You are on page 1of 1126

This is a reproduction of a library book that was digitized

by Google as part of an ongoing effort to preserve the


information in books and make it universally accessible.

https://books.google.com

1?
8 . Mont

-,

/.
J

<36626483420012

<36626483420012

Staatsbibliothek
Bayer.
I-
>.!

<zsNTONII 2 0NFINII

RE RVM VNGARI-
CARVM DECADES QVA-
TVOR CVM DIMIDIA.
His acceflere
10 AKT. S^M'BVCI ALIQJOT APPEN-
iccs, ^tliaivncumprijcorumTljgum Vngari& 6-
C^-R -* TlStfiuconitutionibusiquarumnar-
raones Bonfinijobiter meminere:
( quapagina 16
indicat.
Omnia, nvnc denvo Recognita, emendata
be auua per I a n. S a m y v m, CxC Maieft.
confiliarium & hiftoricum.
. T
CVM INDICE P I S I S S.
_ J .

iL-*...
. ! -Vi|

J ; i

9 FRANCOFVRTIV.fyL}
A pud AndreamWechelum,
M. D. L x x x I.
Cumpriuilegio decern annorum.
,
Rhodolpho IL
Imp. D. Maximill. II.
F. virtutumjmperiiq; fuc-
ceflori felici. Domino fuo cle-
mentifs.&c.HancBonfinii autamje-
cenfitamq; aie editionenv,vncumappen-
dicibus, fubietisime ddicabat eiuf
dem Maieftatis clientulus, confi-
liarius chiftoricus^SGcIaon.
Sambucus D.ij8i.
Vienna. fa,-, i

IN VI-
IT

f Bayerische I
I Staatsbibliothek I
I Mnchen J
INVICTISS. POTEN TI S SI MO QJUE
sE S I

MAXIMILIANO II.
VNGARU, 011 DALMATIC CROA-
tia.,&cc. Regij Archidvci AvsTRiiE,&c. Domino,
Domino fuo clementiffimo.Deinde Pontificibus,Comitibus,
Baronibus,Equitibus,populoq;Pannonico,&c.
Dominis & popularibus
fuis, S.

M N I s hominum vita & memoria,quadam efi


Hioria. atq; vt prateritorum exemplisatas ni-
titurquens:itaprans,cum quid non leuiter ag-
greditur, vtrunque tempus coniungit. Sed vt ho
minum triaveteresgenera prodidere: qui ipft re
busfuis volunt, ac pofjunt confulere: quialtenum,
perpetuumjjfubdiu expetunt: qui necipfi quic-
quam ingenio "valent, eque amicorum ope vtijo-
lentltaqui negligunt quaprateriere,fu parum
norunt inituere: quifutura3velutfortem expdiant, aliundej}pendent,rui
quodammodo naturawdentur3& multa prater opinionemfuineant,neceJfc
efiide tertio illoprorfusignauo,&inerti ordinenihil dico. Qui igitur vetua-
tis capiuntur obferuatione3 cumjue iis, qua occurrerepojjunt, componunt, ad
primumtntaggregadinumerum:quileclionibusmododunt, & qua abiere,
tanquam xstf&Kvo-juov >*$/, arbitrantur, aliorumq3fe imperio, acfenfui
cbiiciuntjod fecundumiquipenitus folicitudinem ab animo excludunt,
ne quidem hominis illi merentur appeationem. Etenim cum natura laudisi-
jnulos,aternitatisq- cupiditatem nobis ingenerarit, qua aliispraflare3praejfe
authoritate velimus: relelos mente, & iudicio3 qui nocitura declinare, aut
prafentire fecutura ncqueunt,exiimo:quod hominis,bi cauere}t: & ex di
sciplina Chriiana,cum reliquo tempore qua vfuifunt,communicare. Verum
enimuero3po debilitatamvitio naturam, quando memoria noraeanont
amplitudine, &de,compleBi vt cunla, & longius abfentibus vel annispo-
JJ-eritatej,- concuturisjaudum vitiorumq-tcla impertiri facile poit(omnis
cum in tenebrisprafertim vita laboret) Uteris illa tcibu5,fimul& euodibus,
il
4 IOAN. SAMBVCI
mandantunvt quaprouidentiaummi Deibelhominum rea mete,aut am-
hitione, & prorupta audacia Jucipiuntur,aut gefla funt,velut in>eculo ima-
gines,ita hioria nobis, cum initiis,caus,progreibus,euentis, mutationes im
periorum,conuerones, tranationes,ngulorum quoque horredaspnas,vir-
tutes omnium laude maiores repraentenf.quibus velut ducibus,& adminicu
la,noflra conlia & negotiaormemus, &r corroboratiperfequamurjn amico-
rum rebus pro>iciendo -vehementer cupiamus.Sunt igitur vetuflatispranun-
ciatores omnino necefjar'u,emperq}- vel ante M.on uereialioqui vnde con-
itutionem vniuernobis ille tarn dilucide &plen ob oculos pouijet, vimq;
intelligentia nora quauperant, intime aperui/Jefi ^4c iure memoriam cum
gratia illispraamusiquod qui digniunt, laude eos nonaudentjua, nosj; ad
milia, & immortalitatem inuitent. Quare cum S. T. Ai. in primis,vos quoq;
Patres,popularesq; fiudioimos hioriarum,vJu rerum etiam conrmatos,
ac exemplar illure rerum efe minime ignoremacile amicorum ego cohorta-
tionibus adduclusfum,vt Bonnium ame recognitum,& quindeam libris,a-
/ liisq-, multis auclum,ornatumque,iterum edendum curar em:vt qua nondum
cognojetts,hincpeteretis:exteravero nationes,quid olim valuerint,
qua occaone inacli,depoitiquent,fecum expenderent: quaf]>es reliquat,
vosq-, populares maiorumexemplo, quid optare, tantiCaaris& regis aufbi-
cMaximiliani ii. Domini noriclementi. & omnis Europajo
detate, adiunclaque ope conari debeatis,certius conderaret'tsudia enim vel
remotiimarumgentium deee nobis, haud conqueremur. Verum tua} Cafar
lnuic4i.clementia,veraque,Proceres, alij Ordines,venia,de hionarum
proprietate,ruu3rationei quid hcinterpofuero,non ineptefaurus,propter
rudiores, videbor-.deindeadT.S. M.vosq,patres, popularesque mea redibit,
ipfumji Bonnium,oratio. Hioriam quidam narrationem, cognitio-
nemjneftionem, audita qua referuntur, definiunt:idq-y multiplia vocispo-
teflate . Sed in Euterpe Herodotus owwriZcu ^ wfsf(g. non obcure dif-
iungit. Plato in Cratyloab '!& < pQvnotationemponit: quod memoriam
labilem, tanquamfluuium perennemfiat,& custodiar, quo & Cicero allut.
Quodetymonitamurortajevim eius,ihn rj>7viDvov, quodefilumvel
penfum ducere,currereq,,ducamus3 melius expreerimus'quidem tracla &
fluens efl ipfius oratio,perpetua, & velut texta. Sed rem ipfam propius in>i-
ciamus,deq;proprietatevocemcoerceamus. Ex Liuij veibulo denitionem
hanc colligerepofum,vtfit,rerumgearum varia,prafertimpublicarum, or-
dinata,intellea,vtilis,vera, &cum breuitate dilucida narrtio: quodipfum
r alij multi, < Tullij encomium comprobat. Nec vero qu'is hacjententia illis
Herodoti verbis demoueripatiatur,l^iKu> xiynv ^ ^ 1
7+. itn.<n '/). Id enim de quibufdam oburis,variaq, iaat'is opinione,
quomodo & Liuius & alij quadam dubie narrant, no de vniuerfe hioria di-
gnitate accipiendum efl. am triaunt in rerumgeflarum, omn'tsq, antiqui-
tat'is annotaonepracipua,qua reiki debenr.cum resc7a,& medax efl: cum
temporibus non consentit: quandoudij morbo ajfela,proprioq-y corrupta es~l
iudicio. Certequidnecias,autngas,nihildenter coitutoq-, animo exeiuf
modi
P R F A T I . 5
modi narrationeprocietur.fi erratum in ordine & temporefit,fidem recu-
fatpofieritasfietiam officio nimio, udiojue obfequendi,aut calumniandi im
butafit,non idanabile vnquam vulnus erit,minus expofttoris confilium .
Ea re, quando hifioriapurayvera, quod opus eft, ccliocata, cum breuitateper-
ficua,minime affecla,velmultiplexcribi debeat: qui ad hocfcription'tsgenus
contulrequantifintfaciundi,quiuis animo comprehenderepote:cumque
acliones humana , prafertim ciuilibus negociis, autfingulorummoribus, aut
familia adminiratione definiantur-,terminata narrationes,vt doceanr.non e-
mentita,ne decipianr.non turbata,ne offendant:vera,nenoceant:breues,expo
fitaq-vtgratafini,memoriaj;fepiatur.non adgratiam cuiufquam, vel odium
quafit,nefuffte'oa leclorem alienef.ab alio,quarerumgefiaru authorefifieri
potenconfiedla,nefer-upulum ambitionisdeij; animis comoueanr.compcrta,
tefiataj,,ne vana in errorem inducantiverbis & oratione congrua,no omnino
cultupofihabito:digreiombus,nifi neceffaris, " adpercipiendum reliqua in
fertis,nunquam cumulataiconcionibus libera,iudiciofiriptoris r damnt-
cults vacua: nifi ex perfina aliorum,& exemplo,vt quid verum (itappareat,
idmodicfiat. Cohibebit narratorfuum iudicium,epilogosyepifodia,epiphone-
matainihilominus vitiofa,reprehefioneq\ digna,qua ex virtutefunt coUocada,
Leclorputabit:vt magiflrafit vita, lux veritatts hifloria. ^Adde, ne minima
quaq; dramatis more inutiliter coeclemur.quib. omiis, fiaudinihilcotextui
rerufiat.in quo peccare etiaLtuius fertur,cum alibi, tu inH.aniba.Us tranfitu,
minutiime j.Dec.defcripto. Ita Xiphilinus Dionejn T. Vefya.de Domi-
tiano,quodmufcas cum captaffenarrauit, venia recl pofiulajfe ait. Adulatio
vero,vt peflisfiugienda hifiorico efiiquod ea corrupantur omnia,obfcuritatem
rebuspratedat,dubitatwnem velmaxime clans obiiciat. qua ne Thucydides
cjuidem in Athenienfiu rebus liberfuiffe, Diod. Siculo tefie.videtur. Vtus cfi%
$&jj{a. t <$ % -mm. Pofieritatk ergo vfibus,ac inteigentiadeli
inferuiendum, nomina ventilium familiarumcj; apponenda.In quaparte mirari
quofdaemendatores hodtefioleo,qui de Gracis interpretib. & trafcriptoribus%
priora Latina corrigere mtuntur, vimcj; & confiufionem linguaruidiomatibus
ajferre no verentur,nomina & cognomina variant. Ordo,vti quaq; accidere,
jeruetur.nitor no omnino excludatur:redundentpaucaverba,vt deliberation
anfam prabeant: pars tarnen vt oratoria ipfafacultas effie deprehendatur, cfi-
ciendu.A'/ui%Shcfit difhofitio, & temporibus certa:expofitio tameartificiot
confiet. Narrt quidem orator,fed quia vehemens efl,& vicloriam quaritjn
digreiontbus3& tenedis auditoribus,liberior}effufiorq; esl,vt veladfabulas
interim,per[uaddifenfu,delabatur. At hifloricciJolumTo<zDfyjua,proponitur,
njelut craior,&priuatis exemplis oflenfa cognitio: & breuiter uumioiv rerum,
ics4 SwaLfxtvip/xlwJliKlu debet expofitor no vulgarempoidere.Dramata,&
reliquapoemataclas acliones fingularium profequuntur imitations morum
j7* vita cireunfiantias, quave natura conuenienter fiunt,de moribus diffruta-
tores pertraclant.Hiftoria,nifivtilia,vera, & publica,nihilfiumit: ey adpo
litzarum confuetudinem plerunque, & gubernationem reuocat. Poetafola,
, certaque deligunt, deleclatione condiunt , &fuauitate auditores morantur:

* IOAN. SAMBVCI
Hiftoriaplura,neperturbatione, reUoflmplicicp, modo explicar, etjtnon de-
(intpoeta mixtifabulis,& rebusgeflis, quibus extra hos aliquidcacellos,dum
iecliambiguique hiorici videntur,permittendumfit:cuiufmodi Lucanusy
Virgilius,Statius,SiliusyValerius,de Gratis Horneras, Apollonius, Orpheus,
fuere. Ordints quoque, & abufftwpoetarum ab hioria ratio diuerfa ohfr-
uatur,dumcena aliter,quampofieritati iudicatura, prafentibusyue teflibus
fitfatisfaciedum. Dialogi inter hos medium, & quiddam magtsphilofophum
fapiuntquidem eis resplerunquegraues, cotrouerfa, felis ettamperfonarum
fermonibus,qui nunquamfuere,adducuntur:genus tarnen dicendi tenuius,nec
fcScpQwfi vfquequaque congruensme ex vmbris &fcholarumfuggefiis, info
rum &bia elapidicantur.Quare poetaJemper imitator3pugnax orator,
& argumentofus'.hifloricusfimplex, planus, certus, tutus,vtilis, nihil 6%<a TV
*5!f>ayfjiaZ><; accerfens. ideo licet Homerus & Virgilius hiflorias contineant,
manent tarnen poeta: & poeta, quales vix recentioribus hifloriis interdum
poponas.Sed & in hifloric'is quiaam vniuerfe,publicaj; edunr. membra-
tim, ata} continuitate quiddamfeparatumproferutmecpauci, propter 'vnum
fcopum,multa & varia indidere. quidamngulorum vitas recitarunt, nonui
temporum rationem ngularibus conferuarunt. reperias qui contextui quaf
dam rerum Znyrw-fa copularunt,vtfacile dicasjoos Chronicos eJJe,alios Chro-
nologos, tpicos alios, & iof^C^,^ tv fei tW tzs&oimv : alios <e&
<zrZav ^ Tr* <GrC-yfMJTtM3 multos ) cpvcnreW. Jam ex his
generibus quitur,quidvttlitatis euodia rerum,&veritatisteimoniano~
bisprabeant. acLucianus breuiime admonuit,cmait,foeAd4ta-)3vx)'ny\s>
^/.profit,doceat, moneatanformet, confiituat,quodfalutare, eque
publico bono,& feparato videtur,in medium efficiat,atquefuppeditet.nec abs
re NaXari^enus in quadam oda <rvfA.<pipTlw troqity vocauit:quodvel oratores
plus explis, qua vll coaclisfuis,& conglobatis/ententiis obtineant. Ac mihi
quidem illud in VII. Strabonis,de libera coniugio vita,non mal ad ignaros
hifloriarum referri poffe videtur.qui calibesJemiutuos dixerit,vita human*
parum vtiles, & dubia luck: quod pulcherrimumie thefaurumfepoidere
cenfeat, qui advieiitudines, cajusque humanos ratione exemplisq,- munitus,
alsprode,aduerja lenit: communia, nonpriuata duci,priuata moderan, le-
uare dolorem,diuturnitatem malorum prajentia & breuitate reprajeniare di-
dicit, fecundas non ffertur, fortuna memor e. eamque obrem Thucyaides,
tcrrtixaLik / HitryxftfAfjov hioriam pronunciauit. Et/vnde quafo,velArifiote
lesfua Rhetorica,morurn rationem,& huiusgeneris, nifi de elogiis Ifocraticis,
y hifioriis inuefiigauit? Iureconfultorum tot volumina quidynifi caufarurn
perpetua e commemoratio: circumentibus tarnen grgentium varietate,
Imperatorum iuis confirmataexempla Nee eos vnquam probabo, qui vel
pro tribunali tus dicundo,velpatrocinium aliis impartiundo,titra hifloriarum
negotium,laudemprofeioni quarut, ffim cpu^jcV, ci<Lf eU aj-nmitfa
iw Tcoai Tvy^povTii: quod wjlo. iTwnQta. ti ^^.^{^^ (it, rationes ma
rum & indolis, confiliorumq; progrejfusphilofophis & legibus concedens,m-
dftmrcyy.A * m <rv(A.>t,iix<f(f,ipJaretweat:'vtphilofophus vult adEude-
muffk
P R JE F A T I . : r
. Necputo *uttam ejje atatem, aut vitagenustfuodmagis, qum ifia cogi-
utione moleflits auoeetur, iucunditate morbos laxety wis expediatur:
vflhtf philofophiacumenad dignitatis maieatem,natur4 obfcuritatemy&
pum, cpias miramur,fcientiampropiuSy qum hioricigrauisyfibijue & alijs
fxratamemoria, penetrarit'.cjuodm $* minus3qum ngularia infirmant,
condocefaciant. Verumfuis hacfint de HiorU laudefeu potius nimis mul
tAjTcpetita. De Bonfinij nofirivitaypatriaymonumentisyipfein 4. Decade hj--
proface meminit. quantum ver0 ingenio3non ad hoc argumentum modeled ad
omninophilofophiamexceiluerit,Dialogi eus de pudicitia coniugali
vulgo tefiantur3Herodianus3Hermogenes Latini: vino huic opus he
der. Preterir tarnen nequeo,paucarum effe gentium hiflorias, copia &ilo
pares: quantiuis Iouium fuumfaciunt, pronunciatorem grandem,nefcio
quamjincerum.^Acmcminiyclariimum confultiimum D. S E L D 1 VM
epe dixij]e3 nullofe infcriptore3poil Liuium, & quales eius} quam ipfo hoc
Bonfinio3vacuas horas libentiusponerfilitum. Qui virfihacreliqua ,
qua noftris vigilijs accefere3vidijetyOmnibusfortafje recentioribusfacile hue
antetulijfet. Nam X V libros adieci, quorum decern Bibliotheca Do-
minorum Reuaij, cum alijs (credo) communicatiyad me peruenre: quinqu
poertores nobiliimus doeliimus antifies Varadiens, Francius For-
gat^-cante paueosannos Oporino, typographe Bafilienfi, Chrifiophoro
Trecioprimm communicatos3liberaliter mihi detulit. Hucnorum laborem
maximus quoque archiepifcopus Nicolaus OlahuSy bc.fuo^itilatperocium
ohm in BelgiSydum conjs grfifco regina MariaprafuityConripto.non dif
ficilecumulauit. Qua in extremofuntynoris lucubratiunculis3velut maiorum
vwliarumecimen,prodeunt. Caterum * Bonfnij laudes nonfunt obfeura:
itadi/iimulare nequeo}nonihilipfum ofc'ijfui interdum oblitumyin mores pri-
uatos & vitam calumnise3impotentiusj; ejfufum:fecus quam Liuium3Salu-
fiium, lacitumy Suetoniumy in Romanos orbis dominoSygentemyue togatam3
feeiffe coatudj; fortaffe redempto Matthia iudicio} 6" clamo eius3qua> re-
rumfirieinihildetrahunt.NecMatthiatamenpepercit:quemimpudentemy
*voluptuofum,theatris deditumyambitiofum,ferum,in adiungendis amicispra-
cipitemyin relinquendisfacilemy adulatoribus benignum, immemorem benefi-
ciorumyaufust dicere. Quid grauius in tantum regem dixerisfvtmihi, ata-
tum contrariarum via exageraremore Philofophi infecundo Rhetoric.po-
tius, quam eis locistexerehtfioriamvolui[fe,fitvifus:qud'i%asycaufi
occafionesfc beorumfacilius Letiori paterefoleant.^Ac potuiemfane qua-
damiuft Uturainducerey ni aduerariorumilum&intemperanttamme-
tuijemiquiproni quauisdecaufatinlegem Cornel, de infamiafacile ruuntiac
confiar etJ>onosvirosm^m^confideraredeber: mftow
cu/oarauiusetiaminmanifeis3&heriaclisrebus3odiovelprecioinhioriis
peccari.Ac in eafumeyV.C.M.omniumjue bonorum gratiam his vulgaw
mihi adiuntfumpotiusyquam vttam creatum iri ojfenfamfupplexcji oroT. M
rvos^ue popular es,vt meispropriis huiusgeneris conatibus benigne adtisiquod
rfik*rvigilt*yfeurGra.y/u&4nonfa
8 IOAN.SAMBVCI PRvF.
liberalstem exiguntiquam nulla inparte mihi defuturam>omnino mihi pol-
liceor. ltajue vtjtt, DeumOpt. Max. intimprecor: qui V. M.adfalutem
communemjuorumque, diu tueatur: vos vero,populares,adpatriae antiquum
laudemfacinoraque excitet,in amore & cultu tanti regisperpetuo conferuet.
Valeat V.CAi.vosq; Panes, & Ordines relicjuiaicla Pannonia: meum-
cueftudium,cui x x 1 1. annisperegreverfatus3admodum iuuenisprimitias
ingenioli edercfim aufusyannis iam maturi,& laboribus con$eti,honi
con(ulite. Vienna, infeft Ioann. Baptifta, natalis mei:
quoxxxvi.annumatatisagebam,
GiwQit,Amen. i.f.'. j.

S. CxC Regiarq; M.
Clientulus,Aule<k familiaris
&hiftoricus,&c.
Vobisc[;,Patrcs & populares,
dedifliraus.&c. .

Ioann.Sambucus.


* KV*
-Vf; t a
.
V.
-
(
\
.


i
GENEROSO ET (JMAGNIFIC O DOMINO, D. FRANCISCO
aReuua, Comiti TurocenfifrenifimiRomanorum,VngarU,Boemi<e, drc.Reaisce-
fiUariojrcgnify VngarU Pdano,T)ominofuoobfermndiimo,
iJMartims Brennens Biriciens Tranjfyluanas
&, P. D.
V v m anno abhinc tertio Lippi Brandolini ad Matthiam inuictiffimum Vngari re
gem Dialogum cdidilem, vir omatiffime, multaque ibi de reb. Vngaror pra- clar
geftisoccurriilentrgentisnoitra; exordia tacitusmecum cpiperpendcre,quib.ar-
tibus tam opulentiffimam regni poTeffionem acquifiuiiTent.retinuiflentq; (artibus
cnira eifdem acquiruncur rgna, & re tinentur) quibusque,fubfidte paulatim Matthia? regis
motte maior diiciplina,Turcarum id libidini ceffiflet: non mediocri ter doler cpi,tot fortia
maiotum noftrorum facb.totque preclaras victorias ab Occident's primm populis.Turcis
deinde (quorum im pe t u m, poltqu infaufto hi fidere ex A fia primm in Europam rraiecerr,
nuilis extetnis aux iliis adiuti, centum annis foli ferfuftinuerunr) magno fudore & inguine
partas^ nullo(quodequidemfciam)Scriptorelumineorationisilluftrarasfuifle. Vngarorum
enim Annales,pra:ternudamfimplicemqucrciveritatemnihilinfecontinent:vercquemagi$,
muUis in tanta im peritia negligentiaque omiffis, qum difcrt fun t conicripti. Nam literarum
ftudianoftrishominibus(quiabeotpore,quoreliclisfcdibusfuis>inPannoniasmigracrir,
femperautexternisbcllisdiitraifuerunt;autvicinijquieictibus,fuainfearma,Scythicaeos
feritate fubigente, conuerterunt) nunqu pature. Quare non m ir u m, in tanto armorum ftre-
pitu raros.aut nullos.apud no(tros,qui tam honeftam (cribendi prouinci fufciperen t,extitifle.
Illud magis m irand um , vicinas naciones, apud quas in altiflma pace op tima rum artium dici-
plinxcmperflorucrt,doaisquehominib.honori, laudi,emoIumtoquefuere,tampulchr
fcribendi materi,in qua eruditionis 8c eloquctiz oftentandclatiffimus cpus patebat.quaquc
vix alia ad immortalem gloriam nominis acquirendam erat prxclarior, ncglexille.ln his quam
euemcogitationibus,nonfinemcnte,reor,acnuminediuum,FrcifcusAbftemiusarchidiaco-
nu5,canoaicusqucAlba;regia:(vir praeter folidam,quinfe habet, erudition,multispra?claris
virturib.inftruCtus arque omatus,mihiqueamicitia;vetultateciunriffimus)coJlegij Albfis,
in quo agir,cuiqueego,qua:habeo, omnia libter me deber fatcor.adfereniffimFerdinandu
regem Vicnnam venit.Qui quum pro amicitia: iure me acceil (le t,falu tafle tque,de prarfenti re-
rum Vngaricarumftatumeinterrogatus,compltuaAlbenfium(quipoftoccupatamTurcis
Budam.etiamin tanta viciniacrudelifimum hortera quotidiefervrbis portisinfultantem
vidert.infide regia permanerant)fortiafac"baenarrareccepit.Eosleuib. in prsliisvbiquefer
/bperioresfuile.-crefcteq; inde audacia.ciuitate cgreflos,ex Budx fuburbanis,Turcisque,qui
ecundumDanubiumBudamafcenduntjprardasegifleexquib.multosccos.cpluresvinclos
Albpertracl:osfuiure.Vngarosfitis,inedic)a:tus,ftigoris,laborispatitiflimos,vitaprodigos,
in mortem & vulnera ruere;vixaliamgtemeTe,quaeTurcarumfuroria;quepoIecreltcre,fi
cor u virtus multitudinehoftium non obruererur.Hc quum illegrauiter,vtolet,cpofiteque
diflereret,multuqueamicihominisorationcafficerer,temporinrcitiam,hominqueingrati-
tudinem ipi deteftari, qud vetera recenciaque Vngarorum a ta, qui ad excitandos in tanto
periculo principes Chriftianoshaudparumvalerent,nemineconicribcrentur.Nec enim fer
monibushominum omnia pro reimagnitudineaedignitate, ad gentes proculdiffitas perferri:
omitti multa,multaque interdum vana admifcri. Res geftx(inquitille) noftrorum tempor,
in ranto dodtorum.quibus feculiftudabundat,prouentu conferibuntur fortafils. Cauerm.
quseunque ab Vngaris ab eo tempore.quo Tanai paludque Miotide emenfa, primm in Eu
ropam peruenere,ge(taiunt,ea omnia ad Matthia: regis vque tmpora, Antonius Bonfinius
trigin ta Libris elcgaciflm complexus eft:cuius libri,inquit, copiam Paulus Ifthuanfius.vir Sc
uteris Sc genere ornatffimus,fuperiorib. diebus,dum Quinquecclefiisagerem, mihifecit.Eo
dicto mirificexbilaratus,hominrogare,daretoperam,omnquemoueretlapid,vttheiatire
tanto potiremur.-quodilliquidhaud difficile fatu fuit. Nlflhuanfuseaquaeftcruditione,
candore,humanitate,ade facile fe nobishicprbuit,vtmifloceleriterlibro,vltretia ad eden-
dummehortaretur.Quanquatliberimperitialibrarior.quiexBudficxemplariajTp^ip
huncdefcripferant,multisinlocisdeprauatuseTet,quibuscaftigandisreftituendisquenonpa
rum operar mihi infumptumebnequet in tan ta tporisanguftia, qua bibliopolisnoftris,ad
mercati5Francfordicnfemprofc(luris,edcndilibri prouinci demandanda erat, pro dignitate
quxquearneretituipotuerunt:editionemtlongiusdirrerrenolui,ne(vtlabilisfluxusqueeft
rerumhumanarumftatus)intercideretaliquid,quodeditioninterturbaret,remorareturque,
[^iitoricqueftudiofostantarurercognitionefruftquefraudare.Hocenimaffirmareaufim,
3oemos,Germanos,Italos,ca:tersque,quib.noftra primm tempeftate Turcica arma cognita
:ffecoepere,multisvixpericulis,Turc3rinarmJsmor,bellandiriti,infidias)fraudes>aft,ce-
eritatitapcrciperepeile,qucmadmodohcoculisfubietapropofitaquecernnntur.-poflnt-
jue Imperatoresnprorfus*<j?i&rni inde inftrui,quomodoc Turca deincepsbelland fit:
iimir,fipoteris.noftnsreueconfultJiberisqueeiTevolurous,nullisvtcladib.dcterriti,fra-
^ique,'MithridatIsPontciexplo,veterqueRom.more,fortioresinhotinfurgamus,eoru
imaudacique tolcrantiaacafliduitatc frangamus/adhaec, milite quhatenus intruaiore

