasnda sessiz, sedasz yaamaktadr ki, g
Brises. Lyrnessos'ta Apollon tanrnn rahi
nn birinde Akhilleus'la Agamemnon arasn
bi, Briseis'in babas. AkhiUeus kentini yama
da kopan kavga altst eder hayatn. Apollon
edip kzn gtrnce Brises canna kym
tanrnn fkesini ve salgn nlemek iin
(Briseis).
Khryseis'i babasna geri vermeye raz olunca
Agamemnon yle konuur (l. I, 183 vd.): Britomartis. Zeus'un kz olduu sylenen
Phoibos Apollon istiyorsa Khryseis'i ille de, bir Girit tanras. Ad "atl bakire" anlamna
u gemimle, yoldalarmla gndereceim gelen Britomartis Girit'in Gortyn ehrinde
onu. Artemis alayna katlrm. Kral Minos ona
Ama barakandan alacam kendim gelip vurulup peine taklm ve dokuz ay sresince
senin onur payn, gzel yanakl Briseis'i. kovalam kz Girit'in dalarnda, ovalarnda.
Senden ne gl olduumu o zaman anla, Sonunda yakalanacan gren Britomartis
gr. kendini denize atm, ama bir balk ana
Korksun boy lmekten, ibret alsn
taklp kurtulmu. Bu yzden de ona Diktyn-
kim benimle eit grmek isterse kendini.
na, yani adan kma kz ad verilmi.
AkhiUeus bu szlere ok fkelenir, klcn Artemis gibi o da avc klnda, kpeklerle
knndan karmak, Agamemnon'un stne dada, bayrda yalnz bana dolar ve erkek
yrmek zeredir ki, tanra Athena elini tu lerden kaar bir kz tanra olarak canlandr
tar. AkhiUeus da krallar kralna svp saydk lr (A rtemis).,
tan sonra, bir daha ne olursa olsun savaa
katlmamaya ant iip adrna ekilir. Bu ara Bromios. Tanr Dionysos'a taklm bir ad.
da Agamemnon, Khryses'i bir gemiye bindi "Gmbrtl" anlamna gelen bu ek ad tanr
rip, babasna gnderir, tanr Apollon'un f ya yldrmlar arasnda doduu iin verilmi
kesini yattrmak iin yz sgrlk kurbanlar olacak (Dionysos).
kestirir. Ama bununla da kalmaz, iki haberci Brontes. Uranos (gk) ile Gaia'nn (toprak)
sini Akhilleus'un adnna yollar ve kadn al birlemesinden doan tek gzl devlerden bi
drr. ri (Tab. 2). Ad "grleyen" anlamna gelen
Akhilleus'un dilei zerine anas Thetis gi Brontes Zeus'a gk grltsn armaan
der, Zeus'tan yalvarr Akhilleus savaa katl eden Kyklops olsa gerek (Kyklops).
Busiris. Yunan efsanesine gre, Busiris ok Lykia snrnda Kaunos kentini kurar. Byblis
zalim bir Msr kraldr. yle insafsz bir zorba ldrr, o da der yollara, deli gibi dolar
imi ki, Nil blgesine yerlemi deniz tanr Anadolu'yu boydan boya, rahat bulamaz hi
Proteus bile ondan kamak zorunda kalm. bir yerde. Sonunda yksek bir kayadan aa
Busiris Bat kzlarn karmak iin bir haydut ya atar kendini, ama nympha'lar acr ona, k
etesi kurmu, altn elmalar almaya gittii z bir pnara evirirler, pnar Byblis'in ala
zaman Herakles bu eteye rastlam ve hay yan gzyalar gibi akar durur. Bu Ovidius'un
dutlarn hepsini ldrm. Gnn birinde M anlatm.
sr'da ktlk olmu. Busiris Kbrs'tan gelme Baka bir anlatm ii tersine eviriyor: Do
Phrasios adl bir biliciye ne yapmak gerektii gad aka kaplan Byblis deil, Kaunos'mu.
ni sormu, bilici de demi ki, ylda bir Ze- Kaunos bu yzden srlm, Byblis de bu
us'un fkesini yattrmak iin, ona bir insan yzden ldrm ve asm kendini. Adn iki
kurban kesmeli. Busiris de ie hemen Phrasi- kente vermiler: Biri Karia'da Byblis, teki
os'u kurban etmekle balam. Herakles M Fenike'de Byblos.
sr'a uraynca, Busiris onun bana iek e
Bu ykleri anlatanlar Kaunos ehrini gr
lenkleri koymu, kutsal sarglarla sarm kol
memilerdi herhalde, yoksa yknn sonunu
larn ve sunaa gtrp kurban etmek iste
bambaka biimde getirirlerdi: Eski Kaunos
mi. Ama yiit sarglar zerek, Busiris'i de,
ehrinin (bugnk Kyceiz Dalyan'nn)
olunu da, orada kim var, kim yok herkesi l
nnde gz alabildiine uzanan ve ancak
drm.
oralar iyi bilen gemicilerin armadan aa
Bir anlatma gre, Busiris Poseidon'un og-
bildikleri bir sazlk vardr. Bu bataklk nasl
luymu ve onu Msr tahtna dnya seferine
meydana geldi belli, Ege kylarndaki btn
kan Osiris oturtmu. Belki Busiris Osiris
limanlar gibi bir rman tad millerle dol
adnn bozulmu bir biimidir.
mutur, ama air gryle bu yol yol bat<
Byblis. Miletos'un kzym Byblis, Mile- gn Byblis'in tkenmez gzyalaryla meyda
tos'un kz olmakla da Apollon'un torunu. na geldii dnlemez mi? (Kaunos).
Anasnn kim olduu konusunda sylentiler
eitli, en akla yakn u: Anas Maiandros, Byzas. Bizans'n kurucusu Byzas, tanr Po-
yani Bykmenderes rmann kz Kya- seidon'la Keroessa'nn oludur. Keroessa da
ne'dir. Masmavi, koyu mavi anlamna gelen Zeus'un o'dan olan bir kz. o onu Bizans'a
Kyane, bir rmak kz iin gzel bir ad. Ama yakn bir yerde dnyaya getirmiti. Olu da
Byblis'in serveni ac: Bir ikiz kardei var ehri orada kurmu ve Apollon ve Poseidon
Kaunos adnda. Byblis ikizini yle sever, yle tanrlardan yardm grerek surlarla evirmi
beenirmi ki, doyamazm okamaya, p ti. Gnn birinde Trakya kral Haimos ehre
meye. Bu sevginin karde sevgisinden te bir saldrnca, Byzas onu teke tek savata yenmi
ey olduunun nasl farkna vardn uzun ve Trakya'nn iine kadar kovalam. Kral
uzadya anlatyor bize Ovidius (Met. 451 vd.). yokken de Bizans skitlerin saldrsna ura
Byblis anlar sevgisinin dogad olduunu, ge m, kuatlm boydan boya. Bu kez de
ne de dayanamaz, bir mektupla bildirir akn Byzas'm kars Phidaleia kurtarm ehri:
Kaunos'a. O da fkeyle, tiksintiyle knar bu br kadnlarla birlik olup sryle ylan at
ak, ikizini bir daha grmemek iin kaar mlar dman kararghna, bylece ekilme
yurdu Miletos'tan, gider, gider de Karia ile lerini salamlar.
Aeneas'a kar kahramanca savatktan son

c ra ldrlm.

Carna. Roma'nn kurulduu krsal blgede


Cacus. Vulcanus'un olu, az ate saan yaayan bir nympha. Roma'llar Augustus a
bal dev. Aventinus tepesinin bir maarasn na kadar Carna'ya kutsal bir ormanda tap-
da oturup komu blgeleri yama ediyormu. nrlard. Efsanesi yledir: Kz olan kz olan
Herakles Geyoneus'u ldrp srlarna el Carna, gnn avlanmakla geirir, yanma er
koyduktan sonra talya'ya gelince, Tiber neh kek yaklatrmazm. Bir gnll kt m,
rinin kysnda uzanm, kestiriyormu. Yiit onu peinden ormana srkler, yolunu ar-
uyurken, Cacus gelmi, birka hayvann ar trm. Bir gn iki yzl tanr anus taklm
m, iz brakmamak iin de srlar kuyrukla peine ve sakland kayann arkasnda onu
rndan ekerek geri geri gtrm. Herakles yakalayarak bozmu kzln. Karlk olarak
uyannca iin farkna varm. Maaradaki da tanrsal bir g vermi ona: Evlerden her
hayvanlarn brmesinden, ya da baka bir trl uursuzluu defeder, zellikle yeni do
anlatma gre, kz kardeinin Cacus'u ele mu bebekleri beikte kanlarn emen kular
vermesinden, Herakles maaraya girmi ve dan korurmu.
ate alev saan Cacus'u boazlam.
Ccrcs. Yunan bereket tanras Demeter'in
CamUla. Vergilius'un Aeneis destannda an Latince karl. "Topraktan bitmek" anlam
latlan Camilla efsanesi talya'nn halk masal na gelen bir kkten tremi olan Ceres ad
larndan esinlenmi olsa gerek. Camilla Latin'lerin de bu eit bir tanrsal varla ok
Volsk'lar kral Metabus'un kzym. Dman- eskiden beri tapndklarn gsteriyorsa da,
larnca tahtndan kovulan Metabus bebek Yunanistan'dan gelme tanra onun izlerini
yata olan kzn alarak kayormu ki, Latij silmitir. Efsaneye gre, Etrsk'ler yeni kurul
um'da kk bir rman kenarna gelmiler. mu olan Roma cumhuriyetine saldrnca,
Dman da arkalarnda ha yetiti ha yetie ehirde ktlk ba gstermi, Roma'llar da
cek. Metabus ocuu kaln kargsnn ucuna Sibylla kitaplarna dannca, Demeter ve Dio-
balayp kar kyya atmay dnd, ama nysos kltnn Roma'ya alnmas gerektiini
Diana'ya yakararak, bu ii baarrsa kzn renmiler. .. 496 ylnda bu i olmu ve
ona adamaya sz verdi. Camilla'y attktan Ceres tapna Aventinus tepesine kurulmu
sonra kendi de yzerek gemi rma. kisi (Demeter).
de kurtulmular. Krlarda byyen Camilla
gl kuvvetli bir gen kz olup Yunan Ama Cupido. Yunan ak tanrs Eros'un Latince
zon'lar gibi avc ve sava olarak yetimi ve karl. Ad, arzu anlamna gelir (Eros).
gsterilirler. Efsaneye gre, Daktyl'ler beltir

D ve doular yle olmutur.- Tanra Rhea,


Girit'in Diktys maarasnda Zeus'u dour
mak iin sanc ekerken, ellerini topraa da
Daidalos. Kekrops, yani Attika'nn kral so yayarak knm ve topraktan doum sancla
yundan gelme olduu syleyen Atina'l sanat rn hafifletecek g alm. Sa elinin toprak
. "Ustaca ilenmi ya da ileyen" anlamna stnde brakt izden be cin douvermi,
gelen ad, eli her sanata yatkn olduu iin bunlar tepeden trnaa silahl olarak km
kendisine verilmi. Gerekten de Daidalos lar ortaya ve kar kmaz da yeni doan Ze
hem mimar, hem heykeltra, hem de her us tanrnn erefine hora tepmeye balam
trl mekanik aralar yapan ve Platon'un lar. Daktyller sonralar tanra Kybele'nin hiz
Menon adl diyalogunda sz geen canl metine girerek, onun kltnde rol oynam
heykelleri (Men. 97d) bile meydana getiren lar. Kaynaklarda bu cinler eitli alanlarda ya
ok ynl bir yaratcdr. Atina'daki iliinde rarl olarak gsterilirler: Kureta'lar ya da
yeeni Talos'la birlikte alrm. Ne var ki Korybant'lar gibi batanr ve anasnn tapm
gnn birinde Talos l bir ylann dilerin ve gizemlerinde grltl rakslaryla yer alr
den esinlenerek testereyi icat etmi, bunu fe lar, ayrca, adlarndan da belli olduu gibi
na kskanan Daidalos ran Akropol'den elilerinde yaratc olurlar; Daktyl'ler bir efsa
neye gre madenlerin ve maden ilemecilii
aa atarak ldrm. Davaya bakan Areo-
nin buluculardr, bunun tesinde de, ok
pagos mahkemesi de Daidalos'u srgne
nemli bir r aarak "heksametron" deni
mahkm etmi. Usta sanat Girit'e gidip
len vezni kurmu olmakla n salmlardr. Bi
kral Minos'un emrine girmi ve onun in tr
lindii gibi, alt ll destan vezni Home-
l iler grm: Bir boaya k olan Pasl-
ros'un lyada ve Odysseia'snda kullanlmakla
phae'ye iine girebilecei tahtadan bir inek
Yunan iirinin douuna yol amtr, bu ve-
yapm (Pasiphae), Minotauros'u barndra
zinse daktylos denilen bir uzun, ki ksa heceli
cak Labyrinthos'u kurmu, Theseus'un bura ayak, yani llerden meydana gelir. Bu vez
ya girip kmas iin de Ariadne'ye bir yumak ne parmak vezni denmesi parmaklardaki bir
iplik kullamas fikrini vermi. Theseus'un ba uzun ve iki ksa boumdan ileri gelmektedir.
arsnda Daidalos'un parma olduunu Ne var ki Ege'de meydana geldii apak an
renince Minos ok kzm ve ustasn olu lalan ve Yunan dilinin yapsna pek de uy
karos'la birlikte Labyrinthos'a kapatm. gun olmad gzle grlen bu vezin efsane
Ama Daidalos oradan kmak aresini de bul den de, arkeolojik buluntulardan da anlald
mu: karos'la kendisine birer ift kanat yap gibi Ana Tanra kltyle sk skya baly
m, ikisi de bylece uup gitmiler. Ikaros d. Elin en ilkel insanlarda da by arac ola
babasnn szn dinlemedii iin denize d rak ne byk bir deer tad teden beri bi
t halde, (karos) babas sa salim Sicil linirdi, ama atalhyk'te meydana karlan
ya'nn Cumae ehrine inmi ve kral Koka- fresklerden bu simgenin ne kadar geriye gitti
los'un yannda saklanm. Daidalos'u Sicil i, eski ta an bulduu grlmtr. Bu
ya'ya kadar kovalayan ve sonunda da bulan inan ve simgesi kesintisiz bir evrimle Phrygi
Minos gene usta sanatnn uydurduu bir a'l Kybele ve Efes'li Artemis kltne gelmi
dzenle ldrldkten sonra, Daidalos Koka- ve orada hem tapmn temeli olan raks ve
los'a olan kran borcunu ona birbirinden mziin doup gelimesine, hem de dnyada
gzel yaplar yapmakla demi. r aacak bir iir lsnn yaratmna yol
am olabilir. Halikarnas Balks'nn birok
Daktyl'ler. "Daktylos" Yunanca parmak eserlerinde nerdii bu gr bugne bugn
dernektir. Mitolojide ise bu adla anlan ve sa bsbtn kantlanm deilse de, din tarihine
ys deiik olan birtakm cinlerin sz geer. de, yazn tarihine de k tutacak bir bulu
Daktyloi, yani parmak cinleri okluk da'l di olarak deerlendirilebilir. Buluun doruluu
ye vasflandrlp Girit'li Zeus, anas Rhea, ya nu pekletiren kantlardan biri de bu vezinde
da Phrygia'l tanra Kybele'yle ilikili olarak
u t\r IN :3
Ben ne bir dal ne bir obanm Srlerini otlatrken Daphnis ya kaval alar,
Oklarndan saknlmaz tanrym ya da kendi uydurduu trkleri agrrm.
Koca Zeus'tur babam Ama gen yanda canna kym. Nedeni de
Gemii, bugn, gelecei u: Daphnis Nomia adl bir oban kzyla sevi-
Benimle bildi herkes, benimle bilir irmi. Nomla'ya mr olduka sadk kalaca
Saz tellerine ben verdim seslerini na sz vermi, ama kral kz gzel oban
ilalar yaptm yabanl otlardan bir gece sarho edip batan karm, yatm
Ama bana are deil imdi hibiri onunla. fkeye kaplan Nomia sevgilisinin iki
Kimden kayorsun yle sen gzn kr etmi. Daphnis de bir sr doku
Asl sensin benim avcm nakl yas trkleri arr, gzel dnyay gre
Beni sen vurdun can evimden". mediine bir trl katlanamazmt. yle ki,
Tavan kouyor, durmadan kouyordu sonunda bir uuruma atm kendini ve l
Ardnda av kpei ter iinde m. Sylentiye gre, babas Hermes bir ka
Boynunu uzatm, yetimek zere yaya ya da bir pnara dndrm onu. Her
Birinde umut vard, birinde korku yl bu pnarn nnde sunular sunulurmu bu
Tavan ensesinde nefesler duyuyordu oban tanrya.
nk k gibi saran tanry Vergilius'un Beinci Srtma trksnde
Sevinin kanatlaryd. iki oban Mopsus'la Menalcas yle anarlar
Gc kalmamt artk Defne'nin Daphnis'i (an yaynlar, 1. Z. Eyuboglu evi
Koamyordu kaamyordu risi):
Sapsar, yalvard babasna
Pene'nin sular stnde gezdirip gzlerini Yok olmu artk Daphnis, nympha'lar
"Cezasn ekiyorum gzelliimin Onun yrekler acs lmne alamlar,
Irmaklarn gc de sen gibi tanrsalsa Bir tek gdc bile o ac gnlerde
Srmemi boalarn rmaklara,
Ne yap yap deitir beni Souk sulara, ey Daphnis.
Baka bir biime koy baba". Evet, o gnler rmaktan ne bir yudum su
Yalvarmas daha bitmemiti ki ien,
Bir geveklik sard her yerini Ne de bir tutam ot yiyen sr olmu
rtld gs yaprakla Otlaklardan.
Kollar, salar dal oluverdi. Ey Daphnis, inlemi o gn senin lmne
Avc kollarna ald zaman Afrika'nn aslanlar bile.
Kalbi arpyordu Defne'nin
Taze yapraklarn altndan. Dardanos. Atlas'n kz Elektra ile Zeus'un
Yazk dedi tanr ok yazk olu (Tab. 16). Dardanos Samothrake (Se-
Saramadan yitirdim seni mendirek) adasnda kardei lasion'la birlikte
Bari benim aacm ol da yaarm, ama lasion lp aday da su basn
Yapraklarn elenk olsun kahramanlara ca, bir sal stnde karki kyya, yani Anado
Ezgilerde, trklerde anlsn bundan sonra lu toprana gmek zorunda kalm. Orada
Yan yana adlarmz kral olan Teuker iyi karlam onu. Teuker
Yazk dedi tanr ok yazk. blgenin en byk rma Skamandros'la en
Daphnis. ldkten sonra tannlatrlan Si byk da daia'nn ogluymu. Dardanos'a
cilyal srtma. oban iirinin kurucusu sa Teuker kz Batieia'y vermi ve ldkten son
yld iin, Theokritos da, Vergilius da onun ra da tahtn. Dardanos kendi adn tayan
adna iirler yazdklar gibi, Daphnis adn bu bir ehir kurmu - bugn anakkale'nin bi
trn bir simgesi olarak da kullanrlar. yk raz tesinde Troya yolunda Dardanos tepesi
s udur: Daphnis tanr Hermes'le bir diye bu tepe gsterilir - ve lkeye kral olduk
nympha'nn ogluymu. Doar domaz anas tan sonra btn blgeye Dardanos ad veril
onu defne aalarndan bir korulua brak mi. Dardanos bylece Troya kral soyunun
m, periler de alp bytmler, oban ola atas olmutur. Ayrca Samothrake'den Ka-
rak yetitirmiler. Daphnis yle gzel, yle bir'ler (Kabirler) myster'lerini, giderek Kybe-
yakklym ki, nympha'lar da, kr tanrlar le kltn Phrygia'ya getirmi olduu syle-
da tutkunmu ona. Pan Daphnis'e kaval al
w>
nir. Pallas heykeli olan Palladion'u Arkad- Herakles Hades'e iniinde Meleagros'un
ya'dan alarak Troya'ya yerletiren de oy glgesine rastlar, Kalydon avnda can veren
mu derler. Dardanos soyunun gelimesi lya- yiit ona kz kardei Deianeira ile evlenmesi
da'da Aineias'n azndan yle anlatlr (l. ni salk verir. Herakles de yeryzne dnd
XX, 215 vd.): nde gzel kza gnl verir, ama onu alabil
mek iin nce Akheloos rmayla dvmek
Bulut deviren Zeus ilkin baba oldu zorunda kalr (Akheloos). Sonra Deianeira
Dardanos'a, ile evlenir ve Hyllos adl bir ocuklar olur. Yi
Dardanos kurdu Dardanie'yi,
O zamanlar kutsal tlyon yoktu, it bir sre sonra kars ve oluyla Kaly
lml insanlarn byk ehri don'dan ayrlr. Yolda derin bir rma ge
yoktu ovada. meleri gerekir, at adam Nessos'a rastlarlar,
Dardanos'lular okpmarl lda'nm Nessos rma geirmek iin Daianeira'y sr
eteklerinde otururdu. tna alr, o srada kadna yanamak ister.
Dardanos'tan Erikhtonios dodu, Karsnn lklarna koan Herakles at ada
kral oldu, m Lerna canavarnn kanna batrd zehirli
en varlkl adam oldu lml insanlarn. oklarndan biriyle vurur. Nessos can eki
On bin ksra otlard ayrlarda,
sevinirlerdi krpe taylarna bakp. mekteyken Deianeira'ya yarasndan akan ka
Boreas, otlarken grd onlar, vuruldu, n alp by gibi kullanmasn tler. Bu ik
bir at oldu kara yeleli, bindi ksraklara, sirle kocasnn sevgisini her zaman iin koru
ksraklar gebe kald on iki tay dourdular, yabileceini syler. Trakhis'e varrlar, Herak
taylar bereketli tarlada hoplayp zpladlar, les Deianeira ile Hyllos'u oraya braktktan
kotular baaklarn tepesinde, baaklara sonra baka ilere koar. Bir ara Oikhalia
dokunmadlar, kral Eurytos'u yener, kz lole'yi tutsak ola
drt dndler denizin engin srtnda, rak alr ve Deianeira'nn yanma gnderir. Za
alacal kpkler stnde drt dndler. ferini kutlamak iin de karsndan yeni bir
Erikhtonios'tan Tros dodu, Troya'ltlarn
gmlek ister. Kocasnn tutsa olan gzel Io-
kral.
Kusursuz olu oldu Tros'un da: le'ye k olduunu ve kendisini onunla aldat
llos, Assarakos, tanrya denk Ganymedes. tn haber alnca Deianeira korkun bir f
En gzeliydi Ganymedes lml insanlarn, keye kaplr, kskanlk iini kemirmeye ba
tanrlar kard onu Olympos'a, lar, o srada Nessos'un byl kan aklna ge
Zeus'a arap sunan olsun diye, lir, yeni gmlei bu iksire batrarak Herak-
dediler gzelliiyle yaasn tanrlar les'e gnderir. Yiit onu srtna giyer giymez
arasnda, gmlek derisine yapr ve korkun aclarla
llos'un olu kusursuz Laomedon'du. yakmaya balar. Gmlei karaym derken,
Tithonos'la Priamos dodu Laomedon'dan. derisi de yzlr. Bu dayanlmaz ikenceye
Lampos, Klytios, Ares'in dl Hiketaon
son vermek iin Herakles Oita danda bir
dodu.
Assarakos'un olu Kapys, Kapys'in olu odun yn hazrlatr, kendini alevlerin iine
Ankhises'ti. atar. Deianeira da duyduu pimanla daya
Ankhises'ten ben dodum, Priamos'tan namaz, canna kyar. Trakhis'te mezar var
Hektor dodu. m, gelen gidene gsterirlermi (Herakles).
vnrm bu soydan, bu kandan olmakla.

Deianeira. Deianeira Kalydon kral Oine- Deimos. Sava tanr Ares'in yanndan ayrl
us'la Althaia'nn kz ve Meleagros'un kz kar mayan Deimos'la Phobos deheti, panik,
deidir. Asl babas Oineus deil de, bir ara korku ve onun sonucunda meydana gelen
Kalydon saraynda misafir kalan Diony- bozgunu simgeiendirirler. Hesiodos bu iki
sos'mu. Deianeira kardei Meleagros gibi yi tanry yle tanmlar (Theog. 933 vd.) (Ares,
it bir kzdr, sava arabasn ve silahlarn phrodite):
kullanmasn bilirmi. Deianeira'nn ac yk Bu arada kalkan delen Ares'le
sn Sophokles "Trakhis Kadnlar" adl tra Kbrsl Tanra phrodite'nln
gedyasna konu etmitir. birlemesinden
iki ocuk douyodu, Phobos'la Deimos, (2) Troya'nn sava sonras efsanelerinde
Bozgun ve korku yaratan tanrlardr bunlar. uydurulan bir kii. Deipylos, Trakya kral
Belal, korkun savalarda bu tanrlar Polymestor'un Priamos'un byk kz lio-
iter kakarlard ordu birliklerini ne'den olan ogluymu. Ama kral Priamos en
Yakp ykc Ares'in yardmyla.
kk olu Polydoros'u ablasna emanet et
Deioneus. ksion'un kars olan Dia'nn ba mi ki, Troya'ya bir ey olursa onu korusun
bas. Deioneus kzn ksion'a verdikten sonra diye. lione kendi olu Deipylos'la kardei
kendisine sunulmas gereken armaanlar is Polydoros'u kartrm ki, miras Polydoros'a
teyince, ksion onu ate dolu bir kuyuya atp deil de Deipylos'a kalsn. Ne var ki, Troya
ldrm (ksion). dnce, Agamemnon Polymestor'dan Poly
doros'u ldrmesini istemi, Trakya kral bu
Deiphobos. Priamos'la Hekabe'nin olu nu yapm, ama Polydoros'u ldrdn sa
(Tab. 16). Troya savunmasnda yiite arp narak kendi olunu ldrm. Bir gn Deipy
an savalardan biridir. Gz pek ve akll los, yani Polydoros, Delphoi kehanetine ba
olduu iin Hektor kardeleri arasnda en vurunca, khin ona yurdunun yanp yok ol
ok onu sever, ona gvenir ve bunun iindir duunu, anasyla babasnn da ldn bil
ki tanrlar, zellikle Athena Hektor'un l dirmi, lione'den gerei renen Polydoros
mn salamak iin onu ara olarak kullanr ablasn kocas Polymestor'u kr edip ldr
lar. Akhilleus'la Hektor lm-kabm savana meye zorlam. Polydoros stne lyada'da
girimilerdir ki, tanrlar Hektor'un leceine bambaka bir yk anlatlmaktadr (Polydo
karar verirler. Athena yeryzne iner ve n ros, Polyrnestor, Hekabe).
ce Akhilleus'a grnp kendisiyle birlikte ar
ptn, Hektor'u gidip kandracan syler, Delos. Efsaneye gre, Poseidon gnn bi
sonra Deiphobos'un klna girerek Hek rinde yabasyla denize vuracak olmu, vurdu
tor'a yaklar (l. XXII, 226 vd.). u yerden bir para toprak, bir ada kver-
Deiphobos klnda Athena birka parlak mi. Ama yaln kayalkm bu ada, stnde
szle iyice kandrr Hektor'u o da, gvenle bir ot bile bitmezmi, stelik de denizlerde
saldrr dmana, atar kargsn (l. XXII, 289 yzer, dalgalarla oradan oraya srnrm.
vd.). Gel zaman, git zaman tanra Leto doura
Bundan sonraki sahne lyada'nn en doku cak bir yer aram (Leto, Apollon, Artemis).
nakl, insanca deeri en yksek olan sahnesi- Zeus'tan gebe kald iin, Hera'nn hmna
dir. Deiphobos'un ad gemez artk lya- ugramm, bu yzden de hibir yer onu ba
da'da. Ama sonraki efsaneler Paris ldkten rndrmak istememi. Trakya'da Athos, Ana
sonra, onun Helene iin Helenos'la yarma dolu'da da dalarna, mbros, Lesbos, Sa-
ya girdiini, kadn kazanp aldn, onunla mos adalarna, Miletos ve Knidos ehirlerine
evlendiini, sonra da Troya dnce Odysse- bavurmu, ama ne da, ne ada, ne ehir,
us'la Menelaos'un onun evine birlikte saldr hibiri almam Leto'yu Hera korkusundan.
dklarn, kendisini ldrp bedenini param Derken Leto gitmi, gitmi, karsna bir y
para ettiklerini anlatrlar. Homeros'un en zen ada km, ona seslenmi, demi ki -
gzel, en temiz kiilerinden birini kirletip leke Deloslu Apollon'a Homerik hymnos'ta mo
lerler bylece. Biz onlara kulak vermeyelim, dern denebilecek turistik bir grle diyor ve
bizim iin Deiphobos lyada'nn Deiphobos'u ant iiyor ki - ada doumuna izin verirse,
kalsn, yani kaderin elinde oyuncak olup en oraya yle bir tapnak yaptracak ki, btn
sevdii aabeyisine kyan trajik bir kii. geimini dnyann drt bucandan bu tap
naa gelecek olan gezginlerden, yakarlar
Deipyle. Adrastos'un kz, Tydeus'un kars, dan karabilecek. Ve adada douyor Apol-
Diomedes'in anas (Tab. 23), (Adrcrstos, lon'la Artemis. Ne var ki dokuz gn, dokuz
Tydeus). gece sanc ekiyor Leto, btn tanralar ba
Deipylos. (1) lyada'da ad bir kere geen nda bulunduu halde douramyor bir trl,
Akha'l bir sava. Sthenelos'un arkada. ta ki Hera'nn Olympos'ta alkoyduu kz
DEM II 1<

ebe tanra Eileithyia yardma gelsin. O gelin Girit'te, Trakya'da ve Peloponnesos'ta rastla
ce, onuncu gn dnyaya geliyor ikiz tanr nr.
lar. Ondan sonra da Delos'a "parlak" anlam Demeter tapmnda da, efsanesinde de kz
na gelen ad verilir ve Zeus onu topran dibi Persephone'den ayrlmaz. Kimi zaman "Ko
ne mhlar, Kyklad takmadalarndan biri olu re" (gen kz) adyla anlan Persephone ile
verir. Ve hymnos drt ylda bir Delos'ta kut Demeter'e "iki tanra" denir. Persepho-
lanan Apollon trenlerini ye anlatr: ne'nin Aidoneus, yani yeralt tanrs Hades
tarafndan karlmas Demeter kltnn de
Nice tapmaklarn oldu, nice kutsal
korularn oldu; merkezindedir, tanrann Eleusis'te kutlanan
yce da balar senin oldu, ovalara bakan myster'lerinde de bu efsanenin derin srlarna
da balar, ermekle Demeter erenleri arasna karlrd.
senin oldu denize dklen nice rmaklar; Bu efsaneyi E. Peterich'in "Kk Yunan
ama gnln sevindiren ver, ey tanr Mitologyas"nda (M. Eg. B. yaynlar, eviren
Delos'tu asl. S. Baydur) anlatld gibi alalm:
Orada toplanrlar uzun etekli tyonya'llarm "Persephone bir gn oyun arkadalaryla
senin,
kadnlarn ve ocuklarn getirirler birlikte ayrda iek toplarken birdenbire yer
ilanlarnda. yarlm, tanr Hades arabasyla dar ka-
Sonra balanr oyunlara, gelmi, kz yakalad gibi kap gitmi.
sana bal olanlar gelirler ziyaretine, mitsizlikten ne yapacan bilmeyen tanr
yumruk, ezgi, dans yarmalar sunarlar. ana, kzn araya araya btn dnyada dola
Onlar oyunlarda gren sanr madk yer brakmam. Sonunda her eyi g
lmszdrler. ren ve bilen gne tanr Helios Kore'nin bu
Sanki onlar iin zaman denen ey yok, ya lunduu yeri sylemi. Bunun zerine Deme
yok. ter Olympos'tan kam, yrei szlayarak s
Kim grse bu erkekleri, bu gzel kuakl
sz bir yere ekilmi. Onun ksmesiyle topra
kadnlar,
hzl gemilerini ve btn varlklarn kim n bereketi kalmam, insanlar ktlk tehlike
grse onlarn, sine uramlar. Zeus bouna onu bartrma
seuin ve cokuyla dolar yrei. ya alm, bouna Hades'ten kz geri
vermesini istemi: Tanr kadn yalvarmalara
Demeter. Homeros destanlarnda "gzel kulak vermiyor, kendisine Hades'in sunduu
sal kralie", "gzel rgl Demeter" diye nar meyvesini yemi olan Persephone bu
anlan toprak ve bereket tanras Demeter sevgi bysyle yeralt hakimine balanm
(adn "Ge-meter" toprak ana olarak akla bulunuyormu. Btn yalvarmalarnn boa
yanlar vardr) Hesiodos'a gre Kronos'la gittiini gren Zeus, Persephone'nin yln
Rheia'nn kz, ikinci tanr kuagndandr te ikisini yani iek ama ve meyve zaman
(Tab. 5). Rheia'nn ilk kz Hestia'dan hemen n, anas Demeter'in, geri kalan te birini,
sonra domutur. yksn ksaca yle an yani k da kocas Hades'in yannda geir
latr Hesiodos (Theog. 911 vd.): mesini kararlatrm. Bylelikle topraa ye
niden bereket gelmi.
Demeter'in de yatana girdi Zeus.
Canllar doyuran, tarlalar tanrasnn. Skntlarla dolu bu dolamalar srasnda
Ak kollu Persephone'yi dourdu Demeter, Demeter bir kocakar klna girmi olarak
yeralt tanrs Aidoneus Eleusis kral Keleos'un evine uram. Kraln
kard onu anasnn koynundan
kars Metaneira karsndakinin tanr olduu
ve bilge Zeus brakt kzn ona.
nu anlayamam. Demeter'e olu Demo-
Demeter ekinleri ve zellikle buday sim phon'u bakmak, bytmek zere vermi. De
geler, onun tek efsanesi mevsimleri simgele meter bir tanr besliyormu gibi ocuu nek
yen bir efsanedir. Bu efsane Yunan dnyas tar ve ambrosia ile beslemi. Bir gn Metane
nn daha ok buday reten blgelerinde ge ira stnineyi ocuu alevler iine tutarken ya
limi, tutunmutur. En ok tapldg yerler kalam. ok korkmu olan kralieye tanra
Eleusis ve Sicilya ovalardr, ama tapmna kim olduunu sylemi, byk bir i bozdu-
[)I:MOIX)KOS

unu bildirmi: Demophon alevler iinde b Odysseus kendisi yle tanmlar ozan (Od.
tn dnya balarndan kurtulup temizlenerek VIII, 478 vd.):
tanr olacakm; imdiyse bir lml olarak
Ozanlar sayg grrler ve deerli bilinirler
kalm.
bu yeryznde yaayan tekmil insanlar
Baka masallara gre, Demophon'un er arasnda,
kek kardei Triptolemos tanrnn evlatlgy- nk Musa retmitir onlara ezgi
m. Triptolemos kanatlan bulunan sihirli bir sylemeyi,
arabayla btn dnyay dolayor, insanlara Musa ok sever ozanlar soyunu.
tarla bakmn ve Demeter tapmn greti-
Kral Alkinoos da hibir leninden eksik et
yormu. Anlatldna gre, tanr kadnn
mez onu, lene oturulacak m, hemen a
kendisi Keleos'la oullarna Eleusis'teki De
rr (Od. VIII, 44 vd.).
meter tapnan kurmak dn vermi.
Bu tapnan mysteria denilen gizli tapm Gelince altn ivili bir koltuQa oturturlar
btn eskia boyunca byk bir sayg gr ozan, yemek dolu bir masa ekerler nne,
yordu" (Eleusis, Keleos, Metaneira, Tripto sazn asarlar bann stnde bir engele ve
lemos). lende, oyunda, bedenin de, ruhun da devi-
neklerini yneten bu ozandr (Od. VIII, 261
Demeter'in asion adl bir lmlyle mace
vd.).
ras da anlatlr. Bu macera tanralarn lm
l erkeklerle sevimelerine bir rnek olarak Ozan Demodokos birka kez sahneye kp
gsterilir (Od. V. 125) ve asion'dan zenginli ezgi syler. Odysseia'da, Ares'le Aphrodi-
i, bolluu simgeleyen Plutos adl bir olu te'nin aklarn syler (Od. VIII, 267 vd.), ve
olur (asion, Plutos). Troya savan syler, destanlk yiitleri anar,
o sra Odysseus duygulanr, kimliini aa
Atina'da her ekim aynda yalnz kadnlarn
vuracak bir dilekte bulunur, yle der ozan
katldklar "Thesmophoria" bayram kutlanr
(Od. VIII, 487 vd.):
ve iki tanraya da "thesmophoriai" yani ya
sa getiren, insanlara doal yasalar reten Daha ok sayarm, Demodokos, seni tekmil
tanralar denirdi. Aristophanes "Thesmo lmllerden.
phoria Bayramn Kutlayan Kadnlar" adyla Sanat ya Musa retti sana, ya da Apollon.
bir komedya yazarak, kadnlarn nasl bu gizli Ne gzel syledin Akha'larm destann,
trenler srasnda kadn dman Euripides'i olduu gibi,
neler yaptklarn ne gzel syledin,
suladklarn sahneye koymutur. nelere katlandklarm, neler ektiklerini.
Roma'llann tapndklar Ceres Deme- Haydi imdi ge baka bir konuya,
ter'den pek farkl deildir. Oysa Demeter'le u tahta at olayn anlat imdi bize,
Anadolu'nun bereket tanras Kybele arasn Athena'nm yardmyla Epelos yapmt onu
da hemen de hibir iliki kurulamaz. hani,
getirmi Akropolis'e dayamt tanrsal
Demeter'e yazlm birok vgler vardr. Odysseus da kurnazca,
Bunlarn en nemlilerinden biri Homerik de llyon'u ykacak adamlarla doluydu ii.
nilen bir hymnos'tur, biri de skenderiye'n a Anlatabilirsen bunlar, getirip bir biimine,
ir Kallimakhos'tandr. bundan byle tekmil insanlara ben de
diyeceim ki:
Demodokos. Bunca bin dizelik Homeros Tanr sevdi onu, tanrsal bir iir balad
destanlarnda ylesine usta bir ya da birka ona.
Odysseus'un da yiyordu ii iini,
ozann sesini, szn dinler de, bir tekinin yanaklarm slatyordu kirpiklerinden szan
adn reniriz yalnzca, o da Demodo- yalar...
kos'tur. Demodokos Phaiak kral Alkino-
os'un saraynda grevli ozandr. Adndan da Yalnz Alkinoos farkna vanr Odysseus'un
belli olduu gibi demos; halkla ilikilidir. Bu, aladnn, susturur ozan ve sorar konuu
ozan, halka syler, halktan sayg grr; de na niin ac gzyalar dktn "dinlerken
erlidir, halkn sayd ve sevdii bir kiidir. Argos'lularn ve lyon'un bana gelenleri".
I I VII K VI IAINKII AK SAVAI

Odysseus da ite o zaman balar Odysseia' Titan tanrlarla Kronos oullar


yi, yani geirdii btn servenleri anlatma ki birileri, marur Titanlar, Othrys'de,
ya. brleri, tm nimetleri verenler,
Demodokos Odysseia destannn en sevim Olympos'un tepesinde oturanlar,
li, en kl bir kiisidir. Homeros'un kendisi uzun zamandan beri savayorlard
midir? Kr ozan stne nice sz sylendi, ni gl saldrlarla birbirlerine girerek.
ce mrekkep dkld. Homeros kr myd, Yrekleri hnla dolup taarak
deil miydi diye tartld. Okuyucu kendi duy tam on yi/ cenkleti durdular,
gu ve izlenimine gre karar versin, ben bug bitip tkenmek bilmiyordu bu kavga,
ne dek okuduum bunca yaptlarn hibirinde belli deildi kimin kazanaca.
air Homeros'un gz gibi gren gz grme Demek ki Zeus Kronos'u yenmekle ege
dim. menlii hemen ele alamad, Olympos' klarn
saltanat ancak kendilerinden nceki kuakla
Demophon. Bkz. Demeter. on yl sren bir savatan sonra kurulabildi. Bu
baarnn da ancak Yz Kollu Devlerin yeral
Deukalion. (1) Soylar mythos'unda Hesio-
tndaki hapislerinden karlmalaryla sala
dos tun soylu insanlarn kendi elleriyle yok
nabildii belirtilir. Othrys'le Olympos ikisi de
olduklarn, ad brakmadan br dnyaya g
Thessalia'nn birer yksek doruudur. Bu iki
p Hades'in karanlklarna gmldklerini
syler, ama bunun nasl olduunu anlatmaz. dan tepesinden srdrlen sava Theogo-
Tufan sz ve kavramna rastlanmaz en eski nia'nn en renkli, en devinekli sahnelerinden-
Yunan kaynaklarnda. Ne var ki Yunan dir (Theog. 666-735):
Ogn tanr ve tanra hepsi
mythos'unun Tufan kahramanlar Deukali-
azgn bir cenk havas estirdiler,
on'la Pyrrha'nn, insanln bana gelen y Hepsi, Titan tanrlar, Kronos oullar
kmlarnn kaynanda bulunan Prometheus ve Zeus'un gn na kard
ve Epimetheus soyundan olmalar (Tab. 3) glerine dayanlmaz azgn devler,
hesiodos'un Smer, Babil ve Sam kaynakla Her birinin yz kolu vard onlarn
rndan baz efsaneleri alp, bazlarn almad omuzlarnda heybetle savrulan,
n gsterir. Yunanllarn Tufan efsanesi da her birinin elli de kafas vard
ha sonraki bir ada, belki Tesalya'da uydu gl bedenlerinin omuz balarnda.
Dikildiler Titan'lara kar korkun savata
rulmu ve kahramanlar Deukalion'la Pyrrha
koca ellerinde yaln kayalarla.
Prometheus-Pandora mythos'una balanm Titan 'lar da atlyordu evkle sra sra,
olabilir. Bu efsane Hellen rknn atasn kur her iki taraf gsteriyordu var gcn.
ma iine de yaram, yle ki Tufan'dan kur evrede sonsuz deniz homurdanyordu,
tulan Deukalion'la Pyrrha'nn bir olu olur, Toprak kkredi birden gr sesiyle,
ad Hellen, onun da olu olur: Doros, engin gkler yanklanp inildedi
Ksuthos ve Aiolos. Doros'la Aiolos dorudan lmszlerin saldrlar altnda,
doruya Dor ve Aiol rklarnn atas, Ksuthos koca Olympos sarslyordu temelinden,
ise ocuklar Akhaios'la lon yoluyla Ak- ar bir deprem iniyordu Tartaros'a kadar
kararak gmbrtsne korkun
ha'larn ve on'larn atas olur (Tab. 20; Tu
saldrlarn
fan, Hellen).
savrulan kayalarn, grzlerin.
(2) lyada'da ad geen bir Deukalion daha Haykrlarla yklyd atlan her ey,
iki tarafn birbirine karan sesleri
vardr: Girit kral Minos'la Pasiphae'nin olu
ykseliyordu yldzl gklere kadar,
ve Troya savana katlan Meriones'in dedesi- korkun bir kargaaya dnerken
dir (Meriones). Theseus'un dostu olan bu De boumalar.
ukalion Kalydon avnda da bulunmu. Zeus da artk tutmaz oldu fkesini.
Yrei dolar dolmaz fkesiyle
Devler ve Tanrlar Sava (Titanomak- btn gcn salveriyordu ortaya.
ia). Hesiodos Olympos tanrlarna kadar bir imekler sayordu gkten ve
birini izleyen soylar, kuaklar, saydktan son Olympos'tm.
ra, yle der (Theog. 630 vd.)-. grbz elinden frlayp uuyordu yldrm
gk grltleri arasnda parl parl, drt bir yanda ykselir duvarlar.
sallayp savuruyordu kutsal alevi Kalkan tutan Zeus'un buyruuyla
gittike sklaan imekleriyle. durur orada sadk birer beki gibi
Drt bir yanda, atr atr yanyordu Gyes, Kottos ve cokun yrekli Briareus.
canllara can veren Ana Toprak,
bar bar baryordu ate alan ormanlar, Dia. Deioneus'un kz, ksion'un kars (ksi-
kaynyordu karalar ve ekinsiz denizler, on).
yakc bir soluk saryordu yer olu
Titan 'lan Diana. Erken alardan beri Yunan Arte-
koskaca alevler karrken bulutlara; mis'iyle bir tutulan talya'l bir tanra. Dia-
ne kadar gl de olsa Titan tanrlar na'nn Roma'da anlatlan efsaneleri Yunan
kamayordu gzleri imek ve Artemis'inden esinlidir. Orestes talya'ya Ta-
yldrmlardan, uris Artemis'ini getirmi ve Nemi'ye yerletir
akl almaz bir azgnlk sarmt evren
mi. Gerekten de Latium'un bu ehri evre
boluunu,
gzlerin grd, kulaklarn iittii sinde bir gl, kutsal bir koru ve Diana'nn bir
gklerin yerle arpmasndan doabilecek tapna vard. Tauris'te olduu gibi burada
grntlere ve seslere benziyordu. da tanraya insan kurban edilirdi. Tapnaa
Daha byk olamazd gmbrt. barahip olabilmek iin kendinden nceki
Biri kerken teki stne dse onun. barahibi tanraya kurban etmek gerekirmi
Bylesine bykt gmbrts bu tapnakta. Baka bir efsaneye gre, tanr
birbiriyle cenkleen tanrlarn. Asklepios'un dirilttii Hippolytos Artemis'e
Rzgrlar da karp bu kaynamaya
karlp talya'ya getirilmi ve Virbius adyla
savuruyorlard sarslan topra
tanrann kltne girmiti.
kartrp birbirine tozlar,
imekleri, yldrmlar, gmbrtleri, Roma'llarn gznde Diana avc tanra
byk Zeus'un bu sava silahlarn. deil de, daha ok Apollon'un kardei bir k
Bir yandan br yana tayorlard
tanras saylrd (Artemis).
savalarn bar arlarn.
Yamand gmbrts bu korkun savan
Dido. Kartaca kraliesi Dido'nun efsanesi
ve yamand gzlere smayan grntleri.
Derken, herkes hmla birbirine girmiken Vergilius'un "Aeneis", destanna dokunakl
sava duraklayverdi birdenbire. bir sevda roman olarak girmezden nce de
Ama n saftaki Kottos, Briareus, Gyes, vard ve yle anlatlrd: Fenike kenti
savaa doymayan bu yz kollu devler Tyros'un kral iki ocuk brakarak lm, biri
azdrdlar yeni batan sava: kz Elissa, br olu Pygmalion. Babas l
yz ta birden frlad d zaman Pygmalion ocukmu, ama halk
bu devlerin gl kollarndan. onu kralla semi, amcas Sicharbas' da
Kapkara saldrlarla ezdiler Titanlar,
naip olarak saptam ve Elissa'y onunla ev
yol yol topran altna tktlar onlar,
vurdular zincire yendiklerini lendirmi. Ne var ki Pygmalion amcasnn de
ve gkler ne kadar uzaksa topraktan finelerine gz dikerek Sicharbas' ldrtm.
topran o kadar altna gmdler onlar. Bu korkun durum karsnda Elissa Tyros'
Bir rs gkten dse dokuz gn, dokuz gece tan gmeye karar vermi ve yanna kentin
ancak onuncu gn varabilirdi yeryzne ileri gelenlerinden bir grupla Sicharbas'n de
ve tun bir rs dse yeryznden ancak finesini de alarak denize alm. Yolda gider
dokuz gn, dokuz gece sonra varabilir ken gemiden azna kadar dolu torbalar at-
Tartaros'a. yorlarm denize. Dido bu torbalarn iinde
Tuntan bir duvar evirmitir oray, Sicharbas'n altnlar olduu kansyla kardei
kat karanlk sarar dar boazn, ni aldatmaya girimi, oysa torbalar kumla
stnde kkleri bitegelmitir topran, doluymu. Gmenler, gide gide Afrika'nn
ve ekinsiz, usuz bucaksz denizin. Libya kylarna varmlar ve orada karaya
te orada sakldr Titan lar karanlkta kmlar. nce Kbrs'a urayp Aphrodite
bulutlar toplayan Zeus'un istemiyle.
tapnandan seksen gen kz kararak ken
Gleri yetmez kmaya oradan
Poseidon kapamtr tun kaplar, dilerine e edinmiler. Libya yerlileri Elissa ile
adamlarn iyi karlam, bir kzn psteki- atlarak kendini ldrr. Bylece hazrlanan
sine sacak kadar topra seip oraya yerle odun yn lsnn yakld odun ygm
ebileceklerini sylemiler. Elissa da bir kz olacaktr. Uzaklaan Aeneas ufukta sevgilisi-
derisini yle ince eritler halinde kesmi ki, ninin yanan mezarndan ykselen dumanlar
epey bir topra elde edip oraya bir kent kur grr. Bu serven Latin airinin en gzel, en
maya koyulmu. Bu kent sonradan Kartaca ili dizeleriyle dile gelmitir. Anna diye anlan
diye anlacak Roma'nn dman, byk Afri kz kardei belki de ilerde Anna Perenna
ka kentidir. Elissa orada kralie olur, ne var adyla taplan Roma tanrasyla bir tutulabilir
ki yre krallarndan biri ona talip kar, ev (Aineias, Anna Perenna).
lenmek ister. Elissa bu istei tiksintiyle kar
lar, ama komu krala kar koyamayacan Didyma-Didymeion. onya'nn en byk
bildii iin, aylk bir dnme sresi ister, kenti Miletos'un Didyma denilen yerde kur
o srada len kocasnn ruhunu yattracan duu Apollon tapnana "Didymeion" denir
syler. ay sonra da bir odun ynnn s di. lka yazarlar bu adn kaynam vermi
tne karak kendini diri diri yakar. yorlar; ikiz tapnak, ya da ikizler tapna an
Vergilius'un bu efsaneyi kullanarak yaratt lamna gelen bu ad, iki doruklu bir dadan,
yk yledir: Elissa'nn ad Dido'ya evri ya da tanr Apollon'un sevdii ikizlerden gel
lir, Sicharbas Sychaeus olur. Destan, Aene- medir diyenler var. Oysa Didym-kk Yu
as'm Kartaca topraklarna ayak basmasyla nanca deil, Anadolu'nun yer adlannn ou
balar, kentini kurmakta olan kralie Troya'l gibi, Yunan ncesi bir zamandan kalma olsa
kahraman grr grmez arplr, tanra gerek. Nitekim Apollon'a - Apollon ad da
Aphrodite'nin dzenlerine kurban gider. Ak Yunanca deil, onu Yunan diline balamak
ona her eyi unutturur, Vergilius kralienin amacyla yaplan btn aklamalar yetersiz
Aeneas'a Troya savan nasl anlattrdn dir - Greklerin Anadolu'ya gelmesinden n
uzun uzadya gzmzn nne serdikten ce tapndrd herhalde Didyma'da.
sonra, bir av srasnda frtna ve doludan ka Pers savalarndan sonra onya'nn yeniden
an Troya'l kahramanla Kartaca'l kralienin kalknmasyla Miletos Didyma tapnan bir
nasl bir maaraya snp orda Eros'un okla daha kurmak ve bilicilik merkezini canlandr
rna dayanamadklarn, byk bir ak harla- mak yoluna gider. Bu i ok byk apta tu
yyla birbirinin olduklarn anlatr. Hemen tulur: Mimar olarak, Efes'te yanan Artemisi-
Fama diye bir tanra kar ortaya, dedikodu on'u yeniden yapan Panionios'la Milet'li mi
yu simgeleyen, bu Fama gider dnyann drt mar Daphnis seilir. Bitince Didyma tapna
bir yanna yayar haberi, Dido'nun Aeneas'la dnyann sekizinci harikas olacaktr. Ne var
sevitii haberini; Zaman geer, Dido akn ki yeni Didymeion 150 yl boyunca Milet'in
kz kardei Anna'ya aar, bu srada komu hazinesini ypratt halde, bir trl tamamla
kral arbas Dido'nun bir yabancyla sevime namam, tapnak hibir zaman doru drst
sini rezalet sayarak Dido'y sktrr. Tanrlar bir atyla rtlememitir. Hristiyan ortaa
da Odysseia misali araya girerler ve Aene nda Didyma' nn hl orada durduu ve bel
as'a haberci gnderirler ki, kaderi Dido'nun ki de canlln srdrd tapnan taba
yannda keyif srmek deil, talya'ya gidip nnda izili grlen halardan belli. Ik tanr
yeni bir kent, bir devlet kurmaktr. Aeneas Apollon'un gcn Hristiyanlar da kolay ko
boyun eer, gizlice kamaya hazrlanr, Dido lay sndrememi olacaklar ki, hemen arka
farkna vanr, aralarnda sert bir tartma, b larndan gelen puta tapanlar halar birer dai
yk bir kavga kopar, kralie sevgilisini alko- reyle evirmiler.
yamayacagn anlar ve canna kymay gze
alr; bir odun yn hazrlatr, Aeneas'la bir Didymeion'a gelen duaclar, Panormos li
lik, beraberliklerini yanstan ne varsa hepsini mannda karaya iner ve drt Idlometrelik, as
oraya yar, gece yars gene tanrlarn drt lanlarla ssl yolu yryerek varrlard tapna
s zerine Troya'llar yelken atklarnda, Di a. Delphoi'de olduu gibi Didyma'da da fal-
do gidilerini gzler, sonra klcnn stne clar kadnm. Ellerinde kutsal bir denek,
bir kuyunun stnde oturur, kara sularda gr-
dkleri ltlar yorumlarlar ve bilicilere fsl- arasna almak, onu her ite uygulamakla gr
darlarm. Tanr sarholuuna kaplm kad mek ve salk vermek Hesiodos'un Yunan d
nn azndan geliigzel dklen szleri ve ncesine en byk katksdr. Kratos'la
zinli dizeler halinde dile getirmek de bilici ra Bia'y kendine balca yardmc eden Zeus
hiplerin greviydi (Brankhos, Brankhosoul- burada bir zorba olmaktan kyor, insanla
lar). yarar ve iyilik getiren tanr, gerek bir tanr
oluveriyor. Yeryz de yeni batan bir altn
Dike. Dike, Themis'le Zeus'un kz ve Euno- aa, bir cennete dnyor. Doruluk zerine
mia ve Eirene'yle birlikte Hora'larn biridir. kurulu bir insan cenneti.
Ad Yunan dilinde birok anlamlara gelir; Hesiodos'un bu yce grn tragedya
simgeledii balca soyut kavram hak, doru yazarlar da benimser, benimseyenlerin, dile
luk ve adalettir. Dike szc, adaletin uygu getirenlerin banda da Aiskhylos gelir. Ahla
land mahkeme iin de kullanlr, mahke k her eyden stn tutan bu air, dorularn
mede verilen hkm iin de; "diken didonai" ocaklarnda mutluluun rnleri bulunduu
deyimiyse ceza grmek anlamna gelir. nu syler (Aam. 750 vd.); Sophokles de
Dike insanlar arasnda yaar, onun iindir Elektra tragedyasnda, ilenen suun hemen
ki, iirde de, dzyazda da ok ad geer. Di peinden Dike'nin tanrlar Erinys'lerle bir
ke kavramndan Yunanllarn ne anladn likte geldiini ileri srer (Elekt. 472 vd.).
iyice kavramak iin balca kaynaklarmz He- iirde bir tanrsal varlk olarak canlandrlan
siodos ve tragedya yazarlar olsun. Bu kavra Doruluk gitgide soyutlar Yunan dzyazsn
m incelemeye deer. da ve sonunda Platon'un bunca diyalogunda,
Hesiodos'un ikinci byk eseri "ler ve znn nitelikleri, toplum iinde yeri ve etkisi
Gnler"de Dike'ye 180 dizeye yakn uzun bir aratrlan "to dikaion" diye cinsiz bir felsefe
blm ayrlmtr. Bu blm Hesiodos'un b kavramna dner.
tn hayat felsefesini verir. Yalnz Hesiodos'u
tanmak bakmndan deil de, orta halli bir Diktynna. Bkz. Britomartis.
insann toplum iinde Dike tanrsal kavramn Diktys. Bkz. Danae.
nasl grp, nereye yerletirdii asndan in
celemek istiyoruz bu paray. Blm bir hay Diomedes. (1) Bir Trakya kral. lkesine ge
van masalyla balar (i. 202 vd.); "krallara" len yabanclar atlarna yem olarak verirmi.
yani kadlara, yarglara seslenen air hay Herakles, Diomedes'i kendi atlarna yedire-
vanlar dnyasnda kaba kuvvetin hkm sr rek bu vahi treye son vermi (Herakles).
dn, ama insanlar dnyasnda yle olma (2) Tydeus'la Deipyle'nin olu, Troya
dn syler. nsanlar arasnda Dike vardr. nnde savaan Argos'lu yiitlerin en yama
Dike tanr Zeus'tan gelir, Dike yani doruluk n (Tab. 23). Diomedes'e verilen sfatlar hep
topluluklarn varln ve mutluluunu salar. savata stnlk gsterir niteliktedir. Babas
Hesiodos burada tanra Dike'ye uzun bir v gibi nl, gl bir at srcs olmaya zenir
g yazar. Kardei Perses'ten hakszlk gren Diomedes. Diomedes'e btn bir blm ay
ve yarglarca korunmayp hakkn alamayan rlmtr Ilyada'da, orada tanra Athena ona
Hesiodos'un Dike'ye bu vgs patetik ol destek olup, her trl yiitle, giderek tanrlar
makla kalmaz, kendilerine yarg deyip de la bile boy lmeye kkrtr onu. ki ben
rvet alarak erilik yoluna sapan krallara da zetmeyle Diomedes'in atlganl dile getirilir
etkin bir derstir. (l. V, 142):
Soylar mythos'u dnyay bir cehenneme Tpk bir aslan gibi kudurmutu ite
evirmekle bitmiti. Yoksulluk, umutsuzluk dev yapl Diomedes, Troyahlara
sarmt ortal, insan Pandora'nn iledii saldrnca.
su (ki buna da su denmez ya, bir tedbirsiz (l. V, 87 vd.):
likti sadece) yznden ne kadar ktlk var Eriyen karlarla beslenip taan bir rmak gibi
sa, hepsini balarna bela etmilerdi. Bundan kpryordu Diomedes ovada.
kurtuluu adalete gvenle, Dike'yi insanlarn Zeus'un yamuru yanca saanak saanak,
DONYSOS

birdenbire kabarr, taar o rmak, snda sayar (Theog. 253). Homeros destanla
akar hzla, ykar snrlarn, rnda bu tanra Zeus'Ia evlenerek Aphrodi-
tutamaz onu st ste yl toprak, te'nin anas olur. Gzellik tanras olu Al-
bol iekli bahelerin duvarlar tutamaz neias'i korumak iin savaa karp da Dio-
onu,
medes'in kargsyla yaralannca, Dione onu
gelir, yok eder insanlarn el emeini.
Troya'hlarm sralar Tydeus olunun elinde tam bir ana efkatiyle sarar, tler verir, ya
oluyordu iste byle darmadan, rasn iyi eder (l. V, 370 vd.):
ok kalabalktlar, ama dayanamyorlardt.
Aphrodite, anas Dione'nin kapand
Diomedes, Lykia'k yiit Pandaros tarafn dizlerine.
dan yaralannca bsbtn kudurur, art arda Dione kollaryla sard kzn, okad diller
alt Troya'h ldrr, iki esir aldktan sonra dkt:
Pandaros'u da tepeler (V, 290 vd.), Ainei- "Hangi tanr kyd sana, yavrucuum,
gz gre gre bir ktlk m iledin ki?"
as', iki insann kaldramayaca kadar ar Karlk verdi cilveli Aphrodite, dedi ki:
bir tala yaralar, o srada olunun yardmna "Tydeus olu, takn canl Diomedes vurdu
koan Aphrodite ile arpr. beni,
Aphrodite ile yetinmez, Ares'i de yaralar sevgili olumu, Alneias' ekiyordum
Diomedes (V, 855 vd.). Destan boyunca sa savatan;
vata da, karada da n planda grrz Dio- tekmil insanlar arasnda onu severim en
medes'i. Odysseus'la birlikte gece kefe ok.
kar, Troya'h gzc Dolon'u ldrrler (X, Kavga Troya'Ularla Akha'lar arasnda deil
artk,
272-279), ldrmeden nce de birok srlar Danao'lar balad lmszlerle
alrlar azndan. Sonra Trakya'llarn kam arpmaya".
pndan geerken, korkun bir katliam yapar Karlk verdi yce tanra Dione, dedi ki:
lar, nderlerleri Rhesos'u ldrp, atlarn "Aldrma kzm, sk diini, barna ta bas.
alp gtrrler. Biz Olympos'ta saray kurmu tanrlar
Diomedes, takn canl da olsa, yasa, tre ok ektik insanlardan,
epey de ektirdik birbirimize...
bilmez bir yiit deildir. Glaukos'la arp
Diomedes'i de gk gzl Athena sald senin
maktan vazgemekle konukluk kurallarna
stne.
saygsn belirtir (l. VI, 12 vd.) (Glaukos, Bel- Ama unu bilmiyor Tydeus'un o lgn olu:
lerophontes). llyada'dan sonraki destanlarda lmszlerle savaan insan ok yaamaz".
Odysseus'la birlikte Lemnos'a gidip Philokte- Byle dedi, sildi iki eliyle
'tes'i aradklar anlatlr (Philoktetes). Troya Aphrodite'nin bileindeki z,
sava bitip de Argos'a dnnce kendisini al yara iyi oldu, ar aclar dindi.
datan kars Aigialeia'nn kurduu tuzaktan
zor kurtulmu. Bu ceza ona yaralad Aph Dionysos. Dionysos adndaki tanrnn ilk
rodite'den gelmeymi. a din, efsane, sanat ve yaznnda ne denli
bir yer tuttuunu Apollon'a ayrdmz bl
Diorfiedes "Thebai'ye Kar Yediler" desta
mn giriinde tanmlamaya altk. Sabahat
nnda da rol oynar. Babas Tydeus Adras-
tin Eyuboglu'nun Fransz bilgini Mario Meu-
tos'un damad olmak bakmndan bu seferde
nier'nin evirisinden dilimize aktard "Bak-
n planda savam ve byk bir n kazan
kha'lar" kitabnn nsznde syledii gibi,
mt. At adam Kheiron tarafndan yetitirilen
"Euripides'in bu tragedyas eski Yunanistan'
Diomedes de dedesi Adrastos'tan Argos tah
da Dionysos dininin ncil'i yerinde" idi. Biz
tn miras aldktan sonra, babasnn cn al
de, dinsel kiilii dal budak salm, tapm e
mak zere Epigon'lar seferine katlr. Diome
itli ve ayrntl inan ve grleri, insanln
des gc kuvveti ve gzpekligiyle Yunan ef
derine giden birok dncelerini bir araya
sanesinde Herakles'ten hemen sonra gelen
toplayp yanstan bu tanrnn incelenmesine
stn bir yiit saylr.
"Bakkha'lar" oyunundan aldmz bir par
Dione. Hesiodos Dione'yi Okeanos'la ayla balamak istiyoruz. nanyoruz ki, bu
Tethys'ten dogma bin Okeanos kz ara parann gereince yorumlanmas bize Di-
onysos tanry btnyle kavramak ve doru Hellen lkesinin mutlu ehirlerine.
yolda anlamak olanan verecektir: O tanrlar ki bu, anas, eski bir zamanda,
doum sanclar iinde,
Tragedya'nn alnda Dionysos sahneye
arpld Zeus'un yldrmlarna;
karak yle konuur: can verdi drp karnndakini.
Dionysos te ben, Zeus'un olu Diony O zaman Kronos'un olu Zeus
sos, Kadmos'un kz Semele'nin yldrm dolu ald den ocuu,
imekler iinde dourduu tanr, Thebai top grmesin diye kars Hera,
rana ayak basyorum. Tanrlmdan soyu sokup kendi baldrna
nup insan suretine girdim... Ben Lydia'nm al altn kancalarla kancalad.
tn ovalarndan geliyorum. ran'n gneten Sonra, Moira'lar vakti doldurunca
kavrulan krlarn, Baktrla'nm uzun surlarm; Zeus dourdu boa boynuzlu tanry;
Media'nm buzlarla rtl topraklarn, saadet bana bir elenk takt ylanlardan.
diyar Arabistan', tuzlu denizin kylarnda Onun iin Mainad'lar
uzanan btn Asya lkesini, Barbarlarla Hel- ylanlar toplar, salarna rerler.
len'lerin kark yaad, gzel hisarlarla ss
Ey Thebai, Semele'yi besleyen toprak,
l ehirleri dolatm. Oralarda korolarm top
ladm; dinimi, ayinlerimi rettim; imdi ken takn artk sarmak elenklerini
dimi Hellen'lere tantmak istiyorum. Hellen Alsn iekleri, alsn
topranda Bakkha'larn keskin lklaryla gzel meyveli yeil saparnann!
nlattm, kadnlarnn plak vcutlarn Brn yapraklarna meelerin, amlarn!
ceylan postlaryla sarp ellerine thyrsos'u, sar Giyin benek benek ceylan postunu,
makt asay verdiim ilk ehir Thebai oldu. sslen ak koyunlarn ynnden rglerle,
yansn elinde narteks'lerin snmez atei!
Tanr Thebai'de gerekletirmek istedii Yakndr yeryznn korolarla coup
amac da anlattktan sonra, Bakkha'lar koro tamas.
su girer ve aadaki ezgiye balar: Bromios geliyor, olaylaryla, dadan daa,
Bakkhalar korosu: Dionysos delisi kadnlarn
gergeflerini, mekiklerini brakp
Asya topraklarndan geldim, katklar dalara.
yce Tmolos'u atm,
tanrmz Bromios urunda Ey karanlk diyar Kureta'larm,
durmadan, yorulmadan kouyorum. Girit'te Zeus'un doduu kutsal maaralar,
Euhoi diye bararak orada icat ettiler, benim iin,
Bakkhos'un erefine. sorgutu mifer giyen Korybant'lar
Kim o, yolda gezen? embere gerilen deriyi,
Kim o, kim o, yolda gezen? Orada kart cokun davul sesleri
ekilsin herkes damnn altna, Phrygia kavallarnn tatl nefeslerine.
temizleyip kapansn btn azlar; Korybant'lar davulu Rhea anamza verdiler
imdi ben, Euhoi sesleriyle Bakkha'larn lklar arasnda
Dionysos'u kutluyorum. gmbrdesin diye.
Onu cokun Satryr'ler Ana Tanradan
Ne mutlu baht ak olana, aldlar,
ne mutlu tanrlarn srlarna erene! sesini korolara kartrdlar,
Hayatn temizleyip gnahlardan
Dionysos'a ho gelen Trieterit
ruhunu Bakkhos'a verene!
bayramlarnda
Ykayp btn kirlerini dalarda
Tanrnn delisi olana! Komak ne gzel, dalarda
Ne mutlu, yoluyla kutlayana Bakkhos alaylarnn ardndan!
Kybele anamzn cmblerini; Sarlp gezmek benekli ceylan postuna,
ne mutlu, tyrsos'u sallayarak serilip yatmak topraa!
bana sarmakt elengi takarak Yakalayp boazlamak yaban tekelerini.
Dionysos'un ardndan gidene! Kanlarn imek, i i yemek etlerini!
Haydi, Bakkha'lar, durmayn, Euhoi! diye barnca Bromios.
indirin Bromios'u Phrygia dalarndan; atlmak Lydia'nm, Phrygia'nn dalarna!
getirin Dionysos'u, tanr babann tanr O zaman yeryznde derelerde st akar,
olunu, derelerde arap akar, bal akar;

>)>
ykselir sanki yerden, ad tayan birka dag ve Aydn yresinde
Lbnan buhurunun dumanlar. Nysa (Sultanhisar) adl bir kentin ykntlar
Bakkho, elinde kzl alev saan narteks, da grlr. Dionysos'un batanrs olduu
sihirli gr salar rzgrda, da hangisidir? Herhalde zellikle hibiri, bu
koturur peinden dalara dm korolar. Nysa ad Olympos ve da gibi yksek dala
Ve haykrr ruhlar coturan sesiyle: ra verilen bir genel ad olsa gerek, tanr da
''HeyBakkha'lar, koun, bir doa tanrs olarak yksek bir dan do
koun Bakkha'larl ruunda domu ve o dala simgelenmekte-
Irmandan altn akan Tmolos'u dir.
enlendiren kadnlar!
Kutlaym Dionysos'u Dionysos adnn etimolojisi bylece aklan
derin gmbrtl davullarnzla; mad gibi (kimi mitograflar bu adn iki kez
Euhoi sesleriyle arn Euhios tanry! doan anlamna geldiini ileri srerler, ne
Phrygia'dan kopup gelen gzel lklar var ki bu aklama Yunancada desteksiz kalr)
karsn, sizi dadan daa koturan tanrya verilen br adlar da anlamszdr.
kavallarn tatl seslerine". Bakkhos ne demek? "Bakkheuo" diye bir fiil,
O zaman Bakkha, sevin iinde, "bakkheion" diye bir isim geer szlklerde,
srar, ayra giden bir tay gibi bunlar Bakkhos cokusuna kaplmak, Bakk
anasnn ardndan; hos gizemlerini kutlamak anlamn tar ve
atlr bir ok gibi ileri. Bakkhos adnn kendisini aklamaz. Bakk
(1) ADLARI. Bu metinde de grld gibi hos adnn Trakya kaynakl olduu ileri srl
tanrya bir adla deil, birok adlarla seslenil- se de, obakkhos olarak da karmza kmas
mektedir: Dionysos, Bakkhos, Bromios ve dndrcdr ve Bromios, Euhios ve akk
Euhios, biraz tede Dithyrambos ve baka hos gibi, tanrnn br adlar gibi bir ses ben
metinlerde de akkhos ve lobakkhos. Hibir zetmesi, bir nlemden tredii kansn uyan
Olympos tanrs bu kadar ok adla anlmaz, drr. Gerekten de Euhios, Bakkha'lar alay
ok adllk olsa olsa Anadolu Ana Tanras nn krda, bayrda kendinden gemi olarak
Kybele ve onun benzeri Artemis'te grlr. tanr cokusu iinde kounca bard "Eu-
Ayn kaynaktan olduu yukarda okunan par hoy" ya da "Euhay" seslerinden tremedir,'
a boyunca da anlalan Dionysos'un adlar akkhos ise lk anlamna gelen "iakkhe"
anlamldr. Birincisi yani Dionysos ad bug szcnn erkek adna evrilmesidir. Bro-
ne bugn bsbtn aklanm deildir. Dio- mios'a gelince, aka bir ses benzetmesidir
ve -nysos diye iki kkenden katktr, Dio- ve grleyen, gmbrtl anlamndaki bu sfa
Zeus'un zneden gayr hallerinde grlen tn ve ondan treme su, ate, frtna ve davul
(Dios, Dia, Dii) kkeni tamakta, ki bu k grltsn yanstt grlr. Dionysos do
ken Latince Deus'ta grld gibi tanr an ayla karan, doay simgeleyen ve tanr ol
lamna gelmektedir, buna Nysa eklenince, duuna gre, adlar da insann doa karsn
Dionysos Nysa tanrs, giderek Nysa Ze- da kard ses ve nlemlerle dile getirilir. Bu
us'udur demek. Neymi bu Nysa? "Vahi adlarnn ardnda ya da kaynanda insan d
hayvanlar yata Nysa da" deniyor Bakk- ncesi ve mantyla kurulmu bir kavramsal
ha'larda, tpk da da iin Homeros metinle szck arama bounadr. Dionysos cokusu,
rinde sylendii gibi. Ama Nysa da ile bir tu yani arap ve sarholuk insanlar iinde yaa
tulmuyor, aklamalarda Nysa, efsanelik bir dklar kalplarn basksndan da kurtard
da diye gsteriliyor: Hermes, Zeus'un buy iindir ki, bu tanrya Yunanca "Eleutheros",
ruuyla Dionysos'u ocukken bu dan peri hr, zgr, zgrlk veren sfat taklm, Ro
lerine emanet etmi (tpk Zeus'un Girit ma ma dininde de Dionysos'un Latince ad, tam
aralarnda nympha'larca bytld gibi), bu anlama gelen Liber olmutur.
bu dag ise Homeros'un lyada'snda Trak
ya'da gsterilir (l. VI, 133), ama Tesalya'da, (2) DOUU. Dionysos dardan gelme m
Makedonya'da, giderek Hindistan ve Arabis tanrdr, hem yabanc, hem de Hellen pan-
tan'da da Nysa dalar vardr, Anadol'd. m tleon'una aykr den bir tanrdr. Bu tanry
benimsemekte Yunanistan'n glk ektii, ne oluyor? eliki yle zmlenmi: Yuna
ona kar direndii Dionysos stne anlatlan nistan'da doduu halde tanrnn Uzakdogu-
efsane ve masallarda dile gelir. Denebilir ki, ya bir yolculuk yapt - turistik bir gezi gibi
btn efsaneleri bir tek motif stne kurulu bir ey - sonra da asma kt, arap ve
dur: Tepki ve diren. kendisine tapnanlarn alayyla birlikte yurda
Dou efsanesi buna rnektir: Anas Kad- dnd ve dardan getirdii bu armaanlar
mos kz Semele Zeus'la birleir, ama seviti kendi yurttalarna (Pentheus Dionysos'un
i tanrnn gcne tam inanmamtr ki, onu teyze ocuu olur) bin zorla benimsettii an
btn ara ve gereleriyle grmek ister, by latlyor. Oysa Euripides'in tragedyasndan da
lece yldrmla arplp lr. Karnndaki yedi Dionysos'un asl kayna aka ve btn ay
aylk ocuu da Zeus alp baldrna koyar ve rntlaryla belli olmaktadr. Dionysos bir
ikinci bir doumla meydana karr. Bu ikinci Lydia-Phrygia tanrsdr, Homeros destanla
doum motifini Athena'da da grmtk, u rnda dpedz Asia diye anlan yreden gel
farkla ki Athena Zeus'un kafasndan, Diony medir. Bakkha'lar korosunun lk sz "Asia
sos ise baldrndan doar. Efsanenin anlam topraklarndan geliyorum" ve "Tmolos'u a
ve simgesi de udur: Hellen'lerin batanns tm" deyimi, tanrnn kendini tantlamasna
Zeus'tur, dardan gelme bir tanrsal varl da tpatp uygundur: "Ben Lydia'nn altn
ne yapp yapp onun buyruuna sokmak, on ovalarndan geliyorum". Daha sonra da Pen-
dan km olarak gstermek gerekiyordu. theus'la konuurken, "Vatanm Lydia'dr"
Semele efsanesi ite bu amala uydurulmu, der Dionysos. Kl kyafeti; tavrlaryla bu
byle bir balant kurma abasnn rndr. blgenin zelliklerini tar da ondandr ki ka
Bu efsanenin merkezi olarak gsterilen blge dnca grd bu tutumu yadrgar Pentheus.
de nemli: Boiotia ve bakenti Thebai Yuna yle der: "Yabanc bir sihirbazdan da bah
nistan'da en tutucu ve gerici bir yre saylr sediyorlar; Lydia'dan gelmi; kokulu salar,
d, nitekim Semele'yle doum efsanesinden sar peremleri, mor yanaklar varm; siyah
sonra, Pentheus tipi de buradan kmtr gzlerinde Aphrodite'nin sihri parlyormu".
(Semele, Pentheus). Davul, dmbelek, tef ve flt de Asya denilen
blgenin trelerindendir. Dionysos'un Mani-
Homeros destanlarnda ad bir tek kez ge sa-Bozdag-Sarde yresiyle ilikisi dram bo
en Dionysos iin ayn tepkiyi dile getiren bir yunca sk sk belirtilir: Dionysos yle der
baka efsane anlatlr: Lykurgos efsanesi. Bakkha'lara: "... Aln Phrygia'dan getirdii
Lykurgos Trakya'ldr, ama o da Pentheus gi miz davullar, anamz Rhea ile benim iin icat
bi kovalamaya kalkar "Dionysos'un stnine- edilmi olan davullar...", bu Rhea denilen
lerini", yani Bakkha'lar, bu yzden de ceza tanra Manisa da eteklerinde kayaya oyul
grr, kr edilir (Lykurgos). Ne var ki lya- mu heykeli bulunan Ana Tanradan bakas
da'daki bu parada Dionysos insandan kor deildir. Dionysos cmbleriyle Kybele'nin-
kup kaan ve denizin iindeki tanrlara s kilerin bir olduunu Bakkha'lar da syler
nan bir dlek gibi gsterilir. Homeros des (yuk. "Ne mutlu yoluyla kutlayana/Kybele
tanlarnn zamanndan Euripides'in "Bak- anamzn cmblerini). Kybele ve Dionysos
kha'lar" yazd aa kadar ok ey dei dinlerinin znde bulunan orgiastik coku,
mi ve Dionysos, dardan gelme bu gl kendinden geme, vect karakteri her iki ta
tanr Yunanistan'da epey tutunmutur bes pmda ayn simgelere, ayn davranlara,
belli. ara ve gerelere bavurulmasyla da belirir,
Bakkha'larn lgnl Kybele trelerinde
(3) KAYNAK VE NTELKLER. Sonradan ve kendilerini hadm eden Pessinus rahiplerinin
bir amala uydurulduu besbelli olan Semele tutumunu andrr. Kald ki gene ayn yukar-
ve Thebai hanedanndan dou efsanesi, tan daki parada geen Korybant ve Kureta gibi
rnn kaynaklarn aa vuran anlatmlarda deyimler Dionysos kltn hem Kybele,
da tutarsz deiiklikler yaplmasna yol a hem de Girit'li Zeus kltne balamaktadr.
mtr. Dionysos Thebai'de Semele'den do Her nn de Anadolu-Girit kaynandan
musa, ta Hindistan ve Arabistan'dan gelii

<)/l
fkrdgna hi phe kalmamtr (Kybele, sann beden ve ruhu aracyla yansyp olu
Zeus). madr. Bakkha'lar tragedyasnda bu halin
Dionysos tanrnn niteliklerini ele alacak parlak bir belirtisi dile getirilmitir: Dionysos
olursak, iki byk alan ve akm kavrad g hem tanrdr, hem insan. Bakkha'lar yerine
ze arpar. lkin bir doa tanrsdr, topraktan ve anna gre kadn kiiliinden vahi hayva
fkran bitkileri ve bu bitkiler arasnda insan na, yrtc azmana dnr, bylece gerein
en ok etkileyenleri, yaamna yn verenleri gerekstne ulamas ve geree gerisin ge
simgeler. Kybele ve br doa tanrlar gibi, ri inmesiyle doal bir kasrga olan hayatn
doay en belirgin biimlerle yanstan dalar dalgalan yanstlm olur. Bu dalgalanmann
da, ormanlarda, yabani hayvanlar ve yaratk insanlk dnyasnda at yaralar, yaratt
larla bir arada yaar ve coar gsterilir. Osi- korkun dramlar, facialar, afetler tragedya
ris, Adonis, Attis gibi doann mevsim mev denilen o artc, tyler rpertici hayat ay
sim deimelerini de kiiliinde simgeler. Di nasnda grlr. Kiinin bilinst ve bilinal
onysos her bakmdan doaya evriktir, ama tna dek eriebilmesi bu tanrnn etkisiyle ol
onun simgeledii asl byk kuvvet doann mutur. Dionysos tanrnn insana verdii bu
kendisi deil, insanla doa arasnda bir iliki, gc akl lsne vurup deerlendirmek Eu-
insan doann srlarna erdiren byl bir ripides'in "Bakkha'lar" oyununun belli bal
gtr. Yunan dili bu gce eren insann duru bir konusudur. Kaba akl simgeleyen Penthe-
munu iki szckle yanstmtr: "Mainomai" us Bakkha'larn lgnln bir ayp, trelere
ve "enthousiasmos". Doa srlarna ve gc ve ahlaka kar ilenmi bir su sayar. Oysa
ne ermek, yani tanrlamak, insan iin ula tam tersine bu coku insan doayla birleti
m en ok zlenen bir aamadr. Dionysos bu ren, ona cenneti yeryznde yaratan bir mut
eree varmann yolunu herkes iin ve kolay luluktur. Asl akl yolu da bu mutlulua eri
kolay aar: Bu yol arap ve sarholuktur. As menin arelerini arayp bulmaktr. Bu gerek
ma ktnn yeryzne yaylmasyla uygar "Bakkha'lar" tragedyasnda kimi kez khin
ln budaydan sonraki aamas gerekleti Teiresias'n, kimi kez de Bakkha'larn azn
rilmi, ama insanln evresinde de yalnz ta dan yle dile getirilir:
rmla alamayan bir r almtr, insan an
cak arab elde ettikten sonradr ki, yaratcl Teiresias Yalnz ikimiz doru dnyo
n kkeninde bulunan deiim yapma gc ruz; tekilerin akllar balarnda deil... En
ne kavumutur. "Mainomai" de "enthousias yksek zeklarn varaca hikmet bile onlar
mos" da ite bu tanrya erme, tanryla karsnda cizdir... Senin (Pentheus'un) szle
karma ve tanrlama yetisini dile getirir. Ad rinde saduyudan eser yok... Senin alaya ald
lan "mainomafden tremi olan Mainad'lar n bu yeni tanrnn Yunan dnyasnda ne b
bir eit lgnlk iinde doay dolarlar, yk bir yer tutacan anlatmaya benim g
cm yetmez. Delikanl, insanlar iin en bata
ama yaratcln bu tanrsal soluun darya
gelen iki tanr vardr: Biri Demeter tanra ya
vurmasyla elde edilebileceini anlamtr in hut toprak; ona dilediin ad verebilirsin;
san. Dionysos ite bu gerei, hem doal, lmllerin kuru yiyeceklerini veren odur.
hem de doast bir olay dile getirip simge teki de Semele'nin oludur ve Demeter ka
ler. dar kudretlidir: zm suyunu bulup insana
veren odur. Bu iki dertlilerin derdini avutur;
Dionysos'un br doa tanrlarndan daha onu ienleri tanr uykuya kavuturur, onlara
etkili, dininin br sanat kollarndan daha s gnlk zntlerini unuttutur. nsanlarn
tn, iirin en insancas saylacak bir yazn t dertlerine baka deva yoktur. Bu tanr, insan
r olan tragedyay esinlemi olmak bu tanr larn tanrlar memnun etmek iin itikleri a
rabn kendisidir; bundan tr saadetimizi
nn bir tek tanrsal g olarak deil de, kolek
ona borluyuz... Bakkhos'un sarholuunda
tif bir g olarak gereklemesinden ileri ge da, lgnlnda da gelecei grme kudreti
lir. Adndan ya da adlarndan da belli ki Di sakldr... Azgn kadnlar Aphrodite'ye iten
onysos bir deil, btn bir insanlk halidir. Bu Dionysos deildir. Bu itili onlarn tabiatnda
yzden durgun deil, srekli devinim, dei vardr; insann tabiatnda olan her eydeyse,
im halindedir, evrensel yaamn zellikle in bir hikmet sakldr".
Bakkha'lar korosu da yle nler: digi iin bsbtn gn na kmam bir
Bromios, mutlu tanrlarn en mutlusu, gerektir. Halikamas Balks'nn ortaya at
gzel elenkli lenlerin ba tacil t bir gre gre zeybekler, ilkadan kal
Odur korolarn banda koan, ma "obakkhi" adl bir topluluktan treme
kaval sesleriyle sevinip coan; dir.
odur tanr sofralarnda,
kederleri datan, Dioskur'lar. "Dioskuroi" Zeus'un delikanl
aknca arap testilerinden lar anlamna gelir. Bu isim, Leda'nn oullar
prl pr! z salkmn, Kastor'la Polydeuskes'e (yahut Polluks) veri
dalnca insanlara uyku lir. Tanr Zeus'un Leda'ya yaklat gece,
sarmakla bezenmi lenlerde. Leda lml kocas Tyndareos'la da yatm.
Zeus'tan Helena ile Polydeukes'i, Tyndare-
Zeus'un olu Dionysos os'tan da Kastor ile Klytaimestra'y dour
dkndr sevincine lenlerin!
Sever Dionysos Bar', mu (Tab. 12). Birbirinden hi ayrlmayan
insanlar rahata kavuturan, Kastor'la Polydeukes kardeliin ve dostlu
ocuklar besleyip byten tanray. un simgesi olmulardr. Efsane, omuz omza
Odur veren zengine de, fakire de vererek yaptklar kahramanlklar anlatr:
keder datan arabn ferahln. Theseus kz kardeleri Helena'y karnca,
Sevmez Dionysos, Atina'ya kar sefere kmlar ve Theseus'un
cmert gnlerin, gecelerin Hades lkesine indii bir srada onu geri al
sevincine varamayan insan.
Uyakln dediklerine, mlar, ayrca da Theseus'un anas Aithra'y
kaplma gurura ve derin dncelere; karp Sparta'ya getirmiler (Aithra); Kaly-
inan en basit halkn inandna don avna da, Argonaut'lar seferine de katl
onun yaad gibi yaa. mlar (Argonaut'lar, Amykos) ve her iki se
ferde yararlk gstermiler. Ne var ki Helena
Bu szlerden Dionysos dininin Euripides'in uruna alan Troya savanda bulunamam
bu son tragedyasn yazd . . V. yzyln lard, nk daha nce talihsiz bir macerada
sonlarnda Yunanistan'da ne kadar yaygn ve can vermilerdi: Dioskur'lar Leukippos'un iki
tutunmu olduunu gsterir. Btn insanlara kz Phoibe ile Hilaira'y kendilerine e olma
seslenen Dionysos tapm bir halk dini olmu lar iin karmak istemiler, ama bu kzlarn
tur. Kara kafallarn, Pentheus gibi yarm akl hem amca oullar, hem de nianllar olan
l yobazlarn kovmaya uratklar bu tanr, Lynkeus'la das Dioskur'larn peine taklm
bin bir ikenceyle daha da ycelttikleri bu er lar, aralarnda kan kavgada Kastor can ver
mi ilkada sa dinine rnek olmutur ve tp mi, lmsz olan Polydeukes de yaralanm
k Meryem Ana nasl Artemis'in ve Kybe- t. Zeus bu iki kardei birbirinden ayrmamak
le'nin zelliklerini benimseyip tutunabilmise, iin, ikisini de ge alp yldzlar arasna yer
sa da ancak Dionysos dinine srtn dayaya letirmi (kizler burcu).
rak yaylabilmitir geni halk kitleleri arasna. Sparta'nn Taygetos danda dnyaya gel
(4) ETKS. Dionysos dininden tragedyann dikleri sylenen Dioskur'lar Dor rknn tem
silcileridir, Dor uygarlnn merkezi Spar
nasl doduu, Dithyrambos denilen bu tanr
ta'nn Atina'ya kar olan ezeli dmanln
ya vgnn nasl geliip de akllara durgunluk
simgelerler.
verecek bu iir trn ortaya kardn an
latmak bu szlmn snrlarn amak olur. Biz Dirke. Thebai kral Lykos'un kars. Amphi-
Dionysos tanrnn mistik akmlar, tarikatlar on ile Zetos'a eziyet eder ve cezasn bulur
stndeki etkisi ve zellikle bunun Anado (Amphionj.
lu'da gelien biimi stnde durmak istiyo
ruz. Bektailiin ve gnmze dek yaygnl Dithyrambos. Dithyrambos, tanr Diony
sos'a verilen bir addr. "Bakkha'lar" traged
n yitirmeyen baka tarikatlarn kaynanda
yasnn bir korosunda batanr Zeus'un azn
ilkan Dionysos dini bulunduu artk her
dan u szler sylenir:
kese grlen, ama daha etraflca incelenme
ce
DRYOPE
Gel, Dithyrambos, baldrma gir, kmaktadr. Dithyrambos trne gelince,
bir erkein rahminde by. alg, oyun ve sz bir arada birletirdii, bu
stiyorum ki, ey Bakkhos, Thebai seni terimle nn de dile geldii bellidir.
iki kere domu tanr diye
ansn ve kutlasn. Dolios. Odysseia'da, Laertes'in bana,
Kaynann ne olduu bilinmeyen bu szc bahesine bakan ihtiyar ve sadk bahvan.
n, yukardaki Euripides dizelerine dayana Odysseus Troya savana gidince, balarna
rak ve bandaki di- ekine bakarak iki kez eki)en yal Laertes'e bekilik eden odur.
domu anlamna geldii sanlm ve bilgin- Odysseia'nn son blmnde Odysseus talip
lerce ileri srlmtr. Ama hibir aba sz leri ldrp babas Laertes'i bulmaya gelince,
cn doru drst bir aklanmasn sala onu Dolios ve alt olu sevinle karlarlar ve
yamam, Dithyrambos Yunancada Anadolu arlarlar. ldrlen taliplerin cn almaya
kkenli saylan birok szck gibi karanlk gelen thaka'llar pskrtmeye yardm eder
kalmtr. Ne var ki dithyrambos'un hem kul ler (Od. XXIV).
lanlndan, hem "iambos" ve "thriambos"
gibi mzik terimleriyle ilikisinden, Dionysos Dolon. Troyal haberci Eumedes'in olu Do-
dinine zg bir terim olduu anlalmaktadr. lon irkin, ama tez ayakl bir adamdr. Hek-
ambos, Yunan iirinde ve zellikle tragedya tor onu Akha'llarn gemilerine gzc olarak
da konuma blmleri iin kullanlan bir l gnderir, bu ii baarrsa ona Akhilleus'un at
dr, Yunan iirine ilkin hiciv tryle girmi, laryla arabasn vereceine ant ier. Ama
sonra da en yaygn bir vezin olmutur. Thri- Dolon, gece kefe kan Odysseus'la Diome-
ambos'a gelince, bu da Bakkhos alaylarnda des'in tuzana der ve yakalanr. ldrl
tanr erefine sylenen bir ezginin, bir vg memek iin yalvarmalar yakarmalar, Tro-
nn addr. Dithyrambos gibi bu szcklerin ya'llar ele vermeleri bounadr. Akha yiitle
de Dionysos diniyle birlikte Anadolu'dan, ri onu amanszca ldrtkten sonra, lsn
zellikle Lydia-Phrygia'dan geldii phe g bir lgn aacna asarlar (l. X, 314-464) (Dio-
trmez (Dionysos). Bakkhos tanrnn bir ses medesj.
ve alg cmb iinde kendisini kutlamak
iin kullanlan nlem ve arlar kendi adlar Doris. Okeanos'un kz Doris, Pontos'un
olarak benimsedii grlr. Dithyrambos'un olu Nereus'la evlenir ve Nereus kzlar diye
kkenindeki anlam ne olursa olsun, tanr Di- anlan elli kz olur (Tab. 6). Hesiodos Theo-
onysos'u vmeye, kutlamaya yarayan bir sz gonia'da bu kzlarn bazlarnn adlarn sayar
ck olduu anlalr. (Theog. 233-264).
Terim u bakmdan nemli ki, dithyrambos Dryades. "Drys" Yunanca aa ve zellikle
bir yazn tr ve zellikle tragedyaya doru mee aac anlamna gelir. Dryad da aa
dan doruya kaynak olmu bir tr olarak gs perilerine verilen addr. Bunlarn kimi aala
terilir. lk tiyatro denemeleri dithyrambos a birlikte biter ve onunla lr, kimi de lmsz
irlerinden domutur denir. Elimizde dithy dr. Kardeleri Hamadryad'lar gibi Dryad'lar
rambos trnden birka rnek vardr, en il da bitkileri korur, aa salkl ve canl oldu
ginci Dor airi Pindaros'tan bilinen birka di u zaman sevinir, yapraklarn yitirip kuru
zedir; bunlarn en dikkati eken yn de u maya yz tuttuu zaman derin bir yasa kap
ki, tanr Dionysos iin Olympos'ta Zeus'un lr. Orpheus'un ei Eurydike bir Dryad'dr
bir enlik hazrlad anlatlr, byk Ana Tan (Hamadryades).
rann yan banda davul ve dmbeleklerin
alnd, bu arada vahi hayvanlaryla birlikte Dryope. Drype, kral Dryops'un biricik kz
tanra Artemis'in de gelip raksa katld, dr. Oita dann yamalarnda babasnn s
am aalarnn altnda mealeler yanarak rlerini otlatrken, aa perileri hamadr
cmb yapld belirtilir. Bu dithyram- yad'lar onu aralarna almlar, trk syleme
bos'tan da Dionysos dininin Anadolu'lu ana .un, hora tepmesini retmiler. Kz gren
l.r.Lrn ikisiyle de ilikide olduu ortaya Apollon da ona tutulmu. Dryope'ye yakla
mak iin bir kaplumbaa biimine girmi. Kz de bir kavak aacyla bir kaynak ortaya k
kaplumbaa ile oynamaya balam, onu ku m.
cana alm, derken tanr bir ylan olup kzla
birlemi. Dryope korkmu, kam, olup bi Dryops. Ad aa, mee anlamna gelen ke
teni kimseye bildirmemi. Bir sre sonra da limeyi andran Dryops, Yunanistan'da ilk yer
Andraimon adl bir adamla evlenmi ve Am- lemi Dryops boyunun atas saylr. Kendisi
phissos adl bir ocuu olmu. Amphissos Oi- Apollon'un oluymu derler. nce Parnas-
ta'nn eteinde ayn ad tayan bir ehir kur sos dann eteklerine yerlemi olan soyu,
mu. Bir gn Dryope olunun kurduu Apol- Dorlarn saldrsna uraynca, drt bir yana
lon tapnann yannda eski oyun arkadalan dalm, kimi Euboia'ya, kimi Thessalia'ya,
hamadryadlara sunu sunuybrmu ki, perileri kimi Peloponessos'a yerlemiler. Kbrs ada
onu kapp aralarna almlar. Karld yer sna genler bile olmu.

<)H
yar bedeniyse koskoca bir yland korkun,

E her yan benek benek amansz bir ylan.


Typhon'la iftletii ve yeraltnda, yery
znde ne kadar korkun kpek ve canavar
Eetion. Mysia'da Thebe ehrinin kral, And- varsa hepsini rettii anlatlr: Geryon'un k
romakhe'nin babas. Akhilleus onu ok sayd pei diye anlan Orthos, Hades bekisi Ker-
iin, ldrd halde silahlarn almam, beros, bataklklar canavar Hydra, az ate
trenle gmmtr. Nympha'lar mezar st saan Khimaira ve sonra da kendi dl Or-
ne bir karaaa fidan dikmiler (Androma- thos'la birleerek Phiks'i ve Nemeia aslann
khe). da dourmu. Ekhidna'nn ini efsaneye gre
Arima dalar denen Kilikia'dadr. Kendi
Egeria. Romal su perisi. Egeria dindar kral
lmsz olduu iin yeraltnda hep yaar,
Numa Pompilius'un kars ya da dostu olarak
ama dlleri Herakles ve Bellerophontes gibi
gsterilir. Geceleri onu ziyaret eder, din ve
yiitlerin elinden can vermilerdir (Typhon,
devlet ynetimi konusunda ona tler verir,
Herakles, Bellerophontes).
yol gsterirmi. Numa ld zaman Egeria
o kadar gzya dkm ki bir pnar oluver Ekhion. Kadmos'un Thebai ehrini kurar
mi. Nemi'deki Diana kltyle ilgili olarak, ken topraa diktii ejder dilerinden doup
Caelius tepesinin eteinde bir tapna var da sag kalan be adamdan biridir. Kad
m. mos'un kz Agaue ile evlenir ve Pentheus'un
babas olur (Kadmos, Pentheus).
Eileithyia. Zeus'la Hera'nn kz, Ares,
Hephaistos ve Hebe'nin kz kardei. Eileithyi- Ekho. Yanky simgeleyen nympha (Narkis-
a doumlara bakan ebe tanradr. Hera'nn sos).
sznden ayrlmaz, onun buyruklarn harfi
Elektra. "Parlak" anlamna gelen bu ad, bir
harfine yerine getirirmi. Nitekim Hera'nn
ok efsanelik kiilerin ad olmutur.
hmna uram Leto ile Alkmene'nin do
umlarnda bulunmamakla Zeus'un evlilik d (1) Okeanos'la Tethys'in kz Elektra, Pon
ocuklarnn dogmasna engel olmaya a tos'la Gaia'nn olu Thaumas'a e olur (Tab.
lm (Leto, Alkmene). 6). Birlemelerinden u tanrsal varlklar mey
dana gelir: ris (Gkkua), Harpya'lar ve
Ekhetos. Epeiros blgesinin efsanelik kral Aello (Bora) ile Okypetes (Kasrga) diye ka
Ekhetos ktl, zalimligiyle n salmt. natl iki yaratk (Hesiodos, Theog. 266).
Bu kral, sevgilisiyle yatt diye kzn gzne (2) Atlas'la Pleione'nin "Pleiades" adl yedi
tuntan ineleri sokarak kr etmi ve bir ku kzlarndan biri (Pleiades). Efsaneye gre Se-
leye kapatm, gene tuntan arpa taneleri mendirek adasnda oturan Elektra, Zeus'la
vermi, bunlar tr ve un yaparsa, gzleri birleerek Dardanos'u asion'u ve Harmoni-
nin alacan sylemi. a'y dourmu (Tab. 7). Ad Palladion efsane
sine de karmtr: Zeus Elektra'y elde et
Ekhidna. Ejderler soyunu sayarken Hesio-
mek isteyince, gen kz kutsal Palladion hey
dos Ekhidna'ya uzun bir para ayrmtr. Bu
keline snarak tanrdan korunabileceini
azman yaratk, Pontos'la Gaia'nn dlnden
sanm, oysa Zeus buna ok kzm ve heyke
Khrysaor'la Kallirhoe'den dogmadr (Tab. 6). li tuttuu gibi gkten aaya atm. Troya
Ekhidna yle tanmlanr (Theog. 295 vd.): ovasna den Palladion Troya'daki tapnak
Kallirhoe yenilmez bir ejderha da yaratt ta saklanm. Baka bir anlatma gre, Palla-
ne lmllere, ne de lmszlere dion'u Elektra, Troya ehrini korusun diye
benzeyen. kendi vermi Dardanos'a (Palladion).
Bir maarada dodu bu azgm yrekli
Ekhidna. (3) Bu ad tayan en nl kii, Agamem-
Yar bedeni bir gen kzd onun, non'la KIytaimestra'nn kz Elektra'dr (Tab.
gzel yanakl ve gzleri fldr fldr, 15). I lomeros destanlarnda ad gemeyen
Elektra, tragedyann en nl, en ok sz mos'u lmsz klmak iin atee daldrrken,
edilen bir kahramandr. Aiskhylos'un "Aga- Eleusis olaya tank olup bir lk atacak ol
memnon" lsnde, Sophokles'in "Elekt mu, Demeter de buna kzarak onu ldrm
ra", Euripides'in de hem "Elektra" hem de (Triptolemos).
"Orestes" tragedyalarnda rol alr. Antigone
Elpenor. Odysseus'un arkadalarndan biri
gibi insanlarst baz yasalar korumay, baz
dir. Byc Kirke'nin konanda yiyip ier,
ilkeler adna kendi kendine eyleme gemeyi
keyfeder ve Odysseus ller lkesine gitmek
gze alan yiit bir kzdr. Ne var ki, eli kana
zere yola kaca gece fazla arap imi
bulandg, anasn ldrmek gibi korkun ve
olan Elpenor szd damdan aa der ve
dogad bir sua kart iindir ki, Elektra -
lr. Ruhu Hades'te Odysseus'a yalvarr ken
adnn tersine - karanlk ve karmak bir kii
disini gmsn diye.
likle canlanr gzmzn nnde. Hamlet so
rununu ilka tragedyasnda dile getiren kii Empusa. Tanra Hekate'nin evresinde bu
dir. Bu bakmdan tragedya yazarlarn ek lunan korkun bir grnt. Hekate'nin insan
mesi, bylemesi, karakterini eitli alardan lar korkutmak iin yaratt bu canavar her
ele almay esinlemesi alacak bir ey deil eit kla girerek daha ok kadnlara ve o
dir. cuklara grnrm. Bir aya tuntanm,
yks ksaca yledir-. Agamemnon Tro insan etiyle beslenir ve kurbanlarn avlamak
ya savana kt zaman, Elis'te rzgrlarn iin ok gzel bir kadn klma girermi.
esmesini salamak zorunda kalmtr. Bunu
kocasna affedemeyen kars Klytaimestra, Endymion.
Atreusogullarnn ba dman Aigisthos'la Parlak ayn evresinde sapz yldz
kocasn aldatr ve yllar geip Agamemnon rzgarszken duru gkyz
dnnce iki k onu alaka baklarlar. Ge nasl yanarsa l l.
ne yllar geer, bu kez Elektra delikanllk a Btn doruklar, sivri kayalar ve ayrlar
na gelen kardei Orestes'i babalarnn c nasl serilirse gz nne,
n almak zere yetitirir. Kardeinin nce Ai- gkler yrtlp da alr,
gisthos'u, sonra da Klytaimestra'yi ldrme tekmil yldzlar grnr,
sine yardm eder. Ana katili olduktan sonra, ferahlar yrei obann...
Orestes'in peine Erinys'ler taklr. Elekt Endymion efsanesi Homeros'un bu birka
ra'nn rolyse burada biter. Herhangi bir pi dizesinden domu gibidir. Ama bu efsane
manlk duyduu tragedyada sz konusu deil nin asl kahraman eski adyla Latmos, bugn
dir. Elektra kan davasnn en belirgin simge Beparmak diye anlan dadr. Beparmak
lerinden biridir (Orestes). dann eteinde Menderes rma kendi ova-
snca akarak bin bir dolanla gmten aylar
Elektryon. Perseus'la Andromeda'nn olu, izer. Koca rmak Bafa glne ve batda Ada
Alkmene'nin babas (Alkmene). lar denizine prl prl boanr. Geceleri Bafa
Elephenor. llyada'da ad geen Abant n gl tepsi dolusu gmtr.
deri. Abant'lar Euboia yarmadasna yerle Beparmaklarn grkemi insan hayalini
mi bir kavimdir. Elephenor, Helena'nn eski uzak gemilere, ktalar sarsp dalan birbiri
taliplerinden olduu iin otuz gemiyle katlr nin zerine yan byk yersarsntlan ana
Troya savana. Homeros'a gre Agenor'la gtrr. Be doruunu bir elin be parma
savarken ldrlr (l. IV, 463-472). Baka gibi ge uzatan bu daa bakarken o dep
bir efsane onun Troya'dan dnd ve nce remlerin grleyiini duyar gibi olur insan.
Sicilya aklarnda, sonra da Epir'de ehir Ama ay bu dalarn sertliini eker gibi
kurduunu anlatr. eritir ve atk kalarn zer. O zaman insan
bir dnya manzaras deil, yeryzne paldr
Eleusis. Eleusis ehrine adn veren efsane- kldr yklm bir cennet grm gibi olur.
lik kii. Hermes'in olu ve Triptolemos'un Endymion efsanesi ite bu dekor iinde
babas olduu sylenir. Demeter Triptole- dodu. Endymion, Beparmak danda sr-

10(1
I.OS

lerini otlatan bir obanm. Kavalndan baka ne dilesin, lmsz bir uykuyla uyumay dile
bir varl olmayan yoksul bir oban. Gndz mi.
kayadan kayaya hoplayan boynuzlu, sakall O gn bugn Beparmak doruklar ay
kara keilerini gzler, yamacn mis kokulu nda karl gibi aarr. Ulu amlar uyuyan ve
kekiklerini yiyen srnn titrek meleyilerine kl dler gren insanlara benzer. Nereden
kulak kabartrd. Kaval Endymion'un biricik geldii belirsiz bir esintiyle yapraklar rperir,
dostu, srdayd. Dalarda yapayalnz yaa fsldar zaman zaman. Ay gklere par
mann verdii hrlk, aklk duygusunu da, mak uzatan doruklardan aa u rlts gibi
kalabalk ehirlerde oturan hemcinslerine z arl arl akar. Yamalarda obanlarn yakt
lemini de hep bu kavala sylerdi. Endymi ateler mavi mavi tellenen ince dumanlar
on'un kaval yalnz obann sevincini, zlemi salar. Endymion'un kaval yanklanr kayadan
ni sylemekle kalmaz, kara doruklarn, yeil kayaya. Hep ayn sestir o, dalarn sszln,
imenlerin, bulut bulut yapraklaryla saa, so insanlarn zlemini syler. Ayn evresinde
la serpilmi aalarn, cvl cvl akan sularn yldzlar kprdar. Gkler sanki yrtlm, al
da seslerini duyururdu. mtr. Beparmak'larn oban Endymion'un
Bu ssz dalarda Endymion'u ne gndz kl, lmsz mutluluunu gzmzle gre
kavaln flerken, ne gece taze ayrn stne biliriz.
uzanp sere serpe uyurken kimsecikler gr
mezdi. Yalnz, ay grrd onun grbz Entoria. Roma'da Saturnus tapnann ku
bedenini, erkeke gzelliini. Ay tanras Se rulu nedenini aklamak iin Erigone rnei
lene, Endymion'a baka baka, gnl vermi zerine uydurulmu bir efsane (Erigone).
ona. Her gece zerine eilir, gm yla Tanr Saturnus, talya'da bulunduu Altn
onu sarp ayrn stne yatnca kollarn sev ada karios adl bir kylnn kz Entorlii
gilisine aard. Selene de gkte ne zaman do ile birlemi, biri lanus, drt olu olmu. ka
arsa, nerede doarsa, hemen obanna ko rios'a da zm ktgyle arab balam.
ar, gvdesini nlanyla sarar, perdi. Ama Roma kylleri bunun kymetini bilme
Ne var ki, Selene baz gece daha ok, baz dikleri iin, tanr veba salm ortala, sonun
gece daha az kalrd sevgilisinin yannda. da Roma'llar Capitolium tepesinin eteinde
Ayn Endymion'la hi birlemedigi karanlk Saturnus'a bir tapnak kurmakla yattrm
geceler de vard. Onlar Beparmaklarn do lar tanry (Saturnus, lanus).
ruklar gibi kara, korkulu bir bekleyi iinde Enyalios. Sava tanr Ares'in ek adlarndan
geerdi. Ama bu bekleyi uzun srmez, ilk ay biri.
gkte gzkt m, Endymion'la Selene gene
kavuurlar, denizden yeni km balklar ka Enyo. Sava tanr Ares'in evresinde bulu
dar serin, diri, parltl gvdelerini birbirlerine nan bir tanra. okluk, onun Ares'in kz ol
degdirirlerdi. Her bulumada ilk defa buluu- duu sylenir, Hesiodos, Phorkys'le Ke-
yormu gibi olurlar, hi tatmadklar bir tad to'nun kzlar Graia (Kocakar)'lardan biri sa
dudaklarnda eme eme duyamazlard. Her yar onu (Theog. 273). Homeros ise Ares'
pte gvdeleri daha da aydnlanr, tepeden in yanndan ayrlmayan ve "iller ykan" bir
trnaa nur kesilirdi, Endymion'la Selene iin tanra olarak tanmlar ve yle der (l. V,
sevgi, n ta kendisiydi. 592):
lmsz tanrlar kimi zaman kskanr in
... Balarnda Ares vard, bir de ulu Enyo,
sanlarn mutluluunu. Sevgiyle insanlarn bir amansz kavgann dizginini elinde tutard o.
eit lmszle ermelerini, tanrlara denk
gelmelerini istemezler de ondan. Ama tanr Eos. Homeros'un "gl parmakl" diye ta
larn tanrs Zeus, Selene ile Endymion'un nmlayp destanlarnn hemen her blm
bu hep yenilenen bitimsiz sevgilerinden ho nn banda and afak tanra Eos'u, Hesi
lanm, Beparmak dalarnn yoksul oban odos Titan soylu Theia ile Hyperion'un bir
na bir armaan vermeyi kurmu. Dile ben lemesinden domu ve Helios (Gne) ile
den ne dilersen, demi ona. Endymion da Selene (Ay) tanrlarn kardei olarak gsterir
.rnr cxs
(Tab. 4). Eos'un evliliklerini yle anlatr He- iki kral soyunun atas olacak Epaphos da
siodos (Theog. 378 vd.): anas lo gibi tanra Hera'nn hncna urar
(lo). ocuk doar domaz Hera'nn buyru
afak tanra Astraios'la birleip
coku yrekli rzgrlar dourdu, uyla Kureta'lar onu alp karr. o bu kez
gkleri artan Zephyros'u, olunu aramaya kar. Ama Zeus Kureta'lar
azgn esiti Boreas' ve Notos'u. ldrr ve o'yu Suriye'ye Epaphos'un bulun
Rzgrlardan sonra afak tanra duu Byblos'a yneltir. lo Epaphos'u alp M
gnn mjdecisi afak yldzn dourdu sr'a dner. Epaphos manevi babas Telego-
ve gklerin elenk elenk yldzlarn. nos'tan sonra Msr tahtna konar ve Nil r
Sonra Tithonos'la birleip Habeistan kral mann kz Memphis'le evlenir. Kz Libya,
Memnon'u, Kephalos'la birleip Phaeton'u torunlar da Agenor'la Belos'tur (Agenor).
dourur. Efsaneye gre, Eos bir sabah Hellen'ler Epaphos adnn "dokunma, st
Ares'le de sevimiti, onu kskanan Aphrodi- ne el dedirme" anlamna geldiini ileri srer
te gl parmakl tanray durmadan k ol lerdi. o Msr'a gelince Zeus elini srtna deg-
makla cezalandrm. Eos sevgililerini karr- dirmi ve bylece gene kadn olmasn ve o
m: Dev Orion'u Delos adasna karm, lunu dourmasn salam. Oluna da bu ne
Kephalos'u Suriye'ye, los'un olu, yani Tro- denle Epaphos ad konmu. Aslnda Epha-
ya soyundan olan Tithonos'u da Habeis phos baz ilka yazarlarnn da belirttii gibi
tan'a karm; Gne'in lkesi saylan Yz Msr'n kz biiminde simgeiendirilen Apis
Yanklara Eos'un olu Memnon kral olmu, tanrnn Yunancalatrlm biimidir.
Memnon Troya savandan bir sonu alnma
dn grnce, gelmi Akhilleus'a kar ar Epeios. Troya savana otuz gemilik bir filo
pm ve onun elinden vurulmu (Memnon). ile gelen Akha nderi. Savata pek baarl
Tithonos'a gelince, Eos onun iin lmszlk olmayan Epeios, baz alanlarda stn yararlk
istemi Zeus'tan, tanr da balam ona bu gstermitir: Patroklos iin dzenlenen yar
nu, ne var ki Eos srekli olarak gen kalmas malarda yumruk dv birinciliini alr.
n istemeyi unutmu, bu yzden yllar geince Epeios'un baka bir yararl Troya'ya so
Tithonos burutuka buruuyor, kldke kulacak olan tahta at yapm olmasdr.
klyormu, Eos onu bir saraya kapatp Onun sz Odysseia'da geer (Od. VIII, 493
kimselere gstermez olmu, ta ki sonunda vd.).
onu bir ekirge haline sokmu (Tithonos). Troya dnnde nderi Nestor'dan ayr
den Epeios Gney talya'ya varr ve orada
Epaphos. Epaphos, io'nun tanr Zeus'tan bir ehir kurar. Orada yaptrd bir Athena
olan ocuudur (Tab. 10). inek biiminde tapnana tahta at yapmak iin kulland
dnyay dolatktan sonra lo Msr'a varr ve btn avadanlklar tanraya adam derler.
olunu orada dourur. "Zincire Vurulmu Ephialtes. Bkz. Aloeusoullar.
Prometheus"ta o'ya gelecei yle bildirir
(Aisk. Prom. 846 vd.): Epigon'lar. Thebai'ye kar Yediler'in sefe
O lkede, karann bittii yerde, ri baarszlkla sonulanmt. Bu kez Epi
Nil'in tam aznda, bir set stnde gon'lar, yani birinci sefere katlan nderlerin
Kanobos adnda bir ehir vardr. oullar ikinci bir saldrya kalkmay d
Zeus orada akl saln geri verecek nrler. Delphoi bilicilerinden aldklar bilgi u
bar elinin dokunuuyla. dur: Balarnda Amphiaraos'un olu Alkmai-
Douracan ocuun ad kara Epaphos on bulunursa, zaferi kazanacaklardr. Ne var
olacak ki Alkmaion ikirciklidir. Anas Eriphyle, nasl
Zeus'un bir dokunuuyla doaca iin. bir zamanlar kocas Amphiaraos'u kandrm-
te o toplayacak rnlerini sa, Polyneikes'in olu Thersandros'tan arma
takn Nil'in sulad topraklarn.
Ondan sonraki beinci kuaktan elli kz anlar alarak Alkmaion'u da kandrr (Eri
Argos'a istemeye istemeye dnecekler phyle). Sefere katlanlar unlardr: Amphia
Yaknlaryla evlenmekten kurtulmak iin. raos'un iki olu Alkmaion'la Amphilokhos,
Adrastos'un olu Aigialeus, Tydeus'un olu birok ocuklar olmu, bunlardan yedi k/
yiit Diomedes, Parthenopaios'un olu Pro- birbirini o kadar ok severlermi ki, biri lr
makhos, Kapaneus'un olu Sthenelos, Poly- se, brleri de canlarna kyacaklarna ant i
neikes'in olu Thersandros ve Mekisteus'un miler. Gnn birinde Atina Eleusis'le savac
olu Euryalos. Epigon'lar saldrya Thebai girmi ve Eleusis'e yardm eden Trakya kral
evresindeki ky ve kasabalar yok etmekle Eumolpos'a kar koymak zorunda kalm.
balarlar. Thebai'liler, Eteokles'in olu Lao- Bu sava nasl iyi bir sonuca eritirebilecegl
damas'in nderliinde ehirden kp saldr sorusunu Delphoi bilicisine sormu. Ald
ya giriirler, ama Laodamas Alkmaion'un cevap u: Kral yedi kzndan birini kurban
kargs altnda can verir, Thebai'liler de ps ederse zaferi kazanacaktr. Erekhteus bir kz
krtlr. O gece, bilici Teiresias'n verdii n kurban eder, br alts da intihar ederler.
t zerine Thebai'liler ehri boaltrlar, er Savata, Poseidon'un bir olu olan Eumol-
tesi sabah Epigon'lar girer ve Thebai'yi ya pos'u yenince deniz tanr fkelenir ve Ze
ma ederler, aldklar doyumluun bir bl us'tan Erekhteus'u ldrmesini ister. Zeus
mn Delphoi'deki Apollon tapnana adar bahtsz kraln stne yldrmn salar.
lar.
Erigonc. karios adl bir Atina'lnn kz.
Epimetheus. Titan apetos'la Klymene'nin Tanr Dionysos Yunanistan'a ilk geldiinde
olu, Atlas, Menoitios ve Prometheus'un kar karios'un evinde konuk kalm, buna karlk
dei (Tab. 3). Epimetheus apetos oullarnn ona asma ktgyle arab armaan etmi.
en aklsz ve bu bakmdan Prometheus'un Kz Erigone'yle sevimi ve Staphylos (zm)
tam kartdr. Zeus onu Prometheus'a kar adl bir oullar olmu. Bir gn tanr karios'a
kullanr: Prometheus'u ve onunla birlikte, bir tulum dolusu arap vererek, komularn
destekledii insan soyunu yok etmek iin ya lene armasn ve onlara arab tattrm.
ratt kadn Epimetheus'a armaan olarak sini sylemi. Ama sarho olan komular ka
yollar (Hes. i. 84 vd.), o da Prometheus'un rios'un kendilerini zehirlediini sanmlar,
Zeus'tan armaan alma dediini unutur ve onu sopalaryla vurup ldrdkten sonra,
tanrlarn zene bezene yarattklar Pando- lsn gtrp bir yere atmlar. Kpei,
ra'y alr, onunla evlenir (Pandora). Erigone'ye babasnn atld yeri gstermi,
kz da zntsnden oradaki bir aaca asm
Epimetheus Yunan mythos'unda Adem'in kendini. Tanr Atinallar yle cezalandr
roln oynar, ne var ki ondan ok daha silik m: Bir delilik salgn ba gstermi ehirde,
bir tip olarak kar karmza. Prometheus'la gen kzlar ldrp asyorlarm kendilerini.
Pandora'nn kiilikleri onu bsbtn siler. Delphoi bilicisi bu olay karios ve Erigo-
Epimetheus'la Pandora'dan, Deukalion'un ne'nin lmleriyle ilgili gsterince, Atina'llar
kars olacak Pyrrha doar. Erigone iin bir bayram dzenlemiler. Bu
bayramn bir benzeri de Roma'da vard (En-
Erato. Zeus'la Mnemosyne'den dogma do toria).
kuz Musa'lardan biri. Sanatlardan lirik iiri ve
zellikle ak iirini simgeler ve esinler (Mu Erikhthonios. Atina'nn ilk krallarndan biri
sa'lar). (Tab. 24). Ad "yn" ve "toprak" anlamna
gelen iki kkten tremedir. Efsaneye gre,
Erebos. Yeralt karanln simgeler. Ere-
Erikhthonios tanr Hephaistos'tan dogmadr.
bos, yeryznde karanlk saan Nyks gibi
Gnn birinde tanra Athena Hephaistos'un
Khaos'tan dogmadr. Erebos'la Nyks birleir
iliine silah smarlamaya gelmi. Topal tanr
ler ve kl varlklar meydana getirirler: Ai-
birdenbire tutulmu ona, dayanlmaz bir istek
ther (Esr) ve Hemera (Gn, Gndz).
duymu ve balam kaan tannay kovala
Erekhteus. Atina kral, Pandion'un olu, maya. Topal olduu halde, yetimi ona ve
Erikhthonios'un torunu (Tab 24). Dedesinin sarlrken, spermasn bacana aktm. Ki/
efsanesinden ayrlmayan efsanesi sonradan olan kz tanra bir yn bezle spermay silip,
baka katklarla deitirilmitir. Erekhteus'u likslnerek yere atm. Toprak ana dllenmi,
ERNYS'I R

bundan, bir erkek ocuk karm ortaya. A- dr, ne var ki Yunanllarn sk sk bavurdu
thena da ocuu Kekrops'un kzlarna ema u "euphemismos" denilen bir dil aresiyle
net etmi (Aglauros). Bebei sepette iki ylan Erinys'lere "Eumenides" yani "iyi niyetliler"
arasnda gren Kekrops kzlar ldrarak ken ad taklmtr. Bundan ama, amansz tanr
dilerini Akropolis'ten aaya attktan sonra, alar yattrmak, ktl iyilie evirmele
Erikhthonios - ki topraktan dogma btn ya rini salamaktr. Ayn grle, sert ve tehlike
ratklar gibi ylan kuyrukluymu - Athena'nn li olarak bilinen Karadeniz'e "Pontos Euksei-
tapnana kadar srnm ve kalkannn alt nos" yani konuksever deniz denirdi. Eumeni
na girerek bym. Kutsal alanda yetien bu des tragedyasnda babas Agamemnon'u l
gence kral Kekrops sonradan Atina kralln dren anas Klytaimestra'dan alan Ores-
vermi. Bir Nympha ile evlenen Erikhthonios tes'in peine taklan Erinys'ler sonunda birer
Pandion'u yaratm, Pandion'dan da Erekh- af tanrasna dnrler, Orestes de bylece
teus dolmu (Erekhteus). suundan ve ektii vicdan azabndan arn
Erikhthonios'un drt atl arabay kefettii m, kurtulmu olur. Bu srecin nasl sahneye
ve Atina'ya para ve Panathenaia bayram gi konduu zerinde durmadan "su" kavramn
incelememiz gerek.
bi yenilikler getirdii sylenir.
nsan ne zaman su iler, yani adam ld
Erinys'ler. Kimi zaman bir, kimi zaman bir rr? Yunan efsanesinde adam ldrme ok
ok, kimi zaman da olarak gsterilen luk bir yanlg sonucunda olur: Ate tanra in
alma tanralar Erinys'lerin doumunu Hesi- san gaflete drr ve insan istemeyerek, ki
odos yle anlatr: Kronos anas Gaia'nn mi zaman bilmeyerek ldrr, kan dker. Bir
verdii trpanla Uranos'un hayalarn keser de kan davas gderek, ksas kurallarn uygu
(Theog.276vd.): layarak adam ldrr. Her iki halde de su
undan arnmak iin areler vardr, insan
Koca Uranos geldi kara geceyle,
tanrlara yakarmak, kurbanlar kesmekle aff
indi yere arzudan yanp tutuarak,
yaklap sard topra boydan boya.
n salayabilir. Zeus'un kzlar saylan Litai
Ama pusuda bekleyen olu (Yalvan) tanralar sulular adna arac olur
uzatt sol elini ve sa elindeki trpanla lar, Zeus'tan balamay elde ederler (Yalva
koskoca, upuzun, sivri dili trpanla rrlar). Sutan arnma yalnz tanrlar katnda
biranda kesti babasnn hayalarn deil, insanlar arasnda da mmkn olmaly
ve kaldrp att arkasndan bir yere. d; Homeros dnyasnda bu suun cezas bi
Ama bo deildi elinden savrulup giden: zim hak ve hukuk anlaymza gre hafiftir:
Kanlar fkrp sald iinden Yurdunda adam ldren yurdu iin bir pislik,
ve hepsi gmld kald topran barnda, bir uursuzluk saylr, bu yzden de srlr,
ve bunlardan gebe kalan toprak yllar sonra
kendisi gidip snacak bir yer bulmal, kendi
dourdu yaman Erinys'leri, tanralarn.
sini arndrmay gze alan bir temiz adam
Bu tanralarla birlikte Devlet ve Orman bulmal ve ona hizmet etmelidir. Homeros
perileri domutur, der Hesiodos. Saylarn destanlarnda ad geen birok nl yiitler
ve isimlerini vermez. Sonralar Erinys'lerin su ilemi kiilerdir. Srgnde yaarlar, ama
kadn ve adlarnn da Alekto, Tisiphone, Me- konuklan seven ve koruyan Zeus tanrnn ko
gaira olduu kabul edilmitir. lu kanad altnda bulunduklarndan srgnleri
tatl gelir onlara. Bunlardan biri Patroklos,
Erinys'ler suu ileyenin ve zellikle adam
br de AkhiUeus'un lalas Phoiniks'tir. Her
ldrenin peine taklan kpekler diye d
ikisi de yurtlarndan kovulmu, Peleus'un ya
nlr; bu kpekler diidir, kan kokusunu he
nna snm kiilerdir (Patroklos, Phoiniks).
men alp koarlar ve peine takldklar sulu
Ne var ki iledikleri sular Erinys'lerin kovala
yu sonsuzca kovalayarak ldrtrlar. Erinys'
masn gerektirmez. kpekleri herhangi
lerin en ok rol oynadklar iir eseri Aiskhy-
bir adam ldrenlerin peine taklmaz, onlar
los'un "Agamemnon", "Khoephoroi" ve "Eu-
babasn ve zellikle anasn ldren suluyu
menldes" trilogia'sdr. Bu esiz tragedya an-
kovalarlar. Yunan mythos'unda nl bir ba-
tinda son oyun Erinys'lerin adn tamakta
I.UNYS'l.l.K

ba, bir de ana katili vardr: Oidipus'la Ores Orestes anasn ldrr, daha nce Algis
tes. Oidipus babas Laios'u bilmeyerek ld thos'u da vurmutu, sahnedeki kap alp ge
rr, grd ceza korkuntur, oysa Orestes ne ikisinin ls grlr. Orestes eylemini
bile bile ldrr anas Klytaimestra'y. Alk- hakl gsterir: Evet, der, anam ldrdm,
maion gibi o da babasnn kanna giren anas ama o da babam ldrmt, tanrlarn tik
n ldrr, ama suu Alkmaion'unkinden da sindii pis bir kadnd anam, oysa benim eli
ha da ardr, nk daha hesapb, daha bi me g katan, Pytho tanrs Loksias'tr, yani
linlidir (Alkmaion). Apollon'dur. Byle konuurken, birdenbire
Agamemnon tragedyasnda Mykene kraly yan banda kara urbal kadnlar belirir, bakar
la birlikte Troya'dan dnen bilici Kassandra, ki Gorgo yzl, salar ylanlarla rlm
Aigisthos'la Klytaimestra'nn cinayet hazrla Erinys'ler bunlar. Ellerinden taptaze kan dam
dklarn sezer ve bu sezgiyi u szlerle dile lamakta. Orestes barr, arr ve deli gibi
getirir (Aam. 1186 vd.): atar kendini darya. Koro yaknr. Atreus'
tan bu yana nc lm kasrgasdr bu. So
Bir koro var ki, hi ayrlmyor bu evden, nu nereye varacak? Ate'nin fkesi dinecek
tek sesli sylyor ezgilerini, mi?
ama sesi kulaa ho gelmiyor, nc "Eumenides" tragedyas Delphoi
vg deil nk syledikleri, tapnann nndeki bir sahneye alr:
insan kan imi yreklenmek iin, Apollon'a snm olan Orestes evrenin g
evet, insan kan imi bei saylan tan stne yklm, yalvar
bu evde oyalanan koro. maktadr. Erinys'ler korkun hrltlarla drt
Zoratarsm onu bu konaktan: dnmektedir evresinde. Apollon gelir, onla
Ayn soyun Erinys'leri bunlar. r uyutur, derken Klytaimestra'nn tayf dr
Piyesin sonunda sahnede Agamemnon'la ter, uyandrr kpekleri, Apollon oklaryl.
Kassandra'nn yan yana yatrlm lleri g onlar kovduktan sonra sahne deiir ve Ati-
rlr. Mykene'de ynetimi ele alan ift kendi na'daki Akropolis grlr. Orestes'in davas
llerinin cn almak iin kral ve Troyal Athena'nn tapna nnde grlecektir bu
tutsan ldrmlerdir. Bunlarn cn ala kez. Tam bir mahkeme sahnesidir bu. ki
cak kuak da yetimekte, yedi yl sonrasn hak ve hukuk anlaynn arpt bir mah
gsteren "Khoephoroi" (Sunu tayan kzlar) keme: Geleneksel ksas kurallarn simgele
adl tragedyada Orestes alc olarak anas yen Erinys'ler, kendini ve eylemini savunan
nn karsna dikilmektedir. Klytaimestra o bir insanla kar karya gelip tartmaktadr
lunun ne amala geldiini anlaynca, urbas lar, sonu mahkemenin verecei oylara ba
n yrtp memesini gsterir ve Orestes'in ldr. Orestes Athena tanrann verdii bir
ayaklarna kapanarak yalvarr. Ana oul ara oy fazlasyla beraat eder. Bylece tanr kara
snda yle bir konuma geer (Khoe. 922 r, kader arl yerine insanlarn mahkeme
vd.): si, yani Areopagos kurulmu olur. Traged
yann sonunda yenilgiye urayan Erinys'ler
Klyt. Anan m ldreceksin, yavrum korosu fkeyle ekilmek zeredir ki, Athena
benim? onlar Atina'nn koruyucular olarak ehirde
Or. Seni ben deil, kendin ldreceksin. kalmaya arr, buna karlk Atina halkn
Klyt. Ama bak, anann kinli dan sonsuz sayg greceklerdir. Erinys'ler
kpeklerinden sakn deiir, iyi niyetliler diye karlar ortaya, bu
Or. Ya babamnkilerden nasl kaarm nun simgesi eski hukukla yeni hukuk anlay
senden saknrsam? nn birlemesi olsa gerek. Erinys'ler bun
Klyt. Diriyken bouna m yakaryorum dan byle Atina'ya bet bereket saacak tan
ralar olarak intikam deil, adaleti gerek
bir mezara kar?
letireceklerdir. Aiskhylos'un, Atina din ve
Or. Babam ldrdn ya, senin de lmen
devlet anlayn yceltmekte ve yeni yeni
gerek. kavramlar kurup, onlar canlandrmaktaki
Klyt. Demek bir ylan dourmu,
bytmm ben.
ustal bu lde en yksek zirvesine eri i karar Paris'in yargsna braklr (Paris).
mitir. Bu kavga Troya sava gibi yce bir atma
Zaman geince, Erinys'ler, insanlar yeral nn kaynadr.
tnda cezalandran tanralar olarak grlme
ye balar. Eski metinlerde beliren bu inan Eros. Eros, ilkan en eski metinlerinden
Vergilius'un "Aeneis" destannda dile gelmek beri evrende birleme ve retmeyi salayan
tedir: Erinys'leri Tartaros'un dibinde ruhlara doal bir g olarak karmza kar. Hesio
ellerindeki kamlar ve ylanlarla korku salp dos yaratl anlatrken Khaos'tan hemen
eziyet eder grrz. Cehennem kavramna sonra Eros'u sayar, onun etkisini insan dn
yaklaan bu grler Roma mythos ve iirin yasnda aka grdg'halde, ilk tanrlar ara
de Etrsk etkisiyle gelimi olabilir. sna nasl yerletireceini iyice bilemez, ama
bu evrensel ilkeyi gene de saym olmak iin
Eriphylc. Argos kral Talaos'un kz ve Ad- yle der (Theog. 116 vd.):
rastos'un kzkardei. Thebai efsane embe
riyle ilgili yks Adrastos, Amphiaraos ve Khaos'tu hepsinden nce var olan,
sonra geni gsl Caia, Ana Toprak...
Alkmaion adlar altnda anlatlmtr. Ve sonra Eros, en gzeli lmsz tanrlarn,
Eri. Ne kadar belal tanr ve tanra varsa, o Eros ki elini, ayan zer tanrlarn,
ve insanlarn da, tanrlarn da ellerinden
lm ve ykm getiren ne kadar varlk varsa
alr
hepsi Nyks (Gece)'ten dogmadr. Kavga tan yreklerini, akl ve istem glerini.
ra Eri, hanet, Karasevda ve htiyarlk gibi
tanrlam kavramlardan hemen sonra gelir Ama daha sonra, Eros'un devler, Titanlar
doum srasnda. Hesiodos ona "azgn yrek gibi azman yaratklarn birlemesinde ne gibi
li" der ve kendi dourduu varlklar sayar bir rol oynadn tanmlamakta glk eker,
(Theog. 226 vd.). giderek "parthenogenesis", yani kendi kendi
Sonra da ikinci eseri "ler ve Gnler" de liinden dourma ilkesini baz tanrsal varlk
iki kavga ayrr, biri insana zararl, biri faydal lar iin srdrr. lkan en ili ve bilinli ak
ve yle tanmlar ikisini de (i. 11 vd.): airi Sappho da Hesiodos'a benzer bir tanm
lama verir:
ki trl kavga vardr bu dnyada,
biri vlmeye deer, teki ktlemeye. Gene Eros, elimi, kolumu zen,
zden apayrdr bu iki kavga, hem tatl hem ac Eros,
insan kanl savaa gtrr birisi, o kar gelinmez yaratk
kts, hibir lml sevmez onu. sarsyor beni.
Zorla girer bu kr dvne
lmszlerin zoruyla, buyruuyla. Hesiodos'tan baka theogonia ve kosmo-
teki kavgay daha nce dourdu yce gonia'larda da Eros'a yer ayrlr. Orfizm deni
Karanlk. len ve air Orpheus'tan geldii ileri srlen
Gklerdeki tahtnda oturan Kronos olu mistik akmda da Eros'un dnyayla birlikte
topran zne katt onu. kaos'tan ktna, yahut da Gece'den dog
nsanlara yararldr o kavga, ma evren yumurtas ikiye blnp yar kabu
O kavga ki eli tutmaz insanlar bile ie undan gk, yar kabuundan toprak ortaya
srkler. knca, Eros'un da doduuna inanlmakta
Hesiodos'un bu kavgasna rekabet ya da dr.
ekmek kavgas demeli. Yaamn znde g Platon'un "len" adl diyalogunda herkes
rr onu Hesiodos ve kardeine kt deil de kendine gre sevginin tanmlamasn yaptk
iyi kavgadan yana gitmesini tler. tan sonra, Sokrates bir kadn bilici, Mantinei-
Eri, Gzeller yarmasnda da bir rol a'l Diotima'nn grlerini anlatr. Dioti-
oynar, Peleus'la Thetis'in dnne hr ma'ya gre Eros bir tanr bile deildir, lm
karmasn diye arlmad iin altn elmay lyle lmsz aras bir varlk, Yunanllarn
tanrlarn dgtin sofrasna atar da, stne "en "daimon", bizim "cin" diyeceimiz bir yara
gzeline" yazd altn elmann kime verilece tktr. Eros'un douunu anlatmak iin yepye-
ni bir efsane uydurulur: Yoksulluk tanra bolik bir anlam tayan bu masal Psykhr bal
(Penia) ile Bolluk tanr diye evirdiimiz, as ligi altnda anlatlmtr.
lnda her derde deva, hner anlamna gelen
Poros'un ogluymu. Sevgi'nin karakterini Eryks. stnde nl bir Aphrodite tapnatj
anasyla babas arasndaki kartln sonucu bulunan Sicilya dana adn veren efsanelik
olarak yle anlatr: "BoUuk'la Yoksul- kral. Aphrodite ile Poseidon'un olu olduu
luk'tan doan Sevgi'nin talihi de ona gre da sylenir. Ad Herakles efsanesine kar
olmu. Sevgi her eyden nce her zaman mtr: Geryoneus'tan ard srleri gt
yoksuldur, oklarnn sand gibi hi de y rrken Herakles bu Eryks'e rastlam. Eryks
le ince ve zarif deildir, tersine kabadr, yiide meydan okumu, gremiler ve He
pistir, evsiz barksz, yalnayaktr, akta, rakles Eryks'i ldrm, ama krallna el
dada, bayrda, kap nlerinde,' yol kele koymayp akrabalarndan birinin gnn birin
rinde yatar, kalkar. Ne yapsn, anasna ek de oraya yerleeceini sylemi ve yle ol
mi, yoksulluktan kurtulamaz. Babasna mu: Tarihsel alarda Dor'lardan bir grup
eken tarafyla da hep gzelin, iyinin pein Eryks dagma yerlemiler.
dedir, yrekli, atlgan, dayankldr, yaman
avcdr, hep tuzaklar kurar, fikirlere, bulu Erymanthos. (1) Apollon tanrnn olu.
lara dkndr, byclkte esizdir. As Adonis'le sevitikten sonra Aphrodite'yi ha
lnda ne lml, ne lmszdr. Bakarsn mama girer grm, bu yzden gzleri kr
ayn gnde bolluk iinde geliir, yaar, bir olmu. Olunun cn almak iin Apollon
denbire de lr, sonra yine babasnn tabia da bir yaban domuzu olup Adonis'i vurup l
t gerei bir aresini bulup dirilir. Bir eyin drm.
eline gemesiyle elinden kamas bir olur. (2) Arkadya'da akan bir rmakla ayn blge
ylece Sevgi her zaman ne yokluk iinde deki bir dan ad. Yaban domuzlarnn ok
dir, ne de varlk iinde" (l. 203c, d). Sev olduu bu blgede Artemis avlanmay sevr
gi'nin hibir zaman kanmad, hep arayan, (Od. VI, 103). Herakles de efsanelik yaban
arzulayan bir duygu olduu dile getirilmi olu domuzunu ldrm (Herakles).
yor bu parada.
Erysikhton. (1) Thessalia kral Triopas'n
Baka efsanelerde Eros'un Aphrodite ile oQlu, ya da kardei. Tanrlardan korkmaz,
Hermes'in olu, ya da Eileithyia veya ris'in takn bir adamm. Gnn birinde Deme-
ocuu olduu sylenir. Uranos'lu Aphrodi- ter'e adanm bir koruluu kesmeye kalk
te'nin Hermes'le birlemesinden Eros do m, tanrlar imarlarla onu alkoymaya al
mu, Dione'nin kz Aphrodite'den de Ante- tklar halde, Erysikhton hi aldrmam,
ros (karlk ak). Bu efsaneler Eros'un zn aalar bir bir kesmi. Demeter de onu din
deki ok ynll dile getirmek iin sonra meyen bir ala arpm. Erysikhton ne ye
dan uydurulmutur. Ne var ki hibir tanr se doymuyormu, varn younu yiyip bitir
Eros gibi zaman ve mekna gre deiik bi dikten sonra, kendi kendini de yemi.
imlerde yanstlmamtr, hibir tanr Eros
(2) Kekrops'la Aglauros'un olu, Atina'l
kadar airlere konu olmamtr. Bylece Eros
kahraman. Delos'taki Apollon tapmana git
tanr evrensel bir ilkeden, insanlar oklaryla
mi, Eileithyia' nn eski bir heykeliyle dner
kovalayan ve yaralayan kanatl, alayc ve ya
ramaz, giderek tehlikeli bir ocuk biimine ken, yolda lm.
girmi, bu biimle de gnmze kadar gel Erythion. Geryon'un kzlerini bekleyen s
mitir. skenderiye sanatyla balayan bu Eros rtma. Herakles bu srleri almak iin
simgesi Roma'da Amor-Amores diye epey Erythion'u da, srlerin bekisi kpek Or-
tutunmu, iirde olduu kadar resimde de iz thos'u da ldrr (Hes. Theog. 292).
brakm ve Rnesans'ta ikinci ve ok canl
bir gelime grmtr. Esr. Bkz. Aither.
Eros'u ele alan en gzel efsanelerden biri Eteokles. Oidipus'la lokaste'nin olu, Poli-
Apuleius'un "Eros ile Psyklc" masaldr. Sem neikes'in kardei (Tab. 19). Kral Oldlpu
Thebal'dcn kovulunca, Eteokles'le Polynei Odysseus domuz obannn kulbesine ge
kes aralarnda bir anlama yaparlar: Her yl lince, Eumaios onu saygyla karlar, ona bir
biri kral olacaktr. lkin tahta oturan Eteok- dek serer, yemek verir ve dilenci pozunda
les'tir. Polyneikes de ehirden ayrlr. Bir yl olan efendisinin uydurduu hayat hikyesini
sonra hakkn aramaya gelince, Eteokles y dinledikten sonra, kendisinin de bir kral o
netimi ona vermeye raz olmaz. Bunun zeri luyken nasl karlp thake'ye getirildiini
ne Polyneikes Argos kral Adrastos'a bavu anlatmaya koyulur. Eumaios'un anlatt bu
rur (Adrastos). Thebai'ye kar sefere hazrla yk ilgin bir roman ve o zamanki Akdeniz
nan Yediler ordusu saldrya balamadan ara evresinde ise youn bir gidi geli olduunu
larndan Tydeus'u eli olarak gnderirler, aa vurur (Od. XV, 389 vd.j.
ama Eteokles gene anlamaya yanamaz.
Bunun zerine saldr balar. Eteokles Poly- Eumolpos. Poseidon'un olu, Trakya kral.
neikes'le teke tek savata can verdikten son Atina ile Eleusis arasnda kopan savaa kar
ra, Thebai'de trenle gmlr, oysa Polynei r, bu savata Atina kral Erekhteus elinden
kes mezardan yoksun braklr (Antigone). ldrlr (Erekhteus). Eumolpos Eleusis
Epigon'larn Thebai'ye saldrs srasnda Ete- myster'lerinin kurucusu olarak tannr. Eleu
okles'in olu Laodamas kraldr. sis barahipleri "Eumolpides" adn benimse
mi ve atalarnn Eumolpos olduunu kabul
Euadne. phis'in kz Kapaneus'un kars, ederlerdi.
kocasnn odun ynna atlarak, onunla bir Euneos. Euneos, lason'un Argonaut'lar se
likte yanar (Kapaneus). ferinde Lemnos adasna varnca Hypsipy-
le'den olan oludur (Argonaut'lar, Hypsipp-
Euenor. Atlantis'in yerlisi (Atlantis).
le). Troya savana kendi katlmad halde,
Euenos. Tanr Ares'in olu, Aitolia kral. K Akha'lara Lemnos arab gnderir (l. VII,
z Marpessa'ya bir talip ktka babas onu 467 72). Akhilleus esir ald Priamos olu
ldrr ve kafasn Poseidon tapnana asar- Lykaon'u Euneos'a satar (Lykaon).
m. Sonunda Marpessa'y das karr, Eue Eunomia. Themis'le Zeus'un kz, Horalar
nos da peine taklr, ama das tanr Posei- dan biri (Themis, Hora'lar).
don'dan kanatl bir araba ald iin onu ya
kalayamaz. Euenos atlarn vurduktan sonra Eunomos. Kalydon kral Oineus'un sarayn
kendini orada akan bir rmaa atar. Irmak da arap sunan delikanl. Herakles'in ellerini
Euneos adn alr (idas, Marpessa). ykarken Eunomos yanllkla suyu yiidin
ayaklarna dkm, Herakles de ocua bir
Eumaios. Eumaios, Odysseia'da nemli bir tokat atacak olmu. Ama tokad o kadar sert
rol oynayan thake'li bir domuz obandr. indirmi ki ocuk lm. Babas yiidi ba
Odysseus uzun servenlerinden sonra yurdu lad halde, Herakles kendi kendine ceza
na ilk ayak bastnda Eumaios'un yapt ve vermi, kars Deianeira ve olu Hyllos'la bir
ynettii ahrlara gider ve babasnn sadk likte Kalydon'dan gp Trakhis'e yerlemi.
ua olan bu "tanrsal" obanba ile bulu
ur. Eumaios ihtiyar bir dilenci klnda olan Euphrates. Frat nehrinin adn aklamak
Odysseus'u konuklamak, arlamakla kal iin uydurulmu bir efsane: Euphrates adl bir
maz, konuunun zlemini ektii efendisi ol adam varm, gnn birinde olunu karsnn
duunu anladktan sonra da talipleri ldr yannda uyur grm ve onu bir yabanc sa
mekte, maln, mlkn yeni batan ele ge narak ldrm, sonra da yanlln anlaya
irmekte yardmc olur ona. Odysseus'un st- rak kendini nehre atm. O zamana kadar
ninesi Eurykleia kadar sevimli, cmert ve Medos adn tayan nehre, iinde boulan
akll bir kiidir. Odysseus'la aralarndaki ko Euphrates'in ad verilmi.
numalar Odysseia romannn gereki yan Euphrosyne. Ad sevin, nee anlamna ge
n ve zamann yaama koullarn aa vurup len Euphrosyne Kharit'lerden biridir (Kha-
yanstan deerli belgelerdir. rit'ler).