to BRENNERI EPISTOLA.
bbofis|>rentc,magts^ueinarmiscxercitatovtamur.C^busfidifciplna,finequahand<^i,
quam profper vnquam gcftum cil, feucra accedat.tum ian de vioria bene fpct d um forer.
eque. n.Dcus in fincrudelifllmis nos hoftib.irridendos&conculcandosobiicict.-fieopri
mplacato^ordac5liafoccesq;animosinduerimus,nuUquehoftib.fral;i&debilitatian
mi gn dederimus.Na qua aliare VngariMahumetem,expugnataConftantinopoli,eiusquc
Imperaroreoccifo,Grciavniuerfadomita,adha:cThracib.Thenalis,Illyriis,BcffiS)quosnunc
Bohenes vocant,debcllatis,lgo rer fucccTu elat & exultante, cum innumeris Afix Euro-
.pxq-, populism fevenient.cocexercicib.eot ab Amurathepriusoccidioneczfisfuftinuerur,
nifiinuidaanimiforcicudine,audaciaq;incredibili?QumparuaHuniadcsmanu,poftMcrul
ftatim,Varn^mque,atrociumasclades,multaTurcar milia cecdit? An n Mahumet,eun-
d qui del ructo Grxcor imperio, Hydrunto in Italia expugnato.ad hxc in A a Trapezuntio
Impcratore medio fublatOjOrbis terror dicivolebatBelgradcuniculis^ombardiSjOmniqi
telorum genere quaticntem,fata derepent cum paucis eruptione.mrpitcr ab oppido reiecit:
caftrisq, exu t,amiflis imped im en tis.in fuga turpifim coniecit?Cuius filius Matthias rex.pa
tre iuohauddeterior,laiczam Boina: regia, Sabaczq; m unitillim a califa duo, exiguo ( ne exec-
citu.virtute magis qu numero milit fuor fretus,eid Mahumct vi ademit.Qu nifi domefti
ex editiones,vicinorqueprincipintempeftiua bella detinuilent.-ipfeque Ladiflaus,quiilli
in imperio fuccclit.pulchreinftitut Matthia militar difciplinferuaflcr,eiusq; tot preciaras
victorias perequutusfuiletmx noscalamitatc omni.qux portea fequutxfunt.quibusq; nc
inuoluimur.expertes, tranquilla & felice in prxfentia vit .1 duccremus. Sed rex ocio deditus ,ie-
gesprarfcribere,refponfadaremaluit:qufuos in armis.adquxtractandaappofiti maxime eTe
viden tut.exercere.Qu remidi ttum mali attulit,quant viginti annis vidimus, perpcfllque
fumus. Sed quando^tillcait.prxterita reprehend magis qum corrigipoflunt,quumeiam
deutum fit,vtpcfteminhorasnobisimmincntem,nnixfortiter pugnando einigere liceat;
agendum cert,fi alui elle volumus,in tanto periculo magis quam confultdum eft.- omiaq;
anxia nimis &c folicita cferuandx vitx cura, mors imminen ti feruituti turpitudiniq; antepo-
nenda. Audacia enimmagisqum lentis c6nliis(quibustinbclloitafunefto,fortibusfanisqi
fmper locus erit)hoftisifte deterrendus eft. Alioquin fi qua cpimus via pergemu,horreta-
nimus dicere,qux nos pericula calamitatesque manent. Verum hxenon funt huius temporis
locique.multa.n. doftis excell tibusque viris, ducibusque fortiffimis in banc rem fxpe didra
criptaquefunt,fcribiiturquequotidiecplura. Ad Bonfiniredco. Qu aut morte praruent,
aut re quapiam graui imped tum, arbicror tato operi non potuile extremam limam induccre.
Quamnisn.ablolutopits,qiiodadHi(loriattinet,vndcquaquefit.plcr3quetconcila abru-
ptaquefunt.nifilibrariisindodtis.quilibrdecripfcrunr, id velimus attribuer e. quodetiipic
vt cred,facile adducor.Multorum. n. manus in Exemplari agn ocebatur; vnde furtiuis & (uc-
cifiuis operis,alicuius epifeopi iulu clm defeript fuile puto. N quant Author ipie dicdo
cribend ve valucrit, libri ab eo confcripti.eque Grxco traduai,atis d celaran t:cx quibus
mogenis Rhctorica,clarimoMatthixregi nominatiminfcripta& dedica ta,nuper vidimus.
Ipleautprxter has Decades,quas rogante iubentcque Matthia rege fe aggrelum fuile dicir,
Philoftratum&HetodianumGrxcotranftuliflci,BeatricisqueSympofiufcripiie,hocin
volumine tcftatur.Talem igitur.tamque pr a: clar Auctorem quum emittere decreuilem, ma
gnicxDominationivcftra: multas ob caulas nuncuparevolui.-quanjprxcipu iun t,quod me,
homincm alias fibi ignoto, ad fe fa*pe vocarit,honorificexceperit,opque u(fi qua re cger)
libcraliterobtulit,maiorquequipfe tato viro velfperarevel optare aufusfuillcmpromic.
Qua; omnia animum generofum.virtutisamatorem &admiratorem eximium.inptimisoft-
dunc.H3cenimmagninccntinimahumanitate,cdotc,liberalitate,docT:i(imiquiqiicGcrm3.
nia.-viri,optimarumartium,vcra:quepict3tisceu lumina qudam, alledti, miliscrcbro literis,
fauorembencuolcntimquetuaminfigniffimdemereriftudent.-eifqueprudentiam eximia,
vitmquc.in tanto honoris, ad quem prxclaris virtutibus fuis aditum fibi patefecit,faftigio,ab
oninifaftualicnampasimprjcdicatc.Quastufane, tanqtiam x^HMpfccioi!sima,diligentcr
feruare,hlque long magis quam auto all(que gmis (qux tin tanta dignitatis eminnuia ubi
fortunatisimodecflenpoflunt)obletari,probatfquequandoquevinsfolesoftendere.N5
en im folm,vt ille air, Principibus placuijfe vins, non vitima laus eft: fed & do & is, prxclaris
virtu tibus in ftrudis & ornatig viris placuillc, ab isque laudari,ea vero egregia laus eft. Hubes
autem,virprxclarilsime&prudentifsime,Principisferenirs.Ferdinandiregis(virtutumomni
cenfori$eximij,grauisimque)ampli(simumetiamdeteteftimonium.-quiintantoprocerum
nobiliu m que V ngari numero.te folum maxime dignum elle putauit,cui fumma abiol urque,
& qua maiof p ft regem apud Vngaros n eft,Palatinatus dignitas poteftasque crederetur,co-
rnittereturque. Quare ita multor animi exhilarati crcctiquc funt, vt in calami tofilsimo prx-
fentis regni ftatu,hac parte felices le putcnt/gaudeatque corda t, apien tem,iurique regni pe
xitifsim moderatorem fe nactos clle,qui nobilitate cplures opibus potentique fu magna
confifos,fublatis legibus, licentia abutentes,in ordin fit redan unis. eque vero Ipe fu hi fru
ftcabuntur.vbi Deus optimus maximus,pro fu a mifericordia,hofhbus ceruicibus nofttisde-
pulfis.modumtotcalamitatibusimponcredignabitur.Teitaque.decusnoftrfplendidisim,
bene & fliciter valere upio:cuime,vt patrono meo fingulari,diligtercommendo.Viennx,
CaleodisSeptembribus,Anno Domini millcfimoquingentefimoquadragefimo tertio.
A N T Q-
II
ANT ONU BO NFINir
DE REBVS VNGARICIS AD DIVVM
VladislavMj serenissimvm Vngari^e
Boemiccq; Regem,
P R JE F A T I O.
Ontemplanti mihifape, qumfelix erfa* v-
niuerfa Pannonia, Maiefiatis vefira fuit elettio, Princeps
fereniime, ejr quantum illa vtilitatis offert, in diestrofe
tt maior occuris, opinionem fuperas, ejr animum in al-
tiorem trahis admirationem. lam illudfatexploratumha
beo,quod ex Apoftolico ore proditum eB, Deo eff
poteftatem. Omnia enim,vt diuus inquit Iamblicus,ita tn-
ftituta tnt, vt nufquam veI minima q tutque Deo defi-
rantur. Vbique Diuina vnitas viget,per quam res quaque
conft'unt, acperpetuo quodam mutuo% circulo ad Deum
ipfum, quo ejr in quojunt, mirabiliter rediguntur, alio-
quin in nihilum cuntta proruerent. Kyib vnitate Diuina.
cmniaprodeunt,prodeuntia^vnitatemquandamipfisimpreamretinent,Diuinavnita-
tu tmagmem,qua ejr reuocantur in illam, ejr reuocatapraciuntur. Dem igitur,quum ni
hil ordine duceret antiquiuspulchrtfque, eum ne qua res confufione turbarentur, Ulis im
post. Varia edidit Angelorum agmina,vt aliis aliaprafiderent, e'ojque nonfolitm clorum
erbibus, fed corpora quoque cleftia inferioribus prafecit, vt ( res quaquefinita
moderatorem, rite gubernaretur. Uliulta quoque vitro nafcuntur, clquejuntfini
tafemina. Praterea non modo curandis variis rerum generibus diuerts x^ingelorunt
frafettwas impofuit, ejr fuum cuique homini Calodamona dedit, verum etiam vi
res humana" rite gererentur, gentibus terrarum Principes delegauit, quos quidem eos.
tjfe voluit, qui homines, quant cateris animalibus praant, tanto hi reliquis homini-
bus (apientia ejrprobitate pracellerent, hos Populorum Paftores appellat Humerus. j>uor-
/umigitur hac Rex inclyte, nifi vtte,quod quotidiefacts,non tarn haredttario iure, ejr hu
mana optione, quam Diuino iudicio,tot gentibus acregnis intelltgas ejjprafettum? Per
me Reges regnant, ejr Principes imperant, inquit Deus. >uanquampracompetitorumin-
uidia, beo carere nequiuiBi, apace tarnen ejrpietate,item religione, dementia ejr manfue-
tudine.ucluantiimi regni gubernationem ait(picatus es.^tque vita,qttam his tuarum
virtutum comitibus carere maluisti. Contra nonnulli, ferocia ejr crudelitatefumendum
initium ee duxert, diutinque bello defatigandos ejr exhauriedos populos arbitratifitnt.
Tu quumnihilpace duceres antiquius,labortoft quietisfundamenta teciBi,ejr duobuscirci
ter annisefft Pannonia, quod antehac nunquam ilia nouerai, ociumpeperiflt. Tantai
s a Maieftate tua integritas cum aquitate eB exhibita, vtab aquo nunquam examine
declinaueris.obaudisfattiofos,delatoribusauresoccludk,nocred'tsquicquamtemere,mul-
tadttmulas,diidentes componis animos,inexplebilem attariciam cohenes, ambitionem
reifeis anhelantem.Deprehendis artes hominum,deprehefis^fubrides. Adhacjnter omnes
Proceres amorem concordiam^diffeminas, non mutua refers odia,fed exitleerata curaspe-
7ora,quodpleriquePrincipes,qui Tyranm potitts,quitm Reges appellandi(unt,vt inter dip
cordes ejr ifettos Proceresfaciliusimperarent,fane contempre. Dum hacfidavteris ta-
citurnitate, qua certo paterna dicipoteTt, explortas tibi omnium mentes habes. Dum re-
conditumtuumejr occultum femper habes animum, mentem^omnibus abrufam, cum
miragrauitate coniunclam,nimirum nemo eB, quifapientiatuaaltitudinem expifietur.
Acceit ad hac dementiafingularis ejr manfuetudoingens,qua omnes, qui tuafide de-
fecerant,ejr qui aduerfariorupartesfequutifunt, handdifficulter (unt impunitate donati.
Ex quofattum eft,vt hacpientitmi, tanquam patris indulgentia omnesfibi conciliauerit
inimicos,quA quidem indulgentiafiquis inpoBerum abutatur,isprofetto no tarn alqs,qua
Jibiparabitinteritum.msigiturartibus1PrincepsJereniime,aanuteFngariapacaBiiejr
.1.1.i ' e ijJ
t BONPIKII PRiUTIO.
Unit aniens fundamenta team, Pompilium imitatus. Romnbs namqut beat
Vrbem fundare cpit, &armis amplifieauit, contra Pompilius, quam fundatam accept,
Pacereztonquemuniuit.Neminibeaum,praterqumTurcisimmanibusindixiBt,qui-
bmcumperpetuodimicaredecreuisti.Nefatisquidemadhuctuapietatisoffciofaaumeffe
putabasnidemortuisnonfecusacdeviuUhominibmbenemererivtderere,T>iuiPlatonis
verbis admonitus,qui,Sivitadefun}is,inquit,ex infers redire liceret,nu/taprofetfo rea-
lia /lent,quam vtbonum inter viuos nomen haberent,meliuspraftarentn vero
lum mutatis moribus,bonumefcerenU Seruatis ditionUtuapopulu,quinuncvwunt,ad
mtiquorum memoriam reuocali, effecifttque,vt cumhis illi aque viuerent,qmnettam
perpetua vitafungerentur. ?(am Vnnorum Hiftoriam,qui Vngarorurnfuereprogenitores,
StatthiaRegemihdelegatam,&paulo ante eiusobitum initam,vtconfcnberem,abo-
riqinauemundi ad hacvfquetmpora, quacunquememoratu digna interceffere,memo-
riatraderem,iufutuofaaumeH.Omniafacileinteriturareputabas,n^
uerent monumentis. Eo tandem tus gloria nomen euettum eil, vt omnes te viuos & mor-
tuosiuxpromeruiffepradicent,"vtrique,immortalcs beneficentia tua grams deber
invenueteantur.Oputigiturhoc Maieatt tuatmma eloquentia &erudttionepradita,
vtpar eil, iure dicamus, vt cuius beneceniiangularis adfcribendum imputent, tdeius
Principa numini dedtcetur.Sedvtinam materia dignitati,auribus% tuis labor tHefatisfa-
ceret. Verum quum te non tamiudicemelegerim,qum appeauenm aflertorem,regiofa
hacdicatura neparum quidemfortajje proficiam, quippc qua iudicij feuerttatem,
^inuidorummaledicentiaminclinabit.Egoautemhkne^naxilaumquidem&Theo-
pompum imitabor,ne quidprter meamagaminflitutum,qui inHiiloriarumpromiu
Scriptoresaosvarwcalumnwfagtllarunt.SedmecumfeucriimocuiqueCenforimitius
e agedum,quandoquidem eamfcriberejum iuus Hifioriam,quagrauis & recndita et,
AcnullisfereScriptonbMufirata,&fiquireperiunturMperquampaucifunt,acineptii-
me barbarefcrtpferc. gtiis igiturgentis Scytbicagefla, vanque imperia in tatUa bono-
rumScriptoruminopiafacilefcripferit?ProindequantimomentiresipfaScytbarm,fit
eile bine intelligipotesi. ^Jyrij, qui [eprimm regnaegloriantur, exiguam A*partem
tenuerunt,quibusexatis,Mediinregno,vixadquartamvf%progeniempermanfere.Suc-
cedentes Perf*,vniuerf* Aa,quamuis infestata Europapart,vix ducentos circiter annos
dominan funt.Macedonesftattis Perfarum viribus,poil Alexandri Auclorisimperp mor
temfacta feceione,ampltimum dominatum labefacJarunt. Athnienfes oris tantkm ma-
titimis,quaintraPontumEuxinum,Pamphilium^pelagusfuere,annosvixduodefeptua-
<Tntaimperarunt.Laced*moncsPeloponefum,reliqumqueGr*ciamadepti,impcrwmin
Hacedoniam vfqueprotulerut, mox Thebanis affiiii,ne trigintaquidem annos regna
dicuntur^mani,domitisCarthaginenbw,rerumpotiti,dtutimevxi/ierfocrbi,qua-
amqueadiripoterat,iuradedere.GensdeniqueScythiCA{aliorumpacedixerim,neimperij
Romani Maiefiatem der videar)hac ommafuperauit, &prafcrtim Gothi, Vnni & Van
dah. Goth nanquepropriisfedibus ab Vnnis eiecli,in Kjifiam & Europam prorumpentes,
RomanumfereImperium deleuerunt, & in occupata adhuc Hijpania mperant. Vnni Vn-
qttrorumprogenitores,quiadhuclatedominantur,nonmoioPannonias,&lllyricum,fed
cum magna Italiaparte,Germaniam Galliam% euerterunt. Vandaliper Europam aliquan
diu ?ra/rati,primo Hianiam,deinde^Jphncambi occuparunt.guid Sauromat*,tot
aentium auttores, quid Longobardi, quid denique Sclauones, per tot nationes&linguas
Ampledtffufigefferint,fenioribuspotius, quam Scriptoribus accepimus. guorfumigitur
h/c?nempevt omnes intelligant,me ne leuequidem onus fubiuife,hoc Volumine totpopu-
lorumgefla cemplexum.guin &illudaccedit,vtaiunt,imaginemnori animieffeora-
tionem. Proinde Princeps pientiime, opus tibi dicatum aquo animo aeeipe, &immortales
X>mimitare,quiparuothureplacantur,necminimaquaquefacrisoperantiummunufmU
abominantur, vbifi quid laude dignum inueneris,id ferenitatis tua numini tribuendum,
qua adfcribendum impulit,&airauitn vero quidineptum,reimagnitudini,imbecilli- ^
tati mea,actemporisbreuitatiimputandum,quaftus edidit immaturos. VaU
igiturfelix,& Librosperlege,vbi cuneta Maiorum tuorumgelta,
nonne voluptatefumma, recogno-
feere licebit.
Lecto-

Lectori S.
EcvTifumus haceditione priores tres Decades Bonfnij, ex regio illoDn.
Reuaiorum Brennen codicerac, ne cuifraus facia videretur,varietatem
ex Oporini impreffione,qux aliquot locis ex cdice Polonico (forte Lafciano)
CaliisquoslaudatBonfinius, lacnulas nominaqj fubiecerat, finedifputatione
c appofuimus. Tu hoc ftudium boni confules, atque erratula leuicula, prsefer-
tim typica, fi oceurrent, a:qu accipies. Vale.

4*ag.%,v. $i.OporinianaeditiohabetDro- w/?6\nontantmVal. Ibid.v. lo.male


michetem pro Dromichcrem.y/ id leuicu- immitifllma gente. P. io3,/.p.Z,^/f.abiti-
*tm:JtcMt Amaflobij.w/* 3 f . ncre iubentur. T. 1 o f ,z/.io. quidam rece-
Et legitur quoque ss, pro x. Pag.),verf.i^.h vide maluntpro receffiTe.. ../. i.gra
Scandia primm effluxile pro prim m edu- tillimo animo Opor. (pag. 1 8, v. 1 1. An-
nilc,Jcboltolumvidetur:nec Bonf.babet,nec e- doini,z2.Erelina,f ^.Kugormq. P.109,
axiecongruit. Pag.i8,v.io.nimisproc\ii- verf.^i.ma/lemNcfnanam.altj'NaiCitanim.
uis. hocaputtsob multicudo adoriatur. Tag. Pag. 1 1 o,v. f f . Margum . arridet-.v
eadem,v. 3 f.quemabauibtseleorof4/- biMargenfeld. P. 1 I4.Z/.4 f .arua rec.O^-.
tttmfeqttentia monent, licet . careat. P. 1 3 , Pag. 1 1 0,^.34. fuperueniente Chacannoft
v.ij. vicis.ma/o vitibus,quoda regiuncula ea %anzjino. P.no,v. 3 3.Adoloaldus^Al-
nobtlitate excellt. Pag. 3 i,v.i< .Danaftrum duoldus quibufiam. P. 11 i,v. 3o.fatiando
pro Dencper:fichodie Alofcki: ahjT)anifirum. a pp e mui.irrepfitparticipium ex margine. T.
Pag.^x.v. j.rantzrerum amplitudini,im- n6,v.}9- Ne eiusquidempop. Rom. Bonf.
minentiumque pcric. Pag.eadem,verfip. habef.fidrele locinomen additur,vtfit,NeFo-
Bonf. Euiani, Chami.alij, Et iam Chuni. / rumquidempopuli Rom. Pag. 1 8,v.+8.
bid. v. 3 2. minuerant melius quam muniue- Luitprandus. f.f }.proAimyio /egituret-
ranr. -P-44" wy/T4f./*///BalchorumBal- wwMiluio.TMoluio. Pag.i 30, v.u. fe
ibiorum, quafiad Balticumfinum: UcetexBa- dern. Opor. fidem; toleraripotefi. P. 1 3 i,v.
thoriorumfamilia nuncft rex Pelonidt. Ibid, 4 T.rediere pofi mximo interferendum adjen
verfif 3 .Lieuam non ita necejfariam videoiita fum. Pag. 1 3 i,z\49 . quidammopro le 8c .
tamenexplet 0/w.impetraranr,ac dcindc Go fiatvtrumque. Pag.i 34,z/.37.Chacorum
thorummctuinGalliasireceperant,maio- vel^Chyacor idem. P. 1 3 f ,v. 1 5: .propulire
ti formidinc nuncaffei,in Hifpaniam traii- Scyth.fedpopagiTeftiJuiconuentt. P. 137,
ciunt-quopacat3mAtaulphusGalliaminue- t/.i o.indignusOTe///^4winiquus. ,
1 4 1, v. 1 1 . conpicati /w/ 0/;or. <?/. /ir
nit. P. 49, v. 4 3.regio memuneredignum
iad.pro regis roe mnn.ma.idem eft. Tag. f 3 , aufpicati,/f/?/<e/w. P. 1 41,^/. 1 1 .con-
v.ff .adciueram.mecumquepariterregnare feia placet, non confeita. P. 1 43,^.47. Rin-
ml\eia\,\>zx,&c.fidepexege/sfufl?elavidetur. ginum: quidam Rhegium,<t/y Rhagutium.
P. n,v.iz.in O/w.Vnnerico egiturprovi- P. 1 44,^. 1 1 .CampuTo^i'/Pampulo.-cy cor
trico.zM3,fpicionem nares abfeidiflet, tur repierat^ cqrrcxerat. Ibid.v. 1 3.diuiErafmi
pique vulnere deformaram patri. cua Bonf. Banz..& v.io.pontem Moluium Sallufiio.ab
(od.non habet,licet verum ex racisquoqueft. esmylio Scaurofuit difieatus. P. 1 4 7 ,v. 6.
P. f 6,v.i s .po/?Hcnricum Oporini editioKo- dimmiprobatur,nonited\\uC\t.&v.\oSbeao-
thanerirna<{>. Pag. j >,v. i.oizonepro n Bonf.altj Bcnoniam. P. 1 4<),v. 3 9 .fd cu-
occaone.idemefi. '7>.<ro1/.4.mpplicio mulatas. P.i j o,v.ii.SibbalegtturinO-
pro iudi ci . cjuod Salluftianum efi. P. 67,v. por.pro Galba.S/ Salba verum. Pag.i f t,v.
4.6. bellicis diei lab. epitheton redundat. P. 1 ^ .GaWoiquidam Calub, al. Balbo. hoc pro-
<f8,f.ii.imperatoriamgratiam. /'.77,^.48. bius. P. 1 f j,v. 3 8 . exil.egit. addtturex alio
alij fatum pro dstam.fid quid ad coniugiumf C(?.nequcHugonifatprouidenticfuit:nam
T. 8 1 , v. 4 f . reffiusmonem repofueris pro vi- qui nuperrim mullati fuere, Arnold. Pag.
tam ; qttanquam hoc fit in Brennen & Opo 1 (Jo.-y.i 7.gerebatur^//x^/i<i ferebatur.
rini editione. P. 8 \,v. 1 .quidam malunt If- P.i^tMp.feritatem/irofeuericatem, &v.
macum,quidamlfiaac\im,($lCn3cam.B.ljr- 3 i.exuerent/ireximerenr,><'OT/f/. P.
fofedesefi. Pag. 8 f ,;.40.Meroueum melius. i6),v. 1 7.Grmaticis, pra;c. virgula diffra-
T. 8 8 ,v. 6.addtturpofi Atila, ex Lafciano cod. tur. P. 1 7 1 ,f.i p.fibipro fa;pe,? 1 i. men
nonecejjario, partim quia loei benignitate de- tes ^ronationes eft in Opor.editione. fedvtru-
le&abatur. P. 8 9 ,v.n.vrbe Delminio cre que bene. Ib.v.j 3 . fatuam inducere religio-
do legendumiquamuis Luzjnum extet. Ibid. nera. Bonf. placent: quia defuo idolo intelltgo.
iz.37.vici maloprovm. Pag.<)0,v.8.0por.c- Pag. 1 77,^. 3 4. malum,Pto continents.
qucitreArgos/H-equeftresagros.z'/r^* P. 1 79 .>. 3 3 . impatientius^ro intemperan-
confit. Tag.ff 4,1/. j.addettaduntex Opor. tius t/>/> < O/icr. P. i $o,v. 3 8. propera-
pofieffe. P.<)f,i'.44X4/f.quodcor)(terna- .<|/. ante in terra pro-
rct. Pag. 1 1 ,f. 3 Jege dura loco qu um .Pofi cidertSjingentesDiusgr. V.C. caret. Pag.
14 LECTIONES VARU.
1 8 3 , v. xG. alt) lequnt fi quid regis culpa pat. P.i$i,v.9* extremo: fv. 34-Tndecunque
/fiquodrcgipatratumfacinus. Pag.1%4, potuit etiam auxilia euocauit: in Bonf. C. non
verf+ .pofticuoctQtos,additurin Opor.ve- funt. 7. 19 9,v.^.quidam CancGos. P. 300,
tmctiamtyrahnidem facile aflcuturos: ( v. f o. Opor. porcorum indar. P. 303,^.1).
feft adhiberentur.i/r/r/^.teto gladio in cu- Rapczam Ranz.ano. T. 3 o 6,v.).ccpnfuppl.
biculnmrcgisdmingreditur. P.i 87,^.1. ex Opor. P. 3 07,v. 3 5>.Steph.Quintoi.v/f--
tkraedttioqaoihabef.Opor. &quantus. & tentia "s\anzjini.(2v.feq.2Vi\x Oporfro Ann.
v. 1 7.nequecrcuifle,ncque decreuifle. quod T.3 ii,z/.<T.Canguinor,A5/Canfignor. P,
ofieriusforfanirrepfit. 7>.i8j),t/.48.c^Al- 32 f,v. 3 7.Licius.'4ir Ciccus dicitur. T. 3 33,
uinus ? Albanus pro Albonius alibi legitur. v.^^.Bonf.lmpet3tiifidcs:nonu/lipraferitm-
7\ 1 9 $,v, 3 .eft Ouoras. Opor.OaitiS.nnulli tperatavita. P.3 $9>v.i.Aaeifxaddttumex
Odslas. Ibid.v.i 1 .dimitfusfrtfadmi? kO- Opor. T. 3 4 3 .v.4 1 ./, malstnt Triuiln us.
por.habet.vtrumque ferripoteft. v.i< .Vin- T. 3 4<S',z/.4<>.incunt retlius videtur qua inuc
ceflaus. *sneas Byzjctlaum qui Tragam cepitt niwteftinBren. P. 3 y 4,v.9.notu Opor.ab-
fonit. P. ipf.-sMf .ify'omniadiruerevexa- undat. T.3 f %,v.\\.V.C. arftiorc./.alciorc.
rique perm. P. 1 9 7,v. 1 4.Scunum ree,non P. 3 i r , v. p . clamore Mari rege exclamt
Secundum,zv/Secanum. St y. 30. more (uo, Opor. 3 7 o,v. 1 Readern intonans^r* ma
<Plinije:vao\c(u3,altertut. Pag.ioy.v. 1 7. tronas. 7\ 374,^.7.reuertius.^.C.vehcm
ieiJionem impreftam, vt qui eft in V. C. retineo. tius. P. 3 7p,f. 1 ij.Nicopolitana clades,inin-
licet Opor.haudinepte poft defiliir,/<i.em- uidi Maria: obhas.Bonf. caret. &v.j r .difle-
quefecuri qua Vngarico more gcftabat.ag- minaiis:5rf.diflmulatis.'P. 3^8,^.1 j.con
grefus trucidauir. Nonnulli virginem ter- iundis animis^ro c aliis: v. 3 2. .pacatior^
go Cbunum cumLadillao colluHtem lur- pauciorr.v Opor .repofui. P. 3 9 7,v. f 1 .fri**
repra fecuri pcrc. T.11 3 ,.4 3 . Rapczan : p edtt.habebat bello: c^f.</^i.coneruart.
pro y. CP. 2 io,v. 2 6.Bratiilai (.fie . C. alius m>/?r<ipra:lio,c] confternaret. T. 3 9 S,t/. 1 8.
Bladi \,?:& O/wr.Bratiilai & Conradi adbibutmus hac verba: N cum os moresque
fratrcjGcy regis acLadiilai Tor. Et v. 40 . bouisDuxillepracferret. P.^o6,v.).z\tg\
pugna abitinet./latleSHe.Opor.tametiyk pu Bren.nonhabet. P. 40 S,v. 3 f .os 4f.vius
gna ablinerent. cP.^tv.i%.V.leiiobene aniusvidetur. T.4 1 3,^.12. Bocmiif.\-f//M-
habet. hi Opor. regn haca'quacJirionc con tionis gratia adictlii. .4 1 p,v. 3 8 .na t </?
tinuo redditurum. .22 j .v.^^.nonnuHi re- *w ^. P. 4 2 f ,/. r i.zdib. f 0/>or. T^ 3 1 ,
ponunt item />re in quem; <pe / peius. f. 3 4.coniug.5r.Gingcui. P.4 3 3 .^,39.
Jbid.v. f o.redegiTet,fircfipifcentemquan- /o-/ paultjper immutatus. Vetus leio erat:
doquefratrem intcllexifler. videtur fiholton. Dum laboran tcmvbiquc liiorumacicm Me-
F.2.i6,v. 3 8.Robcrtus,riAo/!4/yHenricus zethusaliquantifperducerer.part. ^.437,
III. . i iyv. f 1 .fententia requirit vt lega- v.47.acrique,/>?xatque. ^.44? ,i.o.&
tur,con tufus.concitato in hoit fertur cquo. prouinciamvtramqueTurcarum perieuloli
y<j.2 3 i,v.i .oppido/rg/'r 0/>r.^rpopulo. beiatzm.epexegesnonadebnecejjaria. Pag.
?. 3 ,/. } 8. inferafunt ab alus: aleue- 446,verf.ii.abalictuu(queadhcmexOpor.
rat. Itaque de patina: dominio controucra deprompta. P.\ 4 ^yv. 8 . in oceurfum cftun-
naci tur . Haenus Brenneri editionem ada- duntur. Pontfices cum faccrdocum.i Bren,
tnuffmfequutifumus:infequentibusnonpaucat nonlegebantur. . , },v.i o.fcirentpropi-
prafrttm adlacunas complendas, exOporima- tii,8cc.vjque ad veiteient,a/tundefunt infera.
naadfciutmus. jQufergoimmutata, qute^ali- Pag. 4 6 f ,v.4, 2 .a M ox ambo.^w adverfi .
ttnde adhibtta fuertnt,ne quis in malampartem pagfequentis,Mox d nm,f.v Opor.in noflram e-
udium noftrum interpretetur,fidelitr mdica- ditionem tranfcripmus. ZJtdebatur enimort-
bimusjteuioribus tarnen omijfs. Ergopag. 137, tionisfiries hiepaululum htare. P.$6c),v. 1 r .
.3 i.mfpicior^<y/OT//>rodfcordia. Exfit- regia: eledionis exponerent, deindefuura
fiicioneenimfimultoi orta, vteft ver/. 3 4. 7. tV. Cabfunt. 'P.47 1 ,/. 2 1 .influi :/ in
239,^.2 f. trrbus earn menfbusigniferroque uenit. <7).474,z/.C4.Benedidtusr4/.f<i/i
vaftafle: . . Bonfinij,tSWatthta R. oblatas, fumptum. P. 4 8 2,/. f. iuuenem: / iner-
non habet. . 2 ^7,. 1 8 . Bonf. mandatum mcm. 7.48 f yV.^.inic'msmeliusqumia-
fac. Opor. tantum fac. T. 249,^ r.Bezen ftius. T^po.i/.^.extcmplo.O^er.cxcom
dum eiusimp.coerc.contendit,.vO/w. P. pofito <i. T^ 2 , v. 3 7. fidendum IV. .
ir x,v. 3 S.extremum poftulati," <?2?. ^iwinuidendum. Pag.^^^verf.i 3.1'u-
edit. P.i6i,v. f.patientiffim.p-w/ pien- cundus:0/!rotundus. ^.494,^. z.fcnfir.*
tiffim. T.KS.z/^.talisimperijacMOTwe- ^W agit. .P.49 ,v.i 3 .Opor.legit nemini
doaccefft. T.i 8 i,v.6 .pzonas f.Calijpto. competitori-.wr/^p.ipfum^roprimm.-fj
XimosAlludmagtsgenuinum. . 87,/..- z/ir/T4 r . (cris aderat: ^<e leilio veteri contra
di.nonnul.ptxbdia. Ib.v.j 2. qua: non fine ria eft. P.too.v.r.QuuminMorauiaGeor
religioneacreuerentiaillx confingunt, abe- gium ad hibuiilcn t,nec : Opor.funt. 7*. y 1 ,
rantk Bonf. T. 1 8 8,v.4i.fepdere:40/M re- /.4o.fpiritum,c^''"'/-48-rupramillefimum,
ipondere. T. lip.v. ^.paulo aliter legitur in aftftttia. P. f f, v. 2. ingenium b/>w. ?.
Opor. aliospofirofupraiaxumcollolapidib. o tf,v.4(.orane$ non reperitur. P,
excerebranvoamill coUulxis vfque,&c. 7tverf.e 1 . o rependit. Bren, repondit.
Hind
LICTIONES V A R I . rj
iSudreiMs. *Pag.l 1 4,^.15. PiCimmoran- aum. *Pag. f 1 8,v. 1 o.trifttie.P'.trifti orev
rar: Oper.numerantur. 'Pag. f 17,^.41. p e. P. f 3 i,v. 1 y .ocyfsimtyre occafi ,><-
eonnut p.. 7*. f x i ,v. j tf.^ro Rofgonef**- '. .P.f 3 3 ,f. 2.4. coronas mfertumex 0~
peRcgij. T. f f ,v.i o.Hi nc longius-vw- for. Pag.j 3 4,/. ij.Z/.Turcico.-^'truci.yfi/
ua, Qua: long. /*^.*/14. trucidant. De- perindetfi. T*. $ 3 f,z/. 3<i.dudum. O/w.iam
roam ad mitmconemfifHftMleriiJhabcbisf. izm.eiufdemfuntgeneris. Hocpint qua maxi-
. tftionem. J*. sx 6>v- 1 4- omavBonf. ab mcwtandadHccbamw. uterajatis confiant.

CATALOGVS AVCTORVM QVO-


K.VM TESTIMONIO BoNINIVS
infris Decadibus vfrs efi.

Ablanius fcriptor Gothicus Homerus


Eneas Syluius Hypficrates
Ammianus M arccllinus Iordanis
Annales Boemorum Iulius Capitolinus
Annales Polonorum Leoprandus
Annales Vngarorura L. Floras
Apollodorus Menander
Apollonidcs Metrodorus Scepfius
Appianus Oneficricus
Ariftobulus Otho
Biblia Palmerius
Blondus Paulus Aquileienfis
Callimachus' Paulus Oiaconus
Cornelius Nepos Paulus Oroius
Cornelius Tacitus Philemon
Crefceminus Metropolita Philoftratus
Criton Pitheas
Damafippus Plinius
Diodorus ... . ^. . >,\ , . Plutarchus
Diogenes Laertius Polycletus
Dion PomponiusMela
Dion Prufeus,quiGetica fcripfit. Poifidonius
Dionyfius Procopius
D.Hieronymuis Ptolemacus
Ephorus Richardus
Eratofthenes Rogerius canonicus Varadicnfii
Euripides Sichardus
Eutropius S trabo
Francifcus Petrarcha Suidas
Cuilielmus Symmachus
Hecatzus Timaras
Hegefippus TrebelliusPoIIio
Herodianus TrogusPompeius*
Herodotus
Index eorvm qv^e hoc opere prter tres
Bonfinij priores decades exhibenturrafterifcus
verb nunc demum adiuncta
defignat.

^sfnt.Bonfinijxv.librhSambucorepem 536
loan.Sambuci appendix de Ladifiao,Lodouico & Ferdinande rege. 734
* cumfunebribus duabus ^una de Ferdinande \. ^ 775
orationibus (.altera de Maximilian&\l. 8i<
0* tera de oronatione Rodolphi 1 1. Pofonu' 827
- '
[4gria 791
I Zigethi 80}
Ein/dem Sambuci expofitiones obfidionum< Temefaari 807
Tokay 8 ix
*\.Giule 831
De redditaMatthUR. corona 6jf
Contrafls matrimoniorum inter Ludouicum& Mariamac Ferdinan-
dum & Annam&c. 7 38
Concordia Vnvaricainter

Fridericum III. Maximilianum I. " Vla-
Li ;;".1... N
difiaum Reges fli] 742,
Clades Mohac^ienfis Broderithij 757
Chronologia Pannonia}Ioan.Heroldi 834
Michaelis Ritij de Regibus Vngarix lib. I L 837
P.Cattimachi Experientis Aula 85j
Nicolai Olahi archiepifc.Strigon.Atila %
T. Cortefij carmen de laudibus MatthU R. 8p 1
<_Abrahami BakJchay chronologia 5)14
* Gnomagenerales Sambuci de tribusfummis in Imperatore 'virtutibus $ 3 7
* RegumVngarU prifcorum conflitutionesfeu decreta apprim defiderata:
mox la di ci fubiecld. .-" i..j , , '

ANT.
t' .
** * ' ..