m
Europa. Poseidon'la Libya'nn olu, Fenike yerinde gm yaylar izili, boynuzlar yeni
kral Agenor'un kz Europa tanrlar tanrs ayn grnne benzeyen gzel, ekici bir
Zeus'un sevgisini kazanmakla lmez bir n boa olup kt. iek toplayan kzlarn aras
salm, btn bir ktaya adn vermitir (Tab. na indi. Yatlar gibi, Europa da boay g
11). Io'nun servenine benzer bir serven ya rnce dayanamayp yanna geldi. Onu sevdi,
ayan Europa'nn yksn Edith Hamil- okad.
ton'un lk Tamer'ce yaplm evirisinden Hemen eildi boa. Sanki Europa'nn, srt
okuyalm (Varlk yaynlar, s. 53). na binmesini ister gibiydi:
(Bu yk, III. yzylda yaam skenderi
Srtna bindirip gezdirecek bizi,
ye'n bir airin, Moskhos'un iirinde anlatlr).
v/e tatl, yle gzel bir boa ki bu,
Zeus'la sevimesi yznden ad corafyaya Hi boaya benzemiyor, iyi bir insan gibi
geen tek kadn o deildir; Europa'nn n Yalnz konumuyor.
daha da yaygndr. o'nun yllarca ac ekme
sine karlk Europa, bir boa srtnda deniz Europa, glmseyerek, boann srtna
ler avermenin yaratt birka saniyelik a oturdu. tekilerin de binmesine frsat verme
knlk ve korku bir yana braklrsa, hi zl- di Zeus frlatt yldrmlarn hzyla denize
mernitir denebilir. Europa'nn Zeus'la sevi dald. O ilerledike dalgalar iki yana alyor
tii sralarda Hera nerelerdeydi, bilinmiyor. du. Yanlarnda, nlerinde, arkalarnda garip
Bilinen bir ey var: Tanrlar tanrs, gamsz, deniz tanrlar Nereid'ler, borulann ttrerek
tasasz, gnl ne dilerse onu yapyordu. Tritonlar ve Zeus'un kardei Poseidon gidi
Zeus bir ilkbahar sabah gkteki saraynda yordu.
oturmu, tembel tembel yeryzn gzetli Sulardan, grd yaratklardan korkan
yordu. Gzleri, anszn, kendisi iin ok ilgi Europa, dmemek iin bir eliyle boann ko
ekici bir yarata iliti. Gzel Europa, uyku caman boynuzunu tutarken, teki eliyle de,
dan uyanm, grd d yorumlamaya slanmasn diye mor eteini topluyordu. "Bu
alyordu. ki kta, kadn klnda, kendisini boa olsa olsa bir tanrdr" diye dnyor
paylamak istemilerdi dnde. Europa'y du. Sonunda dayanamad; kendisini ssz bir
dourduunu ileri sren Asya, onu kendisi al yerde tek bana brakmamas iin boaya
mak istemiti. teki kta ise, Zeus'un Euro yalvard. Boa, cevap vererek kendisinin tan
pa'y kendisine verdiini sylemiti. rlar tanrs Zeus olduunu, ona tutulduunu,
Girit adasna gittiklerini syledi.
Grd bu garip d yorumlayamad Eu
ropa; kendi yandaki kz arkadalarn topla Bir sre sonra Girit'e ayak bastlar. Orada
d; deniz kysndaki iek tarlasna gittiler. Mevsim'ler karlad kendilerini. Sevitiler;
Orada oyunlar oynarlar, sepetlerini ieklerle ocuklar oldu. Europa'nn oullarndan ikisi,
doldururlard. Hepsi de bilirdi ki, en gzel se Minos ve Rhadamanthys, yeryznde yle
pet Europa'nn sepetidir... Hephaistos yap tarafsz davrandlar ki, lmlerinden sonra
mt o sepeti. stnde o'nun yks, inek ller lkesine yarg yapldlar. Ama Euro
oluu, Argos'un ldrl, sonra Zeus'un pa, mitologya'da oullarndan daha nemli
o'yu yeniden kadn klna sokusu iziliydi. bir yer tutar.
Yalnz sepetler mi, ilerini dolduran iek Euros. afak tanra Eos'la Astraios, ya da
ler de ne kadar gzeldir... Nergisler, smbl Typhon'dan doduu sylenen drt ana rz
ler, menekeler, krmz yaban glleri... Ak grdan biri. Gneybatdan eser, bizim kei
tanras, Kharit'lerin arasnda nasl ldarsa, leme dediimiz rzgrdr.
Europa da yatlar arasnda yle ldyordu.
Zeus onu grnce dayanamad. Zaten ak Eurybie. Hesiodos'un Theogonia'snda
tanras Aphrodite, olu Eros'a sylemi, o Pontos'la Gaia'dan, yani denizle topraktan
da oklarndan birini Zeus'un kalbine sapla- domu,Eurybie, Nereus, Phorkys, Thaurnas
mt. Hera uzaklardayd o srada; ama Zeus ile Keto'nun kz kardeidir (Tab. 6). Tl
yine de ne olur, ne olmaz diye korktu. Bir tan'lardan Krios'la birleip, Astraios, Pallas
boa klna girdi, Koyu kahverengi, kalar ve Perses 'i dourur.
EURYDKE

Eurydike. Orpheus'un kars, aa perisi. Eurymakhos. Polybos'un olu Euryma


Serveni iin bkz. Orpheus. khos, Odysseus'un kars Penelopeia'nn ta
lipleri arasnda bata gelenlerdendir. yle
Eurykleia. Odysseus'un stninesi. Odyssei- tanmlanr (Od. XV, 519 vd.):
a'nn banda Telemakhos'u yatak odasna
gtrrken yle tantlr bize (Od. I, 425 Eurymakhos'tu ad, yiit Polybos'un parlak
olu,
vd.):
lthake'liler imdiden bir tanr gzyle
bakarlar ona,
Telemakhos gidiyordu yatmaya, dne taliplerin en iyisidir gene de.
dne.
Eurykleia, Peisenor olu Ops'un kz, Antinoos'la birlikte Eurymakhos taliplerin
evresinde onun drt dne dne, en ciddiye alnmas gerekenidir (Od. XV,
eralar tuttu yoluna prl prl,
Onu Laertes parasyla satn almt ok 17):
eskiden, Penelopeia'y babas ve kardeleri
krpecik bir kzken almt yirmi sra kkrtrlar Eurymakhos'a varsn diye,
karlk, arl en ok talipler arasnda o artrr
sayard onu saraynda asl kars gibi, nk.
ama yatana almamt bir kere olsun,
d kopuyordu karsnn fkesinden. Antinoos'a kyasla biraz daha efendi, daha
te bu Eurykleia'yd era tutan, nazik ve terbiyeli bir adam gibi davranr: Pe
Telemakhos'u en ok seven de oydu, nelopeia'y yattrr, olunun canna kylma
bebekken dadla balamt Telemakhos'a
bakmt ta ocukluundan kocaman yacam syler (Od. XVI, 434 vd.), onu poh
oluncaya dek. pohlar, en gzel armaanlardan birini verir
(XVIII, 295 vd.) ama btn bunlar yalan ve
yapmacktr, o da Odysseus'un varln s-
Eurykleia, Odysseia'da gnlk hayat yans
mrmeyebakar, Telemakhos'u ilk frsatta l
tan en canl baz sahnelerin kahramandr:
drmeye ve Penelopeia'nn hizmetisi Me-
Telemakhos'un yolculuunu o hazrlar, gitti lantho ile sevitii halde, bir an nce krali
ini o bilir ve Penelopeia'dan saklar (Od. II, eyle evlenmeye. Dilenci klnda saraya ge
347-380); dilenci klnda thake sarayna len Odysseus'a o da kt davranr, kafasna
gelen Odysseus'un ayaklarn ykarken eski bir tokmak atar (XVIII, 396). Yay germe ya
bir yara izinden onu tanr (Od. XIX, 350- rmasnda Antinoos'la ikisi en sona kalrlar,
507); taliplerin ve zellikle hizmetilerin ce ama baaramazlar (XXI, 186 vd.); Odysseus
zalandrlmasnda nemli bir rol oynar (Od. kendini belli edip meydan okuyunca, Eury
XXII, 391-492). Evin khyas, bekisi, by makhos nce btn suu Antinoos'a ykle
dr, Odysseus'un saraynda oynayan dra yip pazarla girimek ister (Od. XXII, 60
mn en sevimli kiisidir. vd.), Odysseus onu da bir okla yere serer ve
ldrr.
Eurylokhos. Odysseus'un yoldalarndan
biri. Kirke'nin konana gidecek grubun ba Eurymedon. lyada'da iki Eurymedon'un
na seilir, ama byc kadnn kurduu tuza sz edilir, biri Agamemnon'un seyisi, br
a dmez ve geri gelip Odysseus'a Kirke'nin Nestor'un seyisidir.
arkadalarn domuza evirdiini haber verir
(Od. X, 205 vd.); ller lkesinin ald u Eurynome. (1) Okeanos'la Tethys'in says
kur banda kurban keser (XI, 23 vd.); gemi bini bulan kzlarndan biri. Hesiodos'un
leri Seiren'lerin nnden geerken Odysse- "Theogonia"snda anlatldna gre (Theog.
us'u diree iki kat balar (XII, 95 vd.), ama 906-910):
Gne'in ineklerini yemeyi o salk verir arka
Okeanos kz Eurynome ile evlendi
dalarna ve bu yzden de tanrlarn lanetine Zeus
urayarak Odysseus'un btn tayfasyla bir gzellii, grenleri byleyen uyum
likte can verir (XII, 339 vd.). tanrayla;
kz oldu ondan, Kharit'ler, Gzeller: aman vermez kral yiide eziyet etmekten
Aglaie, Euphrosyne ve sevimli Thalia, holanmaktadr. Herakles ldkten sonra,
(Kharit'ler). Eurystheus soyunu Mykene'den kovar. Bir
(2) Penelopeia'nn yannda bulunan khya sre sonra Herakles oullarnn sava orta
kadn. thake kraliesi onu yanndan ayrmaz, olan Atina'ya kar sefere kar, ama Ioalos
onunla konuur, ona dert dker, kendine tarafndan ldrlr. Zalim kraln kafas Alk-
bakmas iin tler verir. Penelopeia'nn mene'ye getirilince, gzlerini oymu (Herak
evresinde asl hizmet gren odur, dilenci k les, Alkmene).
lnda uykuya yatt zaman Odysseus'un s
Eurythion. (1) Kentaur, yani at adamlardan
tn rter (Od. XX, 4), kendini tanttktan
biri. Lapith'lerden Peirithoos'un nianlsn
sonra yiidi ykayan, giydiren, Penelopeia ile
kardndan, Kentaur'larla Lapith'ler sava
gerdee girmeye hazrlayan odur (Od. XXIII.
na yol amt (Kentaur'lar).
154 vd.).
(2) Kalydon savana katlan yiitlerden bi
Eurypylos. (1) Troya'da Akha'lardan yana ri. Kardei Phokos'u ldrdkten sonra Pele-
savaan Thessalia'l nder. Troya'llardan us Eurythion'un yanna snm, onun eliyle
Hypsenor, Melanthos ve Apisaon'u ldrr. arnmt, ama Kalydon av srasnda kaynata
Paris'in kargs altnda yaralanr, ama Patrok- sn da kaza ile ldrnce, baka yere g
los yardmna koar. mek zorunda kalr (Peleus, Aiakos).
(2) Kos (Istanky) adasnn kral. Posei-
Eurytos. (1) Nerede olduu iyice bilinmeyen
don'un ogluymu. Troya dnnde Herak
Oikhalia ehrinin kral, Herakles efsanesinde
les adaya uraynca Eurypylos ona kar gel
nemli bir rol oynayan kii. Ok atmakta ok
mi, bu yzden de ldrlm.
usta olan Eurytos'un drt olu, bir de ole ad
(3) Telephos'un olu. Telephos, yaras iyi l kz varm. Ok atmakta kendisini yenecek
leince, ne kendinin, ne de olunun Ak olana kzn vermeye ant imi. Herakles
ra'lara kar savamayacana sz vermiti. onunla boy lp onu yenmi, ama Eury
Ama Priamos'un kz kardei olan kars, olu tos sznde durmam, yiidin, srlerini al
Eurypylos'u Troya'ya gitmeye kandrmt. dn ileri srm. Yalnz olu phitos Herak
Bunu bir armaan karl yapt sylenir. les'ten yana km. Ne var ki birden ldran
Eurypylos, Akhilleus'un olu Neoptolemos'a Herakles phitos'u ldrm. Bunun cezas
kar savar ve onun eliyle ldrlr. Bu ar olarak da esir diye satlm ve Omphale'nin
pmann haberini, Odysseus ller lkesinde sarayna dm. zgrlne kavuunca,
karlat Akhilleus'un ruhuna iletir (Od. XI, Eurytos'un sarayna dnp onu ldrm ve
519 vd.). lole'yi ele geirmi (Herakles, phitos, ole).

Eurystheus. Argos kral Sthenelos'un olu. (2) Bir devin ad (Gigant'lar).


Herakles efsanesinde byk bir rol oynayan
Euterpc. Musa'lardan biri, ba elenkli,
kt kii. Eurystheus, Amphitryon'un amca
elinde bir fltle enliklere, bayramlara katlr,
olu ve onun gibi Perseus'un torunudur. Ze-
nee getirirmi. Dionysos alaylarnda da yeri
us, Alkmene'yi Herakles'ten gebe braknca,
vardr. Dithyrambos'u onun esinledii syle
Perseus torunlarndan ilk doacak olann
nir (Musa'lar).
krallk elde edeceini bildirir. Hera da doa
can bildii Herakles'in kral olmasn nle Evandrus. Vergilius'un "Aeneis" destann
mek iin, Eurystheus'un yedi aylk domasn da ad geen kahraman. Ro'mulus tepesinde
salar. Bylece Eurystheus Tiryns, Mykene Roma ehrini kurmadan orada Evandrus'un
ve Argolis blgesine kral olur ve Herakles'i kurduu Pallantea kasabas vard. Buray da
buyruu altna alarak, onu bir sr g iler Yunanistan'n Arkadya blgesinden gelme
baarmaya zorlar. Herakles byk kahra Evandrus (Yun. Euandros, iyi adam anlamna
manlklarn hep Eurystheus'un emriyle ve gelir) kurmutu. Blgeye uygarlk getirmi,
Eurystheus'un k.rna yapar. Onu kskanan yerlilere okuma yazmay retmi, mzik ve
yararl baz sanatlar da yaymt. Ayrca Latl- iin, bu sunak sonralar da Ara Maxima ola
um Yunanistan'dan baz tanr kltlerini de rak gsterilirdi (Cacus). Evandrus Aeneas',
getirmiti. Hercules buralara gelince, Evand babas Ankhises'le konukluk balar kurmu
rus onu Cacus'u ldrm olma suundan olduklarn hatrlayarak, iyi karlar ve olunu
arndrm, tanr olu olduunu anlayarak bir blk askerle birlikte emrine verip Ru-
Roma'nn yedi tepesinden Aventinus'la Pala- tul'lere kar savata yardmc olmalarn sa
tinus arasnda byk bir sunak kurmu. Onun lar (Aeneas).

112
mu, te yandan ad Roma'nn kurulu efsa
F nelerine karmtr.
Arkadya'daki Euandros'un talya'ya geliiy
le ilgili efsanelerde rol oynad iin (Evand-
Fama. Roma mitolojisinde n, halk sesini rus), klt Roma ehrinin en eski tepelerin
ve dedikoduyu simgeleyen tanra. Fama, den biri saylan Palatinus'a yerlemi ve Lu-
Vergilius'un "Aeneis" destannda yaratt bir percalia bayram (15 ubat) ile n kazanm
simgesel varlktr. Dido'nun Aeneas'a olan tr. Faunus'un rahipleri Luperci'lerin kutla
gizli akn aa vurur (Aen. IV, 173-188). dklar bu bahar ve bereket bayramnda deli
Fames. Al simgeleyen Fames Hesio- kanllar rlplak olarak dolar ve nlerine
dos'un Eris'ten dogma olarak gsterdii Li- gelen kadnlara kamlaryla vururlard. Ksr
mos'un Latince karldr. Vergilius bu sim l defetmek, topran verimliliini salamak
gesel varl ller lkesi'nde Yoksulluk'la ve halk kt glerin etkisinden kurtarmak
yan yana gsterir. Ovidius'a gre, Alk skit- amac gdlrd. Klasik alarda Faunus bir
ya'da kurak bir toprak stnde oturmaktadr. tanr olmaktan km ve Yunan Satyr'leri gi
Erysikhton'a dinmez al veren odur (Ery- bi kei ayakl, sakall, boynuzlu yaratklar ola
sikhthon). rak dada, ormanda, su kenarlarnda nym-
pha'lar kovalar gsterilmilerdir.
Fatutn. Roma mitolojisinde Kader'i simgele
Roma kurulu efsanesinde bir tanr olarak
yen tanrsal varlk. Fatum, sz sylemek, ko
deil de, Latium'un ilk krallarndan biri ola
numak anlamna gelen "fari"den treme
rak gsterilir.
olup, aslnda "tanr sz" demektir. Sonralar
Yunan dinsel grlerinin etkisiyle Fatum, Faustulus. Alba kral Amulius'un oban
Kader, tanralaryla bir tutulmu ve Fatum Faustulus Romulus'la Remus efsanesinde
szc dii cinse dnerek Fata olmutur. nemli bir rol oynar. Amulius kzlarnn do
Roma'da Fata tanrasnn heykeli gr urduu ikiz ocuklar Tiber kenarna brak
lrd ki bu heykeller Sibylla'lan simgelerdi may buyurunca, Faustulus bir dii kurdun
(Para, Stbylla). emzirdii ikizleri bulmu ve kars Acca La-
Franszca peri anlamna gelen "fee" bu Fa- rentia'ya bytlmek zere gtrp vermitir
ta'dan gelmitir. Halk arasnda dii cinsten (Acca Larentia). Sonradan Faustulus ocuk
Fata olduu gibi, erkek Fatus'larn da varl lara kim olduklarn bildirmi, Romulus da
tasarland ve herkesin kendi cinsine gre ka tanr ve kral soyundan olduunu anlaynca,
deri, aln yazs bir genius, bir cin olarak sim gidip Amulius'u ldrm. kiz kardeler kav
gelendi (Genius). gaya tututuklar zaman, Faustulus araya gir
mi ve ldrlm derler. Ad "faveo" fiilin
Fauna. Roma tanrs Faunus'un hem kz kar den "uurlu, verimli" anlamna gelen Faustu-
dei, hem de ei. Falc bir tanra olarak gs lus'un Forum'da mezar, Palatinus tepesinde
terilir ve Bona Dea ile bir tutulur (Bona Dea). de kulbesi gsterilirdi. Roma tanrlar arasn
Latin Hercules efsanesinde rol oynar; Fauna, da sayg grrd (Romulus, Remus).
kral Faunus'un ei, Hercules'le sevimi ve
Latium'a adn verecek olan kral Latinus'u Feronia. Etrsk asll bir tanra. Ormanlar
dourmu. Faunus gibi Fauna'nn ad da ve kaynaklar koruyan bu tanrann klt or
"quae favet" (iyilik eden, ltuf gsteren) anla ta talya'ya ve Etruria'ya yaylmt. Terraci-
mna gelir. Kadnlar ksrlktan korurmu. na'da bulunan tapnanda kleler azat edildi
i iin, Libertas, yani zgrl simgeleyen
Faunus. Roma dininin en eski tanrlarndan tanra ile bir tutulmutur.
biri. Ficus'un olu ve Saturnus'un torunu ola
rak gsterilir. Ad "qui favet" (iyilik eden, l Fides. And, yemini simgeleyen tanra. u-
tuf gsteren) anlamna gelen bu tanr bir yan piter'den daha yal, ak sal bir kocakar ola
dan srlerin, tarlalarn koruyucusu olarak rak simgelendirilmesi, verilen sze saygnn
Yunan etkisi .lll. l.nn Pan ile bir tutul her trl toplum dzeninin temelinde olduu
anlamna gelir. Aeneas soyu ona Palatinus bu enlikler byk bir cokunlukla kutlanr
zerinde bir tapnak yaptrm. Fides'e kur d.
ban keser, sunu sunarken rahipleri sag elleri
Fors. Rastlant, talih anlamna gelen Fors,
ne bir beyaz sarg sararlard.
Fortuna tanrann erkeidir. Roma'llar ok
Flora. iek ve bahar tanras Flora, Ro nem verdikleri bu tanrlar bir ift olarak g
ma'ya Sabin'lerden gelme bir tanradr. i rr ve Fors'la Fortuna'ya birlikte tapnrlar,
ek aan her bitkinin ynetimi onun elinde yaknrlard.
dir. air Ovidius Flora stne Yunan my-
Fortuna. Roma'llarn en ok korktuklar,
thoss'undan esinli bir yk anlatr (Fast. V.
en ok tapndklar tanralardan biri kr tali
20 vd.): Flora aslnda Khloris adl bir Nym-
hi simgeleyen Fortuna'dr. Yunan Tykhe tan-
pha imi, rzgr tanr onu grp karm
rasyla bir tutulan Fortuna elinde bir dmen
ve evlenmi onunla. Her trl bitki ve iek
(insanlarn hayatn ynetir nk) ve bereket
stnde egemenlii balam Flora'ya.
boynuzuyla, ou zaman da kr olarak can
Ama Flora'nn gc bununla da kalmam,
landrlr. Tapmn Roma'ya getiren kral Ser-
tanr Mars'n dogmasna nemli bir etken ol
vius Tullius imi. Fortuna o kral o kadar se
mu: Jpiter'in Minerva'y kendi kafasndan
ver ki, geceleri evine girermi. Fortuna'nn
karmasna ierleyen uno erkek araya gir
tapnanda Servius Tullius'un bir heykeli bu-
meden bir ocuk dourmak istemi tek ba
Iunurmu. Yunan etkisi altnda Fortuna za
na, bunun iin Flora'ya bavurmu. Flora da
manla baka tanralarla, zellikle sis'le bir
bir kadna dokununca onu gebe brakan bir
tutulmutur (Tykhe).
iek vermi uno'ya, tanra da kendi kendi
ne Mars tanry getirmi meydana. R- Furia'lar. Roma'nn ilkel din grlerinde
ma'llar yln ilk ayna Mars (mart) adn vere Furia'lar yeraltndan kp insanlarn peine
rek onun Flora ve baharla ilikisini belli et taklan kt cinlerdir. En erken alardan be
mek istemilerdir. Flora'nn onuruna Ro- ri Furia'lar Yunan mythos'unun Erinys'leriyle
ma'da Floralia enlikleri dzenlenirdi. Nisan bir tutulmu ve efsaneleri birbirine karmtr
sonunda balayp mays ayma kadar sren (Erinys'ler).

IM
kaynaklarda ad geen Nereus'tan deniz var
G lklarn meydana getirir. Ama Gaia'nn br
ocuklar da aralarnda birleerek yersel ve
gksel birok varlklarn dogmasn salarlar;
Gaia. Homeros'ta hi ad gemeyen Gaia, Bunlarn kimisi yldz, yel ve gkkua gibi
Hesiodos'un Theogonia'smda dnyay, yeri, grlen varlklardr, kimisi de evrenin mito
evrensel bir ge olarak topra simgeler. Bir lojik yorumunun yaratt simgesel tanrlar
tanrdan ok kozmik bir varlktr Gaia, btn dr.
elerin kaynanda bulunan ana ilkedir. He-
siodos bu yolda doada ana ilkenin ne oldu Gaia Uranos'un devrilmesini salad gibi,
unu tanmlamaya alan onya dnrleri tahta kard olu Kronos'un da devrilmesi
gibi davranr. "Btn lmszlerin srekli, ni salar. nk Kronos babas Uranos gibi
salam taban" sayd Gaia, evreni bir dzen zorbaca davranr ve ocuklarn doar do
yntemine gre meydana getiren ve dzen maz yutar. Kars Rheia Zeus'a gebe kalnca
siz boluktan ktktan sonra dii-erkek birle Gaia ile Uranos'tan douraca ocuu kur
me yoluyla evrenin kendisini ve tanrlarn ya tarma arelerini sorar. Bu kez de Gaia kzna
ratr. Tab. l'de gsterildii gibi Gaia "parthe- kaderi bildirmekle kalmaz - kader Uranos'un
nogenesis" (kendi kendine dourma) prensi oluna yenildii gibi, Kronos'un da Zeus eliy
bine gre Gk', Da'lar ve Deniz'i yaratr; le devrilmesidir - Kronos'u aldatmak areleri
bu sreci yle anlatr Hesiodos (Theog. 126 ni de gsterir ve Zeus'un Girit'te bir maara
vd.): da gizlice domasn salar, Kronos'a da bir
ta yutturulur (Kronos, Zeus). Gaia birinci k
Toprak bir varlk yaratt kendine eit: ak devrimini hazrladktan sonra, ikinci k
Drt bir yann saran Uranos, yldzl, ak devrimini de yrtr: Zeus'a ne yokl.n
Gk', egemenlii elde edebileceini o retir; ara
mutlu tanrlarn srekli, salam yurdunu Kronos kuandan Titan'lar yenmek iin
yksek dalar yaratt sonra, Kyklop'lar ve Hekatonkheir'leri kurtarp yar
koyaklarnda tanrlar oturan dalar.
Sonra denizi yaratt, ekin vermez denizi: dma armaktr. Zeus Gaia'nn dediini y.
Azgn dalgalaryla ien Pontos'u. parak devlere kar sava gerekletirir ve Ti
Kimseyle seviip birlemeden yapt bunu. tan'lar devirerek dnya egemenliini ele ge
irir.
Sonra ilkin Uranos'la birleip erkek ve dii Gaia son olarak Tartaros'la birlikte
Titan'lar, Kyklop'lar ve Hekatonkheir'leri Typhon'u dourur (Typhon). Baka Theogo-
dourur (Tab. 2). Bu dourma srecinden nia'lara gre Tartaros'tan Ekhidna adl bir k
hemen sonra evrene egemenlik savann ilk z olmu ve Poseidon'la da birleerek Antaios
belirtisi Uranos tanrnn doan ocuklarn devini dourmu (Antaios). Genellikle devler,
Gaia'nn karnna gerisin geri tkmasyla ba azmanlar, canavarlar hep Gaia'dan doma
gsterir (Theog. 154 vd.): saylr.
Bylesine korkuntu Toprakla Gk'n Zamanla Gaia'nn mythos'ta yeri ve nemi
oullar. deimi, kozmik nitelikteki Ana Toprak,
Babalan ilk gnden irenmiti onlardan, dinde daha belirli birer tanra olarak gr
doar domaz gn nna karacak yerde len, bir yandan Demeter, te yandan Kybele
topran barna saklamt onlar, gibi toprak ve bereket tanralarna yer ver
ve Uranos srdrrken bu korkun oyunu
koca Toprak inim inim inliyordu zorundan. mitir. Gaia bylece daha kiisel ve insansal
tanralarla ya birlemi, ya da kozmik e
Son Titan olu Kronos'a babasnn erkeklik olarak felsefe alanna girmitir. Gaia Yuna
uzvunu kestirdikten sonra Gaia bu kez kendi nistan'da birok kehanet merkezlerinin esin-
dourduu Pontos'la birleir ve ondan Nere- leyicisi saylr, rnein Delphoi'ye Apol-
us, Thaumas, Phorkys, Keto ve Eurybie'yi lon'dan ok daha nce yerlemi bilimi
meydana gelini (Tab. 6). Hesiodos'tan gayr (Apollon, Delphoi).
Galateia. (1) Homeros ve Hesiodos'da ad dann yamalarnda srlerini otlatrken
geen Nereus kzlarndan biri. Ad stbeyaz grm de kuu kartal gndermi delikanly
anlamna gelir. oban iirlerinin ustas The- karp Olympos'a getirsin diye. Ya da kendi
okritos'un XI. iirinde sz geen bu Nereus kartal biimine girmi ve olan penelerinin
kzna Sicilya'l Kyklops Polyphemos vurgun arasna alp karm. Her neyse, karlk ola
dur. Ama irkinliinden tr yanamaz Ga rak Zeus ocuun babasna lmez atlar arma
lateia ona, Tepegz de iirde bu gzel kza an etmi, Ganymedes'i de tanrlar sofrasn
olan akn ve aknn karlksz kalmasndan da Hebe yerine arap sunucusu olarak kul
duyduu acy dile getirir. Galateia'nn yk lanmtr.
s udur: Polyphemos'tan kaan Nereus kz
tanr Pan'n (ya da Faunus'un) olu Akis'i se Gece. Bkz. Nyks.
ver, onunla buluup konuurlar. Bir gn Te
pegz Galateia'y sevgilisinin kollarnda uyur Genius. Trke "cin" szcnn kaynan
bulur, deliye dner, Akis'e kama frsatn da bulunan Latince "genius" kavram kiinin
vermeden koca bir kaya kaldrp kafasna in iinde doup gelien tinsel varlktr. Doum
dirir. Akis lr. Galateia da sevgilisinin bir r gn, Genius'un bayramdr. Ama yalnz in
mak haline gelmesini salar. sann deil, bir yerin, bir topluluun da geni-
us'u olabilir. rnein zifaf yatann da geni-
(2) Lampros adl bir adamla evli olan bir Gi- us'u vardr, grevi gerdee giren iftin ret
rit'li kadn. Lampros ok fakirmi, karsnn me gcn artrmaktr. nsandaki genius onu
gebe olduunu anlaynca, ona yalnz bir olu canl, neeli ve iyimser tutan gtr. nsan
olursa besleyebileceini, yoksa daa brak kendi ya da bakasnn genius'u stne ye
mak zorunda kalacan bildirmi. Kocas min eder. mparatorluk anda, imparato
yokken bir kz ocuk douran Galateia ocu run genius'u korkulur, gl bir varlk saylr
unun cinsini kocasndan saklam ve kz er ve imparator nasl br insanlar zerine ege-
kek klna sokarak bytm. Adna da Le- mense, bu genius'un da btn br geni-
ukippos demiler. Ne var ki gen kz olunca us'lara hkmettiine inanlrd. Zamanla geni
Leukippos o kadar gzelmi ki kz olduunu us insanda lmeyen, lmden sonra var ka
saklamak elden gelmezmi artk. Byk bir lan tinsel varlk sayld (Manes).
korkuya kaplan annesi onu Leto tapnana
brakm ve tanradan kzn erkek yapmas Geryoneus. Hesiodos Theogonia'nn iki
n yalvarm. Tanra dilei yerine getirmi yerinde (Theog. 285-90; 280-85) kafal
ve Leukippos'un cinsiyetini deitirmi (- bu devden sz eder. Geryoneus, Posei-
phis). don'un olu Khrysaor'la Okeanos kz Kal-
lirhoe'den domadr. Herakles Eurystheus'
Ganymedes. lmllerin en gzeli saylan un buyruu zerine gelip onu adasnda ld
Ganymedes Dardanos soyundan, Troya kral rr.
ailesindendir (Tab. 17). Homeros onun ser Erytheia adasnn nerede olduu tartma
venini yle anlatr (l. 230 vd.): konusu olmutu. Kzl toprak anlamna gelen
bu ada Bat kzlarnn birinin adn tayan s
Erikhthonios'tan Tros dodu, Troya'llarn panya kylarnda bir ada olsa gerek (Herak
kral. les).
Kusursuz olu oldu Tros'un da:
los, Assarakos, tanrlara denk Ganymedes. Gigant'lar. Gigant'lan, yani Devleri, Ura-
En gzeliydi Ganymedes lml insanlarn, nos'la Gaia'nn birlemesinden doan Ti-
tanrlar kard onu Olympos'a
tan'lardan ayrmal. Theogonia'da Hesiodos,
Zeus'a arap sunan olsun diye,
dediler gzelliiyle yaasn tanrlar Uranos'un kesilen hayalanndan akan kann
arasnda. topraa damladn ve bir sre sonra Gaia'
nm devleti "parlak zrhl ve uzun kargl" ola
Ganymedes'e vurulup onu asl karan, ya rak meydana kardn yazar, sonra da sz
da kartan tanr Zeus'tur. Ganymedes'I 1da etmez artk onlardan. Ama baka mythos ya-

I I I
GLAUKOS

zarlar ve zellikle plastik sanatlar, grlme maviliini, parlakln yanstan bu yigit ne


mi boyda ve gte olup, bedenleri birer y kadar da sevimli! Anadolu insan sanki o gn
lan kuyruguyla biten bu azmanlan konu edin den kendini bulmu, yanstmtr onun kiili
milerdir. Titan'lan yendikten sonra Olym- inde.
pos tanrlar bu yaratklara kar koymak zo Anadolu'nun drt bir yanndan Troya'y sa
runda kalmlar. nk Gigant'lar dalar st vunmaya gelenlerin listesi yle biter (l. II,
ste yarak Olympos'a saldrmlar. Bu kez 876 vd.):
de devleri yalnz bir lml insann yenebile Lykia'ltlara Sarpedon'la kusursuz Glaukos
ceini bildiren bir kehanet var olduundan, komuta eder,
tanrlar Herakles'e bavurmular. Herakles gelmiler uzak Lykia lkelerinden,
de bata Zeus ve Aigis kalkanyla Athena ol anaforlu Ksanthos'tan gelmiler.
mak zere, tanrlarn yardmyla Gigant'lar
Altnc blme kadar Glaukos'un ad ge
ldrm. Alkyoneus'u Herakles kendi ldr mez, sonra birdenbire Akha yiidi Diomedes
m (Alkyoneus), Ephialtes'i Apollon'un bir ile kar karya grrz onu. Diomedes sald
oku, Eurytos'u Dionysos'un thyrsos'u, Enke- rr, ama birden durur, iine bir kuku girer bu
lados'a gelince, o kaabilmi, ama Athena parlak yiit bir tanr olmasn diye, korkar tan
stne Sicilya adasn atm. Tanra da Pal- rlarla boy lmekten. Kimsin? diye sorar.
las'm derisini yzp savata zrh olarak kul Glaukos'un verdii karlk u (l. VI, 145
lanm. Gigantomakhia, yani devler sava Vd.): \
bir sylentiye gre Trakya'da, bir baka sy
lentiye gre Arkadya'da olmu. Ulu canl Tydeus olu, soyumu ne sorarsn?
Bu konu Bergama'nn Zeus Sunanda en Yapraklar gibidir insan soyu.
parlak bir biimde ilenmiti. Bergama'dan Bir yandan rzgr bakarsn onlar dker
yere,
alnp Berlin Mzesine tanan ve orada yeni bir yandan bakarsn bahar gelir,
batan kurulan Zeus Sunann frizi dev boy yenilerini yetitirir, yeerir orman,
da 118 kabartmadan meydana gelir; bu ka bylece soylarn biri ger, biri doar,
bartmalarn her birinde Olympos tanrlaryla iyicene bilmek istersen soyumuzu
Gigant'lar arasndaki sava canlandrlr. Dev - bilir onu birok kiiler-
ler aslan ya da boa kafal ve ylan kuyruklu Ve balar Bellerophontes'in esiz serveni
azmanlardr. Olympos tanrlarnda Zeus, A- ni, Lykia'ya gn anlatmaya (Bellero-
thena, Leto, Apollon, Artemis, Dione, Aph- phontes). Diomedes'te afak atar, anlar d
rodite ve Nyks ile Moira'Iar savaa katlr. mannn eski bir dost olduunu (l. VI, 214
Devlerden Otos, Alkyoneus, Porphyrion ve vd.). Birbirleriyle dvmemeye karar verirler
daha adlar belirtilmeyen bakalar grlr. ve silahlarn deiirler (l. VI, 229 vd.):
Kabartmalarda devlerin tanrlarn gc altn
Deielim gel silahlarmz,
da ezildikleri, gvdeleri parampara edilip bellesin Akkha'larla Troya'llar
korkun aclar iinde kvrandklar an canlan- atalarmzn konuk kardei olmasyla
drlmtr. Bergama'ya zg patetik slupta vndmz.
ilenmi olan bu kabartmalar hellenistik deni Byle konuup atladlar arabalarndan,
len sanatn en grkemli rnei ve akllara el skp ant itiler,
durgunluk veren bir anttr. Ama Kronos olu Zeus, tam o sra,
Glaukos'un akln bandan ald,
Glaukos. (1) Glaukos II (Tab. 25). Bellero- Tydeus olu Diomedes'le deiti silahlarn:
phontes'in torunu, Hippolokhos'un olu Gla Altn tunla deiti,
yz kzlk silah dokuz kzlk silahla.
ukos, lyada'da parlak bir rol oynar. Home-
ros, dnya gr stne en gzel szlerin Cmertlik Anadolu'da kalr. Diomedes e
den birkan onun azna vermi, Bellero- kilir, gider, Glaukos da Lykial nder Sarpe
phontes efsanesiyle Lykia'llarn Troya sava don'la birlikte savaa dner. "Kapkara fi t
ndaki servenini onun killlflinde < al.d na" gibi saldrrlar ve "zorlu savata bek"
initir. Ik lkesinden delen ve ad ofln olurlar Akha'lara. Glaukos yaralanr. O sr
da Sarpedon Patroklos'un kargsyla vurulup Phorkys'le Keton'un kzlardr (Tab. 6). Ara
can vermek zereyken, Lykia'llarn kaderini larnda Medusa'nn en ok n sald bu ca
Glaukos'un eline verir (Sarpedon). navar kzlar Hesiodos yle tanmlar (Theog.
Ne yapsn Glaukos, yaraldr, eli, aya tut 274 vd.):
maz, ite o zaman tanrs gelir aklna, Lyki Gorgo'lar da douran Keto'dur
a'llarn byk tanrs, k tanr Apollon, ona n byk Okeanos'un tesinde,
yakarr (l. XV, 515 vd.). geceyle gndzn snrlarnda otururlar
Apollon dinler onu, iyi eder yarasn. Glau ince sesli Bat kzlarnn yurdunda;
Sthenno, Euryale ve bahtsz Medusa;
kos da aslan gibi dvmeye koyulur yeni Medusa lmlyd, oysaki kz kardei
batan. Hektor'u bile knar, sava ortaklarn ne lm bileceklerdi, ne ihtiyarlk.
korumuyor diye. Engin bir yas kaplar Tro- Buna karlk yalnz Medusa girdi
ya'llar, Hektor utanr uzak illerden gelen c masmavi yeleli tanrnn koynuna
mert dostunu kurtaramad diye, o gle sald Bahar iekleriyle dolu taze imenlerde.
rr Patroklos'a ve ldrr onu, Glaukos'un da Aiskhylos da yle tanmlar onlar (Prom.
sz edilmez bir daha lyada'da (Hektor). 800):
(2) Glaukos I (Tab. 25). Sisyphos'un olu Ejderha kanatl Gorgo'lar,
Glaukos, yukarda sz geen Glaukos'un o, insanlar korkudan korkuya salan,
atasdr. Sisyphos'un kurduu Ephyra (sonra grenlerin soluunu kesen Gorgo'lar.
dan Korinthos olur) kentinde kraldr. l Salar ylanlarla rl, alnlarnda yaban
myle n salmtr bu Glaukos: Pelias'n l domuzu dileri fkran, tun elleri ve umak
m iin dzenlenen yarmalarda araba yar iin altn kanatlar bulunan bu yaratklarn
na katlr ve yenilir, arabas devrilince de at balca nitelii korku salmakt. Adlar bile
lar paralar, yer onu. Nedeni de Glaukos'un korku veren bir ses benzetmesi olsa gerek.
atlarna byl bir pnardan su iirmi, ya da olduklar halde, efsaneye ad karan yal
Aphrodite'nin hmna uram olmasdr. nz Medusa'dr. Onun Perseus'la servenini
nk daha hzl olsunlar diye hayvanlarnn bu yiidin ad altnda okuyalm (Perseus).
iftlemesine engel oluyormu Glaukos. Bir Sicilya'l Diodoros Gorgo'lar stne baka
baka anlatma gre Glaukos lmszlk ve bir yorum verir: Gorgo'lar Amazon'lar gibi
ren bir pnardan su imi, lmsz olduuna sava bir soymu, Atlant'lara (Atlantis) ya
kimseyi inandramad iin de kendini deni kn bir uzak lkede otururlarm. Amazon'lar,
ze atm ve bir deniz tanrs olmu. Ama kralieleri Myrina'nn (Myrina) ynetimi al
uursuz bir tanrym, onu gren denizcinin tnda Atlant'lan yendikten sonra, bunlar
teknesi batar, kendisi bogulurmu. Amazon'lar Gorgo'lara saldrmaya itmi.
Gordias. Efsanelik Phrygia kral. Gordias Gorgo'lar yenildikleri halde, ksa zamanda
Gordion ehrini kurmakla n salmt. ehrin davranabilmiler, ama sonra Perseus ve He-
kalesine Gordias bir araba yerletirmi, o ara rakles eliyle alt edilmiler (Herakles).
bann oku yle aprak bir dmle bagly- Graia'lar. Pontos'la Gaia'nn olu Phorkys
m ki, kimse zememi bu dm. Oysa ve kzlar Keto birbirleriyle evlenirler ve ola
tanr szcs bu dm kim zerse, Asya anst yaratklar meydana getirirler (Tab.
kralln onun elde edeceini sylemimi 6): Graia'lar, yani Kocakar'lar ve Gorgo'lar.
Gordias'a. Bunu bilen Byk skender Gordi Hesiodos Graia'lar yle tanmlar (Theog.
on'a gelince, klcn knndan karm ve d 270 vd.):
m keivermi.
Phorkys'le birleen Keto Graia'lar
Bir efsaneye gre, Ana Tanra Kybele dourdu,
Gordias' sevmi, ondan gebe kalarak kral gzel yzl, doutan ak saldr onlar,
Midas' dourmu (Midas). lmsz tanrlar da Kocakar der onlara,
yeryznde dolaan insanlar da.
Gorgo'lar. Plastik sanatlarn alabildiine Pemphredo'nun gzel, Enyo'nun san
faydalandklar Gorgo'lar, Graia'lar gibi tlleri vard.

1 IH
nc Graia'nn adn sylemez, baka Griffonlar. Aiskhylos'un Prometheus'unda
mythos yazclarna gre Dino imi. Grai- (804) ve Herodot tarihinde (III, 116 ve IV,
a'lar iki deil de diye kabul eden bu efsa 13) sz geen efsanelik kulara yun.
nelere gre, Kocakarlarn bir tek dii, bir "Gryps", bat dillerinde de "Griffon" ad veri
tek de gz varm ve aralarnda dei toku lir. Aiskhylos bu yaratklar "havlamaz, uzun
ederlermi bunlar. Graia'lar hi gne gr gagal, kanatl kpekler" olarak tanmlar.
meyen batda yaarlarm. Baka bir sylenceye gre, gvdeleri aslan
gvdesidir. Bu yaratklar Hyperboreliler lke
Graia'lann rol oynadklar tek efsane Perse-
sinde, skitlerin elinde bulunan kutsal altnla
us efsanesidir. Bu yiit Medusa'y ldrmeye
ra bekilik etmektedirler. Oralarda bulunan
gidince, nce yol stnde bekilik eden Ko-
tek gzl Arimaspes adl boy bu altnlan al
cakan'lara rastlam. Gorgo'larn olduklar
mak iin Griffon'lara saldrrlar. Aiskhylos'a
yere varmasn nlemekmi grevleri. Ama
gre Griffon'lar Zeus'un kutsal yaratklar,
bir tek gzleri olduu iin, kim bekilik ede
baka bir gelenee gre Apollon'un beki k
cekse o gz takar ve yol azna dikilirmi. O
pekleridir. Baka bir efsaneye gre Grif
srada brleri gider, uyurmu. Perseus bu
fon'lar Hindistan'n kuzeyinde bulunan l
tek gz almak ve Graia'larn n de
lerde altn arayclarna kar koymaktadrlar,
uyutmak yolunu bulmu. Bylece Gorgo'lara
nk yuvalarn altn madenlerinin bulundu
yaklap Medusa'y ldrmeyi baarm. G
u dalarn eteklerine kurmuturlar.
z de bir gle atm (Perseus).
Gne. Bkz. Helios.
Granikos. Phrygia'da Adramyttion (Edre
Gn I. Bkz. Hemera.
mit) ehrinin kurucusu. Herakles Phrygia'ya
geldiinde kz Thebe'yi yiide vermi, o da Gycs. Uranos'la Gaia'nn yzer kollu ve elli
karsnn adna Mysia'da Thebe ehrini kur er bal dev oullarndan biri (Yz Kollu
mu (Herakles). lar).
(3) EFSANES. Hades stne anlatlan tek
H efsane, Demeter'in kz Persephone'yi kar-
masdr. Mevsim dnmn, topran ve bit
kisel doann yazn canlanmasn, kn lme
Hades. (1) ADI. Yeraltndaki ller lkesinin sini simgeleyen bu efsanede Hades'in rol,
tanrs Hades, Aidoneus ve Plton (zengin) k olduu Persephone'yi kardktan sonra,
adlaryla da anlr. "Grnmez" anlamna ge bir daha yeryzne kmasn nlemek iin
len Hades ad hem tanrnn kendisi, hem de bir nar tanesi yedirmesinden ileri gitmez. na
egemen olduu ller lkesi iin kullanlr. na gre, Hades lkesinde bir ey azna ko
Hades tanrnn bir zellii kendisini grn yan bir daha oradan ayrlamazd. Kzn ka
mez klan baldr. Kuzey mitolojilerinde rlmasnda pay olan Zeus Demeter'in yalvar
geen ve Alman masallarnda "Tarnkappe" malar zerine kzn alt ay yeraltnda, alt ay
diye anlan bu bal Hades'ten baka Athe- yeryznde kalmasn buyurur (Demeter,
na, Hermes ve Pereus'la Herakles de tak Persephone).
mtr.
(4) HADES LKES. Yunanca "Hadou do
(2) DOUU. Hades, Kronos'la Rheia'nn mos" yani Hades'in evi, kona deyiminde,
oludur (Tab. 5). Hesiodos douunu syle domos szcnn dmesiyle Hades, tanr
anlatr (Theog. 453 vd.): Hades'in ynettii ller lkesinin de ad ol
mutur. lka yaznnda yeraltnda, l ruh
Rheia Kronos'un yatana girince larn oturduu tasarlanan karanlklar lkesini
anl evlatlar dourdu ona: anlatmayan, canlandrmaya almayan air
Hestia, Demeter, altn sandall Hera
ve yazar pek yoktur. Homeros'la balayan bu
ve gl Hades, perin altnda oturan,
yrei acmak nedir bilmeyen tanr. gelenek, Latin iirinde Vergilius'un Aeneis
destannda srdrlp en yksek aamasna
Olympos'lular, yani nc kuak tanrlar karlm ve o yoldan ortaada Dante'nin
egemenlii ele alnca, dnya yetkilerinin pay byk eserini etkilemitir. Yunan mythos'un-
lalmasnda Hades yeraltn alr (Hom. l. da canl olduklar halde Hades'e inip de d
XV, 189 vd.): nen kahramanlar unlardr: Odysseus, Or-
pheus, Theseus ve Herakles. Sonradan Ver-
(Poseidon konuur): gilius, Homeros'un Odysseia'sn rnek ala
Dnya e blnd, mz de aldk rak, Aeneis destannda kahraman Aeneas'n
paymz, da yeraltna gidi ve dnn anlatmtr
kura ekildi, kpkl deniz dt bana... (Aen. VI), (ller lkesi). Hades lkesinin
Sisli karanlklar lkesi dt Hades'ln
en ksa tanmlanmasn Hesiodos yapar (The
payna...
og. 767 vd.):
Hades ve kars Persephone amansz, insaf
sz, yrekleri hibir yakar, hibir sunu ya da Orada ykselir yankl kona
kurbanla yumuamayan korkun tanrlar sa Gl Hades'le korkun Persephone'nin.
ylar. Kendilerinden de, lkelerinden de tanr Azgn bir kpek bekler kapsn,
lar ve insanlar nefret eder (Theog. 810): amansz, sinsilikler ustas bir kpek,
girenlere yaltaklanr kuyruu kulaklaryla
"Tanrlar sevmez o kfl puslu yerleri" der ama gireni bir daha brakmaz dar,
Hesiodos, Homeros da "tanrlarn bile tiksin pusuda bekleyip parampara eder
dii irkef dolu lke" diye tanmlar Hades'i kmak iin kapya gelenleri.
(l. XX, 65). Tanr Hades ise gn nn Bu kpek Kerberos'tur (Kerberos). Hesio
szmad karanlk lkesinden hi ayrlmaz, dos sonra yeralt rma Styks'in adn da sa
Olympos'lu tanrlar kuandan olduu hal yar (Styks), ne var ki Hades'le Tartaros'u bir
de, onlarn arasna karmaz, lenlerine ka tutar ve geceyle gndzn, lmle uykunun
tlmaz. Yalnz kendisini Paian tanrya baktr bulunduklar bu karanlk lkesini Hades'i an
mak zere bir kez Olympos'a kmak zorun lattndan daha canl renklerle anlatr (Tarta-
da kalr (l. V, 395-404). ros).
Odysseia'daki Hades anlatm: gne" adl tragedyasnda byk bir rol olan
Homeros'un Hades anlatm ilka yazn Haimon Antigone'nin nianlsdr. Kreon An-
nn ilki ve en canlsdr. Uzun bir sre byc tigone'yi mezara diri diri kapattktan sonra
Kirke tanrann adasnda kaldktan sonra, Haimon kendini ldrr. Tragedyada Kre-
Odysseus artk thake'ye nasl varabileceini on'la Haimon arasnda devlet ynetimi konu
yeralt lkesinde bulunan bilici Teiresias'a sunda ilgin bir tartma yer alr: Tek kiinin
sormak ister, Kirke de ona Hades lkesine buyruuna boyun emeyi ynetimin kanl
gitmenin yolunu gsterir (Od. X, 512 vd.): maz koulu sayan Kreon'a karn Haimon
akl ve saduyuya dayanan halkoyunu savu
Getiin zaman Okeanos'u geminle, nur. nem ve canlln bugn de yitirmemi
orada Alak Ky var ve Persephone'nin
olan bu tartmadan birka paray aaya
koruluu,
uzun uzun kavaklar greceksin, ksr alyoruz (ev. Gngr Dilmen):
stler,
derin anaforlu Okeanos'un kpsnda ek Kreon Yakn akrabamn
kanunsuz davranlarna gz yumacak
karaya gemini,
sonra k yola, Hades bataklarna doru, olursam
orada Akheron, Pyriphlegeton veKokytos bakalar bsbtn azar... Hayr,
akar, devlet kimi getirmise baa ona boyun
Styks'ten gelen sular da dklr oraya. emek,
kk, byk konularda ve hakl olsun
Kirke'nin sayd bu drt yeralt rmana olmasn,
bir de Lethe katlr. Odysseus, Kirke'nin dedi onu dinlemek gerekir. Yrekten
i gibi gemisiyle btn bir gn gittikten sonra sylyorum unu:
(Od. XI, 8 vd.): taat etmesini bilen iyi ynetici olur ilerde,
iyi babu iyi yurttatan yetiir...
Gne batarken ve kararrken tekmil yollar, Anariden dahabyk bir ktlk yoktur,
vardk snrlarna derin akh Okeanos'un, devleti grr, ocaklar sndrr.
oradadrKimmer'lerin lkesi ve kenti, Anari paralar mttefikleri,
oldum olas bol sisle ve bulutlarla rtl, hazrlar kanlmaz bozgunu.
parlak gne onlar nlaryla.gremez Oysa buyruklara boyun emek gvenliini
hibir vakit, salar ounluun.
ne ykseldii vakit yldzl ge, yleyse kurulu dzeni destekleyelim
ne de gkten topraa dnd vakit. ve hibir zaman kadna yenilmeyelim...
ylece serili durur bir uursuz gece Haimon Tanr/arn en byk ba
bu zavall llerin stnde. akldr insanlara...
Halkn gzn yldrmsm, iitmek
Dnyann kuzeybat ucunda bulunduu sa
istemediin szler
nlan Hades lkesinin ancak kaplarna varr kulana gelmiyor, ama gizliden gizliye
Odysseus ve orada Kirke'nin buyruuna uya konuuyorlar,
rak bir ukur kazar, iine ball st, tatl arap, iitiyorum fsltlarn, lkede
su ve un dker ve kurbanlar kesip kanlarn bu kza acmayan yok, en haksz bir cezaya
ukura damlatr, ite o srada llerin ruhlar arpld diye,
byk bir kalabalk halinde kan imeye gelir oysa btn kadnlar iinde en az layk byle
ler. Teiresias kan itikten ve Odysseus'a gele bir lme
cei akladktan sonradr ki, br ruhlar da eyleminin ne soylu olduu dnlrse.
Bu kz savata /en kardeinin cesedini
kandan paylarn alrlar. Bu Hades anlatm -
kurda, kua kaptrmamak iin gmm
daha dorusu bu kan ime treni - baka hi
onu,
bir metinde sz konusu edilmediine gre, altn bir eref tac hak etmitir bu kz,
Homeros'ta izi kalm ok eski ve ilkel bir lm deil.
yeralt tasarsnn kalnts olsa gerek. Byle karanlk sylentiler dolayor
kentte...
Haimon. Bu ad tayan birok efsanelik ki Kreon ayorum, bozguncular el
i k-r arasnda en nemlisi, Thebai kral Kre- '- stnde tutmak
on'un oglu Halmon'dur. Sophokles'in "Anti- erdem saylyor demek?
Haimon Sulular el stnde tut r nl bir gerdanlktr. Bu armaanlar The
demiyorum sana. bai ehrinin bana bela olmu, ehre kar iki
Kreon Bu kz sulu deil mi imdi? saldrya yol amtr (Ehphyle, Amphiaraos,
Haimon Btn Thebai bir azdan hayr, Alkmaion). Efsaneye gre uursuzluun ne
sulu deil diyor.
deni, Athena ile Hephaistos'un Harmonia'ya
Kreon Vereceim buyruklar bana halk
m retecek? kar, Ares'le Aphrodite'nin kz olduundan
Haimon ocuka konutuunun tr, hn beslemeleridir. Thebai kral soyu
farknda msn? nun kaynanda bulunan Kadmos'la Harmo-
Kreon Ben miyim bu devleti yneten, nia'nn be ocuu olur, hepsinin de kaderi
halk m? olaanstdr, bunlar no, Semele, Agaue,
Haimon Tek kiiyle devlet mi olurmu, Autonoe ve Oidipus soyunun atas Polydo-
despotluk bu seninki. ros'tur (no, Semele, Agaue, Aktaion, Lab-
Kreon Devlet ona hkim olanndr, dakos).
anlald m?
Haimon Sen ssz bir ln hkimi Dardanos'la lasion'un kz kardei olarak
olmalymsm... gsterilen Harmonia Semendirek efsanele
Kreon Yasalar yrtmek mi suum? rinde rol oynar. Kadmos ona Zeus'un kar
Haimon Tanrsal yasalar inemekle d kz kardei Europe'yi ararken Semendi
kendi iktidarn glgeliyorsun! rek adasnda rastlam ve sevmitir. Dn
Hamadryades. Adlarndan da belli olduu de gene ayn grkemle Semendirek'te yapl
gibi (hama+dryas, aala birlikte demek) Ha- mtr.
madryad perileri, kardeleri Dryad'lar gibi Kadmos'un kars Harmonia, baz efsane
aalar ve ormanlar koruyan nympha'lar- lerde uyum, denge anlamna gelen adyla
dr. Aalarn yeermesinden, canl canl bi Kharit'lerin biri saylan Harmonia ile kart
tip bymesinden zevk, kesilmesinden ya da rlmtr.
kurumasndan sonsuz bir yas duyarlar. Kimi
Harpya'lar. Adlar "kapp kaanlar" anla
zaman da aala birlikte lrler. Bylece
mna gelen Harpya'lar, kadn yzl, yaygn
lmszle lml aras varlklar saylrlar. Ki
kanatl, sivri peneli bir eit yrtc kulardr.
misi uzun mrl olur, "on palmiye mr"
Okeanos kz Elektra'nn Thaumas'la birle
yani dokuz bin yedi yz yirmi yl yaarm.
mesinden doan Harpya'lar okluk iki olarak
Aalarn kesilmesini nlemeye alan, ba gsterilir: Birinin ad Aello (Kasrga), br
aramaynca da keseni korkun cezalara nn Okypete (Hzl uan, Bora) dir; baz kay
arptran aa perilerinin yks anlatlr. naklarda sz geen Kelaino da frtnadan
Bunlardan biri mee aacn kestii iin din nceki gk kararmasn simgeler. Harpya'lar
meyen bir alkla cezalandrlan Erysikh- ocuklar karrlar ve llerin ruhlarn alp
ton'un yksdr (Erysikhton). Hades'e gtrrler diye bir inan vard. Bu
inanc en iyi canlandran ant, eski Lykia'nn
Harmonia. Harmonia ile ilgili iki efsane
Ksanthos (bugn Knk) ehrinde bulunan n
vardr, biri Thebai efsaneler zincirine, br
l mezardr. Bu mezarn iki yanndaki kabart
Dardanos soyuna baldr. Birinde Harmonia,
malarn her birinde bir Harpya bebek gibi
Aphrodite ile Ares'in kz, ikincisinde Zeus ile
kundaklanm bir ruhu kollarnda tar gr
Elektra'nn kz olarak gsterilir. Ama her iki
nr.
sinde de Kadmos'un kardr (Tab. 18).
Thebai efsanesinde Kadmos ile Harmonia' Harpya'lar asl Phineus efsanesinde rol oy
nn dn stnde durulur: Zeus Harmonia' narlar (Phineus). Trakya kral Phineus iledi
yi kendi eliyle verir Kadmos'a ve Thebai kale i bir suun cezas olarak kr olmutur, tanr
sinde dnn yapar. Btn tanrlarn hazr lar bir de bela salmlardr bana; tabanda
bulunduklar bu dnde geline olaanst ne varsa, hepsini Harpya'lara kaptrr, yeme
armaanlar verilir; biri Kharit'lerin dokuyup e oturur oturmaz Harpya'lar uagelir ve ta
iledikleri bir elbisedir, bunu Harmonia'ya baklarn boalttktan sonra, pisliklerini bra
Athena (ya da Aphrodite) vermi derler, b karak uarlar. Argonaut'lar Trakya'ya ura-