-, . - -'
t. *'* .

r ' ." -, ',; ::'''

; .-.vis
ANT. BONFINII
RELVM VNGRC^
RVM DEGDtS PkIMy
IBER PRmVS.

y t h i a in parteis dus Tanai fluuio tota diui-


ditur,qui Riphadsmontibus oritur: altera Euro-
pica , Afitica ver altera s ab occafu Germania, Vi-
ilulqueamne,qui Sarmaticis montibus in Ocea-
num red contra Scandiauiaminfulam defluit,eo-
demque mariterminatur : meridie Danubio, qui
Germania iugis exoritur, &: Illyric attingit, Bef-
forum lingua liter appllatur : fexagintque flumi-
nibus audus in Pontum denique Euxinum , feptem
oftiis plane deuoluitur: item Ponto, Hiberia, Alba-
nia,& Perfide : folis exortu ad Araxem fluuium,&
Seres viqucTprotenditurT fcundiifima gentium officinafemper habita.
Quin te rnfulis longe fcundioribs prdita,in primis Scaricia,quam Scandia^
uiamPtolemxus appellt, in quatuor nfulas fane diuifa: cuius occidentalia,1
Chaedini : orientalia,Phauon2C & Phirei : meridionalia,Guta2 & Dauciones;
media Leuioni terib Item prter hos Crefemiae, qui ferarumac auiumpeco-
rumq; carne viduni trahut,panis vfum ignorant: & Suetani,qui eximiis equis,
preciofisqj pellibus abundant. PraetereaThemices, Vagothi,Pergiones,Halli-
ni,Liothida:,qui feraciiumos cpos colunt,& Aluuli,Fumait,Feruiri,&Scan-
io thgothi bello afperrimi : ad hxc Euagres Ottingis admixti , qui Cum prxmptis
rupibus ferino ritu inhabitent, hoc nomme donati. Exterius Oftrogothae,Ra-
aricij,Vinouilcthi,Suetidi,Cogeni,corporumproceritate praeftantes: ex qui-
bus Daui promanarunt , qui propriis fedibus Herulos eiecerunt,& Daci dein-
*+
de didi funt. Neque dfunt Grannij, Ganzij, Eunixi,Ethelcugi. Hincilla Go-
thoruminnumeramultitudo defluxit,qua: Berigo rege in littus Oceaniegref-
fa,fuperatis eicdisqj Vlmerugis,qui maritimam oram poflidebanr, Gothifcan-
ciam appcllauit : mox fintimos Vndalos, quos pari virtute comprerat, fibi
conciliauit. Philimcro duce,dum fedes meliores quaerunt,fado ponte,interie-
ias paludes traiecit : nondum media pars exercitus forte trartfmiferat quuni
pons ipfc non fine magna hominum pecudumq iaduramirringitur : nam ne-
P que qui traiecerant, redire, neque qui remanferant , fubfequi potuere, Quurn
locus is tremulis paludibus &: ingenti vorgine occluderetur , diu armtoium

ilic mugitus,&: hominum ploratus (vt ahmt) auditus eft. Philimerus cumreli-
qua manu Spalios fibi obuips aggredituf, mox ad extremam Scythian partem,
qux Pontico mari adiacct,li Albanio Gothico feriptori credimus, reda defee-
dit. Regionem quaz ad Ardicum polum recedit, Adogitse incolunt, qui in fer-
uentiTima aflate quadraginta diebus totiderriqj nodibus perpetuas luces ha-
bent : contr,faeuiente hyeme, pares tenebras. Ad feptenmonalem Oceanum
nfulas funt, quas congelato mari quurn lupi adeunt, prae mximo frigore *

r
* ANT. BONFINII RER. VNGAR.
los amittunt, quin Sc in partibus his apes qmcquam moiiri nequeht. Viftuli
igitur fluuius Sarmatiam Europicam, quam nunc ex parte Poloniam dicimus,
regionemlat diiufam,innumerabihbusqj gcntibus refertam Germania di-
uidit ab occafuj meridie Iazyges Metanaibe diftermint,qui Amadocis mon
tibus eie&i , ad Danubij ripam confugerunt: & quicunq; inter Danubium, Se
Sarmaticos Carpathiosqj montes, ac nter Germaniam,Tibifcumq5claui,vni-
uerfumquetractum accolunt. Item ab Auftro earn feparant Sarmatici Carpa-
thijq, montesj fru&u nimio dicpoft hos continuata iuga ad Boriilhcnis vil
que oftia,ab exortu Ifthmus,Carcinitusqi amnis, Sc cum Buce Mceotideq; pa-
lude,Tanais,incognitaq; terra circumfcribit. Sarmatse,iidem Se Sauromata: ex W
lacertinis oculis appellati : ad Viftulae oftia Gythones , Phinni j &: contra a-
rancm afcdendo Sulones, Phrugunidiones, Auarini, leuitate diti, Ombro-
nes,abimbribus appellati: item Anartophra&i, Burgiones, Arfyetse, Samboci,
Piengita:,& Belli : qui omnes ab exortu VcnedicisPeucmisqj montibus clau-
duntur,& communi nomine Poloni vocahtur:prter Gythones,Venedicumq}
inum,Pruteniumq5. Pruifia, Liuoniaq, maritima, nunc illa regio dicitur : Sc
Riphans, Alaunis, Budinis, Venedicisqj montibus tergo circumdatur. In his
Chromus fluuius,Rubon,Iurmites,& Thefenusntem Sturni, Vibiones,Nafci,
Acibi,Borufci,Sabari,Pagoritx,Agathyrfi)Sali,Garcotac:& in Sarmatici Ocea-
ni littore Velta:,Ofij, Carbonesq; populi. Nunc maritimum huius Occani tra- i
tum a Prutenis Liuoniisq, habitatum, Indioari varus rtationibus coaffi: at-
que Efti pacatum genus hominum, & Aiaziri fane bellicoiiflimi , qui pecori-
bus tantm Sc venatu viditant , oecuparunt. Ammianus Marcellinus his Ar-
mephos nimia placiditate cognitos admiicet,quos Chronius Viftulaquc -
terrluunt , Sc in Pruiia hodic eontinentur. Armephis Mailageta: , qui maiorcs
Getae interprctantur,adiacent. Item in mediterraneis Alani, Sargetar Amaxo-
- bij tjqui Sc Eftedones, curribus, quum errtiles domos habeant, vocati funt,
/*. , 0Jini vcteres,qui ad Borifthenis fontes habitarunt. Omnes hi, montibus
vndique circumfepti. Lithuaniapoft Poloniam eft, Venedicis Bodinisq-, mon
tibus obduta. E NorucgiorumanqueiugisBorifthenes oritur) vt plerique 3^
coniieiunt, primigeniis rontibus copiofus,deinde multis amnibusadolefcens,
haud proeul a Cherfonefo in Ponticummare deuoluitur. Lithuaniam Galin-
d prius,Sudeniq; tenucrunt.Bodini,Gelonion vrbem ligneam habitant.Iux-
ta Thvflageta:, hoc eft fieri Getae, facrificando dieb, vaftas fyluas oecuparr,
venatu aluntur,quibus iuftiflimi mores , alimenta bacat,maribus nuda capita,
nemora pro domibus:quum facrofan&i habeantur, iuftiulmum confugienti-
bus iuo iure prxbent aiylum. Vitra Riphasus mons ipie cfurgit , vnde Tanais
fluuius oritur,quem cadentes aflidu niues inuium vfque adeo reddunt (velu-
ti Pomponius ait)vtintendentium aciem non admittt:ditilimadeinde regio,
fed inhabitabiis,qudo gryphi,-fxutim &: pertinax ferarum gcnus,aurum terra 4<?
penitusegeftumjmira follicitudine cuftodiunt, neque quenquam id attingere
patiuntr, Gircum Arimafpi, Eftedones,qui Sc Amaxobitx^quum plauftra pro
dmibus habeant,nuncupati : & ( vt paulo fupr diximus ) cruleo capillo^ A*
gathyrfi,quibus mos eft ora art-usq; pingere,Veluti quifque maioribus praeftat:
& his quidem notis , vt ablui nequeant : item cryftallorum , adamantis,fmara-
gdorumqj copia non mediocris,ae lapillorum^qui fint omnium prciofiflimi.-
Neruis,<jui Se Neuri, fontim Borifthenis accola: t ftatum ingulis ternpus eft,
quo pro arbitratu fuo,in lupos,iterumq; in cos,qui fuerant,mutenmr. Eftedo
nes , hace vltima pietatis officia parentum funeribus exoluunt ,-vtpotc qui co-
rum corpora laniant, pecorum vifceribus immifcent , abominabili mox vora- p
citate abfumunt : capita vbi affabr expoliuere,auro culta,pro poculis vfurpat.
Hoftium cutibus equos feqs Gelofii veftiunt. Melanchlarni atra vefte vtuntur,
vnde nomen illis inditum. Mars , omnium Deus eft, cuipro fimulachro enfes
Sc tentoria dicant , humanoqj fanguine facra facinnt. Plinius aliquantulum ab
Ammiano diflentit,dumNeuros apud Hypanis fontes,Gelonos ver &Thyf-
fagctas,
DECADIS I. LIBERI. $
bgctas,Budinos, Balilidas,& Agathyrfos adBorifthenis orm fuiie aflcrit. Ba-
filides ab Hercule & Echidna genus duct,quibus mores regij, &; fagitta: tan-
tum arma, atque ideo tale ibi nomen compararunt. Germs, Baiilidas Noma-
dascpfeparat. Hypanis per Nomades & Hyleos fluit, qui fyluis fumpfere no-
men, fie manufacto alueo in Bcem defcendit. Super Agathyrfos funt Noma
des, dcinde Anthropophagi, qui hiimanis carnibus vcfcuntur,8c idcirco exe
trabile nomen fortiti. A Motitarum tergo, quibus palus nomen accepit,vl-
mifunt Arimafpi; PofteaRiphan montes (vt paulo fupfhiictum) vbi alliduus
niuiscafus in pinnarum fpeciem. haec regio Pterophoros appellatai quia pin-
1 narum more cafus niuium , homines interficiant : vbi denfa caligo , ac gclidis
aquilonibus perpetuus rigor. Poft eos,vltraquilonemHyperborei,qui quuni
vkravitse te rminum degant,hoc iibi nomen inuenere. Regio eorum apricajfe-
lici temperie , nullus hie noxius afflatus : pro domibus nemora, luci,
deorum,publicam priuatamque difcordiam ignorant , item morbos, longo
eiiofatatij quadam fe in mare deturbant, hoc fepulchri genere vtun-
mr. Quidam cos in primaparte littorum Aiiae pofuere : alij medios fecere eos
inter vtrunque folem,antipodum occafum > exorientemque noftrum;quod
null modo fieri poTe,tamvafto mariinterueniente,Plinius ffe rit. S i qua lcri-
ptoribus danda iides , femeftrem hilucem habent,matutinis ferunt , metunt
l meridie: quum Apollinemprarcipu colerent, primitias frugum Delon mitte-
refolebant,quas virgiheshofpitiis gentium per aliquot annos venerabils fe-
rebaut : at vbi hofpitij fides violata fuit , in proximis aecolarum finibus ea de-
poner conftiture. Vitra Riphaeos montes inlittore feptentrionahs Oceanic
vnius dici nauigationi Bannonia eft nfula , in qua veris tempore fluetibus ia-
ciatur eledrum,J Timaeo credimus : deinde eft Amalchium (vt Hecatreus ait)
Paropaniflb amne,quod illius genus lingua congelatum mare lignificat: Phi
lemon Marmarulam Cymbris,id eft mare mortu^alerit appellari. Haec eft
Cronium, 5 Baltiam mmenfae niagnitudinis infula : quam Pythias, Bafiliam,
quafireginam infularumnominat. Sunt Sc Oomae, in quibus oui$ auium &: a-
$ uenis ncola; viuunt. Nequedcfunt alias, in quibus equinis pedibus homines
oriuntur, Hippopodes didi. It&Saneiioruinfula;,vbinudi homines: Sialic,
in quibus pracgrandesipforumaures tota corpora tegant.MoxquumOceanus
in Sarmatiam Gcrmamamq; curuatus,Codarium iinum faciat ingetem, Scan-
tiam(quamplerique Scandiauiam vocant) incomparatae magnitudinis infu-
lam oftendit : cuius portionem , vbi Hilleuionum gens per quingentos difFufa
pagos, habitat, rbem alterum appellant. Quarefi Gewe inde promaharunt,
quos Gotlios dicimus, & totam fer Scy thiam inundarih,nemini profecto mi-
rum Vidcri debet. Hace ad Viftulam vfque fluuium Sarmatis , Venedis , Scy-
ris,& Hirris quondam habitata, cuius lihus Cylipcnus didtus eft. Subfequens
40 vero LagnuSjCymbris conterminus. Prima riuceius Sarmatia; partis, quae Po
lonia dicitur,ciuitas eft Graccouia f, Graced ciue Romano nominata : innu- *;
aliae,quibus parietes & muri funtlignei : fed Graccopolis, clariflimum
habet fcientiarum omnium gynmafium. Noftro autem tempore , prima Sar-
matiae pars, quae Iazygibus eft finitima, Polonia dicitur : quae ver' ab oftiis Vi-
ftula: per iinum Venedicum extenditur, Prufi riomiriatur. Liboniper idem
littus poft earn in fepteritrionem propagatur. Liu4uania,a Pruifia: tergo Vene-
dicis Bodinisqj mStibus circumducitur. Poft Pqloriiam,verfus Tanaim, Ama-
xouitae, quos Maflagetas cflc dicimus. Vitra Lithuariiamverfus Tanaim, Tar
taria vera eft,id eft Alarii. A mediterrnea Sarmatia defcendendo ad Moeo-
f tida,Tartari faifa. Poft Polonim&Maflonitas,fi flectaturadmare Ponticum
& Mceotidem, Ruflia eft, vc'l Rutenia : eiusque populi , Ruteni, adTanaim vf
que, inter montes mare , Motidaque paludm protenduntur : iidemolim
Roxani , Roxolanive dicebantur. Peucinorum 8c Baftrnarum regio ft, quae
Peucinis Carpathiisque montibusincipit,& inter Iftri Boriftheriisqe oftia.
dmare Euxinum protrahitur. Caeterum vbi de Sarmatia Europica fatis db
4 ANT. BONFINII R E R. VNGAR.
tilm eft,ad Iazygas reuertamur:ac regiones,qux Danubium,Pontum, Moro*
tideni, Tanaimque tangunt, quando de mediterraneis Scythis nonnulla retu-
limus,rite profequamur.Iazyges, quos inter Germaniam & Daciam fupra dif*
finiuimus,patriis fedib. eiecti,Mctanaftae,id eft cxules, cognominati funt:qui-
bus olim oppida hare Vfcenum, Bormanum, Abiuta, Parca, Tricfum, Canda-
uuni, Paifium &: Partifcum,& nunc Agria,innumeriquc pagi. Agria,ab Agria-
nislllyrici populis,qui Triballorum tergo habicabant, & condita nomina
ra eft, quitraiecto Danubio in Partifcorum agro confedere haudprocul -Ti-
bifco amne. Aliqui ab interfluente fluuio , vel quod gens agreftis fuerit,& in
urbana , nominatam putant. Tempeftate noftra banc Vrbanus pontifex Agri- i*
enils excoluit, qui diuo Matthia imperante claruit, vir tanti confilii ac fapien-
tia: compos, vt apud Principem ilium inuitifimum , pnmum locum obtine-
-- ret, omnia regeret, quaefturam perpetuamf gererct , & per muks annos pra>
T?*n**e torii praefecluram , quern PalatinatUm dicunt : necViennae quidem Alamani-
c pontificatu caruit : procero corpore obefo j afpe&u liberali ac vencran-
do,probitate fumma, moderatione non mcdiocrijinauditanegociorumlabo-;
rumque tolcrantia,profufaliberalitate, &: amore fuit in ftudioos non medio-
cri : vniuerfas Principis curas obibat,imperium,&: omnia fententia gerebat,
nullius vnquam ocii particeps,vt ternamdominiibigratiamcompararet:
iniuriarumfuarumdifimulatoregregius,&:pre, animi magnitudine, iracin- 2><i
dignationis victor indomitus , omnia aequo animo perferens, vtriufq; fortune,
pari arquanimitatc tolerator : amantifllmus fuorum , amicis dedirilimus , vir
gratifimus omnium & cumulatiTimus relator gratiarum : cui triginta milia
circiter aureorum quotannis prouentuserant,cxquibuspra:ter corporine-
ceTaria,nilreconderevoluit: aulamfemperfrequentiffimamnicidamqucha-
buit, maxima nobdium principumque familia refertam : in menfa lautifl-
mus, parciffimus in veftitu : veftem folennem hunquam tulit pluris,qum qu
triginta aureis varnirct , ocio aureorum toga forenfi & domeftica vtebatur . Irt
cacteris vero rebus, vel qua; ad diuinum honorem , vel ad humanam pietatem
beneficentiamque facerent , vfque adeo magnificus &c profulus , vt neminem 301
illi parem eo tempore Pannonia viderit. Prterea liberalitate , acquitate , tem-
perantia, religione, mifericordia , comitate , magnificentia , fide , dignitate
tanta,vt omnes m amorem obferuantiamque fui iure conuerteret,& alliceret.-
Spe patrem illum optimum dicentem audiui,fe nil prter lautum victum,cor-
porifque tecturam , ibi ex hac vita vfurpaturum,ctera qu fuperarent , fe in
Dei honorcm,&: alienam vtilitatem erogaturum. Nobilia pafcebat & fouebac
ingenia, pauperes& calamitofos mira beneflcentiacomplectebatur: in lite
rario ludo multos alebat , templa zdesque magnificas erigebat : fuas ecclefias
fuperbis non modo adificiis , verum etiam aureis veftibus,fcyphisque argen
tis mirific exornabat. Ita vixit, vt non fue , fed aliene, vtilitati vixife vioere- 4a?
tur: & femper efle,qum videri maluit. Nemo quanti fuerit Vrbanus, admire^
tur,quum tantum regem fapienti fu prceptorem habuerit : & qualis ille fu
erit , hinc quifque coniieiat , quant molis erat diuo tanv abunde fatisfeciuc
principi. Hic igitur no folm virtute ac dignitate fumma,fed optima nepotura.
turba vir omnium iudicio feliciifimus potuit appellari : quibus Stephanus
Crifpus erat,nunc Syrmienfis(vt aiunt)epifcopus declaratus, humanitatefurn-
ma,moribus nobiliffimis,item magna bonarum artium doctrina prditus , qui
Vrbanum auunculum omni ex parte referebat. Poft Agriam , vt ad diuerti-
culum redeatur , Caifionia eft , a Caffio Romano ciue nominata , vrbs hercio
clariTima. Et ad Metana ftarum caput , Pifonium in Danubii ripafitum,quod o
pari modo conditoris nomen referre gloriatur , non parum Romana: rcdolens
nobilitatis. Pifonenanque nominatum,-qui Pannoniis prfuit, & Thraces
ad Myfiosdcficites domuit,quorum captiuiin vincula coniecti tantarfentatis
erant(vtaitL. Florus) vt catenas dentib. morderent.aliqniPifone,Frugi eti
cognomto,qui Valente fuit interfe<us,vocatu opinatur.Hinc triginta miii-
bus
DECADIS I. LIBERI. y
bos paffuumTrenauia,&:remotius inmediterraneisNitriaBochi fluminis ac
cola praecipiti curfu Danubium influentis. paulo fuperius in cadem npa Gol-
eotium,quod Scythica linguaLibera ciuitas interpretatur:itemTrcncenium,
&ZoHnum,ib Pifonio. QuumDanubius in plures alueos diuidatur,vari3;qi
"mfulac fiant, ex his nobilis habetur Samaria, quae Scythia dicitur,&: Cornaron,
prifcoram Scythias Aiaticae populorum nomina referentes. Arxibi ad caput
mmtinirna, &C diui Matthias regis ingenti fumptu elaborara, horti quoque re-
gij,& viuaria multa,amcenilTimique pagi. Deinde vnius diei iter Vatia, Vato
eremita , in Danubij eremo degte,nominata,vel Bacia quondam iuxta Bu
lo tromm fita : ego aut Vacianis puto,fuperioris Pannoniae populis, quos Pto-
lemxus plane commmort. Haec fuo antiftite Nicolao Bathoreo, viro nobi-
liinmo^ratore fumrnojtalicis monbus & difciplinis ornato nue maxime glo-
rarur. Vtus nanque Bathoreorum familia apud Vngaros magni femper ha
bita, quam proprio plerique pago, nonnulli Batho Pannoniae rege ( cuius
memor eft Strabo ) vna cum pago Sc Batia ciuitate didam eile arbitrantur. At
Stephanus Bathori Dacorum tranfalpinorum dux , geftorum belloru m gloria
baud minus nunc donium illuftrat : qui quum vna cum collega fuo Paulo Ki-
nio , diui Matthiae du&u c aufpiciis in Turcorum expeditionem proficifee-
retur, deleto ingenti hoftium exercitu, perpetuamfibilaudem comparait. A
io Bathia treinta milibus paiTuum in eadem ripa remotum eft Peftum f, in Bu- *.
x noua: cofpecbi fitum: ac Pefti Italici quondamnomen imitatu , & Pefta-
nis fortae militibus,vigente quond Imperio Romano aedificat.In montib.
vero Sarmaticis,qui Metanaftas Polonis diuidt,Cremnicia,Sccmiciat,So- seimecv.
iiumf,Biftricia: in quibus auri funt altiifimae argentique fodina:,reginae Bea- zU,m.
mriMarthiarege donodatae. PoftlazygasiuxtaDanubiumDaciafucccdit,
inter Tibifcum & HieraiTumTyramque effufa , & ab Axiace fluuio tergo
Sarmatia diuifa : in qua in primis Marmacia , vnde Tibifcus oritur,in Carpa-
tbiis montibus collocata,quamMarmariiramnunc appellant : vbi fal,marmo-
ns inftar effoditur , &C tanta quidem copia , quanta vniuerfae Scythiac fatis efle
o pofi'et : ne procul quidem hinc aqua inuenitur, in qua demerfum ferrum ver-
: titur in cuprum. Vetufti Daciae populi fuere Taurifci,Cftoboci:fub his Prc-
dannefij^atAcefij,Cauconefij,Pomlacefij,Sddefij,Cragiffij,Biephefij,Senfij.
oppida quoeue veteraRauconium,Zerabora, Liziifis, Tibifcum, Decidaua,
Vlpianum,Vlpi Traiani colonia. Eodem nomine aliud Vlpianum in Myiia fu-
periore commmorant: namCrinitus Vlpius Traianus quum Myfios & Da-
cos domuifiet, in fuaeq; vidoria: monumentum Nicopolim in Iftriripacondi-
dic, Se prse C32teris has colonias deduxit , quas fuo nomine denominan iufit.
Item in Danubio pontem erexit , opus perqum admirabile , vt Dion in Tra-
iano fcribit, cuius hodie quoque pilae nonnulla: fpedantur : ad quern in vlte-
40 riore parte Danubij Seuerinum t eft oppidu,a Seuero Imperatore conditum: zeurim.
quod magno adhuc pramdio aduerfus Turcorum impetum Vngari tenent. Et
Sin-ndaua,Acmonia,Arcina,Zeuma,Dierua,Druphegis,Paroliium,Napuca,
Pa/ruiiTa, Pretoria Augufta, Salinae,vbi nunc fortaTc Marmaruia , quae olim
Marmacia: item Marcodaua,Appulum,Ziridatta, Aquae, Amutrium, Pinum,
Areidaua Comidaua , Sornum , Triphilum , Ramidaua , ThyaiTum , Carfida-
ua, Paridaua,Vtidaua, Petrodafa,Zuiidaua,Notindaua. Trans montes Car-
pathios extrema Dada: regio ad Axiacemt fluuium vfque producta , quam ^
nuncTranflyluamamt vocant, pecoris, vini,frumcnti,item auri& argentife- **, -
-
raeiffima, vbi amnes nonnulli aurearamentaferunt,aunque fragmenta quan- A*
fo doque fcfquilibralia trahunt , quum montibus fit vndique circumfepta in co-
ronz fpeciem, infyluis iubati boues, & vri , ac fylueftres etiam equi : vtrifque
eorummira pernicitas, at equi iuba funt ad terram vfque demiTa, domefticis
perfe eft mollis alterno crurara explicaru glomeratio. Regionemhanchabi-
tzntScvthx T, partim Saxoncs & Daci,mitiores hi;afpenores contra illi. Olim
Romanis Saxmaticisquecolonis,ante Gothorum& Vnnorum eruptionemto-
a ij
' I

e ANT. NF IN II HER: VNGAR.'


taDacia complebatur, vt ex multis antiquorum lap.idum infcriptionibus cott-
iicere potui, & ex hac pr3efertim,qu2B inTranflyluanianuper inuenta eft :
L. ANNIO FABIAKO TRIVMVIRO CAPITALIVM, TRIBVNO
LEGIONIS II. AVG. QXAESTORI TVRBANTIVM, TRIB. PL.
PR AE TORI, CVRATORI VIAE LATIN AE, LEGATO LEGION IS
X FRETENSIS, LEG ATO AVGVSTALI, PRIM PR AE F E T PRO-
VINCIAE D ARCO LOMAR VM, VLPIANARVM, TRAIANARVM,
SARMATICARVM D. M. CIVIS SABINIVS, MILES LEG. XIII.
GLIBRES A RATIONIBVS VIXIT ANNIS XXX. CIVI VALENS
VVMVIR COLETCOMINI A, FLORENTINA, RARENTES I N E F- IO
ICACISSIMI PEVRIO SATVRNINO, LEGATO AVGVSTALI,
PRAEPOSITO'Q^E CONSVLARI COLONIAE DACICAE, SARMA-
TicAE L. d. d. D. Vitra Axiacem fluuium Peucini,Carpiani,Bafterna:
font, & Chuni , qui natali fob eiediin Vngariam venerum, & diuo Matthia
Danubij inful impetrarunt.Paucopofttemporefpontefeorthodoxafideno-
syl ra initiarunc. Get vero,quos Valachos nunc dicimus, Pius f Flaccos appel-
*""' lat,a Tranflyluania incipientes inter Tyram & Borifthenem fluuium,adEuxi-
numvfq; mare latins effunduntur. Pars vero quadntraTyram,Ieraifum &Da-
nubi&mincluditurMoldauia,quafi mollis ,Dacia, iunioribus'nominatur : fed
IitropropiorMontaninanucdicitur.Dauienim&Daciiidemfunt,acvnalin- 10
guavtuntur. In Tranflyluania quondam haec fuere oppida,Carcodunum,Me-
tonium,Elpedana,n procul Tyra,cuius accolxTyrogetae didi:item Viban-
tenarium,Eradu,&: metropolis eius Alba Iulia, Romanis priifs condita,dein-
de ab Albanis Scythis inftaurata Ladiflao epifcopo,prxpotifice Vngarico,no-
biliilima GerebortUTi familia nato,viro quidem probitate fumma,non medio-
cri dodnna,pari eloquentia, regio nunc ifta cenfetur.hic cum fratribus quatae
symfo/Hm fapienti fuerit,&: dignitatis,in Beatricis fympoio fcripfimus :& i vita fupere-
. ritn ^ ^iftoria {"uo loco referemus. Vitra Peucinos Rufia,qux Rutenia nuc
dicitur, tranfalpina regio,qu olim Bodini Amaxobiique , nunc Ruteni inco-
lunt:quoru Leopolis a Leone Imperatore pro partaBarbaroru victoria nomi- 30
natur,mctropolis profedo nobiliifima, vbi ecleberrimu vniuerf Scythiacele
bratur empriu. In mediterrnea vero Dacia Varadinum,quod fuo nunc an-
tiftite Ioanne,prftantiBohemoru familia nato,tantopere gloriatur,ne iniuria
quidem,quando fummo & libero fuit ingenio,animo excellentracmagno,in-
eftabili comitate,liberalitate fingulari,ac fideindiuumMatthiam,cuius fupre-
mus coniiliarius erat,conftantiitima: nemini vnqua nocuit,profuit quibus po-
tuir, inimicos iniuriarum obliuione & officio femper ibi reconciliare folitus:
maxima quaeqi fui domini mandata fententia, prae nimia ingenij dexteritate,
peregit : vbicunq; fuit,femper oftendit,quanti Principis fuerit alumnus: nulla
legationem obiuit,quamnon honorificentiflim geflfcrit: quarc diuo Matthias 40'
ita grams eft habitus , vt perpetuo eius animum ibi obftrinxent. Varadinum
. Chryfus t fluuius interfluit, Carpathiis motibus demiflus, qui quum ramen-
ta aurea deducat,ab auro nomen accepit. Cxterum baud ab re futurum arbi-
tramur, fi de Dacis aliquid vlterius exponemus. Daci iidem Sc Daui funt,Ge-
tisq; cognati, quando idem vtrifq; fermo,quin etiam ex eodem loco prodiere:
fed aliqui ex Scandinauia (quibus Iordanis,ac multi fcriptores aftipulatur)vna
cum Getis , qu ,>s Gothos dicimus : pleriq; Dais,qui funt in Scythia Afiatica,
venifle contendunt. Daae nanq) ( vt audor eft Strabo ) Hircanix finitimi func
populi,qui Vnnorum,caEterorumq5 Scytharum ritu,meliores fedes quiuere.
Quare Daci Sc Getae,non Scandinauia,fcd ex Afiatica Scythia, cu Occiden- jo
talibus Orientales populi vetuftiores fuerint , redius prouenifle reputantur. !
Quin Sc Dauorum Se Getarum,feruorum nomina Athenis tantopere celebra-
bancur. Solebant enim ferui,vt Cappadoces &: Syri, fuis regionibus appella-
ri. Ncc defunt, qui Dacos &Dauos, jv{, hoc eft pugna, quum bellicofifllmi
fuerint,nom6 accepifle vclint. Getas vero gefis(quu s in more Gradeo fiepe
mute-
D EC AD IS I. LIBER I. 7
mutetr) quae Romana pila funt,appellauere. Gems enim, Iongus ctus eft,vt
in Gecicis Criton fcripfit. Getae in exortum ad Pontum vergunt.Daci contra,
verfus Germania Illri fonteis. Quod Daci,Daui fint, antiqua eorum oppi-
(hteftantur,vtpote qui in daua potiilimm exeat,veluti Comidaua, Sergida-
ua,Decidaua,Marcidaua,quai Daua Marci,Decij,& Sergij.Sed Getx Grcis
notiores , liquidem frequentms ad vtranq; Iftri ripam cmigrabam , & modo
Myiisjmod Thracibus immixti verfabantur. Triballi quoq; Thraci populi,
quum idem eis obuenerit,eafd tranfmigrationes tolerarunt, & eo potif-
fumirn tporc , quum finitimi aduerfus inferiores infurgerent. Dion Pjrufeus
10 fophifta digniffimus,qui Apollonij Thiani &Eucratis Tyrij temporib. floruit,
inGetas,tanquam exulperegre profeftus,Geticaedidit,vt Philoitratus ait: eX
qubus res Getarum, quanti habita: fuerint, facile poflent intclligi. Carfar Au-
guftus aduerfus Dacos , qUinquaginta milium olim exercitu mifit, ac vix Da-
nubijripa prorubere potuit. Audo igitur pmrimu Getarum &Dacorum im
perio, ad ducenta hominum milia exercitum amplificarunt, tra; ectq; Danu
bio prouincias populi Romani grauifimo bello infeftarut. Curio Daciatenus
populi Romani igna tulit,fed tenebras faltuum expauit. In Sarmatas vfq; Ap-
pius, Pifo Rhodopen , Caucafum penetrauit Lucullus, ad terminum gentium
Tanaim, lacumqj Mceotim : nee aliter cruetifllmi hoftium,qum fuis moribus
o domiti:quippe quum in captiuos igni ferroq; fa*uitm:fed nihil Barbaris atro-
cius viium eft,quam quod abfcils manibus reh&i, pene fupertes viuere co-
gerentur. Domitianus Imperator vnam in Sarmatis expeditionem , ca-facum
legato mul vna legione,& in Dacos duas neceflario fufcepit: primam, Oppij
Sabmiviri cfularis gratia, quem ab hoftibus oppreTum fenferat : fecundam,
Cornelij prxfecti cohortium prxtorianarum , cui belli furnma ipfe commife-
rat. De Dacis, poft bella varia bis triumphauitrde Sarmatis,laream Capitoli-
no Iouiretulit.Tuc aras Flauianasf ei dicatas Yienn crediderim,quado Fla-' ad.Petri
ui getis ille fuit: deinde quum Daci iterum defeciflnt,eos Traianus in ditio- fanum-
ncm fuam redegit: Se quum afliduo bello res Daci exhauft forent,mults il-
50 lue colonias deduxit,inhodiernumvfq; diemRomanamlinguam referentes.
eq; iucius id profuit : nam Galieni Imperatoris temporibus amiiTa eft, qua;
Aurcliano deinde ddit originem: fed Aurelianus Daciam,quTraianuspro-
uinciam vitra Danubiumfccerat (vtSuidas &C Eutropius ait) intromiflt, omni
IIyrico Myfiacp vaftata:defperans eam pofle retineri, Romanos ex vrbibus-&
a<TJs Daci abauxit, eamqj in media Myfia collocauit, ac Daciam appellauit,
qux nunc fuperiorem inferioremqj Mylam diuidit: & quum illa ant in lama
Danubij fueririn mare fluentis,nunc in dextera ab Aureliano trariflata. Quin
fcLicinius Imperator Galerio declaratus, Daciafuit oriundus.Daci quon
dam fuperatis bello Bois &Taurifcis,totamfer Illyrici regionem dcfolarunt:
o &Scordifcos , olim Galatas appellatos , cum Illyricis & Thracibus promifeu
viuentes , orauiter infetarunt , deinde in belli focietatem acceperunt. Gcta^
Romanis (vt ait Plinius)Daci di&i funt,de quibus infr latius diffre tur.Dacia,
Gothia, quum Gepidis Gothorum cognatis deinde occupatafuerit,etiam
Gepidadici poteft. Galieno imperante, G othi Grcia,Macedoniam, Pontum
& Aiiam deuaftarunt. Danubius Germanic montibus oritur,haudprocul
Rauracisiugis,limitibusRhticis,perlatioremorbemprotetus,receptisfexa-
gmtafluminib.fernauigabilibus,Disdeciescircitermilibuspafluumvagatus,
iptenis tandem oftiis in Euxinum mare deuoluitur: dextra, Rhcetos, Vin-
delicos Noricos,item Pannonias,Myfias : adluam,magnam Germaniam,Ia-
2Y2es,Metanaftas, Dacos & Getas habet. Nilo duntaxat inferior , glacic con-
* gelatus onufta plauftra,ingentemcpe exercitum fuftinet : & tune nature, de
ficit officio. Nam quum ad Pannoniarum defenfinem , tutelamque Imperij
Romani naturae iufluiam emerferit,ne fauia Barbaria incurfaretur, vefanie-
te bruma, vt Germants & Scythis aliquantulum blandiatur , quando fuifunt
1, pedibus calcan patitur. Quum Illyricum attingit,Ifter,ab litro
, iiij
S ANT. BONF1NII : VNGAIt
#***. rege nominaturrcuius duo filii , Elorus & Ad*us,quos Philoftratus ( quem in
Nous ciuitatis obfidione , diui Matthias xuffu e Gracco traduximus) icnbic ex
Homeri fententia, clarifimos quondam hbitos ,MyfisTroianisque auxilio
fuifle-kem in bello , quod ad Troiamgeftum ft,maximus Aiax aduerfus My-
fos fe* &c vnacurn Patroclo AchiUem, aduerfus Hemum filium Martis, Di-
omedem, Palamedem, & Stelenum, aduerfus eos,qui ex Iftro venerum,A tri
das fcreliquos oppofuit. At Iftri filii,Scytharum duces , qui Hedoris mftituto
quadrigis pugnabant,quum in hofteis forti animo irruerent,Aiaxque fcuto a-
criter infonuuTet, deterritis, refilientibusque equis , turnbus excuih , palante*
Scvsha: fugitabant: ifti vero quum obftinaciffim pugnarent , ambo . IO
Ante cruptionem, eft nfula, quam quum Baftcrna: occupaIent,Peu-
cinorum accola: montium, infulam quoque Peucen appellarunt. a picearum
fvluarum multitudine,Peucini didifunt. inferius & fuperius nfula: multar,no
pari maenitudine: quare prae caeteris celebratur primum Iftri oftium.Et
dedudum Hicroftomon didum, quafi Sacrum osmcque procul Iftnpohs, ab
amne nominata.Iuxta Peucen , magna palus oritur : fupralftripolimquoq; la-
cus eft tribus & fexaginta milibus paffuumambitu,quem Halminm vocarunt.
pie. In Peucinis igitur , interamnis Achilea f vrbs eft Turcis nuper occupata , A-
chillis religioni deditiffima: quam Leuca,Dromus quoq;(vt inferius oftende-
tur)afrbmat.Secundum,Narcoftomum, congelatis ftupidisque pifcibus,quo-
rumi^aenaibicopiacapitur,appeUatur.Tertium,Caloftomum,alignisvelbo-
nitate vocatum.Contr afalfitate quartum,quod Pfeudoftomumnuncupant:
&: inde infula Conope,quae culicum multitudine fibi nomen inuenit , & Di-
abaiis tranfimnuncupata.Qmntum,Borioftomum,quod fpedat adBoream.
Stenoftomum verb fextum , fed anguftum. Spireftomum deniquc feptimum,
quod fpiras latius obducat,a palude nigra deflues, quamTifagolam Ptolema:-
us appellation procul, Arpis eft ciuitas. Poft Sacrum,tria ora funt exigua &C
angufta-Ephorus quinqu tantumIftrioftiaponit,poftfeptenaIftri ora.praeter
mare Ponticum vafta planicies aperitur, aquarum indiga. Quam quum Dari-
Hertbtnt fjyftafpis filius intranet, traiedo Iftro,quum aduerfus Scythas bellum gre- 30
6 4" ret , parum abfuit , quin cum exercitu toto deleretur : deinde Lyfimachus in
expeditionem contra Dromicherem Getarum regem profedus , eadem ne-
ceifitudine adadus, inhoftis poteftatem dcuenit: at quum dementem hoftem
nadus effet, incolumitate donatus abijt. In hac folitudine,omncs Scytharum
funt gentes,vtPlinius aif.quarum alias tenuere Getae,alias Sarmat2E,vtpote A-
maflobij,autAorfr.alias degeneres Scytha%qui ferais ortifunt,aut Troglody-
tx.mox Alani funt,& Roxolani. Ab oftiis Iftri ad Tyram noningenta ftadia in-
tenacent: in medio fpacio lacus duo, & quidem ingentesraltero portus loco v-
Kiul 4v ti licet,ore caret alter. Planicieivaftitatem Bntholagif habitant,a leporam gra-
* uitate nominad : oppida vero Tremes,Cepolium: montes Macrocrcmnii,Cla ^0
ros,& prope Tyram Hcrmonadus.Sed hinc hiftoricorum magna diffenfio : a-
liqui funt qui Getas, quos Gothos dicimus,e Scandia profedos, infulam fuTe
contendunt, tempore Tyberii. jfclius Cato, extranfiftrianaregione , quinqua-
ginta Getarum milia in Thraciam habitatumdeduxit: quae gs, Thracum lin
gua vtitur,&: adhuchabitat,Myfique vocantur.Grci,vtaudor eftStrabo,Ge-
tas Thraccs effe arbitrantur , veluti Myfi:quandoquidem vtrique Thraces , &
quos nunc Myfos vocant, quibus Myfi quoque illipromanarunt,qui in Afia,
inter Lydos, Phrygas & Troas habitant. Item ipli quoque|Phryges , Thraci-
bus duxere genus ,quum olim Bryges dicerentur , quemadmodum Medobi-
thynos,Bithynos,&Thynos nominatos accepimus.Pofidonius de Myis,Thra
cibus Getismulta refert admiratione digniflma:quando religioni deditifi-
mos, carnibus abftinentes , perpetuique clibatus non paruaex parte obfer-
uatores fuifle feribit: melle tantm,ac lade cafeoque vefcifolitos,atque idcir-
co Deicolas, & Capnobabas, id eft fumi confcenfores,appellatos:nonnullos
Thracibs,qui fine mulieribus vitam exegerint,Ctiftas vocatos, quafi creato-
bECDSI. tlBERI. ,
te^ honoris^ gratia facrofanctos hbitos, & omni denique librtate donatos;
Menander ille Comicus idem fenucns,Thraces (inquit) vniueri, nos prefer-'
timGetae : nam eonim indigenam eiTe, meipfe glorior, prar ca-teris continen-
bam nimis agimus. Et iubdit , E nobis vxorem ducit nemo. Quare Getis ma
ximum fuit diuinarum rerum itudium,quod carnium quoque abitinentia ve
hementer auxit. Poft hc, Getarum gente quendam Zamolxin nomine,Py-
thagorxferuiuifle feiunt: ab eo ne mediocrem quidem diuinarum rerum'co-
tniuonem didicilTe : ad jEgyptios peregrinatum , nonnulla fuis artibus addi-
difie : in patriam reuerfum j in fummo honore apud iios habitum : auguria
4b prodigio, fornnia-pra-fagiuiTe : proinde Regem Getarum vitro animum indu-
xiffe,vt optimum diuin voluntatis interpretem,ibi in regni focietatem hunc
Prlofophum adciceret: in pnmis peculiaris Dei facerdotem fuifie deiigna-
tum,deindc pro deo habitum: fpeluncamfubterraneam, ac aliis inuiam ib-
iuifle : nemir praterquam regi,regiisq) miniftris colloquendi feeifle potefta-
tem :ibi deommmore,oraculareddidifle:ediaaedidifle multa. Demummo-
fem hune ad Tyberij vfque tmpora perdurafle, quo femper aliquis fanhffi-
mis prard.tus inititutis inueniretur,qui Regi ciilianus fotet,'&pro Deo Ge
tis cokretur.Cefaris Auguhtempore,quiaduerus Byrebic Getarum regem
Comparauitexercit,Deceneashochonore in Sacro monte,cuiCogeono no
to menerat,rungebatur. Quare iiGrciscredimus,magnaauaoritateprxditis)&
Getar,quos pro Gothishabemus, Thracibusduxere genus, qunampado
Scandia,hueScantiaprorupere?ImmoIordanem,cterosq)fcriptores,quicum
fequutiianr,mentitos efle confitebimur: nif fortafleThraces quondam Geta
rum Myfommqjprogenitores,primumeduxiiTe eos dixerimusraut Apollodo-
rum Eratolmenemq} fequamur,quiHomerumca:terosq; feriptores antiquos
Grzcarum tantm rerum notitiam habuiiTe fatcntur,reliquaru vero longe po-
fitarumpentia caruiiTe, quumq} fluminaCirciterquadraginta Pontum influt
nequel/tri,neque Tanaidis,neq; Borifthenis,neq; Hyppanidis, neq; Phadis'
neq; Thermodontis Se Alidis , qui celeberrimi funt, fecifle mentionem : ne de
50 Sa, tus quidem , quos claros quofdam equaru mulfores Laclipha^os Abiosq-
nuncupat : &: fortafle non immerit , quando ea tempeftatc mare illudnulli
pamit nauigacioni. Proinde Axenon,inhofpitabile nuncupatum, exfrequenti
procella,&: Scyrharum immanitate,quihofpites immolare,humanis earnibus
vefei, rcaluarias pro poculis vfurpare folebant. Pontus quondam inacceffi-
bi/isenr,atvbi Iones in littore vrbes condidere,Euxinus,benignus hofpcs ap-
pellari cptus eft. At qufnam Homerum Scythas ignora/Te dicere aufit,i La-
chphagos,Abios Sc iuhfimos nominarit,quum carros pro domibushabe-
rent, Nomades &paftores eflent,nulla laborarentauancia,onus pro onere da-
rent, vxores cum liberis Piatonis inftituto communes haberent, nihil priua-
40 rum prter cy achum Se enfem polderent , mira: fimplicitatis homines , nulla
malicia Sc ambicione laborantes , contentos paucis , Se longe nobis continen-
tiores ? His quondam moribus Scythe pra-pollebant. At vbi mare nobis na-
nigari cceptum , maritimi Scythae noftris moribus coinquinan , eos continuo
delicix,volup taces, malicia: magnitudo,auaritia,malarum artium officina pro-
tinus inuafit : mox deteriores eireti,hofpites maceare, agerelatrocinia, luxu
ria mollecere,tracl:are fordida lucra, dum mfuetiorem exterorum vitam gu-
ltant,eiFceminari,corrumperc prifeorum rriores,pro implicitate maliciamin-
ire, immutare fere omnia. Quare viri quondam fandilimi fuere Scytha:,vr
Strabo aftipulatur,ac taies, quales ab Homero feribunrur. Quin etiam Scythi-
fo cam fimplicitacem Perfarum , ^Egyptiorum , item Babyloniorum Sc Indorum
teftantur epiftolae. Anacharfis philofophus,& Abaris, qui ab Auaribus Vnno-
rum ioeiis duxitoriginem,&pIeriquc alij in Grzciam fapientia; cupiditate
peregrinan, perpetuam ideirco laudem fibi compararunt : qui gentile quod-
domprar references infigne,ingenitam iuftici,facilitatem,lenitatemqj redole-
kant. Alexander inexpeditione aduerfus Thracas,auum Triballosincurfaflety
o ANT. N F I N 1 1 RER, VNGAR,
Syrmimque Triballorum regem pcrfequeretur,in Peucem Iftri infulam con
fugientem,vnde Syrmiumpofteadenominatumeft,nauigiorum inopiaremo-
ratus eft : traigreflus in GetaSjCaptam erum vrbmfubuertit:moxacceptis ab
illa gente &: Syrmo rege murieribusj veftigio fe recepit ad mos. Dromiche-
res Getarum rex , quum fucceflbrum Alexandri temporibus Lyfimachum in-
FeftanremcepiiTet,ne mortalibus(inquit)talibus bellum infer,fed potius pro a-
micis habeto. deinde hoftem male meritum hfpitaliter donatum dimiiit, ta-
lique beneficio em libi perpetuo obligauit. Anacharis verjVt Ephorus iTe-
rit, Sacarum genere fuit, qui Aiaticam Scythiam frugiferam incolt:hic mo
deratione,prudentia,ingeniique prxftantia inter feptem fapientes annumfa- i-
ri meruit. Folles ignis exufcitatores , bicipitem anchoram , rotamq; figularen
inuenit, de quo multa Diogenes ipfe fcribit. Sed quando in Getis Sc Scythis
aliquandiu fuimus immorati , nunc ad diuerticulum redeamus. Harpisnon
procuipalude Thyagola,vrbs qidem vetuftiifima, cui ab Harpyisnomin-
ditum.Phenaeus enim ( vt auclor eft Homerus) ab Harpyis in terramLbpha-
gorum, id eft Getarum ,du&s eft, qui fobrio vi&ufunt & parco,fanftis legi
bus vtuntur,externis inexpugnables Sc inuiti,ac nullo auaricia: morbo labo
rantes. Poft Iftri oftia maritimam Ponti verfusTanaimperagranti oram, Ty-
ras in primis fluuius occurrit, cuius oftio quingentorumftadioruminterual-
lo infula Leuce,Achilli facra, proipicitur: de qua multa Philoftratus Prothe-
filai verbis cognitione digna fcribit : Ncptuno Tethida pro nouo folo fuppi-
cafle, vt aliquamhis qui Theflalia forent incolcndam infulam daret.Huc fe-
putantem Ponti longitudinemjnullaminhabitabileminuenTejquumlftnun,
Bonfthcnem , 6Thermodonta,qui immenfis pcrpetuisque gurgitibus in P6-
tum deferuntur,reputaiTet,vni ex his amnibus protuentem cxaggeraTe,in Po-
toque infulam ftatuifle , eius longitudihem triginta fuifle ftadiorum , quatuor
ver latitudineni : mox ibi ptelas albsque arbores fuifle ortas , vnde infula;
nomen inditm: alias templum in mirum amnitatis ornatum circftre:ha:c
deum Achilli ac Helene incolendamdimififle,ibi templum vtriufqucrehgio-
fiflimum, Sc vtriufque ftatuas fuifle pofitas , qua: fe mutu non confpiciunt: 30
nam Helenafpecbt ad igyptum,quin Sc Neptunum Sc Amphitritas,itcm Ne
reidas,caeterosque amnium demones, qui in Motidem Pontumqe conue-
niunt,ibi fua coniugiafrequentare: albas adhxc aues infulam habitafle,& con-
firmafle nomen. omnes Gradeos , cacterosque Barbaros Ponti accolas, tali feie
hofpitio abftinere. Achillcm Sc Helcnam ibi conuiuia agere , incantibusquc
quotidie verfari: mutuum amorem, Homerimque prxconem,perpctuo can
til rcfonare. Pranereaefle famam^ mercatoremqucndamhanc infulam quan-
doque frequentafle, huic apparuifle Achillem , re tulifle qua: ad Troiam gefta
funt:grato hofpitio , Se lauto prandio excepiflbmox imperafle , Ilium nauiga-
retjTroademque puellam dduceret, quae vna Priamidum fanguinc fupere- 40
rat : quod quum die feciflet , ab Achille mirific laudatum ac iuflum, vt earn
(quando Leucenmulieribusadire nefas erat)infuanauicuftodiret:mercatre
ab eo,non fine multa pecunia dimiflum:neque dhuc ftadium abnauigantem,
puellaevulatus audiuifle immaniterab Achille difcerptae. De his ha&enus:
nunc adTyram fluuium reuocetur oratio. In eius oftio turris Neoptolemi,
Sc vicus Hermona&is appllatus. Nam Achillis filius, vt aliqui opinantur,iux-
ta paterna monumenta,ipfe quoque aliquid sedificare voluit:quod non aflen-
tiori immo Neoptolemaro Mithridatis filio nomen aflumpfit , qui seftate na-
uaijhyemc vero equeftri pradio Scythas fuperauit : Sc vt exitu Tyra Getis ob-
ftrueret, inyrae oftio turfim erexit. Tyras Tyriis mercatoribus dittos arbi- ja
tror, qui lucri cupiditate d&i non modo primi cum Ionibus mare Ponticum,
fed Hifpanum quoque Se Gditanum penetrarunt, vt argentum, fyluarum in
cendio conflatum, Pyrenaeis montibus purpura: commercio referetes , fedi-
tarent. Phcenices, primi cymbam, Sc fyderumin nauigando obfemationen*
inuenerunt.ad amnem vrbs Tyros,quae etiamOphiufla, dicitur,quum phay