00
dklarnda Phineus Harpya'lardan kurtarlma pek nemli bir rol oynamayan Hebe'nin Yu
sn dilemi onlardan. Aralarnda Boreasogul- nan ncesi bir tanra olduu sonucuna var
lar Kalais ile Zetes vard ve bilici olan Phine labilir. Hebe, Hitit yaztlarnda Hepa, Hepat
us Harpya'lann ancak Boreas'n oullarnca ya da Hepatu diye adlandrlan byk gne
yakalanabileceklerini biliyordu. Bana karlk, tanra Arinna'nn Yunancalatrlm ad ol
Boreasogullar Harpya'lar yakalayamazlarsa, sa gerek. Hitit yaztlarnda bu tanraya "se
kendileri lecekti. Kovalamaca srasnda dir aalarnn lkesinde" tapnldg belirtilir.
Harpya'lann biri Peloponez'de bir rmaa Sedir aalarnn lkesi Lbnan, Filistin'dir,
der, teki Ege denizinin bir adasna snr, Hepa-Hebe ise Tevrat'ta ilk insann, yani
ama tam yakalanacakken kz kardeleri ris dem'in ei ve btn insanlarn anas olarak
Boreasogullarnn nne geer ve "Zeus'un gsterilen Havva'nn ta kendisidir. Bu bakm
hizmetileri" Harpya'lar ldrmelerini nler. dan Hepa-Hebe ile Ana Tanra arasnda
Buna karlk Phineus'a rahat vermeye ve Gi dorudan bir iliki kurulabilir ve Hepa-Hebe
rit'te bir maaraya saklanp bir daha grn adnn Kybele'nin eitli adlarndan biri oldu
memeye sz verirler. u anlalr (Kybele).
Harpya'lar Pandareos efsanesinde de rol
Heilebie. Karia'da Kaunos ehri kralnn k
oynarlar (Pandareos).
z. Dolayl olarak o efsanesine ad karr:
Bir efsaneye gre Harpya'lar rzgr tanr Zeus o'yu karnca, babas nakhos kznn
Zephryros'la birleip, Akhilleus'un lmsz taliplerinden Lyrkos'a o'yu aramasn buyu
atlar Ksanthos'la Balios'u meydana getirmi rur. Lyrkos dnyay dolap kz bulamaynca,
ler (Ksanthos, Balios). Argos'a bo dnmekten ekinir ve Karia'da
Hcbe. Hebe, Yunanca genlik demektir. Ze- Kaunos ehrine yerleir. Orada kral kz Hei
us'la Hera'nn bu ad tayan kzlar (Tab. 5) lebie ile evlenir. ocuu olmaz. Kocas ksrl
Olympos'ta eli her ie yatkn bir eit ev kz nn nedenini anlamak iin tanr szcsne
dr. Asl grevi tanrlara iki sunmaktr (l. IV, bavurmak zere Kaunos'tan ayrlr ve yolcu
1 vd.): luu srasnda karsn aldatr. Kaunos kral
onu dnnde lkeden kovmak ister, ama
Tanrlar toplanmt Zeus'un evresinde, Heilebie kocasndan yana kp babasn alt
altn avluda.
Ulu Hebe tanr bal dkyordu herbirine, etmesine yardm eder.
onlarda Troya'llarn ehrine bakyorlard Hekabe (Latince Hecuba). Hekabe Troya
tepeden, kral Priamos'un kars, Hektor, Paris, Kas-
kaldryorlard altn taslar birbirlerinin
sandra ve daha birok ocuklarn anasdr
erefine.
(Tab. 16). Priamos Hektor'un lsn geri
Ama lyada'da onu Athena ile Hera'nn almak iin Akhilleus'un barakasna gittiinde
arabasn hazrlarken (l. V, 722-731) ya da kralieyi on dokuz ocuunun anas diye tan
sava dn kardei Ares'i ykarken (l. V, tr (l. XXVI, 492 vd.): ;
905) grrz. Daha sonraki kaynaklarda He-
Oysa benim bahtm ne kadar kara,
be'nin nektar sunucusu olarak grevi Ze
yiit oullar yetitirdim yaygn Troya'da,
us'un kard gzel delikanl Ganymedes'e ama kalmad bana onlarn hibiri.
verilir (Ganymedes). Geldii gn Akhaoullar buraya
Hebe'nin kendine zg bir efsanesi yoktur, oullarm vard benim elli tane,
yalnz Herakles efsanesinde ad geer: Gl on dokuzu bir ana karnndan domutu,
yiit ldkten sonra Olympos'a varp lm tekileri saray kadnlar vermiti bana. .
szle kavuunca Hebe ile evlendirilir. Hekabe ilka yaznnda dourgan ve baht
Hebe ile Herakles'in evlenmesi simgesel bir sz ana tipini canlandrr. Homeros destanla
anlam tayan bir "hieros gamos", yani kutsal rnda beliren bu karakteri sonralar tragedya-
evlenmedir. okluk en byk tanrlar arasn larca daha da abartlm ve Hekabe ocuklar
da ve Anadolu'lu kaynaklarda grlen bu kut n bir bir yitirdikten, korkun ykm ve lken-
sal evlenme motifinden, Yunan efsanesinde celerine tank olduktan sonra, gz dnm,
kpek gibi kudurup saldran ana varln Troyal kadnlarn, erkeklerin gc, destei,
simgesi olmutur. Kimi efsanelerde onun ev bir tanr gibi selamlad yavrum onlar seni,
lat acsna dayanamayarak gece, gndz ulu sen onlarn byk anydn saken,
ama yavrum, kaderle lmn elindesin
yan bir dii kpek haline dnt de ileri
imdi".
srlr. lyada'da ilk karmza ktnda He-
kabe tatl dilli, cmert ve dini btn bir ana Aradan birka bin yl geti, ama Anadolu
olarak gsterilir (l. VI, 253 vd.). Savatan kadnlar gene bu szlerle at yakar len ana
ehre dnen Hektor'un biraz dinlenmesini, kuzularna.
arap iip serinlemesini ister, ama olu buna Hekabe dmana gidip yalvarmaya kalk
yanamaynca, onun dileini yerine getirir: an kral Priamos'u akl ve saduyu adna al
Athena tapnana sunu sunmaya gider. Son koymaya alr, baaramaynca gene tanrla
ra blmler boyunca Hekabe'nin sz ge ra yakar ve sunu sunma yoluna gider, katla
mez, ta ki Bat kaplarnn stnden Hek- nr ve bekler. Gznn bebei, yiit olu
tor'la Akhilleus'un savan gzlemeye gelir. Hektor'un ls karsna serilince de bagr-
O zaman da surlar dnda kalp tek bana maz armaz, bir kpek gibi havlamaz da
dmana kar koyan olunu ieri almak iin Anadolu kadnna zg bir arballk ve ha
yle seslenir (l. XXII, 83 vd.): yal gcyle canlandrr onu gznde (l. XXIV,
575 vd.):
"Hektor, yavrucuum, sayg gster bu
memeye, imdi sen, szm duyarm gibi,
onu azna uzattm gnleri getir aklna, yatyorsun evinde taptaze,
unuturdun koynumda btn dertlerini, benzersin Apollon'un tatl okuyla vurduu
surlarmzn iinde yenmeye bak u insanlara.
domuzu,
zmir'li air Homeros byle canlandryor
gir ieri, canm olum, darda dikilme
karsna. Hekabe'yi, Atina'I tragedya yazar Euripides
ldrrse seni bu adam, ey kat yrekli, ise onu "Troya'l Kadnlar" ve "Hekabe" adl
bir dek stne koymayacaz ln, tragedyalarnn ba kiisi yapm, dramn de
ne ben alayacam senin nnde, seni rinliine ilemitir. Bu oyunlarda Hekabe'yi
douran, Troya ykldktan sonra kle olarak orada,
ne cmert karn alayacak, gzmn burada srnr grrz. Kralie grkemini
bebei, ve erdemini srdrr, ama kz Polyksene'nin
yiyecek seni evik kpekler, gzleri nnde Akhilleus'un ruhuna kurban
bizden uzak, gemilerin orada". edilmesini, stelik de Trakya kral Polymes-
tor'a emanet edilen olu Polydoros'un da al
Hektor anasnn, babasnn yalvarmalarn aka ldrlp denize atldn grnce,
dinlemeyip de Akhilleus'la savata can verin korkun bir alma eylemine girer ve Poly-
ce, Troya'da bir lktr kopar, kral, kralie mestor'u kr edip, ocuklarn da ldrr. Ne
ve btn halk dvnmeye, alamaya balar, var ki Euripides de Hekabe'yi akl ve hak yo
Priamos yas belirtisi olarak ban toza, top lundan ayrlmayan ulu bir kii olarak gsterir.
raa bular (l. XXII. 406 vd.): Bu tragedyalarda Hekabe yalnz deildir,
Troya'l kadnlarn topluluu iinde direnci
... Anas da salarn yolup duruyordu, yanstan byk bir varlk, doal analk gc
frlatp atmt parlak bartsn, nn simgesidir. Atina'I airin ona tragedya
dvnyor, oluna baka baka
haykryordu... boyunca "Phrygia'l" demesi bouna deil,
Balad Hekabe kadnlar arasnda uzun bir Phrygia' Ana Tanra Kybele'nin btn ni
ada: teliklerini iinde tar ve dile getirir Hekabe
"Bak anana yavrum, talihsiz anana, (Polydoros, Polyksene, Polymestor).
senin acn greyim, ldn greyim de,
bundan byle nasil yaayaym ben, nasl? Hekabe'nin en kk olu Paris'le ilikisi
Gece, gndz yreimin ydn bu ve onu karnnda tarken grd d iin
ehirde, bkz. Paris.
Hekamede. Gzel sal Hekamede Troya Kurultaylarda saygn krallarn yanndadr,
sava srasnda Akha'larn Tenedos'a (Boz nsanlar arasndaki yarmalarda
caada) yaptklar bir baskn srasnda esir al Tanrsal gcyle ie karr,
Zaferi kazanan alr gzel dl
dklar kzdr. Akha'lar bu kz Nestor'a kle Ve eref kazandrr yaknlarna.
olarak verirler ve lyada'da onu Nestor'un ba Binicilerden de dilediine yardm eder.
rakasnda hizmet eder grrz (il. XI, 624; Belal engin denize alanlar da
XIV, 6). Bavururlar Hekate'ye ve yeri sarsan
tanrya,
Hekate. Hekate, Olympos tanrlaryla ilikili Bereketli av salar onlara soylu tanra,
olmayan, hibir efsaneye ad karmam, ki Ya da tam baaracaklar srada
ilii epey gizemli bir tanradr. Aslnda He Avlarn alr elinden can isterse.
kate, Anadolu'ya zg bir tanra ve Efes'li Hermes'le srleri retir allarda:
kzleri, keileri, ak ynl koyunlar
Artemis'in belli bir niteliini yanstan ve ba Azaltr ya da oaltr gnlnce.
ka adla anlan bir tpksdr (Artemis). Home- lmszler arasnda yeri byktr
ros destanlarnda hi ad gemez, buna kar Hekate'nin
lk Hesiodos'un Theogonia'snda byk bir Zeus genliin besleyicisi yapmtr onu.
yer tutar. Hekate, Titanlar arasnda Gne
Soylular diye anlan tanrlar soyundandr Hekate'ye Hesiodos pantheon'unda tan
(Tab. 8). Koios ile Phoibe'nin iki kzlar olur: nan ayrcaln nedeni bilginleri epey dn
Biri Leto (ki Zeus Leto'yu e edinip onunla drmtr. Homeros destanlarnda sz bile
iki byk Olympos tanrsn, Apollon ile Arte- edilmeyen bu tanra Theogonia'da ancak
mis'i retir), br Asterie'dir (Leto, Asteri- Ana Tanra Kybele ile kyaslanabilecek ev
e). Asterie Perses ile birleip Hekate'yi dou rensel bir nitelik tamaktadr. Burada ycelti
rur. Hekate'nin Titanlar kuanda ne denli len tanrann kimi yerde Artemis, kimi yerde
ayr bir yer tuttuunu Hesiodos'un Theogonl- Diktynna ya da Britomartis diye anlan Ana
a'sndan renmekteyiz. Ozan, Titanlar ku Tanra'y bu denli andrmas Hesiodos'un
an sayd parann sonunda Hekate'ye ana yurdu ile ilgili grlmektedir. Bilindii gi
krk alt dizelik uzun bir vg dzmektedir bi, eski Karia'da Stratonikeia'nm (Eskihisar)
(Theog. 404-450). Theogonia'nn balang kuzeyinde, bugnk Yataan'a yakn olan
cndaki Musa'lara vg'y andran bu para Lagina'da (Lagina renine en yakn ile Tur
da, Zeus, deniyor, Hekate'yi "herkeslerden gut'tur) Hekate'nin ok nl bir tapna bu
stn tuttu" ve evrende onur paylarn tanr lunmaktayd. Grkemli bir yap olan bu tap
lar arasnda paylarken, bu tanraya kara nan kalntlarndan birka, zellikle baz
kabartmalar stanbul Arkeoloji Mzesinde
larda, denizlerde ve gklerde bir yetki pay
korunmaktadr. Hesiodos ise babasnn Ege
ayrd. Metinde yle denir (415-450):
kentlerinden Kyme'den Yunanistan'a g
lmszlerin saygs byktr ona, m bir gmenin oludur. Yunanistan'a
Bugn yeryznde kurban kesen her yerletii Askra kasabasnn yaknnda ise
lml Thespiai'da bir Hekate klt bulunduunu
Hekate'nin adn anar yakarlarnda, biliyoruz. Acaba ozann ycelttii bu Hekate
Kimin dileini iyi karlarsa o tanra tapmn Hesiodos soyu Lagina'dan m Yu
Onun elde etmeyecei ey yoktur, nanistan'a getirmilerdir? Bu konu daha bi
Ona btn mutluluklar vermek elindedir. limce aydnlanmas gereken ve dorudan
nl Gaia ile Uranos'un btn ocuklar
Kendi paylarndan pay vermilerdir ona... doruya Anadolu kltleriyle ilikisi olan bir
Kim houna giderse Hekate'nin sorundur. Bu konu iin bkz/ "Hesiodos, eseri
Yardm grr ondan, destek bulur onda. ve kaynaklar" adl kitabn s. 53 ve 1. notu
Meydanlarda, kalabalklar iinde na.
Kimi isterse onu parlatr Hekate.
lm-kalm savalarnda Hekate Bu tanrann karmak kiiliini aklamak
Diledii savaya yardm eder. ta bugnk bilim de zorluk ekmektedir. Dik
Dilediine verir hynv, san, erefi. kati eken bir nokta da tanrann addr.He-
kate, Apollon'la Artemis'in balca sfatlarn ve Hektor'u Mustafa Kemal'in atas olarak
dan olan hekatos-hekatebolos, yani hedefi grmek yanl bir yorum deil, tersine tarihi
vuran anlamndaki kelimeyle ilgilidir (Apol- doru deerlendirmenin bir rnei, bir belir
lon). Leto'nun kardei olmas da onun Yu tisi saylabilir. Troya'nn orta direi olan Hek-
nan din ve efsanesine sonradan gelme bir tor'un kiiliini incelemeye girimeden nce,
tanra olduunu belli eder. Hekate Yunan Troya sava denilen byk atmaya btn
varlna sonuna dek yabanc kalmtr, asl Anadolu'nun katldn metinlere dayanarak
tapmma Roma'da rastlanr, burada ay tanr gstermeliyiz.
as, geceye ve karanla egemen bir varlk, lyada'nn ikinci blmnde "Gemiler Kata
byk ve sihri elinde tutan bir kara gler logu" denilen bir para vardr ki, burada Tro-
ecesi olarak karmza kar. Vergilius'un ya'ya saldran ordularn da, Troya'y savunan
"Aeneis" destannda Dido Aeneas' yannda kuvvetlerin de saym, dkm yaplr. Desta
alkoyamayacagn anlaynca, onu kendine na sonradan katlm, zellikle lyada Ati
by yoluyla balamaya alr (Aen. IV, 511 na'da ulusal destan olarak benimsenip de
vd.): stnde kendi lsnn yanaca odun Atina'y yceletirme amacyla kaleme alnd
ynn hazrlattktan sonra, bir Hekate rahi sanlan bu listede Yunanistan'dan gelme
besine by formlleri okutur; salar darma kuvvetlere ok yer verilip, Troya'nn sava
dan olan bu kadn yz tanrlar, Erebos, ortaklar ksa geildii halde, savunmaya
Khaos, biimli Hekate ve yzl bakire Anadolu'nun hemen her tarafndan gler
Diana adna balar yakara (Dido). Hekate' katld anlalr, llyada'da altm kadar dize
nin bu kl acaba ksrak, dii kpek ve di tutan bu parada (l. II, 819-878) nce Toros
i kurt biimleri midir? Diana'nn kz, kadn blgesindeki kentler ve ordu komutanlar sa
ve ay tanras olarak biimde canlandrl ylr, sonra da Trakya'dan baka Mysia,
dn da biliriz. Hekate kimi blgelerde Paphlagonia, Maionia ve Lykia'ya kadar bir
gvdeli bir heykel olarak imgelenir. Bu l yandan Karadeniz kylarna, te yandan Ak
karakteriyle Efesli Artemis'e ne kadar yakn deniz'e kadar uzanan yaygn bir blgenin ad:
dan bal olduu, onun baka bir yan ve y geer. Yunanistan' yceltmek, Anadolu'y
nn simgeledii apaktr. kmsemek amacyla dzldgT aka belli
olan bu metin bile Troya savann Anadolu
Hekatonkheir'ler. Bkz. Yz Kollular. boylarnca ne denli benimsendiini aa vur
maktadr. Daha sonraki blmlerde de rne
Hektor. Troya kral Priamos'la kralie He-
in Lykia'l nderlerin savunmada ne byk
kabe'nin en byk olu Hektor (Tab. 16)
bir yer tuttuklar, giderek Hektor'u eletirip
Anadolu'nun ilk ulusal kahramandr, nk
ona yol gsterdikleri grlr (Sarpedon,
Troya sava Homeros'un llyada destanndan
Pandaros). Troya'nn kaderini elinde tutan
da anlald gibi blgesel bir karlama de
Hektor bu sava ortaklarna kar sorumlu
il, Bat dnyasnn anakkale Boazndan
dur, onlarn istek ve tlerine sayg gster
Mezopotamya'ya kadar uzanan Asya (bugn
mek, kendi karlarn dnd kadar onla
Kk Asya deniyor) ktasna ilk saldr, uy
rn da grlerini hesaba katmak zorundadr.
garlk ve zenginlikte Baty ok am olan
Btn bu sorumluluk ve ykmllklerdi ki
Anadolu'yu ele geirmek iin ilk denemesi,
onu Anadolu'nun ulusal savunucusu olarak
giriimidir. Bunu ancak byle anladktan son
diker gzlerimizin nne. Bu grevi sonuna
radr ki, Homeros destann gereince deer
dek nasl yerine getirdii, stnde durulmaya
lendirebilir, Troya savann gerek niteliini
deer bir konudur.
anlayabilir ve Boazlarn kilit noktasnda ar
pan glerin asl amac aa vurulduktan lyada Hektor'u hem savata bir kahraman,
sonra, savalarnn karakterine k tutarak hem de gnlk hayatnda bir insan olarak
onlar tarihteki benzerleriyle karlatrabiliriz. canlandrr gzmzn nnde. Destanda
Hemen syleyelim ki , drt bin yl nceki onun kadar derinliine ilenmi bir tip daha
Troya savayla yakn tarihin anakkale sa yoktur. Onun kiilii Akhilleus'unkinin tam
va arasnda gze arpan bir benzerlik vardr kartdr: Duygularn darya vurmak, esin-
tilerine kaplp davranmak yle dursun, dra dan ele alnmaya deer. Anasn da babasn
m kendi iinde sessizce oluur ve bu dram da ok sever ve sayar Hektor, ne var ki onl.t
tek bir kiinin deil de, btn bir ailenin, gi duygusal nedenlerle onu grevinden alkoy
derek btn bir toplumun sorunlarn ierdii maya altklar zaman, sessizce karlar
iin, dall budakl, karmak ve etrefildir. nerilerini, ya da szlerini niin dinlemedii
Hektor Troya savunmasnn omuzlarna yk ni anlatr onlara. Surlar nndeki sahnede
ledii ar sorumlulukla kendi kiisel ve duy cevap bile vermez yalvarmalarna (l. XXII,
gusal eilimlerini birbirleriyle badatrmakta 38-90), ehre gelince dinlenip arap imek
ylesine glk eker ki, aa vurmaktan yle dursun, herkese grevini hatrlatmakla
ekindii bu atma kendisinin modern an yetinir (l. VI, 264 vd.) Baba ve koca olarak
lamda bir tip, bir roman kiisi olarak karm Hektor'un esiz bir davran vardr, bu denli
za kmasna, i bunalmlarnn da destanda ince, sevimli, ok ynl bir insana rastlanmaz
alacak bir belirti olan sessiz monologlarla hibir destanda. Eine hem baba, hem ana,
dile gelmesine yol aar. Hektor'un esiz kii hem karde, hem de sevgili olduunu Andro-
liini kavrayabilmek iin onu hem insan, makhe'nin kendi azndan duyarz aa aa
hem de kahraman olarak ele almal, incele (l. VI, 429 vd.), (Andr'omakhe). En ince ay
meliyiz. rntsna kadar anlad karsnn zntsn
nasl paylatn da bir grelim (l. VI, 441
(1) NSAN HEKTOR. Destan kahramanlar vd.):
nn hepsi gibi Hektor da belli niteliklerle ta
Ben de dnyorum bunlar, karcm,
nmlanr: evik ayakl, oynak tolgaldr, tanr
ama savatan ekilirsem bir korkak gibi,
sal, Ares'in dengi, Zeus'un sevdii, giderek
Troya erkeklerinden utanrm,
Zeus gibi aklldr. Tolgas ldar, silahlar da
bakamam uzun entarili kadnlarn yzne,
yle anlatlr (l. VI, 319, XIII, 802 vd):
iimden de gelmez, ne yapaym;
.... On bir dirsek boyunda kargs elindeydi, n kazanmak iin hem babama, hem
tun temren dolanmt altn bir halkayla, kendime,
nnde drt bir yana klar sayordu. renmiim atlgan olmay,
Troya'llarla en nde dvmeyi
Ares'e benzeyen Priamos olu Hektor renmiim.
balarndayd, Kafama, yreime, komuum ben unu:
yusyuvarlak kalkann tutuyordu nnde, Elbet bir gn yok olacak kutsal llyon,
kaim tunla rlm, sk deridendi bu Priamos ve onun iyi karg kullanan halk.
kalkan. O vakit ne Troya'llann acs umurumda
Parlak tolgas sallanyordu akaklarnda, olacak,
sralar boyunca bir gidip bir geliyordu. ne Hekabe'nin, ne kral Priamos'un acs,
ne de kardelerimin acs umurumda
Troya ehrinin koruyucusudur Hektor, olacak.
onun iindir ki oluna "Astyanaks" (ehrin Benim zntm sensin asl,
tun zrhl Akha'llardan biri alacak hr
efendisi) adn takmtr halk (Astyanaks). gnn,
Gl ve merttir, yle ki o yaadka, sava gtrecek seni gzyalar iinde,
tka gven duyar kadn olsun, erkek olsun dnyorum o zaman ekecein acy,
Troya'llann hepsi, o lecek olursa ehrin de bu yzden arkada kalacak gzm...
tutunamayp deceine inanrlar. Bu gven Klelie srklenirken ln
ve bu inantr ki, Hektor'a kar byk bir duymaktansa
sevgi uyandrmtr Troya 'ularda, topluca sev dalar gibi toprak rtsn beni daha iyi.
gi gsterilerinin de yalnz Hektor iin yapld Tolgasndan rken yavrusunu glerek kolla
n grrz destanda. Bu sevgiyi Hektor rna alp perken de u dilekte bulunur koca
davranlaryla kazanmtr. Byn de, k Hektor, yurt iinde lmeyi gze alm bit
n de yle sayar ve sever ki, rnek bir kahramann azndan byle alakgnll, do
insan, ada anlamda olgun ve yetkin bir in kunakl szler duyunca gzyalarn tutamaz
san sayabiliriz Hektor'u likileri bu bakm olur insan (l. VI, 476 vd.):
Ey Zeus, ey br tanrlar, gzbebei bu kahraman kaderiyle peneleir
benim olumun, Troya'llar arasnda, durur, lmnn yakn olduunu bilir. Tanr
babas gibi kendini gstermesini nasip edin, lara gvenmenin de ne kadar yersiz olduu
babas gibi gl, mert olmasn,
nu sezer, nitekim onu yalnz Apollon korur,
llyon'da btn gcyle hkm srmesini.
ama Zeus'un buyruuyla o da kaderine brak
Kanl silahlarla savatan dnerken o,
babasndan ok daha stn bu desinler, mak zorundadr Hektor'u, br tannlarsa pis
mutlu olsun anasnn yrei. pis dzenlerle Hektor'u aldatmakta yarrlar
deta. Ama bu konuyu Hektor'un kahraman
Hektor herkese kar yumuak davranr, bir
ln inceleyeceimiz blme brakalm.
kzd, azarlad Paris'tir, kafaszlgyla eh
rin ykmna sebep olan adam. yle kr (2) KAHRAMAN HEKTOR. Ne kadar nan
ona (l. III, 38 vd.): kr bir grevi vardr Hektor'un Troya sava
nda! Ordulara yn vermek, gven alamak,
Seni alak, seni parlak olan, seni apkn,
seni rz dman seni! g esinlemek hep ona der. Karar onun,
Hi domaz olaydn keke, sorumluluk ve ykmllk hep onun omuzla-
ya da kalaydn lmne dek evlenmeden, rndadr, buna karlk da durmadan eletiriye
ne ba belas kesilirdin o zaman, urar, herkesi dinlemek, yattrmak, avut
ne de yz karas olurdun bakalarna. mak, sava ortaklarn ho tutmak, gcendir
Hektor Helene'ye kar uygarca ve centil memek onun tek bana grevidir. Oysa ken
mence davranr. br Troyallar gibi o da ka disi iin savamaz Hektor, bir apkn adamn,
dn ayplamaz, sulamaz, gzel kadn da onu soyunun ve kentinin bana getirdii belay
herkesten ok sayar ve sever. Paris'i savaa savmak iin dvr, bu belay sayamayaca
n, btn soyuyla birlikte canm kentinin de
armak iin ehre geldiinde Helene onu
yok olacan bile bile. Buna karn gene de
alkoymak ister, onunla dertlemeye can
yiite dvr Hektor. Yiitlii Akhilleus'un
atar, ama Hektor gzel kadnn uzatt is
bireyci, bencil, inat yiitliinden ne kadar
kemleye oturmaz, bir an nce karsn ve o
stn, ne kadar bilinli ve insancadr!
cuunu bulmaya gider, nk giriecei sa
vatan bir daha dnp dnmeyeceini bilmez Hektor'un kahramanlk dram Sarpedon'un
(l. VI, 344 vd.): lmnden sonra balar asl. Patroklos Akhil
leus'un silahlarn kuanp da lm samaya
Ah kaynm benim,
balaynca, Hektor bana gelecekleri anlar,
dayanlmaz ktlkler yapm bir kpeim
ben. savaa atlsn m, atlmasn m diye ikircikli
Anamn beni dourduu gn, keke, dir, bir an arabasna binip kamaya bile ko
bir korkun kasrga gelseydi, yulur. O zaman da ortaklarnn en ar ve in
alsayd beni, bir dan tepesine atsayd, safsz eletirilerine urar. Lykia'llarn nderi
ya da braksayd uuldayan denizin iine... Glaukos Patroklos ile Sarpedon arasndaki
Gel, kaymam, otur u iskemleye, savata Hektor Sarpedon'un ldrlmesini
biliyorum, derdin en by senin nleyemedi diye onu knar, Troya'llar kk
banda... drr ve ortaklarnn artk bkp gitmeye
Byk Hektor karlk verdi, dedi ki: hazr olduklarn bildirir (l. XVII, 140 vd.).
Oturtma beni, Helene, Bu szler zerine Hektor savaa dner,
beni ok sevsen de dinlemem seni, Patroklos'u ldrr, korkun bir bouma
Troyallara yardm etmek istiyor yreim.
iinde onun lsn karmak, silahlarn
Onlar benim yokluumdan yaknmlar...
Ben gidip greceim evdekiler!, soymak ve kendisi kuandktan sonra Akhil
sevgili karm greceim, yavrumu, bir leus'un karsna kmak yrekliliini gsterir.
tanemi, Oysa bu sava baka trl bir savatr. Akhil-
bir daha da ya dnerim, ya dnmem. Ieus tanr Hephaistos'un kendisine yapt
Akha'larn eliyle tanrlar belki de yok yeni silahlarla Orion yldz gibi alev alev n
ederler beni. lar saarak ilerlemektedir dmanna kar.
Bu lm dncesi bir an olsun Hektor'un Ve Hektor'u biraz nce ar yergilerle kna
aklndan kmaz. Troya'nn , halk yan sava ortaklar, yardmclar, kardeleri,
Troya'l savalarn hepsi il yavrusu gibi da bakalm acyacak m bana, sayg gsterecek
lm, hepsi snmlardr Troya surlarnn mi?
iine (l. XXII, 5 vd.) : Silahsz gidersem byle rlplak,
bir kadn gibi ldrebilir beni o.
Bir Hektor duruyordu olduu yerde, Byle enine, boyuna dnmek de ne.
uursuz bir kader rmhlamt onu En iyisi tez elden paylamak kozumuzu.
l/yon'un dnda Bat kaplarnn nne. Bakalm Olympos'lu kime balar n".
Surlarn stnden ihtiyar Priamos, perian Hektor byle dnrken Akhilleus yakla
Hekabe bouna yalvarr dururlar bu kez Hek- r. Onu grnce bir titremedir alr Hektor'u,
tor'a lme meydan okumamas, kentini kur balar komaya. lyada'nn en nl sahnele
tarmak iin cann kurtarmas iin. Ama ses rinden biri de alr gzmzn nne: Hek
kmaz artk Hektor'dan, kendi iinde yap tor nde, Akhilleus arkada kez dolarlar
Troya ehrini, binlerce korkulu gz nnde
maktadr artk tartmay, hesaplamay. Ve
oluan bir lm-kalm yar. O srada da da
en azndan iki bin yl sonra doacak olan ro
nn tepesinde tanrlar dernek kurmu, gz
man trnn belli bal bir esine rnek ola
lerler ve tartrlar olay. Zeus altn terazisini
cak monologuna yle balar Hektor (l. XXII,
kurar, bir kefesine Hektor'un, bir kefesine
99 vd.):
Akhilleus'un lmn koyar, kaldrr teraziyi,
"Yazk bana, girersem surlarn iine, bakarz ki Hektor'un kuras ar basyor.
ilkin Pulydamas yadrr ayb bama, Hektor lecektir. Tanrlar ite o anda el e
tanrsal Akhilleus'un ba kaldrd o
kerler Hektor'dan, yalnz Athena Hektor'un
uursuz gece
kardei Deiphobos'un klna girerek yiide
buyurmutu bana, Troyallan ehrin iine
al, demiti, yanar, kendisini destekleyecekmi gibi ya
dinlememitim onu, dinleseydim keke. par. Hektor inanr, kar durur dmana,
lgnlk ettim de ne oldu, yok ettim ' ama bir antlama yaplmasn ister ki kim l
halkm, drecekse, lenin bedenini geri versin yakn
Troya'nm erkeklerinden, kadnlarndan larna. Hakka, yasaya, insan saygsna gveni
utanyorum. vardr Hektor'un son demine dek. Oysa ne
Benden deersiz biri bir gn ya derse ki: rede Akhilleus, yanamaz hibir antlamaya.
Gcne ok gvendi Hektor, kyd halkna. Aslan gibi saldrr, Hektor Deiphobos'u a
ok daha iyi olur kar durmak Akhilleus'a,
rr, bakar ki yok, anlar aldatldn (l. XXII,
ya ldrp onu dnerim geri,
ya da onun elinden anla lrm ehrin 303 vd.):
nnde.
Kaderim beni kskvrak balad ite.
Yoksa gbekli kalkanm, gl tolgam
Gene de kyasya dvmek der bana,
brakp bir yana,
bir yiitlik gstereyim de yle leyim, '
kargm da duvara dayayp,
duysun gelecekteki insanlar bile.
dosdoru ksam m kusursuz Akhilleus'un
nne, Can verirken bir daha yalvarr Hektor Ak
sz versem, desem ki geri vereceiz hilleus'a lsn Troya'llara geri versin diye.
Helene'yi de, tekmil mallarn da, Ama Akhilleus'un ret cevabyla karlar (Ak-
vereceiz, koca karnl gemileriyle hilleus).
Aleksandros'un Troya'ya getirdii her eyi.
-Bunlar kavgamzn ba deil mi?- Hektor'un son sz de udur:
Aln, diyeceim, gtrn bunlar Atreus "Senin ne olduun yznden belli,
oullarna. demirden bir yrein var gsnde.
Bir de desem mi paylaalm hepsini Ama uyank ol, uramayasm tanr lanetine,
bu ehirde nemiz var, nemiz yok. yiit de olsan, Paris'le Apollon bir gn seni,
Ant iireceim, desem, Troyal ihtiyarlara, ldrecekler Bat kaplarnn nnde".
desem saklamayacaklar ehirde hibir eyi, Syler sylemez Hektor bu szleri,
ikiye blecekler, desem, btn mal, mlk. her eye son veren lm kaplad bedenini.
Ama yreim ne diye oyalanr byle Utu can gvdesinden, yolland Hades'e,
eylerle? gcnden, genliinden koptu, kaderine
Ona kar olduum gibi gidersem alaya alaya
Akhilleus'un, Hektor'un lsne ve seyirci suz tartmalara yol aarak, eitli gr ve
kalan bahtsz Troya ehrine yapt ikence ynlerden yorumlanmtr. Helena'nn kiili
dillere destan olmutur: Hektor'u arabasna inde ilka Yunan dnyasnn gzele d
balar, yedi kez dolatrr Troya ehrinin ev knl dile geldii gibi, gzel ve iyi, yani es
resinde, toz, toprak iinde. Bu korkun man tetik deerlerle etik, ahlak deerleri arasnda
zaraya tanrlar bile dayanamaz, Apollon, ki kartlk da yansmaktadr. Nitekim Home-
Aphrodite yalar srerler bedenine, gece, ros'tan sonraki air ve yazarlar (aralarnda
gndz bekilik ederler lsne, sonunda Pri- Platon da vardr) bir kadnn bunca savalara,
amos'u elinden tutarak gtrrler Akhille- Douyla Bat arasndaki bu apta bir atma
s'a, azgn yiit de geri verir ly babasna ya etken olabilmesini ahlakd grp, Hele
(Apollon, Akhilleus, Priamos). na'nn karlmas olayn olduundan baka
Hektor'a yaklan atlar ve Hektor'un cena trl anlatmak yoluna gitmilerdir. Helena'yi
ze treniyle kapanr lyada. Dinleyin bakn, yaratan Homeros'tur, bu tip en duru, en ar
Boazlara kar ykselen Anadolu kalesine ve en canl olarak destanlarnda canlanmak
nasl gmmler Anadolu'nun bu ilk zgrlk tadr, yle ki sonraki yorumlar bile hep lyada
kahramann (l. XXIV, 784 vd.): ve Odysseia'da atlm anlatm temellerine
Dokuz gn odun tadlar yn yn. dayanr. Onun iindir ki, Helena'nn ykle
lmllere parlak afak sknce onuncu rine, efsanelerine girimeden, bu gzelin Ho-
gn, meros destanlarnda nasl karmza ktn
gzya iinde gtrdler Hektor'un bir grelim.
lsn,
Troya ovasndaki savan en kzgn bir an
koydular ynlarn tepesine, verdiler atee.
Gl parmakl afak sabah erken parlaymca, dr-. Menelaos'la Paris teke tek savaa girie
nl Hektor'un ls evresinde topland cekler ve kazanan Helena'y alp gtrecek
btn halk. tir, bylece bu bitmez tkenmez sava kendi
Hepsi geldi bir araya, topluluk kuruldu, liinden sona erecektir. Balarnda Troya
parldayan arapla sndrdler odun kral Priamos olmak zere ihtiyarlar Bat ka
ynn, psnn stndeki kulede sava seyretmekte
sndrdler ate gcnn sard her eyi, dir. Birden Helene grnr (l. 111, 154 vd.):
sonra taplad kardeleri, dostlar ak
kemikleri, Helene'nin grnce ktn kuleye
hepsinin yanaklarndan iri yalar u kanatl szleri sylediler usulcack:
dklyordu. "Troya'llarla Akha'lartn, byle bir kadn
Kemikleri alp kodular bir altn kutuya, iin
erguvan rengi yumuak rtlerle sardlar yllardr ac ekmeleri hi de ayp deil.
kutuyu. Yzne bakan lmsz tanralara benzetir
Sarar sarmaz indirdiler derin bir ukura,
onu.
ekli kocaman talarla rdler stn.
Ama gene de binse gemiye keke gitse,
Sonra bir mezar tmsei yapmaya
gitse de, bizi, ocuklarmz belaya
baladlar,
sokmasa".
gzcler diktiler epeevre, drt bir yana,
mezar bitmeden Akha'lar saldrmasn diye. Priamos da tatl tatl konuur Helene ile,
Bir mezar tmsei olunca toprak kabara yle seslenir:
kabara,
gerisin geri dnd hepsi ehre, Buraya, yanma gel kzm, otur yle,
toplanp bir gzel kutladlar ok nl leni gr bak ite, eski kocan, hsm, akraban,
Zeusolu kral Priamos'un saraynda. dostlarn.
te byle yapld atlar iyi sren Hektor'un Bence sulu sen deilsin, tanrlar asl,
cenaze treni. onlar yd bama kan alatan sava.

Helena. Yunan efsanelik kiilerinin en nl Bundan daha uygarca, daha insanca bir g
s, gzeller gzeli Helena (ya da Homeros'un r, bir davran akla gelmez ve bylesini
deyimiyle Helene) bin bir masal ve ykye yaklak bin yl nceki bir metinde bulmak
kahraman olmakla kalmam, kiilii de son artr insan. Ne var ki bu uygarlk, bu in-
sanlk yalnz Troya'llara vergidir, Akha'larsa an sayar, olaylarn da, kendinin de eletl
sert, kaba, hodbin, Yunan deyimiyle barbar meini yapar (Od. IV, 2 6 1 vd.).
drlar. Helene bir Troya'l gelin olmutur, stn bir tavr, Telemakhos'u anlayan, ac
odasnda hanm hanmck kuma dokuyan, larn paylaan insanca bir davran vardr,
gzelim naklar yaparken yurdunu, eski ko ona tekmil aclarn unutturacak bir ila verir,
casn, kzn dnen ve zlem eken bir ka kendi eliyle iledii bir yamak verir ve so
dndr. Kendi kendini sular. Priamos'un sz nunda byler delikanly, Telemakhos da
lerine yle karlk verir (l. III, 172 vd.): Helene'ye bundan byle bir tanra gibi tapa
Senden hem korkarm, hem saparm seni, can syler (Od. XV, 104 vd.).
sevgili kaytnbabam, Homeros Helena stne sylenecek ne var
olunla buraya gelmeseydim keke
sa hepsini sylemiti, Homeros'un izdii He
evimi barkm, o nazl byttm kzm,
hsm akrabam, can yoldalarm lena portresine kimse bir ey ekleyememitir.
brakmasaydm, Nesnel dnceyi, halkoyunu ve Helena'nn
kara lme raz olsaydm keke. bakalarnca eletirilmesini de thake oban
Byle olmad ne yapalm ki, Eumaios'un azndan yapar (Od. XIV, 68):
bak eriyip gidiyorum gzya dke dke.
Afi u Helene btn soyu sopuyla yok
"Kpek gzl" der kendine. Priamos'a ol olayd keke,
duu kadar Hektor'a da sevgisi ve saygs b bunca insann dizlerini kran bu kadnn
yktr. Ona da ayn pimanlkla yaknr (l. kk kurusayd.
VI, 342 vd.). te zetle Homeros'un Helene'si. Ama de
Helene tam bilinli bir insandr. Paris'i ele diimiz gibi, her yazar Helena portresine bir
tirir. Paris'i Menelaos'la teke tek savatan ka ey katmak istemitir ve efsanesi aad.
ran tanra Aphrodite'nin arsna uymak zetlenecei gibi bydke bymtr.
istemez, Paris'in yatana dnmekten tiksinir
ve tanraya kar gelecek kadar yiit ve y (1) DOUU. Helene, Zeus'la Leda'nn ki
reklidir, meydan okur ona (l. III, 399 vd.): zdr, "lml" babas Tyndareos'tur, Klytai-
mestra kz kardei ve Dioskur'lar, yani Kas
Gene mi sensin, tanra,
torla Polydeukes erkek kardeleridir (Tab.
neden hep batan karmak istersin beni?
12). En eski metinlerde bu byledir. Sonrala
Sylesene, niyetin ne,
beni daha uzaklara, Phrygia'ya, r efsane deimi ve Leda'nn yerini Neme-
irin Meionia'nn bakml bir iline gtrmek sis almtr. Zeus'tan kaan tanras Ne-
mi? mesis dnyay dolam ve biimden biime
Oralarda, lmllerden bir adamn m var girmi, gnn birinde bir kaz oluvermi, Zeus
ki?.. da bir kuu kuuna dnp yaklam ona.
Paris'in yanna kendin git yerle hadi. Nemesis'in dourduu yumurtay obanlar
k, ayrl tanrlar yolundan, bulup Leda'ya getirmiler. Yumurtadan kan
bir daha ayak basma Olympos'a,
kz Leda kendi ocuu gibi bytm. Efsa
ona bak, dert edin kendine onu,
sonunda da kars yapsn seni, ya klesi. nenin baka anlatmlar vardr: Zeus bir kuu
kuu biiminde Leda'nn kendisine yanam
Tanrya bylesi hakaret baka hibir metin tr, Leda bir (ya da iki) yumurta dourmu,
de grlmemitir. Ancak Homeros'un ro bundan Helene km, birinden Helene ile
mancdan farksz derin psikolojik gryle Polydeukes, tekinden Klytaimestra ile Kas
anlalabilir. tor km diyenler de var, bir tek yumurta
Odysseia'da Helene saygn bir kralie, iyi dan Helene, Kastorla Polydeukes'in dodu
bir ev kadn ve sevgi dolu bir ana gibi gr u, Klytaimestra'nn da tanryla bir ilikisi ol
lr. Telemakhos babasn aramaya kp Me- mayp Tyndareos'un kz olduu sylentisi de
nelaos'un sarayna varnca, en scak, en can vardr (Leda, Nemesis, Dioskur'lar).
dan konukseverlii Helene'den grr. Zeki
kadn onu kendi ocgymu gibi kucaklar, (2) EFSANELER. Homeros destanlarnda
sever, okar, babas Odysseus'la ilgili bir sr bilinmeyen bir efsane, Helene'nin Lekadai-
mon'da Artemis'e sunu sunarken Atina yiidi lu kylarna vardklar, yok Fenike'de Sidon
Theseus'un saldrsna urad ve karld ehrine uradklar, uzun bir sre Kbrs'ta
yksdr. Atina'llar Helene'yi kabul etmek kaldklar anlatlr. Ama asl artc bir efsa
istemedikleri iin, Theseus kz anas Aith- ne, Helene'nin Msr'da kal efsanesidir. Bu
ra'nn yanna brakm (Aithra). Bir sre son nu Euripides "Helene" adl tragedyasnda i
ra, Theseus'la arkada Peirithoos'un yeralt lemitir. Efsanenin amac Helena'nm namu
lkesine inilerinden faydalanarak Dios- sunu kurtarmaktr. Szde Hera gzellik yar
kur'lar gelip kz kardelerini geri almlar. masnda Aphrodite'ye yenilmeyi sindireme-
Theseus'un Helene'yi kirletmedii sylenir, mi, Paris'i Helena'dan yoksun etmek iin
bir efsaneye gre ona bir ocuk yapm ve tpk Helena'ya benzeyen bir kadn yaratm
bu da Agamemnon'la Klytaimestra'nn kz ve Paris'i bu Helena grntsyle Troya'ya
diye geinen phigeneia imi (phigeneia). gndererek, gerek Helena'y Hermes'in k
Yurduna dnnce,, babas Tyndareos ba lavuzluunda Msr'da kral Proteus'un yanna
na i aacaa benzeyen kzn evlendirmek is yollam. Helena da Troya savann sonuna
temi. Talipler kalabalk gelmiler, bir sylen kadar Msr'da kalm da, sonra Menelaos ge
tiye gre 29, bir bakasna gre 99 kiiymi- lip onu alm. Tarihi Herodotos bu anlatm
ler. Yunanistan'da ne kadar kral olu, ne ka benimser. Homeros destanlarnda byle bir
dar yiit varsa hepsi istemiler gzellerin g yknn izine bile rastlanmaz, yalnz Odysse-
zelini. Yalnz Akhilleus daha evlenecek ada ia'da Helene'nin dn yolunda Menelaos'la
olmad iin talipler arasnda deilmi. birlikte Msr'a uradklarndan sz edilir (Od.
Tyndareos arm, ne yapacan bileme IV, 219 vd.). Helena'nn Msr'da kald ma
mi. Odysseus ona bir t vermi: Helene sal . . VI. yzylda yaayan air Stesikho-
kocasn kendi sesin, ama semeden nce ros'un "palinodia"sna, yani kendi bir iirini
btn talipler seecei adam korumaya, ge yalanlamasna dayanmaktadr. Sylentiye g
rekirse savunmaya ant isinler. yle olmu re Stesikhoros Helena'y knayan bir iir yaz
ve Helene Menelaos'u semi. Odysseus'a m, sonra da gzleri kr olmu, anlam ki
bu hizmetine karlk karios'un kz Penelo- gnah ilemitir ve ilk iirini ikinci bir iirle
peia'y vermiler (karios). dzelttikten sonra gzleri alm. Helena bir
Helene Lakedaimon'da mutlu bir mr s ok yerlerde tanra gibi tapm grrd.
rerken, Paris Troya'dan konuk gelmi Yuna lyada'dan sonraki efsanelerde oynad rol
nistan'a. Gzeller yarmasnda Aphrodi- onu Homeros destanlarndaki kiiliinden
te Troya'l gence Helene'nin akn sz ver baka bir kiilikle gsterir. Bu efsanelerde
miti (Paris). Priamos'un en kk olu da Helena Yunanllarn karna yardm eden ve
armaann almaya gelmiti. Menelaos onu bu uurda Troya'ya her trl ktl yapan
bir sre konuklar, sonra kendisi Girit'e, Kat- hain ve belal bir kadn rolndedir. Paris'ten
reus'un cenaze trenine gitmek zorunda kalr sonra Deiphobos'la evlenir, sonra Menela
(Katreus), Paris de Helene ile ba baa kaln os'u evine alarak Deiphobos'u ldrr, Ak-
ca, gzel kadn karr. Helene'yi kandrd ha'lara kaplar aar ve Troya katliamn k
m, Helene ona gnl verip karlmaya raz rkler.
oldu mu? Homeros da, br yazarlar da bu
Helena stne uydurulan mistik bir efsane
nu pek aklamazlar. Paris Helene'yi batan
de de Helena'nn Akhilleus'la evlendii ve
karmakta glk ekmemi olacak, nk
lmszle kavuup Karadeniz'de Leuke
arkasnda Aphrodite vard ve tanrann buy
(Beyaz) denilen bir adada yaad anlatlr.
ruu, istemiydi bu. Ne var ki Paris Helene'yi
tek bana karmaz, yannda hazineler, gz Btn bu uydurma efsaneler Homeros'un
kamatrc mallar da alp gtrr. Nitekim izdii Helena portresini kartrmak ve boz
Helene'yi geri vermek sz konusu olunca maktan baka bir ie yaramamtr.
hep bu mallardan da dem vurulmaktadr. Heienos. Priamos'la Hekabe'nin olu, Kas-
ki sevgilinin Troya'ya kadar olan yolculuu sandra'nn ikiz kardei (Tab. 16). Kassandra
stne kaynaklar eitlidir: gnde Anado- gibi Heienos da Apollon tanrnn gzdesidir,

ao
ikisine de tanr bilicilik yetisini vermitir. lya- Heliades (Heliosoullar). Heliosogullar
da'da "bilicilerin en iyisi" diye sz geen Gne tanrnn Rhodos adl nympha'dan
Helenos, savata da, dinsel konularda da olan yedi oludur (Tab. 8). Hepsi usta gk
Hektor'a tler verir ve Hektor yaadka bilginleriymi, ama gnn birinde aralarnda
yiite arpr. Ama agabeysi ldkten son anlamazlk kp birbirlerine dtklerinden,
ra, Priamos onu da br oullar gibi hor g bazlar Midilli, bazlar Istanky, bazlar da
rp tersler (l. VI, 76; VII, 44; XXIV, 249). analarnn adn verdii Rodos adasnda kala
Helenos'a degin efsaneler asl lyada'ya rak orada Lindos, alysos ve Kamiros ehirle
konu olan olaylardan sonra balar. Paris rini kurmular.
lnce, Helena'ya kimin koca olaca tartl Helikaon. Troya'l nder Antenor'un olu,
m, Helenos'la kk kardei Deiphobos ta Priamos'un kz Laodike'nin kocas. Helika
lip kmlar. Ama Priamos Deiphobos'u se on kardeleriyle birlikte Troya ykmndan
ince, Helenos ksm ve da dana ekil kurtulur ve Antenor ve Pulydamas'la birlikte
mi. Akha'larn bilicisi Kalkhas, Troya'nn kuzey talya'ya ger (Antenor).
ancak Helenos'un bildirecei koullar altnda
deceini syleyince, Odysseus onu bulmak Helios. Gaia ile Uranos'un ocuklar Hype-
ve azndan sz almakla grevlendirilmi. Zo rion ve Theia birleirler, gksel varlk
ra ve rvete dayanamayan Helenos u meydana getirirler: Helios (Gne), Selene
koulu bildirir: Akhilleus'un olu Neoptole- (Ay) ve Eos (afak) (Tab. 4 ve 8). Titanlar so
mos savaa katlr, Akha'lar Pelops'un ke yundan olan Helios, Olympos'lu Apol-
miklerini ve Palladion'u ele geirirlerse, ehir lon'dan ayr bir tanr ya da doal bir g, ya
decektir. Baka bir efsaneye gre tahta ni gnein ta kendisi saylr. Helios, Okea-
atn yaplp surlardan ieri alnmasn salk ve nos'la Tethys'in kz Perseis'le evlenir, birok
ren de Helenos'mu. Bundan sonraki ykle ocuu olur; herbirinin olaanst bir kiilii
ri de karktr: ehir dtkten sonra lm ya da talihi var bu ocuklarn: Byc Kirke,
den kurtulmu. Hekabe ile birlikte Trakya'ya Kolkhis kral Aietes, Minos'un kars Pasipha-
gitmi ve anas acsndan bir kpek haline ge e, Aietes'i tahtndan atan, ama yeeni Mede-
lince, onu Trakya Khersonnesos'unda (Geli ia'nn eliyle ldrlen Perses. Helios'a Rho
bolu yarmadas) "Kpein mezar" denilen dos adl nympha Heliosogullarn dourur.
yerde gmm. Sonra Neoptolemos'un yan Klymene de Helios kzlarn. Phaeton da He-
na snm, o lnce kars Andromakhe'yi lios'un olu saylr.
alm da onunla bir olu olmu. Bunlar hep Helios gl kuvvetli ve ok yakkl bir de
sonradan uydurulmu ve Troya kral soyuna likanl olarak canlandrlr. Ba, sa biimin
leke getirmek iin Yunanistan'da dzlm de nlarla evrilir. En eski inanlara gre
masallardr. Vergilius "Aeneis" destannda Helios ate saan ok hzl atlarn ektii ara
Helenos'u Epir blgesinde kral olmu ve tal basyla her sabah afak'tan hemen sonra
ya'ya gitmek zere oradan geen Troya'llar Hindistan'dan yola kp gkteki yrngesine
iyi karlar gsterir. girer ve akam da Okeanos rmana dalar.
Yorgun atlarn Okeanos sularnda ykadktan
Heliadai (Helios Kzlar). Gne tanr ile sonra doudan batya ayn yolu ertesi gn
Okeanos kz Klymene'nin ocuklar, Phae- gene izler. Yeryz Okeanos rma stnde
ton'un kz kardeleridir (Tab. 8). Phaeton Ze- yzen bir tabak gibi tasarland iin Heli-
us'un yldrmyla vurulunca Helios kzlar ii os'un gece batda batp sabah doudan dog
ne dt rmak kysnda gzya dke d mas olaan saylrd. Gk bilimi ilerledike
ke kavak aacna dnmlerdir. Gzyala- gnei simgeleyen Helios'un nemi azalm
rndan amber taneleri meydana gelmitir. tr. Nitekim Homeros'un Odysseia destann
Sylentiye gre Phaeton'a Gne'in araba da bile Helios yardmc bir tanr saylr ve
syla atlarn veren, bylece yok olmasna yol Odysseus'un arkadalar srlarn kesince
aan Helios kzlarym, dnmleri bu so kendi cn kendi alamaz, Zeus'a bavur
nularnn cezas olmu (Phaeton). mak zorunda kalr (bkz. Od. XII, 260 373)
Helios dnyann gz saylr, o her eyi g (2) NTEL. Hephaistos hem topaldr,
rr, rnein Aphrodite ile Ares'in gizlice se hem irkin. Bu niteliiyle Olympos tanrlar
vitiklerini (Od. VIII, 270), krlerin gzn arasnda tektir, bu yzden de hor grlr tan-
aar vb. (Orion). rlarca. Topallnn nedenini Ilyada'da kendi
anlatr: Troya sava konusunda Zeus'la Hera
Helle. anakkale Boazna adn veren Hel- arasnda kopan bir kavgay yattrmaya al
le'nin efsanesi Argonaut'lar blmnde anla r ve Hera'ya yle der (l. I, 586 vd.):
tlmtr (Argonaut'lar). Bir anlatma gre
Helle denize dtkten sonra tanr Poseidon Aldrma anacm, sk diini, barna ta
bas.
tarafndan kurtarlmtr. Poseidon Helle'yi
Seni ok severim, grmek istemem dayak
sevmi, onunla birleerek ocuk anas
yediini.
yapmtr onu. Tepem atsa bile koamam yardmna;
ne yapaym, Olympos'luya kar gelmek ok
Hellen. Hellen'lerin, yani btn Yunan rk zor.
ve boylarnn atas saylan efsanelik kii. Hel Bir gn sana yardm etmek istedimdi hani,
len, Deukalion'la Pyrrha'nn oludur. Tufan yakaladyd beni bacamdan,
dan sonra Tesalya'ya yerleir ve bir da attyd tanrsal eikten aa,
nympha's olan Orseis'le evlenir. Doros, yuvarlandm gittiydim tam bir gn.
Ksuthos ve Aiolos diye olu olur, bunlar Dtydm Lemnos adasna, batan gnle,
da Dor, Aiol, on ve Akha boylarnn atalar birazck canm kalmt, ha kt ha kacak.
saylr (Tab. 20). Sintiler yerden kaldrdlard orada beni.
Ama Hephaistos ayn yky baka trl
Hemera. Gndz ve gn n simgele anlatr lyada'nn bir baka blmnde: The-
yen Hemera, Khaos'tan kma Erebos'la tis olu Akhilleus iin yeni silahlar istemeye
Nyks'in, yani Gece'nin kzdr. Aither (Esr) gelince demirci tanrdan, topall yznden
ise onun kardeidir. Hesiodos'a gre Nyks ile anas Hera'dan neler ektiini anlatr. Hera
Hemera Tartaros'ta, yani yeraltnda buluur topal olundan utand iin onu dokuz yl
lar (Theog. 748 vd.)-. Okeanos rmann yannda saklamt (l.
Orada buluup selamladr Gece'y/e Gndz XVIII, 394 vd.).
tuntan byk eie ayak basarken, Hephaistos bunun cn anasndan alr:
Biri konaa girerken teki kar, ine zincirler saklad bir taht yapp, anas
ikisi hi bir arada olmaz ieride: na gnderir, Hera da tahtn stne oturur,
Hep biri darda, yeryznde, ama oturur oturmaz da zincirler onu kskv
teki ieride, kmay beklemektedir. rak sarar, kurtulamaz bir daha. Olympos tan
Biri ellerinde gtrr rlar Hephaistos'u armak zorunda kalr
saysz gzlerine insanlarn, lar. Dionysos'u gnderirler, arap tanr da
teki Uyku'yu tar kollarnda, Hephaistos'u bir eee bindirip yle getirir
lm 'n kardei Uyku 'yu, Olympos'a,
sisli karanla brl belal Gece.
Tanrlar nl topal grnce kahkahay
Hephaistos. (1) DOUU. Hephaistos, Ze- atarlar (l. I, 599):
us ile Hera'nn oludur, ama bir efsaneye g
re, Hera onu kendi kendine dourmutur Kojtu durdu oradan oraya soluya soluya,
tanrlarda grl grl bir kahkaha (coptu.
(Tab. 5). Zeus'un Athena'y kafasndan kar
masn kskanm da, Hephaistos'u yaratm. Ama hibirinin elinden gelmeyen iler gelir
Hesiodos sreci yle-anlatr (Theog. 927 Hephaistos'un elinden: Her trl madeni i
vd.): leyip olaanst gzellikte eserler yaratmas
n baarr topal tanr. Zeus'la Hera'nn yatak
Hera tanra kimseyle sevimeden,
odas, Olympos tanrlarnn evleri onun usta
yalnz fkeden ve kocasna hncndan
nl Hephaistos'u dourdu kendi kendine. ellerinden kmadr. Thetis Hephaistos'un
Ve Hephaistos en usta sanats oldu evine gelince, ilii yle tanmlanr demirci
gkler tanrs Uranos torunlarnn. tanrnn (l. XVIII, 369 vd.):
Gm ayakl Thetis Hephaistos'un evine yapar, Lemnos'a gidiyormu gibi evinden ay-
vard, rlr ve dnnde Ares'le Aphrodite'yi ks
yok olmaz, tuntan, yaldzl bir evdi bu, kvrak bal bulur. nl topaln avaz avaz ba
stnd br lmszlerin evlerinden,
rarak dile getirdii fke onun kiiliini aa
arpk bacakl tanr yapmt bu evi.
Hephalstos'u krkleri arasnda alr vuracak niteliktedir (Od. XVIII, 306 vd.):
buldu, Zeus baba ve hep var olan br mutlu
kan ter iinde gidip geliyordu o yandan bu tanrlar
yana, gelin, u gln, baya ilere bir bakn!
ayak yapyordu tam yirmi tane. Zeus'un kz Aphrodite hor grd beni,
Dayayacakt onlar saraynn dik duvarna, topalm diye hor grd, sevdi Ares'i,
her ayan altna altn tekerlekler sevdi onu, yakkl, evik ayakl diye,
koymutu, kabahat bende deil, sakat domusam,
kendi kendilerine girsinler diye tanrlarn kabahat anamda, babamda, beni dnyaya
toplantsna, getirmeselerdi!
sonra gene gerisin geri eve dnsnler diye,
Hephaistos Erikhthonios efsanesinde de
grlmeye deer eylerdi bunlar.
Yirmi tane ayak bitmi, hazrd, rol oynar (Erikhthonios). lk kadn Pando-
bir ili halkalar vard taklacak, ra'nn bedenini kilden yontan odur (Pando-
onlar yapyordu Hephaistos, dvyordu ra). Prometheus'u Kafkas dann tepesine o
balarn. kartr (Prometheus).
Hephaistos Akhilleus iin yeni silahlar yap
Hera. Homeros destanlarnda "inek gzl",
maya sz verince, ie koyulmas yle anlat
"ak kollu" ya da "altn tahtt" diye nitelenen
lr (XVIII, 4 1 0 vd.):
Hera (yahut Here) tipik bir Grek tanrasdr,
Soluyan topal yaratk rsten uzaklat, yani Yunanistan yarmadasnn rk, oy, din
clz bacaklar seirtiyordu altnda.
ve dnya grlerini, karlarn daha ileri bir
Krk/erin/atein iinden ekti,
toplad tekmil aralar gm bir sandkta. kltrn simgesi Ege ve Anadolu'ya kar sa
Bir sngerle sildi iki elini, yzn, vunan, bu yzden kiilii ve efsaneleri hep
gl boynunu, kll gsn sildi, bir kavga, kin, hn ve geimsizlik havas yan
bir entari giydi, ald eline koca bir denek, stan sevimsiz bir tanradr. Btn kusurla
kt topallaya topallaya kapdan dar. ryla kadn canlandrr Hera-. Drdrc, ks
Deil bir tanrnn, hibir alan insann kan, hrn, inatdr, dzen kurar, ama hi
byle canl bir tanmlanmas bulunmaz ilka bir ii ak deildir, hasr altndan su yrtr,
yaznnda. Bu esiz paray, daha da stn ve gizli kapakl yapar ne yaparsa, sevgi ve nef
artc bir metin olan Akhilleus'un silahlar retleri hibir manta dayanmaz, silah ve yet
nn anlatlmas izler. Hephaistos mucizeler ya kilerini ktye kullanmaktan ekinmez, ben
ratan bir ustadr. Daidalos insanlar arasnda zetmek gerekirse, her zaman ve zellikle za
neyse, Hephaistos tanrlar arasnda odur: Sa manmzda rneklerine ok rastlanan varlkl
natn ve iiliin ycelii simgelenir onlarla. ve benci! burjuva kadnn simgeler. Zeus'un
ei, tanrlarn kraliesi ulu Hera'ya bu damga
(3) EFSANELERl. Gzellikten hi nasip al y basan Homeros'tur, ama ne tuhaf ki onya-
mayan Hephaistos aktan yana da pek talihli l koca airin izdii Hera portresi tutunmu,
olmamtr. lyada'da Kharit'lerden Kharis, Yunanistan'da yaratlan efsanelerinde ayn
yani Zarafet'in kendisiyle evli olarak gsterilir tiple karmza kmaktadr. Hera'y kocas
(l. XVIII, 382), Hesiodos Kharit'lerin en k Zeus'un azndan dinleyelim (l. VIII, 407):
Aglaie (parlak anlamna gelir) ile evlen
diini syler. Homeros'un Odysseia desta ok deil Here'ye fkem, kinim,
nnda ozan Demodokos Aphrodite ile evli her iime engel olmak onun huyu.
olan Hephaistos'un bana gelenleri anlatr: Troya savan tuttuu Akha'lardan yana
Ares'le aldatldn bilen topal tanr bir za evirebilmek iin Zeus'u batan karp uyul
manlar anas Hera'ya yapt taht gibi, bu se tuktan sonra, birden uyanan tanr yle k
fer de ki sevgiliyi 'fll.il ine alacak bir yatak r karsna (ti. XV, 14 vd.):
Amma da dzen kurdun, yola gelmez Here, ya'llarda olduunu grr, bunu nlemek
sava d ettin tanrsal Hektor'u, iin, gidip dag banda onunla sevimeyi ge
urattn orduyu bozguna. irir aklndan, gider odasnda nce bir gzel
Bu ktln meyvesini sen toplayacaksn
sslenir, sonra Aphrodite'den sevgiyi tututu
nce,
seni bir gzel pataklayaym da gr. ran byl memeligini ister, onu da gsne
Unuttun mu seni havalarda astm gn, taktktan sonra Uyku tanry batan karr ve
bir rs balamtm iki ayana, onunla birlikte Gargaros doruuna varr:
zlmez bir altn zincir vurmutum Bulutlar deviren Zeus onu grd,
ellerine, grr grmez ak sard dnceli kafasn,
asl kalmtn havalarda, bulutlar arasnda. yle bir ak ilk birletikleri gn duymutu,
Zeus Hera'ya bu cezay Herakles'e ettii ana, babalarndan gizli ktklar gn
ktlk yznden vermitir. Tanrlarn tanrs yataa...
olu Ares'te anasnn kusurlarnn tpksn Zeus eine nereye gittiini sorar, o da ma
grr (Ares). br tanrlar da aa yukar sum tavrlar taknarak, Okeanos kysnda de
Zeus gibi dnrler. Anasn, babas Zeus'a niz tanrlar iftini bartrmaya gittiini ve n
kar korumaya alan Hephaistos bile He- ce kocasna haber vermek, ondan izin almak
ra'dan neler ektiini unutamaz (Hephais iin buraya geldiini syler. Zeus dayana
tos). maz, sava filan unutup aa vurur duygula
rn:
(1) DOUU, HAYAT YKS. Hera,
Kronos'la Rheia'nm kz ve Zeus'la br Sonra da gidersin oraya, ne olur Here,
Olympos'lu tanrlarn kz kardeidir (Tab. 5). yatalm gel, sarma dola olalm yatakta,
Babas Kronos onu da doar domaz yutar, doyasya,
sonra da kusar. Zeus dnya egemenliini bugne dek ne bir tanraya, ne bir kadna
kar
paylatktan sonra, Hera'y kendine e alr. yreime akan ak byle altst etmedi
Hesiodos'a gre, Zeus tanralar arasnda beni...
Hera ile son olarak evlenmitir.
Sonra sayar bir bir yatt lml ve lm
Hera ocukluunun dnyann ucunda, sz kadnlar, Hera ses karmaz, ama iine
Okeanos'la Tethys tanrlarnn yannda geti
bal damlad besbellidir. Epey naz eder,
ini lyada'da kendi anlatr (l. XIV, 200 vd.).
utanga tavrlar taknr:
Anas Rheia Titan'lar sava srasnda inek
gzl tanra Okeanos'la Tethys arasnda Korkun Kronos olu, ne biim sz kt
kan bir kavgay yattrmak iin bat kylarna azndan?
gitmek ister. Yataa yatp sevimemizi nasl istersin
ida dann tepesinde, gz gre gre?
Zeus'la Hera evlenmeden de sevimilerdir, Ya hep var olan bir tanr grrse bizi,
ama sonra da dnleri trenle kutlanmtr. biz uyurken gider, sylerse br tanrlara?
En byk tanr ifti arasndaki kutsal dn Bir daha ayak basarnam senin evine,
(hieros gamos) efsanelerde de, kltte de sk ne yzle karm bu yataktan dar?
sk tekrarlanr bir motiftir. Bir efsaneye gre
Hera'nm sradan bir kadn gibi kendi koca
bu dn Bat Kzlarnn (Hesperides) bahe
syla yatmaktan ekinmesini, dedikodudan
sinde olmutur, o baheden gelen altn elma
korkmasn Zeus gibi biz de hayretle karla
lar da Gaia Hera'ya dn hediyesi olarak
yalm. Her neyse, Zeus buna da are bulur:
vermitir. Hera da Okeanos kylarnda bu
lunduu srada elmalar kendi eliyle Bat Kz Tanrlar, insanlar grecek diye korkma,
larnn bahesine ekmitir. lyada'da da da altn gibi bir sisle rterim drt bir yanmz,
nn Gargaros tepesindeki birleme sahnesi gne bile onu geip gremez bizi,
de byle bir kutsal dndr. Destann bu e her eyi keskin klaryla gren gne bile.
Byle dedi, ald karsn koynuna, sarld,
siz parasn zetlemeye deer (l. XIV, 152-
tanrsal toprak yumuak bir imen sald,
353): Hera kocas Zeus'un da dandan Tro- taptaze lotos bir hal serdi toprakla
y, savan ynettii ve basann] Tro- aralarna,
safranlardan, smbllerden, tatl bir hal, soylara verilmektedir (Tab. 13). Herakles l
uzanverdi ikisi de halnn stne, dkten sonra, Eurystheusogullarn da ezme
sard onlar gzel bir altn bulut, ye alr. Heraklesoullar bu yzden oradan
buluttan iy damlalar akyordu prl prl.
oraya srnr, sonunda Atina'da yiit These-
Bugn de Kazdag'n tepesine kn, arala us'tan yardm grrler ve dmanlarn bir bir
rnda otlar fkran tepsi gibi serilmi, koca yenerek Yunanistan'da ve zellikle Pelopo-
man, dmdz talar grrsnz ve bu akl ye nez'de egemenlii ele geirirler. Herakleso-
illi hallarn stnde tanrlarn sevitiini ge gullarnn Yunanistan'da tutunmas Dor rk
irirsiniz aklnzdan. nn Peloponez'i ele geirmesinin efsane ala
(2) EFSANELER. Hera'nn dorudan do nna yanksdr. Ne var ki yalnz Yunanistan
ruya efsanesi yoktur, ama Zeus'un aklarnda kral aileleri deil, Anadolu ve talya'da da ba
rol oynar, onlara karr, hele bu aklardan z soylar Heraklesoglu adn almlard. rne
doan ocuklarn yakasn brakmaz, mrle in Lydia kral Kroisos (Karun), soyunun He
ri boyunca kini, fkesiyle izler onlar. lk ve rakles'in Omphale ile birlemesinden meyda
en byk kurban, Alkmene'nin Zeus'tan do na geldiini ileri srer, Roma kral Tarquinius
urduu Herakles'tir. Gl yiidi st ste da Herakles'in bir olunu atas olarak kabul
kahramanlklar yapmaya zorlayan Hera'dr. ederdi.
Ad Herakles'in bile "Hera'nm n" anlam Herakles. Helene kadn olarak neyse, He
na geldiini ileri srenler bile vardr (Herak rakles de erkek olarak odur, yani Yunan ve
les). lo, Epaphos, no ve Athamas, Diony- Latin mythos yazarlarn sonsuzca esinleyen
sos ve Tityos efsanelerinde, Teiresias' kr efsanelik bir kii. Ne var ki Grek boylarnn
etmekte rol oynar. Gzeller yarmasnda ve zellikle Dor'larn kahramanlk gr ve
birincilii kazanamamas Paris'e ve Troya'ya anlaylarn kiiliinde toplayan Herakles bir
dinmez kinin bir nedenidir, te yandan Akhil- eit ulusal kahraman olmutur. nsann do
leus'un anas Thetis'i kskand halde, onu aya kar yenilmez saldrma ve dayanma g
bytt iin olu Akhilleus'u tutar (Thetis). cn simgeler. Yapt iler hep iyiye dnk
Bir efsane Menelaos'u lmsz kldn anla tr, doann insann bana sald afet ve
tr (Menalaos). musibetleri yok etmekle insanla sonsuz iyili
Devlere kar savaa katlmtr. Bu srada i dokunur. Oysa kendisi trajik bir kiidir:
Porphyrion ona tutulmu ve elbisesinin ucu Kahraman olmay kendi sememitir, tanr
nu yakalayarak onu kendine ekmek istemi vergisi kuvvetinden de zevk duymaz, tersine
tir, o sra Zeus devi imekle yere sermi. k- onu dizgine vuramad iin, istemeyerek su
sion da Hera ile birlemek istemi, ama Zeus iler ve dengeyi bir trl bulamayp kendin
Hera'nn buluttan bir grntsn yaparak den geer, ldracak gibi olur. Herakles'e b
onu aldatmtr (Prophyrion, ksion). tn ileri, kahramanlklar zorla yaptrlr, He
Hera Argonaut'lar seferinde Argo gemicile rakles kledir, insafsz bir efendinin buyru
rine yardmda bulunmu, tehlikeli geitleri unda mr boyunca almak onun kara ka
gemelerini salamtr (Argonaut'lar). deridir. lk doduu gnden beri peini brak
Kz Eileithyia ile doumlara gzclk eden mayan Hera'nn kin ve fkesi son demine
tanra Hera'nn en sevdii ku tavus kuu kadar da rahata kavuturmaz onu. Tam ileri
dur. Gz gz tyleri, tanrann lo'ya beki bitmiken korkun bir yanllk yznden ca
koyduu Argos'un yz gzn simgelermi yr cayr yanar ve lr. Ama bylece bsb
(Argos). Yemi olarak nar, iek olarak zam tn arnp lmszle kavuur.
ba severmi.
Roma'da Hera tanra uno ile bir tutuldu (1) ADI. Asl ad Alkides, yani dedesi Alkai-
(tuno). os'tan gelme bir soyaddr. Sonra Pythia ka
hini adn deitirir, Herakles kor. Herakles
Herakleidai, yahut Heraklesoullar. Bu adnn "Hera'nn n" anlamna geldiini le
ad, yalnz Herakles'in oullarna ve torunlar- ri srerlerse de "heros" yani kahraman sz-
ne deil , yiidi ata olarak benimseyen birok c ile ilikisi daha akla yakndr.
(2) SOYU. Herakles'in anas Alkmene de, theus'un hizmetine girmesini bildirmi. Sula
iml babas Amphitryon da Perseus'la rnn kefareti olacak bu on iki yllk hizmeti
Andromeda soyundandrlar (Tab. 13). Zeus, baaryla sona erdirirse, lmszle kavua-
Alkmene'nin atas Danae ile birletii gibi, cakm.
Alkmene'yi de aldatarak elde eder. Ayn ge (4) HERAKLES'N ON K . Aada saya
ce Alkmene Herakles ve phikles'e gebe kalr camz ileri Herakles yalnz kollarnn gc
(Alkmene, Amphitryon). ve silah olarak elinden hi ayrmad topu-
zuyla baarmtr:
(3) HAYATI. Alkmene gebe kalr kalmaz
tanra Hera ona kar korkun bir kskanlk Nemea aslan. Typhon'la Ekhidna cana
beslemeye balar. Zeus'a sz verdirir ki Per- varlarndan doma bu aslan Yunanistan'da
seus soyundan ilk doacak ocuk, insanlar Nemea blgesini kasp kavuruyormu; yiit
zerinde byk bir egemenlik kuracaktr. O onu oklar ve topuzuyla alt edemeyince, kol
srada Sthenelos'un kars yedi aylk gebeydi, lar arasna alm ve elleriyle bomu. Bin
Hera kz ebe tanra Eileithyia'ya onu yedi zorla yzd postunu da kendine zrh etmi.
aylkken hemen dourtur ve Alkmene'nin do Lerna ejderi. Dokuz kafal bir ylan olan
umunu geciktirir. Bylece Perseus soyun "hydra" adl ejderi Hera Argos blgesindeki
dan ilk doan erkek Herakles deil, Eurysthe- Lerna bataklna salmt. Herakles zehir sa
us olur (Eurystheus). an kafalarn bir bir koparm ve lmsz
Hera Herakles'in elinden haklarn almakla olan kafasn da kocaman bir kayann altna
kalmaz, sekiz aylk olup ikizi phikles'le birlik gmm.
te beiinde yatt bir gn iki kocaman ylan Erymanthos yaban domuzu. Arkadia'nn
gnderir ocuklar bomak iin. Iphikles avaz Erymanthos danda korkun bir yaban do
avaz bard halde, Herakles ylanlara sarlr muzu varm, Eurystheus bu hayvann kendi
ve her elinde bir ylan boazndan skp bo sine diri olarak getirilmesini buyurmu. He
ar. rakles de aylarca izlemi canavar; o srada
Herakles stn bir eitim grr: Amphitr da dadaki at adam Pholos'un konuu ol
yon ona araba kullanmasn, Eurytos ok atma mu. Bir gn at adamlarla tartmaya girip
sn, Linos da gzel saz almasn retirler. biroklarn ldrm. Sonra yaban domuzu
Delikanllk ana gelince boyu bou ve g nun peine dp onu bir a iinde yakala
c olaanstdr. On sekiz yanda Amphitr- m. Eurystheus hayvan grnce korkusun
yon'un srlerini beklerken, babasnn ve dan bir fnn iine saklanm.
kral Thespios'un lkesinde korku salan Kit- Kyreneia geyii. Altn boynuzlu, tun ayak
hairon aslann ldrr. Thespios da karlk l bu geyik Apollon'la Artemis'in koruduu si
olarak elli kzyla yatmasn salar yiide. Ne hirli bir hayvanm. Herakles onu tam bir yl
var ki avdan her gece yorgun argn dnen yi kovalam, sonunda okla yaralayarak onu ya
it yatana giren kzlarn hep baka olduu kalam ve omuzlarna yklenerek gtrm,
nu anlamam. Bu kzlardan elli tane olu ol Eurystheus'a vermi.
mu (Thespios). Stymphalos glnn kular. Gene Arka-
Bundan sonra Thebai'lileri haraca kesen dia'da Stymphalos glnn stnde gagala
Orkhomenos kral Erginos'la dvp onu ryla peneleri tuntan, insan etiyle beslenen
ldrm. Thebai kral Kreon dl olarak kz korkun kartallar varm; Athena tanra He-
Megara'y vermi yiide. Bu kadndan da rakles'e bu kular rktmek iin ziller ver
epey ocuu olmu Herakles'in, ama gnn mi, Herakles de oklaryla canavarlar ldr
birinde Hera yiidin cinnet getirmesini sala meyi baarm.
m, kendi ocuklarn bir bir ldrm. Yiit Augias'm ahrlar. Elis kral Augias'n ahr
kendine gelince, Thespios'un yanna sn lar da gibi st ste ylan gbreden kullanl
m ve kendini bu sularndan arndrm, maz olmu ve gbresiz kalan topra da bet
ama Hera bununla da yetinmemi, Apollon bereketini yitirmiti. Eurystheus yiidi kk
khini Pylli. araclyla yiidin gidip Eurys- drmek iin bu allar temizlemesini bu-
yurmu. Herakles de Alpheios'la Peneios r Bat kzlarnn altn elmalar. Hera'nn
maklarnn yataklarn deitirerek sularn Zeus'la evlenirken dn hediyesi olarak ald
oradan geirip temizlemi ortal. Ama bu i bu byl meyveleri Bat kzlarnn bahe
iin srlerinin onda birini vereceini syle sinde nympha'lar ve bir ejder korumaktayd.
yen Augias sznde durmam, Herakles de Herakles Nereus'tan izlemesi gereken yolu
kral oullaryla birlikte ldrm. rendikten sonra, Bat kzlarnn bahesini
Girit boas. Girit kral Minos bir beyaz bo bulur, orada dnyay omuzlarnda tayan At
asn Poseidon'a kurban etmek istememiti, las' bir sre bu yknden kurtarr ve elmalar
tanr da almak iin bocay kudurtmutu. almaya gnderir. Dev altn elmalar getirir,
Hayvan Girit ekinlerini yok ediyor, lkeyi a ama dnyann ykn bir daha omuzlarna
lkla kar karya brakyordu. Herakles bu almay istemez. Herakles onu aldatarak ka
azgn boay boynuzlarndan yakalayp Yuna ar ve elmalar Athena'ya adar.
nistan'a gtrmeyi baarm. Orada boa
Kerberos'un ller lkesinden karlma
serbest brakldktan sonra Marathon kapla s. Herakles'in baard en zor i budur. Her-
rnda Theseus'un eline gemi. mes ve Athena'nn yardmyla, hibir lml
Diomedes'in atlar. Trakya kral Diome- nn geri gelmedii yeralt lkesine iner, ora
des'in insan eti yiyen atlar varm. Herakles da bal bulunan Theseus'u kurtarr ve Ker-
Diomedes'le arpr, onu ldrp lsn beros kpeini alp yeryzne karr. Eurys-
atlarna yedirir. Sonra da ehlileen hayvanlar theus bu azman grnce d kopar, yiit de
Mykenai'ye getirir, ya da baka bir anlatma kpei Hades'e geri gtrp brakr.
gre Olympos danda vahi hayvanlara par
Bunlar Herakles'in balca on iki iidir, ama
alatr.
baarlar bununla bitmez, ilesi de tken
Amazon'lar kraliesi Hlppotyte. Eurysthe- mez. Thebai'ye dnnde birinci kar Me-
us'un kz Admete, yiitten Amazon'lar krali gara'y arkada Ioalos'a verir, sonra kral
esi Hippolyte'nin byl kemerini ister. Eurytos'un dzenledii bir ok yarmasn ka
Ares'in Hippolyte'ye armaan olan bu ke zanr, ama kral bu yarmann dl olan kz
meri almak iin Herakles Amazon'lar kralie ole'yi ona vermez. Herakles fkeye kapla
sini ldrmek zorunda kalr. Dnte yiit rak Eurytos'un olu phitos'u ldrr. Bu
Troya'ya urar, Laomedon'un kz Hesio- sutan arnmak iin Lydia kraliesi Ompha-
ne'yi deniz canavarnn elinden kurtarr, ama le'nin hizmetine girer: Bu kadn Herakles'i
Laomedon sz verdii atlar teslim etmeyin kle haline getirir, kadn klna sokup yn
ce, yiit alacan syleyerek Troya'dan eirmesini salar. Ne var ki bu srada yiit
ayrlr (Laomedon, Hesione). Kalydon avna ve Argonautlar seferine de ka
Gervoneus'un srleri. Dnyann bat tlabilir. Omphae'den kurtulunca Troya'ya gi
ucunda, Okeanos rmann bir adasnda dip Laomedon'u ldrr. Olympos tanrlar
Geryoneus byk sr srlerini otlatmaktay nn devlere kar savalarna katlr, Augi-
d. Herakles oralara kadar gelir, Cebelttark as'tan cn alr, onu arndrmak istemeyen
boazn geer ve an olarak geit yerine iki kral Neleus'a kar savar, Sparta'ya kar
stun diker (Cebelttark boazna Yunanllar bir saldrya giriir vb. Sonra Kalydon'a gidip
Herakles stunlar derlerdi). Herakles Okea Deianeira ile evlenir, ama nce talibi rmak
nos rman gemekte glk eker, Libya tanr Akheloos'Ia dvmek zorunda kalr.
ln geerken Helios'a fazla scaktan t Kaynatas Oineus'un arap sunucusu Euno-
r kzd iin tanry oklaryla tehdit eder, mos'u kaza ile ldrdkten sonra, gene sr
Gne de ona Okeanos'u gemek iin altn gne gitmek durumuna der, giderken kars
sandaln verir. Yiit bylece dev Geryone- Deianeira at adam Nessos'un saldrsna u
us'u, srlerin bekilerini ldrr ve srlan rar. Yiit oklaryla onu yaralaynca Nessos l
alp gtrr. Galya, talya ve Trakya yoluyla meden Deianeira'ya byl bir iksir verir
Yunanistan'a dner ve srleri Eurystheus'a Trakhis'e yerleen Herakles Eurytos ve oul-
verir (Geryoneus.) larn ldrmekle sznde durmayankral ce-
zalandrm olur, kz lole'yi de alr. O srada i olduklarn, sonra bu yzden fazla g ka
Deianeira'dan yeni bir gmlek ister. Kskan zandklar iin tannlarca ikiye blndklerini
lk iinde kvranan Deianeira da ona Nes- anlatr, ki cins arasndaki tutku ve birbirleriy
sos'un kanna bulanm iksirle slatt gmle le birleme istei ok eski zamanlardaki bu
i gnderir. Yiit gmlei srtna geirir ge birlikten dogma imi (Plat. len, 189e-
irmez korkun aclarla yanmaya balar, Dei 191d.).
aneira haberi alnca kendini asar, olu Hyllos
babasnn son buyruklarna uyarak yiidi Oita Hermes. Hermes, Titanlar soyundan At
dann tepesinde kurulmu bir odun ynn las'la Pleione'nin kz Maia'nn Zeus'la birle
mesinden domutur (Tab. 5), Tanrlarn ve
da yakar. Zeus'un olu Herakles'i karp
zellikle Zeus'un habercisi olarak grev alan
Olympos'a gtrd ve Hebe ile evlendirip
Hermes, Olympos tanrlarnn en renkli ve
lmszle kavuturduu anlatlr.
zgn kiilerinden biridir.
Fizik ve moral gcn, kahramanln sim
gesi olan Herakles hem kahraman, hem de DOUU VE EFSANELER. Hermes'in asl
tanr olarak tapm grmtr. ok ien, ok efsanesi douu ve mrnn ilk gnleriyle il
yiyen canl ve iyi kalpli bir dev olarak tanm gilidir. Bu esiz ve artc, bir bakma da gl
lanan Herakles Greklerin gznde ktleri, drc efsane homerik denilen, ama Home-
sznde durmayanlar cezalandran, insann ros destanlarndan birka yzyl sonra Yuna
bana gelen afet ve belalar alt edip yenen nistan'n Peloponez blgesinde meydana gel
yiitlik ve yreklilik simgesidir. Heraklesogul- dii besbelli "Hermes'e vg" adl iirde
lar denilen dlleriyle btn Peloponez'e ege uzun uzadya anlatlmtr.
men olmu, bylece Yunanistan yarmadas Zeus Maia ile Arkadia'nn gneyinde Kylle-
nn atas saylmtr. ne dann bir maarasnda bulumakta ve
Herakles'in ad hemen her destan ve iirde sevimektedir. Glgeli maaraya snm
geerse de, kiiliini ozanlardan ok tragedya olan nympha'y tanrlar tanrs geceleri kars
yazarlar ilemitir. Btn yklerini buraya Hera uykuya daldktan sonra gelip bulur. Bir
almamza olanak bulunmayan Herakles'in sre sonra Maia bir ocuk dourur. ocuk
rol oynad btn olaylar, adlar baka mad kundaklanr, beie yatrlr, ama doduu
delerde geen kiilerle ilgili olarak anlatlm gn Hermes olaanst ilere girimekle ka
tr. fa gc ve yetenekleri tanrlarn hepsini aan
stnlkte olduunu gsterir. Bebek Hermes
Hercules. Herakles'in Latince ad. Roma
beiinde kalmaz, akam olur olmaz kunda
efsanesinde Yunanllarn Herakles tipi oldu
n zer ve ayaklar stne basp olmayacak
u gibi benimsenmi, ancak yklerine yerli
baz eler katlmtr. rnein Cacus adl servenlere girimek zere yola kar: Maga-
devi ve lkesine gelen yabanclarn canna k rnn nnde bir kaplumbaa grr, hemen
yan kral Faunus'u ldrd anlatlrd. Ro aklna bir cin fikir doar, hayvan ldrr, ka
ma kral Evandrus yiidi konuklarn ve ere buunu boaltr ve koyun barsandan yedi
fine bir tapnak kurmu derlerdi. Hercules tel gererek bir gitar yapar, ondan gzel sesler
Roma efsanelerinde daha yumuak bir kahra karmakla elenir, sonra da gider, Gne
man olarak canlandrlr, elinde bir sazla Mu tanrnn Pieria ovalarndaki inek srlerini
sa'lara kart da grlrd (Evandrus). bulur ve onlardan elli hayvan alar. Tutar
inekleri Kyllene'ye doru srer, ama hrszl
Hermaphroditos. Hermes'Ie Aphrodi- belli olmasn diye inekleri gerisin geri gt
te'nin olu Hermaphroditos'un ad Salmakis rr, kendi de oradaki al rpdan ayana tu
efsanesinde gemektedir (Salmakis). Erkek haf sandallar rerek izlerini gizler. Yolda bir
ve dii cinsini kendinde birletiren Hermaph ihtiyara rastlar, ona grdn kimseye sy
roditos tipinden insanlarn atas olarak Pla lememeye yemin ettirir, karlnda bir dve
ton da sz etmektedir. "len" diyalogunda armaan edeceine sz verir (Battos). Kutsal
sz alan komedya airi Aristophanes, insan inekleri bir maaraya kapattktan sonra, gi
larn en ilkel alarda hem erkek, hem de di der, gene masum bir bebek gibi kundana
girer. Sabah Apollon gnle birlikte dounca llyada'da ok gzel bir rol vardr kllavui
srlerinin eksikliinin farkna varr ve ihtiyar tanrnn: htiyar kral Priamos'u Hektor'un
Battos' sorguya ekip gerei renir. Ge lsn almak iin Akhilleus'un barakasna
lip Hermes'i beiinde bulur ve inekleri geri gtrr ve getirir. Akhilleus'un seyisi gen bir
vermezse Tartaros'a atacan syler. Bebek delikanl klna girdii halde, koruyucu tav
pozundaki Hermes babas Zeus'un bana rndan tanr olduunu anlar sonunda Pria-
susuz olduuna ant ier, ama o srada Apol mos (11. XXIV, 331-469; 679-694).
lon onu kolundan tutup tartaklaynca birden Hermes'in birok efsanelerde rol vardr:
yellenir, Apollon buna glmernezlik edemez, da dana Gzeli o gtrr, Paris'e altn
konuyu Zeus'un yarglna brakmaya karar elmay verip yarglk etmesi buyruunu o
verir. Karar udur: Hermes inekleri nerede ulatrr, Phriksos'la Helle'yi Yunanistan'dan
sakladn gsterecektir. Apollon maaraya Anadolu'ya gtrerek altn postlu kou Ne-
gelince Hermes'in yapt gitar grr, kar phele'ye o verir, Odysseus'u Kalypso'nun el
d gzel seslere baylr, saz alp inekleri b lerinden kurtarmak iin araya girdii gibi,
rakmaya raz olur. Bir sre sonra Hermes Kirke'nin bylerine kar koyacak bitkiyi de
Pan kavaln icat eder, Apollon syrinks deni o verir yiide (Od. X, 277-307). Adnn ka
len bu gzelim kaval da ister, karlnda rt en nemli serven o efsanesinde ge
Hermes'e kerykeion denilen sihirli altn de er: Hera, Zeus'un o'ya sevgisini kskana
nei verip kaval alr. Bu denekle Hermes rak kz bir inee dntrm, bana d.
habercilerin ve hrszlarn kral olur. Oullar beki olarak yz gzl Argos'u dikmiti. Ze
nn en sivri aklls, en kurnaz ve en canls us'un buyruuyla Hermes Argos'u ldrl
olan Hermes'i Zeus kendine ulak olarak se (Argos) ve bu baarsyla Homeros dest.nl.
er. Bundan byle btn buyruklarn tanrla rnda ok geen, ama tam anlam zleni''
ra da, insanlara da Hermes araclyla ulat yen Argeiphontes ek adn alr. Gene Hera-
racaktr. llerin ruhlarn Hades'e gtrmek nn almak istedii c boa karmak iimdir
de Hermes'in grevi olacaktr. Bu grevde ki, kk Dionysos'u karr ve nce Nysa
Hermes'e Psykhopompos, yani ruhlar klavu dana, sonra da Athamas'n yanna brakr
zu ad verilir. (Dionysos). Savalarda da yardm dokunur:
Homeros destanlarnda Hermes'i bu gre Devler savanda Hades'in baln takp g
vinde grrz: Odysseia'da Odysseus'u yllar rnmez hale gelir, bylece dev Hippolytos'u
ldrr, Zeus'un Typhon'la arpmasnda
dan beri maarasnda alkoyan Kalypso'ya
bir dzen kurarak tanrlar tanrsn kurtarr
Zeus haber ulatrr, yiide bir sal yapsn da
(Typhon).
onu yurduna gndersin diye. Bu haberi
nympha'ya gtrmek iin Hermes yola kar Hermes hrszlarn olduu kadar, tccarla
(Od. V, 42 vd.): rn da koruyucusudur, ama asl yarar yolcula
... Gzelim sandallarm balad ayaklarna, ra dokunur: Yollara dikilen Hermes heykelle
o altn kakmal tanrsal sandallar ri - ki bunlar bir tanr bst ve phallos simge
tarlard onu denizin stnde, sini tayan yuvarlak kaidelerdi - ok kutsal
ya da snrsz topraklar stnde yel gibi saylan ilkan kilometre talardr. Hermes
hzl. obanlarn bekisi olarak omuzlarnda bir ko
Ald eline deneini, yun tayarak canlandrlrd.
isterse bylerdi onunla gzn insanlarn,
isterse uyandrrd onlar derin uykudan. Efsaneye gre birok ocuklar olur: Biri
Ald onu eline gl tanr, utu gitti. Odysseus'un kaynatas Autolykos'tur, babas
Pierie'yi geip indi havadan denize, gibi kurnaz, hrszlkta becerikli bir adan
kayd dalgalarn stnde bir.mart gibi, (Autolykos).
balk aularken ar kanatlarn kpklere
daldrr hani Pek gvenilmeyen bir kaynaa gre de,
dipsiz kvrmlarnda ekin vermez denizin, Hermes obanlar tanrs Pan'n da babasy-
Hermeias da bin bir dalgann stnde yle m, Arkadia dalarnda Odysseus'un karisi
gidiyordu. Penelope ile birleip retmi onu
Hermione. Menelaos'la Helene'nln kz kysndaym. Boazn en dar geidi, Nara-
(Tab. 15). Odysseia'da ad geer (Od. IV, 4- burnu yllar yl kahramanlk destanlarna sah
14)-. ne olmutur geri, ama insanln kara gnle
rini dile getiren bu olaylar, dalgalarnn bir
... Baka ocuk vermemiti tanrlar
Helene'ye, ak faciasna da sebep olduunu unutturmu
ilk batnda ay paras bir kz dourmutu o, tur bize.
yz altn Aphrodite'ye benzeyen Abydos'ta bir kral olu yaarm, ad Le
Hermione'yi. andros, Sestos'ta ak tanras Aphrodite'nin
bir rahibesi varm, ad Hero. Hero ile Le
Telemakhos babasn aramak iin yapt
andros gnl vermiler birbirlerine. Neden
yolculukta Lakedaimon'a vard zaman,
vermiler, nasl vermiler? Masal aklamyor
Hermione'nin dn yaplmaktadr, Mene-
bunlar. Sevgililer birbirlerini niin sevdikleri
laos Troya'da iken kzn Akhilleus'un olu
ni, sevgi kvlcmlarnn yreklerinde ne za
Neoptolemos'a nianlamtr:
man aktn bilirler mi? Biz diyelim ki, bir
Tanrlar gerekletiriyordu imdi bu bahar gn Sestos'ta bayram yaplm, Aph
dn... rodite'nin ok gen len sevgilisi Adonis'in
erefine bir bayramm bu. Adonis, yahut
deniyor. Oysa tragedya yazarlar Hermio
Temmuz (temmuz aynn d oradan gelir)
ne'nin Orestes'le nianlanp evlendiini kabul
aa kabuundan domu, iek gibi krpe,
ederler. Bir anlatma gre Menelaos Tro
canl bir ocukmu. Aphrodite onu grr
ya'da iken bu dn olup bitmi de, sonra grmez, gzelliine vurulmu, ocuu yeralt
Akhilleus'a verdii sz tutmak iin babas tanras Persephone'ye vermi, bytsn di
onu Orestes'ten ayrp Neoptolemos'a ver ye. Ne var ki, karanlk lkenin tanras da
mi. Hermione ikisi arasnda kalm. Fransz ocua tutulmu. Aphrodite'ye geri vermek
tragedya yazarlar, zellikle Racine, Hermio istememi. Tanrlarn babas Zeus kzlarnn
ne'yi Neoptolemos'a nianl ve tutkun gste arasn bulmak iin Adonis yln te birini
rir, oysa Akhilleus'un olu "tutsa Androma- yeryznde Aphrodite ile, te birini yeraltn
khe'yi sevmektedir. Orestes ise amca kz da Persephone ile, geri kalann da kendi ne
Hermione'ye karlksz bir akla yanmakta rede dilerse orada geirecek diye kesip at
dr (Orestes, Neoptolemos). m. Ama Adonis yln sekiz ayn Aphrodi
Hero ile Leandros. u her gn karmzda te'nin yannda geiriyor, yalnz drt ay ini-
grdmz Boazii'nin gzelliini mjdele yormu karanlk lkeye, Persephone kskan
yen Kzkulesi var ya, bir zamanlar bu kulede lndan bir yaban domuzu salm ormanlara,
bir kz yaarm derler, ona k bir delikanl hayvan Adonis'i avlanrken yaralam, ldr
her gece Galata'dan kuleye yzer, sevgilisine m. Can ekien sevgilisinin yanna koar
ken Aphrodite'nin ayana bir gl dikeni bat
kavuurmu... Bir gece frtna km, deniz
m. O gne kadar beyaz olan gl, tanrann
delikanly alp gtrm, l gvdesini ertesi
kanyla al renge boyanm. Tanra, Ado
sabah kulenin dibine atm. Bu masal Kzku
nis'in gvdesinde ne kadar kan damlas var
lesi iin anlatlr, oysa, Hero ile Leandros'un
sa, o kadar gzya dkm, topraa dklen
efsanesi aslnda Boazii'nde deil, anakka
her damla kandan bir lale, her damla yatan
le Boaznda geer. Ama masal bu, sahnesi
bir krmz gl fkrm. Bundan byle bahar
nerede olursa olsun, bir hayal, bir de hakikat
bayramnda kadnlar, "Ah Adonis! Vah Ado
pay tar. stanbul limannn ss bugn de nis!" diye barp dvnrler, tren yaparlar-
dimdik ayakta duran sevimli Kzkulesi bu ma m.
sal kendine yaktrm ya, doru veya yan
l, varsn sahibi o olsun bundan byle. Leandros, Hero'yu bu trenlerin birinde te
Bir varm, bir yokmu, anakkale Boaz peden trnaa krmz gllerle donanm ola
nn en dar olduu yerde biri Sestos, br rak grm belki. ieklerin kadife krmzs,
Abydos diye iki ehir varm. Abydos, Ana kzn stbeyaz gzelliini daha da belirtiyor
dolu topraklarnda, Sestos da karda Trakya du. Abydos'lu kral olu Sestos'lu rahibeye ne
pahasna olursa olsun kavumak sledi. Ne yor, yorgunluunu duymadan varyordu kar
yapsn ki, Hero rahibeydi, bir erkee vara yakaya. Hero korkmaya balamt, denizden
mazd, rahibe kaldka kzln korumalyd. kan sevgilisinin buz gibi bedenini sararken
ki sevgili baklaryla m anlatlar, yoksa bir tehlike sezinleyerek rperiyordu. Hzla
mektuplatlar m, efsane bunu anlatmyor, esen bora mealesini sndrecek gibi oluyor
ne var ki, Leandros Anadolu kysndan Ses- du baz geceler. Yine de gelme diyemiyordu
tos'a gemek iin yanp tutuuyordu. Bir ge Leandros'a. pmemek, kavumamak, biri
ce dalgalara bakarken, Sestos'taki kulenin te boazn bir kysnda, br br kysnda
pesinde bir atein yandn grd. Hero ku btn bir gece ayr kalmak akla smayan, ol
leye km, sevgilisine, "Gel, gel!" diye bir mayacak bir eydi.
meale sallyordu. Deniz durgundu, ay suda Bir gece frtna daha sert esti, Hero'nun
hafife dalgalanan ltlaryla Leandros'a bir elindeki mealeyi sndrd, dag gibi ykse
yol iziyor gibiydi. Leandros dayankl bir y len dalgalar Leandros'un rpnan gvdesini
zcyd.. Kar kyda Hero'ya varan k yolu dve dve Sestos'tan ok telere srdler.
ise ksa grnyordu. Dalgacklar, "Gel, biz Delikanl btn gcyle kar koymaya al
seni gtrrz" der gibi f f ediyor, kulede t, ama kulenin tepesindeki grmyordu
ki meale aryordu. Leandros suya dald, ki, nereye doru yzeceini bilsin. Yol gste
var gcyle yzd. Boazn serin akntlar ren ay n kara bulutlar kaplamt. Leand
yanan gnlnn ateini dindireceine, sev ros'un yreglndeki ate yanyordu daha,
giyle hzlanan gvdesine arttka artan bir ama kollarnn, bacaklarnn gc tkenmiti.
g katyordu. Hero'nun elinde sallanan me Buz gibi bir donukluk saryordu bedenini. Ne
ale gittike yaknlayordu. Adonis bayra olduunu bilmeden brakt kendini denize.
mnda grd pembe beyaz kz imdi g Sabaha kar dalga lsn att Sestos kyl.
m ve altn rengi ltlar sayordu. Bir ku rina. Kurun gibi bir sabaht. Hero snen
la, bir kula daha, ona kavuacak, ince gv mealesini yine yakm, bitkin ellerinde tutu
desini kollarnda saracak, dudaklarn dudak yordu. Kyya arpan ly grnce, ona
larna alp sevgisinin yumuakln tadacakt. lmde olsun kavumak iin kendini denize
Leandros artk yzmyor, su frtnas arasn att.
da uuyordu. Son bir kulala karaya ayak
Herophile. Sibylla adl bilici kadnlarn ikin
bast, soluk bile almadan kumsaldan yukar
cisi saylr (Sibylla). Herophile, da dann
kotu. Kulenin kaps akt, ieriye daldij
bir nympha'syla bir obann kzym. Troya
merdivenleri trmand. blgesinde domu. Troya savandan ok
lk defa birbirine sarlacak bir kadnla bir er nce, ehrin Sparta'dan gelme bir kadn y
kek nasl bir an duraklar, karlarna kan znden yklacan ngrp bildirmi. Pausa-
mutlulua nasl aknlkla inanmadan bakar nias'n anlattna gre, Herophile tanr
larsa, Hero ile Leandros da yle durakladlar, Apollon'a bir vg yazm, bu vgde kendi
baktlar. Meale snd, Sestos kulesi kap sinin tanrnn hem ei, hem de kz olduunu
kara bir ta yn gibi ykseldi gene ay n sylermi. Herophile gezgin bir biliciymi,
da. yannda bir ta gtrr, tanr szcl yapt
zaman bu tan stne karm. Bir sre
Bir gece, bir gece daha, her gece Leandros Samos'ta kalm, ama Klaros, Delos ve Del-
kulede sallanan mealeye doru yzyor, her phoi'nin Apollon tapnaklarnda da grev al
gece Hero'ya kavuuyor ve her sabah doy m. Troya blgesinde ld halde, Pausa-
madan, yaz gecelerinin ksalrna zlerek nias, Herophile'nin kulland byl tan
dn yolunu tutuyordu. Yaz gemi, boaz Delphoi'deki Apollon tapnanda sakland
da dondurucu poyrazlar esmeye balamt. n yazar.
Ne var ki, Sestos kulesinde mealenin yand
n grd m, ne rzgr, ne dalga, ne souk Herse. Atina kral Kekrops'un kzndan
durdurabiliyordu Leandros'u. Denize dalar biri, Aglauros'la Pandrosos'un kz kardei
dalmaz en yksek dalgalan yara yara yz Bir anlatma gre, Herse br kz kardeleri
nin Athena'ya kar ledikleri sua katlma rafya bilgileri artnca, Hesperid'lerin yurdu
m, bu yzden de onlar gibi ldrarak Atina Atlas dalarnn eteinde bir yer sayld.
akropolnden aaya atmam kendini. Tan Hesperid'lerin balca grevi, altn elmala
r Hermes'le birleip Kephalos diye bir erkek rn bittii baheye bekilik etmekmi. Bir za
ocuk dourmu (Aglauros, Erikhtonios, manlar Gaia tanrann Hera'ya dn hedi
Kephalos). yesi olarak verdii bu elmalar dnyann bat
Hesione. Troya krab Laomedon'un kz, ucundaki bir baheye dikmiler ve balarna
Priamos'un ablas. Hesione, Telamon'la ev beki olarak Hesperid'lerden baka bir de ej
lenir ve Teuker adl bir olu olur. Bu evlenme der koymulard. Bat kzlar bu cennet bah
korkun bir servenle ilgilidir: Laomedon esinde ezgi sylemekle ve tanr bal akan p
Troya surlarn yapan tanr Poseidon'la Apol- narlarn banda hora tepmekle vakit geirir-
lon'a sz verdii creti demekten kannca, lermi. Altn elmalar lmszlk balayan
deniz tanr Troya kylarna korkun bir cana bir yemitir. Herakles onlar koparmakla
var salar. Halkn kanna giren bu ejderden lmszle hak kazanm olur (Herakles).
kurtulmann tek aresi kraln kz Hesione'yi Altn elma motifi Gzeller ve Paris efsa
canavara kurban etmektir, der tanr szcs. nesinde de geer.
Leomedon da raz olur, kzn bir kayaya ba
layp brakr. O srada oradan geen Herak- Hesperos. Homeros, ad akam anlamna
les canavar ldrp kz kurtaracana sz gelen Hesperos'u yle tanmlar (l. XXII,
verir, yeter ki Laomedon ona lmsz atlar 317):
n vermeye ant isin. Laomedon gene yemin Gecenin karanlnda, baka yldzlar
eder, ama kz eline geince, atlar vermek is arasnda,
temez. Herakles de Troya'ya bir saldr hazr Akam Yldz denen bir yldz vardr hani,
lar. lk surlar ap ehre giren arkada Tela- yldzlarn en parla, en gzeli.
mon'dur. Herakles dl olarak kz Tela- Yldz olmadan nce Hesperos Atlas'n o
mon'a verir. Herakles'in bu ilk Troya seferin lu ya da kardeiymi derler. Atlas dann te
den ald esirler arasnda Hesione'nin kk pesine ilk kan oymu, yldzlara bakarken
kardei Podarkes de vardr, Hesione onun bir frtna alm gtrm onu, bir daha in
serbest braklmasn salar. Podarkes Tro memi yeryzne. Gkte bir yldz olmu
ya'ya dner ve Priamos ad altnda tahta Hesperos, her akam insanlara geceyi geti
kar. Bir anlatma gre Hesione Yunanistan'a ren yararl bir yldzm o. Atlas stne anlat
giderken kam ve Anadolu kylarna dnp lan efsanelere gre, Hesperos'un Hesperis
Miletos'a snm (Laomedon). adl bir kz olmu, Hesperis de Atlas'la evle
nip Hesperos kzlarn dourmu (Hespe
Hesperid'ler. Hesperos, ya da Bat Kzlar
rid'ler).
diye anlan Hesperid'ler Hesiodos'a gre Ok
yanus rmann tesinde, geceyle gndzn Hellenistik airler Hesperos'Ia Phosphoros
snrlarnda oturan ince sesli perilerdir (The- yldzn bir tutmular, Romallar da bu yld
og. 214 ve 275). Nyks, yani Gece tanra zn adn Latinceye evirmiler, Lucifer yani
bunlar kendi kendine yaratmtr. Daha son k tayan demiler ona.
raki efsanelerde Zeus'la Themis'in, ya da Hestia. Oca simgeleyen Hestia, Kronos'la
Phorkys'le Keto'nun kzlar olduklar syle Rheia'nn birinci kz, Zeus'la Hera'nn kz
nir. Kimi efsanelerde Hesperid'lere baba ola kardeidir (Tab. 5). Poseidon ve Apollon ona
rak Atlas ya da Hesperos yldz verilir. ok talip olduklar halde, Hestia evlenmek iste
luk peri diye bilinirler ve adlar Aigle, Ery- memi ve Zeus'tan mr boyunca kz olan
thie ve Hesperarethusa'dr, bu son ad kimi kz kalma szn almtr. Ayrca tanrlar ve
.efsanede Hesperia ve Arethusa diye ikiye b insanlar arasnda byk bir eref pay elde et
lnr ve Hesperid'ler drt olur. Hesperid'ler mitir: Her tapmakta ve her evde suna var
dnyann bat ucunda, Mutlular Adalarnn dr. Ocak, tanrlarn da, insanlarn da konut
dolaylarnda otururlarm, ama zamanla co larnda dinsel bir merkez saylr. br Olym-

144
pos tanrlar gidip geldikleri halde, Hestia kiminde Hippodamela'nn kendisinin Pe-
hep yerinde kalr. Bu yzden ad hibir efsa lops'u arabacyla aldatt sylenir. Her ney
neye karmaz. Kiilii olmayan soyut bir se, Pelops Hippodameia'y alp yurduna g
kavram olarak canlandrlr. trrken yolda Myrtilos'u denize atm, ara
bac da lmeden nce Pelops soyuna lanet
Hiera. Mysia'h Telephos'un kars. Akha'lar
okumu. Pelops oullaryla Atreus oullar
ilk Troya seferinde Mysia'ya karma yapn
nn bana gelen korkun belalarn kaynan
ca, Hiera lkesi kadnlarnn bana geip sal da Myrtilos'un bu ilenmesi varm (Pelops,
drganlara kar koymu ve Nireus'un eliyle Myrtilos).
ldrlm (Telephos, Nireus). Hiera'nn
Efsanelere gre Hippodameia'mn alt o
Helene'den de daha gzel olduu sylenir.
luyla kz olur. Oullarnn en nlleri At
Himeros. Ad arzu anlamna gelen ve ak reus, Thyestes, Alkathoos ve Pleisthenes'tir.
isteini simgeleyen soyut bir kavram. Aphro- Enitesi Khrysippos'u Hippodameia kendi l
dite, Uranos tanrnn denize dklen sperma drm de o yzden Elis'ten kovulmu derler
sndan kpkler arasnda dounca, Eros'la (Khrysippos).
birlikte Himeros da hemen peine taklr. Pelops kars onuruna Olympia'da be ylda
Olympos'ta Musa'lar ve Kharit'lerle birlikte bir kutlanan bir Hera bayram dzenlemi
grlen Himeros'un ad hibir efsaneye ka (Pelops ue Olympia oyunlar).
rmaz. (2) Hippodameia Adrastos'un kz, Peirit-
Hippodameia. At evcilletiren ya da alt hoos'un kardr. Kentaur'larla Lapith'ler sa
eden anlamna gelen Hippodameia adl iki va onun yznden olmutur (Peirithoos).
efsanelik kadn vardr: Hippokrene. At pnar anlamna gelen Hip-
(1) Biri ve en nls Elis blgesindeki Pisa pokrene Helikon danda, Musa'larn kutsal
kral Oinomaos'un kzdr. ok gzel olan bu korulugundaki bir pnardr. Kanatl at Pega-
kzn birok talipleri varm, ama onu kska sos'un ayan yere vurmasndan fkran
nan, ayrca damad yznden tahtndan ola Hippokrene'nin evresinde Musa'lar topla
can bilen babas kzn ancak araba yarn nr, ezgi syler, hora teperlermi. Pnarn su
da kendisini yenecek olan adama vereceini yu airleri esinlermi.
bildirmimi. Bylece talipleri bir bir yener,
Hippolyte. Amazon'larn kraliesi. Kemeri
yendiklerinin de kafalarn keser, evinin kap
nin alnmas Herakles'in dokuzuncu ii olarak
sna asarm. Yarta yenilmesine de olanak
anlr (Herakles). Btn Amazon'lar gibi ken
yokmu, nk hem atlar ok hzlym, hem
disi de Ares'in kz olan Hippolyte'nin These
de Oinomaos taliplerin arasna Hippodamei-
us efsanesinde ad geer. Theseus'tan bir o
a'y bindirir, bylece onlarn dikkatini eker,
lu olmu ve ona kendisi gibi Hippolytos ad
artr, arabmn da daha ar olmasn sa verilmi. Ama ou efsanelerde Herakles'in
larm. Gnn birinde Hippodameia'ya Pe eli altnda can verdii kabul edilir.
lops talip olmu. Hippodameia Pelops'u g
rnce, ona hemen gnl vermi ve yar ka Hippolytos (1) Hippolytos, Theseus'la bir
zanmasn salam. Bunun iin de babasnn Amazon'un oludur, ama Amazon'un Mela-
seyisi Myrtilos'un yardmn istemi. Bir anla nippe mi, Antiope mi, yoksa Hippolyte mi
tma gre Myrtilos k olduu Hippodameia olduu konusunda kaynaklar birbirini tutmaz.
ile bir gece yatma szn alarak Oinoma Hippolytos Amazon anasndan av ve sava
os'un arabasnn civatalarn gevetmi, bir merakn almtr, Artemis'e saygs byktr,
sre sonra Oinomaos parampara olan ara Aphrodite'yi hor grr. Tanra da ondan
basndan derek lm. alr: vey anas Phaidra'y ona k eder.
Hippodameia, ya da Pelops'un arabac Phaidra tutkusunu Hippolytos'a aar, ondan
Myrtilos'a verdikleri sz zerine efsane kay karlk grmeyince, Theseus'a yaknr, Hip-
naklar eitli anlatmlar verir: Kiminde Pe polytos'un onu kirletmek istediini syln
lops'un Myrtiios'u rvetle batan kard, Theseus fkeye kaplr, ama olunu kendi
eliyle ldrmekten ekindii iin Poseidon'a iyi anlam oluruz: Birincisi Eunomia dzen
yalvarr olunu cezalandrsn diye. These- ve dzensizlii, iyi yasalarla kurulmu bir top
us'un her dileini yerine getirmeye sz ver lum dzenini simgeler. Dike hak ve adalet
mi olan tanr da bir deniz canavar gnderip anlamna gelir, Themis'in kzlar arasnda is
Hippolytos'u paralatr. Delikanl Troizen'de ter yaznda, ister yaamda ad en ok geen
bir araba yarna katlmken ejderin saldrs tanra odur. Eirene ise insanlara bereket ve
na urar ve dizginlerine dolaarak kayalarn mutluluk salayan bartr (Dike, Eirene). Bu
stnde can verir. Phaidra haberi alnca ken tanralar doal ve insansal topluluklarn can
dini asar. Bu konuyu nce Euripides, sonra damar, denge ve srekliliin balca etkenle
da Fransz targedya yazarlarndan Racine i ridir.
lemitir. Hora'lar kimi zaman Aphrodite'nin alayn
(2) Hippolytos devler savana katlan bir da Kharit'lerle birlikte, kimi zaman da Diony-
devin de addr. Savata Hades'in baln ta sos alaynda, ya da Persephone'nin arkada
kp grnmez olan Hermes bu devin hakkn lar arasnda grrz.
dan gelmi. Ellerinde birer iek, ya da bir yemi ola
rak canlandrlrlar, ama okluk soyut kav
Hippomedon. Adrastos'la birlikte Thebai'
ramlar olarak tasarlanr ve efsanelerde rol al
ye kar ilk saldrya katlan yedi nderlerden
mazlar.
biri. Dev boylu olan Hippomedon Thebai
nnde Ismarios'un eliyle ldrlm, ama Horatius. Horatius ad, Roma'nn efsa
olu Polydoros Alkmaion'un ynetimindeki nesinde geer.
ikinci sefere katlm ve Epigon'larla birlikte
(1) Roma'llar Etrsk'lere kar savarken
Thebai'yi almtr (Thebai 'ye kar Yediler).
her iki ordu ok adam yitirmiti, ama kimin
Hipponenes. Melanlon adyla da anlan yendii, kimin yenildii belli deildi. Bir ge
Hippomenes Atalante efsanesinde rol oynar er her iki ordu bir ormanda kar karya or
(Ata lan te). dugh kurmuken, birdenbire ormanda tanr
sal bir ses duyuldu, ses yle diyordu: "Et-
Hora'lar. Hora'lar doada dzeni simgele rsk'ler Roma'llardan bir adam fazla yitirdi
yen tanradr. Hora, Latince saat anlam ler, Roma'llar zaferi kazanmtr". Bunu du
na gelen "hora" ile bir tutulduu iin adlar yan Etrsk'ler panie kaplp kamlar. Se
"Saatler" diye evrilir. Bu eviri hem doru, siyle dman karan Horatius da o orman
hem yanltr, nk bu tanrsal varlklar bir da tanrlatrlm.
l, bir dzeni yanstmakla zaman llerini
de ierirler, ama etkileri bu insansal kavram (2) Gene Etrsk'lerle sava srasnda tek
lar ok aar. Homeros'un lyada'snda Ho- gzl diye anlan Horatius Cocles Roma'y
ra'lar Olympos'ta grrz (l. V, 749 vd.): Tiber'in kar kysnda bulunan dmana kar
korumak iin tek bana bir kpry tut
Gkyznn kaplar kendiliinden mu. Sava srasnda bir ayan da yitirmi,
gcrdad. ama Roma'nn dmesini nlemi. Horatius
Saatler gzetir o kaplar, Cocles erefine Capitolium tepesinin etein
yaygn gkle Olympos emanettir onlara, de Roma'llar bir heykel dikmiler.
kaplar bir aarlar, koyu bulutlarla bir
kaparlar. (3) Roma ile Alba arasndaki savata rol
Tanralar arabalaryla Olympos'a dnnce alan Horatius kardeler Curiatius kar
(l. VII, 432 vd.): delerle teke tek savata arpmlar ve zafe
Saatler gzel yeleli atlan zdler ri kazanmlard. Tarihsel bir olay saylan bu
koumdan, arpma herhalde eski bir efsaneye dayan
ektiler tanrsal ahrlara, maktadr. Tragedyalara konu oluu uradan
ldayan bir duvara dayadlar arabay. dr: Horatius kardelerin bir kz kardei Curi
Ama Hora'larn teker teker adlarn ele ala atius kardelerin biriyle nianldr, nianlsnn
cak olursak, simgeledikleri varlklar da daha lmne alayan bu kz arpmadan sag

146
dnen Horatius ldrr, ama bu suu Ro- Hydra. Ylan ya da ejder anlamna gelen
ma'y kurtard iin affedilir. Hydra, Typhon'la Ekhidna'nn kz ve Kerbe-
ros Khimaira, Phiks gibi canavarlarn kz kar
Hyades. Hyad'lar gkte Pleiad yldzlarna
dei saylr. Hesiodos Hydra'y yle tanmlar
yakn bulunan bir takmyldzdr, baharda
(Theog. 310-315):
yamur mevsiminin balamasyla grnrler,
adlar da yamur yamak anlamna gelen (Ekhidna) Hydra'y dourdu onlardan
"hyein" fiilinden tremedir. Gkte yldz ol sonra,
madan nce Hyad'lar Atlas'la Okeanos kz Hydra o bataklklar canavar ki
Pleione'nin kzlar nympha'larm. Saylar iki tyler rpertir btn yaptklar,
ile yedi arasnda deiir. "Nysa nympha'lar" o Hydra ki ak kollu Hera tanra
bytmt korkun hncm gidermek iin
diye anlan bu kzlar Dionysos'a dadlk etmi gller gls Herakles'e kar.
ler (Dionysos), ama Hera'dan korktuklar iin
tanrsal ocuu no'ya brakp kamlar. Ze- Herakles ikinci i olarak bu canavar ld
us onlar gkte birer yldz haline getirmi. rr (Herakles) ve oklarn onun zehirli kanna
Baka bir anlatma gre, kardeleri Hyas'n batrr. At adam Nessos'un Deianeira'ya ver
lmne dayanamayarak canlarna kymlar dii iksire de bu canavarn kan karmtr
da sonra yldz olmular (Hyas). derler, ayrca bir rmaa akan kan rmak su
Hyakinthos. Latin airi Ovidius'un anlatt larnn zehirlenmesine ve blgeye le kokula
bir iek yksnn kahraman. Hyakinthos rnn yaylmasna yol am.
tanr ApoUon'un can cier arkadaym, iki Hygieia. Ad salk anlamna gelen Hygieia,
dost bir gn disk atmada yarrken tanrnn hekim tanr Asklepios'un kz ve yardmcs-
frlatt disk gelmi, Hyakinthos'un bana dr. Hygieia yalnz hasta insanlara deil, hay
vurmu. Delikanlnn boynu bir iek sap gi vanlara da bakar, dertlerine deva, hastalkla
bi krlm, imenler al kana boyanm. Arka rna ila bulur. Hekimlikle ilgili btn tanrlar
dan kollar arasna alan tanr da "Ah, senin gibi o da yeralt simgeleri tar ve zellikle
yerine ben leyim!" demi, o anda imenler yeralt yaratklarnn en zgr olan ylanla
gene gvermi ve Hyakinthos'un ld yer bir arada gsterilir. Hibir efsanesi yoktur
de gzelim bir iek am. Hyakinthos, yani (Asklepios).
smbl demiler bu iee. Bir anlatma gre
yel tanr Zephyros tanr ApoUon'un delikanl Hylas. Hylas, kahraman Herakles'in gnl
ya sevgisini kskand iin hzla eserek diskin verdii yakkl bir gentir. Yiitle birlikte Ar-
Hyakinthos'a arpmasn salam. gonaut'lar seferine katlr. Mysia blgesinde
karaya ktklarnda Herakles krlm krei
Hyas. Atlas'la Pleione'nin olu, Hyad'lar ve
iin bir aa keserken, Hylas su bulmak iin
Pleiad'larn kardei. Libya'da bulunduu bir ormana dalar ve kaybolur. Bir sylentiye g
srada bir ylan, bir aslan, ya da bir kaplan ta re nympha'lar bu gzel delikanlya tutulurlar
rafndan ldrld sylenir. lmne ala ve onu lmsz klmak iin aralarna alrlar.
yan kz kardelerini Zeus'a gre birer bur Hylas'n kaybolduunun ilk farkna varan
haline sokmu (Hyades). Polyphemos'tur. Avaz kt kadar Hylas,
Hybris. Yunan dncesinde byk bir yer Hylas diye barr. Herakles de aramaya ko
tutan soyut bir kavramn simgesi. Hybris in yulur, ama delikanly bir trl bulamazlar. Bu
san su ilemeye iteleyen lszlk, hrs ve arada Argonaut'lar onlar beklemeyerek de
kendine ar gvendir. Birok tragedya kii mir alrlar. Polphemos Mysia'da kalr ve n
lerinin balarna gelen belalar hep bu Hybris ce Kios, sonra Prusa adn alan bir ehir ku
yzndendir. Hybris, fazla varlk, doygunluk rar. Bu bizim Bursa'dr. Herakles Mysia'llar
anlamna gelen Koros'un ya anas, ya da kz Hylas' karm olmakla sulam ve onlar
olarak simgelenir. Koros'u olduu kadar dan tutsaklar alarak Hylas' arayp bulmalar
Hybris'i de Yunan dncesine zg birer n buyurmu. Hylas' arama, blgede yllk t
kavram olarak baka dillere evirmek gtr. renler haline gelmi: Rahipler daa kar
(da da Mysia Olympos'u, yani Uluda olsa len bir boy oturur. Dnyann kuzey ucundaki
gerek) ve kez Hylas diye bararak kutsal bu lkede gne hi batmaz, yl boyunca lk
alaylar dzenlerlermi (Argonaut'lar). ve yumuak bir hava eser, insanlar mutluluk
iinde yaar, lm ve hastalk nedir bilmez
Hyllos. Herakles'le Deianeira'nn olu. ler. Yemyeil ormanlarda, imenli ovalarda
Anas Deianeira Herakles'e sihirli gmlei mrlerini trk sylemek, hora tepmekle
gnderip de yiit korkun aclar iinde yan geirirler. Bu yzdendir ki, tanr Apollon bu
maya balaynca Hyllos yanna gelir ve son cennet lkesini kendine yurt edinmi, her fr
isteklerini dinler. Herakles ldkten sonra da satta oraya girmeye bakar. Gzn souklar
ple ile evlenir ve Herakles oullarnn bana balaynca beyaz kuularn ektii bir araba
geip Pelopenez'de tutunmalar iin savar. ya binip Hyperbore'liler lkesine uar, k
Hymenaios. Dn tanrs Hymenaios. orada geirir. Tarihi Herodotos bu lkeyi
Apollon ve bir nympha'nn, ya da Diony- anlatmakla bitiremez (Her. Tar. IV, 32 vd.).
sos'la Aphrodite'nin olu saylr. Dnlerde Yiitlerden Perseus'la Herakles'in de Hyper
hazr bulunan bu tanr, lirik iirin ayr bir tr bore'liler lkesine gittikleri anlatlr; kimi efsa
olan dn trklerinde de anlr. Dn tr nelerde altn elmalarn bulunduu Bat Kzla
klerinde balama "O, Hymen, Hymenaios" rnn bahesi de bu lkededir. Pythagoras'n
diye bu tanrnn adyla biter. mistik inanlaryla Hyperbore'liler lkesi da
Bu dn tanrs stne eitli efsaneler an ha da sslenmi, ylda iki kez ekin veren top
latlrd, hepsi de gzelliini yceltmek amac ra, ok uzun mrl olan iyiliksever ve saf
n gderdi. Hymenaios o kadar gzelmi ki insanlaryla ilkan topyas haline gelmitir
kzlar arasna girmi de erkek olduu anlal (Apollon).
mam, sonra da kzlar korsanlar karnca,
Hymenaios korsanlarn hepsini ldrm, Hypcrion. Ad "yukarda giden, yani dnya
kzlar kurtarm, ama onlar ana ve babalar nn stnde dolaan" anlamna gelen Hyperi-
na geri vermek iin, ok sevdii halde kendi on, Uranos'la Gaia'nn oludur. Kz kardei
sine yz vermeyen kzla evlendirilmeyi art Theia ile evlenerek, Helios, Selene ve Eos'u
komu. Bir efsaneye gre, Hymenaios tanr meydana getirir (Tab. 8). Hyperion'un efsa
Dionysos'la Ariadne'nin dnnde sesini yi nesi yoktur. Hyperion ad baz metinlerde
tirmi, onun iin dn trklerinde onun Helios'un kendisine bir sfat olarak taklr.
adn armak tre olmu. Baka bir efsane
Hypermestra. Danaos kzlarnn en k
ye gre Akam Yldz Hesperos Hymenai-
. Aigyptos'un elli oluyla evlenmek zorun
os'un gzelliine vurulmu, ondan ayrlmaz
da kalan Danaos'un elli kz babalarndan
olmu. Dnle gecenin birlemesini simge
gerdee girerken kocalarn ldrmek emrini
leyen bu efsaneye uygun olarak dn trk
alnca Hypermestra'dan baka hepsi babala
lerinde Hesperos'un da ad sk sk anlr.
rna uyup kocalarn hanerlemilerdir, yalnz
Hymenaios elinde dn mealesi, kaval ve Hypermestra kocas Lynkeus'u esirgemi ve
gl elenkleriyle canlandrlr. onunla birleerek Abas' dnyaya getirmitir.
Babasna ba kaldrmak suundan yarglanan
Hymnos. Phrygia'l bir obann ad.
Hypermestra'nm Argos mahkemesinde bera
Hymnos Artemis'in yoldalarndan Nikaia
at ettii anlatlr. Danaos kzlarnn dramn
adl bir nympha'ya tutkundur, ama Nikaia
"Hiketides" adl tragedyasnda ileyen Aiskh-
aktan tiksinir, yanna erkek vardrmaz. G
ylos'un "Hypermestra'nn yargs" adl kayp
nn birinde Hymnos dayanamaz, kza tutku
bir tragedya da yazd bilinir (Danaos kzla
sunu bildirir, Nikaia da fkelenip bir okla vu
r, Lynkeus).
rur delikanly. Btn doa, giderek Artemis
bile alam derler bu gzel obann lmne
Hypnos. Hesiodos'a gre Nyks (Gece) ken
(Nikaia).
di bana Hypnos (Uyku) ve Thanatos (lm)
Hyperboreo. Efsaneye gre, Boreas, yani tanrlarn yaratmtr. kisi de Tartaros'ta
kuzey rzgrnn tesinde Hyperboreoi deni otururlar (Theog. 758 vd.):
Orada oturur kara Gece' nin ocuklar, srece akn aa vurmam, gnn birinde
Uyku'yla lm, o korkun tanrlar. Hypsikreon evde yokken konuk gelen Pro-
Gne onlara hi evirmez nlarn medon'a alm ve onu zorla batan kar
ne gklere karken, ne inerken,
m. Sonra da onunla birlikte Naksos adasna
biri dolar srtnda topran ve denizin
tatl bir huzur gtrerek insanlara, kap oradaki bir tapnaa snm. Hypsik
tekinin demirdendir yrei, tuntandr reon karsn geri almak iin Naksos'a gidin
can. ce, adallar kadn kandrabilirse geri alaca
Yakalad insan kurtulmaz hi elinden n, yoksa zor kullanmasn yasak ettiklerini
kin besler lmsz tanrlara bile. sylemitir. Hypsikreon da kadn kandra-
madg iin Haksos'a Miletos'un sava ama
Homeros Hypnos'un ok daha sevimli bir sn salam.
portresini izer; Hera da dann doruunda
Zeus'la sevimeye karar verince, gelir Lem Hypsipyle. Lemnos kral Thoas'la Amazon
nos adasnda Uyku'yu bulur, Zeus'u uyutsun Myrina'nn kz Hypsipyle tanr Dionysos'un
diye diller dker, armaanlar sz verir. Tatl torunuymu. Lemnos adasnn kadnlar Aph-
Uyku ise bir gn Herakles'i karrken Ze- rodite'ye gereince tapnmadklar iin tanr
us'tan yedii cezay unutamaz, ama Hera a onlar cezalandrm: Bedenleri yle pis
ona Kharit'lerin birini vermeye ant iince da kokuyormu ki, kocalar onlardan kayor,
yanamaz, Hera ile birlikte yola kar (l. XIV, baka kadnlarla sevimeyi yeg gryormu-
283 vd.j: lar. Lemnos kadnlar da bir gece adada ne
kadar erkek varsa hepsini ldrmler. Yal
Vardlar canavarlar anas ok pnarl Ida'ya,
nz Hypsipyle babas Thoas' ldrememi,
Lektos burnunda frladlar denizden,
onu bir sanda kapatp denize brakm
ayak bastlar bereketli topraa.
(Thoas). Kral kz olduundan kadnlar onu
Ayaklar altnda ormanl doruklar titredi.
Lemnos'a kralie semiler. Argonaut'lar
Uyku duraklad orada,
adaya ktklarnda Hypsipyle kralieymi,
grnmeden Zeus'un gzne
nce Argonaut'lara saldrdklar halde, erkek
ok yksek bir amn stne kondu,
lerin kendileriyle yatmaya raz olduklarn g
lda'da byyen en ulu amd bu,
rnce yumuamlar ve Hypsipyle de ason'la
havada yksele yksele ge varyordu.
birleerek ona birisi Euneos olmak zere iki
Uyku orada, am dallar arasnda,
oul dourmu (Euenos). Argonaut'lar ada
bir ku oluvermiti, dalarda yaayan, ince
dan ayrldktan sonra Lemnos kadnlar kral
sesli,
tanrlarn Khalkis, insanlarn Kymindis lar Thoas'n kurtulmu olduunu grmler
dedikleri. ve kralielerini ldrmek istemiler. Hypsipy
Bir efsaneye gre, Hypnos Latmos dalar le bir gece kam ve korsanlarn eline de
nn oban Endymion'a tutulmu ve onun rek Nemea kral Lykurgos'a kle olarak satl
gzleri ak uyumasn salam ki sevgilisini m. Lykurgos'la kars Eurydike, Hypsipy-
le'yi oullar Opheltes'e dad olarak vermi
gece de doyasya grebilsin diye.
ler, ama bir gn Hypsipyle oradan geen Ye
Hypsikrcon. Hypsikreon'un serveni Mile-
dilere yol gstermek iin ocuu yalnz brak
tos ykleri adyla ge ilkada yaratlan ro
tnda bir ylan gelmi, Opheltes'i bomu.
manlarn birine konu olmutur. yk udur:
Lykurgos'la kans Hypsipyle'ye lm cezas
Hypsikreon adl bir Miletos'lu Promedon adl vermek istemiler, ama Yedilerden Amphia-
bir Naksos'luyu evine konuk edermi. raos araya girmi ve Hypsipyle'nin Lemnos'a
Hypsikreon'un kars Neaira da adal konuk dnmesini salam.
larna tutkunmu, ama kocas evde olduu
nus, Yunan tanrlarnn Latin dnyasna etki
I lerinden sonra da Roma'nm balca tanrs
olarak kalm ve bir yerde uppiter'den daha
nemli saylmtr. Roma ehrinin kuruluun
akkhos. akkhos, Eleusis myster'lerinde rol da byk bir rol oynar.
oynayan bir tanrdr. Banda mersin dallarn Baz efsane yazarlarna gre, anus talya'
dan bir elenk, elinde bir meale ile kutsal nn yerlisidir, bazlarna gre de talya'ya Te-
erenler alayn yneten gen bir adam olarak salya'dan gm ve Roma'nn yedi tepesin
gsterilir. Ad Bakkhos'un ad gibi gizli tren den birinde aniculum diye kendi adn ta
lerde atlan "akkhe" lklarndan tremi yan bir ehir kurmutur. Tiber rmana adn
olabilir. Dionysos'la yakndan ilikisi vardr. veren de olu Tiber'dir. uppiter Saturnus'u
yle ki akkhos, Anadolu'dan gelme tanr Di- kovup da bu tanr Latium'a snnca,, onu kar
onysos'un Yunanistan'da ve zellikle Eleu- layan ve konuklayan anus'tur (Saturnus).
sis'te yaratlm bir tpks saylabilir. Kayna anus'un krall talya'nn altn ana rast
stne sylentilerin eitlilii bu tanrnn ken lar. anus zamannda insanlar hep iyi ve na
dine zg bir kiilii olmadn gsterir. muslu imi, tam bir bar ve uyum iinde ya
Kimi efsanelere gre akkhos, tanra De- arlar ve toprak da onlara her eyi kendiliin
meter'in olu, ya da kocasdr. Kimine gre den baglarm. anus uygarlk yollarnn
de Demeter'in deil de, onun kz Perse hepsini am onlara: Gemiler yapmasn,
phone'nin oludur. Zeus'la Persephone'nin para basmasn retmi. ehirler kurdurup
birlemesinden domutur ve Zagreus'tur, topra ilemeyi, yasalar karmay hep ta-
Zagreus'un baka bir adla anlmasdr (Zagre- nus'a borluymular. Saturnus, kendisini ko
usj. nuklayan anus'a gemi ve gelecei grme
Bambaka bir efsane onun kaynan yetisini balad iindir ki, anus tanry Ro-
Phrygia'da gsterir: Tanr Dionysos Phrygia ma'llar iki ehreli olarak canlandrrlar. Ro
nympha's Aura ile birlemi, Aura'nm tanr ma'nn altn paralar stnde tanrnn, biri
dan ikiz ocuklar olmu, biri de akkhos' saa, biri sola bakan iki ehreli bir profili g
mu, ama Aura gnn birinde ldrm ve rnrd. anus her balangcn tanrs saylr
ikizlerinin birini paralayp yemi, o srada d, yln ilk ayna onun ad verilmi ve anua-
Zeus'un sevdii baka bir Nympha akkhos'u rius denmiti. Kaplar bekleyen tanr saylr,
karm ve Eleusis'teki Bakkha'lara gtrp nk kaplar da kendisi gibi iki yana bakar
brakm. Aura da kendini Sangarios (Sakar lar.
ya) rmana atm, sonra da bir pnar olarak Roma'nn koruyucu ve kurtarcs olarak a
gene yeryzne km. Bu motif iin bkz. nus stne u efsane de anlatlr: Romulus'un
Agdistis ve Attis efsaneleri. ynetimindeki Roma'llar ehri kurduktan
sonra Sabin'lerin karlarn karp kendileri
almenos. Ares'in olu. lyada'da ad geer ne e ettikleri zaman, Sabin kral Titus Tatius
(Askalaphos). bir gece yeni kurulan kente saldrm, Capito-
lium tepesinin bekisi Tarpeia da kaleyi Sa-
ambe. Kr tanrs Pan'la su perisi Ekho'nun
bin'lere teslim etmek zereymi ki, anus tan
kz saylan ambe, Eleusis kral Keleos'un
r bir scak su kayna fkrtm, bylece d
evinde hizmet ediyormu ki, kz Persepho- man korkutarak pskrtm. Bu mucizeyi
ne'yi aramaya kan Demeter oraya uram. anmak iin Roma'llar ondan sonra Forum'
zntden yz glmeyen tanray ambe da yaptklar anus tapnann kapsn sava
yapt akalarla gldrmeyi baarm. lkin srasnda hep ak tutar, tanrnn ehri d
Yunan talamalarnn, sonra da tragedya ve mandan korumasn salarm. anus kaplar
komedyalarda konuma vezni olan "iambos" ancak bar zamannda kapanrm. anus ka
veznine adn veren bu ambe imi. ps imparator Augustus'tan nce ancak bir
anus. Roma'ya zg bir tanr. Efsaneleri kez (. . 237'de), Augustus anda ise
hep Roma dini ve uygarlyla ilikili olan a kez kapatlm.
tanus su perisi utuma ile evlenmi ve on dogmadr (Tab. 22). Amcas Pelias'la babas
dan Fons, ya da Fontus adl pnar tanr ol arasnda tahta kimin kaca kavgasnda a-
mu (luturna). son'un olkos sarayndan uzaklatrld ve
ormanlarda at adam Kheiron tarafndan ye
apetos. Uranos'la Gaia'nn olu Titan a-
titirildii anlatlr. Yetikin aa gelince la
petos, her biri belal bir efsanenin kahraman
son ehre dner. Kl Pelias'la arasnn al
oullar meydana getirmitir (Tab. 3). Hesio- masna ve srlmesine yol aar (Pelias). Ef
dos bu Titan'm dln yle tanmlar (The- saneye gre Pelias'a bir tanr szcs tek
og. 507 vd.): ayakkabl adamdan korkmasn sylemimi,
iapetos ald Klymene'yi, tanr Poseidon'a kurban kestii ve kalabalk
gzel topuklu Okeanos kzn, bir tren kutlad bir gn lason srtnda bir
girdi gerdee ve bir olu oldu: pars postu ve her bir elinde bir karg ile ka-
Azgn yrekli Atlas tanr.
gelmi, stelik Pelion dann eteklerinde bir
Sonra getirdi dnyaya Menoitios'u,
o kendini ok beenen tanry; dereyi geerken sandallarndan birini yitir-
ve kvrak, cin fikirli Prometheus'u, mimi, onu byle grnce Pelias aakal
sonra da yarm akll Epimetheus'u, m, tanr szn ansm, stelik de ason
o ki bela oldu ekmek yiyenlere babasnn tahtn isteyince, onu ne pahasna
Zeus'un yourduu bakireyi evine alarak. olursa olsun uzaklatrmak gerektii kanm-
Baka kaynaklara gre apetos Klymene ile na varm. Bir anlatma gre, Pelias ason'a
deil de Asia ile evlenir (Asla). br Titan'Iar taht vermem dememi de yalnz yle bir so
gibi apetos da Zeus'un eliyle Tartaros'a at ru sormu: Bir kral kendine kumpas kuran
lp yeraltna kapatlr. bir uyruuna ne yapmal? ason da, onu
uzaklara srmeli cevabn vermi de onun
asion. Zeus'la Elektra'nn olu, Harmonia zerine Pelias ason'a Kolkhis'ten altn postu
ve Dardanos'un kardei (Tab. 7). Dardanos gidip almasn buyurmu. Her neyse, ason
gibi Samothrake'de oturur, baz kaynaklarda bu servene hayr dememi ve Yunanistan'n
Giritli olduu sylenir. Efsanesinin en arpc en sekin yiitlerini bir araya getirerek Argo
yan Demeter'le olan akdr. Tanrann ona gemisini yaptrm ve nl Karadeniz seferi
gnl verip vermedii konusunda efsaneler ne km. Bu noktadan sonra ason'un kade
de ayrlk varsa da, Demeter'le birletii ve ri Argonaut'larn kaderiyle birleir (Argona-
aklarndan Plutos'un doduunda kaynaklar ut'lar). Yunanistan'a dnnde Medeia'nn
birleir. Odysseia'da Kalypso tanralarn bylerine kurban gider. Karadenizli byc
lmllerle olan aklarndan dem vururken den kurtulduktan sonra ason olkos'a dner,
yle der (Od. V, 125 vd.): kendi ya da oullarndan biri bu ehirde kral
Gzel rgl Demeter de gnl vermiti l ele geirir (Medeia).
asion 'a
sarma dola olmutu ikisi sevgiyle,
yatmlard kez srlm bir tarlada, da. (1) Girit kral Melisseus'un kz. Rheia
ama Zeus o saat aidiydi bu haberi, yeni dourduu Zeus'u Kronos'tan karp
erkei tepelediydi gz kamatrc kundakta bebek olarak Girit'e gtrnce, da
yldrmla. kendi adn tayan dada onu kz kardei Ad-
Diodoros'a gre asion Samothrake adas rasteia ile birlikte bytr, besler (Zeus,
nn gizemlerine ermiti, kardei Harmoni- Amaltheia).
a'nn Kadmos'la dn srasnda Demeter'e (2) Korybas'n kz, Girit kral Lykastos'la
rastlam ve tanra ona gnlyle birlikte bu evlenir ve Minos adl bir olu olur.
day tanelerini de armaan etmi. Sonra da
asion Kybele ile sevimi ve Korybas diye bir (3) anakkale blgesindeki Kazda'nn es
oullar olmu. Korybas Korybant'lara adn ki ad.
vermi (Korybanl lar).
daia. da'l anlamna gelen bu ad Troya bl
tason. Argonautlar seferinin kahraman a gesindeki da da ile ilikisi olan iki efsanelik
son, Kretheus'la Tyro'nun olu Aison'dan kadnn addr:
(1) Skamandros rmann tanrsyla birleip babas ise, Melampus'un olu Abas'tr. Ad
Teuker adl bir oul douran bir Nympha "gren" anlamna gelen dmon Argona-
(Teuker). ut'larn yolculuunu ngr gcyle dzenle
(2) Dardanos'un bir kz. Trakya kral Phi- dikten sonra bir anlatma gre de Mari-
neus'la evlenir. Bir efsaneye gre Phineus'un andyn'ler lkesindeki duraklarnda bir ava ka
bana bela getiren odur (Phineus). tlarak bir yaban domuzu tarafndan ldrl
mtr (Argonaut'lar).
daios. Girit ya da Troas'taki da da ile ili
kili birka kiinin adi: domeneus. Deukalion'un olu ve Mi-
(1) Priamos'un bir olu. nos'un torunu, Troya savana katlan Girit
(2) Paris'le Helena'dan dogma bir oul. kral. domeneus'un Molos diye bir vey kar
(3) Priamos'un arabacs. dei var, onun olu Meriones Troya savan
(4) Dares'in olu, Troya'l sava. da domeneus'un hem seyisi, hem de en ya
(5) Korybant'lardan biri. kn sava arkadadr.
(6) Dardanos efsanesinin bir anlatmna Homeros'un parlak sfatlarla nitelendirdii
gre, Dardanos'un daios'la Dimas adl iki (tanr gibi, alev gibi saldran denir domene-
olu olmu. daios Troya'nn gneyindeki da us'a) bu yiit lyada'da "salarna kr dm"
n eteine yerlemi ve tda adn daa ver yalca bir adam olarak gsterilir. Ama kah
mitir. Troya blgesine Ana Tanra Kybe- ramanlklar destanda byk bir yer tutar.
le'nin kltn getiren de oymu. Destan blmleri boyunca domeneus en
das. Homeros das (destanda ad des ola sekin Troya yigitleriyle savap, ounu alt
rak geer) stne yle der (l. IX, 557): eder, Deiphobos'a, Aineias'a, giderek Hek-
tor'a bile kar kar ve ok adam ldrr, l-
des bir zamanlar en glsyd dnyadaki dremediklerini de yaralar. Btn bu savala
yiitlerin, rnda Meriones her zaman yanbandadr ve
ince bilekli gelin Marpessa uruna o
Phoibos Apollon'a bile kaldrmt yayn. onu destekler.
das, birok efsanelerde ad geen bir kii lyada'da anlatlan olaylardan sonra, do
dir: Kardei Lynkeus'la birlikte Kalydon av meneus'un ehri almak iin yaplan tahta at
na ve Argonaut'lar seferine katlr, Anado ta bulunan yiitlerden biri olduu ve Akhille-
lu'da Mysia'y ele geirecekken Telephos us'un l trenlerindeki yumruk yarnda bi
ona engel olur. Tanr Apollon ve Dios- rinci geldii anlatlr.
kur'lara kar sava, efsanesinin en gze ar Ka yolda uarsa savatan kurtulan
par yandr: das, Euenos'un kz Marpessa'ya hepsini Girit'e gtrebilmi domeneus,
k olur ve onu babasndan karr. Evlenir deniz yutmam onlarn hibirini.
ler, ama tanr Apollon da kadna tutkundur,
Baka efsane yazarlar domeneus'un d
onu das'n elinden almak ister, Apollon'la
n servenini bambaka biimde anlatrlar:
das birbirlerine girerler. Zeus are olarak u
Girit'e varmadan donanmas byk bir frt
nu buyurur: Marpessa ikisi arasndan sesin.
naya tutulmu, domeneus da sag salim yur
Kadn kocasn seer.
da varrsa ilk karsna kacak olan insan
das bir srnn paylalmas konusunda Poseidon'a kurban etmeyi adam. Karsna
Dioskur'larla kavgaya tutuur: das bir hileyle ilk kan kendi olu (ya da kz) olmu, dome
btn sry ele geirdiinden Kastor'la neus szn tutmu, kann aktm, ama bir
Polydeukes ona ve Lynkeus'a saldrrlar. ar sre sonra Girit adasnda kan bir salgnn
pma srasnda Kastor ldrlr, Zeus da nedeni bu suta aranm ve domeneus yur
Polydeukes'i kurtarmak iin araya girmek zo dundan srlm. Gitmi gney talya'ya yer
runda kalp das' imeiyle arpar (Lynke- lemi.
us, Marpessa, Dioskur'lar).
domeneus zerine u masal da anlatlr:
dmon. Argonaut'lar seferine katlan bilici. Thetis'Ie Medeia bir gzellik yarmasna gi
Aslnda Apollon tanrnn olu saylr, lml rimiler, domeneus'u da yarg olarak al-
mlar, Idomeneus dl Thetis'e vermi, mesini ileri srerler. karios'un ad ancak Pe-
Medeia buna ok kzarak btn Girit'lilerin nelopeia'nn babas olarak geer (Penelo
yalanc olduu sylentisini yaym. Ayrca peia).
domeneus'la dlne lanet okuyarak bir daha karos. Girit'li mimar Daidalos'un olu ika
szlerine gvenilmemesini salam. Bu ma ros dnyada ilk uan adam olarak n brak
sal "Girit'lilerin hepsi yalancdr" atasznn mtr. Baba-ogul kral Minos'un emriyle
kaynanda olsa gerek. Labyrinthos'a kapatlnca, Daidalos oradan
dyia. Okenos kzlarndan biri olan Idyia, kmak ve kap kurtulmak arelerini aram.
Kolkhis kral Aietes'le evlenip Medeia'y do Uzun uzun altktan sonra kendisi ve olu
urmu. Baz efsanelerde Aietes'in ikinci ka iin birer ift kanat yapm ve onlar balmu
rs, bazlarnda birinci kars olarak gsterilir muyla omuzlarna yaptrm. Umadan n
(Aietes). ce de karos'a ne ok alaktan umasn, ne
de fazla ykselip gnein nlarna yakn gel
kadios. Tanr Apollon'la Lykia adl mesini salk vermi. Ne var ki havalandktan
Nympha'nn olu. Anadolu'nun Akdeniz ky sonra karos babasnn bu szn unutmu,
larnda domu ve doduu blgeye anasnn baarsndan dolay gurura kaplm, ya da
adn vererek Lykia demi, ayrca orada Pata- hava sarholuuna tutularak ykseldike yk
ra ehrini kurmu. Apollon'a adanm bu e selmi, gnein nlarna aldrmam, giderek
hirde yaptrd tapma bir bilicilik merkezi doay yenmek, zgrle kavumak sevin
haline getiren de kadios'mu. Efsanesi Apol- ciyle Helios'u hor grme suunu da ilemi.
lon kltnn Anadolu'lu kaynan belirtmek Gne tanr onun kanatlarn tutan balmumu-
bakmndan ilgintir: kadios Lykia'da kalma nu eritmi, karos da tepetaklak denize d
yp talya'ya gidecek olmu, ama yolda bir fr m ve boulmu. Ege'de Sisam adasnn
tnaya tutulan gemisi batm, kendisini bir yu evresindeki denize karos denizi denmitir
nus bal kurtarm da, Parnassos dann bundan byle.
eteklerine kadar gtrm, kadios orada yu karos'un esiz serveni her ada sanat
nus baln anarak ehre Delphoi (delphis lar esinlemi, bunlarn arasnda en etkili, il
yunus demek) adn koymu (Apollon). gin eseri yaratan ortaa ressam Brueghel
tkarios. (1) Kral Pandion zamannda Yuna olmutur (Daidalos).
nistan'a zm ban tantm olmakla n sa ksion. ksion cehennemde sonsuzca cezaya
lan Atina'l kii, Erigone'nin babas (Erigone). arplan byk sululardan biridir. Tesalya'da
(2) Tyndareos'un kardei ve zellikle Pene- Lapith'lerin kral iken, Deioneus'un kz
lope'nin babas olarak tannan efsanelik kii. Dia'ya talip olmu ve babasna birok arma
karios, kz Penelopeia'y tertipledii araba anlar vermeye ant imi, ama evlendikten
yarnda birinci gelene vereceini sylemi, sonra szn tutmad gibi kaynatasn kor
zaferi Odysseus kazannca ona vermi. Baka haline gelmi kmrlerle dolu bir kuyuya atp
bir anlatma gre, Odysseus Tyndareos'a He- ldrm. Bylece yemin bozma suuna bir
lene'nin talipleri arasnda semek iin bir yol de ailesinden bir kiiyi ldrme suu katln
gsterince, Tyndareos ona dl olarak Pene ca, kimse ksion'u bu gnahlarndan arndr
lopeia'y verdirmi karios'a. Kz Odysseus'la mak iin gereken treleri yapmaya yanama
evlenince, karios iftin kendisiyle kalmasn m. Bir gn Zeus ona acm, tutulduu l
istemi, Odysseus da hayr dememek iin gnlktan ksion'u kurtarm, ne var ki ksion
seme hakkn Penelopeia'ya vermi. Kz da tanrya kar da olaanst bir nankrlk
ban rtp kzarm, karios bylece Ody gstermi: Hera'ya vurulup tanray kirlet
sseus'la birlikte thake'ye gitmek istediini meye uram, derken Zeus (ya da Hera'nn
anlam. Odysseia'da taliplerle Telemakhos kendisi) tanraya benzeyen bir grnt yap
arasndaki tartmalarda, talipler Penelopeia' m, ksion da onu Hera sanarak onunla bir
nn babas Ikarios'un yanna geri gnderilme lemi. Bu birlemeden at adam Kentauroi
sini ve Ikarios'un kendine yeni bir damat se domu . Bir anlatma gre bir at adam deil
de, ne kadar at adam varsa hepsi ksion'dan pnan kurmaktadr ki, gkten den Palla
dogmaym. Ama Zeus bu korkun gnah dion yapnn ak atsndan ieri girip yerini
cezasz brakmam, ksion'u cayr cayr ya alr. Daha baka bir efsane de los'un bir yan
np alevler saan bir tekerlee balam, gn srasnda Palladion'u alp kurtardn,
onun sonsuzlua dek dnp yanmasn sala ama tanrann yzn grd iin de kr
m. Tanr ksion'a ayrca ambrosia yani olduunu anlatr. Athena yakarmalarna yu
lmszlk arab iirdigi iindir ki, ksion'un muam da los'un gzlerini sonradan am.
cezasndan lm yoluyla kurtulmas da ola Bir efsaneye gre los, olu Ganymedes'in
nakszdr. ksion, Theseus'un arkada Peiri- Olympos'a karlmasndan sorumlu olan
thoos'un babasdr. Tantalos'la Pelops'u Anadolu'dan kovmu
(Tantalos).
lia. Roma'nn kurucular Romulus'la Re-
mus'un analar Rea SiMa'nn baka bir ad lyada. Homeros'un lias, ya da lyada adl
(Rea). byk destan lyon yani Troya destan adn
tad halde, Troya sava efsanesinin an
los. Troya kral soyunda bu ada iki kez rast cak ksa bir blmn yanstr: Akhilleus'un
lanmaktadr: Birinci los, Dardanos'un o ordularn yneticisi Agamemnon'a kar f
cuundan biridir, ama dl brakmadan lr. kesi ve savatan ekilmesiyle balar, Akhille-
kincisi, Tros'la Kallirhoe'nin olu, lyon yani us'un savaa dnmesi, Hektor'u ldrp Tro
Troya ehrinin kurucusu ve Priamos'un dede- ya ehrinin evresinde srklemesi, sonra da
sidir (Tab. 16 ve 17). los'un Laomedon adl lsn babas Priamos'a geri vermesiyle bi
olundan baka Themisthe adnda bir de kz ter. Yirmi drt blml ve 16.000'den fazla
olur, bu kz kendi amca olu Kapys'le evlenip dizeli bu destann bir zetini blmlere ayra
Ankhises'i dourur, bylece los Troya kral rak balklaryla birlikte burada vermeyi fay
soyunun hem Hektor kolu, hem de Aineias dal buluyoruz. Destann 24 blm el yaz
kolunun atasdr. malarnda Yunan alfabesinin harfleriyle gs
los'un Troya ehrini kurmas yle anlat terilmitir, okuyucularn bu saymaya rastla
lr: Troas blgesinden olan los gnn birinde yabilecekleri dncesiyle, blmlerin Yu
Phrygia'da ora kralnn dzenledii bir yar nanca saylarn da parantez iinde gsteri
maya katlr, birinci gelir ve dl olarak kz ve yoruz:
erkek elli kle ile yurduna dner, ama kral
ona bir de kara benekli bir inek verir ve bilici BLM I. (A) Sesleni - Akhilleus 'un fkesi.
lerin szne uyarak, inein ardndan gidip Ozan Musa'lara seslenip konusunu belirtir:
duraca yerde bir ehir kurmasn bildirir. Akhilleus'un fkesi, bu yzden Akha'lar ara
nek kuzeye doru yol alr ve Ate tepesi deni snda beliren veba salgn.
len bir tepenin stnde durur. Zeus tarafn Akha'larn Troya ovasndaki gemi ordug-
dan atlnca Gaflet tanrann dt tepedir hmdaytz. Tanr ApoUon'un rahibi Khryses
bu (Ate). los orada bir ehir kurup ona adn gelir, Agamemnon'un tutsak olarak alkoydu
verir. Sonradan Troya adn da alacak olan l u kz Khryseis'i geri ister. Agamemnon kz
yon Skamandros'la Simoeis rmaklarnn ara vermedii iin tanr Apollon Akha ordusuna
sndaki ovada olup, daha nce Dardanos'un veba salar. Dokuz gn, dokuz gece ordu has
da dann eteinde kurduu Dardania'dan talktan krlr. Bilici Kalkhas kz geri vermeyi
pek uzak deildir. Bir sre sonra los tanr buyurur. Agamemnon kz vermeye raz olur,
Zeus'tan giriiminin uurlu olup olmayaca ama onun yerine Akhilleus'un tutsa Brise-
n gsteren bir imar diler, Zeus da gkten is'i alr, ama Akhilleus da barakasna ekilir:
Palladion'u indirir lyon zerine. Palladion, Savaa artk katlmayacaktr. Anas deniz tan
tanra Pallas Athena'nn, sag elinde karg, ras Thetis'ten cn almasn ister. Thetis
sol elinde reke tutan dev boylu heykelidir. Olympos'a kp Zeus'tan yalvarr: Akhilleus
los heykelin dt yere Athena tapnan savatan ,uzak durduka Akha'lar zaferi kaza-
kurar. Baka bir efsaneye gre, los ehrin ta namasnlar. Zeus sz verir, Akha'lardan yana
olan kars tanra Hera ile kavga ederler. BLM VI. (/.) Hektor'la Andrornakhe'nl
Hephaistos tanr onlar yattrr. Bulumas.
Hektor ehre gelir, anas Hekabe'ye Athe
BLMII. (B) Agamemnon'un D. Toplan na tapnana sunular koymasn syler. Bu
t. Gemilerin Saym. arada Diomedes Lykia'l Glaukos'la arpr
Zeus Agamemnon'a yalanc bir d gnde ken, aralarnda konukluk balar olduu anla
rir: Troya'y alabileceini bildirir. Agamem- lr, savatan vazgeip silahlarn dei toku
non Akha'lan toplantya arr, onlar dene ederler. Bellerophontes efsanesinin anlatl
mek ister: Herkesin dokuz yllk savatan bk mas. Hektor bat surlarnn nnde kars
tn, yurtlarna dnmek istediklerini anlar. Andromakhe ile kk olu Astyanaks'a rast
Thetis olay. Ordu sava dzenine girer. lar. Aralarndaki aile sahnesi.
Ozan bir daha Musa'ya seslenir ve Akha or
dularnn, komutanlarnn ve ehirlerinin ad BLM VII. (H) Hektor'la Aias Arasndaki
larn, gemilerinin saysyla saymaya koyulur. arpma - llerin Kaldrlmas.
Ayn saym Troya'llar iin de yaplr. Troya Hektor, Akha'larn en sekin yiitlerinden
ordusu da safa dizilir. biri Telamonoglu Aias'la teke tek savar. Ba
a ba gelip ayrlrlar. lleri toplamak iin
BLM III. (r) Antlar. Surlarn stndeki savaa ara verilir. Akha'larn ordugh bir sur
Sahne - Paris'le Menelaos'un Teke Tek Sa ve bir hendekle evirmeleri. Olympos'ta tan
va. rlar arasndaki tartma.
ki ordu kar karyadr: Paris Menelaos'la
teke tek savaa girimeyi teklif eder. Sava BLM VIII. (e) Zeus'un 1da Dandan Savas
kazanan, Helena'y alacaktr. Teklif kabul Ynetmesi.
edilir, Priamos'u armaya giderler. Zeus Troya savann ynetimini ele alr,
Sahne deiir: Priamos'la ihtiyarlar heyeti bunun iin de gelir, 1da dann doruun.*
surlarn stnde dizilip teke tek sava gzet yerleir. stnlk Troyallardadr, Akha'Bl
lerler. Helene gelir, onlara Akha yiitlerini hendee kadar ekilirler.
tantr. Teke tek sava balar, Menelaos Pa BLM K. (\) Akhilleus'a Gnderilen Eltlm
ris'i alt etmek zereyken tanra Aphrodite - Yiidin Barakasndak Tartma.
araya girip Paris'i karr, Helene'yi de koca Akha'lar toplantsnda Akhilleus'un savaa
snn yanna gtrr. Helene'nin Aphrodi dnmesini salamak iin ona eliler gnder
te'ye, sonra da kocasna kmas. me karar verilir. Aias'la Odysseus eli seilir
ler. Akhilleus onlar iyi karlar, arlar, ama
BLM IV. (A) Yeminlerin Bozulmas - Aga
savaa dnmeme kararn bildirir. Lalas Pho-
memnon'un Ordular Teftii.
iniks'in btn yakarmalar boa gider. Haberi
Olympos'ta: Zeus, Hera ve Athena arasn
alnca Akha'lar arasndaki znt.
da atma. Hera, Lykia'l Pandaros'un sa
vamama andn bozmasn salar. Menela BLM X. (K) Odysseus7a Diomedes'in Ke
os'un yaralanmas. Gene silaha sarlan ordu fe kmalar - Dolon.
yu Agamemnon gzden geirir. Sava ba Gece toplanan kurultay: Akha'larn en yal
lar: Akha yiitlerinden Antilokhos, Aias ve nderi Nestor Troya'llar kampna gzc
Odysseus birok Troya'ly ldrrler. gnderilmesini salk verir. Odysseus'la Dio
medes grevlendirilirler. Yolda Troya'llarn
BLM V. (E) Diomedes'in Kahramanlklar.
gzcs Dolon'a rastlarlar, azndan birok
Btn blm Akha yiidi Diomedes'in kah
bilgi aldktan sonra onu ldrp dnerler.
ramanlklarna ayrlmtr: Korkun bir bou
Trakya'llarn cins atlarn karrlar.
ma balar, tanrlardan Ares, Athena ve Aph
rodite de savaa karrlar. Aineias'la Diome- BLMXI. (A) Agamemnon'un Kahramanlk
des arasndaki sava. Aphrodite'nin araya gi lar.
rip yaralanmas, Diomedes sava tanr Ares'i Destann yirmi altnc gnnde nc b
yaralar. yk atma. Hektor'la Agamemnon'un kar-
lamas, Agamemnon, Diomedes ve daha ama Hektor ly silahlarndan soymay ba
birok Akha yiidinin yaralanmas. Akha'lar- arr. Akhilleus'un lmsz atlarnn alama
da tela. Nestor, AkhiUeus'un arkada Pat- s. Zeus Troya'llara zaferi mjdeler. Akha'
roklos'a dert yanar. larn bozgunu. Patroklos'un ls alnr ve
kara haber Akhilleus'a gtrlr.
BLMXII. (M) Duvar Dibindeki Sava.
Troya'llar duvara saldrr. Kyasya arp BLM XVIII. (X) Akhilleus'a Yeni Silahlar
ma. Lykia'llarn duvarda delik amalar. Kor Yaplmas.
kun bouma. Akha'larn gemilere doru AkhiUeus'un korkun yas. Deniz tanras
kamas. Thetis'i arp yeni silahlar istemesi. The-
tis'in demirci tanr Hephaistos'a bavurmas.
BLMXIII. (N) Gemilerin nndeki Sava.
Silahlar destan.
Akha'lardan yana olan tanr Poseidon sa
va Semendirek adasndan gzler. ki Aias' BLM XIX. (T) Akhilleus'la Agamemnon
Troya saldrsna kar koymaya kkrtr. Her Arasndaki Barma.
iki tarafta da yararlk gsterenler olur, ama Thetis silahlan oluna gtrr. Akha'larn
Troya'llar gemilere kadar sokulurlar. toplantsnda Akhilleus'la Agamemnon bar
BLM XIV. (3) Zeus'un Aldatlmas... rlar. Ordular silah kuanr. Sava hazrlkla
r. Akhilleus iin kara belirtiler: Hektor'u l
Akha'larda aknlk. Hera, Zeus'u batan
drdkten sonra kendi lm de yakndr.
karmak iin bir dzen kurar. Tanra Aph-
rodite'den cinsel istek uyandran memeligini BLM XX. (Y) Tanrlarn Savaa Karmas.
alr, sslenir pslenir ve 1da danda Zeus'u Olympos'ta tanrlar toplants: Zeus izin ve
bulup onunla sevimesini baarr. Tanr sevi rir, her tanr istedii gibi yardm edebilecek
meden sonra uykuya dalar, o srada Posei tir savaa. Tanrlar iki cepheye ayrlr: Hera,
don Akha'larn yardmna koar. Athena, Poseidon, Hermes, Hephaistos A-
BLM XV. (o) Duvara kinci Saldr. kha'lardan yana, Ares, Apollon, Art emi, Le-
Zeus uyanr, Hera'ya kr. Poseidon to ve Aphrodite Troya'Mardan yanadr. A-
uzaklar, Zeus Apollon tanry Hektor'a gn khilleus'un Aineias'la karlamas, Aineias'n
derir. Hektor gene duvara saldrr. Akha'lar sava meydanndan karlmas.
gene gemilere kadar gerilerler. Durum Akha'
BLM XXI. (d>) Irmak Kylarnda Sava.
lar iin ok ktdr.
Akhilleus kudurmu gibidir, nne gelen
BLM XVI. (n) Patroklos Destan. Troyaky insafszca tepeleyip Troya ovasnda
Patroklos gelir, Akhilleus'a bu korkun du akan Skamandros ve Simoeis rmaklarna
rumu bildirir, Akhilleus gitmeyecekse, kendi atar. Kanlarla kzla boyanan rmaklar kabar
savaa gidip dvmeye kararldr. Yiitten dka kabarr. rmak tanr Skamandros, fke
silahlarn ister. Akhilleus arkadana silahlar lenir, yatandan kp Akhilleus'u kovalama
n verir. Patroklos," AkhiUeus'un silahlaryla ya balar. Derken ate tanr Hephaistos r
karlarna dikilince, Troya'llar nce bozgu maklarn karsna dikilip alevleriyle onlar
na urar, sonra Lykia'l nder Sarpedon Pat- durdurur. Sahne Olympos'a ykselir: Tanrlar
roklos'la dvr ve lr. Batanr Zeus'un arasnda kavga, dv. Akhilleus Troya'llar
kadere boyun eerek olu Sarpedon'u feda pskrte pskrte Troya'nn surlar nne
etmesi. Sarpedon'un ls evresinde arp gelir. Troyallar surlarn iine snrlar.
ma. Patroklos Hektor'u bat kaplarna kadar
kovalar. Apollon'un kkrtt Hektor, Pat- BLMXXII. (X)Hektor'un lm.
roklos'u vurur. Patroklos'un lm. Bir Hektor surlarn dnda kalr. Priamos'la
Hekabe yalvarrlar ieriye girip korunsun di
BLMXVII. (P)Menelaos'un Kahramanl. ye, yiit anasna, babasna aldrmaz. Hek-
Akha yiitleri Patroklos'un lsn Hek- tor'un i tartmas. Korkuya kaplmas. Tan
tor'un elinden kurtarmak iin dvrler, rlar seyircidir. Sonunda Zeus kader tartsn
IINU