DECAbS L LBER L , ,,
faicm dici debeat, Phnicibus nuncupatum. Aduerfo nanqe flumine ta*
uigancibus, dextra Niconia,a 1 eft Ophiufl'a.Gecx'jTyrjc accolar, Tyroge-i
tx vocantur. eque procul eft nfula Parthifama , quam Tyragetx ineolunt
Pfeudoftomo Iftri oftio centum triginca milibus pafuum fane remotam;Mox & .
Axiace fluminis cognomine vocati: hi quum fagittarij fint egregij,quai fagit- Mi&*-
tadignihaberidebenr. Vitra iftosCrobogigi,ac Rhode flumen: item inus
Sagaricus,& portus Ardefus , cetum viginti milibus pafluum BoriftheJ
es abeft.qucm Boreae robur intcrpretanmr, quando indc defluitmauigationi
10 commodus dulci aqua ,pifcibusquc optimis praeditus. Huius lacus ingens, &
3"W io oppidum , quod quindecim milibus pafluum mari recedit,eodem nomine
* ppellatum:hoc Milefiis conditum modo 01biam,propter diuitiarum beati-
1S tudincm, modo Miletopom voearunt : optimum hk folebat haberi empori-
n um , quo Greci Scythque omnes eonfluebant : item in littore portus Achato-
rum. Ab Achillis nfula Leuee, centum vigintiquinque milibus pafluum Chc-
* ronnefus abeft,in gladij formam porreda in tranfuerfum, quam ab excrcitati-
' , one ducis Theflali.Dromoh Achilleum nominarunt. Agrippa, eius longitudi-'
nem odcginta milib. pafluum conftare aflerit:vniuerfum illum tradum Tau-
rifci , Scythx &: Sarmat tenent. Succedit deinde Sylucftris regio , & Hyleurrt
mare a y ua, qua circumdatur,nominatum; Vniuerfa igitur regio (vt ait Stra-
1; to bo)qux inter Borifthenem Iftrum]ue fuperiacct,prima Getarum eft folitudo
pofteaTyrogctx,quosSarmatxfubequuntur,cognomentoIazyges,&:quiBa-
iilici dicuntur , &: Gcrgi, quorum pars maxima Nomades , &paftores , pauc
terram colunt Bafternx mediterrnea tenent,Tyrogetis Germanise vicini &f
Germanis foftaTe originem ducunt: diuiduntur in vicos plures,ae nationes: '
nam Adnobi quidam didintur&Syndenes Bafternarum.QuiPeucenlftriin-
fulam occiiparunt , Peueini didi. Roxani , ad Aquilonem rccedunt,intcr Ta-
naim &c Borifthenem campeftria pafeuntur. Totus ille tradus Aquilonaris
Germania ad portas vfque Cafpias , campefter eft & planus. Hanc planieiem -
Rufciam nunc vocant in Albam Nigramqj diftindam. Contra Roxanos cx-
j o peditionem Mithridates Eupator miiit , Talio duce , cum his pugnatum , qui
maxima ex parte trueidati funt. Ex crudis boum coriis thoraces & feuta con-
ficiuntjitem ad lxdendum enfe, arcu lanceaque vtuntur. Ex hoc genere plu-'
res funt gentes. Nomades in curribus vitam degunt , per herbofamplanicieirt
vagantur , tentoria ferunt pilo contexta, pcora fecum ducunt, vnde viduirr
carpant, quum lade, cafeo arneque vefeantur : & hos nunc plerique Tar
taros vocant : hyeme ad Moeotim prx frigore defeendunt , xftatque permc-
dicerraneos campos diuagantur : ideirco afinis carent, quum animal fit frigo-
fis impatiens : boues quoque cornua non habent , quum algori lnt obnoxia:
equi puiilli , magnat contra pecudes : hydrix congelata aqua , quamuis xticxj
4 turnen feinduntur. Itaque vt hxc ordine referamus, inter Borifthenem & Hy-
panim , montibus incipiendo Lenium eft oppidum , Amadoco , Barfacum >
Nio/lim, Azaaria,Sarurum, Serinui metropolis eft Olbia. Inter Hypa-
riim 3 CarcinitemTaurofcythx,Tamyraca. Deinde Achillis exporreda pen-
infuJa in fafcix fpeciem , quemadmodum fupr diximus , vbi Bonus portus,
Cephaonefus,Myiaris,Dianx lacus, & Sacrum Promontorium. A Dromi
tergo inus Carcinites , qui peninfulam Turico Cheronnefodiuidit. nter
Carcinitem fluuim & Paiacem Nauari , Nauarumqj oppidum , deinde Ta-
ta.ca.ua. , Pafyris , Hercabum > Tarocca, Carcina &: Neontichum , quod Nou
mnia interpretamur , & mox Ifthmus Tauricx Cheronnef, inter Carcini-
fe/ rem inum Biciamq;paludeminteriacencis, in quo Traphros in primis oppi
dum , deinde Eupatoria , Batrace, Dandaca, Paruula,Cheronnefus , Criume-
topon, in arietis frontem cdudum promontorium , Corax , Lagyra , Iftrianus1
fluuius, Xheodofia t vrbs prxftantiflima, Nymphxa, Panticapxum , Myrma- >
Catnnx promontorium,Parthenium,Zenonis,Cheronnefus, &Heracliu Ro-
oanis librtate donamm,Megaricc quondam appellatum, quod quinquem>~
ANT. BONFINII RER. VNGAR.
libus paiuum ambiente muro Graeciae mores cuftodiuic. In mcditerrancis vf
r peninfulae Tauricae funthasc, CimmeriuBion,Parofta,Taurona, Paftefgya,
Illurata,Tyridica , Tyiris poft~efla,Zephyrum,Partacra,Ghytaum, Argola,Ta
bana.Heraclium autemHeraelieniium eft colonia,qui Pontumaccolunt. Eo-
dem nomine Cheronnefus dicitur, qua: Tyro fluuio ftadiis quater millibus
& quadringentis,ii per mare nauigetur,diftat.Parthenium, virgini cuidam di
cato acello cum ftatuanuncuparunt Promontorium : centum ltadiis ab-vrbe
abeft, tresquc portus effecit^vbi Cheronnefus cxciditur. Padorum portus eft,
angufti quidem oris,in quo Taurigens Scythica, aducnicntibus infidias latro-
num more tendere folent:poft hunc alius portus eft,quem Conuntem vocant:
poft hunc Cheronnefus eft vrbs parua Gherohnefo^ in qua lita eftjnomiria*
tadibcra quodainjac fuis vfakgibiis,deinde Barbaris infeftata,c neceflltudi
nis adduda , vt EupatoremMithridatcm aduerfum Barbaros bellaturum , iibi
prsefulem &propugnatorem elegerit,qui iimul in Cheronnefuni miiitexcrci-
tum, & contra Scythasarmatulit.-receptoque Scylurocumfiliis odoginta( vt
Apollonides aflerit ) in Bofporanorum regum dinonem earn redegit. Gntca
Criumetopum promontorium vltra CimmericumEuripum,Carambis oppo-
nitur Paphlagonum proiriontorium.Iri eadem regione etiamCimmcrius mos,
vbi magniis oJim Cimmcriorum apud Bofporanos fuerat potentatus. Et nunc
iuxraEuripum Cimmericum eft CaphanobiliIimaGenueniium colonia, qu i
vniuerf nunc Sarmaticae Cheronnefo fuum nomen dedit. Panticapaeum olim
Bofporanorum metropolis erat. Cimmerii nanque ad Ponti dexteram medi
terranean! regioncm incolentes, in Ioniamvfque difcurrebant, deinde Scy-
thiseiedi funt,& Scythae Grazcis,quihas ciuitates habitarunt,vocantur.Bof-
poh fretum inter Panticaparum Sc vicum AchiUeum eft viginti ftadiorum, C
congelato freto pedibus vtrinque tranfitur. Quare quodcunque Motidis o-
ftium contirictjCimmericum linum appellant. Contrhunc obftareTrapez-
tem monterri ferunt, qui ciuitati ad baranianx 6 Cochidempertinenti no
men dcdit. Poft hunc Thcodoia in vbrrimo loco fita, 0 conditore fortita
nomeri , cui portus eft centcnarum capax nauium: deinde Panticapsea ciuitas je
Bofporariorum,in Motidis ore poita. Interallum, quod inter Theodoiam
& Panticapasum eft , quingenta &: triginta ftadia non tranfeendit, multis vicis
inignibusque habitaculis, & mira fertilitate praeditum:in niedio Nymphseum
cum ptimo portu. Panticapaci arcem Mileiis coditam legimusrhxc Leuco-
nis,Sagauri & Parifad temporibus,vn cum vniuerf Motidis ora fub regali
imperio regebatur. Parifdes autem fegum vltimus , quurri grauilllma Barba-
ris tributa pender nequiret, Mithridati trdidit imperiuni:ipfc inter dcos de
inde relatus , vido Mithridate in populi Romani ditionem venit. Os Moti
dis, quod Bofporus Cimmericus appellatur, in anguftifllmum terminatur Eu-
ripurri. Achilleus vicus Parthenio,qui in Afia eft , obiicitur.Chcronnefi regio 40
in rriare declinans,! heodoiam vfque, tota frugfera & campeftris,vbicunque
colitur,ter decupliimlegitur , centum & odoginta modiorum millia frumen-
ti,nomine vedigalium Mithridati Eupatori folucbantur : quin & cum Aiiati-
cislocis circa Syridicenttirigtibus,argtitalentacircitefaucentamillia.Gr
ci veluti Motid falfamentaria, ita frumentarios nine commeatus accipie-
bant. LeuconemGhefonrieii regem ducentasac decern modiorum myriadas
Athcienibus Theodofi ferunt tranfmifiiTe. Quum fupra peninfulani Tau
ricam nt Nomades qui equinis carnibus aluntur,&: varus incuriat,ioriibus no'
perfoluta tributa vindicabat. Airandrum,Hypficrates, in Ifthmo mumm mil
le trecentorum & fexaginta ftadiorum fpacio ad meridiem vfquc,ad fingulaqj J#
ftadia turres decern crexifle fcribit,vt Barbarorum impetum propuliarcnt:qui
agros coIebant,maiore comitate,melioribusq; moribus eflc:contr qui in ma-
ritimis obuerfabantur , lucri cupiditate , latrociniis aciniuriis minime abfti*
nere. Scylurus, fuique filii arces duas erexerunt , quibus ad difcurfandum ad
uerfus Midiridaois duces vtebantur : quorum Palatius alter, alter Chabus di-
DECADIS I. LIBER I.
&us eft: contra vero Diophants, qui Mithridatis Eupatoris ductu & aufpiciis
in peninfula Taurica Bellum gerebat,Neapolimacdificait&:Eupatoriam. A
Cberonnefitaruni muro quindecim ftadiis iuxta promntorium lacus falfus
eft, falinasqj multas reddit. Auguili tempore hc omnia Bofporanis regibus,
quos poplus Romanusinftituefatjobtmperabant. Sarmatarum item ScScy-
aurum mos eft,- equis vt btemperatiores habeant,tefteS execare : qoniam
parui funt , 8c mirac pernickatis 8c peruicacia: : venatine dele&antur $ inpalu-
ftriiegione ceruos apfos,contr in campeftri capreas 8c onagros habt:item
belluam albo corpore ,- velocitatis eximia: \ irignittidine inter ceruum &: arie-
io terijtantdm naribs haurientem aqarum ac feruantem, quantum ad carpen-
dmaridis campis pabulum fatis eTepornt: hanc colon dicnt. Turica igi-
mteninfula, quam triginta quondam populi incolure; eiusque iuga Scytho-
tauriteimere,Pelopnnefo perqum irriilis vifa eft.P'ft hae Bete palus ft,
Moripetrofo dorfdiuifa. Panticapaeuni,Bucumterrhm,e dierisre-
gjoriibus confluentes recipit. Gerrhus enim Bafilides Nomadesque feparat,
Hypanis vero Nomades ab Hyleis,'vt Plhiusait. nter Bucurh 8c Gerrhu Tu
rereada: habitant, vbi Acra oppidun : 8c vltra Gcrrhum, Griema Agarusq, flu-
uij. Deinde Lcus 8c Porites amnis , inter qos Roxoani, cum Hygrxo oppi-
do. AdPoritis ora,Cariaet,Tnaidis oftiis vicina.Tanaim vero Taniie acco-
io lunt Mediterrnea ver,lyli, phlones &Idra:,item Alcxahdri Cxlarisque
arar. Interiora loca montibus circumfepta, ad Borifthenis caput, Neuri, Gelo-
m,TyTageta: , Bdini, Bafilida:, l (vt fupr diximus ) Agathyri. Supreos alij
Nomades&AnthropophagijBuceuipraMotimSarmatx&Eircdones.Re-
liquum , vt potquaniEuropicam feripums, nuncad Scythiam Aiaticam
tranfeamus. Vitra Tanaim fiatica Scythia fequitur ,' apud fcriptoes plerof-
que amplifirrios Tortita fines. Nam ab occidete Tariaiy mendie Coracc Cau-
cafque monte,&inu Cafpio fepteritrine, folis xortu vtroque Ocano
occup'atisSribus termiatur/Hcc bifariam'diuidetur,altera intra Imaum,ex-
tralmaum noritem atera collocata : quin 8c meridie Colchide, Iberia 8c Al-
baniacircunidatur. Sub aquilone i declinetur ad exortum, Hyperborei mon
tes occurrunt,quorum accola: funt afilici,Sarmata: &Zachata:: exhisfluuius
Rhas f defluens poft longos errores in Hyrcarium denique mare demergitur: HncFtig*;
Sub Zachatis , S bardeni , Perierbdi ,< Chenides , Saraceni ,' axamata: , Pieflij,
Themeotac, Nauari pfquihcia Mithridatis, item Tyramba*, Afturcam , Zyn-
gi, Arichi, Conopfehi, Meteni, Agorita?,Saranxi,-Thufci,Hyppici montes 8c
Cerani) i Columna: Alcxandri , Melanchlaeni ; Sapothrena: , Scymnitar ," Sir-
rhanijSacani, mazones, Orinad,' Bali, Serui, Diduri, Vdi. Omnes Tnaim 8c
Rhan fluuium interiacet,qu quum Sarrhatx int omnes, Scytharum more dc-
giint, ciuitatibusqs carent,pra:terquam iuxta Tanaim , &: in maritima Moti-
40 dis ora Exopolis ,' quafi vrbs extra amnem poiita, 8c Nuuaris , Paniardis , Pata-
rua,Azara, Azabites,Ta:nia,Tyraniba, Gerufa;Mapeta. In mediterraneis ve
ro, Anthis,puruba,Corufia,Ebnapa,Saraca,Abunis,Nafimia,Almia/Moti-
dem ab Aa parte , Tariai ad Achilleum vfque vicum Cimmericum & Syn-
dam,amnes infuunt,Marubius,Theophantus , Rhombtes maior &: minor,
Articites , Badis &C Bardahes. d Tnaim iacus it & citas inter duo amnis
oftia, feptuaginta inter fe ftadiis diftatia,eo nomine appellata, Bofpranis
Gracis condita,- quam PolenVo rex nads, baud facile imperata praclantem,'
Tyberij tempore diripuit. Nomadum Afiae &Europar , qui pelles mncipia'
ferebant , item nauigantium Bofporanorum commune ruin emporium. Con-
fo tHvr'o nfula iacet Alopecia, mixtorumhominum domicilium, qua: a vul-
piummtitudine fibi omen inueriit.' Terreftri itiere euntibus Rh'ombites
maior& minor occurrit,vbi optima pifcium conditura. Tanais, qui ilo con
trarius fertur in Mceotida,vtaitStrabo, certis fontibus caret, pofteri vero Co-
fmocrraphi Riphxishunc montibus promanare affirmaht.Nomades,frigora/
rcnonisq, dirficultasfacit, ne fupereius oftia verfentur indgena:. Alexander

I
14 ANT. BONFINII RER. V N G A R.
fuperato Gaueaib monte,vido Dario,Sogdianis Badrisqj in poteftatem red-
dis,ad Tanim amnem peruenic,vt fubada Aiia,Europx manum iniicerec,vbi
quum Macedones incompoiitoagminedifcurrrentpopulatum,Scythis,qui
de proximis montibus decurrerunt,grauiter opprii funt,pluresque capti,
quam occii : potiti vidoria captiuos in montes referunt,vbilatronum circiter
viginti milia verfabtur. At hi mox ab Alexandro obfefTi, dum funds 6c fagit-
tis cum Macedonibus pugnam conferunt,imperatoremgrauiflimo cruris vul
nere afficiunt: dcinde facinoris pocnitentia dudi,naiffis legatis & captiuos red-
diderunt,&fe vitro dedidere. Quarto poft die quum ad vrbem Marupenta
veniifet , ftadiorum feptuaginta ambitus , Auli Scy thae Barbarorum iuftifimi, io
& Cyri tempore hucufque liberi,miflls oratoribus ab eo pacem impetrarunt.
AdEuropicos deinde Scythas Penindam amicum mittit, cui mandata dantur,
locos contemplan, prxfertim qui fupraBofporum incolunt,condendx in Ta
is ripa vrbis federn eligere , explorare regiones, populorum multitudinem
& vires coniiderare. Quod vbi factum eft, poft redados in ditionem , qui de-
fecerant , Badrianos , vi^em in ripa fluminis feptem dierum fpacio mirace-
leritate perfecit , captiuis qui incolerent , repenfo dominis precio compleuit,
eamque Alexandriam appellauit. Scy thae , qui trans Tanaim habitabant , fuis
earn ceruicibus impoikam ran, Carchaiim regis fratrem cum magna copia-
rum manu , ad diruendam nouani vrbem mittunt. In ripa tunc Alexander ta- i&
bernaculum habebat,nodumobdudavulncris cicatrice, ad traiiciendum Ta
naim rates,quibus equites,& vtres ftramento refertx, quibus leuioris armatu-
rx milites imponerentur, excogicarat. Quumhoftes inaduerfaripaconftitif-
fent,oratores mittunt, qui Alexandro conlulant, ne indomitam gentem de eo
nunquammal meritam,& Alix Europxque dominam adoriatur,nve elatus
tantum lubricx Fortunx confidat , vt altius fubinde ruat, res prxcoces femper
fore momentneas. Quum re infeda dimitterentur , ratibus triduo confedis,
qux duodecim milium numerum adxquarunt, quits imponit, equos roftris
alligari,& natare oneratos leuius, armatis vtres, obiedas rates fubfequi iubet.
Infeftis hoftibus Tanaim traiicit , mox eos non modo littore repellit , verum 30^
etiam quum certatim vnufquifque pugnaret, paifim fundit, fugatqj : arasqj vi
tra Tanaim in Europa,perpetuum vidorix fux monumentum pofuit. Vrbem
Alexandriam earn eile reputarini, quam Exopolim Ptolemxus appellat. Rhas
fluuius, quem montibus Hyperboreis defluere diximus, mediamqj interlabi
Sarmatiam, duplici fonte oritur, occidentalem alterum, alterum orientalem
M<uUch$A. yocant. Inter fontes Modoche f ac Hippophagi iacent , qui equino fanguine
carneque vefeuntur. Subduntur his vitra Rhan , VaiTxi , Phthiriophagi, c re
gio Neliotis. Afiaticam igitur Scythiam ficutab occafuTanais amnis,itame-
ridie Caucafus mons ab externis nationibus longe Iatque tuetur, quippe^qui
fuo dorfo perpetuoqj iugo diuidit Afiam, atquehincmareCilicum, illinc Ca- 4-o"
fpium Sc Araxem,ca?teraq; Scythix deferta fpedat:& quum huic Taurus con-
nitatur, ex hoc fit, vt omnia Afix ilumina aut in Cafpium Se Ponticum y aut ir*
Rubrum Perficumqi mare deferantur. Alexander feptemdecim diebus Cau-
cafumfuperauit, inScythiamq, prorupit, vbi rupeseft ftadiorum quatuor al-
ttudinis, vndique excifa , in qua religatum Prometheum fuifle ferunt. Ad ra
dices nouam vrbem pofuit Alexander , quam feptem fenioribus Macedonum
dedicauit , Se Alexandriam appellari iuffit. In Cafpio monte portx funtduplb
ces, vnde Scythx Se Amazones prorumpentes , per totarrr Afiam fxpe granan,
fxua imperia in ^gyptum vfque geiTerunt : alterx inter Ibcriam Se Albaniam,-
ad mare Hyrcanum fpedant alterx. Prxterea vitra Rhan, ad Imaum vfq, mon p>
tem iuxta Hyperboreos , Alani y Scythx, Seciani , Rhobofci , Afmani , Pamar-
i , Canodipfa regio , Coraxi , Mologeni , Samnitar , Organ* , Erymni , Afcitxy
Norosbes,Rhyrrmicus mons Se fluuius, Daixamnis, item Norof, Aorii, Ifar-
tx , Cathagx, Scythx, Ariacx, Namaftx yIaxartes fluuius, Se Iaftes , Sagaran-
ex, Danabac'x,Latij,Oxij montes, &: Oxmdrangx. Deinde Sogdianorum Ba-
drianorumqj;
DEC AD IS I. LIBER I. iy
trianorumque rcgio,vbiCharacharta,Salate,Tribracb, abaris, Curiandra,
Aftatagna,Maracanda, Comara, Comi : item Alicodra, Aziata, Arate, Nigea,
Parmidc, Antiochia, Maflageta:, Margiani : iuxta quos fcx oppida modicis in
ter ie ftadiis in frenum domitarum gentium Alexander erexit , qua: nunc fuse
originis oblita feruiunt,quibus olimimperarunt.Haudprocul hincmons fuit,
prarruptus vndique 6c excifus , triginta ftadiorum altitudinis , qui vna tantm
mita, eademque anguftiflima poterat adiri, vix centum & quinquaginta fta
diorum circuitum ample&ebatur : quo quum Arimazarus Sogdianus cum tri
ginta milibus armatorum confugiflet , commeatus biennij contulhTet, vt hoc
io modofe a Macedonum feruitute vindicaret, mira Alexandri arte ac ingenio
eft exillapetracumvniuerfa multitudine deturbatus : iubmiflis nanque tre-
centis clam per rupem iuucnibus,inaccembile iugum occupauit. Item iux
ta Sogdianos&Ba&nanos, Daca: funt,vnde Daci,quiDanubium attingunt,
in Europa,vcluti 6c Comara,originem duxere,dcmde Chari,Oxiani,Drepiia-
ni, SabadijScorda:, Varni, Chorafmi, Alexandrini, Oxiani, &poftrcmi, carte-
rique populi,qui intra Sogdianos,Caucaiosq; montes includuntur. Ad aqui-
lonem Norolij Afpafiique montes recedunt, poft quos Macheregi, Tybiacar,
Zarathar,Tabieni,Iaftar,Saxones, Afpaiij, Scythae, Gala&ophagi, qui lade nu-
triuntur,&:Saxones: vlterius Alabanni montes, poft quos Maflau, Suboci, A-
10 bauorii&Suebi: deinde ran montes, Sucbi, Auara:i& Arcatanaca:, qui
Imaummontemattingereconantur. Inter montana Comedorum 6c Imaum
montem Saca: funt , qui ciuitatibus carent , in fyluis tantm 6c fpeluncis habi
tant^ Nomades iure nominantur , quando paftores funt, ex quibus Maflage
ta:, Caratar, Comari, Gruari, Scythat ac Bylta: , montibus vndique circumfep ti.
Scythiam vero qua: extra Imaum montem iitaeft.ad aquilonemAbij, Anthro-
pophagi,Garinari,Rhabana:i,Sizyges,Damna:, Anzacites habitant : item Ani-
AnzaciamonSjdeinde Seres 6c OiTeres,Pialx,Afmita:i,Ifledones,Thioa-
ni,Calia regio,Itharda:,Ithaguri,Catha: Scy thar,Chaurani Scytha:,Bata:, Afpa-
cata:,Baucius amnis,Sera metropolis,Solana,Ottorocora,Onofana, carterique
30 nopuli,qui Ariam,Gedroiiam Arachoiiamqs attingunt. OTeres , Latine fylua-
rum nobiles,qui perfufa aqua,frondi caniciem depe&unt,vnde geminu s no-
ftris rhulieribus dams eftlabor,fllaredordiedi, rurfusqs texendi, tammultipli-
ci opere,tam longinquo orbe petitus,vt in publico (vtait Plinius) matrona pel-
luceat. Seres vero mites funt, ipfisqsdiiTimileSjquireliquorummortaliumc-
tum fugiunt,quum comercia expetant. Hare igitur Scythiaeft, qua: extra Ima
um , quem illi mufcofum interpretantur , effunditur. Sed vniuerfam Afiar Scy
thiam temporibus noftris tyrannus quidam occupauit, quem Magnum canem
more patrio nominant. Sacas,qui Comedo monte,& laxarte amne occludun-
tur, Perils hoc nomine donati,ita bellicofos fuifle ferut, vt vfq; in Hyrcaniam
4 &Parthiamvagari,atq; inde prardasagerecofueuerint:neq;defertaiiccaqi re-
gione remoratos,quin & Parthos magnis ve&igahbus ab his pace mercari foli-
tosjfinitimos &: remotos arque multis incurfationibus infeftafle,Bacbianos in-
uafiflcjocciipaile magnam Armenia: region, Sacafmanappellafe, mox
Cappadociam & Pontum graui bello folicitafle , ex hoftiu manubiis celebrafle
fefta,demu aPerfarum imperatoribus fuifle deletos. Hanc CyroPerfarum r
gi gloria eile datam,eum Sacas aftu fuperaTe. Simulata nanq; hoftium formi-
dine,his caftra lautilma opulentifllmaq;reliquifle: hxc vbi occupauerunt, in
crapulam&temulentiammcidifle:Cyrum ab inidiis incautos adortum,ad in-
ternecionemvfq; omnescecidifle : diem ilium patria: Deo dedicafle, quotan-
S riisPerfas hare folennia Bacchanalia adftuporemvfq; produca celebrafle. A-
thaiios & Chorafmos Sacarum 6c Maflagecarum genere plerique volunt : ad
quos Spitamenesvnus exPeriis,qui Alexdro refifterc c5 tenderunt,fane con-
fugit:fedhi poftquamfeab Alexandro vfquequaq; peti cognouerunt,aliquan-
diuperdefertavagati,ad placand tyranni iram Spitamenem obtruncariit, ca
put ad eummiferuntjtaliqifacinore belli finem inuenere. Maflagetae,qui Mar-~
b ij
16 ANT. BONFINII RER. V N G A R.
gianis vicni funtj Nomadu genere promanarunt,campos,montes paludsv
habitant-, bello afperrimi, quando Cyrumnon expauerunt. Perhos Margus a-
mnis Sariphis mtibus defluens iuxta Rhibios, in Hyrcanum mare deuolui-
tur.Equumfoli facrificant^que vnicum efle Deum ducunt:fua cuiq; vxor, fuf-
penfa curru pharetra, in propatulo cpeunt : fenio confedos in frufta cardunt,
abominabilivoracitate in humana vifcerarecondunt,ratiilludfepultur genus
efle pientiffimum:qui morbo perierint,auibus &feris exponunt,haud aliter
humanis fepulchris mdigni forent: vtuntur aicu,gladio,thorace,neaq5 fecu-
ri,eorum ornamenta zona; aurear, aureaqj ephippia: ferro carent&argto, ma
gna aeris &auri copia:qui nfulas colunt,herbarumradicibus,frudibusq} agre- itS
ftibus vefcuntur,veftcs libris arborumcontexum : qui paludes tenent, pifces
edunt, marinorumcoriis taurorum fibi indumenta parant. Contra, montani
religiofiusdegunt, quando carnibusnon vtuntur: ne lade & lana careant Ca
mena baca fedant. Campeftres ouibus ac pifcib. nutriuntur,bellicoumi Tem
per habiti,alioquin fimplices &puri,& incomerciisrerum non aftuti.Anthro-
Tenger. pophagi quibus humana: carnis cibus eft , mare accolunt , quodThabin f vo-
cantjtriftiifima folitudine immanitatis fu caufa circumuenti.Saxones Aiiatici
Europicisfortaflc dederegenus,quuis Macedonum gente promanafle con-
tendunt. Hyperboreos & Arimphasos multi ", Europas nonnulli adicribut:
de quibus fabulofa multa Diodorus refert,cognitu minime neceflaria. Inter ib
- Iaxart,&Sariphos Paropanifosq; montes,Sogdiani &c Badriani iacent,Oxof
amne difcreti:Ocus per Badrianos fluens,in Oxum tandem delabitunvtrique
quum ab Alexandro defeciflent,graui bello domiti. Neque procul ab his Gor-
diani , qui quidem omnes & vita& moribus parum Nomadibus differunt :
quamuis Badriani aliquanto mitiores. Ne Onelcritus quidem vera fcripfifle
reputatur,qui Badrianos fenio morbve confedos,canibus ad hoc ipfum ali-
tis,quos fepulchrales vocat,adhuc viuos exponifolitos fuifle refert. Macedo-
nes,vt Alexandri gloriam augeant,apud Othum olei font fe inuenifle teftan-
tur. Fluuius per Sogdianos labitur,qui irrigara diu regione,in defertam tadem
arenoikmqi terram delitefcit.Id ipfum de Ario,qui Ariana: regioni nomen de- )d
dit,Cofmographi referunt.Oxi alueum(quem in plerifque locis in feptem fta-
diorum latitudinem effundi tradiderunt) Alexander dum Befum infequitur
Darij fui domini interfedorem,ponte ex vtribus fado traiecit. Badria fub im
perio Macedonum,qui Perfas deleuere,ad fecundum vfque Seleucum Antio-
chi nepotem retenta eft:dcinde Theodotus prafedur titulum mutauit in re-
gnum,fucceflorem fui nominis reliquit,qui cum Arface Parthorum rege con
tra Seleucum coniurauit,regnum dfendit : quodimperante Eucratide, nimis
au dum & amplificatum eft. Is enim Demetrio Indorum rege grauitcr obfef-
fus,audaci vfque adeo fuit ingenio,vt cum trecentis tantiimmilitibus,creber-
rimis eruptionibus,fexagintahominummiliavicerit,foluerit obfidione:quin- 4&
toque menfe maximam Indiaz partem in fuam poteftatem redegerit: in re-
gnum fe recipiens , filio , quem regni focium fecerat^nterficitur : fupra eius
corpus, ne patrem, fed hoftem interfeeifle videretur , non modo currusaduSj
fed fepulchrum fuit interdidum. Vitra Sogdiam oppidum Panda, & in vltimis
eoru finibus Alexandria, ab Alexandro edita , vbiara: funt ab Hercule & Li
bero patre conftituta^item Cyro,Semiramide & Alexdro. Finis ab illa par
te terraja Iaxarta: flumine includitur,que Sc'ythx Schyttim appellant. Alexan
rtJrtJ*"l der, militesqj eius hunc tantum efle putauerunt , quem Demonax tranigreflus
eft,Seleuci Antiochiq; dux, qui Didymxo Apollini aras pofuit. Margiana
Badris fintima , defertis vndique campis circumdatur , quam Antiochus So- f<$
ter admiratus , dcledum mille &r quingentorumfpacium ftadiorum perpetuo
muro circumfepfit : ibiquevrbem,quam Antiochiam appellauit, erexit: vites
. optima^ quarum truncos vix duo viri compleduntur, duorum racemi cu-
bitorum.Tapyris mos eft , poft tres quaturve filios,proprias aliis viris vxores
(Martiaf &: Catonis exemplo) fponte conceder. Hyrcaniam planam & opu-
lentamy
) EC AD IS I. LIBER I. i7
lentam, item pulchris exornatam vrbibus aiunt , quarum Talabrota, Samaria,
Gaita iL Cape funt potilfimac : vitis vna,vmi fert metrctain: ficus,modios iexa-
ginta: momentum femine culmis dccidencc,finc cultu nafcirur,& adolecit:
maxima mellis copia ex arborum foliis defluit, in arboribuscuie melhficatur.
Quum in Hyrcania agerec AlexderThaletris Amazonura regina, quam alij
Myrintheamappellant,ei cum trecentis mulicribus protinus occurru j hberos
rege qua;umra,tertiodecimo pftdie,vtero completo difceffit. Hyrcanu ma
re a Septehtrione Scythe: meridie Medi,Hyrcani:ab oriente Margiani,Der-
bitas ac Rybij : ab occafuj Armenij &: Albani circumftant. Scy tha: a Gaipio
10 mari incipientes, magna ex parte Dai nominantur^vt ait Strabo : qui magis ad
folis exortum rceduntiMaifageta'jSaca*)communiter Scythar,frequtius No
mades vocantur. Ex Dais alij Paruijalij Xahthij alij Pyiluri di&i funt : Pari,
& eorum mari proxim adiacent : reliqui in Arianam vique regio-
riemexrenduntur^ Ex his igitur Dacos Iftrianos promanaie opinamurineque
Ulis adftipulamur,quihosabIltrianispromahaife putaiit: ne fententia: qui-
demnoftra; Strabo refragatur. Polycletus$lacum ibi eTe,habere dulces aquas,
/rpentescjj nutrir aferit. Contra cateri entiunt Cofmographiqudo id Bu
reaus inm eTe volunt vnde m mare vfque Indicum nauigare licet :
oftij vtranque ripam tencre Scythas,reliqua ver httora ScythasScytharumve
io cgntos, vtpte Albanos , Cauiis, Narifcos Mardos, par eius cum Ponto
inagnitudo. Claudius, inter Mccotim mare centum & quinqua-
gintamilia pailuum tradit effe interuallum : idque perfodere eo tempore Ni-
ahorem Seleucum excogitafle , quo a Ptolenueo Ceraunio fuit interfectus:
hounulli trecentorum feptuagintaquinque milia pafluum eTe dicunt : Corne
lius Nepos, ducentorum quinquaginta milia. Nunc autem Ifthmum Colchi,-
Ibres Albani tenent,per quem Caucaiustmons,quem Scythe, Graucafum^ 1
qualiniue candidum appellaucrc ,- vfque in Indiam excurrit. Pompeius Ma
gnus, vtauctor eft Plinius,ex Iberia ad Bactros vfque ad Aliertum Humen o-
dodiebusipfe peruenit,vbi xurriinfluit,per quern deinde inmareCafpium
10 deuedus,ad Cyri amnis oftipenetrauit,qui Armenia: Iberia*q} fines interluit:
Gyrquiriq; tntmdiebus terreftri itinere fubuechs nauibus in Phailm a-
miiemdefcerldit,per quem fecundo in Pontuni alue delatus eft. Ariftobulus
mulias inde merees in Hyrcanum mare per Ocum arhnem vehi fohtas prodi-
dit: deinde in Albania & Iberiam per Cytim & Phafim in Euxinum fifle de
latas. Ocus enim in Oxum dcflit^qui diu vagatus,in Cafpim mare demergi
ng. AJbani, qui funt Cafpij, maris accolai;, Nomadibus non modo genere, led
vitaquoq; proximi , paftorales funt, & bello non inepti, mira foli fcecnditat
pra:diti,ac Cyri pratfertim amnis interfluuio:terr fementem omnem,eti do-
meiticum fponte fert,fine labore cuturve,bn omnia pant:femelfata,bife-
40 rtriferve efficimr : ^Egypti feracitatem exuperat : aris mira temperies : vi
tes quinquennio putaturun bimatu,nouella fructum ferunt: adulta", vfq; adeo
fcundar, vt poft magnam vini copiam , maximam in palmitibus luxuriam e-
dant : ne minori quidem fcecuditate funt pecora,homines pulcherfimi,ac ma-
gni corpore , ab albedine capillorum nomen fortiti. Trogus ab lbanis Italis,
qui interfecto Geryone Herculcm ex Hifpani redeuntem, ex Albano monte
fequuti funt,appellatos eTe cenfet,& idcirco in bello Mithridatico fui generis
non immemores,Pompeij exercitum fraterno nomine falutarunt: limplex his
ingenium,mercaturae &cupiditatis expers : numerum fupra centenarium non
orunt , ponderum , menfurarum , vrbanitatis agriculturque ignari : iacula-
jo tores funt &C fagittarij, arm,clypeus & thorax,iterri ferina galea : folem,lunam
ac louem count,prxfertim lunrmcuius templum Iberia; proximum:eius an-
tiftes poft regem, venerationis obtinef principt,facris praeft feruis &regio-
ni:e feruis multi numine adflati manticintur:diuinaturus,peffyluas difcurrit,
hunc iacerdos perfequitur, facraquc catena dcuincit, per annum alit,alitumq$
ad aram dex cum cxteris vidimis ducit in mediu , mox latere immifla cordi
b iij
i8. ANT. N F I N 1 1 R E R. V N G A It:
eius haftaperfodit , &C ex moribundo captt aufpicia, quae populo rcferat: fe
uumigitur mortuum,in piacuh fpeciem omnes fupergradiuntur.Albani fene-
dutempraxipu veneranmr,in vita defundos pientiliimi,praefertim in paren
tes : cum mortuis pecunias defodiunt, ex quo fit, vt pauperes lint, &c patrimo
nio careant. Quum ex Iberia in Albaniam ingreflus fit per Amyienam regio-
nem quidem aiperam & iiccam, ad flumen Alazonium lactferos ferpentes ha
bendem fCorpios & araneas,quarum altera: cogunt ridendo mori,contr ve
ro flendo fuorum deiiderio alterae: canes etiam excellentitfimosfuapte natura
venatorios. In his regionibus vigintifex linguae funt, vnde fit , vt regum quo-
que multitudo adoriatur^nequecuiuis inuicemmifceantur. Sub imperio Per- *
farum fuit Albania, poftea Macedonum, deinde Romanorum. Traianus Im
perator his regem dedit, nunc fub Magni canis poteftatedegit. Ab his Albani
quoque orti funt,quorum pars hoc tempore in Peloponnefo, pars in Macedo
nia iuxta Dyrachium plane confedit.Quum Gothi Graecorumimperiuni ami-
xerunt,in eos pariter militarut, deinde taedio militiae affedi in Adritico litto-
re quieuere.Suprahos Cerauniafuntiuga,atadu fulmin urn appellata. Quine-
tiameahis adiiciendacenfuerim,quae de Barbaris circa Caucafiim, cteramqj
montis huius regionem habittibus vulgata, non fine admirasione referuntur :
neque mentitum aiunt Euripidem,qui natum ( inquit) hos lugerc propter ea in
quae venitmala:at contra mormum, quafi vitae laboribus perfundum, eferre 10
hetitia plurima ac ioeis. Sunt qui pro magno faepe facinore neminem interfi-
ciant,fed cum liberis exigt in exilium. Contra funt Derbiees , qui pro quibuf-
dam minimis dclidis vita muldant: terram venerantur, fcemininum nullum
madantedntve: cos iugulant, qui annum exceflerint feptuagefimum, con-
fanguineorum carnes abfumunt, ftrangulant anus 8c fepeliunt : humant quo
que illos, qui feptuagefimum nondum annum nadi obierint. Signini in cete
ris rebus Perfarum mores aemulantur : pufillos quidem & hifpidos equos ha-
bent,quiequitem ferre nequeunt: quadrigis coniugantur,quarummulieres
teneris annis exercitatae funt auriga: : in qua quidem arte quaecunque edoda
inducitur,potefbs datur,vt cuicunque velit, nubat. Tapyrorummoscit, atras 30
ferre veftes, demiflasqj comas : mulieres contra, candidas breuesqj crines. In
ter Derbytas hi habitant^ Hyrcanos:fortifimihacoptioncdonantur,vtqu-
cunque velintjvxoremducant. Cafpij feptuagefimum annum excedente m fa
me pcrimuntjin folitudinc nanque ilium exponunt,euentumq3 longius profpe-
dant: felicem putant , quern ledo diftrahi confpicantur : contra, fi feris 8c
canibus,qummiirrimum:finulloprofpexerintinfeil:ari,infelicemducunt.
SeddevtriufqueScythiae defcriptione hadenus,quamuis id neminem latere
velim,regionum fines pro regnorum fortuna & vetuftate mutari. Nuncau-
tcm quum lingua Sclauonica, non modo Dalmatiam &IUyricum, non me
diocrem magnae Germaniae partem occuparit , fed per Sarmatas &c Getas efFu- 40"
fa,Tanais quoque ripam attingere conetur, praeter Vngaros ex interiore Scy-
thia oriundos , qui fe penitiifimos Scy thas inficiari nequeunt , quando eorum
fermone vtuntur^ vt mercatores pleriqueteftantur: Ceni in S armaria, empo-
riis vtriufque gentis gloiTemaacceperunt, SythiamvltraTanaim retulTe vi-
demur. Noftro autem tempore Vngariaab Vnnis oriunda,cuius lingua quum
Scythica fit, ab omnibus finitimisnimiumvidetur eiTediuerfa,Pannonias
vitra Danubiumlazygum &: Dacorumregionemfer occupauit : tel-
lus quidem fumma vbertate foli,&: rerum omnium copia natura donata, vbi
aurum, argentum, fal, lapillos,colores effodere licet : pecorum mira facundia
tas,in primisqs boum & equorum, item frumenti, pabuli, leguminis pomo- c
rumabundantia, vnde Pannoniam, Pane Deo palorum, vel foli vbertate
di dam arbitrantur. Ahqui vero (quibus Appianus afentitur) Paeone Anta-
ri filio, quem Pannonanonnullidixerunt, Pannoniam nonrinarunt. Antarus
autem ab Illyrico genitus eft, quem ex Polyphemo 8c Galatea natum- fe-
runt : quare multi Pannoniam &: Paeoniam non temer idem efl credidere 1
liarte
> E CAD IS h LIBER L i9
litnquamLatini Pannoniam , Paconiam dixerc Graxi: eque deefi: amnico-
tum copia pifcium Se cupri confect.ura,in plenfque fluminibus auri optimi ra-
menta inueniuntur : quin Sc in vitibns aurfero iolo fatis , aurum quandoquc
lcgunt. Antiquae vrbes, Romanaeque colonia', quas vitra ckraque Danubium
quondam fpecfcare liecbat,ncquaquam hodie prater veligia vidcntur : eque
inPannoniafuperiore , qu monte Getio inter Albanum montem & Danu-
bium,ad Arabanem vfque nuuiumefundebatur.qui apudlaurinum Danubi
um illabimr: neque in inferiore,qua: inter Ribios montes &Iftrum ad Tau ru-
num&Danubii confluenta protenditur: quamuis Vngaria: rati one, vtranque
o Pannoniam inter Drauum & D anubium nunc collocant : prifeos populos Se
oppidarecognofeimus. Adfeptentrionem olim Azali, ad meridiem Latobici,
adexortu Vicfciani &Oderiates & Iafli,ad occafum Coletianiriuxta Danubiu
luUobona, Garnus, Flexu,Certobal, Bregeci:in Mediterraneis aut Sabaria
Sabauaro fluuio nominara, item Rhifpia, Sala,Murela,Sacarbaucia,Bregcri-
um,Prastorium 6 Polentmm: fed Prxturium, Pranoriana legione die"ru,quae
pro imperatoria prartorio &: tabernculo in caftris Temper ftarefolebat. Inter
Sauum & Draum,Nouidunum Bononia , qu a Bois Gallia- populis nomen
accepitjLentudum, Corrodunum, Sifopa , Magniana & Zagabria , cui a terrae
fcunditate iure nomen eft inditum : hic Ofualdus nunc prcft antiftes, no
lo biliifimo Vngarorum genere natus,vir tanta modeftia,grauitate ac eloquentia
prxditus,vt nihil in eo inueneris,quod non fit perqum laudabile, in iermone
przguftatus,multo altius fapit,quam oftendit,am pr humanitre diffimulat
iapientiam.a'qu feit vtranque tolerare fortunaim&quum ftudioiflimus fit v-
biq; decori obferator,& quum coniilio ac ingenij dextentate pollcat , potius
rebus magnis agendis,qum facro ocio foret idoneus. Sed Zagrabia,olm Vi-
eus Iralicus diccbatur. Inter Albanum montem Sc Sauum Patauiumfinteria- i &
cet,& Audatonium.item Vinudna,Scifcia& Olimacu , Sogora&rVifunrium. '*'*'
At Scifcia,cuius pulchra adhuc extant monumtajininfula quai fita chquam
dum buido aluco Sauum ingreditur , Colopis efficit , & quai fcindendo iibi
30 nomen venafi voluifle videtur.In inferiore autem Pannonia , fub Arabane A-
manuni, Hercuniates, Arabofci : Se Danubij hc quondam eiuitaEes erant ac-
cok,Curta,Saluay Carps, Aquintum, Saluium, Luflonium , Lugionum , Vo-
conumt,Teuthoburgium Teuthonum oppidum, Acumnicumf , Syrmium, **
Rhittrom, Sc Taurunum, Taurifcis Galbrum genere natis appellatum. Ber- 'ft.
bas vero,uolhim,Murfella,Myfia colonia, Ciba1is,Cornacum, Scordifcorum
funtoppda, qu vn cum Syrmio^Sauum Drauumque interiacent. Inter Be-
bios montes & Sauum,Breucarum func oppida, Certifia , Marfania , Baifiana,
Salis & Tarfum. Plinius lacum Peifonem, quem Balathonem nunc appellant,
fcdeferta Boiorum,item Lentudum,diui Claudij coloniam, Sc Sabariamluli-
40 am , &: Sacarbantiam Noricis annumerat : in Pannonia Scifciam Sc Emoniam
colonias commmort, item Arabiates , Azalianos , Antibelgites , Cataros,'
Carnicates, Eranifcos, Hercinates , Lacnicos , Ofleriates , Vartianos , Clau-
dium montem cum Scordifcis Sc Taurifcis : praeterea Metubarim Saui , in-
fulamamnicaram maximam , infulamque Segefticam , vbi Scifciam efle di-
ximus,& Acuntium amncm, qui in Sauum iuxta Syrmium , Syrmienfium
& Amantinorum oppidum emittit , Draumque refert , Noricis orientem,
violento curfu nominatu,&: Sauum,quafi longe placidiorem,magisqs faluta-
remappellatum,&; ex Alpibus Carnicis,quamregionem Carniolamnunc vo-
cant , centum viginti milium pafluum interuallo in Danubium plane defern.
fb Verum hie Strab valde fallitur ? qui dum nauigation ex Aquileia Sc Naupa-
o per amnes in Iftrum memorar , Sauum in Drauum, eumq, in Noarum pe
nes Segeftanrlftrum influere tradit : quod non modo ex Plinij ditis, fed quia
noftris vidimus oculis, veritate videtur nimis efle alienum. Paulo enim infra
Peucen ciuitatem,a Peucinis Sarmatarum populis coditam,quamQuinquec-
defienfem nunc vocant , Drauus Danubio adrmfcCtur. Qunam modo Stra*"
: b iiij
, ANT. BONFINII REL VNGAR.
bonis verba, accuratiffimi alioquin fcriptoris, tueri pofllmus.haud facile dixd
rim : Naupado (inquit) proximus eft rluuius Corcorus.qui onera excipit , Sa-
uum hie intrat , Sauusque Drauum ingreditur : hie ver in Noaron penes Se-
geftam : hinc Noarus accepto Calpi,qum ex Albi monte fluat,perLapi-
thas} vageturjAlbii accolas, ad Scordicosltruminfluit.Sedqum omnia lu- V
ftrafleneminiliceat,folusqueDeus falli nequeat, facile dodiliimo fcriptori
venia dabitr. Sed ad diuerticul reuocetur oratio. Boii.Taurifci Sc Scordifci,
quum Gallica natione promanaifent , non folm regionem Drauo Sauque
munitam incoluere: fed Scordifci cum Illyricis Sc Thracibus promifce fe ha-
buere, omnium quoq; Thracum immanillimi, quando eorum ritu hoftili Ian- IO
guie diis litare , ex eorum caluariis pocula fingere, grauidarumqj mulierurh
partus tormentis extorquere,pro nullo facinore reputarunmcallidum SC robu-
ftum genus hominum , fyluarum ac montium ltus non parum ingenii aiperi-
tatem augebat: Catonis exercitum non fuderunt modo &fugarunt, fed toturn,
pene interceperuntra Didio , dum libera populatione vagantur , in Thraciam
reiedi funt:a Drufo quum grauius arcerentur,Danubii tranfitu inhibiti,a Mu-
natio vehementius arHidi,dum pcrui glacie Humen equitarunt,Boii &: Tau-
nfci Dacis farpe bello vi di ,deleti tandem funt.Cretoliro quondam fubiedi,
quos Pariiius quidam,amnis patriae nomenreferens.qui mntibus per Scor-
difcos Iltrum intrat.fan difterminat. Scordifci Dacis, dinde in belli focicia- Zo
temaccepti funt,nomcnq> difcordiainuenere.Namredeuntib. ex AfiaGa-
lis , quum res haud profper fuccefliffent , quum per Myiias Sc Pannonias iter
facerent , fpedata amniflmi loci foecunditate , inter eos eueftigio eft oborta,
feditio:redeundum in patriam alii.nonnulli in Pannoniis deidendum,incol-
dumqj folum quod feraciflimum nadi fuerant : diuerfa quoquc diuerii cenfe-
bant:quare qui ibi remafere, ab ortadifcordia Scordifci didi funt.Segefta non
procul conflutis eft,quar Saui nfula: nome ddit , vbiScifciam eile diximus,
vetulia qtidam ciuitas,nunc ipf veftigia vix extant: ea Dacorum incurioni-
bus abfumpt,in mediterrnea Draui Se Danubii regionem,qui fuperfuernt,
***"' vt tutius vierent,fe receperunt:eumq5 pagum nunc ampli nimum,Segeftumf 3o
* vocant. Prope autem Syrmium eft,in vialitum, quae in Italiam contendit , Se i
Syrmo Triballorumxege appellatum,non tam vino clarum,qumquodProbi
Iniperatoris fuerit natale folum, qui Marmaridas in Africa fuperauit, Francos
inuiis paludibus ftrauit,Germanos Se Alemannos a Rheni lge ripis plane fub-
mouitjitem Sarmatas,Gothos, Parthos, Perfas,& vniuerfum deniqu Pti tra-
duminfuamditionemredegit, quadringentahoftiummiliacecidit.omniaab
hoftibus occupatarccuperauit.-tantum prarda: retulit Barbaris , quantum illi
quondam abftulerant: vt Syrmicam regionem, feraciorem redderet.paldem
quandam iccare ftatuit : quam vt exhauriret, innumerabilem milituntmlti*
tudinem ad erfodiendam foTam conuocauit . fuborta militan ob laborem in- 40
dignu feditione , in ferrata turri, qua fpecula: gratia latius akiusqj exdificarat,
facinoros cefus:quimoxelatisaggeribuspnitentiadudi,ingens cum infcri-
ft/c. & puonefepulchrumdicarunt: hic probVs i mper ato r e t v ere
PROBVS S I T V S EST, VICTOR OMIVM GENTIVM BARBAR A-
(rvm, victor ETiAM TYRANNORVM. eius ftatuain Veronenfi a-
gro locata , de coelo tada , colores prartexta mutauit . Decium quoque Impe-
ratorem ex inferiore Pannonia, Budalia; nam legimus , qui bellum ciuilein
Gallia fufcitatr.m pacauit : filium fuum Catfarem pronunciauit : Romae ther-
mas erexit,in hriftianosfacinoroifllm feuiit.diuum Laurentium diro aiFe-
cirincendio : quare in Barbrico tumultu cum filio interfedus , demerfusque 5
inpa udis gurgite, nunquamvtfepulturar traderetur, potuit inueriiri . Panno
nia imperante Galieno Sarmatis Sc Squadis depopulat eft. Bathon Panno-
niorum olim rex Breucis , Audizctiis , Dicionibus,Pimfcis.Mazaus,Deiiciatis
imperauit . Secundum Pannoniam ad Hdriticum mare funt Lapitha%bello
quidcmaccommodatillmijin Albio mote iiti,qui Alpibus pofterior eft Sc per-
qum
D i S . L R i. tl
quam excellensratq; hinc ad Pannonios &Iftrum, hinc Hadriaticu iriare pros-
minetrab Augufto expugnan , halica&milio vefcuntur ritu Gallico Illyrico-
que more acThracio armantuneorum oppida Metulli urn, Arupinum,Mone-
Cium 8 Vendonum. Hadrius ms Dalmafiam diuidir mediam,hinc mediter^-
ranca,hinc mare profpedans : hund mari plerique nome accepifle voluntr
Graxo fermone contra aliqui,& fortafl melius,quando quum totus vidcarur
cue faxofus,pra:ter arbufta quxdam ,- nulla fyluarum eft proceritate cdnfpicu-
us. Vt ad Pannonias redeamus , quum feduobus faltibus,tribusque fluiiiis in-
gentibus munitos efle cognofeerent, prdarum cupiditate &animorum fcro-
io ciatradi,in fintimos pafim graTabantur,mox fe intra ripas tutiimas recipie-
bant. Ad hos igitur domandos, ab Augufto Vibius miflus cft,qui quum eos in
vtrifq; fluminibus fuperallet , non belli ex more rmacremuit, fed in proflu-
entcs capta proiecit, vtreliquis, qui fubiidebant, hoc vidoriam modo nunei-
arcr. DalmatasMariusincenfavrbe Delminio,grauiflima carde eonfecerar
quos deinde gregibus, agris,armis Afinius Pollio muldauit : quum adhuc du-
riilmium genus hominum, iugum ceruicibus excutere conaretur ,> Vibio ab
Agufto delegata expcditio,vteos perdomret,terrarnque fodere cogert. M;
Valerius Melala Coruinus, diui Matthi regis Vngariaecongcntilis,DaImaras
Pannoniosqj domitauit, prouinciamquc inter Sauum & Draum iacentem
ib fuo nomine Valcriam, quam nunc Sclauomam dicimus, appellauit. Quin'&t
Dalmatic partem Comino Coruatiam nominamnsjprtef Modruiam St
Seniarn nulla in hac regione ciuitas memoratu digna : quarum altera Seno-
hibus Gallis,fyluis altera nomen vfrpauit.In Valeria, folaZagrabiamcmo-
rabilis,in mote (vt aiunt ) Grxco fita : qua; quum mirabili rerum copia redun-*
det, per antiftichon gazarum fcaturitate denominationem obtinuit. Gxte-:
rum, ne Sclauorum ignoretur origo, VandaliquiaHui regionis ficdidf
funt,ie deinde Sclauos appellauere,ab eius quidem gentis nomin'e,qua: Bof-
poro Cimmeric ad Tanaim vfquefluuium habitare folebat : &quum corum
pars imperante Mauritio , in Dalmatiam & HlyricumcommigraTet.rcgini
30 Sclauofiie nomen impofuit. QuiinScythia magnaquc Germania r'emanfe-
rant,partim Boemi, partim Poloni didi funt. Pars Vandalorum, qua: Burgun-
dion nomen deinde aflumpfit,vlterioresRheni ripas Augnfti temporibus oc-
cupauit, quos Drufus &Tyberius(vt audor eft Cornelius Tacitus) in proprias*
edes repulerunt : extra vrbes & oppida difiedi , more patrio vicatim habita-
ttere: & quum vicoS, quos propria lingua burgos voCant, fncolcrent, Burgun*
diorjes (vtait Orofius)didifunt: Saxonibusque fmitimi. Contra Polnotum
endunt annales , quum Boemos & Potnos Dalmatia promana/Te prodant
PJiiiius Vndalos vnam ex quinqu inferioris Germania; partibus eiTe dicit
pJeriquc ab ortu Viftula: fluminis , qua in aquilonem vergit, per immenfa fpa-
40 ca VimidarumnatiottemdifFufamolimfuiiTefcribu^quaminSclauones V
netos & Antes diuiferunt. Sclauoni Marfianolacu&ciuitatc Nometininf >
d Danatrum vfque amnem extendebantur in Boream , paludes , ac oppido-
tum loco fyfuas habent. Antes vero , qua Ponticum mare caruacur, aDanatro
ad D anbinm vfque diffufi , fortiflimum quidem genus hominum, abinfefhV
animis appelhti.Myfios.quitantopere ab Homefolaudantur,vtfupf demon-
ftratum eft , quum de Getis &C Dacisagebatur, tempore popirli Romarii vf
que adeo feros ac truces Thracum confetudine fados aiunt,vtvif M. Craf-
exercitu , ante aciem equum immolarint , votque nuneuparint , fi vinec-
fenc , fe caeforam- dueum extis non modo diis iacra faduros , fed pro JautinV
50 mo ribo epulaturos :fed nefanda; dij vota abominati funt,quando tantum
terroris eos incefit , vt ne tubam quidem pertulerirrt. quin & his terrorem
Canidius Ceriturio nimis auxit , Barbara quoque ftrodiditate vfus, quip pe qui
{aper galeam foculurn gererts,iii hoftium fomdinem,agitatam curfu flamm,
veluri arderet , agitata latius eiFundebat. Pannonios igitur Myfi fperioTes irr-
ferioresqj fubfequuntur Iftri accola:, qlios Retanos ,- a RetianaMyfiae ciuitater
ANT. BONFINII R E R. V N G A R.
metropolijhunc vocant:hinc enirii ptimas gladiacorum familias Romani de-
duci reputarunt , in quibus Gallus Retiariusque decertabat. Roxianos melius
fortaife dixerim , Roxanis Alanorum commilitonibus. Bulgaroru lmguam
nunc feruant, parum Sclauonica difl*entientem:peculiares quoque literas ha
bcnt,ne multum quidem cum Gratcis cfentientes. Bulgari nanque fupra ma
rc Pontic confidentes, melioribusfedibus alle&i, Myfias occuparunt: Vnnis
prim finitimi , quos annalium fcriptores aliqui , in tria genera diuifos prodi-
derunt:in Alexiagyros,Auares &: Vngaros.Alexiagyri haudprocul Cherfon-
nefo habitarunt, acftate per campos errare bliti , ad Pontum cum pecoribus
hyeme verfabantur. Vngan Motim quondam accoluerunt , deinde mutatis
fedibus, quia murinarum pellium commercio noti funt, vtrafque Danubii ri
pas occuparunt , ac in hune vfque diem vtuntur : eorum enim altius nobis re-
petetur origo. Auarm autemhabitum, vt Suidas ait, Bulgari vfurparunt,ac in
hune vfque diem vtuntur.Terbalus Bulgarorum dux, Iuftiniano Rhinotmeto
imperante floruit. Quin &C ipfe Iuftinianus & Conftantinus Heraclij filius fti-
pendiahuic foluifl dicuntur, quando ab Auarm mpetu , eius opera liberati
funt : feutum enim quod geftare folebat , humi fupinum depofuitritem feuti-
cam,qua adurgebat equum: & quoufquc vtrinque protexit,porretahumi ad
trminos vfque hafta elataq, vete ferica, duas arcas nummis completas , alte-
rama dextra aureis, alteram laeua argenteis multibus expofuit. Auarm tunc
vires Bulgari patefecerunt, nam cum vi&is Auanb. captiuos quofdam fuipen-
for interrogaflet,vndnam principisgtisqj fuac interitumaccepiiTent:refpon-
dere , ex hoc quod tantas fibi vires extin&a mifericordia delatores compara-
rant,vtfortilImum &: prudentiffimum quenque virum iam confeccrint:rures
ac facinorofi,cum iudicibus tuto quotidie verfabantur:ebrietas,crapula,largi-
tio,doli dominabantur : venalia cuneta erant, fraudes & iiildicc mutuo tende-
bantur:hincigitur Auarm excidium promana/Te dicebant. Quod vbiTer-
balus audiuit , conuocatis-Bulgaris, varias leges promulgauir, in primis in de
latores , de quibus edixit , habendam efle quacftionem : dektorem pra:uarica-
toremqj conui&um , capitalem efle iubet: item ne furi cuiquam & latroni, ci- 30
bus &efca tribuatur,qui tribuerit,omnia eius bona fifcum referantur,furi cru
ra frangantunvmeas omnes imperat extirpare,delatori non extirpantium, mo
dica muera proponitiqui delinquentibus non indicarit, bonorum publicati-
one mulctandum efle cenfuit.QuareIuftinianumfecundum3in imperium Bui
gari reftituerunt. Quum antiquorum more Geographorum, citcrioremvl-
Vngaria: partem defcripferimus,nunc quos fines ipia fibi vendicct,
breuiter exequamur , vt vtro modo in referenda hiftoria loci fcriberentur, fa-
cilim quifque intelligere poflit. Quanquam diuus Matthias rex Vngarorum
tan tum fibi imperii compararit,vt hinc mare Hadriaticum,Sarmaticum illinc,
&ab exortu Pticum, ab occafuNoricos,Vindelicos&Sucuosnuncattingat 40
Vngrijtamen afperrima: indmita: gentis alumna, meridie, Drauo ii-
mit initium: feptentrione Sarmatis,quos Polonos,&: Getis quosValachos di-
cimus,tempeftate noftra terminatunab occaf Atria habet,fupcrioris quon
dam Pannoniae caput: ab oriente Myfiam, quam Rhetianam nunc appellant.
Nulli terrarum regioni, hommum robore,pecorum fcunditate, vbertate fo-
li, metallorum copia cedens : exuEa prifea illa Barbarie fe nunc militaris difei-
phnajprincipatum obtinuifle gloriatur: quum afliduo bello vexatafit, infeftif-
imi; circumuenta nationibus,extincl:is vetuftate vrbibus,qua: inPannoniis o-
limfuerat,nunquapacis cpos,nouas'dificare non potuit:& fi quas exxdifi-
cauit,tumultuana(mihi crede)fuerint opera: triplicitantiim genere hominum e0
delectata, quor pars facerdotum eft,quum religion mirific colant:alij arma
gerunt:caeteri, agrcola: funt: vniuerfain pagos cuentusqj diuifa,quos comita-'
tus appellant.Qu fi mitior eTet,aut latrocinas carere poTet,frequentia quoq;
oppidoru maior habcret,cceli benignitate,&pulchritudine fitus,omnib.orbis
regiomb.fuo iure pofletanteferri.Gouentus quam plurims habet,vicosqj in-
numerabiles
DECADIS I. LIBER l ,
I numerabilesinvrbiumfpeciem:fed conuentus partim ciuitaribus,partim ab
his Vngarorum ducibus,qui in Scy thia prodeuntes,vtrafquc Danubij ripas oc-
1 cuparunt,nomen aflumpiere. Citeriores, qui per Pannonias difniii funt , prius comit*tm
is lu funt ordine refcrendi : in primis Syrmenfis conuentus, Syrmio metrpoli ci- 1"'^
m uitate nommatus , de qua multa paulo 'upra dida iint: Ioanne epifeopo , viro L v l '*
m nobili & grauiifimo,ac multis animi corporisqj dotibus pra'dito,vniuerus ille
A- Scordiborumtradusnuncmagnoperegloriatur, cuius virtuti fi fortuna co-
bu mitemfeprarbueritdong maiorafperarepoterit. Deinde Valconenfs, in quo
bas Vylacum oppidum non ignobile. Epicopatusque Diacenis^qui maximam
is 11 lo Myfiae partem quondam obtinebat, nuperrime excellentiimum epifcopurn
in- fortitus eft, StephanumCrirbum, inaudita humanitate, mira optimarum ar-
re- m tium difciplina , prarterea de, dementia, liberalitat prudentia incredibi-
CM li: cuiifata vitamprorogabunt, nihil eft tarn magnum, quod virtute&pro-
0 bitatefuafperarenon poilit: Pofthunc Pofeganeniis,inter SauumDrauumqj
it diffufus,cui Pofaga oppidum nomen indidit. Sclauoniam autcm Dalmati
an am duobus tantm conuentibus compledunrur , qui Scuia: ac Zagabrix ha-
- beri folcnt. Barauieniis conuentus multis fertilibusque viribus exornacus , in
ad quo ciuitas opulnffima, Peucinorum reliquiis ardificata : q'uamnunq
:e- a quinqu bafilicis,Quinquecclefienfem vrbem vocant : antiftes huius Si^if-
3f* Ao mundus eftjrion modo optimisdifeiplinis , quas ab kalis accepit, &: opibus ac
i- no brlitate generis , verumetiam ingnita humanicate,magnincentia, grauita-
i- \ te, formacqs pra:ftanriavcnerandus, qua omnium fpedator Dm'gfafiam fibi fa-
r cillim concilit. Item Batha, vicus quidem non ignobilis , quam Vngari Scy-
j tharum proles, Batha Gimmerici Bofpori, quae nonproculSyndaeft, vo-
carevoluerunt. Deinde Simigieniis conuentus eft, Simigiusque pagus , cum
templo non ignobili , in quo Segefta , catterique vici Balathonis lacus accola?.
Sed inhec loca Segeftani,Scy tharum incurionibus vexati^ vt tutius viuercht
fe receperunt. PofteaThlnenis iuxta Danubium,vbi Abbati tres vetuftif-
imae,circumfuis ditatse pagis. Mox Albeniis, ab Albaregali nuncupatus,qua-
30 in media paludc fita, haud Facile expugnan poteft : vbi balica diui Stephani
Vngariae regis profedo nobiliiTima, in quaregumdefundorummonumenta
ipedantur rnunc tanto diui Matthias fumptu tota reficitur , vt cum iupcrbiffi-
mo quoq; templo conferri queat: cui quumreg\o edido & audoritate pontic
ficia,a:tate noftraDominicus antiftes forte praeeft, tanta comitate, prudentia
probitate,&aipedus venuftatc fuit , vt fpedatoremquenque dido citius alli-
ceret in amorem,officio cuiq; deditilmus,&:pra:fertim externorum:iberali
nan que vultus,& corporis decora proceritas,gratia: tantum addebat, vt adeun
tem quenque fe dimitteretinuitum. Sed cur totlbas Vngaria dixerit,hauc
immcritplcnq; dubitabunt.Non olumhanc Alba habet Vngaria,fed Albam
4-0 Grarcam ad Taurunium, & Albam Iulam in Dacia,apud Tranffyluanos , quo
quidem nomine non immerito tantopere deledantur (vt mea fert opinio) qui
progenitorum fuorum nomen lubcntifllm retinent. VngarinanqueabVn-
nis, Vnni Leucis, id eft Albanis Aiiaticis , qui Scythis orti funt ( ii Procopio
Graecofcriptoricredimus) originem duxerunt, fivtmaiorum nomina ferua-
rent, quas atdificarunt vrbes, abis nominare voluerunt. asneas enim&Teu-
cer, anciquorum more, quas ciuitates rundarant,patriis nominibus appellarut.
Pi us Pomifex maximus,huie opinioni^nefeio quo affedu , refragatur: nifi for-
oafle ifto,quiaquum vates effet optimus, Vngarosq; maticinaretur paucispoft
temporibus Alemannos fuos, quos tantopere ac iure dilexit, facile domituros,
io iniquo ferebat animo ,eos aliquamnobilem originem fortiri. Procopius Vn-
nos Phthalitarum genere fuifle prodidit,quos etiamLeucos,id eft Albos,no-
minac : vnde & Leuci quoque in Blgica Gallia inter Remos & Lingones fiti."
In. eodem conuentu Coletia f eft metropolis quidem ciuitas , metropolitamqi t&*S>
haberer blet non ignobilem. A Coletianis hoc nomen fundamenta fumpir,
uni (vt Pcolemacus audor eft) fub Noricis inter Sauum&Drauum,non procui*
* ANT. ON F IN 1 1 RER. V N G A R.
aPatauio quondam habitarunt. Hinc confpedu adoccafumVefprinicnfi
eft, ab epicpli ciitate nomiriats,qu5dm ciuitas ab Albo fonte, Alaman-
nica lingua nomeh accepit. tem Zaladifis, trans lacum quem Balathunem
nunc vocant:cui quidem ideo nomen hoc indifm,quia Zal,id eft fluduatio
vndarum ; conuentui vndique circumftrepit. Ibi qdoque Thihan Cheronne-
fus & pcninfula eft,quam optima pifcium copia,cceliqj benignitas nimis fortu-
natam,&ldng fortunatioreniceleberrimum templum , ab Andrea rege con-
ditum effecit. Pilifienfis ver corientus , ad Danubiuni recedit montana
quidem regio; & tota vitfera, &c ob calidas aquas fulphureu fert vinum, quod
temulentiam facile iet.Hic Buda rtoua, & Buda vtus, vtraque Danubij lam-
bitur vndis: Bdiriis, vetuftiflmis Scytharum ppulis, qui cum Atila VriricH
rum rege, qui in Panrtonias defeenderunt, appellata. Ne llis quidem aflenti-
endum eflfe duxerirri j qui fratre Atilxnominatam tradunt: fi Herodotum &:
Strabon diligentius leditafleht, aliter fortafle fenfiflent. Vnni ex Aia prode-
untes,traiedo Tanai,in medim Europa; Scythiam perietrarunt,& cum Budi-
nis diu habitarunt, antequani Pannohias occupaient. SuprBudam vetercm
in eadem Danubii ripa,vetuftiifimae vrbis veftigia nunc cernuntur,magnumqi
rriurorum. ambitum referunt, Sicambriam nunc iuniores dicunt, Sicambris,
remotiifimis Germania; populisrnam ciuitas ifta ex auxiliatrice Sicambrial-
gione Germania:, nomen olimaflumpiit. In haeveteri Buda lapis effbiuis eft,
Matthias regis tempore,dum fundamenta iaccrentur ardium Beatricis regina:,
cum tali inferiptione: legio sicambrorvm hic praesidio
COLLOCATA CIVITATEM AEDIFICAVER VNT, Q^VAM EX
svo nomine sicambriam vocAVERVNT. Nos autem quan
tum ex Ptolemaeo S Epigrammatis veterum lapidibus incifis coniicere poilu-
mus , legionis prima; auxiatricis hanc vrbem fuifle crediinus. Treis enim le-
gionum yrbes, in ripa Danubii(qUamuis in ftiperiore tatiim Pahrionia,in quo
fortafle decipitur,quia inferiorem etiam attingurt)Ptonieus collocuit. Pri-
mam,qua; legi Germanica decima dida eft: quam quidem earn fortafle rep u-
tarim,quac iuxta Strigonium in effufa planicie fita eft , aut confpedu Gnia- 30
ra;,iuxtaTatam. Altera , quadegio Germanicadecimaquarta:& earn pauloiu-
pra Budam,ad decimum fextumlapidem,vbi diui Andrea; nunc templum eft,
& vicus in edito loco fitus ,- fuifle opinamur:' extat adhuc murorum circuitus,
tergo nondum liuida vetuftatedeletus. Adhuc in veteris delubri limine la
pis eft , cuiufdam Flauii epitapfnuni referens:ex quo mihi facile coniedura
deducitur ,legionem illam Domitiani Imperatoristempore, in Dacicaexpe-
ditione , in ripa Danubij fuifle collocatam , ibiq,' aliqumex Flauiana familia
obiifle,legionishuiufceprxfedum.Tertiam autem, qua; auxiliatnx legio fuit,
fupra'Budani veteremfuifle reputamus:quod vetuftiilimum tcftatur Epigram-
ma ibi cfbflum,& cuiufdam fchola; fpeculatorum legionum adiutneum dica- 40
tionem oftcndit.inciteriore nanq; Danubij ripa, nulla alia veterum ciuitatum
veftiga his potiora comperimus. Ex quo fit, vt Sicambriam legionem primam
auxiliatricm , hanc Sicambris Germania; populis appellatani, qua; ad Bu-
dam veterem humi plane lacentem cnfpicamur,exiftimare debeamus.Sed li
berum cuique iudiciu facile patimur : ineptos & fomniculofos annalium fcri-
ptr's non fedamur. Non multo fupr,in eadem ripaflumiris, Vicegraduseft
oppidum , regum Vngaria; quondam fedes:nunc vicus eft celcberrims, ciui-
tatis iriftar, diuo Matthiainftauratus, ac eius regia tanto fumptu & arte culta,
vtmhil pulchrius fpedari queat, & fuperbius : fed de hoc alias. In monts au
tem vrtice arx munitifllma,' vbi regim facramqj corona aiunt aflefuari:pau- jo
lo fupr,Pilienfis abbatia eft. Secundum Zaladienfem comitatum,vt aiunt,
Caftriferrenfis eft, ad Noricos Vindelicbsqj fpedans : ibique Sabaria vetufta
quondam ciuitas,varia referens monumerit'a,qua; quum diui Martini patria fu
erit,non parum ibi religionis ab omnibus exegit. Sempronifis hue attingit,
Scmpronia nobiliflima Romanorum colonia didus,acCiuitati noua; Au-
ftri ,
DECADIS I. LIBER I. y
ftria: conterminus,in quo munitifllma oppida, innumeriqj pagi. Si ad Dariu-
ian- hiiim declinauerisjaurienfis conuentus occurritqi ab lauro ciuitate feracif-
finia nuncupacus eft,quam Arabon arrinis abluit,quum Danubmm influit, vbi
ado paulo remotiis Bregetiumf lim fuit.-epifcopatm habet non ignobiljciusqs aregethin.
bafilicam Vrbanus pontifex,MatthiaE regis apochry fiarius f, n paruis edificiis -*/<></*-
rtu- & apparatibus excoluit. Thomas huic ; qui diuo Matthise ieruiebat , ecreti rim'
on- plane fucceffit: qui quum cxa&a prudentia , integritate ac fide fumma foret,
item Iaboriofo corpore^ingenio dextero & acuto,non plus fibi, qum princip
oi placuit: aiidua illi feriiitia Se officia incredibili ftudio prjeftitit : quare tantum
m- io "bi aucoritatis vendicauit,vt pro breui confilio, aftu fapientiaq; lua, inter ca>
lo. teros (i viueret) principat confequuturus eile videretur. At huic neps Fran-*
- eifeus erat,qui profa &pedeftri oratione pollens,dodis fauebat ingeniis:& pa-
i ttui fer collega,quum regis fit amahenis,fcribcndi elegantia commune mu
jj. nus exornat: Neqe proeul nimis ab lauro Pannonius mons eft quo Panno-
. niam plenque di&am affirmant : & in eius iugo religiofiflimum diui Martini
templum, qui quamiis Pannonicus ruit in vlteriore tarnen Gallia eius corpus
rcerentiHime aiTeruatur. Cum hoc continuatur Camarieniis, a Camaro Scy-
thrum oppido nomihatus, quod in infula Danubij fitumeft. Comari nanque
iuxta Iaxartem Sacarm fluuium , in Afiatica Scy thia popuh fuere celebrri
mo mi: quare multaEuropica: Scythix oppida,Aiaticae nomina referunt : quin &:
omara fluuius in Ba&ris eft,qui cum intrat:Comari quoque ibidem popu-
U. Exquofit,vtVnm,Vngaroruniprogenitores,exAiiaprimm,&:nonexu-
prodierint,quum non folm nominated Scytharum linguafn quoque re-
doleaniAfiaticorum. In eo'dem coriutu Tata,vbi arx regia tamo impendi
extructa, vt iure pofit omnibus rioftri tehiporis arcibus antefern : hinc nan
que lacu , hinc duplici foiTa:excifo faxo , & erecto aggere munita , vt nulla ex
parte oppugnari queat. Strigonienfis hunc attingit ,a Strigonio metrpoli vo-
catus:quam quiim Ifter &c Groms amis przterlabituf,hinc iuniores appella-
tihem' corifraxiiTe opinaritur. Bafilicae ibi dua: nobilifima: , archiepifcopacus
jo aJtera diuo Stcphanorege in edita arce cftructa: in oppido fubiacte altera,
Bela quarto Vngarorum rege , diuo Francifco dicata. In patenti campo prae
ter Iftrum.legionis Germanica; dcima* iuxta flumeri eftua- veftigia multa cer
nuntur (ii Ptolemceo credimus) quaTartari poftea delcuere : vbi quum legio
nes adhuc Valentiniano & Vleme imperante tenerentur , prefecto legionis
prima*,vrex quodam lapide legimus,Monopolium in fuburbio inftitutum eft,
cuius inferiptio talis eft : r v r> i i princi pal i dominorvm n ov
S T R R V M , V A L E N T N I N I j' V A L E T S ET G R A T I A N I,
PRINCIYM' MAXIMORVM SPS I T INE , E T IA M I L L V-
STRIS VIRI, VTRIVSQ^E MILITIAE MAGISTRI EQ^VITIS,
CO MITIS, FOSCAN V S P R AE P S I T V S L E G I N I S PRIMAE MAR
TI OR VM,V'NA CVM MILTIBVS S IB I CREDIT I S HVNC BVR-
GVMjCVI NOMEN COMMERCIVM ,' (^VA CAVSA ET FACTVS
EST A FVND AMENTIS, ET CO N S T R V X I T , E T AD SVMMAM
vMANVM PERIS IN DIEBVS X L V I 1 1 , ON S V LA T V S DIVI NO-
STRI GRATIANI AVGVSTI BIS, ET PROBI VIRI LA' R I SSI-'
M i , fecit pervenire. Locum praepotes metropolita excolit,& nunc
quam maxime Hippolytus Aragonius,regina* Beatricis forbre nepos,ac Her-
culis Ferrariar ducis filius,qui noduni decimum annum natus erat, quum a di
uo Mattriia tarn facro muere donatus eft.Sedgenus rgium,immaculatapue-
- - ritia indoesq5 pene diuina , bafilicae "venerabilicollegio facerdot prcium
potius"acldidiie,qum quicquam detraxTe yidetu Mofonienfis hunc aran-
-qz. Haterius"dc conuentibus citeriofibus diclu eft. Nunc vlteriores rite pro-
^auarnur: Peftenl fumiatufinitium,cui Pftum oppidum nomen attulit.Pi-
bnciif'vetfti ciitasnbnien dedit,qua: Pifone , qui Thfaciam domuit(vt
Florus ait) nomen ammpt, quum in Myfiis &Pannoniis verfartur. Hon-"
-.