kaldrr: Hektor'un lm kefesi ar basar. galarn simgeler. no'nun iki kiilii vardr:
Apollon bile onu korumaktan vazgeer. Tan Athamas'n ikinci kars ve Phriksos'la Hel-
ra Athena Troya'l yiit Deiphobos'un kl le'nin vey anas olarak ikin bir rol oynad
na girip Hektor'u aldatr. Hektor Akhille- halde (Athamas, Argonaut'lar), Ak Tanra
us'un karsna dikilir. arprlar. Hektor olarak frtnaya tutulmu gemicileri korumak
lr. Akhilleus lsn yedi kez Troya surla ta ve zellikle Odysseus'u kurtarmakta ok
rnn evresinde srkler. Troya surlarndan sevimli bir tanra olarak grlr. Poseidon
seyredilen korkun sahne. Andromakhe'nin korkun bir frtna ile Odysseus'un saln pa
baylmas. rampara edip kendisini azgn dalgalar iinde
bomak zereyken, Leukothea kar yiidin
BLM XXIII. () Patroklos'un lsne D karsna (Od. V, 333 vd.):
zenlenen Yarmalar.
Akhilleus'un ordughnda Patroklos'a yap Grd onu gzel topuklu Ino, Kadrnos'un
kz,
lan l trenleri. Akhilleus'un yas. Patrok
eskiden insan sesli ve lmlyd bu Ak
los'un yaklmas. Yarmalar. Tanra,
deniz tanrlar arasnda saylr oldu
BLM XXIV. (.)Priamos'un Hektor'un l sonralar.
sn Geri Almas -Hektor'a Atlar. Grd neler ektiini, acd Odysseus'a,
Gece. Kral Priamos tanr Hermes'in kla bir mart oldu, pr etti, kverdi sudan,
vuzluunda Hektor'un lsn geri almak geldi, oturdu saln stne, seslendi, dedi ki:
iin Akhilleus'un barakasna gelir. Priamos'la "u Poseidon, yeri sarsan, ne ister senden
Akhilleus arasndaki konuma. Akhilleus yu zavallck,
muar: Hektor'un lsn babasna geri ve ne diye bunca belay salar senin bana?
Ta atlasa yok edemez o seni.
rir. Priamos lyle Troya'ya dner. Hektor'a Sen gel, yap ben ne dersem,
atlar yaklr. Dokuz gn Hektor'un ate y hi benzemezsin aklsz bir adama:
n iin odun tanr. Onuncu gn yaplan Hadi kar rubalarn srtndan,
cenaze treniyle lyada kapanr. yeller gtrsn saln brak,
ulamaya bak Phaiak'larn toprana
nakhos. Argos blgesindeki rman tanr olanca gcnle yze yze,
s. Okeanos'la Tethys'in olu saylr. Bir efsa orada kurtulmaktr kaderin senin.
neye gre nakhos, Argos'a insanlarn yerle Al u tanrsal yama vereyim sana,
mesinden nce yaam, ya da tufandan arta gsnn altna dola onu,
ne ac var artk, korkma, ne lm.
kalan insanlar toplayp rman kylarna
Ama dedii zaman karaya ellerin,
yerletirmi. Hera ile Poseidon Argos'ta han onu z, at arap rengi denize, uzaa,
gi tanrnn egemen olaca tartmasnda atar atmaz da dn gerisin geri".
nakhos'u hakem almlar, fnakhos da He-
ra'y seince, Poseidon fkelenip rman ya Odysseus tanrann dediini yapar ve kur
tan kurutmu, ancak yamurlar mevsimin tulur.
de suyu olacana karar vermi. no'nun deniz tanrasna dnmesi st
ne de u efsane anlatlr-. Semele tanr Diony-
nakhos en geerli efsanelere gre o'nun
sos'u dourup ldkten sonra no, kocas
babasdr. o'nun Zeus tarafndan sevilmesi
Athamas' ocuu almaya ve kendi ocuklar
ve karlmas ona dert olmu, kzn reddet
Melikertes ve Learkhos'la bytmeye kand
mek ya da tanrnn peine taklmak gibi ar
rr. Ne var ki kskanlktan gz kararan tan
davranlarda bulunduu iin, onu yldrm
ra Hera Zeus'un olunu barndrdklar iin
arpm, bylece Zeus nakhos rman su
no ile Athamas'a fena kzar ve ikisini de l
yundan yoksun etmitir (to).
drtr. no olu Melikertes'i bir kaynar su ka
no. Kadmos'la Harmonia'nn kz, Semele zanma atp boar, Athamas da Learkhos'u
ile Agaue'nin kz kardei (Tab. 18). Bir deniz bir geyik sanarak kargsyla vurur. Yaptn
tanrasna dnt zaman ad Leukothea, anlad zaman no Melikertes'in lsyle bir
yani Ak Tanra olur ve denizin kpkl il,il likli' denize atlar, ama deniz tanrlar ona acr
ve kendisini bir denizkzna, olunu da Palai- bir boa biiminde tapnlan Apis tanrnn
mon adyla kk bir tanrya dntrrler. ad Yunanca Epaphos'tur der (II, 153), by
Sisyphos'un dzenledii sthmos yarmalar lece o'nun da, olu Epaphos'un da Msr'l
bu tanr erefine yaplrm (Palaimos, Meli- tanrlarn Yunan karlklar olduunu kabul
kertes). eder.
Roma'da Leukothea, tapna limana yakn Yunan kaynaklarnda o efsanesi yle an
bulunan Mater Matuta ile, Palaimon da Por- latlr: o, Argos kral nakhos'un kzdr (Tab.
tunus, limanlar tanrsyla bir tutulmutur. 10), babas nakhos sonradan adn alan r
man tanrs ve Okeanos'un olu saylr;
o. Io efsanesiyle Yunanistan yarmadas Ak kendisi de Argos ehrinin Hera tapnanda
deniz uygarlnn birok dinsel grlerini ve rahibedir. Gnn birinde Zeus o'yu grr,
onlardan dogma efsaneleri kendine mal et kzn gzelliine vurulup ona yanar. Hera
me, asl kaynaklan Anadolu, Fenike ya da bunu renince byk bir kskanla kaplr,
Msr'da bulunan bu olgular kendi toprakla batanr da sevgilisini karsnn fkesinden
rnda merkezleme abasnn tipik bir rneini korumak iin onu beyaz bir inek haline d
vermektedir. Bu gerei ilkan ilk tarihisi ntrr ve bu hayvanla hibir ilikide bulun
Herodot da sezinlemi olacak ki, Akdeniz'in madna Hera'ya yemin eder. Tanca inein
dousuyla bats arasndaki atmay ele ald kendisine verilmesini art koar, o'yu alp
byk eserine o efsanesiyle, bu konu bir bana bin gzl dev Argos'u beki olarak di
masal deil de, tarihsel bir olaym gibi bala ker. Zeus bu kez de Hermes'i gnderir, Ar
maktadr. nek biimine girip, karnnda Hel- gos'u byleyerek ldrmesini salar. Ama
len'lerin batanrs Zeus'un tohumunu taya Hera bir atsinegi musallat eder inee, o deli
rak ktadan ktaya atlayan, getii yerlere ad gibi ktadan ktaya koar, atsineginden kurtu
n veren o (stanbul Boaznn ad Bosporos, lamaz bir trl. Bir denize, bir de boaza ad
nek Geididir) ve onun servenleri, onun d- n verdikten sonra, Kafkas dalarnda bir ka
lyle ilgili olarak srdrlp anlatlan efsane yaya mhlanm olan Prometheus'un nn
lerin hepsi byle bir ama gdlerek kurul den geer. Aiskhylos "Zincire Vurulmu Pro-
mua benzer. metheus" targedyasnda bu bulumay sahne
Herodot Perslerle Yunanllar, yani Asya ile ye koyar: Orada o bana gelenleri yle an
Avrupa arasndaki savaa hep kz karma latr (Prom. 640 vd.):
olaylarnn sebep olduunu, bunun o'nun ka
rlmasyla baladn yazar (I, 1-5): Argos stiyorsunuz madem, hayr diyemem:
kral nakhos'un kz o deniz kysnda oynar Aka anlataym her eyi size,
ken Fenike'li gemiciler tarafndan karlp Ama dorusu anlatmaya utanyorum da
Msr'a gtrlm. Buna misilleme olarak da tanrsal bir kasrgann nasl
Yunanllar Fenike'de Tyr kral Agenor'un (ki allak bullak edip ben zavally,
Agenor o'nun torunudur) kz Europe'yi ka varlma yeni bir biim verdiimi
rrlar, bununla da kalmazlar, Argonaut'lar Geceler gecesi yapayalnzken odamda
yle szler duyuyordum dlerimde:
seferini dzenleyip Kolkhis'li Medeia'y ka
"Ey mutlu gen kz, niin yalnzsn
rrlar, bunun karl da Paris'in Helena'y erkeklerin en ycesi zlerken seni?
karmas ve onun sonucunda Asya ile Avru Zeus yanp tutuuyor senin iin,
pa'y ilk byk atmada kar karya geti Aphrodite'nin gerdeine girmek istiyor
ren Troya savadr. Herodot bu yorumu seninle.
Pers bilginlerinden aldn syler, ne tuhaftr Zeus'un isteine kar koma sakn,
ki szn ettii kii ve olaylarn efsanelik ol kalk, gitLerna'nn yeil ayrlarna,
duunu, gerek olsalar da Msr, Fenike, Ka babann koyun, sr otlaklarna,
radeniz ve Ege kylar arasnda byle nem git ki Zeus grsn orada seni,
siz olaylarla nasl bir iliki kurulabileceini doysun seni grmeye Zeus'un gz".
Ah! Hep bylesi dler grdm geceleri,
aklamaz, bu tutarszlk stnde hi durmaz.
ve bir gn canm diime alp
Yalnz daha ileride Msr'dan sz ederken, syledim babama ne dler grdm.
O zaman babam Pytho'ya, Dodona'ya Tiryns'te kral olur. Kars Anteia Bellero-
adam stne adam yollad renmek iin phontes'e iftira edince, Proitos yiidi Home-
tanrlar ne istiyor, ne istemiyor diye. ros'un dedii gibi "lm iaretleriyle" (l. VI,
Ama gnderdii adamlar dnnce
169) obates'e gnderir, o da yiidin canna
kark, karmakark szler ediyorlard.
Sonunda gnn birinde kymak iin ona Khimaira'y ldrmesini bu
anlalr bir sz geldi tnakhos'a, yurur (Bellerophontes). Yiit obates'in ona
bu sz aka diyordu ki babama: ykledii btn ileri baardktan sonra, kra
At kzn evinden, yurdundan dar, ln kzyla evlenir ve obates lnce Lykia kra
gitsin, tanrlara bir kurbanlk gibi, l olur.
dolap dursun dnyann drt bir yanma,
yoksa Zeus yldrmlaryla okaste. Tragedya yazarlarnca Oidipus'un
arpp yok edecek senin soyunu. hem anas, hem kars olan kadnn ad. Des
Apollon'dan gelen bu szleri dyunca tanda ad Epikaste olarak geer. okaste,
babam, Thebai'li Menoikos'un kz ve Kreon'un kz
kovdu beni, att evinden dar kardeidir. Thebai kral Laios'la evlenir ve
Kendi iin de, benim iin de kt bir eydi
Oidipus'u dourur. Laios'un ldrlmesin
bu,
ama ne yapsn, Zeus'tu onu zorlayan. den sonra olu olduunu bilmedii Oidipus
Biranda deiiverdi iim, dm, Thebai tahtna knca, okaste onunla evle
birden u boynuzlar kt bamdan. nir ve ikisi erkek, ikisi kz drt ocuklar olur
Kerkhne'nin, Lerna'nn tatl sularna (Tab. 19). okaste iledii dogad suu re
doru. nince kendini asar (Laios, Oidipus).
Argos adnda birini taktlar peime.
Bu, Topran olu ask suratl oban olaos. Herakles'in vey kardei olan phik-
adm adm izliyordu beni, les'in olu. olaos amcas Herakles'in yanba-
saysz gzlerini dikerek stme. nda yiidin btn ilerine katlm ve ona
Beklenmedik biranda can verdi bu oban, yardm etmitir. Herakles ldkten sonra
bense hep o belal inenin zoruyla oullarnn abasn desteklemi, efsaneye
Bu topraktan o topraa kotum durdum.
gre de Yunanistan'dan ayrlp Sardinya ada
sna yerlemi, orada birok ehirler kurmu
o'nun kiiliine ve efsanesine daha bir kut
tur. Herakles kltn Sardinya'ya sokmu,
sallk veren bu ykden sonra Prometheus
kendisi de Eurystheus'u cezalandrd iin,
o'ya kaderin kendisine neler hazrladn bil
Zeus'un sevgisini kazanm, Zeus onu ldk
dirir: Msr'a varacak, orada gene insan bii
ten sonra tanrlar arasna alp, Hebe eliyle
mine girecek ve Zeus'un olu Epaphos'u do
genletirmitir.
uracaktr (Epaphos). Akdenizin gney ve
dou kylarna yaylan iki dall bir kral soyu ole. Oikhalia kral Eurytos'un kz, Herak
nun atas olacaktr, dlleri soylarnn kayna les'in lmne sebep olan kadn (Eurytos,
olan Yunanistan'a dneceklerdir (Aigyptos, Herakles). Eurytos kzn ok atmada birinci
Danaos). Bir efsaneye gre, o'nun bana gelecek olana vereceini sylemi, yarmay
bir dert daha gelir: Kuret'ler Epaphos'u ka Herakles kazannca, lole'yi yiide vermek is
rrlar, ama Hera'nn bu dzeni de boa ka tememitir: Herakles'in lgnla kaplp ole'
rldktan sonra o Msr'a dner ve orada bir den doacak ocuklar ldrmesinden korku
tanra gibi tapm grr, to'nun Msr tanra yordu. Yiit de ole'yi elde etmek iin Oi
s sis'e benzetilmi efsanelik bir kii olduu khalia ehrini almak ve kz karmak zorun
besbellidir (sis). da kalr. ole ile evlenmek hazrlklarna giri
ir, o srada Deianeira'dan yeni bir gmlek is
obates. Lykia kral, Akrisios ve Bellero- ter. Byl gmlek bedenini yakar ve yiit
phontes efsanelerinde rol oynar: Proitos ikiz kendi yaptrd odun ynna kp lnce lo
kardei tarafndan Argos'tan srlnce, Lyki- le'yi olu Hyllos'a verir (Deianeira, Hyllos).
a'da obates'in yanna snr ve bir sre son
ra kraln kz Anteia (ya da Stheneboia) ile ev- ton. on, Ege kylarna yerlemi, iaones
lenir. Sonra da obates'in yardmyla dner adyla anlan boylara Yunanistan'dan gelme
bir kurucu ata bulmak amacyla, efsanesi Ati lon'un olu olarak gsterilir. Tanr Kreusa'y
na'da uydurulduu besbelli olan bir kiidir. Atina akropolnn bir maarasnda gebe b
Soy aacndan grld gibi (Tab. 20), Hel- rakr, kadn on'u dourduktan sonra bebei
len'lerin byk atas olarak gsterilen Hel- bir sepet iine koyup kayalk bir yere brakr,
len'in olu vardr: Ksuthos, Doros ve Aio Apollon onu tanr Hermes'e verip Delpho-
los. Doros'la Aiolos, Dor ve Aiol soylarnn i'ye gnderir. Orada tapnak rahibesi ocuu
dorudan doruya isim babalar, Ksuthos ise bytr. Ksuthos'la Kreusa evlendikten son
olu on araclyla on'lar, ya da onyallar ra bir trl ocuklar olmaz, Apollon tapma
denilen soya ata olmutur. Bu sre stne na bavurup bunun nedenini sorarlar, o s
efsane yazarlarndan hemen de hibir bilgi rada Kreusa on'u grr, nce tanmak iste
edinilmez, tarihilerse eitli amalarla eitli mez, sonra kabul eder, tanr buyruuna uya
biimlerde anlatrlar on efsanesini. Herodo- rak genci alrlar, kendi oullar olarak by
tos yle der (Tar. VII, 94): "onyallar Pelo- trler, Atina krallna getirirler. Bu oyun Eu
ponez'de bugnk Akhaia'da oturduklar s ripides'in mutlu bir sonuca balanan traged
rece, yani Danaos'la Ksuthos Peloponez'e yalarndan biridir ve byle olduu iin de pek
gelmeden nce, Hellen'lerin sylediine g tragedya saylmaz. Bunun da amac on-
re Pelasgoi Aigialees adn tarlard, Ksuthos ya'llarn kaynan Atina'ya, stelik burada
olu on'dan sonra da onlara ones dendi". tanr Apollon'a balamaktr.
Efsane yledir: Ksuthos'u iki kardei Do
ros'la Aiolos Tesalya'dan kovarlar, o da Atti- phianassa. Homeros destanlarnda Aga-
ka'da Atina iline yerleir, orada Atina kral memnon'un kz phigeneia'ya verilen ad (1-
Erekhtheus'un kz Kreusa ile evlenir (Erekh- phigeneia).
teus), kral lnce Attika'dan srlr ve Pele-
ponez'in kuzey kysna, sonradan Akhaia de phigeneia. Agamemnon'la Klytaimest-
nilecek blgeye yerleir; o zamanlan bu bl ra'nn kz, Elektra, Orestes ve Khrysothe-
gede Aigialeos'un Pelasg soylar otururlard. mis'in kardei (Tab. 15). Homeros destanla
Ksuthos lr, iki olundan biri Akhios Te- rnda fphigeneia'dan pek sz edilmez, ad
salya'ya dner, teki on Aigialeas lkesine phianassa olarak birka kez geer, efsanesi
saldrmaya hazrlanr ki, kral Selinos kz He- Troya savayla dorudan doruya ilgili oldu
like'yi ona verip kendisine halef seer. Seli u halde, Homeros ne Aulis'teki, ne Tau-
nos lnce, on Helike adl bir kent kurar ve ris'teki servenine dokunur. Bunun tam tersi
halkna ones adn verir. O srada Atina'llar ne tragedya yazarlar ve zellikle Euripides,
Eleusis'e kar savata kendilerine yardm et ("phigeneia Aulis'te" ve "phigeneia Tau-
mesi iin on'u arrlar ve on Attika'da ris'te" adl iki tragedyas vardr) phigeneia ti
lr. Soyu bir sre Aigialeos blgesinde kal
pine byk bir n kazandrm ve Troya sava
dktan sonra, Tesalya'dan gelen Akhaios'un
yla dorudan doruya ilikili tek kii olarak
saldrsna urar. Akhaios blgeyi alr, Akhai-
phigeneia bat yaznn da etkilemi, Racine
a adn verir. Pausanias'n anlatt bu efsane
ve Goethe'ye konu olmutur. Bizim burada
belli ki Akhaia blgesinin, ones ve Akhaioi
anlatacamz efsanesi dorudan Euripides'in
adlarn tayan boylarn kaynan aklamak
iki tragedyasnn zeti olacaktr.
amacyla kurulmutur. Strabon'un anlatm
ise bakadr: Ksuthos Erekhteus'un kzyla ev Akha ordusunun Troya'ya varmak iin on
lendikten sonra Attika'da drt kentler antla yllk bir zaman yitirdii anlatlr. Bunun bir
masn kurar (Tetrapolis), oullarndan Akhai sresi savaa katlacak eitli filolarn Aulis'te
os Peloponez'de Akhaia blgesini kurar, toplanmasyla gemitir. Aulis Euboia yarm
br olu on da Attika'ya kral seilir, blge adasnn karsnda bir limandr. Akha'Iar
yi siyasal ve sosyal alanda dzene koyar ve orada toplandktan sonra gemilerin yola k
soyunun denizar glere katlmasn salar. mas iin uygun bir rzgr esmesini beklemi
Tragedya airlerinden Euripides'in "on" lerdir. Ne var ki ortalk stliman, en ufak bir
adl oyununda on Ksuthos'un deil, Apol- hava estii yok. Bunun nedeni ordunun bilici
si Kalkhas'a sorulunca, verdii cevap Aga-
memnon'u ileden karr: Artemis tanra phikles. iphikles Amphitryon'la Alkme
krallar kral Agamemnon'a kar kin ve fke ne'nin olu, Herakles'in ikiz kardeidir. Ama
beslemektedir, avlanrken kendisine adanm Herakles tanr Zeus'un tohumundan, phikles
kutsal bir geyii ldrd diye, bu yzden de de Amphitryon'un tohumundan meydana
yellerin esmesini nlemektedir. Tanra an gelmitir (Tab. 13). ki karde arasndaki fark
cak Agamemnon kz phigeneia'y kendisine hemen beikte yattklar ilk gnlerinden bel
kurban verirse, fkesinden vazgeecek ve fi li olur: Hera'nn gnderdii ylan grnce,
lonun yola kmasn salayacaktr. Bu haber phikles l basar, hayatta kalmay Herak
Agamemnon'un tepesine balyoz gibi iner. les'e borludur. phikles, yiidin baz ilerine
nce byle bir ie hi yanamaz, ama nder katlr. Onunla Orkhomenos'a kar savar
lerin ve zellikle Menelaos'la Odysseus'un s ve kral Kreon dl olarak her iki kardee kz
rarlar zerine umumun karn kendi ka larndan birini verir. Ama Herakles anszn
rndan stn tutmaya yana yakla karar verir. lgnla kaplnca phikles'in iki olunu ve
Kraln ailesi Mykene'de kalmtr, Agamem kendi ocuklarn da ldrr (Herakles).
non kars Klytaimestra'ya haber gnderir,
phigeneia'y alp gelmesini buyurur, gya k phiklos. Teselya kral Phylakos'un olu.
z Akhilleus'a nianlayacaktr. Klytaimestra Bana tuhaf bir serven geldii anlatlr:
sevine sevine gelir, kzn bekleyen kaderi ve Gen yata iktidarszla uram, babas, ak
Aulis'e aldatlarak getirildiini anlaynca, k- rabalar olan bilici Melampus'a nedenini sor
prr, Agamemnon'a kar dinmez bir hn mu, Melampus da phiklos'u iyi etmek iin
yerleir yreinde. Kralie bunu hi unutma bir mee aacnn kabuu altnda saklanan
yacak ve kocasn Aigisthos'la aldatmasna bir ba bulmak gerektiini bildirmi. yle
da, Troya dn Agamemnon'u ldrmesi olmu, ban pasndan yaplan iksirle phik
ne de bu kin sebep olacaktr. phigeneia kur los iyilemi ve Podarkes adnda bir olu ol
ban edilmek zere sunaa kar, bak tam mu.
boazna saplanaca anda, sylentiye gre,
tphiklos'un, Odysseia'da (Od. XI, 290,
Artemis kza acr ve onu havalara kaldrp,
296) zengin bir srnn sahibi ve Neleus'la
kurban bann altna bir geyik koyar. Bu
Pero efsaneleriyle ilgili olarak ad geer (Ne-
nun zerine rzgrlar hemen esmeye balar,
leus, Pero).
filo Troya'ya gitmek zere yola kar. phi-
geneia'nm Aulis'teki serveni de burada bi phimedeia. Bkz. Aloeusoullar.
ter.
Tauris, yani bugnk Krm yarmadasnda phis. (1) Erkek ad olarak: Thebai'ye kar
phigeneia Tauris'li Artemis tapnanda rahi Yediler seferine katlan bir yiit ve Kbrs'l
bedir. Yllardan beri yerine getirdii dev, ta Anakserete efsanesinde ad geen bir kii
pnakta bir eit kurban kesmektir: Gemileri (Anakserete).
batp Krm'a kan yabanclar hep phigene (2) Kz ad olarak: Girit'li bir masal kahra
ia kurban eder Artemis'e. Gnn birinde ta mandr: phis'in babas ille de bir erkek o
pmaa iki yabanc gelir, bunlar phigenei- cuk istiyormu, karsna kz dourursa kendi
a'nn kardei Orestes'le arkada Pylades'tir, sine gstermemesini, hemen daa brakmas
amalar Tauris'teki Artemis heykelini alp n buyurmu. Kadn da kz dourduu halde,
Yunanistan'a getirmektir, bu grevi onlara ocuunu erkek olarak tantm kocasna,
Delphoi'deki Apollon khini vermitir. phi hem erkek, hem de kz ad olan phis adn
geneia yabanclar tanr ve onlar kurban et koymu. phis bylece byyp gzel bir deli
mek yle dursun,.onlarla birlik olur, heykeli kanl olmu, gnn birinde bir kz ona tutul
Barak Yunanistan'a kaarlar. Orestes kz kar mu, iki genci nianlamlar. phis'in anas ne
l-sini arkada Pylades'e verir. phigeneia, yapacan arm ve tanra sis'e yalvarp
kz kardei Elektra'nn tam kart sessiz, yu- yardm dilemi. Tanra da phis'e acm,
mis.k, saf ve sevimli bir gen kz tipidir unu bir erkek yapm, bylece evlenmesini
(Agamennon, Klytaimestra). salam (Galateia).
phitos. (1) Phokis blgesinden gelen as (Oslris). Bu efsane ile Yunan mythos'unda
kerlerin banda Troya savama katlan yiit. mevsimleri simgeleyen Adonis-Attis, ya da
phitos Argonaut'lar seferine de km. Demeter-Kore efsaneleri arasnda benzerlik
(2) Oikhalia kral Eurytos'un olu, ole'nin olduu gibi, banda ay tayan bir inek bii
minde imgelenen sis'le o arasnda da bir ili
kardei. Herakles efsanesinde rol oynar. Ba
ki kurulmu, bylece zamanla sis Yunan-
bas Eurytos gibi phitos da usta bir okudur.
Roma pantheon'unda ok nemli bir yer al
Odysseia destanna gre, Odysseus'la iphitos
mtr. Yunanistan'n skender'den sonra,
konukluk ve dostluk balaryla birbirine bal
Roma'nn da Augustus zamannda Msr'a
dr, Penelope'nin taliplerini ldrmeye yara
almas, puta taparlgm son demlerinde tek
yacak kocaman yay Odysseus'a iphitos ver
tanrya ve zellikle tek bir ana ve bereket tan
mitir (Od. XXI, 13 vd.).
rasna mistik bir eilimin ba gstermesiyle
ris. Thaumas'la Elektra'nn kz, Harp- sis, tpk Ana Tanra tipini simgeleyen Ar-
ya'larn kz kardei. ris baba tarafndan Pon- temis-Hekate ya da Kybele gibi, toprak, top
tos'a, ana tarafndan da Okeanos'a baldr rak rnleri, deniz ve yeralt lkesine ege
(Tab. 6). Gkkuan simgeler, gkkua da men olup yaamla lm elinde tutan, ayrca
denizden karak gkle yeryz arasndaki by yoluyla doa glerini yneten bir tan
ilikiyi kurar grnd iin, Olympos tanr ra oluvermitir. sis'e zellikle Anadolu'da
lar ris'i de Hermes gibi ulak ve zellikle in tapnld^ Efes ve Bergama'da adn tayan
sanlara haber salmak iin kullanrlar. Kanatl tapnaklarn kalntlarndan da anlalmakta
dr, gnete gkkuann renklerini yanstan dr.
ince bir tlle rtldr. ris, tanr Zeus ve
zellikle Hera'nn hizmetindedir. "Aya smene. Oidipus'la okaste'nin kz, Antigo-
tez", "yel gibi uan" diye vasflandrlan ris ne, Eteokles ve Polyneikes'in kardei. sme
Homeros destanlarnda nemli bir rol oynar. ne, Antigone'nin tam kart, ll, haddini
Kendisine verilen buyruu harfi harfine tek bilir, ekingen bir gen kzdr. Sophokles'in
rar etmek ris'in zelliklerlndendir. "Antigone" adl tragedyasnda Antigone ile
smene arasndaki diyalogda, smene yle
ros. ros Odysseia'da sz geen thakeli
konuur:
bir dilencidir. Odysseus dilenci klnda tha-
ke'ye gelip taliplerin lenine karnca, e "Ah kardeim, dn bir kere, zalim talih
lence ve maskarala dkn talipleri iki di babamz nasl zillet iinde elimizden ald, na
lenciyi birbirleriyle dvtrmeye giriirler. sl kendi ayplarn kendi ortaya dkerek ken
Odysseus soyunup iri bacaklar, geni omuz di elleriyle kendi gzlerini kard; anas ve
kars - ikisi de ayn ahst - kendini asarak
lar ve gl kollan ortaya knca, ros'u bir
gnahkr hayatna nasl bir son verdi ve kar
titremedir alr, kamaya alr, ama talipler delerimizin ikisi de, ayn gnde, birbirlerinin
yakasn brakmaz, Odysseus da bir yumru- eliyle nasl yrekler acs bir lme kavutu
guyla kemiklerini krp onu darya srkler lar. imdi biz ikimiz kaldk. Bak, eer kanuna
atar. Talipler arasnda da bir kahkahadr ko aykr hareket edip hkmdarn hkmne ve
par (Od. XVIII, 1-107). kudretine kar gelirsek ne korkun bir lm
le leceiz. Hayr, bize yakan, kadn olduu
sis. Aslnda bir Msr tanras olan sis, muz ve erkeklere kar mcadele iin yaratl
sa'dan sonraki yzyllarda Yunan-Roma madmz dnmektir. Hem sonra byle
dnyasna girmi ve kiiliinde birok dii bir hkmdarn tebaas olduumuz iin bun
tanrlar toplayarak bir sre tek tanra olarak lara, hatta daha beterlerine tahamml etme
tapm grmtr. miz lzmdr. Bunun iin, toprak altnda ya
tanlara yalvaracam ve zor karsnda byle
Msr efsanesine gre sis kral tanr Osi- yaptm iin beni affetmelerini dileyerek, ba-
ris'in kz kardei ve kars, gne tann Ho- mzdakitere boyun eeceim. nk yapa
rus'un anasdr. Karanlklar tanrs Set (Yun. mayacan ilere kalkmak akl kr deil
Typhon) Osiris'i ldrnce sis kocasn ara dir... Devlete kar koymak elimden gelmez."
maya kar, bulur ve oluna cn aldrtr (Antigone).
Italos. talya'ya adn veren kurucu kahra- tepelerinde tapna olmutur, ono'nun daha
man. Italos'un asl kayna stne mythos baka tapnaklar da vardr: En nemlisi, Ro
yazarlar arasnda ayrlk vardr, Sicilya'dan, ma kalesinde uno Moneta'ya ayrlm olamy
Yunanistan'n batsndaki adalardan, daha di (Moneta uyaran, hatrlatan demektir). I. O.
bata yarlerden geldii ileri srlr. ok iyi, 390 ylnda Roma bir gece Galya'llarn sald
hak ve barsever bir kralm, halkn yle uy- nsna uraynca, bu tapnan kutsal kazlar
uygar bir hale getirmi ki, nce yalnz kuzeye tleriyle halk uyandrmlar ve ehrin kur
verilen ltalia ad - gneye Ausonia denirdi - tulmasn salamlardr.
btn yarmadaya yaylm. uno'ya daha baka sfatlarla da tapndrd:
uno Lucina douma bakmakta ve doumu
Ithakos. thaka adasna adn veren kurucu
kolaylatrmaktadr. uno Lucina'ya sunu ya
kahraman. Zeus soyundandr, iki kardeiyle plrken herkesin kemer ya da kuan z
birlikte Korfu adasndan thaka'ya ger ve mesi gerekirdi, nk giyside herhangi bir
.adada thaka ehrini kurar. Kentin balca dm gebe kadnn kurtuluunu nleyebilir
emesinin kuruluu da ona atfedilir. inanc vardr.
Itylos. Thebai'de anlatlan blbl efsanesin Roma'da uno genellikle kadnlarn konyu
de llylos, Aedon'la Thebai'li Zethos'un olu cusudur, kadnlar arasnda da meru yoldan
dur. Aedon, eltisi Niobe'nin olunu ldrmek evlenmi olanlarn tanrasdr. Mart aynn
isterken kendi ocuu tylos'u ldrr ve m ilk gn kutlanan Matronalia bayramnda
r boyunca dvndkten sonra blbl haline "matrones" yani evli barkl, ocuklu kadnlar
getirilip gene tylos diye alar (Aedon). hem uno'nun olu tanr Mars', hem de Sa
bin kadnlarnn karlmasndan sonra Ro
tys. Ayn efsanenin Attika'da ve zellikle
mallarla Sabin'ler arasndaki barn kurul
tragedya yazarlarnca anlatlnda ad geen
masn anarlard.
ocuk, Itys, Prokne'nin oludur, babas da
Thebai efsanesinde olduu gibi Zethos deil, Roma dininde her erkein "genius"u (Geni
Trakya kral Tereus'tur. Atina kral Pandi- us) olduu gibi, her kadnn da "uno"su var
on'un kz Prokne ile evlenir (Aedon). d. Bu koruyucu uno yalnz lmllere degil,
tanralara da bakard. Tanrann "luno So
Iulus. Aeneas'n olu Ascanius'un (Yun. As- roria" (kz kardei koruyan uno) olarak Ho-
kanos) italya'ya geldikten sonra ald ad. u- ratius efsanesinde de rol vardr (Horatius).
lus Caesar'n ve onun evlatlna girdii iin
imparator Augustus'un da ye bulunduklar upiter (yahut uppiter). Ad Zeus baba,
nl ulii soyunun atas saylr. ulus Ro- baba tanr ya da gk tanr anlamna gelen Dl-
ma'nn metropol olan Alba Longa ehrini es-piter (yani Zeus pater)den tremi olan u
kurmutur. piter aslnda Roma pantheon'unun en eski,
en byk tanrsdr. Yunan dininin etkisiyle
ulus adnn kayna yle aklanr: Aeneas
sonradan Zeus'la bir tutulmutur. Roma di
ortadan kaybolup Latium blgesinde sava
ninde upiter gk, gn , hava, yldrm ve
patlaynca, Ascanius Troya'dan gelme asker
imek gibi doal gleri simgeleyen tanrdr,
lerle Latium'dan devirme ordunun bana
bu yzden de Fulgurator, Fulminator (imek
gemi ve Rutul'larla Etrsk'lere baaryla akan), Tonans, Tonitrualis (gk grleten),
kar koymutur. dl olarak kendisine o- Pulvius (yamur yadran) sfatlaryla anlr.
bum (ya da lolum) ad verilmi ki, bu da Iup- Doann byk yneticisi saylan bu tanrya
piter'in bir klmesi olsa gerek, yani "K- Roma'nn kutsal tepesi Capitolium'da tapn-
kk uppiter" olmu. Oradan da ulus km lrd. upiter Capitolinus'a dikilen tapnaa
olsa gerek. sonradan uno ve Minerva da alnm, byle
luno. Hera ile bir tutulan Romal tanra. ce Capltolium ls adyla bu tanrlara tap-
Aslnda luno ayn deiimlerini simgeleyen nlmtr. Ayn tepede iupiter Optimus Maxl-
lbir tanradr ve luppiter, luno, Mnerva l- HIS (en yi, en byk iupiter) Roma devleti
s iinde Quirinalis sonra Capitolium nin koruyucusu ve y n e t i c i s i olarak tapm g-
rrd. Konsullar greve balamadan gelip siydi. Klt Latium blgesinden Roma'ya
ona yakarmak zorundalard, zafer kazanan sonradan getirilmi ve Forum'da bulunan
bakomutanlar zafer elenklerini ve ilk kur bir suya "uturna Havuzu" ad verilmitir. Bu
banlarn (ki bunlar beyaz boalard) ona pnarn ifal nitelii olduu gibi uturna da
adarlard. upiter Roma'nn d ilikilerini ve iyiletirici bir tanra saylrd. Mars Meyda
uluslararas antlamalarn koruyan bir tanr nnda, sulak bir blgede bulunan tapma
saylrd. Tanrlar arasnda tam bir otorite Augustus zamannda buralar kurutulunca kal
kurduu gibi, devlet otoritesini ve disiplinini drlmtr.
simgelerdi. Flamen dialis adyla grevlendiri mparatorluk dnemi airleri uturna'y Ae-
len barahibi uno'nun barahibesiyle evlene neas'n dman Turnus'un kz kardei sayar
rek tanrlar arasndaki kutsal birlii yanst- lar ve Turnus'la birlikte savaa katldn sy
m'akla ykmlyd. lerler. upiter'in sevdii bu su perisine tanr
Jpiter'in siyasal rol bununla bitmez, Fe- lmszlk balam ve Latium 'daki btn
retrius adyla Roma'nn sava alannda da sularn koruyuculuunu vermi. Ovidius Lara
batanr saylrd: Dmandan alnan btn ve Lares tanrlardan sz ederken upiter'in
silahlar, ldrlen dmanlarn soykalar bu uturna'ya olan akn, nympha'nn bin bir bi
upiter'e adanr, ayrca Stator unvanyla upi- ime girerek tanrdan katn anlatr (Lara).
ter'in dmana kar koyduu, Roma'ya sal Bir efsaneye gre de uturna tanr anus'un
drlarn her trlsn durdurduu sanlrd. ei ve pnarlar tanrs Fontus'un anas olarak
Durduran anlamna gelen Stator sfatnn gsterilir (lanus, Fontus).
kayna yle aklanrd: Roma'llaria Sabin'
ler arasndaki savata Roma'llar Sabin'lerin ustitia. Roma'da adaletin simgesi. Yunan
karlarn kardktan sonra, bir ara Sabin'ler tanrlar arasnda Themis'e deil de, daha
ar basm ve ehri almak zereymiler ki, ok Dike'ye benzemektedir. ustitia Altn
Romulus klcn kaldrarak Forum'da upi ada insanlar arasnda bulunurken (Soylar
ter'e ant imi, dman durdurursa olduu Efsanesi), insanlarn gitgide daha ok su i
yerde bir tapnak kurmaya yemin etmi. Tan lemesi onun artk yeryznde tutunamamas-
r da Sabin'leri pskrterek Forum'da Palati- na yol amtr. Ge km ve burlar ara
nus tepesinin dibinde upiter Stator'a adan snda Bakire burcu olmutur.
m tapnaa kavumu.
uventus. Genlii simgeleyen tanra. Ro
Roma mparatorlumu anda imparatorlar ma'nn en eski alarnda Yunan tanras
batanr upiter'le iliki kurmaya ve dorudan Hebe ile hibir ilikisi olmad halde, sonra
doruya upiter Optimus Maximus'un kla dan bu iki tanra benzemilerdir. Ama tu-
vuzlumu ve koruyuculuu altnda olduklarn ventus'un asl grevi gen delikanllar ocuk
belirtmeye alrlard. Kimi Jpiter'i dnde elbisesini brakp "toga virilis" yani yetikin
grp ondan dorudan doruya esinlendiini erkek toga'sn giydikleri zaman onlar koru
ileri srer, kimi upiter'in sfatlarn kendi ad maktr. uventus'a Capitolium'da upiter, u-
na taktrrd. Tara kentlerinde ve ele geiri no ve Athena lsne ayrlm tapnan
len yabana lkelerde Romallarn ilk ii Ro- iinde ve zellikle Athena'nn "cella"snda bir
ma'da Capitolium tepesindeki l tapnan sunan ayrlm olmas bu tanrann eskilii
bir tpksn kurmak, bylece upiter'in devlet ne delildir. Roma mparatorluu zamannda
tanrs olarak egemenliini kabul ettirmekti. uventus tanrann koruyuculuu altnda bir
Bu siyasal niteliini upiter Roma devletinin eit genlik dernekleri kurulmu, bunlarla
son demlerine dek koruyabilmitir. imparatorluk politikasnn yaylmasna ve
uturna. Eski ad Diuturna (diuturna srekli, genlerin askerlik ncesi bir eitim grmele
lmsz demek) olan uturna bir su nympha' rine allmtr.

/./i
na'ya kurban etmek ister, bunun in de arka
K dalarn su almaya gnderir. Ares Pnar adl
emenin nnde bir ejderi tepeler. O srada
tanra Athena ona grnr ve ejderin dile
Kabir'ler. Kabeiroi diye anlan tanrsal var rini topraa ekmesini syler. Kadmos bunu
lklar. Kaynaklan ve gerek nitelikleri belli ol yapnca topraktan birdenbire silahl adamlar
mayan Kabir'lerin ad Dardanos efsanesinde kverir: Bunlara Spartoi, yani ekilmi adam
geer: Semendirek adasnda gizlemleri bulu lar ad verilir. Hepsi dev gibi yabani adamlar
nan bu cinleri Troya yresine Dardanos ge dr. Doar donmaz birbirleriyle kavgaya tutu
tirmi (Dardanos). Mitograflara gre babala urlar, yalnz bei sag kalr, bunlar da Kad
r, ya da atalar Hephaistos, saylan da mos'a ehri kurmak iin yardm ederler. Ne
tr. Musalara ve Demeter, Persephone, Ha- var ki Kadmos Ares'in kutsal ejderini ldr
des gibi tanrlara Kabir adnn sfat olarak ta m olma suunun cezasn ekmelidir: Yedi
klmas dikkati eker. Roma anda lupiter, yl boyunca tanrya kle olarak hizmet etmek
luno ve Minerva lne de Kabir denmek zorunda kalr, sonra gelir Thebai'ye kral olur.
tedir. Bata Athena olmak zere tannlar onu ko
Adlar efsanelere pek karmayan Kabir'le rur. Zeus Ares'le Aphrodite'nin kz Harmo-
rin Bergama akropolnde Zeus'un douuna nia'y Kadmos'a e olarak verir ve dnleri
tanklk ettikleri, sonra da Rhea'nn alaynda parlak bir trenle kutlanr. Kadmos tepesi
bulunan cinlere kartklan sylenir. Btn bu adn alan Thebai kalesine tanrlar armaan
belgelerden Korybantlar ve Kuretalar gibi laryla birlikte gelmilerdir. Harmonia'ya veri
Ana Tanra tapmyla ilgili olduklar anlal len dn hediyeleri dillere destan olmu,
maktadr (Kybele). sonra da Thebai hanedannn bana gelecek
birok belalar dourmutur. Bunlarn en
Kader. Bkz. Moira. nemlisi Kharit tanralarn dokuduu bir ti
bise ve demirci tanr Hephaistos'un yapt
Kadmos. Thebai ehrinin kurucusu Kad
bir altn kolyedir. Sylentiye gre bu gerdan-
mos, Thebai efsanelerinin banda, zellikle
lii Kadmos'a Zeus kendisi vermi, birine g
tragedyaya konu olmu birok kahramann
re de Europe kardeine hediye etmiti. Her
atas olarak grlr. Efsanesi btn Akdeniz
iki armaann da sonraki efsanelerde sz
blgesine, Anadolu ve Afrika'ya yaylm, ki
geer (Harmonia, Amphiaraos, Eriphyle,
ilii blgenin yerli tipleriyle kaynamtr.
Alkmaion).
Kadmos, Agenor'la Telephassa'nn olu
dur, o soyundandr (Tab. 10). Europe, Phoi-
Kaeira. Kodros'un olu Neleus efsanesinde
niks ve Kiliks'in kardeidir. Europe karln
rol oynayan Milet'li bir mleki kz. Neleus
ca, Agenor oullarn kz aramaya gnderir
Atina'dan gmeden, nereye yerlemesi ge
(Agenor). Anasn da birlikte gtren Kad
rektiini tanr szcsne sormu, ald ce
mos bu aramann bo olduunu anlar ve bir
vapta yeni yurdunun bir gen kzn elinden
sre Trakya'da kaldktan sonra, anas da
suyla toprak alaca yerde bulunduu sylen
lnce, Delphoi kehanetine ne yapacan
mi. Neleus da dolaa dolaa Miletos blgesi
sormaya gider. Tann szcs Eupore'nin izi
ne gelmi, orada bir mhr izini almak iin
ni aramaktansa, bir ehir kurmas gerektiini
yolda rastlad Kaeira adnda bir kzdan a
syler. Karsna kacak bir inein ardna ta
mur istemi, kz da topraa su kartrarak
klacak ve inek nereye kerse orada ehir
bunu yapnca tanr sz yerine gelmi. Nele
kuracaktr. Kadmos yola kar, biraz gittikten
us Miletos'ta kral olmu, ayrca da dolaylarn
sonra bir inek srsne rastlar, inein biri
da ehir kurmu (Neleus 2).
her iki brnde ay simgeleyen iki beyaz k
re tamaktadr. Kadmos bu inein peine ta Kakasbos. Lykia ve Pisidia blgelerinde at
klr, inek gider, gider, sonunda Boiotia bl stnde ayakta durur gsterilen bir tanr fig-
gesinde bir yere kp y.l.r. Kadmos sei r. Burdur'un Tefenni lesinde bu tanr ka
len yerin br.s okluunu anlar, inei Athe- yalara oyulmu olarak grlmektedir.
Kalais. Kalais ve kardei Zetes, rzgr tanr vcl), knca, nedenini bildirmi ve Apollon
Boreas'n oullardr. Boreasogullar diye de rahibi Khryses'e kz Khryseis'in geri verilme-]
anlrlar ve kanatl birer cin olarak canlandr si gerektiini bildirerek, Agamemnon'u kz
lrlar. Argonaut'lar efsanesinde rol oynayan drm, onunla Akhilleus arasnda kavga k
Kalais'le Zetes, kral Phineus'u Harpyalardan masn ve lyada'da konu olacak Akhilleus'un
kurtarmlar (Argonaut'lar). fkesini kkrtm (bkz. lyada, birinci b
lm). Paris ldkten sonra, Troya'nn d
Kalamos. Kam anlamna gelen Kalamos, mesi iin Helenos'u ele geirmek gerektiini
rmak tanr Maiandros'un (Byk Menderes) de o sylemi (Helenos). Tahta atn yaplma
oluymu. Rzgr tanr Zephyros'la Ho- sn ve ehre sokulmasn salk verdii gibi,
ra'larn birinin olu olan Karpos adl bir deli kendisi de atn iine saklananlardandr. D
kanlya tutkunmu. ki gen bir gn rmakta n efsanelerinde de Kalkhas'n rol byk
yzerken, Kalamos arkadan gemek iste tr: Tanra Athena'nn Aias'a yaplan hak
mi, Karpos bu yarmada boulmu. Kala sizlik yznden Akha'lara kzdn, bu yz
mos buna o kadar zlm ki kuruya kuruya den dnlerine engel olacakn bildii iin
bir kam haline gelivermi. Ad meyve anla (Aias), kendisi Akhalarla Yunanistan'a dn
mna gelen Karpos da gzn lp ilkyazda mek istememi; Amphiaraos'un olu bilici
dirilen tarla yemiine dnm. Karpuz sz Amphilokhos'la birlikte gemiye binip, Ana
c oradan gelmedir. dolu kylarnda Kolophon ehrine km ve
orada kalm (Amphilokhos). Kader Kal
Kalkhas. Kalkhas Yunan efsanesinde, zel
khas'n Anadolu'da lmesini buyuruyor, k
likle Troya destanlarnda ad geen en nl
hin de bunu biliyordu: Kendisinden daha usta
khinlerdendir. Homeros onu Ilyada'da yle
bir biliciyle karlat gn Kalkhas'n mr
tantr (l. 69 vd.):
sona erecek diye bir tanr sz varm, Ko-
Kalkhas, Thestor'un olu, tanr lophon'da Kalkhas khini Mopsos'u bulmu,
szclerinin en by, birbirine sorular sormular, Mopsos hepsini
biliyordu her eyi, gemekte olan, gemii,
bilmi, Lakhas bilememi. fkesinden canna
gelecei.
Phoibos Apollon verdiydi bu hneri ona, kym ve Kolophon'un yaknnda Notion
bu hnerle geldiydi ta llyon'a Akha'lann ehrine gmlm derler (Mopsos). Anadolu
gemileri. ile ilgili birok efsanelerde Kalkhas'n yanlg
lar anlatlr: Lykia kral bir sefere kacak ol
Troya savandan nce de, sonra da Kal- mu, sonucu stne Kalkhas'a da Mopsos'a
khas'n ynetmedii bir tek olay yoktur, gele da danm, Kalkhas zafer kazanacan,
cei grr, haber verir, szne uyulursa, Mopsos yenileceini ngrm. Mopsos hak
doru yoldan gidilmi olur, uyulmazsa tanr l knca, Kalkhas kendini ldrm. Aiolya
belalaryla karlalr. Kalkhas'n rol oynad blgesinde, Myrina yaknndaki bir kutsal ko
olaylar yle zetlenebilir: Alkhilleus dokuz rulua Kalkhas bir bag ekmi, ama ora bilici
yandayken, Kalkhas Troya'nn ancak Akhil lerinden biri bann arabn iemeyeceini
leus katlrsa alnabileceini, ama savata yi sylemi, arab imek zereyken Kalkhas bu
idin leceini bildirmi de bunun zerine sze yle glm ki boulmu ve arab ie-
Akhilleus'un anas Thetis onu kz klna so meden lm.
karak Skyros kralnn kzlar arasna saklam
(Akhilleus). Akha ordusunun Aulis'ten ilk yo
la knda Kalkhas sunak stnde bir ylann Kalliope. Ad gzel sesli anlamna gelen
bir kuu yediini grnce, Troya ehrinin an Kalliope dokuz Musa'larn biridir. Hesiodos
cak on yllk bir abluka sonunda alnabilecei Theogonia'nn banda Musa'lara seslenip,
ni sylemi (Agamemnon). Ordunun ilk hepsinin adn sayarken Kalliope iin "hepi|
Mysia knda Telephos'un szlerini onayla nin ba saylan Kalliope" der.
m (Telephos). kinci Aulis duranda fphige- Erken ilkalarda Musa'larn yetki alan s
neia'nn kurban edilmesini salk vermi (Iphl- nrlanm deildir, ama iskenderiye iirinde
geneia). Troya savanda ordular ansnda Kalliope lirik iirin esin perisi saylr. Baka

M
kaynaklarda epik iirin denir. Kimi efsaneye bir Odysseus kavumamt yurduna ve
gre Kalliope Seiren'lerin, ozan Linos'un ya karsna,
da Rhesos'un anasdr (Linos, Rhesos). oyuk maaralarda alkoymutu onu
Kalypso yce tanra,
Kallrhoe. Gzel akl anlamna gelen Kal- yanp tutuuyordu, gzel peri, kocas olsun
lirhoe birok efsanelik kiilerin addr: diye.
(1) Okeanos'un, Tethys'in kz Khysaor'la Ama Odysseus yurduna zlem ekmektedir
birlemesinden iki canavar, Geryoneus'la E- (Od.V, 151 vd.):
khidna doar (Tab. 6).
(2) Irmak tanr Akheloos'un kz. Alkmai- Kyda oturur buldu (Kalypso) onu,
boyuna gzya akyordu gzlerinden,
on'la evlenir ve Akarnan' dourur (Alkmai- tketiyordu tatl mrn, dnn zleye
on, Akarnan). z leye,
(3) Irmak tanrs Skamandros'un kz. Nymphe'den holanmyordu artk o,
Tros'la evlenerek Ilos, Assarakos ve Gany- steksiz uzanyordu geceleri maarada onun
medes'i dourur (Tab. 17). yanma.
Gndzleri kayalarda, kumsallarda yer
(4) Libya kral Lykos'un kz. Bir efsaneye
bitirirdi kendini
gre Troya savandan sonra Diomedes'in gzyalar, hkrklar, iniltilerle
gemisi frtnaya urar ve Libya kylarna va bakard boyuna hasat vermez engine,
rr. Lykos onu Ares tanrya kurban etmek is bakard iki gz iki eme.
ter, ama Diomedes'e gnl vermi olan kz
yiidi kurtarr. Kallirhoe, Diomedes'ten yz Sonunda tanrlar acr Odysseus'a, Zeus
grmeyince kendini asar (Lyfcosj. Hermes'i buyruklarla gnderir Kalypso'ya.
Haberci tanr Ogygie adasnda gzel perinin
Kalydon. Kalydon av (bkz. Meleagros). oturduu maaraya uup gelir, grd
manzara udur (Od. V, 55 vd.):
Kalypso. Odysseia'nn en sevimli kiilerin
den Kalypso'yu bir gizem perdesi rter. Ad Varnca ta uzaklardaki adaya,
da yle: Yunanca saklamak, gizlemek anla kt karaya meneke rengi denizden,
mna gelen "kalyptein" fiilinden treme. Sak yrd, gitti koca maaraya doru,
o maarada gzel rgl Nymphe
l tanra m, saklayan tanra m demeli
otururdu.
Odysseus'u, ei Penelope'den sonra en ok Buldu onu inde maarann.
seven bu kadna? Tanralg da bir tuhaf, Kocaman bir ate vard ocakta,
Homeros ona Olympos tanralarnn en b kokusu uzaklara yaylyor, saryordu oday
yklerine verdii "dia theaon" (yce tanra, atr atr yanan da servisinin, maz
tanralarn ycesi) unvann verir, te yan aacnn.
dan da bir nympha olduunu syler. Baka Kalypso ierde altn mekikle tezghna gide
mythos yazarlar, Atlas'la Pleione'nin kz, gele.
yani Pleiad'larn biri olduunu ileri srerler, Hermes Kalypso'ya Odysseus'u yurduna
kimi de der ki gne tanr Helios'la Perseis'in gndermesi gerektiini syleyince, yce
kzym. Hi nemi yok, Kalypso yle kanl Nympha'nn ilk tepkisi fke olur, tanrlara
canl olarak karmza kar ki, kimin nesi ol atar kendisinin lml bir erkekle sevimesi
duunu aratrmak aklmzdan bile gemez. ni kskanyorlar diye, ama sonra da Odysse
Nausikaa, Penelopeia, Andromakhe gibi Ho- us'a tanrlarn kararn bildirir ve ona bir sal
meros'un yaratt lmsz, unutulmaz kadn yapmasnda yardm edip yle uurlar sevgi
tiplerinden biridir. lisini (Od. V, 263 vd.):
Odysseia'nn ilk dizelerinden yle tantlr
bize (Od. I, 11 vd.): Kalypso uurlad Odysseus'u adadan
beinci gn,
lm uurumundan kurtulanlar onu ykam, urbalar giydirmiti gzel
kurtulmutu, kokulu
savatan ve denizden dnenler dnmt, Bir tulum siyah arap vermiti yanm,
daha byk bir tulum dolusu da su, Nymphaios'a gnl verir, ama Kryasos'lular
kopmutu kumanyay bir mein torbaya, bu gmenlerin fazla yaylmasndan korkarak
her trl yiyecek vermi bol bol. onlar yok etmek arelerini dnrler. Me-
Ardndan uurlu, tatl bir yel sald,
Odysseus da sevin iinde at rzgra los'lular byk bir lene arrlar, silahsz
yelkeni. gelecekleri lende onlar topluca ldrmek
tir amalar. Ne var ki Kaphene Nymphai
Kalypso'nun bakaca da ad gemez des os'a ii haber verir, Meloslular da kendi tre
tanda. imdi bakalm, tanrlardan uzak, de lerine gre karlarn da lene getirmek iin
nizle evrili ssz bir adada oturan ve Olym izin isterler. Yerliler bunu kabul eder, g
pos'lular hor grmese de, onlardan ayr bir menlerin karlar elbiselerinin altnda kl, ka
biimde yaayan, onlara ba kaldrmay gz ma saklarlar, Kryassos'lular kocalarna sald
alan bu sakl tanra kim? Odysseia'ya yazd rnca, gmenler silaha davranp hepsini l
mz nszde (s. 31) bu soruya cevap ver drrler. Kryassos ehrini yerle bir ettikten
meye altk: Bilginler uzun aratrmalardan sonra Yeni Kryassos diye bir ehir kurarlar,
sonra Kalypso'nun Ogygie adasnn Malta ol Kaphene'yle Nymphaios birer tanr gibi sayg
duu sonucuna vardlar. Malta mzesinde bi grr. Plutarkhos'un anlatt bu masal bes
zim Anadolu kazlarndan bol bol kan Ana belli ki Yunanl gmenlerin Karia yerlilerine
Tanra heykelcikleri gibi geni kalal fig- yaptklar mezalimi rtmek iin uydurulmu
rinler bulunmaktadr, Malta adasna ise ok tur.
eski zamanlarda Fenikelilerin ayak bast ve
oraya Maleth, yani sakl liman, sakl koy ad Karkabos. Kuzey Yunanistan'da Trakya ve
n verdikleri anlalmtr. Kalypso bu Maleth Makedonya blgelerinde hkm sren Trio-
adnn Yunanca evirisi olsa gerek. Olympos pas'n olu. Triopas yle zalim bir zorbaym
tanr dnyasndan uzakta, baka bir tanr d ki, Karkabos yurdunu kurtarmak iin babas
zenini simgeleyen kadnn egemen olduu n ldrmek zorunda kalm, sonra da suun
anaerkil bir dzenin tanras olan Kalypso, dan arnmak iin kral Tros'un yanna, Troas
Kybele'nin, yani Anadolu'nun Ana Tanras blgesine snm. Troya krallar ona toprak
nn bir benzeri, baka adla bir tpks olma vermiler, o da Zelela diye bir ehir kurmu
sn? Odysseus, servenleri srasnda iki kez (Erdek'in gneyinde, bugnk Sarky?), ora
biri Kirke, teki Kalypso - kadn eline d da yerlemi. Karkabos, Troya savanda
er, kurtulamaz onlarn etkisinden. Bu iki ka Troyallardan yana arpan Pandaros'un
dn tanra tipik Ana Tanra nitelikleri tar. atasdr (Pandaros).
Bunun ilerde daha belirgin biimde aydnla
nacana gvenilebilir (Kirke). Kassandra. Troya kral Priamos'la kars
Hekabe'nin kz (Tab. 16). Kassandra, Troya-
Kapaneus. Thebai'ye kar Yediler seferine l kral iftinin, Hektor ve Paris'ten sonra, en
katlan Argos'lu nderlerden biri (Amphiara- ilgi verici evladdr. Bu gen kzn yrekler
os, Adratos). Kapaneus, dev boylu, yaman acs bir kaderi, trajik bir kiilii vardr. Gele
bir adamdr, tanrlardan ekinmez, Thebai'ye cei grme gcyle ykmlar nlemeye al
saldrda, ehri atee vermek ister, ama Zeus an, ama szn geiremedigi iin bana ge
tam Kapaneus'un sura trmanaca anda onu len belalardan iki misli etkilenip zlen bilici
yldrmyla vurur ve ldrr. Kars Euadne, nin dramn simgeler Kassandra; bugnn
lsnn yand odun ynna atar kendini anlay ve deyimine gre uza gren bilinli
ve onunla birlikte yanar. Olu Sthenelos Tro- bir insann dramn.
ya savana katlr.
Efsaneler Kassandra'nn bu gcn eitli
Kaphene. Anadolu'nun Karia blgesiyle il yorumlarla anlatr. Birine gre, Kassand-
gili bir efsane. Kaphene, Karia ehri Kryas- ra'yla ikiz kardei Helenos bebekken, Pria
sos'lu bir kzm, Melos adasndan gelen g mos'la Hekabe Thymbral Apollon erefine,
menler Nymphaios adl nderlerinin klavuz tanrnn ehir dnda bulunan tapnanda
luunda gelip Karia'ya yerleince, Kaphene bir enlik dzenlemiler ve tren sonunda o-
cuklann tapnakta unutup gitmiler. Ertesi rr. Kassandra o zamana kadar kz olan kz
sabah almaya geldiklerinde korkun bir man kalm, birok talipleri kt halde, evlenme
zarayla karlamlar: Kassandra'yla Hele- miti. Babas onu Othryoneus adl bir Anado
nos beiklerinde uyuyorlar, ama iki ylan ev lulu yiide verecekken, bu adamn savata l
relerini sarm, gzlerini, kulaklarn yalyor mesiyle Kassandra bekr kalmt (Othryone
du. Bu eylemle ocuklarn duyular arnm, us).
insanlarn gremedii, duyamad gerekle Kassandra'nn Agamemnon'un tutsa ola
rin algsna alm oluyordu. kisi de khin rak Yunanistan'a geli efsanesi tragedyaya
olmutu. konu olmu ve Aiskhylos'a en gl oyunla
Baka bir efsane Kassandra'nn biliciliini rndan biri olan "Agamemnon"u esinlemitir.
yle aklar: Tanr Apollon Priamos'un g Kassandra asl bu dramla kendini bsbtn
zel kzna k olur, kendini verirse ona bilici- dile getirmek frsatn bulur: Mykene sarayn
lik yetisini armaan edeceini syler, Kas da Agamemnon'un da, kendinin de bana
sandra kabul eder, ama tanrdan yetiyi aldk gelecekleri, Klytaimestra'nn eliyle ldrle
tan sonra kendini vermeye yanamaz. Tanr ceklerini ak ak grr, haykrr, barr, d
da fkelenir, kzn aznn iine tkrr, by vnr, ama hibir eyi nleyemedii gibi, bu
lece verdii armaann etkisiz kalmasn sa ykm da, lm de nleyemez. Bunu anla
lar: Kassandra gelecei grebilecek, grd ynca Apollon'un balad bilicilik hnerine
n de haykracak, ama kimseyi syledikle lanet okur.
rinin doruluuna inandramayacaktr. Kas
sandra bylece Pythia ya da Sibylla gibi tanr Kassiepeia. Andromeda'nn anas Kassie-
y iine alan, tanr gcyle dolarak kehanette peia gzelliiyle fazla vnen bir kadnm,
bulunan bir szc olur, Helenos ise daha ok Nereus kzlar, ya da Hera'yla boy lecek
kularn uuuna ve d imarlara bakarak ge olmu. Tanralar da Poseidon'dan lerini
lecei haber veren bir yorumcudur. Her ikisi almasn istemiler. Deniz tanr bir ejder gn
de talihsizdir. dermi, Kassiepeia kzn bu ejdere kurban el
Kassandra Troya tarihinin btn olaylarn mek zorunda kalm, tam canavarn eline ge
nceden grm ve sylemitir: Paris, ocuk ecekken yiit Perseus kz kurtarm (Andro
ken brakld 1da dandan dnnce, bu deli meda, Perseus).
kanlnn hemen ldrlmesini istemi, sonra Kassiepeia'nn yurdu stnde mitograflar
Yunanistan yolculuu dnnde Helena'y arasnda ayrlk vardr, kimi Suriyeli, kimi Ai-
getirdii zaman, bu kadnn Troya'nn ykm thiopial olduunu yazar. Efsanesinin gney
na yol aacan, geri gnderilmesi gerekti Akdeniz kylaryla ilgili olduu bellidir.
ini bildirmi. Priamos Hektor'un lsyle
Akhilleus'un barakasndan ktnda, daha Kastalia. Delphoili bir gen kzn ad. Apol
Troya'da kimse farkna varmadan geldiini o lon tapmann yannda tanrnn saldrsna
haber vermi, ehrin ykmna yakn, tahta at uraynca kendini orda fkran bir kaynan
surlarn nne dikildiinde, Laokoon'un da sularna atar. Kaynak, tanr Apollon'a adan
yardmyla atn ieriye alnmasn nlemeye m nl Kastalia pnar olur.
almt. Troya yama edilirken Kassand
ra'nn Athena tapnana sndn, orada Kastor. Bkz. Dioskurlar.
kk Aias'n saldrsna uradn anlatan
Katreus. Minos'la Pasiphae'nin olu ve At-
bir efsane de vardr. Aias Kassandra'y sarl
reus'un kars, Agamemnon'la Menelaos'un
d tanra heykelinden ekip uzaklatrr,
ama gnah iledii iin Akha'larca talan anas olan Aerope'nin babas (Tab. 15).
maktan zor kurtarr kendini fAias). Kassand Kaunos. Miletos ehrinin kurucusu Mile
ra, Agamemnon'a kle olarak verilir sonun tos'un olu, Byblis'in ikiz kardei. ByllM-
da, ama bununla bilici kzn asl ilesi balar. dogadiy ilikisi yznden Miletos'tan lrul
Agamemnon Priamos'un kzna vurulur, onu
un-,. ve gidip Karia'da Kaunos ehrini kut
kendine e edip Mykene'dekl s.nyn.a q t -
mu (Byblis).
Kaunos ehrinin ykntlar bugn Kyceiz nar: Herakles, Erymanthos yaban domuzum!
Dalyannn nnde gz alabildiine bir sazl avlarken Pholos'a konuk olmu, at adam yi-
n dibindedir. gide pimi etler ikram etmi, kendisi de i!
et yiyecekken, Herakles arap istemi, Pho-
Kekrops. Merkezi Atina olan Attika blge
los Dionysos'un Kentaur'lara armaan ettiii
sinin efsanelik kral (Tab. 24). Dorudan do
bir testi arab bulunduunu, ama hepsinin
ruya topraktan fkrm olduu sylenen
mal olduu iin bunu amaya cesaret ede-
Kekrops, Attika'nn ilk kral saylr, bir za
medigini sylemi, yiidin srar zerine getir
manlar "Akte" (ky) diye anlan blgeye
mi ve imeye balamlar. Derken arap ko-
onun adna Kekropeia denmi. Kekrops, Ag-
kuuna gelen at adamlar kocaman talar ve
lauros'la evlenmi ve Erysikhton (Erysikh-
am aalaryla Herakles'e saldrmlar. Yiit
ton) diye bir olu ve Erikhtonios efsanesinde
hepsinin hakkndan gelmi ve onlar kovalar
rol oynayan kz olmu (Aglauros).
ken Kheiron'u da bir okuyla yaralam. He
Kekrops'un gvdesi onun topraktan do rakles bu yaray iyi etmeye alm, baara
mu olduunu yle belli edermi: st insan, mam, lmsz olan Kheiron o kadar ac e
alt ylan biimindeymi. kiyormu ki, lmek istemi, lmszln
Kekrops'un krall srasnda tanrlar yery yklenecek birini aram. Prometheus bu ie
zndeki ehirleri aralarnda paylamaya kal raz olunca, Kheiron lmszl ona vere
kmlar. Atina'ya Poseidon ve Athena talip rek lm.
olmular ve armaanlar yarmasna girmi
Kentaur'lar stne ok reva bulmu, zel
ler, yarg olarak aldklar Kekrops da Posei-
likle birok nl kabartmalara konu olmu bir
don'un akropol'n stnde yaratt tuz gl
efsane de Kentaur'Iarla Lapith'ler arasndaki
n begenmeyip zeytin aacn diken Athe- savatr. Parthenon tapnann byk hey
na'ya dl verince, tanr fkesinden Afrika'y keltra Phidias'n elinden kma metop ka-
sular altnda brakm. bartmalan ite bu sava canlandrr. La
Kekrops barsever, uygar bir kral olarak pith'ler Thessalia'da oturan bir boydur. Bun
anlr.- ehir kurmasn, lleri gmmesini, gi larn nderi Peirithoos Hippodameia ile evle
derek yaz yazmasn da o retmi yurttala necekken, dnne Kentaur'lar da arr,
rna (Athena). arap imeye alk olmayan bu at adamlar
Keleos. Demeter efsanesinde rol oynayan dn leninde sarho olup gelini karma
ya kalkrlar. Lapith'lerle Kentaur'lar arasn
efsanelik Eleusis kral (Demeter).
da korkun bir bouma balar. Sonunda La
Kentauroi (Kentaur'lar). Kentaur'lar, ya pith'ler sava kazanr ve at adamlar blge
ni at adamlar yar insan, yan hayvan bedenli den kovarlar.
yaratklardr. nden baknca balar, gsle Deianeira'y karmak isteyen, sonra da
ri ve kollan, kimi zaman da n bacaklar in ona Herakles'in lmne sebep olacak iksiri
san gibidir, karnlarndan arkas at biiminde veren at adam Nessos iin bkz. Nessos, Dei-
dir. Yeleleri, kuyruklar vardr. Dalarda, or aneira, Herakles.
manlarda yaayan bu at adamlar ig et yer,
okluk yabanl ve azgndr. Kephalos. Kephalos'un kayna stne an
Efsaneye gre, Kentauros (ya da Kenta- latlan efsaneler birbirini pek tutmamaktadr:
ur'larn hepsi) Hera'nm bir grntsn aan Kimine gre Deukalion'un soyundandr, ki
Iksion'dan dogmadr (ksion). Yalnz iki at mine gre Hermes'le Herse'nin yahut da Ati
adamn kayna bakadr: Kheiron, Kro- na kral Pandion'un oludur.
nos'Ia Philyra'nn, Pholos ise Silenos'la bir En nl efsanesi afak tanra Eos tarafn
orman perisinin birlemelerinden domutur dan karlmasdr. Eos onu Suriye'ye gt
(Kheiron^ Pholos). Bu ikisi brlerine benze rr, orada seviirler ve tanra Phaethon'u
mez, insansever, konuksever, bilgili ve yarar dourur (Eos). Ama Kephalos tanrann ya
ldrlar. nnda uzun zaman kalmaz, ondan ayrlp At
Kentaur'lar Herakles efsanesinde rol oy tika'ya gelir ve Prokris'le evlenir.

170
KfcK

Prokris'le evlilii de hadiseli geer. Kepha- ta, bu kavramn anlamda kullanld gze
los'la Prokrls ok sevimektedirler, ama g arpmaktadr.
nn birinde Kephalos karsn denemek heve Ker, lm anlamna gelen bir cins ismidir,
sine kaplr, evden gidiyormu gibi yapp ba kara, uursuz ve belal gibi sfatlarla nitelenir
ka klkta karsnn yanna sokulur ve onu par ve "getirdi aklna lm", "kara lmden tik
lak armaanlarla elde etmeye alr. Prokris sinir" gibi deyimlerde kullanlr. Kimi yerde
uzun zaman dayandktan sonra, kanacak gibi has isim olup, lm simgeleyen tanra - ya
olur, o srada Kephalos kendini tantr. Prok da tanralar - iin kullanlr (l. XVIII, 535
ris fkesinden daa kaar, Kephalos ardna vd.):
der, sonunda barrlar. Ama i bununla
Aralarnda Kavga, Bouma ve uursuz
bitmez: Bir gn Prokris kocasndan phe lm de vard,
edecek olur: Avlanrken bir Nympha'y ar lm kimini yakalyordu yeni yaralanm,
d haberini kocasnn uandan alnca, giz diri,
lice onu izlemeye koyulur. Kephalos allklar kimini yarasz, beresiz yakalyordu,
arasnda atrtlar duyunca, hedefini amaz bir sr ly de ekiyordu kargaalkta
bir okla Prokris'i vurur. Prokris can eki ayaklarndan,
mektedir, lmeden hatasn kabul eder. Ke srtnda bir elbise vard, erlerin kanyla
phalos Areopagos mahkemesinde yarglanr, kzla boyal.
sulu grlp srlr. Kephalos arkada Burada Ker, Thanatos tanrnn diisidir.
Amphitryon'un yanna snr ve onun sefer Baka yerde Ker bir deil, biroktur (l. XI,
lerine, savalarna katlr (Amphtryon). 338):
... Gittiler kara lm tanralarnn pei
Kepheus. (1) Arkadya kral, Argonaut'lar sra...
seferine katlr ve Herakles efsanesinde rol
Tpk Hesiodos gibi Homeros da lm
oynar. Kepheus ynetimi kz Sterope'ye b
simgeleyen tanralar insann kader ipliini
rakarak Herakles'le birlikte Lakedaimon'a
bkp gnn birinde kesen Moira'lar (Moira,
kar savaa giriir. O srada Sterope Gor-
Lat. Para) gibi grr ve Ker'i, ister tekil, is
go'nun kafasndan kesilmi bir klla dman
ter oul olarak bir insann, ya da btn bir
pskrtmek gcn elde eder. Ama Kepheus
ulusun aln yazs diye canlandrr: Akhilleus
ve oullar savata lrler.
iki ayr kaderle kar karyadr, birinden biri
(2) Aithiopia kral Belos'un olu, Kassiepei- ni semek zorundadr. Ksa mrl olup b
a'nn kocas, Andromeda'nn babas. ldk yk bir n kazanmay seer.
ten sonra yldzlar arasna katlr (Androme- lri yazgs, ecel anlamna gelen bu Ker
da). iki dman simgeleyen birer tanra gibi de
Ker-Keres. Hesiodos'un Theogonia'snda kar karmza. Akhalarla Troyallar arasn
Ker bir lm tanrasdr, yle tanmlanr daki savan en kzgn bir anndayz (l. VIII,
(Theog. 211 vd.): 70 vd.):
Gkyznn tam ortasna gelince gn
Gece lm tanrs yaratt: bir altn terazi kurdu baba tanr,
Korkun Moros, kara Ker ve Thanatos'u bir kefeye Troya'llarm kara lmn kodu,
Uyku'yu ve sr sr D'leri. bir kefeye Akha'larm kara lmn.
Kimseyle yatmadan kendi bana
yaratt onlar karanlk Gece. Ker, yani ecelin tartlmas olay asl Hek-
tor'la Akhilleus sz konusu olunca, dramatik
Ne var ki, birka dize tede, Keres, yani bir nitelik kazanr (fi. XXII, 209 vd.):
lm tanralarndan oul olarak dem vuru
... Bir altn terazi kurdu baba tanr
lur ve bunlar kader tanralar Moira'larla bir
ackl lmn iki tanrasn kodu kefelere,
tutulur.
biri Akhilleus'unkiydi, biri at srcs
Homeros destanlarnda, zellikle lyada'da Hektor'unki,
Ker, Keres kavram sk sk karmza kmak ortasndan tuttu, kaldrd teraziyi,
M K A M U S

ar bast Hektor'un kara gn, girmesini ve bir girenin bir daha darya k
kefe dt, yuvarland Hades'e dek. masn nlemektir.
Ecel gelip atnca, hibir tanrnn Zeus'un Kerberos okluk bal - kimi anlatmda
bile elinden bir ey gelmez. Burada Apollon elli, ya da yz kafal - bir kpek olarak gste
tanr Hektor'u korumaktan vazgemek zo rilir. Kuyruu kocaman bir ylandr, srtnda
runda kalr, Hektor her eylemiyle yava ya kara ylanlar dikilir. Bu korkun hali ve Ha
va Ker'ine, yani eceline kavuacaktr. des'in giri kapsnda zincirlerle bal olduu
Homeros ve Hesiodos'tan sonraki klasik yerden havlamalaryla l ruhlar dehete d
ada Ker'ler kendilerine zg kiilii yitirip rr. Vergilius'un "Aeneis" destannda Ae-
Moira'larla karr, kimi zaman Erinys'lerden neas' yeraltna gtren Sibylla Kerberos k
gzel eyleri bozan, kirleten bir eit kt ka peine uyuturucu bir besi atar da yle gire
der diye sz eder, onlar bylece Harpya'lara bilirler ieriye (Aen. VI, 417 vd.). Kerberos'u
benzetir. Halk geleneinde Ker'lerin llerin yalnz Orpheus byleyip yumuatabilmitir
ruhlaryla bir tutulduu, bunlarn ktln (Orpheus).
den korunmak iin onlara Anthesteria bay
ramlarnda kurbanlar kesildii grlr. Keroessa. Bizans'n kurucusu Byzas'n ana
s olan Keroessa, o ile Zeus'un kz saylr.
Keramos. Atina'nn Kerameikos mahallesi o, "altn boynuz" diye anlan Halic'i getik
ne adn veren efsanelik kii. Dionysos'la Ari- ten sonra, orackta bir kz ocuk dourmu
adne'nin olu saylan Keramos, adndan da ve ocua boynuzla ilgili (keras boynuz de
anlald gibi, mlekilik sanatnn kurucu mek) bir isim verilmi. Bu Nympha'nn yeti
sudur. Nitekim Kerameikos mahallesi gibi, tirdii Keroessa tanr Poseidon'la sevierek
Anadolu'da adn tayan btn blgeler (Ker- Byzas' dourmu. Byzas kral olduktan sonra
me krfezinde Keramos - bugn ren - eh Keroessa'nn baka bir olu kardeine ve Bi
ri ve krfezin kendisi) seramik sanatnn mer zansllara kar sava am (Byzas).
kezleridir.
Kcto. Ad, Yunanca byk deniz yaratklar
Kerberos. Hades'in kpei Kerberos, ba iin kullanlan (ketos balina demek) Keto, Ga-
ka birka canavarla birlikte Typhon'la Ekhid- ia'nn, Pontos, yani Topran Denizle birle
na'dan dogmadr (Tab. 6) der Hesiodos (The- mesinden domutur (Tab. 6). Ayn anadan
og. 310 vd.): ve babadan olan kardei Phorkys'le birlee
rek nce Graia'lar ve Gorgo'lar dourur
Ekhidna bir azgn canavar daha dourmu: (Graia, Gorgo), sonra, Hesiodos'a gre, bir
Ad dile alnmaz Kerberos'u. de ylan meydana getirir. '
Hades'in o tun sesli, elli bal,
o aman vermez, yrtc kpeini. Khaos. Yunan mitograflarnn hepsine g
re, dnya var olmadan nce khaos vard.
Odysseus ller lkesine gittiinde onunla Khaos szc Yunanca ak, bo olmak an
dorudan doruya karlamaz, ama Herak- lamna gelen "khainein" fiilinden treme olsa
les'in ruhu ona yle anlatr (Od. XI, 623 vd.): gerek. Khaos'tan boluk, daha biime girme
Bir ara buraya gndermiti beni o (yani mi, varla kavumam elerin karm
Eurystheus), anlald aadaki tanmlardan bellidir. He
Kerberos kpeini al getir, demiti, siodos Theogonia'nn banda yle anlatr
aklnca bu onun bana ykledii en g iti, Khaos'u (Theog. 116 vd.):
ama ben kpei alp karverdim
Hades'ten dar, Khaos'tu hepsinden nce var olan
fiermeias'la gk gzl Atbene bana sonra geni gsl Gaia, Ana Toprak,
klavuzluk etmiti. srekli, salam taban btn lmszlerin,
onlar ki tepelerinde otururlar karl
Herakles'in on ikinci ii saylan bu baars Olympos'un,
efsanede esizdir (Herakles). Kerberos ller ve yo! yol topran dibindeki karanlk
lkesinin bekisidir, grevi dirilerin ieriye Tartaros'la...
Khaos'tan Erebos ve kara gece dodu, ... Glmser Aphrodite de Kbrs'a gitti,
Gece'dense Esir ve Gn dodu, Paphos'a
Erebos'la seviip birlemesinden. kutsal bir koru tten sunaklar vard ya, ite
oraya,
Khaos'u ayrntlaryla anlatan bir baka air Gzeller ykadlar orada onu
de Ovidius'tur. "Deiimler" adl eseri yle ve ovdular lmsz tanrlarn bedenini
balar. (Met. I, 1 vd.; ev. . Z. Eyuboglu): parlatan yalarla,
gzelim rubalar giydirdiler, gzlere enlik.
Anlatmak istiyorum deien nesnelerin
yeni biimler alm. Sizin iiniz bun/ar, Tanna Thetis, olu Akhilleus'a yeni silah
yardm edin bana baladm ite ey lar yaptrmak iin Hephaistos'un iliine gitti
tanrlar!
Ulatrn bu trkm doann inde, tanrnn Kharis diye karsyla karlar
balangcndan (l. XVIII, 382), Hera da da danda Zeus'u
Gnmze dein, denizden, karadan btn uyutmay aklna koyunca, Hypnos, yani Uy
bunlar ku tanrya istediini yapmas iin bir Kharit
kuatan gkyz var olmadan, tek tanra vermeye ant ier (l. XIV, 267). Bu
grnmlym Kharit'in ad Pasithea'dr.
evren iinde doa, khaos deniyordu ona,
kmldamaz, biimsiz, dzensiz ar bir Kharon. Yeralt lkesinde llere Akheron
yn,
rman geiren sandalc. Kharon abus eh
karmakarkm iinde nesnelerin trl
trl eleri. reli, sert, kaba ve pinti bir ihtiyar olarak can
landrlr. l ruhlarna rma geirtmek in
Bundan sonra da elerin bir bir ayrlma para alr, onun iindir ki llerin azn.) bil
syla bir kosmogonia tasla yapar Ovidius. obolos (metelik) konurdu. Para almazsa,
Kharon ruhlar kovar, ta atlasa yumua
Kharites (Kharit'lcr). Kharit'ler gze ho
mazd. Hele topraa gmlmeyen ruhlarn
olan simgeleyen tanralardr, nitekim adlar
Hades batakln gemeleri olanakszd,
da parlaklk, lt, gzellik anlamna gelen
onun iindir ki, llerin tek amac topra{Ja
"kharis" szcyle ilgilidir. Yunan mythos'u-
kavumaktr. Gmlemeyen ruhlarn yz yl
nun Gzeli'ni yle tanmlar Hesiodos
havalarda serseri dolatklar, bu korkun i
(Theog. 907 vd.):
leden sonra kaderlerinin ne olaca konusun
Okeanos kz Eurynome'yle evlendi Zeus, da bir karara varld sylenirdi. Bu inan
gzellii grenleri byleyen uyum destanda da, tragedyada da dramatik baz ki
tanrayla; ilerin ele alnmasna yol amtr (Elpenor,
kz oldu ondan, Kharit'ler, Gzeller: Polyneikes).
Aglaie, Euphrosyne ve sevimli Thalia.
Kharon Herakles efsanesinde rol oynar:
Kharit'ler tanrlarn da, insanlarn da yre Sandalc, yiidi te tarafa geirmek isteme
ine nee ve sevin serpen tanralardr. Mu yince, Herakles onu kregiyle dver, zorl.
sa'larla birlikte Olympos'ta otururlar, Apol- geirtir kendini, Kharon bu ie raz olduu
lon'un alayna katlarak hora teperler, ezgi iin bir yl boyunca Hades'ten srlr. Aene
sylerler. Kharit'ler her eit sanat iini esin as Kharon'a Sibylla'nn kendisine verdii ve
leyen ve koruyan, insanda ve tanrda yaratc Proserpina'ya adanm bir altn dal sunmak
lk douran tanralardr. Harmonia'nn elbi la kat yrekli sandalcy yumuatmak yolunu
sesinin naklarn onlar yapmtr (Kadmos, bulur.
Harmoniaj. Athena'nm yan banda gr Yunan efsanesinde pek belirli bir rol oyna
nrler, Aphrodite'yle Eros'un ve kimi zaman mayan Kharon'un Roma'da Etrsk etkisiyle
da Dionysos'un alayna katlrlar. nemli ve belirgin bir kiilik kazand; Etrsk
Aphrodite doar domaz, Himeros'la bir mezarlarnda sk sk rastlanan simgesi, bu ki
likte onun ardna koyulduklar gibi unu ssle sinin lmekte olan insan yeralt lkesine .il
mcde hep grev banda gsteriliri*] (Od makla tam anlamyla ldren bir cin olduu
Vlll, 362vd.) grlr.
Kharon'un asl rol oynad bir yapt, Sam- n kurban vermeyi yeg grr. Ve geidi y
satl (Malatya blgesinde) Lukianos'un "br le anlatr (Od. XI!, 234 vd.)-.
Dnyada Konumalar"dr. Hermes'in kla
Bylece girdik dar boaza iimizi eke eke,
vuzluunda yeraltna inen birok ller - ve Skylla bir yanmzda, tanrsal Khraybdis
aralarnda filozoflar - Kharon'la ve kendi ken bir yanmzda.
dileriyle konuurlar, lmden sonra her trl Ne korkuntur bu canavar yutarken denizin
varln bo olduu sonucuna varrlar. ac sularn,
kustuu zaman da kaynayp gmbrder
Kharybdis. Efsaneye gre, Sicilya'y tal koca engin
ya'dan ayran Messina Boaznda Khary- atein stnde dopdolu bir kazan gibi
bdis'le Skylla diye iki canavar vardr. Odysse- kpkler ykselir iki kayann doruklarna
us'un servenlerinde ok nemli bir rol oyna kadar,
yan bu canavarlarn n ataszlerine ve de sonra doruklardan aa yuvarlanr bu
yimlere geecek kadar yaygn olmutur, nite kpkler.
kim Bat dillerinde "Kharybdis'ten Skylla'ya Bir daha yutunca ac sularn denizin,
dibi grnr anaforlarn iinde.
dmek" diye bir sz vardr, yamurdan ka
Sarslr gmbrtyle evresinde kayalar,
arken doluya tutulmak anlamna gelir. dipteki masmavi kumlar frlar dar.
Odysseia destanndan nce Kharybdis'in
ad Herakles efsanesiyle ilgili olarak geer: Odysseus btn arkadalarn yitirdikten
Kharybdis, Gaia ile Poseidon'un birlemesin sonra, batan gemisinin yelken direini omur
den dogma lml bir yaratkm. ok obur- gaya bir kayla balayarak, stne oturur ve
mu, ne yese doymazm. Herakles Geryone- Kharybdis'in nnden bir daha geer, bu kez
us'tan ald srlerle nnden geerken sz geen incir aacna trmanr, anaforun
Kharybdis hayvanlara saldrm ve hepsini saln yutup yeniden su yzne kmasn bek
yemi. Buna fkelenen Zeus. Kharybdis'in s ler. Sal birka saat sonra meydana knca,
tne yldrmn salarak onu denizin dibine at kendini brakp tam stne der. Bylece
m. Kharybdis bundan byle bir deniz cana korkun tehlikeyi atlatr, ellerini krek gibi
var olmu. kullanarak oradan uzaklar.
Byc Kirke Odysseus'la arkadalarn Homeros'un akllara durgunluk verecek bir
adasndan yola kard zaman, yolda kar dakiklik ve canllkla anlatt Kharybdis belki
laaca btn glkleri kendisine bir bir sa Messina boaznda bulunan zamanla efsane
yar. Atlatlmas gereken en byk bela Skylla lemi bir aknt ve anafordur.
ile Kharybdis kayalarnn arasndan gemek
Kheiron. Kronos'la Philyra'nn olu Khe-
tir. Skylla'yi anlattktan sonra (Skylla),
ron at adamlarn en iyisi, en nls, en bilgi
Kharybdis'i yle tanmlar (Od. XII, 101 vd.):
nidir. Ad "Kheir", yani "el"den gelir, gerek
Greceksin, Odysseus, daha alak br ten de eli her eye yatkndr. Bir doa adam
kapa (yani Kharybdis), olan Kheiron doadan ald derslerle en b
ok yaknlar birbirine bu kayalar, yk yiitleri yetitirmitir. Asklepios, ason,
vurursun birinden brne bir okla, giderek tanr Apollon bile ondan ders alm
br incir aac var stnde, yaprak dolu, lardr. Ama Kheiron'un en nl rencisi
kocaman, Akhilleus'tur (Akhilleus). Kheiron'un, Akhil-
tanrsal Kharybdis smrr, yutar kara
sulan aacn altndan. leus'un babas Peleus'la zel bir ilikisi vardr,
kez kusar gnde ve eker iine smrr onu her frsatta korur, destekler: Akastos'un
kez, saraynda bana gelen servenden kurtarm
sular yuttuu stra varaym deme oraya (Akastos), deniz tanras Thetis'le evlenme
sakn, sini salk vermi, dnde Peleus'a hedefini
yeri sarsan tanr bile seni ykmdan amaz bir karg armaan etmitir (Peleus,
kurtaramaz. Thetis). Thetis kocasn brakp denize d
Odysseus Kharybdis'in nnden geip bs nnce, Peleus olu Akhilleus'u Kheiron'a
btn yok olmaktansa, Skylla'ya alt arkada- emanet eder (Akhilleus). Kheiron jjren 8
ni dillere destan olacak biimde yetitirir: bir uygunluk yoktur anlattklarnda, Plinius'a
Ona avlanmay ve savamay rettii gibi, gre, "mons Chimaera" Phaselis'e yakndr,
mzik, ahlak ve hekimlik dersleri de verir. Skylax'n aklamas geree daha uygundur:
Akhilleus'un stn yeteneklerini, Tesalya'nn "Dionysias adas, Siderus liman ve burnu;
Pelion da eteklerindeki maarada hocas bunun stnde, dada Hephaistos mabedi ve
Kheiron'la geirdii eitim yllarna borlu topraktan kendiliinden fkran byk alev
dur. bulunmaktadr ki, hibir zaman snmemekte
Kherion'un lm Herakles'in elinden dir". Her iki yazar da doal atein fkrd
olur. Kronos, deniz perisi Philyra'yla birle yerde Hephaistos'a bir tapnak bulunduunu
mek iin bir at biimine girmi derlerdi, Khei- sylemektedirler. Gerekten de bugn orada
ron'un da at adam olarak dogmas ondan- yap kalntlar ve Hristiyanlk ana kadar
m. Ne var ki tanr olu olduundan lm- uzanan bir tapnak yeri olduunu gsteren
szm. Herakles kendisine saldran at yaztlar bulunmaktadr.
adamlar pskrtnce oklarndan biri Khei-
Khrysaor. Khrysaor, Gorgo'lardan Medu-
ron'un etine saplanm. Yarasnn iyileme
sa'nn olu saylr (Tab. 6). Doumunu yle
yeceini anlayan Kheiron da lmszl
anlatr Hesiodos (Theog. 280 vd.):
Prometheus'la deierek lmeyi ye grm
(Kentauroi). Perseus kestii zaman kafasn
Khrysaor'la Pegasos kverdi kanndan.
Khimaira. kisi de yeralt yaratktan olan Biri deniz kysnda doduu iin,
Typhon'la Ekhidna'nn birlemesinden Khi teki elinde altn kl tuttuu iin
maira diye bir canavar doar. Hesiodos onu almlard Pegasos'la Khrysaor adlarn
yle anlatr (Theog. 318 vd.): Khrysaor, Okeanos kz Kallirhoe ile evlenir
Khimaira'y da dourdu Ekhidna, ve Geryoneus'u retir. Kallirhoe'den Ekhkl
sndrlmez atei fleyen Khimaira'yi, na da doar (Ekhidna).
korkun ve byk, hzl ve gl,
bir yerine, kafal Khimaira'yi: Khryscis. Troya sava bir kadn yznden
Biri azgn bakl aslan kafas, kmtr. Bu savata kadnlar nemli bir rol
teki kei, teki ylan, ejderha kafas oynar. Hele ikisi, Helene'nin karlmasndan
Pegasos hakkndan geldi bu Khimaira'mn ok sonraki olaylar canlandran lyada'da
koca yiit Bellerophontes'le birlikte.
Helene'den de daha byk bir yer tutarlar:
Homeros aa yukar Hesiodos gibi tanm Bunlar Khryseis'le Briseis'tir.
lad Khimaira'y Bellerophontes efsanesine Destan bir korku sahnesiyle alr: Akha or
balar (Bellerophontes). Homeros'la Hesio- dusu salgndan krlmaktadr. Neden? Akha-
dos'ta sz gemeyen bir anlatma gre, Bel lar Troya'y kuattktan sonra yllarca bekler
lerophontes Khimaira'ya saldrmak iin Pe ler gl kentin surlar nnde: Troya d
gasos atma binmekle kalmam, kargsnn mez de dmez. Bu srada, Akhilleus bata
ucuna (ya da kulland oklara) kurun koy olmak zere, saldrgan Akhalar apulculuk
mu, canavarn azlarndan fkran atele seferlerine girierek talan etmeye urarlar
eriyen kurunlar etini dalayp yakm, kor zengin Anadolu ehirlerini. Altn, tun, de
kun ejderha da bylece can vermi. mir, deerli silahlar almakla kalmazlar, ya
Khimaira'mn bulunduu yer Lykia'da Olym- ma ettikleri ehirlerden sekin kzlar, kadnlar
pos (bugn ral) kentinin arkasndaki Ya- da karrlar. Yn yn mallar, sr sr'tut
narta diye gsterilir. Burada ilkada olduu saklar ortaya konup Akha yiitleri arasnda
gibi bugn de dadan doal gazlar fkrr ve bllr. En byk pay her zaman krallar
bunlar kendiliinden ya da bir kibritle tututu kral Agamemnon'a gider. Troas blgesine
rulup hi durmadan yanar. yle ki dada yer yapt bir karmada Akhilleus Khryse kenti
yer yanan ate denizden bile gzkp gemici nin Apollon rahibi Kryses'in kz Khryseisi
lere klavuz olurmu. lka yazarlar da Khi- tutsak olarak alm, getirmitir. Onu baraka-
malra ateini bilir, ne var ki yeri stnde snda karisi gibi kullanr, giderek sever, ni
khl kars Klytaimestra'dan stn tutar onu. ne de gkten topraa dnd vakit.
Ne var ki gnn birinde Khryses zengin kur ylece seri/i durur bir uursuz gece
tulmalklarla kzn geri almaya gelir, yalvarr, bu zavall lmllerin stnde.
yakarr, Akha nderleri kz geri vermek ister
Kimmer'lerin nerede oturduu, gne gr
ler, yalnz Agamemnon kar koyar bu istee
meyen bu lkeyi batya m, kuzeye mi yerle
ve Khryses'i sert szlerle kovar. Bunun zeri
ne rahip Apollon tanrya yakarr ve tanr tirmek gerektii mythos yazarlar arasnda
Khryses'in cn alr (l. I, 43 vd.) (Apollon). tartma konusu olmutur. Kimmer'ler diye
bir ulusun varl ilkin Homeros'un Odyssei-
Kikon'lar. Odysseus'un dn yolculuun a'snda getiine gre, onlar bizim dnya
da,ilk ura Kikon'lar adl bir boyun oturdu haritamza yerletirmek iin Homeros'un
u smaros kentidir, Bu Trakya ehri bugn dnya haritasn gz nne getirmeli. Odys-
k Dedeaga olsa gerek. Oray Akhalar bir seia'nn nsznde belirtildii gibi (s. 22 vd.)
iyice talan ederler. Neden? Kikon'lar Troyal- Odysseia'ya gre dnya - ki o zaman tan
larn sava orta olduklarndan m, yoksa gi nan dnya yalnz Akdeniz dnyasyd - yuvar
derayak bolca mal edinmek iin mi? Bu ser lak bir disk biimindedir, bu diski Okeanos r
venini anlatan Odysseus nedenini sylemez, ma epeevre sarar. Gne bu rmakta ba
ama oradan yedi kle altn, bir gm tas, tar - buraya bat denir -, gene rman kar
on iki sarak dolusu da ismaros arab alr. tarafnda doar - oraya dou denir -. Kim
Bir tasna yirmi tas su katlp iilen bu bal gibi mer'ler de Okeanos'un tesinde kuzeybatya
arapla ileride Kyklops Polyphemos'u sarho rastlayan bir blgede dnlmelidir. Gne
edecektir Odysseus. Bu ileri yaptktan sonra grmedii iin karanlk saylan bu lkenin ka
arkadalarnn abuk gemilere dnmelerini ranln ta kendisi olan ller lkesiyle ilgili
buyurur, ama onlar arap iip, yemek ye grlmesi doaldr.
mekle oyalandklarndan dalardan inen atl Homeros'tan sonraki efsane ve grlerde
Kikon'larn saldrsna urarlar. Sava, dv, Kimmer'lerin, Kelt ya da skit boylarnn ata
gene de ucuz kurtulurlar: Alt l verip kaar lar olduklar ileri srlr. Roma dnyasnda
lar (Od. IX, 38-61). ise ller lkesine giriin gney talya ehri
Cumae'den olduu sanlrd. Bu gr Ver-
Kiliks. Agenor'un olu, Europe, Kadmos, gilius'un "Aeneis" destannda buluruz. Baka
Thasos ve Poiniks'in kardei (Tab. 10). Kar efsanelerde Kimmer'lerin yeraltnda galeriler
deleriyle birlikte karlan Europe'yi arama de oturduklar anlatlr; burada belki bat Av
ya gider, bulamaynca Kilikya blgesine yer rupa'da maden ileten ve Akdeniz'den gelme
leir ve buraya adn verir. Bir efsaneye gre kervanlara bakrla tun satan uluslar sz ko
Kiliks, Europe'nin Zeus'tan olan olu Sarpe- nusudur. Tarihsel alarda (. . VII. yzyl)
don'la birlikte komu Lykia'ya saldrr, zafer Kimmer'lerin Anadolu'ya saldrp Phrygia
kazanr ve Sarpedon'a bu blgenin kralln bakenti Gordion' yktklar bilinir.
verir (Sarpedon).
Kinyras. Kbrs kral Kinyras'n ad lyada'da
Kimmerioi (Kimmer'ler). Kimmer'ler
geer: Troya savana katlmas iin Aga
Odysseia'da ad geen efsanelik bir ulustur.
memnon ona Odysseus'la birlikte Talthybi-
Odysseus ller lkesine Kimmer'lerin ora
os'u gndermi, Kinyras da elli gemi yolla
dan iner ve buray yle tanmlar (Od. XI, 14
maya sz vermi, ama Akhalar aldatm: Bir
vd.):
gerek gemi donatm, krk dokuz tane de
Gne batarken ve kararrken tekmil yollar topraktan tekne yaptrp, hepsini denize in
vardk snrlarna deri nakl Okeanos'un, dirmi, krk dokuzu batm, yalnz bir gemi
oradadr Kimmer'lerin lkesi ve kenti, varabilmi Aulis'e. Ama bylece Kinyras s
oldum olas bol sisle ve bulutlarla rtl,
parlak gne onlar nlaryla gremez zn tuttu saylm.
hibir vakit, Kinyras Kbrs adasnn yerlisi deildir: Suri
ne ykseldii vakit yldzl ge, ye'nin Byblos kentinden gelmedir. Kendi ve

176
olu Adonis'le ilgili efsanelerin Fenike kay Gide gide Akile adasna nardk sonunda,
nakl oluundan da bu kmaktadr. Kinyras orada Kirke otururdu, gzel belikli,
Kbrs'a gelince Paphos kentini kurmu, Kb insan sesli korkun tanra...
rs kral Pygmalion'un kzn alm ve Ado Odysseus arkadalanna besi salamak iin
nis'ten baka bir oluyla kz olmu. Tanr ava gider, kt tepeden Kirke'nin kon.agn
a Aphrodite'nin fkesini zerlerine eken grr uzakta, duman ttmektedir sk all
bu kzlar birer yosma olmular: Kbrs'a ge gn, ormann tesinde. Korka korka birka
len, giden yabanclara verirlermi kendilerini. arkadan gnderir oraya. Balarnda Eury
Sonunda da Msr'a gmler. lokhos vardr (Od. X, 210 vd.).
Kinyras efsanesinin en ilgin yn, onun Odysseus'un arkadalar danya arrlar
kz Myrrha'ya (ya da Smyrna) olan dogad Kirke'yi, oysa tanra onlar ieri alr, yalnz
akdr. Bu aktan Adonis doar (Adonis). Ef Eurylokhos kukulanp darda kalr. Sonra
sanenin baka bir dalnda Kinyras tanra da olan olur Odysseus'un arkadalarna: Kir
Aphrodite'nin sayd ve sevdii bir kral ola ke'nin onlar domuza dntrmesini yle
rak gsterilir. Kbrs'ta bu tanrann kltn anlatr Homeros (Od. X, 232 vd.):
kurmakla kalmam, usta bir bilici ve mziki
Tanra onlar ieride tahtlara, iskemlelere
olarak adaya sanatlar ve uygarl da getir
oturttu,
mi. Fenike'den gelme "kinnor" adl bir sazla peynir, sar bal ve arpa unu ezdi Pramno;
(Kinyras ad oradan tremeymi) tanr Apol- arabimi .
lon'la yarmaya girmi ve Marsyas gibi tanr saraa korkun ilalar kartrd
nn gazabna uram. bsbtn unutsunlar diye baba topran.
Kinyras Kbrs adasnda bakr madenlerini Verdi onlara bu ikiyi, onlarda hemen
ortaya karan, tun ilemeciliini kuran ve d ikiller,
onlar diker dikmez ikiyi, Kirke hepsine
adaya ilkadaki zenginliini kazandran kral
deneiyle vurdu
olarak geinir. Aphrodite onu sevdii iin ve kapatt yoldalarm domuz alma.
uzun mrllk balam, Kinyras da 160 imdi onlar tpk domuza benzemilerdl
yama kadar yaam. balar ve sesleri, kllar vegvdeleriyle,
ama akl vard gene ilerinde eskisi gibi.
Kirke. Byc tanra Kirke tpk Kalypso Alar, szlar halde onlar kapad oraya,
gibi Odysseus'un servenlerinde balca rol att nlerine kayn kozala, palamut,
oynayan kiilerdendir. Gne tanr Helios'la kzlck yemii,
Okeanos kz Perseis'ten dogmadr denir ki hep yedii eylerdi bunlar yerde srnen
mi efsanelerde, kimine gre de Hekate'nin domuzlarn.
kzdr ve bycl ondan almtr. Kirke Tanr Hermes Odysseus'un yardmna ko
yalnz Odysseia'da deil, Argonaut'lar desta ar; byc Kirke'yi nasl alt edeceini syler
nnda da sz konusu olur, Kolkhis kral Aie- ona: Kirke ona zehirli arab iirecegi anda,
tes'in ve Giritli Minos'un kars Pasiphae'nin iine tanrnn onun iin kopard "mal" di
kz kardeidir (Tab. 8). Efsaneler Kirke'nin ye sihirli bir bitkiyi atacak ve klcyla saldrp
Aiaie adasnda oturduunu belirtirler. Bu tanray alt edecek, kendisine ve arkadalar
adann nerede olduu az ok belli, nk bu na bir ktlk yapmayacana ant iirecektir.
gn de italya'nn Sardunya karsndaki Etru- yle olur, Kirke Odysseus'un gc karsn de
ria kylarnda Capo Circeo diye anlan bir aakalr, gzelliine, erkekliine vurulur ve
yer var, ama bu bir ada deil, bir burundur. onu yatana aldktan sonra, yoldalarm da
"Aia", "gaia" yani toprak anlamna geldiine insan klna sokar. Odysseus bylece Kir
gre, efsanenin bu konuda bu kadarck yanl ke'nin konanda bir yl kalr, yiyip iip kayli
mas doaldr. srmekte, Kirke de tpk Kalypso gibi onu
Aiolos'un adasndan kovulduktan, yamyam kendine koca etmek hevesiyle yanp tulu.
Laistrygonlara epey kurban verdikten sonra maktadr. Ne var ki Odysseus'un arkadalar
Odysseus'a arkadalar Kirke'nin Aiaie ada onu uyarrlar, yurda dnmek gerektiini ha-
sna varrlar( d X, L35 vd.): trlatrlar ona. Kirke raz olur, ama nce l
ler lkesine gidip Teiresias'n ruhuna dan tirdii iin, tarih alan ona ayrlm, tarih ya
masnn gerektiini bildirir. Bundan sonra zarlarn esinleyen peri saylmtr. Sa elinde
Odysseus'un Hades yolculuu anlatlr (Od. boru, ya da gitar bulunur, kahramanlklar di
X, 307'den XI sonuna dek). Dnte Odys- le getirir bunlarla; kimi resimlerde elinde bir
seus gene Aiaie adasna urar, bu kez, Kirke klepsydra, yani su saati vardr, olaylarn ak
ona ilerdeki yolculuun nasl dzenlenmesi n lmeyi simgeler.
gerektiini, Seirenlerden, Skylla ve Khary-
bdis'ten nasl korunabileceini bildirir. Kirke' Kleobis. Arabay ekecek ineklerin olmad
nin szleri tpatp doru kar ve Odysseus bir gnde, Argos'taki Hera tapna rahi
sonunda selameti byc tanrann tleri besi olan anneleri Kydippe'nin arabasn, 45
ne borlu olur. menzil uzaktaki tapnaa kadar, Kleobis'le
Biton gtrdler. Kydippe, tanradan, oul
Kirke'nin kimlii ve nitelikleri stnde bil larna, insanlar iin en iyi eyi balamasn
ginler ok durmu, dnmtr. Kirke'nin diledi. Hera da bu dilei yerine getirerek iki
yeri, yurdu besbelli ki talya'dadr, bugn Ca- olan uyuttu, ylece ldler. Argoslular iki
po Circeo'nun bulunduu blgede Roma kardein heykelini Delphoi'ye adadlar.
alarnda Feronia adl tanraya tapld g
Bu yk Herodotos'un Tarihinde (I, 31) an
rlr. Bu tanrann "feri" yani vahi hayvan
latlmtr. Atinal Solon zenginler zengini
szcnden treme ad, vahi hayvanlar
kral Kroisos'a konuk gidince, Kroisos ona bu
dizgine alan tanra anlamn tar. Bu Fero
dnyada en mutlu insann kim olduunu so
nia ile Kirke arasnda balant kurmamak ola
rar. Solon ilk olarak yurdu iin can veren Tel-
naksz. Blgenin Etruria yani Anadolu'dan
lus'u saydktan sonra ikinci rnek olarak da
gelme Etrsklerin yerletii yer olduu da ak
Kleobis'le Biton'u gsterir.
la getirilirse, Kirke'nin, daha sonra da Fero-
nia'nn Anadolu'nun Ana Tanras Kybele Klotho. Zeus'le Themis'in kzlar olan kader
ile ilikisi gze arpar. Kirke-Feronia, Arte- tanralar Moira'larn biri. Ad bkmek, do
mis-Kybele gibi doaya hkim, hayvanlar ev kumak anlamna gelen Klotho hayat ipliini
cilletirip arabasna koan tanrsal varl sim bken tanra saylrd (Moira'lar).
geler. Bu tanra diidir, diilik, dourganlk
ve bereket kavramn erkei boyundurua al Klymene. Okeanos'la Tethys'in kz. Bir
mak, bylemek, herhangi bir hayvan haline kaynaa gre apetos'la evlenip Atlas, Pro-
getirmekle aa vurur. Motifleri Ana Tanra metheus, Epimetheus ve Menoithios'un ana
kltnn zelliklerini andran Kirke efsanesi s olmutur (Tab. 3).
Odysseia'da sz geen baka temalarda ol Klytaimestra. Ad Klytaimestra ya da
duu gibi peri masal, enisi de tar. Btn Klytaimnestra olarak geer. Tyndareos'la Le-
bu eler Ana Tanna'nn kiilii ve yaygnl da'nn kzdr. Leda kuu kuu haline girmi
tam bir aydnla kavuaca zaman gere tanr Zeus'la birletikten sonra, iki yumurta
ince deerlendirilebilecektir. dourmu derler, birinden Helena ile Polyde-
Odysseia'dan sonraki efsanelere gre Kir ukes, brnden Klytaimestra ile Kastor k
ke'nin Odysseus'tan birok ocuklar olur, bi m, Helena ile Polydeukes Zeus'un dlleri,
ri Telegonos, teki de Latinos'tur derler. Te- Klyaimestra ile Kastor lml Tyndareos'un
legonos'un talya'da TuSculum ehrini kurdu ocuklarym (Tab. 12).
u, Latinos'un da Latinlerin atas sayld he Klytaimestra mythos'ta Helena kadar esiz
saba katlrsa, Kirke-Odysseus macerasnn bir rol oynar, su ileyen, adam ldren, k
talya efsanesince ne kadar benimsendii g tye varan yollarn hepsini deneyen kadn
rlr. olarak yazarlar sonsuzca esinleyen bir tip ni
teliini kazanmtr. Benliinde zt duygularn
Kleio. Ad, kutlamak, vmek anlamna ge arpt br trajik kiiler gibi Klytaimestra'
len "kleio" fiilinden tremi olan Kleio (ya da nn da destanda pek ad gemez, sz edilse
Klio) Musalann biridir. nsanlarn unutulma de iledii sulann asl etkeni olarak gsteril
mas gereken nl, anl eylemlerini dile ge mez, Klytaimestra a Aigisthos'un elinde

178
bir aratr. Ancak tragedya ledir ki, Klytai- Ama Klytaimestra'nn kocasna olan asl
mestra zgr bir kiilik kazanr ve dram daha hnc kadn yznden deildir. Onu koca, az
derin, iindeki kart duygularn arpmas daha evlat katili yapan kz phigeneia'nm
daha karmak olduundan Aigisthos-Klytai- kurban edilmesidir. Bunu Agamemnon'a bir
mestra ikiliinde ba rol alr. Tragedya ya trl affedemez. Bu yzden duyduu kini
zarlarndan Aiskhylos da, Sophokles de, Eu- br ocuklarna da bulatrr: Elektra'dan,
ripides de Klytaimestra tipini kendi grleri Orestes'ten nefret eder. Elektra anasyla sert
ne gre sonuna kadar ilemekten geri kalma tartmalarndan Klytaimestra'nn ileri srd
mlardr. yle ki Klytaimestra nicelik ve nite bu phigeneia olaynn, aslnda sululuu
lik bakmndan da efsanenin en gze arpan nu rtmek iin bir bahane olduunu yzne
kiilerinden biri olarak karmza kar, yani vurur. Gerekten de tragedyann sahneye
rol oynad tragedyalar hem ok, hem de bu koyduu Klytaimestra yreinde en ufak bir
tragedyalarda oynad rol biricik ve esizdir. analk duygusu olmayan bir kadndr, Ores-
Btn bu tragedyalar bir bir ele alamayaca tes'e anana kyma diye yalvarr, ama onun
mza gre, hepsinin birden esinledii Klytai ld haberini alnca tanrlara kran adak
mestra tipini zetlemeye alalm. lar adayacak kadar sevinir.
Klytaimestra'nn iinde balca yeri tutan Tragedyalarn bazlar Agamemnon'un l
duygu, ada bir grle nitelenecek olursa, drlmesinde Klytaimestra'y asl fail olarak
kskanlk diye adlandrlmaldr. Klytaimestra gsterir, kiminde de Mykene'de yalnz kald
mrnn bandan sonuna kadar kskanlkla iin Aigisthos'un zorlamasna dayanamayp
kvranm durmu, onu sua iten duygu da bu kendini veren ve nn elinde bir ara gibi
kskanlk olmutur. Helena'nn ikizi olmakla kullanlan bir zavall kadn pozundadr. Klytai
balar bu kompleks; geri Agamemnon'la ev mestra'nn ilgin ve karmak tipinin tamam
lenmeden Klytaimestra'y baz efsaneler Tan- bir portresini okumak iin Aiskhylos'un
talos'la evli gsterir, bu Tantalos Thyestes'in "Agamemnon", Sophokles'in "Elektra", Eu-
oludur (Tab. 15). Agamemnon bu Tanta- ripides'in "Elektra" ve "Orestes" tragedyala
lo'u da, ocuklarn da ldrr, Klytaimest- rn okumak gerekir.
ra'nn kardeleri Dioskur'larn saldrsna u
raynca Klytaimestra ile evlenmek zorunda Kodros. Poseidon'un soyundan olan efsa-
kalr. Uursuzlukla balayan bu evlenme son nelik Atina kral. Krall srasnda Atina Pe-
suz bir kin ve su zincirinin birinci halkasdr. loponez'lilerin saldrsna uram, Delphoi
Agamemnon'la Klytaimestra mythos'ta gei- kehaneti de Peloponezliler Atina kraln ld-
nemeyen, birbirini sevmeyen iftin ta kendisi rrlerse zafer kazanacaklarn bildirmi. Bunu
dir. lyada'da bile krallar kral tutsa Khryse- haber alnca Kodros hayatn yurduna feda
is'i meru kars Klytaimestra ile bir tutmak etmeye karar vermi ve dilenci klna gire
cretini gsterir (l. 1,112 vd.): rek ehirden dar km. ki dmanla kar
lam ve onlarla kavgaya tutumu, birini l
Dorusunu isterseniz, drm, brnn eliyle de vurulup lm.
asl karm Klytaimestra'dan stn o kz, Atinallar iin farkna vararak lsn Pelo-
ondan aa deil yaps, boyu bou, ponezlilerden istemiler. Onlar da kral ldr
akl, fikri yerinde, stelik ev kadn.
dklerini anlayarak saldrdan vazgemiler.
Khryseis'ten daha gl bir kuma da karr Kodros'un mezar tarihsel alarda Atina
karsna: Troya'dan Kassandra'y sarayna kaplarnn birinin nnde gsterilirmi. Kod
getirince, Klytaimestra'ya ona iyi davranma ros ldkten sonra Atina tahtna olu Medon
sn tler. Kadnl bylece hor grlen km. Kk olu Neleus da Miletos'a g
Klytaimestra ister istemez kendini kardei m (Neleus 2).
Helena ile kyaslar, kadn ve e olarak bunca
markl olan Helena'nn hi ceza grmedi Koios. Uranos'la Gaia'nn olu, Titanlardan
ini, onun yznden kendi bana bunca be biri (Tab. 4). Erkek kardeleri Okeanos,
lalar geldiini yana yakla dile getirir. Hyperion, apetos ve Kronos'tur, kz karde
leri Theia, Rheia, Themis, Tethys, Mnemosy- Kore. Kore ya da Kora, gen kz anlamna
ne ve Phoibe'dir. Koios'la Phoibe evlenirler, gelir. Demeter'in kz Persephone'ye verilen
iki kzlar olur: Leto ve Asterie. I simgele ikinci bir isimdir (Demeter).
yen gksel varlklan meydana getiren Koios'
la Phoibe Apollon ve Artemis'in atalardr. Korinnos. Korinnos Troya'nm yerlisi bir
ozanm. Homeros'tan nce ve Troya sava
Kokalos. Sicilya'da Kamikos (sonradan Ag- nn olduu sralarda llyada destann yazm.
rigentum olur) ehrinin kral. Daidalos hava Yaz yazmasn da Palamedes'ten grenmi-
ya uarak Girit'ten kat zaman Kokalos'un mi (Palamedes). Homeros destanlarn yaz-
yanna snm ve saklanm. Minos da Dai mak iin onun eserlerinden esinlenmi.
dalos'u aramaya kp Sicilya'ya vardnda
Korons. Lapith'ler kral Phlegyas'n kz,
usta yapcy bulmak iin bir dzene bavur
hekim tanr Askleplos'un anas (Asklepios).
mu: Bir iplikle bir eytanminaresi alm, ipli
i bir ucundan br ucuna geirmesini baa Korybant'Iar. Korybantes ve Kuretai diye
rana dl vereceini bildirmi. Kokalos daya yazn kaynaklarnda geen Ana Tanra'nn
namayp bunun zmn Daidalos'a sor rahiplerini Euripides Bakkha'lar "tragedyasn-
mu, o da iplii bir karncaya balayp karn da yle tanmlar:
cay eytanminaresinin iinden geirtmek ge
rektiini sylemi. Kokalos bu zm Mi- Ey karanlk diyar Kureta'larm.
nos'a bildirince, Girit kral Daidalos'un bura Girit'te Zeus'un doduu kutsal maaralar!
da saklandn anlam, Kokalos'u konuunu Orada icat ettiler, benim iin,
sorgutu mifer giyen Korybant'Iar
teslim etmeye zorlam, ne var ki Kokalos ko
embere gerilen deriyi.
nukluk kurallarn inememek iin kzlarna
Orada kart cokun davul sesleri
Minos'u ldrmelerini buyurmu, onlar da
Pbrygia kavallarnn tatl nefeslerine.
kraln stne kaynar su dkerek lmne se
Korybant'Iar davulu Rhea anamza verdiler
bep olmular (Daidalos).
Bakkha'larm lklar arasnda
gmbrdesin diye.
Kokytos. niltiler rma anlamna gelen
Kureta'lar Giritli ana tanra Rhea'nn,
Kokytos ller lkesinde akan ve Akheron'a
Korybant'Iar da Phrygial ana tanra Kybe-
dklen bir rmaktr. Odysseus yeralt lkesi
le'nin rahipleridir. Burada iki ana tanrann
ne inecekken, byc tanra Kirke ona Ha-
ve onun hizmetinde bulunan efsanelik rahip-
des haritasn yle izer (Od. X, 508 vd.):
lerin de birbirine kart grlr. Korybas
Ama getiin zaman Okeanos'u geminle, Lydia ya da Phrygia dilinde ilkin Attis'e veri-
orada Alakky var ve Persephone'nin len bir addr. Kureta'lar ise Zeus efsanesin
koruluu, de rol oynayan cinlerdir. Topran oullar
uzun uzun kavaklar greceksin, ksr olduklar sylenir: Rhea Girit'in Lyktos ma-
stler, garasnda Zeus'u dourduu zaman onu
derin anaforlu Okeanos'un kysnda ek Amaltheia adl nympha'ya teslim eder,
karaya gemini, Amaltheia da onu kei style besleyip by
sonra k yola, Hades bataklarna doru, tr (Amaltheia), ama tanr bebein seslerini
orada Akheron, Pyriphlegeton ve Kokytos
Kronos duyup da br ocuklar gibi Zeus'u
akar,
Styks'ten gelen sular da dklr oraya. da bulup yutmasn diye, Rhea ocuun ev-
resinde Kureta'larm cokun rakslarla tun
Odysseus yeralt dnyasna inmek iin u kalkanlarna vura vura grlt yapmalarn
kuru orada kazacaktr. Pyriphlegeton adn emretmi, bylece ocuun barmalarn
dan da belli olduu gibi (pyr ate demek) kay tun sesleriyle boguyorlarm. Efsaneye gre
nar sulu bir rmak olduu halde, Kokytos'un Kureta'lar iki ya da dokuzmu. Sonradan Ze
sular buz gibi diye tanmlanr. us, Kybele ve Dionysos tanrlannn kltleri
birbirine karm ve Daktyl'ler, Korybant'Iar
Komaitho. Bkz. Amphitryon. ve Kureta'lar, hepsi birden Ana Tanra

180
Kybele'nln kltne balanmtr. Bu rahipler Kre. Giritlilere adn veren kurucu kahra
Kybele ayinlerini ba dndrc rakslarla, man. Bir efsaneye gre tanr Zeus'la Ida da
barmalarla, flt, davul ve tef sesleriyle kut nn bir nympha'sndan domutur, baka
larlar, gmbrtl bir vecit iinde kendilerin birine gre de Girit toprandan domu ve
den geerek "enthousiasmos" denilen duru Girit'in ilk konuklan Eteokretes, yani gerek
ma girerek tanrya karmay salarlard Giritlilerin atasdr. Zeus bebekken babas
(l)aktyller, Dionysos). Kronos'un elinden kurtarlmak iin Girit'e b
raklnca Kre adada hkm srmekteydi ve
Kottos. Uranos'la Gaia'nn yzer kollu ve Zeus'u koruyan o olmutur. Minos'tan ok
ellier bal dev oullarndan birinin ad. nce Girit'e yasalar vermi ve uygarlk getir
(yes'le Briareus'un kardei (Yzkollular). mitir. Efsanenin biri Kres'i, Girit'i her trl
karmaya kar koruyan Talos adl robotun
Kanaos. Attika'nn ilk krallarndan biri. babas sayar (Talos).
Kranaos da Kekrops gibi topraktan doma
mi (Kekrops). Kekrops'tan sonra tahta Kretheus. Aiolos'la Enarete'nin olu. Tyro
kan o olmu ve Attikallara "Kranaos'lular", ile evlenir ve Aison'u dourur (Tab. 22).
Alina'ya da Kranae denmi. Kranaos'un At- Kretheus, Tyro'nun tanr Poseidon'dan olan
llis adl bir kz olmu. Attika blgesi bu kza Neleus ve Pelias adl oullarn evlatla alr.
gre adlandrlm. Kretheus, lason ve Pelias'n ehri olan lol-
kos'un kurucusudur (Tyro, Pelias).
Kratos. Pallas'la Styks'in olu (Tab. 6), g Kreusa. (1) Atina kral Erekhteus'un kz,
ve kuvvet simgesi (Bia). on'un anas (lort).
(2) Troya kral Priamos'la kars Heka-
Kreon. (1) Korinthos kral, ason'la Medeia
be'nin kz, Aineias'n kars (Tab. 17). En es
efsanesinde rol oynar: olkhos'tan kovulunca
ki destanlarda Aineias'n karsnn ad Kreusa
ason'la Medeia Korinthos'a, Kreon'un yan
deil, Eurydike'dir. Vergilius Aeneis desta
na snrlar ve birka yl bar iinde yaar
nnda Kreusa'nn Troya'nn ykld ve Ainei
lar. Ama gnn birinde Kreon kz Kreusa (ya
as'n babas Ankhises'le olu Askanios'u ala
da Glauke)'yi ason'a vermeye kalkr, lason
rak ehirden kat gece bir tanra (Aphro-
Medeia'y boayp Kreusa'y almaya raz
dite ya da Kybele) tarafndan karldn an
olur. Medeia'nn korkun dram bu olayla
latr. Aineias karsn aramak iin ehre geri
balar: Byc kadn bu evlenmeye ses kar
dndnde, Kreusa'nn grnts karsna
mayacak gibi olur, kumasna armaan olarak
kp yeni bir yurt kurmaya gitmesi gerektii
bir gelinlik gnderir. Kreusa gelinlii alr, gi
ni bildirir (Aineias).
yer, srtna geirir geirmez de cayr cayr
yanmaya balar. Yanna varp onu kurtarmak
Krinis. Mysia ehri Khryse'de bulunan
steyen Kreon da ayn atele tutuup yanar
Apollon Smintheus tapnann kurucusu. Il-
(Medeia).
yada'da Agamemnon'un tutsak tuttuu kz
(2) Menoikeus'un olu Kreon, okaste'nin Khryseis'i almaya gelen Khryses bu tapna
kardei ve Thebai kral Laios'un kaynatasdr n rahibidir. Tapnan kurulmas efsaneye
(Tab. 19). Ad Oidipus efsanesinde geer: gre yle olmu: Krinis gnn birinde Apol
Oidipus Thebai'den srlnce ehre kral lon tanrnn fkesine uram, bu yzden de
olur. Oidipus'un lmnden sonra oullan evi bark, tarlas, topra, nesi varsa sanla
Eteokles'le Polyneikes savaa tutuunca, Kre rn saldrsna uram. Sandan geilmiyor,
on Eteokles'in tarafn tutar, Polyneikes'i e sanlar her eyi kemirip yok ediyormu.
hirden srer. Antigone dramnda byk bir Ama tanr bir gn yeryzne inecek olmu,
rol oynar ve doann kanunlarn hesaba kat Krinis'ln srlerine bakan obana konuk ol
madan devlet kanunlarn yrrle koymaya mu ve ondan ok memnun kald iin bl
alan yneticinin iflasn simgeler (Anti- geyl sanlardan temizlemeye karar verini',
ne, Oidipus, Halmon). oklaryla hepsini ldrm, bir yatdan da
Krinis'e Apollon Smintheus'a bir tapnak dik Bunlardan sonra Kronos geldi dnyaya,
mesini buyurmu (Apollon Smintheus). o art dnceli tanr,
en belals Toprakoullarnn.
Krios. Uranos'la Gaia'nn olu, Titanlardan Ve Kronos di biledi yldzl babasna.
biri. Eurybie ile birleir ve Astraios, Pallas ve
Kronos'tan sonra Toprak Ana Kykloplar
Perses'i meydana getirir (Tab. 4).
ve Hekatonkheir'leri dourduu halde, Ura-
Kritheis. Ozan Homeros'un anas saylan nos hepsini gn na kar kmaz Gaia'nn
efsanelik kii. Kritheis Ege blgesinin bir karnna gerisin geri tkamakta, bylece onu
nympha'sym, zmir'de akan Meles rmay inim inim inletmektedir. Gaia bir dzen kurar
la sevimi ve birlemelerinden Homeros ve o dzeni olu Kronos eliyle gerekletirir.
meydana gelmi. Baka bir efsaneye gre,
3. EFSANELER. Kronos'la ilgili iki efsane
Kritheis Kyme'li (zmir'in gneyinde Namurt)
de Hesiodos'un Theogonia'snda anlatlmak
bir adamn kzym, bu adam lrken kzn
tadr. Homeros destanlarnda ad geer, Ze-
kardei Maion'a brakm. Kritheis amcasn
us'la Hera'ya soyad olarak Kronides (Kro
brakp Phemios adnda bir zmirliye kam,
nos olu) denir, Kronos'un Zeus eliyle yeralt
bir gn de Meles rmann kysnda amar
na kapatldna da deinilir, ama efsane ola
ykamaya gitmimi ki Homeros'u dourmu.
rak anlatlmaz. Uranos, Kronos, Zeus efsane
Bu efsane koca ozana verilen Melesigenes
sinde iki kez grlen babann ola bask ya
(Meles'ten dogma) adnn nereden geldiini
pp olun ayaklanmas ve babasn alt ederek
anlatmaya yarar.
egemenliini elinden almas temas, hele do
Efsanenin baka bir anlatmnda Kritheis an varlklar yutmak gibi ilkel motiflerle Yu
adal bir gen kzdr, Musalarla iliii olan bir nan mythos'una dardan katlm elerdir.
cinle sevimi, ama sonra da korsanlar tara Kayna gneydou Akdeniz evresinde bu
fndan karlp zmir'e gtrlmtr. Lydia lunan bu efsanelerin Yunanllara Fenikeliler
kral Maion onunla evlenmi, Kritheis de Me yoluyla getii sanlr. Homeros'un ton-
les rmann kysnda Homeros'u dourup ya'snda bunlar bilindii halde pek tutunma-
hemen sonra lmtr. Her iki efsanede de dg da destanlardan belli olmaktadr. Hesio
Maion adl birinin sz konusu edilmesi zel dos'un etki altnda kalarak uzun uzadya an
likle Latin airlerince Homeros'a verilen Ma- latt bu masallar Yunan mythos'unda tek
ionides, yani Maion olu, ya da Maionial rnek olmak bakmndan daha da ilgi ekici
(Lydial) ek adnn aklanmas yaplyor. dir (Theogonia).
Kronos. (1) ADI. Kronos adnn zaman anla Kronos'un, anas Gaia'nn eline verdii e
mna gelen "khronos" szcyle aslnda lik trpanla babas Uranos'un hayalarn kes
hibir iliii yoktur, ama sonraki efsane ve mesi tanr kuaklar arasndaki ekimenin ilk
aklamalara gre bu iki kelime bir tutulmu aamasdr (Theog. 154-210). Uranos'un er
ve Kronos tanrnn zaman, zamann akn, keklik aygtndan akan kanlardan Erinys'ler
geiini simgeledii ileri srlp, imgelerinde (Erinys) ve spermasndan da Aphrodite (Ah-
elinde bir trpanla gsterilmitir. Oysa efsa rodite) do^ar. Hesiodos'un Theog. 453-
nesinden grlecei gibi Kronos'un bu yoru 506'da anlatt Kronos-Zeus ekimesi Zeus
mu bir zorlama rndr. maddesinde ele alnacaktr.
(2) DOUU. Uranos'la Gaia'nn son oul Kronos'un Philyra ile birlemesinden at
lar Kronos Titanlar soyundandr ve babas adam Kheiron domu (Kheiron). Baka ef
Uranos'u erkeklikten yoksun etmekle birinci sanelerde de Hephaistos, ya da Aphrodi-
kuak tanrlarnn egemenliine son verip, te'nin babas olarak geer.
ikinci kua baa getirmitir (Tab. 4), (Ura- Orfik tarikat geleneinde Kronos Zeus'la
nos, Gaia, Aphrodite). Be erkek titan ve al barm ve Mutlular Adalarnda yaar gibi
t kz titan'n douundan sonra Kronos'un gsterilir. Bu kaynaklara gre Kronos yery
dnyaya geliini Hesiodos yle anlatr (The- znde iyilii ve bereketi kuran ilk tanrdr.
og. 137 vd.): Onun egemen olduu ag Altn ana rast
lar. Hesiodos'un da anlatt alar Efsanesi nin Anadolu'nun geleneksel halk sanatlarn,
Kronos'la ilikili olarak zellikle Roma'da tu rnein bugn bile yaayan kilim motiflerini
tunmu ve Saturnus a stne efsaneler bir yanstmasdr. Yontularn heykel, figrln ve
ok airleri esinlemitir (Soylar Efsanesi, Sa idol biiminde olanlarna gelince, bunlar ya
turnus). zn kaynaklarndaki Ana Tanra tanmlarna
tpatp uymakta, ok sonralar tarihsel alar
Ksanthos. Kula at anlamna gelen Ksan- da anlatlan efsanelerini bile dile getirmekte
thos Akhilleus'un lmsz atlarndan biridir. dir. Oturmu durumda, kaim kalal, gbekli,
Patroklos'la Hektor arasndaki savaa Bali- dolgun memeli bir tanra, kollarnda ok da
os'la birlikte katlr (Balios) ve Patroklos l ha ufak boyda bir erkek figr tamakta; bu
dkten sonra alar. Akhilleus'a Hektor'la sa figr gsne yapm, stne trmanm gi
vanda da yardm eden bu lmsz at dile bidir. Bu erkek, Tanrann hem ocuu,
gelerek efendisine yaknda leceini bildirir hem sevgilisidir, ilerde efsanesi anlatlacak
(Akhilleus). Attis'in ta kendisidir. Oturmu, ya da dour
mak pozunda olan tanra ise iki yanndaki
Kreta'lar. Bkz. Korybant'lar. iki aslana dayanmaktadr. Tpk ok sonraki
heykellerinde grlecei gibi, "potnia the-
Kyane. Irmak tanr Maiandros'un kz, Kau-
ron" yani hayvanlarn kraliesi, doa stne
nos'la Byblis'in anas (Byblis).
sonsuz egemenliinin bir simgesi olarak asla
Kybele. Tarih ncesinin en gerilerinden tek n yanndan ayrmamaktadr. Kaln kala,
tanrl dinlerin yerletii dnemlere kadar meme, karn altnn bir gen biiminde be
uzanan ve Akdeniz yresini kapladktan son lirtilmesi gibi motifler anal ve diilii simge
ra, bir yandan kuzey lkelerine, te yandan lemek bakmndan Kybele'den Artemis'e k<
Asya'nn ilerine dek yaylan, birok ulus, uy dar byk ana tanra imgelerinde bulunmak
garlk ve kltrlerde deiik adlarla anlp hep tadr.
ayn prototipe indirgenebilen Ana Tanra di Bir de arkeolojinin daha deinmedii, top
ninin kayna Anadolu'dur. Bu su gtrmez rak stnde olduklar iin belki hi deinme
gerek gn getike daha belirgin biimde yecei Kybele antlar vardr ki, ilkada
gzmzn nne serildii halde, klt dal Phrygia diye tannan blgede yaygn bir ala
budak salm bu tanra figrnn deindii na dalm kr tapnaklardr. Eskiehir'le Af
bilim dallar o kadar oktur ki, aratrmalar yon arasnda ulam zor bir yredeki bu ant
bir tek ilgi merkezinde toplamak, elde edilen lardan en ok tannan Yazlkaya diye anlan
verilerle bulgular bir adan inceleyip deer Midas antdr. ou ormanlarda, yeillik ara
lendirmek yepyeni denebilecek bir uratr. snda bir kayaya yaslanm olarak, ya da dz
Ana Tanra dinini aydnlatmak bugn arkeo lkte birka basamak stne kurulmu olan
loji, tarih, din tarihi, mitoloji ve sanatla yazn bu antlar birer cepheden ibarettir. gen bi
tarihinin katk grevi olmaldr. Btn bu iminde bir at, altnda bir ta duvar, duvarn
kollarn abas bir araya geldikten sonradr iinde de okluk bir ni oyulmutur ve nile
ki, Ana Tanra'y gereince, gereklere uy rin kimisinde ayakta bir tanra heykeli grl
gun olarak tanyabileceiz ve anlayabileceiz. mektedir. Tapnaklarn bazlarnda tanra
Son yllarda konuyu en ok aydnlatan bi heykelinin iki yannda n bacaklarn tanra
lim dal arkeoloji olmutur. atalhyk ve ya dayam iki aslan vardr, tanrann da, as-
Haclar'da yaplan kazlar Ana Tanra fig lanlann da seks yerleri zamanla anmtr.
rnn !. . 6500-700 yllarna kadar uzand Buraya Ana Tanraya tapnmaya gelen dua
n ortaya koymutur. Smer'den de nceki clarn Kybele'nin simgeledii bereket ve do
bir kltr an yanstan bu tarihler Ana urganlktan pay almak iin seks yerlerine
Tanra'nn Anadolu'nun yerlisi olduunu dokunup onlar andrdklar bellidir. Ev bii
aa vurmaktadr. in en tuhaf ve dnd mindeki bu basit tapnaklar Phrygia'da Kybe-
le dininin kentler dna da tatn, btn
rc yn de Ana Tanra yontularyla bir
doaya yayldn gsterir Bu cephe tap
srada alalhyk'te bulunan izgi motifleri
naklarnda dikkati eken bir nokta bunlarn nitelii de dile gelmektedir: Sipylene Sipylos
Lykia'daki kaya mezarlarna ok benzemele (Manisa) dann, ldaia Girit'teki da ve Tro-
ridir. stanbul niversitesi Film Merkezince ya'ya hkim Kazdagnn, Berekyntia Sakar
evrilmi olan bir belgesel filmden tandmz ya kysndaki eski bir kalenin, Steunene Ai-
bu Kybele antlarnn arkeoloji buluntularyla zani (avdarhisar) yresindeki Steunos (Ke-
ve baka blgelerde rastlanan buluntularla sikmagara) maarasnn tanras olduunu
karlatrlp deerlendirilmesi Ana Tanra belirtir; bu sfatlar arasnda en yaygn olan da
dinini aydnlatmaya yarayabilir. Sz geen Dindi/mene addr ki Dindymos dann tan
filmin asl deeri de Ana Tanray atalh- ras anlamna gelir. Anadolu'da ise Dindy
yk'ten Roma ana kadar her eit ant ve mos adn tayan dag vardr, biri Phrygia'
imgeleriyle ortaya sermekle kalmayp, Ana daki Murat da, br Mysia-Phrygia snrn
dolu halk trelerinde bu inantan kalma iz daki Kapdag, ncs de tanrann en
ve etkileri de ortaya koymaya almasdr: nemli merkezi olan Pessinus'a yakn Gn-
Phrygia rma Sangarios'un kaynanda; su yz dadr. Pessinus da eski ad Justiniano-
ya iek ve zellikle meneke atmakla kutla polis olan Sivrihisar'n biraz gneyinde, Gor-
nan Attis,, yani bahar enliklerinden bugn dium'un gneybatsndaki Balhisar'dr.
de bir eyler kalmtr. Kybele'nin tapm mer
Ana Tanrann Pessinus'tan da daha eski
kezlerinden olan Manisa'daki Mesir bayram
bir tapm merkezi Komana ehridir, ya da e
ve bu bahar bayramnda camiden aaya
hirleridir. Tarih kaynaklarndan burada tap
halka bereket ve dourganlk salayan ma
nlan tanrann imek, topuz ve ift azl
cunlarn atlmas Anadolu'nun yerlisi olan bir
baltayla simgelenen bir sava ve zafer tanr
inancn sregelmesi olabilir. Yukarda szn
as olduu anlalr, Yunanllar bu tanray
ettiimiz bilim kollarnda ibirlii ve daha de
rine giden kyaslamak aratrmalar bu alanda sava tanr Ares'in evresindeki Enyo ile, Ro-
ok yararl olabilir. maliarsa Bellona ile bir tutmulardr. Bu nite
liiyle Ana Tanra'nn kltyle Karadeniz
Yazl kaynaklarmza gelince, Kybele gerek blgesinde merkezlenen Amazonlarla ilikisi
iir, gerek dzyazyla en ok sz edilen tan olduu sonucuna varlr ki, anaerkil bir toplu
ralardan biridir. Bu alanda bilgilerimiz Yu mun rn olan sava Amazonlar efsanele
nan yazarlarndan ok, Roma yazarlarndan rin hepsi ister Artemis, ister baka adlarla
gelmedir. anlan Ana Tanrann hizmetinde, ya da
onunla ilikili olarak gsterir (Amazonlar,
(1) ADLARI VE SIFATLARI. Hibir mitoloji Artemis).
de hibir tanr Ana Tanra kadar eitli ad
larda adlandrlmamtr. Bu ad ve sfat oklu (2) NTEL VE EFSANES. Btn bu isim
u Ana Tanrann kayna Anadolu'da ol ve sfatlardan anlald gibi, tanra doay
mak zere uluslarst bir nitelik kazandn btn canll, verimligiyle simgeleyen ev
kantlamaya yeter. Kltepe tabletlerinde ad rensel bir nitelik tamaktadr. Toprak ve be
na Kubaba olarak rastlanr, Lydia'da ad reketin kaynanda olmaktan baka, her trl
Kybebe, Phrygia'da Kybele olarak geer, Hi uygarln da etkeni olarak daha sonraki d
tit kaynaklarnda Hepat diye adlandrlr. Ko nemlerde, Efes Artemis'inde grlen kuleli
mana Pontika (Tokat blgesinde Gmenek) talar banda tamakla bir de meter turrita
ve Kayseri yresindeki Komana Kappadoki- ya da turrigera (Lat. kuleli ya da kule tayan
ka (Kemer) kentlerinde ad ok eski bir Ana ana demektir) olur. Romallarn Magna Ma
dolu ad olan M'dr. Smer'de Marienna, ter (Byk Ana) diye andklar tanra analk
Hitit'te Arinna, Msr'da sis, Syria'da Lat, vasfn da yalnz insan alannda deil, doal
Girit'te Rhea, Efes'te Artemis, talya'da Ne ve evrensel bir ilke olarak canlandrr.
mi gl blgesinde Vens, Ana Tanrann Aslnda bir tek efsanesi vardr, bu efsanede
aldr deiik adlardr. Ayrca baz yer adlarn hem tanrada analk kavramnn nasl anla
dan reme sfatlara Yunanca meter, Latince ld dile gelmekte, hem de tapannn biimi
mater szc eklenerek tanrann blgesel saptanmaktadr: Tanra Attis (ya da Attes)