' , f

__
ANT. BONFINII RER. VNGAR.
. tcnfis vero eft,vbi Samfeft oppidum,a Saris vetuftiflimis Scytharu Afiar popu*
lis vocatu.Neugradienfem,vbertate foli la*tum,Bacia ciuitas excolit. Ad Mar-
maciam,quhodieMarmaruTamdicc,Gcmenenfis plane fecedit,cupri&: ar-
genti ferax.ItTornenis,ac Zolicnis,a vico& oppido denominationemafTe-
quuti,alter ferri,alter auri& argenti feracitate prftas.Sanenfis,cui cafteu no-
mfamuit,adSarrriatifinesfpecbt.Polonis quoq; Scepufienfis efteterminus,
in quo Scepulium,Barthuua,ac ciuitas Leucouienfis, ab Albanis Vnnoru pro-
genitoribus condica.Leucon enim albu Grxce fignificat.Hic Emericus prfe-
&usprxtorianus,qupalatmumvocant,&Stephanusfrater, comes regius,lat
iempeftatenoftradorrnantur: alter fapientia fumma,ac magna reruexperien- x<>
tiapoHens: alter fide,probitate armisq; praeclarus. In montibus prope Marma-
ciam,Vngenfts eft,qui ab Vnnis Vngarifve denomination accepit. Si in cam
pos defcderis,Heuefienfiseft,vbi AgriamfuTe diximus. Borfodienfis autcm
eft,vbi Diofgieurcaftellumnon ignobileprfidet.VltraTibifcum,Zabolcien-
im inuenies,Zolnocenfemque exteriorem,cuius amnis accolas fales foiulesc
Marmacia inDanubiumdeuehunt. NequeproculhincBihorienfis,vbiVa-
radinum eft,eiusque baiilica, vbi diui Ladislai regis corpus requiefcit : fpe&a-
tur etiamex re equeftris illius ftatua,ftatuacq; nonnuUa%Bekefienfis,adTran-
iyluaniam recedit. Cui Orodienfis quoque finitimus eft. Cui Orodium , vbi
Bela* cacci regis eft fepulchrum,nomenattulit. Non proculhinc Zaradienfis. to
PrsetercaThorontalenfis. EtiuxtaTibifcumamnem Chiongradienfis , Zege-
-dienii oppido celebratus.Item Chianadieniis, c ciuitate & bafilica non igno-
bili. Ad My(am Themefienfis fe refletit,vbi eodem nomine oppidu frequen-
tibus viciscircunr'ufum.ProximushuicBachienfiseft,ciuitateclarus &C anti-
ftite.Inripa Danubij Bodroghienfis extenditur,caftellonominatus.Zathma-
rienfis fodinis auri & argenti ditiflimus permontes crlunditur, oppidumty ha-
bet,quod Riuulum dominarumnunc appellant. Zolnok mediocris,& Crazna.
Jtem Beregenfis,cum oppido in ltiffimo monte fito,quod Monkachum voca-
tur. Et Vgocienisjvbi antiquiffimaprimrum domus, inter proceres clarifl-
ma femper habita,lat dominatur.Cuius princeps Emericus , ca tempeftate di- 30
ti ili mus,& Matthia: regi formidolofus,oppidis & fominis priuatus eft: cui mox
pra*ftantiffima Emerici filij indole rex,pccnitentia &: commiferatione ductus
cuneta bona reftituit:adolefcens enim erat liberali ac venufta vfq; adeo facie,
vtmaiorumfuorum virtutes praz fe ferre videretur : huicPrinilanos congenti-
lis erat,innocentia,probitate SC afrabilitatefumma. Ad Marmaciam hi fpectanc
omnes. Supra PifoniumNitrienfs,vbi Antonius epifcopus,grauitatis & pru-
dentia* ftudiouEmus Nitriae prsefuit. Nunc Barienfis fequitur, vbi Reuifthie
Vrbani pontificis Agrienfis eft oppidum. Morauia* Mura fluuio dictar,
Trenchinienfis eft conterminus,cui ciuitas nomen impofuit: nequenimis
hincTyrnauia abeft oppidum. In Morauix & Polonix finibus Lyptouien- 40
us eft , Lyptouia vrbe nuncupatus : quo Ioannes fauftiEmus diui Matthia*
fihus , inampliflimi fpc imperij ab infancia cducacus, pientifllmo ptre dona-
tus eft , dum qualis princeps futurus eflet, teneris prarfcrret annis. Aruen-
fem, Morauia: Poloniaeque fines attingunt. Ad eafdem partes Thuroceniis
pern net. In eademfer regione Abauuyuuarienhs,in quo Caffiouia vrbs no-
biliifima,&Eperies. Zemplinieniis,vbioppidum,vbi adBodrogum amncm
Scytha* ac Vngari primum confedere. Poftremo Maromoruienfis conucn-
tus eft.vbi falium iunt fodina*, 5 quinqu oppida vicque. Atque Tranflyl-
u anienfis, vbi feptem Saxonum iunt ciuitates, quas Scptemcaftra (ni fallor) ap
pellant. Ex his potiores funt Saxonum , Cibinium, Braflbnia, Biftricia , Co- jp
Ioiliarum , quod Scholafticum oppidum Scythica lingua interpretan tur , vici-
num etiam eft illi monafterium , beata Scholafticacdicatum. Item Aibalulia
jseieff. metropolis,dc qua fupr dictum cft,fodina quoque falium. Scythuli f quoque
populi,c S cy tlii s ingenuis oriundi , qudoquidem adhuc fcruitucis ignari funt,
nulqregitipendianuncexpendunt,niu quandoque domefticatim bouem,
&illum
DE CAD IS I. LIBER I. x7
J & ilium quidem non edi&o imperatum,fed precario nomine,poftulante qua
il regnr neceficate exoratum. Sed ha*c omnia rcccntioribus nominibus ap-
l'ai- pellemus. Illud Sarmatia: latus, quod interTyram Axiacem adEuxinum vf-
alt que mare porrigitur,Podlianuncdicitur: HincRufiaadBorifthenem vfque
'.-
diffunditur,& vtranqueeius ripam ad caput vfque obtinet,deinde inter onen-
, tem & ieptentrionem, conuerfa fupra fontes Tais ad Ripha*um mont pro-
P* pagatur. A Riphads deinde iugis pars eius vna in Sarmaticum Oceanum, vltra
F" Cherfincitum ad Furftairi amnem , altera vero in Afiam o Hyperboreos , 8c
'itt w Hippophagos vfque Sarmatas excurrit , vbi fylueftres homines iupra niues fe-
*" ' to r perpetuas vehicidis feruntur , qua* cerui tanta pernicitate trahunt, vt vltra
centum milia pafTuum vno die iter facile metiatur. A tergo Rufla*, inter lpfam
Tariaim Sc Mototidem quicquid eft ,Tartari habent, Lithuania, quam pleri-
to que Litauiam appellant. Interiora Sarmatia* poffidet inter Venccbcos 6c Bodi
ce Has montes fita^ab exortu Rufllam, fepttrionc Liuoniam,Prflam Pome-
w raniamactinginquc quidem regiones Bodinis Alanisque montibus,rliqarn
h- Sarmatia: ram ad Oceani vfque littus occupant. Lithuania* Mazouia iungi-
U- tr. Ab occidente circa ripas Vittux fluminis , Polonia earn Sarmatia: partem
- fi bi occupaui t,qux Sarmaticis montibus,& fon tibus V iftula* , Germaniam a
i Scythiaifiideritisextenditur. Qua*quidemlocaOmbrones,Saboci,Sidones
is,- * Sc Vttburgi quondam incolebant: fed qua Germaniam incurrir , coniungitur
- Silefia*,quam tergo Morauiaexcipit. Quadi autem ScMarcomanni fub Mo-
j. robando rege,Silefiam&Morauiamtcnuere, quo Morauiam dicta arbitran-
i- tur. His duabus regionibus Boemiaad aquilonem adicet, nter montis fita,
y qui Sudeta: di&ifunt , Sumauamfyluam. A Drauo incipit Vngaria , &citra
Danubium, Noricis ad Taurunum vfque,vbi Sauus Danubium influit : vltr
vrer y Germania Carpathum montem atringit , fub quo Sepufium ft oppi
dum^ ad Tibifcum vfque fpaciatur : quod montana* Dacia* caput ft, quam
Ripenfem plerique dixerunt, Sc nunc Mohtanam Valachiam appellant. Alte
ra vero Valachia,cui Moldauia* nomeri ft,inter Iftrum Se Tyram, ab Hieraflo'
30 niontanxValachia termino, ad EuxinumvfqePontum extenditur. Tranf-
iylania vltra Carpathum montem,extrema eft Dacia* ora.Infuperiore Myfia,
Bofna eft &c R afll a : tergo, Seruia :: in inferiore Myfia,' Bulgaria tinetur. Re-
gm fedes in Polonia Graccouia eft, ad Viftlam amnm fita : in Lithuania,"
Vifn : inVngaria denique,Buda.

&RVM VNGARIGRVM DE*


DIS PRIM LIBER I I.

Tran qve Scythiam,& citeriorem vlteriorem^ue Vnga-*


4' ^^^^jM. 1 1 & locorum nomina, qua: tranfinigrationibs bellis
variarm gentium immutatafunt , qua potuimus ,1
defcfipfims:rati hacdefcriptione,hiftoriam quenque faci-
lius accepturum. Sed quum ad cius feftihemus initium, etf
in fuperiori libro nonnlla retulimus , de Scytharum tarnen
origine, rhoribus &'geftis,& de Gothis,qui ab Vnnis eiecti
/une ,~vndc Vngari duxere genus , nobis priuskaud abre dicendum eile ftatui-
mus,vt commodis caetera profequereniur. . Scythicam gntem , a Scyth fi-
H, Fierculis nmen accepiiTe, nemo eft ,qui denget.- Verum in hiftoria
picrique mlTentrunt.Dibdorus natam ex terra virginemtradidit, vmbiUcote-
<o' ns liumana forma praeditam,cacterum vpera: earn treisperois^geulc,Scy-
ch am, Pltonem,& Napim : primum virtute ac ingenio prarftatiorem, propa-
ito imperio,quod anguftuni acceperat,Scythis nomeri impofuifle: ab altero,
Plu tories : Napos tertio , diuifo'regno , &c prolatis nibus fTe ominatos.
cns, qua: prim ad Araxim fluuium pauca 8c contempta confederat,magna-
jUmVijjl ri'fhn regem belli S glbriae cupidumVniontan ad Cafpium vfque
ij
i8 ANT. N F IN 11 E R. V N G A R.
occupuic, cam'pcftria vero ad Oceanum &Mceotim:quin etiam traiedo Ta-
nai opcimis rerum fucceflibus vfa,in Europa ad Thraciam vfque peruenifle fei
tur. In Aia quoque Nilum attigifle , colonias prouinciis fibi fubadis in Scy-
thiam deduxifte multas , potifimas vero duas:alteram ex Alyriis , quam inter
Paphlagoniam etPontum collocauit: ex Mdis alteram,quampon Tanaim
eamque Sarmatiam appellarunt. Herodotus Herculem refert , vt nil intenta-
tumindomitumque relinqueret>in Scythiam peruenifle, apud Hyleam fyluo-
famque regionem muliereminuenifle biformem , eamque fibi equos fubtra-
xifle, neque ipfum, nifi ioluto coitu ab ea recipere potuifle.Huic treis fritos &
elegantes pueros fuifle natos,Scytham, Agathyrfum , & Gelonum: confultum
ab illa , cuiregnum tradituraeflet, refpondifle , Cut delegatus arcus intentis
decuruaretunScytham, vbi adoleuerunt,vehenientius intendiflejregionis Im
perium iniuifle > tratares alienas quxfiuifle fedes: Gelonum , tranfmiflo Tanai
-ad D anbium vfque regni fines protulifle: Agathyrfum,ad aqmloncm receflif.
fe, & ad Rip haros Hyperboreosque montes imperium ftatuiffe. Nonnulli qui
dam, nefcio quid ex Hebrxorumhiftoria hallucinantes, Magog filio Iaphet^
Scythas promanarle fcribunt: quin & Hunorem & MagoremNembrotirilios,
Vnnorum fuifle progenitores. Nos autem vetera monumenta nimia audon-
tate pollentia, etiam in errore fectari, quam cum his^ (dum licet) bene fentire
maluimus. Scytharum igitur gens quam antiquiffima femper habita fuerit,fua l
cum ^Egyptiis contentio prorlus oftendit. Jgyptij hoc argumto priniam ho-
minum originem fibi vendicabant:aflerebant enim terras ab initio rerum,qu
autintolerabili frigore,aut nimio feruore afficiebantur , primos homines adi
r nequiuiTe,praefertim quum aduerms ha:c, nulla adliuc velamenta ars inue-
nifletj^Egyptumin medio fita nimia foli fcunditate,cliq; temperie prpol-
luifle: quin etia Nilum limo,foute fole,innumera animaliu genera procrai-
fe:hinc facile colligi,primos homines ibi fuifle vifos,vbi educari facilim pof-
fent.Contr Scythje,hanc nullius momenti ratione afrlrmabant,Deu &c Natu-
ram nil fruftra ftatuifle , nulla protulifle loca , qua: omni ex parte vacarent : in
animalium ac catterarum rerum procreatione,pro loci aerisque condicione o- 3*
mnia generaflean frigidis oris dura corpora colloeafle , caetera, patientia calo
ns intolerandi,plantas c fruges pro loco &: clo aptilfim difpofuifle. Ad hace
principio rerm flue vmo fueritcongeriesque rerum , fiue aquarum illuuies
terras exfuperans , flue ignis cunda occuparit,quem mundum genuifle vo-
lunt , Scythas origine omnino pratftare oportere. Nam i ignis , Dei nutu ter
ris ceder iflus eft, nil rigente feptntrioneprius ab igne liberatum fuile,cre-
dendum eft. vEgyptum vero, ac catcera,qua: ad folis exortum fpedant, tardifli-
mtemperata, quin etiam adhuc folis ku non carerc. Si aquarum illuuie
demerfatellus,nihil editimo feptentrione defidentibus aquis celerius emer-
'ifle,quod nulli prius, quam Scythia: , accidere potuit. Qua: quam alta it,hinc 4 A
facile intelligi poteft^qud omnes fluuij Scythia orientes, inPonticum gy-
ptiumquemare decurrunt: contra ^gyptus, adhuc tat regumfeeuloruniqae
iludi & impenfa, aduerfus incurrentiurh vim aquarum vix miuiiri potuit. Ex
quo facile Colligitur, Nilum non mendie, fed ex Atlante monte ad oceafumy
exortum derluere^Si diftinda vnionc , rerumque congerie, leuia furfufri, gra-
uiadeorfum plan defiduntmimitum Scythia clo propior, fub editiore polo
fita, prior emerfit.Quare ^gyptij,rfonmod argumentis,fedvi quoque armo-
lum fuperati funt. Nam irtdido Berofo /gyptiorum rege quondam bello*
nonmodo eum in finibus aduenientem expedarunt , fed prodeuntes longius
occurrunt,tanqu praeda: obuiam ituri,quando cum eis rex nil lucrifacere pof f<S
it: quod vbi hoftes acccperunt, relidis impedimentis &caftris,didocitius in
fugam couerli funtspatrata magna cxde eorum vix in gypt rex ineolumeni
fe recipere potuitrquin etiam,nifi Scythas paludes inhibuiflent,vniuerfum ille
*egnum amififlet. Ifti dum redeunt , vniuerfam Aiiam domitarunt,& in impe-
nj titula mnimo indido tributo1,'ftipendiaria fecerunt.SedquidBerofumdici
L- - mus-
DEC AD IS I. LIBER II. i9
mus, exolctamque hiftoriam ingerimus ? Darium Perfarum regem in turpem
fugam conuerterunt,dcleuert Gyrumcurnvniuerfo exercitu,ZopyrumMa-
gni Alcxandri duccm cum omnibus copiis ad internccionem vfque cecide-
runtjParthicumdenque &Badrian imperium pepererunc.Gens bello afper-
rima, indomitabilis^ omnis eXpers ambitionis & auariciae , nihil vidis praeter
gloriam poftularuntrneque agros colunt , eque domos aedificnt , eque vil
las conftruunt, eque fcdes certas habent : per intultas folitudines pcora tan-
tum pafcunt. Plauftra in domorum vfum refarciunt , ad arbitrium mutabilia,
haec vxores & liberos ferunt : fe ferinis & murinis pellibus tegunt , lanx vfum
to ignorant:lade & melle vefcuntur,muldra potiflimum eft abaci ornamentum:
arma,enfs & arcus : iufticia,no accepta legibuSjfed ingeniis infita.Nullum fa-
cinus furto grauius habetur,quum line tedo & munimeto,pccora & alimenta
poffideant.-quum per fyluas vagentur,fi furari liceret,nil fupeteTe videreturra-
liena non capiunt,propriis contend : aurum & argentu ex more non anhelant.
Carterum modcratifimi & ablinentes , &fuapte natura probi : quod Romani
Grarci vix praeceptis ac difciplinis philofophorum confequipomerunt.Plus
enim his profuit ignoratio vitiorum,qum illis cognitio virtutis. Iure igitur
(quemadmodum in fuperiore libro diximus)tantopere ab Homero laudantur,
qui vbi Phnicum,Ionum,Mileftorum,Graecorum & Romanorum commer-
ao ci fuere vfi,coinquinatis quafi moribus, immites &: eferati fadi funt. Impe
rium fibi Afiae compararunt , quam vedigalem per annos mille & quingemos
habuere,pendendi tributi finem Ninus Ailyriorum rex impofuit,ipiineq; vin-
cineque feruitutem tolerare poruerunt. Trogumfandiflimusillc pater Pius
nclamat,qud Scythas Romana arma potius audiuife, quam fenife fcripfe-
rit : neque his ludibus dignos,neque RomanisyGra:cis Maedonibus inta
ctos fui/Te: Alexandrum,eos ad Iaxartem vfque fluuium cecidilTe: Pompcium,
multos Scytharum exercitus fudiiTe,Albanos & Iberos domuifle : Multa quo
ique imperante Claudio, Romanis in Scythas (quae omnia profequemur) cla-
riflim ruiffe gefta. Verum haec omnia facile refcllentur, quandoquidem hi o-
10 mnes vix limites attigerunt,penitifima intima loca haudquaquam pene tra-
runt. Si quid Alexander fechTe iadatur , tranfuolando potius quam gerendo
peregit: vbimoratuseTet,fortunamfortafFemutaflet. Reconditinanq; Scy-
tha:, Alexandr audiuere potius, quam fenfere. Prius recclTit ad Badrianorum
Sogdianorumqj defedionem, quam Coados Scytharum populos experiri po-
tuifet. Romani imperatores,u* quas geeruntin Dacos S Boporanos expedi
tiones,& e*s quidem epiilime, calamitofas habuere : intcriorem tamen Scy-
thiamnon attigerunt,qua:tam in Afia,qum Europa ita ampie lateqj difrundi-
tur,vt alterum terrarum orbem dixeris:neque foli vbertate,neque fcecundita-
e pecorum, eque auri, argenti&lapillorum Copia contemnendum. Sedini-
q, quo(mihi crede)animo idfcrebat facrofandus ille pater,remotiiis futura mul
ta profpicis,Vngaros Scy tliia oriundos, qui Auftrales magna clade C calami-
rate confecerant,& iterum fortale confident, tantis ludibus praeditos proge
nitores hatmifTe. Pra^tereo Parthos, Scytharum exules, vt Scythica lingua in-
eligi potcftr quippe qui populo Romano ternis bellis per potentiflmos du*
ces laceffiti,vidores potius,qum vidimiere.Hi primiim domefticis fcditioni-
bus patria eiedi, folitudines , qusc inter Hyrcanos &: Dacas , item inter1 Areos,
l^iargianos & Badrianos iacent , furtim occuparunt ,^ Scythicum
cum Mordico admifcere ceperunt:vbi Arfacemmultis pft temporibus forti-
ti rejem prxftantiflimum, regnum amplificarunt : quo ca?teri quoque reges,
f0 Ariacida: didi funt. Aduerfus Antiochum Seleuci filium , cum centum mili-
bus pedimm,&: viginti milibus equitm eos infeftantem, mira virtute pugna-
runt. Superarunt imperante Mithridate Mdos &S Hyrcanos,qui Caucafo ad
Euiphratem vfq;,Parthorum protulit imperiu. Phraates eius filiuL in Antiochi
bello exercitum Gra:corum vi totum cepit,& in longa captiuitate retinuit. Hi
JV.CraTum obtruncarunt,redegerunt Perfasrerum dominos in ditione fuam.
iij
3o ANT. N F I N 1 1 RER-. VNGAL'
M. Antonio bellum inferenti cum quinquagintamilibus equitum occurred,1
& ni Ventdij Bafli conduis noftri virtus fuccurriflet, iam de vniuerfo Roma
no exercjtu fuiiTet tum. Seueri Imperatoris infidias grauiflimo bello vlti
funt. Galieno imperante, Mefopotamiam & Syriam fibi vendicarunt. Orien-
tis tandem imperiuinhxc Scythicaproles occupauit,neq; Romanis vnquam
domitaripotuit. Prartereo cartera, ne longius euagemur. Imrao adhuc animus
hasrt, vira virtus virormne an mulierum Scythia:,plus fibi gloriac compara-
rit.Promanaruntexhis Amazones,inauditafortituainisaudaciaemuliercs:
quas non modo cum caeteris fceminis conferri indignantur, fed virorum fe glo
riam atquaiTe , ne fuperaTe dixerim , fane contendunt. Hae Ptolemxo inter I0
fluuium Rhan Sc Ceraunia iuga collocantur. Me'trodorus Scepfius,eas Garga-
menfibus finitimas , ad Cerauniorum radices habitaTe prodidit. Hanc origi-
nemhiftorici his adfcribunt : quum in Scydiia duo regij iuuenes , optimatum
Factionedomo eiicerentur, coacta magna uentute in Cappadociam veniiTe
dicuntur , ad Thermodonta confedifle , Themifcyros occupafe campos, ibiqj
diu rapias <5latrocinia exercuiT : finitimorm tandem onfpiratione, ad v-
nura omnes fuifle cxfos. Vxores qua: fuperfuerant , conpicatas additam exi
lio orbitalem, n folmvt propria tuerentur (aiunt) arma fumpliTe,fedquum
defperationem audacia corroborarent, fines amplificare voluiTe. Finitimo
rm coniugia xqu feruitutcm abominatas , concemptis virorum admini- id
culis , regnum auxifle : vt in pari omnes fortuna forent , viros qui domi fuper
fuerant, interfeduTe : moxrabiemcouertife in finitimos, quibuspacatis , ne
ad interitum redigerentur,eorum cncubitus ftatuto quotannis tempore inire
folitas : editos continuo mares ecabant, fcemellas contra tollebant, quas non
foemineis artibus excolebant,fedequis,venationibus& arcu exercebant.Exu-
rebant mammas dextras , ne fagittando impedirentur : vnde nomenhis ndi-
tum. Hamm Lampeto & Marthefia reginas praeftantifima: fuere : alternis re
gnum vicibus gubernabant,altera donii , foris altera rempublicam gerebat. Se
Marte genitaspraedicabant. Subegerait Europa: partem, multas Aliar ciui-
tates in ditionem fuam plane redegert: dum tuendi imperij gratia in Aiacum 30
exercitu magno commorantur, Ephefum, Smyrnam ,Cumam S Magnefiam
condidere. Marthefiae filia fuccefit Orithyia, qux cum eximia reimilitaris di-
fciplina perpetuam fibi virginiiatemconferuauit, Amazonum vfque adeo im-
perium auxit,vt Herculis acThefei expeditionem nieruerit : qui ineas profe-
fturus excellentifimam Grcia: iuuentutemdelegit,nouas aues Iongas com-
parauit. Antiope & Orithyia forores rempublicam gerebant : Antiope domi,
foris Orithyia. Quum Hercules Amazonum littori applicuiTet, quum Antio
pe nihil holile vereretur, incautas Se inermes aggreditur. Regina Antiope,
foror Menalippar , ab Hercule: HippolyteThefeocapitur,exqua editus eft
Hippolytusmon fine dolo mifellaecapi poniere. Orithyia quum fuarum cafum 40"
uccepifet, raptoremq; Athenienfiumfuifle ducem,poftultis Sagilo Scytha-
rum rege auxiliis, Atheniehfum iniuias curauit vleifei. Poft hanc Pentefilea,
cum fortifllmo quoque viro comparand,Troiariis opm cum ingentibus co
pas afierre non timuit. AdAlexandri vfque tmpora peraurarunt. Thaleftris
regina impetrato Alexandriconcbiturpaucispft temporibus cum vniuer-
fis Amazoriibus iriteriit. Et quriiuis de his varia feribant hiftrici, Claudius
tarnen Securidus, quum de Gothis gloriofifime triumphauit, decern formi
nas virili habitu cultas , ante currum duxif , quas Amazonas fuiTe arbitraban-
tiir. Erubefcarif ergo viri , Se hi potilime,qi infolentia ducti , tantum fibi tri-
buunt,vt alus ihil impertiatur. Amazones rarum cun&orum feculoru exem- 0
plum, clarifimaScytharm proles , quanti progenitores niomenti fint haben-
dijcum vulgatifima geftorum gloria plane teftantur. Scythis enim fi clari fer-
ptores arque ac Grazcis&Ltinis olim adfuiTent (nohmhis verbis Imperij Ro-
tfnani ladere maieftatem)vern quandoq; admodum potuiTemus,fi iuft cun-
orum gefta penfitarentur, nc inter Barbaros erubefeere cogeremur. Vtinam
ha;cJ
DECADIS I. LIBER II. |r
n*c anecate potlus, quam ver dicrc poTemus.Sed Veritatis numen vbque
venerandum. Egefippum xquum teftem vltro citemus,talia referentiQuum
Tims Hierofoly mam cxpugnaurt, vbi vndecies centena milialudaroramca'fa
fimt, capta vero feptem & nonagintamilia, tune Alanos Afiaticae Scythian po-
puloSjgentem teram,bellqueaiperamquam intra Caucafum ferris clauflris
cum exteris cfFeratis nationibus Alexander obftruxcrat, vt Tais & Moti-
dis finitima colerent, &c aliena non incurfarent, am foli fterilitate, quod quum
agricolarum votis fatpe non confentit,aut prazdae cupiditatc erFracis portis,per
Hyrcaniam in Mdiam prorupifle , percurfale ex improuifo vniuerfam Mec
i dorum regionem, omnia igni ferroq, vaftaTeiquum regnum nacti elent opu-
kmiffimum, caede iam defatigatos, ad praedam nimos conuertifle. Pacorum
regenijfaluri potius,quam regno confulentem, in munitiffima remotifimaque
locaaufugifle : vxorem,libcros,& concubinas ab* his captas , ctum talentis ab
bobbus redemifle.Tyridatem Armenias regcm,quum eos fe inuafuros fubin-
deinfelJige ret, refiriere voluiTe : quod quum fruha moliretur , eonferta pu-
gna/uie fufum fugatumeprquin etiam laqueo innexum , quemni praracuto
giiiiiofortiterintercidiTetjViuusinhoftium poteftatem peruenifet/ Alanis
morem eTe, in iacere laqueos , atque ita hoftem innectere. Tyridatem
vbi mortem euaierat^populandum his reliquifle regnum,Mdia Armeniaque
io poliataincenfa,fe mox in Scythiam recepifle.Quid de Europios Alanis re-
feremus,qui Gothis aiTociati,non modo Thraciam,Myiam& Panrioniam,fed
Illyricum,Italiam,Germanias, Gallias & Hifpanias incurfarunt, & regiones ita
plerafque occuparunt,vt eas hucufque retineant? Tarraconenfem Hifpaniam,
Gothiste Alanis nuncGothalaniamtnuncupamus/Vunamincendij Gothi- /^:
rainse rnonurnentis careiemus. Vandali eadem via grflati,Aphricam oc-
cuparunc. Gothi quoq; prius non folm Thraciam* Macedoniam & Grxciara
idPontum&: Afiam Valeriano & Galieno imperantibus , populan funt. O-
mniafer ac'potiflrnaditun iracundiflagella,ab aquilone promanarut.IUud
profe&o admiratione digniflimum eue cefemus Scythas aliena nunqaam iu-
jo gadiutius tolerare potuille,eoscp bello carteros fuperaifcHisprimum Bacchus
& Hercules , deinde Gyrus, Darius, Alexander & Pompeius bellum intlere,
acque his imperare diu valuere. Ne quidem opinioni L.Florus refraoa-
mt^uum ideirco x l. annis Mithridatem Ponti regem, cum populo Romano'
beumaffiduum gerere potuii credamus, quia Scytharum cum grato obfe-
quiohabebat auxilia : quibus munitus exercitus,ne tot quidem cladibus affid
porerat,quin ex illa Gentium officina fcundiillma, fupplementa abunde fug-
gererenrur.' Nouiifim ante quid de Trcis dicemus, qui AfiaticaScythia ori-
undijPonm Cappadociamq; tranfgreffi,& finitimas regiones illapii,frequefm>
bus excumonibus tantum fbi virium compararunt,vtGalatia,Bithynia,Phry*
4 gia,acvniuerfadenique minore AfiaoCcupata,traieto mox HeIleponto,cum
fummo Imperij Romani dedecore & iadura, magnam Europa: partem occu-
parint'Quid Vngari quoquefEcerint,&vidimus,&:noftra etiam teftabitur hi-
ftoria. Sed iam huiufce gentis vires &getaadmiraridefinamus , nam quum1
robore ac bello poHeant,haec tria potiffima habent adiumenta;poIi altitud,e->"
latos bet animo: Mars , qui Scythicis oris praidet,& peeuliaris eorum'
Dcus,er.,ferociam:&s regionis natura, vires corporum dctulerunt. Frigida
nanque plaga^obilrudis orporum poris, calofemnatiuumadaaget, digeftio-'
nemqj fouet , cjuare corpora magna validaq; redduntur. Sed quando diutius
inhis rebus immoratifumus , de Scythishactenus, Nunc vt rite omnia refera-
jo mus , quae ad rem noftram pertinentjquum ab Vnnis Gothi Scythia eiei fue-
rinr, Gothis, benigno numine freti dudum, exordiamur.
P'O s T ova m Gothi Scandinauia egreli r vt principio diximus , Philo-
mero duce, iuxtaMotidem^demdeadmare Ponticum confedere, faftidi-'
ta regione,in >aciam,Thraciam ac Myias,Zamolxene duce,philpfopho qui
dem non inerudito ,peruenerunt. Haec enim natio , ceteris Barbaris (vf-