184
adl bir delikanlya tutkundur (Agdistis), onu tanmakla birlikte onun din merkezlerine ka
Pessinus kralnn (kimi kaynaklarda kral Mi- rmasna hibir zaman izin vermemiimin
das'n) kzyla evlenmek zereyken dn ye Phrygia dardan gelme uluslarn iki kez sald
rinde birden karsna dikilerek ldrtr ve rsna uramtr, biri . . 1200 yllarnda
kendi kendini hadm etmesini salar. Attis Friklerin, ikincisi 1. . 686 (ya da 676) sula
kendi kestii hayalarndan akan kanla topra rnda Kimmerlerin blgeye yaylmasdr. Her
sular, bitkilerin fkrmasna yol aar ve bir iki saldrda da Ana Tanrann tapm merke
am aacna dnr. zi uluslarst niteliini koruyarak bamszl
Toprak-bereket efsanelerinin hepsinde, n ve din devleti olarak etkisini srdrmek
zellikle Adonis mythos'unda (Adonis) gr yolunu buluyor. Ayn sre Efes'teki Artemi-
len bu lme-dirilme motifi, Kybele kltnde sion'da da grlr, onyal kolonistler din
birtakm vecit, kendinden geme ve esrime merkezine dokunmak yle dursun, burada
egemen olan tanray benimseyip tapmn
hallerine kanmakta ve Ana Tanra tapm-
srdrrler. Friklerle tanrann kaynamas
nn znde olan bir eit kurban treniyle
dikkati eken bir sretir: Ana Tanra klt
gereklemektedir. Attis erkekliini keserek
nn yerli olup Phrygia blgesini ele geiren
kendini nasl tanraya kurban ettiyse, Kybe-
ve yreye adn veren ulustan ok daha eski
le'nin barahibi de kanl bir trenle kendi
olduu btn kantlardan anlald halde,
eliyle kendini hadm etmek zorundayd. Attis
tanra bu yeni siyasal gc ve etnik toplulu
efsanesinde simgelendigi gibi, akan kan ve
gu ylesine etkilemi ki, tarihe Kybele bir
yitirilen erkeklik gc daha evrensel bir nite Phrygia tanras olarak gemiti. Phrygia
lik kazanarak bereket ve canlln daha geni krallarndan Midas'n da, Marsyas'n da Ana
bir alana, yani btn doaya gemesini sa Tanra ile yakn ilikileri tarihe gemitir.
lamaktadr. Gizemli cmbler, enlikler ara Midas tanrann olu olmakla, Pessinus'taki
snda yaplan bu eylem gene Anadolu'ya z tapnan kurmakla vnld. Kimmerler de
g ve baz tarikatlarda bugn baka biimde Phrygia devletini ykar, ama Ana Tanra kl
de olsa yaayan bir trenin ilk rneidir. tn ortadan kaldramazlar. Tersine bu tapn
daha ok Lydia yresine kaydktan sonra,
(3) TAPIMI VE TARH. Yazl kaynaklar bi
Metragyrtoi diye anlan dilenci rahipler Akde
ze Kybele'nin Pessinus'taki tapm stne ay
niz evresine yaylr ve birer misyoner gibi
rntl bilgi verir. Tanraya orada bir idol bii
davranarak Ana Tanrann mistik ve gizemli
minde tapnlrd. Bu idol bir "diopetes" yani
dinini drt bir yana tantrlar. yle ki Ana
gkten dt ileri srlen bir meteorit, bir
Tanra klt Phrygiallardan ok eski olduu
kara tat. Pessinus'taki tapna siyasal g
halde, bu dini benimseyen btn lkeler onu
lerden bsbtn bamsz bir din merkezi ola
bir Phrygia tanras olarak tanrlar. Nitekim
rak ynetilirdi. Bu dinsel ynetimin banda
Yunan ve Roma anda Kybele klt btn
iki barahip bulunur, bunlarn biri Attis adn
treleriyle Phrygia uygarlna zg bir belirti
tar, Megabyzos adyla anlan ikincisi dar
saylr.
dan gelme olmas art koulan bir yabancy
d. Bu iki kral-rahibin Attis efsanesinde anla Klasik alarda Yunanistan'n ve Anado
tld gibi erkekliklerini tanraya adam ol lu'nun drt bir yanna dalan Phrygia klele
mas gerekiyordu. Galloi diye anlan br ra ri ve dilenci rahipleri hor grld oranda
hiplerin de vecit halinde hadm edilmeleri t gizemli bir din ve kltnn temsilcileri olmak
redendi. Phrygia'da yerli bir klt olduu b la sayg ve gpta ile karlanrlar, nk
tn kaynaklardan belli olan bu rahip devleti Phrygia evrensel bir dinin merkezi olduu ka
zekligini bgeye gelip yerleen btn yne dar Yunanllara yn veren bir sanatn, mzi
timlere kar korumutur. Gerek Komana'da, in ve bir de yaam biiminin, klk kyafetin
gerekse Pessinus'taki tapm merkezleri Hitit- kurucusu, ncsdr. Phrygia uygarl Ege
lerin Anadolu'da kurduklar egemenlik dne kylarn kapladktan sonra, Phokalallarla
minde byk Hitit kralyla iyi ilikiler kurmu, Fransa'ya kadar da yaylr, Marsilya'y kuran
rahip krallar byk kraln siyasal ynetimini gmenlerin yeni yurtlarna tadktan trele-
rin arasnda bugne dek Fransa cumhuriyeti na'llar Phrygia'nn Ana Tanrasn getirte
nin benimsedii Phrygia bal da yok mu rek ehirlerinde ona byk bir tapnak kur
dur? Phrygial olmak kltr bakmndan yet mular, onu Demeter'le birletirip bir devlet
kin, stn olmak anlamna gelir ve bu Roma tanras olarak benimsemilerdir. O sralarda
imparatorluu ana kadar sregelecektir. Delphoi tanrs Apollon'un rahipleri bu olay
lyada'da Kybele'nin ad hi gemedii hal desteklemi olacak: Tanrnn khinleri, Sibyl-
de, Phrygiallardan sz edilir: Bunlar Troya la'lar Anadolu'dan gelmeydi, iki tann ve iki
savanda Troyallara yardma gelir (l. II, din arasnda balantlar tarih ncesi alara
862): dek uzanmaktayd (Sibylla).
Gene Sibylla kitaplarnn nerisiyle Ana
Askanios ynetir Phrygia'llar,
Tanra'nn Roma'ya getirilii derin siyasal
uzak Askania'dan gelmilerdir onlar...
sonular dourmutur. 1. . 204 ylnda Pes-
Askania Limne hem Gemlik, hem de Bur sinus'taki meteorta trenle Roma'ya aktarl
dur glnn addr. Uzak Askania dendiine m ve Palatinus tepesine tapna kurulan
gre bu savalarn geldii yre Burdur bl Magna Mater'in erefine Megalensia denilen
gesi olsa gerek. Ana Tanra stne en zen bayramlar kutlanmaya balamtr. Bu olay
gin buluntular salayan Haclar da Burdur'a da kritik bir dneme rastlar: Roma Afrika se
yakn deil midir? ferlerine kmak zeredir, imparatorluu kur
Phrygiallardan kral Priamos kendisi de sz maya yol aacak yaylma politikas yrrle
eder, Helene'ye anlatr (l. III, 184 vd.): girmektedir. O srada Roma'da bir ta ya
muru olur, halk heyecana kaplr, yeni ve da
Eskiden balk, bahelik Phrygia'ya
ha kkl inanlara zlem duyulmaktadr.
gitmitim,
atlar drtnal giden bir sr Phrygia'l Magna Mater bu gereksinmeyi karlam ola
grmtm... cak ki, yeni dini kutlamakta airler az birlii
Ordular yaylmt Sakarya'nn kylarna. ederler. Yeni efsaneler doar: Ana Tanra
Amazonlar gelmiti hani, erkek gibi, ite o tan Tiber'den yukar tayan gemi birden
gn, karaya oturur, o srada Ana Tanrann sesi
aralarna sava orta almlard beni... duyulur: Temiz, afif ellerle ehre alnmasn
Phrygia'nn bir Amazon saldrsna urama ister, derken Claudia Quinta adl bir kz orta
s, Priamos'un da Phrygiallarn yardmna ya kar ve tanraya yakarr, kirletildii, kz
komas anlaml, ama tlyada'dan sonraki me olan kz olmad ileri srlmektedir, tanra
tinlerde Troyallarn Phrygial diye anlmas afifligini kantlamak iin gemisinin kendi eliy
bsbtn ilgin ve dikkat ekici bir yndr. le ekilmesine izin versin. Gerekten de yle
Bir kltr taycs olarak Phrygiallarn Tro- olur, Claudia halatlar eline alr ve gemiyi Ti
yallar da simgelemek iin kullanlmalar ne ber'den yukar Roma ehrine kadar eker.
zaman ve nasl balar? Herhalde airler, zel- Kybele'nin Phrygia'dan gelme tef, zil ve da
likel tragedya yazarlar iir dilinde bu iki ulus vul gibi alglarla, cokun danslarla kutlanan
adn kartrmlardr, ama bu olay sonradan trenleri, rahiplerinin hadm oluu, Attis ef
ok nemli sonular dourmu, Roma'nn sanesinin bu trenlerde ve gizemlerde yine
Aineas' kurucu ata olarak benimsemesiyle lenmesi Roma airlerini ylesine etkilemi,
Phrygia uygarln da kltrnn kayna esinlendirmitir ki, Kybele-Attis efsanesini
saym, Ana Tanrann da bu kltr gyle konu edindikleri iirlerinde tanrann Galli
birlikte Roma'ya alnmasn salamtr. Mag- adl rahiplerine atfla "galliambus" diye co
na Mater'in Roma'ya nakli din tarihinde ei kun bir vezin de uydururlar. Ama Ana Tanr
ne rastlanmayan bir olaydr. Ondan nce Ati a sanat ynnde r amakla kalmaz, Ana
na Ana Tanray arm, kltn snrlar dolu'nun kaplarn amtr, yalnz uygarlk
iine almakla geirdii bir bunalma are bu ve kltr merkezi saylan Anadolu'nun deil,
lunacana inanmtr: Peloponez sava de btn dou Akdeniz evresinin. Roma ile
nilen iki byk Yunan ehrinin, Atina ile Anadolu arasnda kltr kprs kurulmu
Sparta'nm amansz ve sonsuz savanda Ati- tur, birka yl sonra Romal komutan Manlius

186
Sipylos eteindeki Magnesia'da (Manisa) Her bakmdan tanrya benziyordu burdur
Syria kral III. Antlokhos'u yenip Orta Ana ama bir tek gzleri vard alnlarnda.
dolu'ya ordusuyla ayak basnca Romallar Yuvarlak tek gzlerinden geliyordu adlar,
zorlu, baarlydlar hep yaptklarnda.
Pessinus tapnann rahipleri cokun sevin
gsterileriyle karlar. Bundan sonradr ki Ro
Uranos'un yeraltna kapatt bu devleri
ma Bergama kralln miras yoluyla elde
hemsoylar Yzkollularla birlikte yeryzne
eder ve Anadolu'ya egemenliini kurmakla
karr ve Titanlara kar savata silah arkada
blgede r ac bir dnemin balamasn
olarak kullanr.
salar. Denebilir ki Romallara dounun kap
larn aan Anadolu'nun yerlisi ve simgesi Hades'e grnmez klan bal, Posel-
olan Ana Tanradr. Onunla iliki kurup Bat don'a da dili yabay veren bu devlermi.
ile Dou arasnda kpr atmak ve kltrnn Kykloplar zerine baka efsaneler de anlat
yoksun olduu bir temeli kltr beii Anado lr: Apollon Kykloplara dman kesilir, nk
lu'da arayp bulmak Roma'nn siyasal dehas olu Asklepios insanlar lmden kurtaryor
na bir rnektir. Bata Augustus olmak zere diye Zeus'un fkesine urar ve Kykloplarn
imparatorlarn hepsi hi tkenmeyen bir z yldmmyla ldrlr. Apollon batanr Ze
gelip Anadolu'dan almlardr. Esiz bir uy us'a el kaldramad iin Kykloplar ldrme
garlk ve kltr temeline oturtmay baardk ye kalkr. Zeus buna kzar, bir an olu Apol-
lar kltrleri bylece hem talya'da, hem lon'u Tartaros'a atmay dnr, sonra bu
Anadolu'da gelitike gelimitir. Bunun sim kadar ar bir cezadan vazgeip onu bir yl
gesi de binlerce yl ncesi gibi Roma'nn ege iin srtma olarak Admetos'un yanna yol
menlik anda da gene ayn tanra, hangi lar (Admetos, Asklepios, Apollon). Bu ef$8
adla anlrsa anlsn, Anadolu'nun byk Ana nede Kykloplar lmsz tanrlar deil, lm
Tanrasdr. l yaratklar olarak gsterilmitir.
Sicilyal Kykloplar nce Homeros'un Odyi
Kydippe. Kleobis'le Biton'un anneleri, He- seia destannda, sonra da skenderiye iirindi
ra rahibesi (Kleobis). sz geen yaratklardr. Odysseia bunlarn
Kydnos. Kilikya'da bugn Tarsus ay diye yerlerini, yurtlarn Homeros destanlarna z
anlan rman tanrs. Ana tarafndan ape- g kesinlikle belirtir: Kuzey talya ve Sicilya
kylar ve adalar sz konusudur, nitekim Te
tos'un torunu saylr. Kydnos'un Parthenios
pegz masallar oralarda tutunmu ve birok
adl bir olu varm, Kydnos rmann denize
yerlere Tepegzlerin, zellikle Odysseia'da
dkld yerde bir ehir kurup ona Parthe-
sz geen Polyphemos'un ad verilmitir
nia demi. Bu ehir bugnk Tarsus'tur.
(Polyphemos). Bu blgenin yanarda blgesi
Kyklopes (Kyklop'lar). Trkeye "Tepe oluu, oralarda toprak altna kapatlan Tepe
gz" diye evirebileceimiz Kyklop'lar tek yu gzlerin demircilikle uraan birer cin olarak
varlak gzl devlerdir. Yunan mythos'unda canlandrlmalarna yol amtr: Bunlar He-
bu yaratklarn trnden sz edilir: Biri phaistos'un iliinde - tpk talya'da (XVIII)
Gaia ile Uranos'un oullar gksel Kykloplar, Akhilleus'un silahlarnn yapld blmdeki
brleri Odysseia'da ad geen Polyphemos gibi - demir dverler, maden ilerler ve tanr
gibi Sicilyal Kykloplar, sonuncular da kay lara silah yaparlar. Tek gzleri atein kar
naklar Lykia'da bulunan duvarc Kykloplar- snda kor gibi parlar, kraterlerden fkran k
dr. vlcmlar onlarn rsnden frlayan atelerdir,
yersarsntlar ve grltleriyle kendilerini bel
Birinci trden Hesiodos Theogonia'da y
li ederler. Odysseia'da bunun tam tersine
le sz eder (Theog. 139 vd.):
Kykloplar hayvanclkla geinen, koyun ve
Sonra Toprak Kyklop'lar dourdu, azgn keileri bol olan allarda, maaralarda yaa
yrekli, yan yamyam devler olarak gsterilir. Odysse-
Brontes'i, Steropes'i ve belal Arges'i us Kykloplar lkesinde ve zellikle Polyphe-
(ki bunlar vermitir Zeus'a imekleri, mos'un maarasndaI yaad serveni en
yldrm}
ufak ayrntsna kadar anlatr (Od. IX, 105 Kyknos sonralar Laomedon'un bir kzyla ev
-567). lenir ve Tenes adl bir olu, bir de kz olur.
Duvarc Kykloplarsa Anadolu'da, Yunanis Kars lnce Kyknos baka bir kar alm,
tan ve Sicilya'da iri talarla rlm kyklope- ama vey annesi Kyknos'a iftira etmi,
en denilen ne kadar sur varsa, hepsinin yap Kyknos da buna inanm, olunu bir sanda
clar saylr. Bunlar ne cin, ne de tanrdr, ta kapatarak denize atm. Tenes Bozcaada'ya
rih ncesi alarda ehir kalelerini yklmaz, km, sonralar adn vermi Leukophrys
almaz ve alnmaz duvarlarla evirmek iin adasna. Kyknos bir sre sonra olunun su
efsanelik krallarn, nderlerin emrine giren suz olduunu anlam ve iftiray yapan kar
btn bir ulustur. Efsane Kykloplann yard syla ona tanklk eden kavalcy gereince ce
myla surlarn yaptran krallar (Tiryns ehri zalandrm, sonra da Tenedos adasna o
iin) Proitos ve (Argos ehri iin) Perseus'tur. luyla barmaya gitmi, ne var ki Tenes baba
te yandan bu duvarc Kykloplann Anado snn kyya balad ipi bir keserle kesip ge
lu'nun Lykia blgesinden gelme olduklar da misini aa atm (Tenes). Efsaneye gre
efsanelerce belirtilir. Btn bu kantlar bu tek Tenedos adasna kavalclarn gelmesi de ya
gzl devlerin yorumlanmasnda Hitit kabart sak edilmi.
malarnn gz nne alnmas gereini pek (3) Tanr Ares'le Pelias'n kz Pelopeia'nn
letirmektedir. Halikarnas Balks'nn ner olu. Kyknos, zalim bir ekya imi, Delpho-
dii bu gr tutarl grnmektedir: Tek yu i'ye gelen yolcular durdurur, ldrr ve l
varlak gzl devler Hitit kabartmalarnda lerini babas Ares'e sunarm. Apollon bu i
profilden grlen kiiler olabilir, dev olulan ten bkm ve yiit Herakles'i Kyknos'la ar
ve ok iri duvarlarn yapclar saylmalar pmaya gndermi. Herakles ekyann hak
Anadolu'daki Hitit surlarnn kayaya oyulmu kndan gelmi, ama Ares olunun cn al
olmasyla aklanabilir. Kald ki efsane bu de- mak zere yeryzne inince, onu da kala
varc devlerin Anadolu'dan gelme, da kaya sndan yaralayarak Olympos'a dnmeye zor
lklarna mezarlar kazmakla n salm Lyki- lam.
a'dan gelme olduunu da ayrca belirtmekte
dir. Bu sorunun efsane bakmndan da, Ana (4) Phaethon'un arkada Kyknos adl bir
dolu ve zellikle Anadolu-Yunan ilikilerinin adam varm, Phaethon lnce yle gzel bir
aydnla karlaca bir gelecekte zmle sesle at yakm ki Apollon tanr onu kuu
nebileceine inanyoruz. kuuna dndrm. Kuu kularnn lmeden
tmesi de ondanm.
Kyknos. Kuu kuu anlamna gelen bu ad
birok efsanelik kiilerin addr: Kylabras. Lykial bir oban. Phaselis (Tekir-
(1) Poseidon'un bir olu. Efsanesi Tro- ova) ehrinin kurulaca yerde tarlalar var
ya'nn lyada'dan nceki olaylaryla ilgilidir. m, oraya ehir kurmaya gelen Lakios bu
Troyahlardan yana olan Kyknos Akhalarn tarlalar tuzlu balk karlnda satn alm
bo^az kylarna karma yapmalarna engel (Lakios). Sonralar Phaselis halk Kylabras'a
olmak istemi ve Akhilleus'la arpm. Ama bir tapnak kurmu, sunu olarak da tuzlu ba
babas tanr olduu iin Kyknos'un derisine lk adarlarm Kylabras'a.
silah ilemiyormu. Akhilleus onu kalkanla Kyrene. Kyrene, Peneus rmann torunu
ite ite bir kayann altna kadar getirmi, ora olan Tesalyal bir nympha'dr. Pindos da
da ezmeye alm. Poseidon da olunu bir nn eteklerinde srleri bekler ve yle gl
kuu kuuna evirip kurtarm. kuvvetlidir ki, vahi hayvanlarla boy lr.
(2) Poseidon'un Kyknos adnda bir olu da Gnn birinde silahsz olarak bir aslanla d
ha/varm, Troya'nn gneyinde, Bozcaa vp onu alt edince, gree tank olan Apol
da'nn tam karsndaki bir ehrin kralym. lon Kyrene'ye k olur. Hemen Kentaur
Adann o zamanki ad Leukophrys'mi. Ana Kheiron'a gidip bu kzn kim olduunu re
s bu Kyknos'u dourunca deniz kysna b nir ve Kyrene'yi altn arabasna bindirdii gi
rakm, bebei bir kuu kuu bytm. bi Libya'ya kanr. Orada Kyrene adn alan

188
bir altn saraya yerletirir. Kyrene'nin Apol- ktktan sonra byk bir frtnaya (utulmu,
lon'dan bir olu olur, Aristaios adl bu ocu gece vakti bir karaya varmlar, ne bilsinler ki
u Hera tanralarla Toprak Ana bytrler oras az nce ayrldklar Dolionlarn lkesi
(Aristaios). dir. Dolionlar bunlar korsan sanarak saldr
ya gemiler, kyasya bir sava olmu, sava
Kythera'h. Aphrodite'ye verilen bir ek ad. a kral Kyzikos da gelip katlm ve ason'un
Tanrann denizin kpklerinden dounca elinden can vermi. Sabah olunca bir de bak
ilk vard yer Kythera adas olduu iin mlar ki korkun bir yanlgya dm her
(Aphrodite). kes. Argonaut'lar gn, gece yas lul
Kyzikos. Kapdag yarmadasnn bat ko mular Kyzikos'un lsne, sonra trenle
yunda bulunan Kyzikos ehri (bugn Balkz) gmmler onu. Bu arada Kleite kederinden
ilkada Marmara'nn en zengin ve ilek li asm kendini. Kyzikos'un kral olduu selin
manlarndan biriydi. Kurucusu Kyzikos'un ef de ad verilmi Kieite'nin lmne nympha'
sanesi Argonaut'lar seferiyle ilgili olarak anla lar o kadat alamlar ki, gzyalarndan bir
tlr (Argonaut'lar). Kyzikos tanr Posei- kaynak fkrm, ona da Kleite ad verilmi.
don'dan tremi olan Dolionlarn kralym. lgin bir nokta da u ki, Argonautlar efsane
Argonaut'lar ehre geldiklerinde kral, khin sinde Kyzikos'tan ayrlmadan nce gemicile
Merops'un kz Kleite ile yeni evlenmimi. rin ehre hkim olan Dindymos (Kapdag) s
Kyzikos Argonaut'lar iyi karlam, yedir tne bir Kybele heykeli diktikleri ve frtnay
mi, iirmi, yanlarna bol kumanya da vere ancak bu yoldan dindirebildikleri sylenmek-
rek ugurlam. Ne var ki Argo gemisi yola tedir.
deildir. Hele kars Antikleia da canna kyn
L ca Laertes canl bir cenaze oluverir. Penelo-
peia ona szde kefen dokur, her gn doku
duu ve gece skt bezin Laertes'e kefen
Labdakos. Kadmos'la Harmonia'nn toru olduunu syleyerek talipleri oyalar. Odysse
nu, Laios'un babas ve Oidipus'un dedesi us dilenci klnda thake'ye ayak basnca ba
(Tab. 19). Thebai kral olan Labdakos adn basnn yrekler acs halini oban ba Euma-
btn soyuna vermitir, Oidipus da Labdakos ios'un azndan haber alr. Ama ona ancak
olu diye anlr. talipleri ldkten sonra, Odysseia'nn yirmi
Labrandos. Labrandos Kuretalarn biridir. drdnc ve son blmnde grnr. Home-
Arkadalar Panamoros ve Palaksos'la birlik ros bu bulumay yle anlatr (Od. XXIV,
te Karia blgesine gelir ve oradaki Labranda 226 vd.):
ehrine adn verir. Labranda bugn Selimi
Odysseus yalnz babasn buldu bakml
ye'nin biraz kuzeyinde Trbe adl bir kasaba bahenin iinde,
nn yerinde bulunuyordu. apalyordu ihtiyar adam bir aacn dibini,
Labyrinthos. Labyrinthos, sonsuz ve girift entarisi eski ve yamal vepimpisti,
yamal sr derileri balamt bacaklarna,
dehlizlerden meydana gelen bir yapya veri
syrklardan korunmak iindi, dizlik yerine,
len addr. Msr'da bu eit yaplar yeraltnda ellerinde eldiven vard dikenler batmasn
maaralar kazlarak yaplrd ve okluk kral diye,
mezar olarak kullanlrd. Yunan mythos'un banda da soua kar kei derisi bir
da bu kelime Girit kral Minos'un nl mimar takke,
Daidalos'a yaptrd ve iinde Minotauros'u
saklad yap iin kullanlr. Labyrinthos ku Odysseus onu ihtiyarlktan km, gnl
ruluundan da anlald gibi Yunanca bir ke byk bir yas iinde grnce dayanamaz, a
lime deil, Anadolu dillerinden remedir. Gi- lar. Kendini tantnca ihtiyar Laertes birden
rit'e de oradan gelmi olsa gerek. Girit Laby- bire dirilir, gidip ykanr, temiz bir entari gi
rinthos'u yeraltnda deil, yer stnde yapl yer ve tanra Athene'nin yapt by ile bir
m bin bir oda ve koridordan kurulu aprak den gleir, genleir. yle ki ithake halk
bir yapdr. Efsaneye gre Minotauros'u l taliplerin lmnden dolay almaya gelin
drmeye giden Theseus'a Ariadne bir yumak ce, Laertes de olu ve torunuyla birlikte sila
iplik vererek onun Labyrinthos'a girdikten ha sarlr ve Eupeithes'i ldrr.
sonra yolunu armadan kmasn da sala
Laios. Labdakos'un olu, Oidipus'un baba
mtr (Daidalos, Ariadne). s, Thebai kral (Tab. 19). Sophokles'in "Kral
Labyrinthos ad iki azl balta anlamna ge Oidipus" tragedyasna kaynak olarak ald
len ve Girit din ve sanatnda olduu gibi Ana efsaneye gre, Laios okaste ile evlenir ve bir
dolu'da da izleri grlen "labrys" kelimesin olu olur. Ama ocuk dogmadan tanr szc
den tremi olabilir. s Laios'a doacak olan ocuun kendisini
Lacrtes. Odysseus'un babas. Olu Troya ldreceini bildirir. Bunun iindir ki kral o
savana gidip dnmeyince derin bir yas kap cuu doar donmaz bir uana verip daa
lar Laertes'in yreini, thake sarayndan ay braktrr. Ama tanr sz gene de gerekle
rlr, gider balarnda herkesten uzak, oban ir: Gnn birinde Laios Delphoi'ye giderken
lar ve bahvanlanyla birlikte yoksulluk iin yolda bir yabancyla kavgaya tutuur, bu ya
de yaar. Odysseus'un ller lkesinde rastla banc kendi olu Oidipus'tur. Oidipus Laios'u
d anas Antikleia oluna babas Laertes'in ldrr ve Thebai'ye vardktan sonra anas
ne byk aclar iinde kvrandn anlatr okaste ile evlenir. Oidipus'un, babasn l
(Antikleia). thake'de Laertes'in sz ge drmek ve anasyla evlenmekle iledii kor
mez bile, saraydaki rezalete karmaz, mal kun gnah nasl haber ald ve nasl cezaya
nn, mlknn Penelopeia'nn taliplerince t arpld Oidipus efsanesi ve tragedyasnda
ketilip yok edilmesine kar koyacak gte anlatlmtr (Oidipus).

190
Laistrygon'lar. Odyssela'da ad geen ef- Lamia gidip bir maaraya saklanm ve o-
sanelik bir boy. Odysseus gemileriyle rzgr cuklan yaayan analara dman kesilmi. Ge-
tanr Aiolos'un adasndan ayrlnca alt gn eleri gzne uyku girmedii iin gider, o
yol alr, sonra da Telepylos denilen ok gzel cuklan karr, yermi. Ama Zeus ona acm,
bir limana varr. Btn gemiler bu stliman ok arap itii geceler gzlerini karp yata
koya girerler, yalnz Odysseus kendi gemisini nn yanndaki bir kaba koyarm, o zaman
liman dnda bir kayaya balar. arkada uyur ve ocuklar rahat brakrm.
n da kente gnderir, ama Laistrygonlarn
kral Antiphates'in kzna rastlayan bu adam Lampetie. Helios'la Neaira'nn kz, Odys
lar nce bir dev anasnn evine gtrlrler, seia'da ad geen nympha. Lampetie kz kar
sonra da Antiphates adl dev kral onlan kesip dei Phaethusa ile birlikte babalar Helios'un
yer, bununla da kalmaz, Laistrygonlar liman Thrinakie adasndaki kutsal srlarna beki
da demirlemi gemilere saldrr ve btn ge lik etmektedirler. Odysseus'un arkadalarnn
micileri ldrp ilerler. Bir Odysseus'un ge kutsal srlar kesip yediklerini Helios'a ha
misi halatn zerek kap kurtulmak aresi ber veren onlardr (Od. XII).
ni bulur. Bylece Odysseus'un on iki gemi
Lampsake. Lampsakos (Lapseki) ehrine
sinden on biri yok olur, bir tek gemisi kalr.
adn veren kadn. Lampsake Babrykler kral
Bu korkun macera Odysseia'nn onuncu b
lmnde anlatlmtr (Od. X, 80-132). nn kzym. Boazlar blgesine Yunanis-.
tan'dan gelen gmenler gnn birinde kra
ln bulunmad bir zamanda yerlilerin saldn
Lakedaimon. Zeus'la Taygete'nin olu, Pe-
sna uramlar ve Lampsake araya girme
loponez'de Lakedaimon ya da Sparta olarak
eydi, hepsi ldrleceklermi. Ama kral ki
anlan nl ehrin kurucusu (Tab. 9). Efsane
gmenleri kurtarm, bunun iin de onla
ye gre Lakedaimon adl kahraman blgede
ehri aldktan sonra Lampsake'ye bir tanra
kral olan rmak tanr Eurotas'n Sparta adl
kzyla evlenmi, Eurotas lnce de tahta k gibi tapnmlar ve ehre adn vermilerdir.
m. Kentine karsnn adn vererek Sparta Laodamas. (1) Eteokles'in olu, Thebal
demi, ynettii halka da Lakedaimorilular kral. Thebai'ye kar Epigonlar seferine kar
diye kendi adn takm. Tarihsel alarda bu koyar ve ehrini savunurken lr (Alkmai-
kent hem Sparta, hem de Lakedaimon diye on). Baka bir anlatma gre Epigonlar ehri
anlr. alnca Laodamas kaar ve kuzey Yunanis
tan'a snr.
Lakhesi. Zeus'la Themis'in kzlar saylan
kader tanralar Moiralarn biri. Ad kader, (2) Antenor'un olu, llyada'da ad geen
aln yazs anlamna gelen Lakhesi Moirala Troyal sava. Aias tarafndan ldrlr.
rn ikincisidir (Moiralar). Laodameia. (1) Bellerophontes'in kz. Ho-
Lakios. Lakios'a Delphoi tanr szcs do meros lyada'da Laodameia'nn Zeus'la bir
uya gidip bir ehir kurmasn buyurmu, La letii ve Sarpedon'u dourduu sylenir (l.
kios da Anadolu'nun Lykia ile Pamphylia ille VI, 197 vd.):
rinin snrnda bulunan Phaselis ehrini kur Akll Zeus, koynuna girdi Laodameia'nn.
mu. Bu ehri kurmak iin gereken topraklan Laodameia dourdu tanrya denk tun
tuzlu balk karlnda satn alm (Kylabras). silahl Sarpedon 'u.

Lamia. Komedya'da ad geen, kadn bal, Baka bir gelenee gre Sarpedon Zeus'la
eek bacakl bir canavar, ocuklara korkuluk Europa'nn oludur (Tab. 11). Laoda la
olarak gsterilirdi. Bir efsaneye gre Lamia Artemis'in oklaryla lm.
gzel bir kzm, Zeus ona gnl vermi, (2) Akastos'un kz, Protesilaos'un kars
onunla birka kez gelip sevimi, ama Lami- Protesilaos Trya kylarna kar kmaz
a'nn her ocuk douruunda kskan Hera len Akha yiididir. Kocas Troya seferine
gelir, doan ocuu ldrrm. Sonunda kmadan az nce evlenen Laodameia lm
haberini alnca tanrlardan Protesilaos'u ken den kan ylanlarn Laokoon'u ve ocuklar
disine saat iin balamalarn diler. Bu n bomas ite bu tutumun cezasdr, heykel
dilei yerine gelir, ama ei Hades'e indikten ise tanrlarn bir armaandr ve ehre aln
sonra da Laodameia canna kyar (Protesila- maldr. Casus Sinon'un da destekledii bu
os). Bir anlatma gre Laodameia Protesila- gr tutunur ve tahta at surlardan ieri al
os'un balmumundan bir heykelini yaptrm nr.
ve onu koynuna alrm. Babas bunun' fark Aeneis'te canlandrlan bu olay bugn Vati
na varnca heykeli atee atm, Laodameia kan mzesinde grlen nl Laokoon ve
da heykelin ardndan atlayarak diri diri yan oullar heykeline konu olmutur.
m.
Laomedon. Ilos'la Eurydike'nin olu Lao-
Laodike. (1) Agamemnon'la Klytaimest- medon Troya'nn ilk krallarndandr (Tab.
ra'nn kz. lyada'da Agamemnon'un kz 16, 17). Strymo ile evlenir ve Podarkes, yani
nn ad Khrysothemis, Laodike ve phianassa Priamos'la Hesione'den baka birok ocuk
diye geer. Laodike tragedya yazarlarnn lar olur (Hesione).
sonradan Elektra diye adlandrdklar kz olsa
Tros'la llos'un kurduklar Troya ehrine
gerek.
surlar yaptrmak iin Apollon ve Posei
(2) Priamos'un kz (Tab. 16). lyada'da y don'dan yardm gren Laomedon yemin
le tanmlanr (il. III, 124): "Gzellikten yana bozmu, gvenilmez bir kral olarak geer ef
en stnyd Priamos'un kzlar arasnda". sanede. Bu gnah onun ve ehrinin bana
birok belalar getirmitir. Bu yzden Tro-
Laokoon. Troyal Antenor'un olu saylan ya'ya dman kesilen Poseidon olay Apol
Laokoon, Thymbral Apollon tapnanda ra lon'a yle hatrlatr (l. XXI, 441 vd.):
hiptir. Ama tanrnn heykeli nnde karsyla
sevitii iin gnah ilemi ve ApoIIon'un f Zeus buyurmutu ikimize
kesini stne ekmitir. ki olu vardr. demiti, soylu Laomedon'a yardmc olun,
lyada'da ad gemeyen Laokoon Vergili- belli bir karlkla kiralamt bizi bir
yllna,
us'un "Aeneis" destannda Troya'nn ykl- i buyuruyordu bize, efendimizdi.
yla ilgili olarak anlatlan korkun bir mace Bir surla evirdim ben Troya'llarm ehrini,
rann kahramandr. Akhalar ii dolu tahta at geni, ok gzel bir surdu bu,
Troya kaplarnn nne brakarak Tenedos ehir bir trl ele geemez olmutu,
adasnn arkasna saklandklarnda Troyallar sense, ok kvrml da'nn ormanlk
poseidon tanrya kretmek iin on bir kur yarlarnda
ban kesmek grevini Laokoon'a verirler. Lao kaypak kaypak yryen, boynuzlu
srlarn gdyordun,
koon kocaman bir boay deniz tanrya ada ama gler yzl mevsimler gelip geti,
mak zeredir ki dalgalardan olaanst b geldi yll demenin gn,
yklkte iki ylan kar, bunlar babalarna yar yzsz Laomedon vermedi karln
dm etmekte olan Laookon'un iki oluna sal emeimizin,
drrlar. Ylanlar ocuklarn gvdelerine sar meydan okudu birde utanmadan, bizi
lp onlar bomak zereyken Laokoon araya kovdu,
girer, oullarn kurtarmaya urar, ama bu dedi, ellerinizi, ayaklarnz balayacam,
dedi, satacam sizi uzak adalara,
kez ylanlar onu da boumlarnn arasna alr stelik kulaklarmz tun klcyla
lar ve n de tyler rpertici biimde ld kesecekti.
rrler. Troyallar bu manzaray dehetle sey
rettikten sonra, Laokoon'un Apollon'a kar Poseidon bu hakaretten duyduu fkeyi bir
iledii gnah bilmedikleri iin, yle yorum trl unutamaz, Hesione'yi ldrecek bir de
larlar: Apollon'un rahibi kap nne braklan niz canavar gnderdii gibi, Troyallar tut
tahta heykelin ehir iine alnmasna kar maktan da kanr.
gelmi, giderek kargsyla atn karnna vur Laomedon*un Hesione'yi kurtard diye He-
mu, oyuk olduu sonucuna varmt. Deniz rakles'e verdii sz de tutmamas onun yiit

192
Herakles'in elinden ldrlmesine nedendir. tanrlar yol azlarn, evlerin iini koruyan.
Laomedon'un Herakles'e sz verdii atlar cinlerdir. Her evde llerin ruhunu simgele
tanr Zeus'un Ganymedes'e karlk Tros'a yen bir Lar bulundurulur ve bu aile bekisinin
armaan ettii atlardr (Ganymedes). heykeli kuaktan kuaa aktarlr. Ev Larla
rndan baka kamu Larlar vardr, bunlar Ro
Lapithai (Lapith'ler). Lapith'ler, hem ef ma halknn topluca yaad yerleri konr.
sane, hem de tarihte ad geen bir Tesalya Larlar bir ellerinde bereket boynuzu tayan,
boyudur. Kendilerinden nce blgede oturan ksa rubal ve bir ayaklarnn stnde dnen
Pelasglar kovarak, Pindos, Pelion ve Ossa delikanllar olarak gsterilir.
dalarnn eteklerine yerlemiler. Ne var ki
adlarna birbirinden ok uzak yerlerde, rne Latinus. talya'nn yerlileri Aborigenes deni
in Knidos ve Rhodos'ta da rastlanr. len boya adn veren Latinus stne iki ayr
Lapith'lerin en bata gelen soyunun atas kaynaktan gelme efsaneler anlatlr. Yunan
rmak tanr Peneus'tur. Peneus Kreusa (ya da kaynaklarna gre Latinus, Odysseus'la Kir-
Philyra) ile evlenmi, iki olu, bir kz olmu, ke'nin oludur. Roma asll efsanelere gre
bu kz ApoUon tanrdan gebe kalarak bir oul de Latinlerin bu ilk kral Faunus'un olu ve
dourmu, ad Lapithes. Bu Lapithes'in ken Lavinia'nn babasdr. Kz Lavinia gnn bi
disi boyuna adn verir, baka baka blgeler rinde hi ac ekmeden yanp tutumaya ba
de ehirler kuran drt olu olur: Phorbas, laynca Latinus tanr szcsne bu mucizenin
Periphas, Triopas ve Lesbos. Bir Lapith ol nedenini sorar, ald cevapta kzn, talibi
duu bilinen ksion bir efsaneye gre Peri- olan Ruteller kral Turnus'a deil de, Latin
phas'm, baka birine gre de Phlegyas'n o adn gklere karacak bir kahramana ver
ludur (ksion). mesi gerektii bildirilir. Latinus da Aeneas'
Lapith'lerin sz edildikleri efsanelerin ba Latium'a geldiini grnce, Laviria'y ona
nda Kentaurlarla olan arpmalar gelir verir. ldkten sonra da upiter Latiaris adiy
(Kentauroi). Kalydon avnda da bulunmular la tanrlatrlr (Lavinia).
(Meleagros), Argonaut'lar seferine katlm
lar: Theseus'un arkada Peirithoos, onun Lavinia. Kral Latinus'un kz. Aeneas Lati
olu Polypoites, Mousos, Leonteus vb. La um'a gelmeden nce Lavinia Rutullar kral
pith olarak tannmtr. lyada'da ad geen Turnus'a nianldr, ama dedesi Faunus onun
bu boy "takn canl kargclar" diye nitele evlenmesine engel olur, kz dardan gelecek
nir. bir yabancya, Latinlerin egemenliini dnya
ya yayacak olan bir kahramana vermek ge
Lara. Latin airi Ovidius'a gre Lara'nn asl rektiini bildirir. Bir sre sonra talya'ya ayak
ad geveze anlamna gelen "Lala"dr. Lati- basan Aeneas' kral Latinus iyi karlayp
um'un bir su perisi olan Lara upiter'in buy kendisine damat olacak adamn bu olduu
ruklarna kar gelmi, tanr gnl verdii u- kansna varr ve Lavinia'y Aeneas'a verir.
turna'y elde etmek iin btn nympha'lar- Ama Troya soyundan btn kiilere dman
dan yardm istedii halde, Lara hem yardm kesilen tanra uno Lavinia'nn anasnn Tur-
dan kanm, hem de batanrnm bu tutku nus'la birlik olup bu evlenmeye kar koyma
sunu uno'ya ve uturna'ya am. Buna fke sn salar. Aeneas Turnus'la teke tek savaa
lenen lupiter kzn dilini koparm, klavuz girer, kazanr ve Lavinia ile evlenir (Latinus,
tanr Mecurius'a da bu geveze periyi ller l Aenas).
kesine gtrmesini buyurmu. Ama Mercu-
rius Lara'ya yolda tutularak onu Lares tanr Leandros. Bkz. Hero.
lara gebe brakm. Roma mitolojisinde Lara
hem dedikodu, hem de tam sessizlii, yani Leda. Leda'nn anas, babas stne kaynak
lm simgeler. lar birbirini tutmaz, genellikle Aitolia kral
Thestios'un kz olduu kabul edilir. Lakedal-
Lares. Etrsk asll tanrlar. Efsaneye gre mon'd.n kovulan Tyndareos Aitolia 'ya s-
Lara ile Mercurius'tan domadrlar. Lares nnca Thestios onaa kzn verir. Sonra da
Tyndareos Herakles'in yardmyla Sparta Lethe unutmay simgeleyen bir rmak ve son
tahtn gene ele geirir ve Leda ile birlikte ra da soyut bir kavram haline gelmitir.
oraya yerleirler.
Leto. Titanlardan Koios'la Phoibe'nin kz
Leda'nn ocuklar Helene ve Klytaimestra, Leto, batanr Zeus'la birleerek Apollon'la
Kastor'la Polydeukes'tir (Tab. 12). Efsaneye Artemis'in anas olur (Tab. 5).
gre Zeus tanr Leda'ya k olmu ve bir ku
Bir Anadolu tanras olduu adndan, efsa
u kuu biiminde ona yanam, Leda da bir
nesinden ve tapnann yerleme yerlerin
yumurta yumurtlam, yumurtadan iki ikiz o
den belli olan Leto konusunda Apollon, Ari
cuk km: Zeus'un dlleri olan Helene ile
temis ve Kybele maddelerine baklmas.
Kastor ve Tyndareos'un ocuklar olan Klyta
imestra ile Polydeukes. Leukippos. Lykial bir delikanl. Serveni
Baka bir efsaneye gre, tanrsal yumurtay ilkan ak romanlarndan birine konu ol-j
yumurtlayan Leda deil, tanras Neme- mutur. Leukippos, Bellerophontes'in torun- j
sis'tir. Zeus Nemesis'e tutkunmu, ama tanr lanndan olan Ksanthios'un oludur. Lykia'da 1
a onu istemezmi, tanrdan kurtulmak iin stn bir sava olarak tannr, ama tanra
bir kaz biimine girmi, ossaat tanr bir kuu Aphrodite'nin fkesine urayarak kendi kz
kuu olup ona yanam. Nemesis'in yumurt kardeine gnl verir. Tutkusu gn getike
lad yumurtay da Leda alp saklam. Bu artar, onu yenemeyeceini anlaynca, anas- :
yumurtadan yalnz Helene domu. ok g na derdini aar ve ondan yardm ister, yoksa
zel bir kz olduu iin Leda onu br ocukla klcyla kendini ldreceini syler. Anas iki
ryla birlikte kendi kzym gibi bytm kardein gizlice sevimesini salar, ama g
(Helene, Klytaimestra, Dioskurlar). nn birinde Ksanthios'a birisi kznn bir ya-
bancyla yattn ihbar eder. Ksanthios gece
Lesbos. Lapithes'in olu, Midilli adasna kznn odasna girer, kz saklanr, baba da
adn veren kahraman. Bir tanr buyruuna onu kznn sanarak klcyla vurur, kz
uyarak Yunanistan'dan ayrlp Midilli'ye g ac bir lk atarak der, bu srada Leukip
er, oradaki kraln kz Methymna ile evlenir. pos da saldrann babas olduunu anlamaya
Kendisi kral olup adaya adn verdii gibi ka rak onu ldrr. Bu korkun hikye sonu
rsnn ad da adann byk ehirlerinden biri cunda Leukippos Lykia'dan ayrlmak zorun
ne verilmitir (Lapithai). da kalr, Girit'e geip orada bir koloni kurar,
ama oradan da kovulup Anadolu'ya dner,
Lethe. Unutmak anlamna gelen bir fiilden Miletos blgesinde bir ehir kurar. Maiandros
tremi olan Lethe szcm allegorik bir tan (Menderes) kysndaki Magnesia (Manias)
rann addr. Hesiodos'a gre Lethe kavga ehri kralnn kz bu Leukippos'a gnl vere
tanras Eris'in kz ve Gece'nin torunudur. rek yurdunu onun emrindeki dmana teslim
Lethe Hades lkesinde bir pnar olmutur, etmi.
suyunu ien ruhlar gemi hayatlarn ve ek
tikleri aclar unutup yle girerler ller dn Leukothea. Bkz. no.
yasna. "Devlet" adl eserinin sonunda ruh
gmn anlatan Platon Lethe'yi yle ta Libcr. Orta talya'nn eski bir tanrs Liber,
nmlar (Dev. X, 621a): "Ruhlar boucu, kor diisi Libera le birlikte bag, bahe ve tarlala
kun bir scan altnda Lethe ovasna git rn bereketini saladklarndan Yunan tannla-
miler; ne aa, ne ot varm bu ovada. Ak rndan Bacchus ve Ceres'le bir tutulmular
am olunca Ameles (kaygszlk anlamna ge dr.
lir) rman kysnda konaklamlar. Bu r Libya. Kuzey Afrika'ya adn veren nympha'.
man suyu hibir kap iinde durmazm; Epaphos'un kz olan Libya, o'nun torunu
oysa herkes de bu sudan biraz imek zorun olur (Tab. 10). Bykannesi lo nasl Zeus
daym. Baz ruhlar ly karp fazla tanryla birlemise, kendisi de Poseidon'la
iermi, ier imez de, her eyi unutur- birleir ve Agenor'la Belos diye Fenike ile M
mu". Platon ve neo-platonculugun etkisiyle sr'n efsanelik kurucularn dourur. Libya,
Agenor yoluyla Kadmos'la Europe'nin ninesi bulunduu srada Lityerses'le boy lmeye
olur (Agenor, Belos, Europe). gelmi. Zorbann meydan okumasna hi, al
drmadan onu gzel bir trkyle uyutmu ve
Likhas. Herakles'in arkada ve habercisi. kafasn kesmi.
Yiit onu Deianeira'dan yeni bir gmlek al
maya gnderir ve kansnn yollad sihirli Phrygiallar ekin bierken Lityerses'in ser
Gmlegi srtna geirip yanmaya balaynca venini dile getiren bir trk sylerlermi. Llt-
btn suu Likhas'tan bilir. Korkun bir fke yerse adl bir trkde bu biicinin ustal
iinde aalar kklerinden sken, sunaklar vlrm.
deviren ve avaz avaz baran Herakles Li-
Lotophagoi (Lotosyiyenler). Odysseia'da
khas' ayandan tutup denize frlatr. Bahtsz
sz geen efsanelik boy. Troya'dan ayrldk
adam da Euboia yaknnda denize dp ora
tan sonra Trakya kylarna urayan Odysse-
daki Likhades adalarna adn verir (Herak
us'un gemileri, oradan yelken anca kor
les).
kun bir poyraz frtnasna tutulurlar ve on
Linos. Linos efsanesi bir eit at yakma gn denizde alkandktan sonra Lotosyiyen
trenine bir kaynak bulmak amacyla uydu lerin lkesine varrlar. Bu lkenin kuzey Afri
rulmu olsa gerek. ka'nn Trablusgarp kylarnn karsnda Cer-
ba adas olduu teden beri bilginlerce kabul
(1) Argos'ta anlatlan efsane yledir: Li edilir. Odysseus bu esiz serveni yle anla
nos, kral kz Psamathe'nin Apollon'dan ge tr (Od. IX, 82 vd.):
be kalarak dourduu bir ocuktu; kz baba
sndan korktuu iin bebeini daa brakr, Tam dokuz gn lm rzgrlar balkl
kpekler gelir, Linos'u paralarlar. Psamathe denizde alkalad bizi
de yasn atlarla dile getirir. Babas iin far sonunda Lotosyiyenlerin toprana vardk
kna vararak kzn ldrr. Apollon tanr da onuncu gn,
bu korkun olayn cezas olarak Argos blge bir bu iei yer burann halk,
sine veba salar. Argoslular Delphoi bilicisin orada karaya ktk ve biz gittik su almya.
arkadalar da abucak hazr etti akam
den aldklar t zerine Linos ve Psamathe
yemeini,
adna bir yas treni dzenlerler, veba da by oturup doyurduk karnmz tez giden
lece sona erer. Linos trenlerinde atlar oku gemilerin dibinde.
nur, yolda rastlanan kpekler ldrlrd. Yiyip itikten sonra doyasya,
yolladm arkadalar, dedim gidin bakn,
(2) Boiotia'da anlatlan Linos efsanesi biraz ekmek yiyen hangi insanlarn toprana
deiiktir: Linos Musalarn birinin ocuudur. ayak basmz.
Mzikte usta olduu iin Herakles'i yetitir Setim iki kii, kattm yanlarna bir de
mekle grevlendirilmi, ama kula olmayan haberci.
yiit hocasndan azar iittii bir gn fkelene Gittiler ossaat bulutular lotos yiyen
rek onu ldrm. Daha baka bir anlatma adamlarla,
gre Linos at sylemekte o kadar ustaym bizim dostlara hibir ktlk dnmedi
ora halk,
ki, Apollon'la boy lecek olmu da tanr
lotos bile verdiler onlara yesinler diye,
onu lmle cezalandrm. bizimkilerden kini yediyse totosun bal gibi
Litai. Bkz. Yalvarlar yemiini,
kendinden geti ve dnmeyi istemedi bir
Lityerses. Phrygia kral Midas'n olu. Ekin daha gemiye.
bimede onun stne yokmu ve babasnn Orada kalp lotos yemekten baka ey
kral olduu blgeye kim gelse onu yanmaya dnmediler,
akllarn elmiti bu yemi, unutturmutu
arr, istemese de onu dve dve almaya
slay
zorlarm. Eli ok abuk olduundan hasmla Ama bakmadm gzlerinin yana,
rnn hepsini yener, kafalarn keser, bedenle srkledim gemiye onlun,
rini de ekin demetleri arasna baglarm. He- teknede, kreki sralar altna ektim,
rakles, Lydia kraliesi Omphale'nin yannda vurdum zincire
Sonra byrdm br sevgili yoldalarma, korkusu yokmu ne kendinde, ne oullarn
haydi, dedim, binin tez giden gemilere da. Zeus onlar denemek istemi bir gn:
abuk, Yoksul bir kyl klna girerek Lykaon'un
korktum, biri lotos yer, slay unutuverir
sarayna konuk olmu, kral da bu adamn bir
diye.
onlar da hemen bindiler ve oturdular tanr olup olmadn anlamak iin insan etin
sralarna, den yemekler karm karsna. Batanr b
kreklere sarlp kprttler krl denizi. yk bir fkeye kaplarak masay devirmi ve
imekler akarak Lykaon'un oullarn yld
Lucifer. Sabah yldz Phosphoros'un Latin rmla arpm, yalnz- birini sa brakm,
ce ad (Phosphoros). Hristiyan edebiyatnda Lykaon'un kendisini de bir kurt haline getir
eytann bir ad. dikten sonra sa kalan olunu tahta karm.
Luna. Ad ay anlamna gelen bir roma tanr Bu efsane Arkadya blgesinde Lykial Ze-
as. Aventinus tepesinde bir tapna vard, us'un adna kutlanan trenlerde insan kurban
ama hibir efsanesi olmad gibi zamanla Di- larnn nedenini aklamaya yaramaktadr.
ana tanrayla bir tutulmu Luna ad da iirde (3) Pandaros'un babas. Troas blgesine
Yunanca Selene'yi evirmeye yaramtr. yerlemi Lykial (Pandaros, Karkabos).
Lupercus. obanlarn ve srlerin kurtlara Lykomedes. Skyros adasnn kral. Thetis
kar koruyucusu saylan eski bir talya tanr olu Akhilleus'un Troya savana katlmasn
s. Sonradan Faunus'la bir tutulmu ve ad nlemek iin onu Lykomedes'in sarayna
Faunus Lupercus olmutur. Yunan din ve gndermi, kraln kzlar arasna saklamt
tanrlarnn etkisiyle Lupercus Pan'a da ben (Akhilleus).
zetilmitir. Her yl 15 ubatta kutlanan Lu- Lykomedes Theseis efsanesinde de rol oy
percalia bayram bir bahar ve bereket enlii nar: Atinal yiit kendi lkesinde tutunama
dir: plak Lupercus rahipleri alay halinde ynca Skyros adasna gider, akrabalk bala
Palatinus tepesini dolarlar ve kurban ettikle ryla bal olduu Lykomedes'in yanna s
ri bir keinin derisiyle yaplm kamlarla yol nr. Lykomedes de Theseus kendi kralln
da rastladklar kadnlar dverlerdi. Bylece ele geirir korkusuyla onu bir kayaln st
dvlen kadnlarn ksrlktan kurtulup dour ne gtrr ve uurumdan aa atar (These
gan olacaklarna inanlrd. us).
Lydos. Lydia'llara adn veren kurucu kah
raman. Tarihi Herodotos'a gre Lydos Lykos. (1) Kadmos soyundan olan Thebai
Atys'in olu, Atys de Manes'in oludur. Ma- kral. Antiope'nin amcas. Lykos, kars Dir-
nes ise tanr Zeus'la Okeanos kz Kallirhoe' ke ile Antiope'ye eziyet ederler. Antiope'nin
den dogmadr. Lydos'un Tyrrhenos adl bir de Zeus'tan olan kizleri Amphion ve Zethos
de kardei vardr. Lydos nasl Lydia'llara analarnn cn almak iin Lykos'u ldrr
isim babas olmusa, Tyrrhenos da Tyrrheno- ler (Antiope, Amphion).
i, yani Etrsklere adn vermitir. Bu akraba (2) Argonautlar efsanesinde ad geen Ma-
lktan anlalyor ki, efsane de Etrsklerin ryandyn'ler kral. Lykos Argonautlan bat
Anadolulu kaynaktan olduklarn kantlamak Ege kylarnda bulunan lkesine vardklarn
tadr. da iyi karlar, konuklar ve len dmon'la
Tiphys'i gmmelerine yardm eder, giderek
Lykaon. (1) Priamos'la Laothoe'nin olu, kendi olunu len dmencinin yerini tutmak
Polydoros'un kardei. Kaderi onunki kadar zere yanlarna verir. Argonautlarn Amy-
acdr. Patroklos ldkten sonra, Akhilleus kos'u ldrmeleri bu zorbann dman olan
savaa katld zaman, Skamandros kysn Lykos'un ok houna gitmiti (Argonautlar).
da ldrp ldrp rmaa att kurbanlar
dan biri de Lykaon'dur (l. XXI, 34-135), Lykurgos. Trakya kral Lykurgos'tan lya-
(2) Pelasgos'un olu. Arkadya kral Lykaon da'da sz edilmektedir. Sava srasnda Akha
elli oul babasym, ama tanr saygs, tanr yiidi Diomedes karsnda Bellerophontes'in

196
torunu Lykial yiit Galukos'u grnce bir terilen tepkileri dile getirir (Pentheus). Ana
tanr sanr onu ve tanrya kar savamann dolu'dan geldii aka belli olan bu klt zel
sakncalarna rnek olarak Lykurgos'un ser likle kuzey Yunanistan'a yerlemekte glk
venini anlatr (l. VI, 130 vd.): ekmi olsa gerek. Tragedya yazarlarnn bi
raz deiik motiflerle ele aldklar Lukurgos
Dryas'm olu gl Lykurgos bile efsanesi bu gerei dile getirmektedir.
onlarla kavgaya tutuunca yaamad.
O bir gn, kutsal Nysa danda Lynkeus. Elli Aigyptosogullanndan biri. Da-
kovalamaya kalkt Dionysos'un naos kz Hypermestra'nn kocas. Babalar
stninelerinl, nn buyruu zerine Danaos kzlar gerdee
dayak yediler yiit ldren Lykurgos'un girdikleri gece kocalarn hanerledikleri hal
vendiresiyle,
o vakit Dionysos'un d koptu, de, yalnz Hypermestra Lynkeus'u ldrmez.
denizin dalgalarna att kendini, Hypermestra'nn kocasn esirgemesinin ne
Lykurgos'un homurtusundan bir titreme deni eitli yorumlara uramtr: Kimine g
almt Dionysos'u, re Hypermestra Lynkeus'a tutulmu, kimine
Thetis de hemen ekti onu iine. gre de adam ldrmeyi baaramad ve
Rahat yaayan tanrlar kzdlar o zaman. Lynkeus kzlna sayg gsterdii iin ona k
Kronos'un olu kr etti Lykurgos'u, yamamtr. Danaos kz Hypermestra'y ba
stelik ok da yaamad o,
ba sz dinlemedi diye mahkemeye vermi,
lmszlerden tiksindirmiti kendini.
ama Aphrodite'nin yardmyla kz kurtulmu,
Dionysos'la ilgili birok efsaneler arap tan Lynkeus'la evlenmi ve Abas' dourmutur
rnn ve kltnn benimsenmesine kar gs (Hypermestra, Danaos Kzlar).
tr. Tanr etkisiyle kendinden geen, coup
M taan ve doaya, tanrya kararak br in
sanlarca ldrm gibi grnen bir kii, zel
likle bir kadn iin kullanlr. Mainas, oulu
Maia. Atlas'la Pleione'nin kz. Pkiad yldz Mainades, Dionysos alayn meydana getiren
larndan biri (Tab. 7). Maia, Arkadya'nn Bakkhalarn baka bir addr (Bakkhalar).
Kyllene danda tanr Zeus'la birleerek Her-
mes'i dourmutur (Pleiad'lar, Hermes). Ma Maion. lyada'da Lydia blgesinin ad iki
ia, Zeus'la Kallisto'dan dogma Arkas'a stni- yerde Maionia (Meionie) diye geer, kendin
nelik ettii iin Hera'nn hmna uram ve den sonraki airler de Homeros'a Maionides
ancak yldz olarak ge ktktan sonra rahat demektedirler. Bu soyad byk ozann Mai
etmitir (Arkas). on adnda bir atas olduunu mu, yoksa sade
Roma'da Maia adl eski bir tanraya tap- ce Maionia yani zmir'i de iine alan Ege ky
nrlard, bu tanra sonralar Yunan dininin larnda doduunu mu belirler? Ge uydurul
etkisi altnda Hermes'in anas Maia ile bir tu mu efsanelere gre Maion diye bir kii var
tulmu ve mays ay kendisine adanmtr. dr, Homeros'u dourduu sylenen su perisi
Kritheis'le evlidir, ya da onun babas, yani
Maiandros. Maiandros, yani Byk Mende Homeros'un dedesi, baka bir sylentiye g
res ilka yaznnda en ok ad geen rmak re de manevi babasdr. Btn bu varsaymlar
lardan biridir. Btn byk su yollar gibi Ma yersiz, Maionides soyad da Homeros'un do
iandros da Okeanos'la Tethys'in olu saylr. up byd blgeye atf olsa gerek.
Bu rmak tanrnn birok kz ve erkek ocuk
lar olmu derlerdi: Samos (Sisam) adasna Makar. lyada'da ad geen Lesbos kral.
adn veren Samia, Kaunos'la Byblis'in anala Kimlii stne kaynaklar birbirini tutmaz: Ki
r olan Kyane, Kallirhoe ve kendisi gibi bir r mine gre Makar, tanr Helios'un olu, kimi
mak olan Marsyas ve Babys (Marsyas, ne gre de Zeus'un soyundandr. Tufan'dan
Byblis). sonra bir lonyal gmen kafilesiyle Lesbos'a
Maiandros'un ad ilkadan bu yana zel gelip yerlemi ve o zamanlar bo olan kom
ad olmaktan km, kvrntl ak dolaysyla u adalar da birer oturma yerine evirmi.
rman ad rmak, yol kvrnts ya da mimari Sonradan Lapithes'in olu Lesbos da Midil
de ylankavi motifler, dilde dolambal konu li'ye gnce Makar'la Lesbos iyi geinerek
malar iin kuilanlagelmitir. adalarda ortak egemenlik kurmular. Ma-
Menderes rmann miller tayarak, eski kar'n iki kz varm: Methymna ile Mytilene.
zamanlarda denize alan limanlar olan birok Methymna Lesbos'la evlenmi, adann bir
ehri toprak altnda boduu bilinmektedir. kentine adn verdii gibi, kz kardei Mytile
Bugn bile gz gre gre izlenebilen bu sre ne de sonradan bakent olacak ehri adlan
ilkadan beri Ege ehirlerinin balca bir der drm.
di saylmaktayd. Tarihsel alarda da bir tan
r bilinen ve tanr gibi tapnlan Menderes'e Makhaon. Asklepios tanrnn olu, kardei
kar Milet halknn ayakland ve tarlalarn Podaleiros'la birlikte (Podaleiros) Troya sa
bataklk, limanlarn da ova haline getiren bu vana Tesalya kentlerinden gelme otuz ge
insafsz tanrya kar dava at anlatlr. Da miyle katlr ve hekim olarak ok yararlk gs
vaya bakan yarg sulamay yerinde grm terir. Menelaos vurulduu zaman, Makhaon
ve tanry Miletlilere ceza demeye mahkm hemen yardma koar (l. IV, 211 vd.):
etmi. Irmak tanrnn tapnanda para ok Tekmil yiitler sarmt Menelaos 'u.
bol olduu iin bu cezay rahipleri tanr adna Tanrya denk hekim durdu ortalarnda,
kolaylkla demiler,' ama koca rmak liman smsk kemerden ekip kard oku,
lar millerle bomay gene de srdrm. krld okun sivrileri ekilirken dar doru.
zd ldayan kemeri, altndan da kua,
Mainad'lar. Mainas szc aslnda Yu kuyumcularn iledii karml zd sonra.
nanca "mainomai" fiilinden tremi bir sfat Kara okun yarasn grnce emdi kan,

mu
ac dindiren ilalar ustaca serpti stne. duu anlalan bu eit amal efsanelerden
Bir zamanlar Kheiron vermiti babasna o biridir (Apollon).
ilalar.
Maron. Odysseia'da anlatldna gre Ma-
Sava srasnda Makhaon Paris'in bir okuy-
ron Odysseus'un ilk ura olan Trakya'nn
la yaralannca, Akhalar bir telatr alr, "bir
smaros ehrinde Apollon rahibidir. Odysse-
sr insana bedel olan" bu hekimi Nestor
us bu kenti yama ederken Maron'u korur ve
arabasna bindirip kendi barakasna gtrr
sayar, rahip de bunun karlnda ona birok
ve tutsa Hekamede'ye baktrr. Troya ordu
armaanlar ve bal gibi tatl bir krmz arap
sunda nl bir hekim olarak geinen Makha
verir. Odysseus bu arapla Tepegz Polyphe-
on daha ok cerrah olarak i grr, kardei
mos'u sarho ederek tek gzn karr, by
Podaleiros ise tedavi ile urar. Makhaon
lece elinden kurtulur. Homeros Maron'un a
Telephos'un ve zellikle Philoktetes'in yara
rabn yle tanmlar (Od. IX, 202 vd.):
larn iyiletirmi olmakla n salmt (Tele-
phos, Philoktetes). Yedi talant verdiydi, iyi ilenmi altndan,
batan baa gm bir sarak verdiydi,
Manto. Ad kehanet, falclk anlamna gelen ve on iki testi arap eklediydi bunlara,
Manto, nl bilici Teiresias'n kz saylr. Ba tatl, su katlmam, tanrsal bir ikiydi bu.
bas gibi gelecei grme yetisine sahiptir. Bu bal gibi tatl krmz arab iecein vakit
kartr bir sarak dolusunu yirmi l
Epigonlar Thebai'yi aldktan sonra, khin Te-
suyla,
iresias Delphoi'ye gitmek zere yola koyulur. ykselir bir de bakarsn s