3* ANT; BONFINII RER. VNGAR.1
Grarcus Dion hiftoricus ait, qui dc Gothis fcripfit) fapientiam dilexifie fertuh'
In primis Zeutam &Diceneum , deinde Zamolxen philofophum habucrut:
illud Platonicum non ignorantes ,qum beatum foret fapientibus regibus
gubernari.Philofophos praftantiores Tarabos tefeos,deinde pileatos appc'la-
bant: qibus facerdotes ac reges* .zEgypnorum more , creare confueuerant.
Gothos ac Getas eofdem fume dicut,Dacos quoque ac Getas eofdem , quu
his vnalin'guafit , affirmabat Strabo. Trogus Dacos Getarum fobolem appel-
Jat: & vterque Dacos Dais vel Dauis, qui Cafpij maris accolas fuerant,genus
duxilfe tradit.Quorum audoritati fi tribuimus, quae debemus, Scandinauia
(vt Iordanis eorum fcriptoranerit)proficifcinequiuerunt.Sed de rebus Gothi- t
cis,Gothico fcriptori aliquid concedamus. Quamuis Iordanem demirari non
defino, qui qucunque Scythis tergo gefta tnbuuntur: qud Berofum -Egy-
ptiorum regem in itgyptuni vfq; profuderint, qud Afiam fubiugarint, qud
Parthoruni & Amazonum progenitores extiterint,Cyrmque per Thamyrim
interfecerint , & Darium & Xerxem profligarint, qui in Grarcos non Scythas
inauditum exercitum pararint , Europicis omnia Gothis adfcribit, nimio fuo-
rum amore deceptus. Priores enim Afiatici Scythx fuere , quam Europici:qut
traiedo Tanai , Europicam fibi vendicarunt , ac fuaimpofuerunt nomina. Ex
quo colligitur,eius dida (vt fua bona venia dixerim) nullo modo conftare po-
tuiflfe.Hi ver Martem(quum bello afperrimi forent) fingulari religione colu-
erunt.hoftili numen fangine placaruntrhaud ab re futurum rati, li belli deum
humana vidima fibi conciliarent.primitias quoque belli vouere foliti. Diuiii
mox popuU omnes.vbi prudentiores effedi funt,Vifigothac alteri,alteri Oftro-
gothae didi. Vigotha;Balthorum,Oftrogothae Amalorum familia: obtempe-
rabant.Gothi nanque tunc orifthene, quem Deneper Iordanis appellat,ad
Tanaim vfque vniuerfum eum tradum occuparunt. Amaloru mos fuit, arcum
tendere,cantu &: cithara maiorum referre gcfta, equos coneitatiifimo curfu a-
gitare.Dion,qui Getica fcripfit, multo polt tempore Gothos TelephumHer-
culis filium,quem ex Auge forore Priami tulerat,non modo Getica:,fed Myfi
quoque Europicae regem habuiil tradit. Is quum auxiliares copias in Troia- 50
norum opem compararat,cum Grcis pugnam conferit,Thefandrum Gracias
ducem interficit : dum Aiacem Vlyflemqf petit ,.procidente equo corruit , e-
iusqj femur ab Achillis hafta grauifllm eonfoditur: fie tandem faucius,Dana-
os fuis fmibus eiecit. Addit etiam Euryphilumflium huicregno fucccffifle,&:
Caflandrae fponfa; amore dudum , ad bellum pefuenile Troianum , ibicp vita
fui/Te defundum. Verum lld ipfe inficiar,Philippum Macedonia; regfquum
id Dion affirmet) Mcdopam Gudilae Gothorum regis filiam in coniugium po-
ftulafle,vthac affinitate tutius fua regna muniret, earn duxifie vxoremrmox pe
cuniarum inopia dudum, Odyftanam vrbem opulentiima,Tomis fmitimam,
& Getarum vrbem obfedifle, pios illi facerdotes candidis acfacris veftibusin- 4$
ftrudos,modulatis cantibus occurrifle. Macedonas hoc fupplicum lpedaculo
vidos.regis iuflu.continuo grauem foluifle obfidione, reddidifle prasdam, re-
dintegrato demum fcedere abiifle. AtScythalcus rex non multo poft tempore,
violad memor foederis,vt Gothorum iniuriais vleifceretur, centum &quinqua
ginta mi'iahominum aduerfus eum coegit:cui Alexander moriens, Athnien
fiu praefeduram delegarat : in quo quidem bello quum fuperires euafiflent,
pro acceptis in Myfia iniurijs vniuerfamfer Macedoniam deuaftarunt. Eo-
dem etiam,quo Sylla,rerum potitos eft tempore. Diceneus inGeticuregnum,
imperante Boftufca, forte peruenitrcuius vbi fapientiapatuit , regia fere pote
ras rege traditaeft. Quod vbi fadum eft vtinGermaniam expedido parafe- f<$
tur,quamnuncFranconiam dicunt,repenteconfuluit,totamque regionem in-
curfantes Gothi fpoliarunt.Eosigitur Diceneus Barbarus , optimis ac libera^
libus difciplinis excoluit , conuertit ad polticos mores , legibus obtemperare
docuit,quas belaginesnuncupant,item curfiis fyderum, planetarum motus,
6c totius denique coelirationem, adhe naturas rerum,deorni religionem,
folen-
DEC AD IS L LIBE R II.
iblnnes ceremonias oftendit. Poft hunCjComoficum pari folertia vifum for--
tin funt , qui iuftiflm regnum pariter & pontificatum geflit. Deinde Sorillus
m regno lucecilt,qui quadraginta circiter annis imperauit. Poft longum tem-
poris interuallum^ imperante Domitiano, foluto fdere,Danubij ripam diu
populo Romano pofleflam, & uniorc Gordiano ad Danubium relimantes
leui pradio fufi & reprefll, cui quidem prouinciae Oppius Sabinus prxerat, de-
letis legionibus occuparunt: Oppiolcgionumprafedo caput'abfcilmm mul-
tae vrbes, & oppida igni ferroqj, vallara. Hare omnia Dorporarege gefta. Do-
mitianum necefitas adegit,vt reipublicx confulerct,pararet expeditionem &
io deledum haberet , Fufcum exercitu praefecit : quum in Illyricum veniTet
confertis nauibus Iftrum confedo ponte traieeit : mox cum hoftibus manum
haud profper conferuit,nam interfedo duee , Romana: copia? non modo ca-
ftris exurx, fed fufae fugataeque funt, & candes magna patrata. Vlpius Traianus
deinde fucceflt ,qui iaduram & iniuriam Impcrij Romani cumulatiifim vi
rus eft : nam Decebalum varus cum ipfo inlidiis agentem , & Longino prsefe-
to Jegionis capto,clatum (qui vt fe captiuitatis eruitute vindicaret, veneno
fibi mortem coniciuit) duplici vidoriafuperauit, regem ad mortem compu-'
lit, thefauros cius ingentes rccepit, pontem in Ittro aedificauit j ab Hadnano
deinde demolitum, ne Daeis Myiae infeftarentur, pihs viginti fufFultu, qua-
*o rumaltitudo (vt Dion audor eft) centum & quinquaginta pedum,prieterfun-
damenta,latitudo vero pedum fexaginta. Daciam denique in prouinciam re-
degit,pontis adhuc fuperftites pila? quadrato lapide cernuntur. Deinde Go-
thiah Antonio Caracallatumukuariis pradiis fuperati. Barbari victoria elati
Caos proeercs,anfes, id eft heroas & femideos, exclamabant. Eorum profapiay
fi breuiflm referatur,haud inutile reputamus. Et his primus, vt eorum fabu
la: recinunt, Gaptus fuit,cui Hulmul fuit films : Hulmul Augcm, qui Amaluni
genuit,vnde Amalorum origo promanauit: Amalus genu It faruem,& llames
OftrogothamjOftrogothaHemulen^&HemulAthalemiAthalAlchiulphum,
Vultulphum & Emeruerigem:VultulphusValarauantem, Valarauas Vene
no tJharium,Veuetharius Vandiliarium : Vandiliarins Thiu dimerem, Valamirem
&c Vidimirem : Thudimer Theodoricum,Theodoncus Amalaiuentam: Ama-
lafuenta ex Eutharico fuo viro, Athalaricum & Mathefuentam, cuius affinkas
talis eft:Hermanarieus Achiulphi ftlius Humimundumgenuk,Humimundus
Tlxorifmundum/Thorifmundus Berimundum,Berimundus Vethericum Ve-
thericusEntharcum,qui Amalafuentaeconiugatus Athalaric & Mathefuen
tam cdidk. AthaJaricus puerkia extindus eft : Mathefuenta Vitigem virum
duxit,liberis caruit. Rente Gothorum imperio, Bellifario Conftantino-
polim ambo cptiuorum more dudi funt. Vitiges diem continuo obiit. Ger-
manus patricius , Iuftiniamlmperatoris patruelis, Mathefuentam fibi vxorerrr
,40 fumpfit, patrkiamque creauit, ex qua Germanum fllium vnicum tulit. Sed de
Amalorum excidio inferius dilferetur. Nunc diuertieulum repetatur Go
thorum. Pars Ponti oram tenuerunt, qua: ad orientem fpedat, quibus vel ab
Olrogotha prefecto, vel ab oriente nomen eft inditum : contra, qui occiden
tes plagam occuparunt, Vifigotha: propria lingua nuncupati. Traiedo nanque
JDanubiOjMyfiaSjThraciam^Pannonias, & non paruam IUyrici partem diu te-
nuere. Ex his Maximinum Imperatorem , Symmachus promanafle tradic : S
mortuo Alexdro filio, ab exercitu Caefarem pronunciatum.Itemhu-
milibus hunc parentibus natum,patre Gothico,cuiMicca,matre*Alana,cui A-
baba nomen fukjfuifle natum,Seuero imperante.Cm militares lud natali fi-
f0 lij die cele brarentur,eum fui roboris confeium conuemfle: quum in palaeftr
certamen defcendiflet.nimia corporis proceritate fpedatores omnes m admi-
rationem iuic5uertifte,<lata cum lixis cercandi copia,ne militum forc nomen
dehoneftaet,fexdecim fubmdelixas tanta felicitate proftrafle,vt lngulari cer-
tamine cabreros facile viduros ee videretur.Proinde intertyrones admiflum,-
AG tribuno milit creato ab Imperatoren concicatiis eq,uitante, hunc pedibuy
aliquah-"
*4 ANT. BNFINII RER; VNGAR.'
aliquaridiu prxcurriiTelrriox cum validifimis militibiis^mperatoris iuiTu,fuif-
fe colldatum, eosqj facile fuperale : quare ureo torque , ampliiTmiisq; >
miis abeo donatum ihter prxtorianos milites admiiTumfuifTcIordanis Sym-
ffcradi*-
macho pro viribus extorquer ,vt Romano imperio Gothm honeftet.
dianus autem hiftoricus non magis apud Graecos, quam Latinos audoritato
fu prcpollchsqem diuo Matthias S Gracco traduximus ; huncGbthicum n
affirmatrfed Maximinum (inquit) quendam in Alexahdri fuTe caftris, ex inti
mo Thracum genere ac femibarbaro vico natum, educatrri principio inter
paftores,pr2e magnitudine roborque corporis, iuuentutis initio inter eque-
ftrem ordinem admiiTum,paulo port tempore,fortunaducevfque adeo iingu- i
los militiae ordines prsecurrifle, vt &caftra curaret, & permilfas fibi proinias
cum imperio gereret , ab Alexndro omnibus tyronibus inftruedis fuifl pra>
fedum.Quare ita militumj tradita militari difciplina , iibi conciliate nimos,
vt ab omnibus vnic diligeretur, & Ponibus prjciertim, qui virtute eius,a-
more patrix maxime, gloriari videbantur. Quum in campum tanquam ad fo-
lita gymnafia conuenilfent,adenientcm Maximum omnes inieda imperato
ria purpura Imperatorem confalutaiTe.Huhc principio reludantcm eos gra-
uiter incfaiTe , reieciffe purpram , mx ab armatis equitibus adadum , qui
morte niii delatumimperium acciperet , interminabantur: deinde omnes iuf-
nTe arma fumrent, Alcxandrumhifce houitatis ignarum adorirentur , Sc
btruncarent, ita prxtorianas cohortes mietu percellert. Quod vbi fadum
eft, in Gernianos expeditronem parauit,non repugnantes ac yiCatim nabitah-
tes, commoditate fyluarum ferro ighqe vaftauit. Dum Barbara in Chrita-
rios crudelitate ac fuitia imperium fibi firmare contendit, Pupicno Aquile-
ix interfedus eftjVix annis tribus rerum potitus.Hc Herodianus nofter. Ma
ximinu tarnen , eque Getarn rieque Gothum affirmt. Somnianti lgitur Ior-
dano,& in honorem patriae gehtis coniduras veriimiles vndique medicanti,
hace etiam concedamusiaflctus enim patriae , facilem ab omnib. veniam pro-
meretur. Philippo eciam vn cum filio imperante , qui primus Romanorum
principum fe in Chriftianam fidem airuit, cuius imperium millefimum con- 30
ditat Vrbis annum elut Gothi fide populi Romani defecere , dumfubtra-
da iibi ftiperidia xgr ferunt.Qftrogothduce Iftrum traiiciut,Myiias Thraci-
amqj difcurrunt,prdas abigunt,omnia variant. Ad hos coercendos Decius fe-
nator mittitur , qui Budalix inferioris Pannoriix natus , Pannonicas cohortes
cxaudorat,quippc qux negligentia fuahoftes flumen traieciTe permifert.At
ill cum ignominia dimilT dGothos perfugiuntieorum principm incedunt,
vt fpirantem fortunam forti nimo profequatur! Hie ex trecentis milibus ho-
minum exercitum comparauit, item auxiliares copias ex Tayphalis, Aftringii
& Garpatibus accepit : bellicofum quidem genus hominum , ac Romano no-
mini femper infeftum Se Valerio Maxmiano perdomitum. Adiunxit ctiam 40
Peucinos, infulares quidem viros, ac bello afperos: duces his ptimos, Argai-
thum& Gntheric ex Gothisprxfecit:hi Myiaspopiilantur.Martianopolim
obfident,quxexperifaingentpecunia,fe obfidione redemit. Vrbs hxcMyii,
nobiliilma quonda,Traiano Imperatore condita Martiam Traiani fororem,
ad rluuij fontem, qui in oppido emergebat, puellam miiiTe feriit, vt perfpicu-
am'dlcem^ aquam ureo vafe hauriret: vas forte delapfum, in alto fonte <fe-
merfum attigiiTe furidumrmox prxter auri naturam,fuccurrcnte quodam riyni
pharm numine, emerfifl : Imperatorem hoc miraculo percitum , vrbem ibi
ampliimamfundaie,&: foror appcUaiTc Martiam. Philippus reuoctis viri
bus Myias&Thrciarcperauit.Philippopolim fe nominat vrDcm,iniuar' ,9
vidori mbnumenmm, inThracia ftatuK. Sub cuius imperio agon mille an-
norumadus, innumerabiles befti in circo mximo intrfedar. Lud thea-
traies in cmpo Martio', tribus diebus nodibus peruigilante populo cele-
brati. Poft hxc Gepidarm & Gothorum bella' fucceflere , quanquam aliqua
cognatione tenebantur. Sola tarnen inuidia bellufufcitantinteftinum', quura
emedi
D A D I S L LIBERI t j;
mediterfaneis nfula: Scandia:, tribus ve&i natubus Gorhi , Berigo rege Sr-
macicum littus attigifenctertia nauis tardius applicuic , & pigritia, qua; horu
lingua Gepanta dicitur, Gepidarum nomenaccepit:ij ad iniilam Vituhea-
mnis diu commorati,eam Gepidam appellarunt.Deindc quum Sarmatia; inti*
ma penetrafent > adDanubium vfque defeenderunt : & regem magnanimura
fomti,cui Faftida: nomen erat, exuta manfuetudine, armorum amore uccen-
di cperunt : patrios fines armispropagarunt,Burgundiones ad interhecio-
ncm vfque fer deleuerunt. Mox Gothosibi cognatos adorti , bello laceflere
, follicitare quandoque incurionibus,abigere pecora,vicos popularce
lo mum ad Oftrogotham Vigotharum Oftrogotharumq; adhuc regem legatos
mittere,& commonefaeere Gepidarum populi nimia fcunditate vfque adeo
coaluifle, vtintrafinesproprios viuere nequeaht : itemmontibus, &fyluarum
fterilitatecircumuentum,omnumrerum inopia laborare,proide hortari co-
gnata: genti profpiciat, latiorem regioncm concdt : quod hi fecerit,intermi-*
narife vines anguftifimos amplificaturos.Oftrogotharcipondet,fe pari quo*
quetcrrarumanguftiulaborare, eque ibi efle ,quodlargiri qeat. Bell cum
proximo fanguine geri,per quam nefarium.fi quidibi contra fas &e,quumin-
Feratur, fe vimvinatura; iure repulfurum. Fallida quumpertinacius infenten-
tiaperiileret,cumGothispra'liumconfererepergit.AdBakhumdenique op
io pidumpugnatumct,quodfluuius Aucbpra:ternuit,vbiquumaliquandiupa
rifpe vtrinquepugnatumeTet, Gepidarum tandem acies ihchnatur. Faftida
tergavertentepradimndiremptumel. Gothi victoria contend , confetim fe
in catrareceperut,& donee Olrogotha rex imperauit, quietem deinceps con
eruarunc. Fallida cum Gepidis, damn ata temeritate fua, quictioremmitiore-
quepofthac vitam duxit. Oitrogothae in tergo Euchina fucceffit, qui depo/ita
tranquillitatCjGothorum nimos ad bella reuocait.Myfias trae&o Danubio
iterum aggredi ftatuit, ingentes copias iam coactas diuidit, vt alteras in popu-
landamMyfiam traiiceret,quam imperator negligentia, legionum Romana-
rum lationibus detitutam intelligebat: alteras feptuaginta circiter milium ho
$o minumadEulefum fubduceret.Scd quum res minus ipfa fuccederet, Gallo
du ce reiectus, Nicopolimperuehit, quamTraianus qudam perdomitis Sar-
matis in viuoria: mohumentum xdificarat : item inThracia iuxta Nefum Hu
men Nicopolim alteram,& inter Hebrum & Nigrum amnes Traianopolim, fi-
militer Hadrianopolim Hadrianus, & fub Rhodope Philippopolim Phihppus.
JEx hac etiam parte,quum Decio Euchina reiectus effet, in Hermoni recef-
fir,pothatc Philippopolim aggreditur.Quod vbi Decio ignificatum eft Ber-
rhamcum legionibus continu petijt,vt vrbi ferat auxili, vbi dum lana cor-
pora curant,equosqj refouent, ecce Gothi incautas Copias adoriuntur, repen
tino motu perculfa:,quid agerenr,proft>icere non poterant , immo arma fum-
40 di copia non dabatur. Quarc difmfo fugatoq; exerctu vix cumpaucis equiti-
bus eciuseuadere potuit. InTheTaliamrurfus tras alpes,&in Myfamfere-
cepitribi vn cum Gallo duce,ne animo deficere videretr,exercitum reparar
Interea Euchina obfeTam Philippopolim omni ope delituta capit , popula-
tur, irigens hinc abacbpraeda. Et Prifcus , qui vrbem cum prafficho tenebat,in-
uentus in hoftium potelatem perucnit:hunc vitaampifimisqi muneribus do
natum,rex fibi miriflc conciliauit, vt cum eo Decium tutius iteru aggredere-
tur.Inflauratis pariter exercitibus , concitatis animis Vtrinque concrritur.In-
ter primos Impcratoris filios Decius acerrime pugnans,letalifagittae vulnere
kucius occidiePater difimulato dolore,nihiI iactura: vnius miiitis interim r-
o ptiblicam habituramexclamans , fe inter cohfertifimos boles ingerit,vt ve
filij mortem vlcifcatur, vel (fi id afequi nequeat) propria doloremmorte defi-
niAty&d quum vtrunq; fataneganent,AbrutiumMyue vtbemfe recepit,vbi v-
n cum filio abhoftibuscircunfeptusocciditur. Locus deice,Decij Impra-
toris ara diaus ,quando prophanis ibi numinibus litare confueuerat ac ne
mmerico quidem , quand in Chriftianos immaniiTimfasuiit,diuum Lau
j6 ANT. BONFINli RER. VNGAR.
rentiumento ignij vt martyrem maiori fupplicio afficeret, abfumpit. Eodeiri
quoque tempore amphitheatre Roma: incefiim. Quiim poil Decium, Gallus
& Volulianus imperium fufcepiiTent, ecc iEmylianus quidam Mylia; praefe-
dus potiundi ipe imperij tradus , bellum in Illyrico fufcitat. Imperacores ad-
uerfus um profedi in foro Flaminij cadi funt^ijlnteramne perierunt.iEmy-
iianus tertio menfe inita: tyrannidis diemobijt:Iordanis Gall &: Volufianum,
vt iEmylium facilius opprimerent,cum Gothis fds iniuifle fcribir, ac bien-
ni reipublic praefuile. Non modo Gothorum, fed carterorum quoque Bar-
barorum,Valeriani & Galieni temporibus,res audae funt:quoru alter in Rhe-
tia ab exercitu Auguftus , Rom Cfar alter appellatus eft. Quum Valerianus io
Chriftianos perfequi occepiiTet,diinam in fe iram fufcitauit, quando Sapo-
re Perfarum rege captus, captiuam denique fenedutcm& perqum rhiferab'i-
lem apudhoftem duxit.Deleto imperatoris cxercitu,Perfx Syriam, Ciliciam,
Cappadociamqj populantur. Galienus fe longe mitiorem Chriftianis exhibu-
itjfed rcmollitus , quum in omriemlafciuiam prorupiflet , Germam refumptis
animis Rauennam vfque difcurfant. Alemanni vaftatis Gallis , in Italiam p
ntrt. Quadi & Sarmatac Pannonias occupant.GermanioccupatisHifpaniiSj
Tarraconem expugnant. Parthi Mefopotamia potiti, per Syriam late gralTan-
tur.Gothi,Gra:ciam,Macedoriiam, Pontum & Aiiam fpohant. Na Reipardu-
co & Tharoaro ducibus traiecto Hellefponto,multas Alia; ciuitates muadunt,
hoftili more diripiunt : capiunt Ephefum, vbi clariifimum Diana: templum
ab Amazonibus conditum, incendunt: mox Bithyni ingrefll, Chalcedonemi
diruunc,a Cornelio Abito inftauratam. Dum Europamper Hellefpontumre-
petunt,reparatum delent Ilium:&: vbi in Thraciam reuedi funt,Anchialon vr-
bem ad radices Hemi, in maritima regione iiram,cuius conditorem,Sardana-
palum quendm Prtliorum fegeni fuiiTe ferunt , populantur igni ac ferro vf-
quequaque', defa;iunt non fecus fi ad humariam perniciem nati forent. Ibi
calidis aquis allcdi,ad decimm vfque lapidem ab vrbe difthtibus, defatiga-
ta corpora diebus aliquot inftaurat, quum ad curaridos morbos nimium con-
ferre viderentur.Atcterorum Barbarorum res aliquantuluminclinatac.Odc- 30
natus enim decurio Palmirenus , colleda agreftium manu ita Perfarum copi
as profligauit , vt non procul Ctefiphote caftra poneret.Pofthumus vn cum
Vidorino &c Thetrico Gallias , antequam Galienus Mediolani occiderecur,
armis ab hoftili feruitute vindicuit. Gothi qui Achaiinfeftart , Martiano
vidi, fe in patrias fedes ctinuo recepere.Qui vero Aiam follicitarunt,Roma-
norum ducm virtute reiedi , & he pama quiderri clade confedi , in patriam
redierunt. Duni Odenatus bello Perfco remdratur,& Galienus varia luxuria
encraatur, Gothi comp'aratis nuibus Heracliam peruenert, & adueda pra>
da non ine magna fuorum iadur, qiuni fsepe nauali bello peterentur,in Scy-
thiamreuertuntur. Item Palmirenis & Orientalibus plerifque dum Xenobia 40'
Odenati yxor imperat , Gothi per Euxinum mare vedi Iftrum fubeunt , ma-
gnisqj calamitatibus ppuli Romani pruinciam afficit. Que vbi G alieno fi-
gnificata funt , Colechauum Se Atheum' conchies Byzantios continuo mifit,
qui Barbaros repellerent,vrbes dirutas inftaurarent/upertites cmunirentrhi
clir Gothorum claTe in Ponto congrefli , earn fuperant, & in fugam vertunt:
fufi paulo poll: zicum, Aiam,deinceps Achaiam vaftant. Ab Athenienibus
Demelippoduce,quiha!Cteriporafcnpfit,reiiciuntur:indereiedi,Epirum,A-
chaiam difeurfant. Galienus , tot publicis malis experredus , his
dum per Ilyricum vgantur, oceurrit, cdit impruib multos: at illi per Gcf-
facem fada via,fugerc conati funt: fed Martiano; vt patriam' Galieni turpiiffi- *#
rha lafciuia liberaret, varia belloru'm fortuna vexati. Illud in Iordarie noftro,a-
lioquin feriptor non ighobili,admiratione dignum, he rifu dixerim', conide-
randumefle duximus,qi tanto patria; laborauit'afFedu, vtnon modo cartera-
rum Scytharum geftia?Gothis duntaxat fuis adfcribat, & plus aequo amplificr,
&c exornet: verum etiam omnes eorum res autmalegeftas,aut parum profper
fue-
D EC AD IS . LBER IL 37
ucccdcntcs quandoque fubticet,quandoque pudentiufcul inuertat. No fo-
lm quae dudum di&a funt,ipfe dimiiit, fed ne fuorum Gothorum maieftatem
lxderevideretuTj memorabile per cunda fcula eorumcladem Claudiolm-
peratore illatam , vride Conftantinus Gaefar duxit originem , non fin ridiculo
quodam occulte praeteriiue vifus eiL Nos autem Trebellij Pollionis fententia
freti,Flaium Claudium vriieum in terris principem , non ftatuis , nec colu-
mnis marmoreisq) reubus : fed ne tant virum cligna laude defraudaremus,
hac duntaxat breui commemoratione duximus adiuuandum. Dum Mania-
nus fufos Gothos infequitur ( vt paulo fupr didum eft ) triginta ex his cepit,
zo qui quiim inliito Claudio euafiflent, vniuerfos fer Scythas in Romani Impe-
rij prardas fufeitarunt. Ad hanc expeditionem Peuci Teuthoburgi, Oftroo-o-
th2^VininguijSigipedes,Geltx,Erulijinnmeriqi populi prdarum cupiditate
alleui conuenere,dum vriis Gladium bellis implicitum confpicantur,popu-
landz Romanas reipublicas cfilium ineunt TreCentorum hominum milium
exeraram comparant, claTem vero longarum riauium dum circiter milium.
Quod feraos,familias,crrginemq$(vt aiunt) dieceris,epota (Xerxis exem
pta j flumina,confumptas quoqe fyluas,ac terram denique in pafeenda multi-
rudine laborafTe credideris; Ih Romanum vbi Imperium eruperunt,breui tem
pore Claudio non modo vidi,fed attriti & deleti funt,quod ex ipfa Imperato-
io risepiftola ad IuniumBrocchumjquilllyricumtuebaturjfcripta facile intelligi
poreft. Claudius Broccho falutem. Dcleuimus trecenta viginti milia Gotho-
rm,mermus duo milia n.uiium, teda fiant flmina feutis, pathis & lanceolis
omnia littora ^ campi ofibus tedi latent, nullum iter purum eft, in
gers carrago deferta : tantum mulierum cepimus,vt binas S ternas mulieres fi-
bi miles point diungere. Acfubdit : Pugnatum eftenim apudMyiios,&apud
Mara'anopolim multa prelia fuerunt, mlti naufragio perierunt, plerique ca
pa reges,capta diurfarum gentium nobiles fminae,impleta: Barbaris,feruis,>
fenibusque cultoribus Romana: prouincia; , fadus miles Barbarus colonus
Gotho. Nec vlla fuit regio , qua; Gothumferuum triumphali quodam feruitio
jo nonhaberet. Pugnatum pranerea apud Byzantium,pugnatum apud TheiTalo-
nicenfes, quos Claudio abfente obfederant Brbari , pugnatum in diueriis re-
gionibus. Et vbique aufpiciis Claudianis vidi funt Gothi: vt iam tunc Coftan-
uuoCxfari futuro videretur Claudius fecuram parare rempublicam. Quurri
iftApeimino Claudius de feconfuleret,refponfum accept
Tertia dum Lao regnantem videritaas.
Idem quum de pofteriSj
His ego necmetas rerum, net tmpora .
Quum de fratre Quintilio , quern imperij confortem habere voluir,
Oftendent terris hunc tantumfata,
a Demum quum in ipfa vidoria duo prop milia militum, paucis,qui fuperfue
rantjBarbaris caederentur,ad vnum omnes, qui rebellauerant, ab eo capti, Ro-
mamqi dudi, ac in fpedaculis, immanibus beftiis expofiti. Qare Gothicuni
bellum diui huiufce principis virtute antiquatum, de Gothis non folm vi-
doriahabita, fed cumulatiffima eft exada vindida. In hoc bello , irigens Dal-
matarm equitum virtus apparat,quia ex ea prouincia Claudius originem du-
cere videbatur. eque hi defiint,qui hunc Drdanum,& Dardano Tfoiana:
gentis audore,anguinemtraxiTe cntendunr. principio totu IUyricumcum
imperio habuit,fub cuius poteftate Thraces,Myfi,Dalmta;,Pannonij, ac Da-
ci fuere. Poftrem quum Gothi,qui fuperfuernt,pauo poft Romanis defe-
/d ciuent,ac Nicopolim occupiTerit,tumuIturo proincialiumexercit obtri-
ci&deleti un.Quum igitur Claudij vidoria deGthisrelata,caeteraveterm
trophaea qum maxime fuperaflet , Iordais hiioricus inauditam fu: getis ca'
dem a exitium,asquo animo referre non ptuit. Claudius autem , quum anno
vnmenfibusque noem imperaflet , ab omnibus praeterquam Gothis fem-
pirmamemoria repetendus , obrempubUcrii bene geiftam ^ clypeo in curia}
d
3S ANT. BONFINII RER. VNGAR,
aurco , aurca quoquc ftatua in Capitolio donatus , Firtnij morimr. Qnintilius
vero fratcr , Auguftus afenatupopuloqj Romano appellatus , feptimodecimo.
pft die imperij fui,quum fe grauem &feuerummilitibus oftenderet,Galb
Pertinacisexemplo/acinorofiTimc caefuseft. Aureliano imperante Gothi ite-
rum refumptis animis Danubium traiieere pergunt, fed ab eo reprefli, defide-
ratis quinqu milibus fuorum,in proprium folum rediere. Decern in eo prlio
muliercs captae virili habitu pugnantes, quae ex Amazonibus origihem ducere
credebantur. Item poft annos triginta,reuocatis viribus, Sarmatia prouinciam
populi Romani, multis copiis adoriuntur , igni ferroque omnia vaftant ,quod
vbiFlauiusConftantinusaccepit, non minore quam Claudius ftrage fupera- ie
uit. Idum deinde cum his feedus , & in patrio folo annos circiter feptuaginta
quieuerc. Iordanis audor eft, Maximinum Gothorum auxiliis adiutum , Nar-
feum Pcrfarum regem, & Saporis magni nepotem fudifle, eius vxores, liberos
& impedimenta cephTe,auxiliares quoq; copias aduerfus Licinium Conftanti-
no mifiiTe , ThefTalonicarq, obfeflum trueidafle. Eo tempore , quo Byzantium
Conftantinus ita amplificare ftatuerat,vt cum vrbc Roma magnitudinc & di-
gnitate certaret,initum cum Gothis fuiflefoedus , cosqj quadragintamiliaho-
minum Imperatori quotannis detulifle. At vbi Maximinus rerumpotitus eft,
poft Arioricum & Aoricum, Gebericus nobili genere natus, apud Gothos re-
gnum fortitur , cui virtus vt generofitas iuxt inerat. Vt fortunam in re bellica *o
primm experiatur,parand in Vndalos expeditionis conili init,qua: i Cue-
ceflcrit,maiora fe tentaturum fperat. Gens haec(vt Demefippus ait) ab Ocano
prodiit,vix vno anno ad Gothorum fines peruenire potuit, earn fibi regionem
occupauit , quam poft Gepida:incoluere , cui folis exortu Gothi , ab occafu
Marcomanni, fepttrione Hermunduli, meridie praeterlabitur liter. Quum
inftrudac in Maffilia; ripa aciesvtrinqueconftitiTent,datolgno manus confe-
runtjconcitatiffimis prxliu animis aliquantifpergeritur. Mox Gebericus Van-
dalorum regem adoritur, SC obtruncat , optimaq; fpoliarefert. Vandali infau-
ftas fedes optafle rati,hinc emigrare decernunt, Conftantino mcolenda Pan-
noniam impetrant,dum grata ie Romanis principibusobfequiaprftiturosef- 30
fe pollicentur,annos circiter fexagintahic habitant. Deinde fub Stilicone ma-
giftro equitum, confuan patricioqs viro, in Gallias tranfmigrarunt, vbi quum
fintimos male tradart,afliduisque rapinis late vexarent, quietas ibi fedes ha
bere nequiuerunt.Ex his Burgundiones olim promanafle volunt,Plinij audo-
ritate freti.Vandalorum partem Burgundiones eue affirmantis,quum vicatim
in Germania habitarent,avicis,quos burgos dicunt,nomen accepifle credunt.
Vandali relidis G alius in Hifpanias penetrarunt,neque vfquamquiefcere po-
tuerunt , donee traiedo Gaditano freto Aphricam occuparunt. Sed quoniam
de his quandoque latis fuo loco dicetur , redeamus ad Gothos. Poft Geberi-
cum,Hermanaricus regnum accepit,nobiliIima Amalorum familia natus,ne- 40
que virtute gloriaque geftorum inferior. Nam quum Gothos, Scythas, Indos,
Maningos , Vafma broncas, reliquam fer feptentrionis oram , in ditionem
fuam redegiflet,Erulos quoque exfo Alarico rege domuiftet, alterum Alexan-
drum cognominarunt. Eruli,vt Albanius teftis eft,adMotidis paludes ac fyl-
uas quondam habitabant, quibus ab amore fyluarum ftagnantiumq; locorum
nomen eft inditum. Mox ab Hermanarico in Venetos bellum motumeft , qui
quum inermes eent,facile cefere. Veneti autem humili gente nati,qui dein
de Antes &Sclauididifunt, 6 quum in multitudinem maximam excreuif-
fent,Barbarica quoq; feritate vbiquegraflati funt, quin inter Albam & Budam
rekmete. Venena t eft oppidum ab his conditum. Item Heftis & Halaridis bellum indi- jo
dum,qui Germania: produdum littus Oceani accolebant, &hi breui tempo
re domiti.Quare no modo Scythiae,fed Germania: quoq; Hermanaricus impc-
rauit. Eius tempore inter Gothos & Vnnos Vngarorum progenitores bellum
exarfit , de quo antequam vltr progrediamur, haud ab re fore duximus, fi de
potentifllmx ac fortiffimx gentis origine aliqua diiTeremus. Hanc igitur
Priicui
D A D I S . L I E R . ;
Prifcus biftoricus Scythiam,Riphacisqi inontibus vicin afnrmauit,& quo pro-
piusrigorem feptentrionis accedit j eo immitiorem plerique reputarunt. Et
prxfertim diuus nofter HiernymuSjVtpote qui ex vltima Moeotide inter gla-
cialem Tanaim,&: immanes Maflgetarm populo.s,vbi obftrudis rupibu^fe-
ras Scytharum gentes Alexandriclauftracoercuerant,Vnnorum examina em-
pifle , ac equorum pernicitate frcta,caede pariter & terrore cunda complefle
fcripfit.Iordanis in hoftes natinis fuarmefcio qua;,monftra commentatur:qu
pleriq; fcriptores Annalium ita credidere,vt cum eo iuxt dlirent : quod non
tarn infolenter , qum ver me didum velim. Quum Gothi Scandiriauia
10 profe&i Scythiam attigiiTent , Philimerum eorum regem magas quafdam fce-
minas in caftris deprehendifleconfcribit. Quodgenus mulierum, quum per*
niciofiffirnum rex ille reputaiTet ,- edido fuo in folitudines abegiiTe , ne milites
vcnemsmficerent,auteorunirobra labefadarent : easq; abadas,perfyluas a-
nquandiuvagatas > cacoda^monum fe amplexibus inccftafle: hinc peperiflc
dirum genus hominum,quod non humana lingua, fed quadamloquutionis i-
nugine vtebamr.SedProcopiumhiftoricumGracum, & Belifarij coniiliari-
lun plane fetemur,quippe qui Vnnos Ephthalitarum gentemfuiiTe tradit,
eosque Albunos quondam appellatos,in Aia Pcrfs fuiTe hnitimos,item vfque
deomagnanimoSjVt illato profinibus bello,Xerxen Perfarum regem cum in
to gcnti exerciru ad internecionem Ceciderintj ftipendiariamqj iibi Perfidem fe-
eerint,ceperint Cabadem regis filium,duobus annis Perils imperarint: nedue
dacmonibus creatos,ncque human fanguine vefci folitosmeque tarn imma-
ties ac feroces fuiflefcribit.Quinetiam ii Ephthalitarum om interpretan ve- <
limus,eos olim pios Screligioibs fuiTe comperiemus,ac iolid perfedeq; lit-
tes: quam quidem gentis religion adhuc Vngaris , qui Vnnorum funt pofteri,-
peculiari quadarri natura pr cteris ingenitam intuemur.Dionyius Procopio
fuiragatur y qui Vnnos Cafpianis & Abanis vicinos opiatur,ferociaq} &ro-
bore bello accommodatifimos. Vnnor &: Magor , ciufda Annalium icripto-
ris opiniorte,Vnnorum audor fuifle traditur: qui quum nihil praeter He.bram
jo legerithiftorianljhinc omnium gentium originemariolatur. Quare Vnni bel
lo afperrimijCraieda ad Cimnierium ofporumpaludeMoti, non modo fe-
dibus Gothos reiecerunt,fed vniuerfin Europa: Scythiam domitarunt, in re-
ctiusq. Panno niis qieuerurit,qus fe Vngarias appellanfht. Pius aut Pon-
tifex(mihi crede)dodiflimus, Vrigaros ab Vnnis (quod omnes rerum fcriptores
affirmant) promanafle non patitur, pari cum Iordane tradus affedu , qui Vn-
garos ac Scythas pellium murmarum commercio notos fuifle feribit. Deinde
iacrofandus ille pater, cuiufdam Verorienfis teftimonium adducit , qui quum
ad Tanais ortum penetraiTet,gentem Vngaric lingua loquentem fe inueniiTe
dicebat.Diuus qoque Matthias nofter, humfce reinon ignarus j quam Sar-
4 maticisquibufdammercatoribusacceperat i legatos illuc &: exrloratores mi-
fit, quibus cogriatam gentem ii poflet , in Pannoniam populis diturno bello
haud prum exhauftam alliceret. quod etfi hadenus aTequi nequiuit,fi vixe-
rit tarnen , foftalTepneitabit. Quare Vngaros , Vnnis per Afiaticam Scythiam
cfrufis,&: adhuc Tanais ortum accolentibus > cogriatos" fle credendum eft.
Quamuis hi non ab Vnnis, qui in Afiareftitere:fedabhis,quimeliorisfoli
cuplditate du<dHn Europam erupere , profluxerint. Quirietiam Gothi, non a
Scandia (vt Iordanis ait) fed ab Aatica Scythi,vbi lanis vicini fuerant, pro-
diere.Qupdhinc conijcereicet, qui quum Gothi cum lanis, no modo Eu-
ropicamScythiam,fed Gallias & Hipanias oceupaflent, adhuc regionem Ta
jo faconerifem tenerit, quam paribus vidam aufpicijs Gothalaniam f nuncu- *t*hmi*.
parimt. Quum Vnrii venatiorie viditarent , diin quodam prodigio ad emi-
grandum adal:i ft. Nam quum venafores aliqui Motica paludis accolai,
venatum forc proficifcereritur,ecce obltrri ceruam oftendunt, quam quum
cocitarius per paudem infequi cpiflent,vfque adeo potiuridac dcide-
fio radi TunEyVE hac duce, haud procu Gimmerieo Bfporo Mceotim cge-
d ij

-
4o ANT. NF I Nil RER.' VN G AR,
latam (vt mea fert opinio)tranfmiferint: at vbi in Europica Scythia cohftitere,'
ceruadifparuit.Hi profpedamregionem admirantur,&: probant,deinde in A-
fiam rcdcunt,rem fuis ex ordine referunt. Vnni fedes proprias abominan , &
Coli fterilitatem,populormve multitudinem caufati , cum libens 6c vxoribus
iEuropam venatorum dudu tranfmigrarunt. Regioncm fua vberiorem in-
eniunt,vniuerfum paludis tradum occupant: madant Vidoriar, quos a prin
cipio oftendre : carteros domitant,& in feriiitutem redigunt. Alanos quoque
fubigunt,qui fedes illas prius occuparant,& longe minores eue videbantur: nc
finitimis quidem Gothis parcunt,in quos impenus plane defaeuiunt.
jtHntDtmi Vngarorvm annales, Vnnos in Europam anno faluts trecentefimo IO
mi7i' feptugefimotertio,Valente imperante,& Damafo pontfice mximo fedente,
traieciTe referunt', duces habuifle Belam Chielae filium , Zomeiarum familia
natum,item Cheuem&: Cadicham eius fratres : praeterea Atila, Chemem Bu-
damqj fratres,Bendeguzi fihos,Cadarum genere natos,ad domitadam fepten-
trionalem plagam:ex centum 6c odo tribu bus decies centena &odorailia
hominum coegiTe,iuri dicendo Cadarem virum fapientem pra:feciTe:edida>
Dei voce 6c reipublica: nomine praccinifleexpeditionemtumultuariam&ex--
cogitatam circumlato cruento gladio , pronunciatoqj loco , que prftituiflent,
fignificafe: quin obtempraient temer,eodem gladio per medium cefos:
quam confuetudinem adhuc inTranTyluania,inTurcorum tumultu obfer-
uatarr vidimus. Qoum maximis viribus pollerent,elatis animis,tanquamvni-
uerfum orbem pclundamros , Beos , Rutenos , Chmanos albos ac nigros,
cumvniuerfa Dacia 6c Sarmatia fubeguTe ,& tandem adTibifcumamnem,
quem Titiam nunc appellant,caftracollocafle. Hancgentem lo rdanis hiftori-
cus horribilifpecie, vultu toruoatroq5,itemcicatricibusquibufdam infenpto,
pradata quadam feritate 6c audacia,tradit:quia infantibus vix dum natis noua-
cula genas fecant,vt prius vulnera pati,quam ladis dulcedine laetari codiieant.
Quare obdu dis cicatricibus imberbes confenefeunt. Pranerea ftatura nequ
quam procera, latis humeris, agili, expedito &: robufto corpore , ceruice con-
ftanti 6c ardua, fummam quandam fuperbiam preferente, fagittandi equitan- 30
dique peritia non mediocri , ac fera quadam fxuitia fub humana fpecie inuo-
luta. Quiim igitur Hermanaricus Gothorum rex tot gentium dominator , e
Vnnorum bello follicitari cognouiTet,non mediocre ibi ratushinc imminere
periculum,eorum impetum cotinu reprimendum cenet: mox deledum ha
bet, ingenteisqj fibi copias compart: mximos eius conatus , mors inopinata
fubuertit. In Vnnorum aducntu,qua:dam mulier,qua? in viri nece deprehen-
fa fuerat,capitis accerfitur, homicidij conuidapariter 6c adulterij , vfque adeo
regis iram facinoris indignitate fucccndit,vt quatuor equorum difcerptulnul-
daretur. Duo foemina? fuere fratres, RoTomonarum prfida gente nati : quo
rumalter Sarus , Ammius alter didus eft : hi fororis fupplicij immanitate bac- 40
chantes,in principem coniurant. Hermanaricum compofito adoriuntur,fru-
ftra reludtem perfoflo latere interficiunt,patrata cxde ad Vnnos perfugiunt,
vt tutius vitam tuercntur. Quare fadum eft, vt Balamirus Vnnorum rex,fupe-
randorum Oftrogotharum copiam facile nancifceretur.Viigothae audita Rof-
fomonaru m perfidia , qui cum Vnnis iam fodetatem iniuerant : timentes , ne
qua: Oftrogothis,eadem fibi fortuna immineret, emigrdum omnino effede*
cernunt. Hermanaricus vtriufqu gentis rex, centefimo 6C tertiodecimo a:ta-
tis anno lar tali vulnere confoflus obiit. ExteTu regis hoftes elati , in orientales
Gothos, quos Oftrogothas dicunt, magnis cum viribus irruunt , paucisqj pra>
liis fuperant,in poteftatemq recipiut. Occidentales vero Gothi,quos Vifigo- j"6
thas appellarunt, cognatorum exertiplo perculfi, defertis qu ad occafum fpe-
dabant fedibus,& obftinatisad emigrandum animis,adlftrumcumliberis
vxoribusque contendunt. Ad Valentem mperatorem,fenioris Valentinia-
ni fratrem legatos mittunt , qui fedes incolendas eXorent , perpetuum pollice-
antur obfequium : 6c fe noh modo leges, fed orthodoxam quoq; fidem Chrifti
acceptu-
ad is i. lber il 4
acccptutos cffc pondeant.Quin ctiamaddant,e nunquam imperatadetre&a-
turos,pett M.y i Thraciamq;,quas fi coceTerit 'Imperator, fe p ro vallo fofaqi
mumtlima aduerfus Vnnos perpetu futuros recipint.Latabundus eos Va
lens cxcepitjC^uibUs auditis,qujecunque oracrantjpro animi fententiaeti in
grata conceiUt.IncolendamMyiamThracimque permifitratusVifigothas,
Romani imperij propugnaculurri futuros, fed res alicer ac fperaerat accidit.
Nam eis Iftrum excepti,Barbari vn curri Gepidis, c V alent Arianar perfidias
nimis obnoxio j epifeopos accipiunt Ariana qoque labe infectos, qui paucis
poft arinis eadem tab omrics coiriquinarunt.Quar non Cfrriftiani fed Aria-
io ni, Vifigothx Gepidque fadi,quibus Lupicinus Maximus , pro dueibus
dati, qui qarcunque his vfui forent, diligntiflim curarent , operamque da-
rent,ncqua inopia laborarent. Prxfefticmm mandata negligunt,& magnum
Tibi quxitiim in veliendis c'ommeatibs facer ftudent , Batbari anonas cari
tate laborant : acerbillimamcxadidnemexecrantur5detelaitur prxfectorurri
iiariciam ; qando pro annonae caritate non modo pecunias exhauferant,fed
libros&z vxores pro mancipijs vender cogerentur: demum quodcnq; fru-
jnentum humano fanguine mercarentur , non nifi mucidum &c corruptum ef
fet.Quodvbi nihil proficere confpicantur, Phrigitemus, ALuheus,Saphraco-
rum reguli,fatla feditione Lupicinurn&: Maximu adoriuntur, quibus inexplc-
io bili auaricia trucidatis,ab Romano principe defecere. Scribuiit aliqi,Lupici-
num ad conuiuim Phrigiternum iuitale^vt eum cumeomitibus per inidi.;
dmi obtruncaret : quodvtinpcnetralibus fieri cpturh eft, Phrigiternum
udito pereuntium clamore, thoro profiluifle : quuni infidias euafiifet, fufei-
fatmulcitudirie,Maximum cum collegaac feruis obtrncane. Daciarh Ripe-
im,itemMyfias&:Thraciamprouinciaspopli Rorilani, irt fuaihpotcitatem
aiferuiflrimperaiTe tributa,&: grai colonias imperio gubernaTe. Quaequid
omnia poftqum d Valentis ares,qui ntiochia: tunc agebat,peruenere,non
parum is anirrio confternatus , habito deledu, magnum exercitum comparc-
uit.Gontinuatisitineribus traiectquePropontideiriThfaciam contenait, at
i0 vbi in hoftium confpe& fuit iniftris (vt accidit) aupicijs pugnam conferit,-
Quum parurh Barbaris obtitiflet, i fugm fubinde conuerus &: fagitta fau-
rius,in quendam vicum,vbi incendio cun cfula crematus el, ipfe cohfugt,
kquartumdccimum imperij fui annum complere non potuit. Illatas in Thra-
ciaftras^scaufa fuit , qud Romanas legiones ab equitumpraefidio dtitutas,
inox hoftes circumuehere : et quum euadere hequiuiTent , ad interncionem
exfx. Lachrymabile fuit profect bellum , perpetumq; vlcifcendae auaricia:
monumentuni - Damafo pontfice mximo , & Vaehte imperante , ab jmUnd
origine mundi arin o&ogefimo vnofupratriamilia,geftafuht.Iniquprfecto """,
temporaill funt habita,- quum terrae rnotu vniuerfus orbis ita tohcufs fubi- 0^1'
lierit,vtmria fperatis littoribus multas Sialic alirurriq; irifuarum, vrbes po-
pulosq; innumerabiles obruefint. Cohftntiriopoi tanta codo tempefts , vt
decidentis magnitude) grandinis muiros interfecerit:apudAtrabatas lana c-
joimbribus admixta defluxit. Nicea terraemotu iter diruta, in Phrygi fames
iriaudita-Hathanaricus Gothorurrirxdum Chfiftirios irifectarur,- multos vl-
tim fupplicio aFecit ,' quam pliirimos proprijs fedibus iecit. Paulo ante Sar-
matx Parinoriias vaftauerarit. Valens qum abEudoxo Ariariorum epifcopo>
faifa fide fuert initiats,'multos Nitrae fnoachis per tribunos &: milites cx-
diimpcrauit.-quin ctiam legem promulguir,vt moriachos miiti detretlantes
fuiq; mili bus caedere liceret. Pari efferitate TKeodofius , Thedoii horidm
a niperators pacer,cum ragna riobilium mari obtruncatus. Vifigotha?, victo-
rz irioenri clati,fortuna: dexteritaterri profequuntur : e audacia: iam eue-
cb,vt Contantiriopoim' obfidere coriteridat. Sed Dominica Vaehtis vxor,la-
barites Sdfcr corifternats ciiu nimos confpicat,precibus hortationibusqj,
conirmarjpopuli111^ inulta ergat pecunia fibi concilit,vrbem denique pru-
cntia. virtucecj.ue confcfuat.Gratianus Valentis Nepos, cui Occidentis impe-
d iij j
4 ANT. NF IN II R R. VNGAR-
rium dclegatum fucrat , vbi rerum potitus eft , vt Romana: reipublicar confu-
lerct , Theodofium ingenti virtutc ac fapientia virum , ex Hifpania accerii iu-
bet,eumqj confortem imperij dclart ; quando tanta: peficulorum magnitu-
dini, folus fat eile aonpoterat. AccitusTheodofius paucis poll menfibus ad-
fuit.Syrmij purpureum paludamcntum induitJnitoimperio,coacl:que cxer-
citu,cum Barbaris ipfc cgrelus.haud difficulter fudit fugauitqj fuperior My ,
fiam recuperauit,redeuntes hofteS pluribus ac magnis c^adibus afrecit , quarq;
fummi principis officia cum dignitate compleuit : dcmum recepta interiore
Myia, Thracia,Daciaqi ripenfi, ido cum Athanarico Viigotharum regeiam
Fderc , ne diuturno bello Romanas legiones ad internum redigeret, victor i*
Cftantinopolim fe recepit.Albanius percuffi foederis caiuam Theodoij mor-
bum,in quem inciderat,fuifle fctibit,idq}aThcodoioCo,liega,qi paucis poft
diebus bene conualuit, confirmatum. Pacatis rebus Athanuricus Byzantium
initacfocietatis gratia imperator literis inuitats aduenit. quihonorificecx- .
ceptus,quotidiano luftrandxvrbis defiderio cxpleri non poterat. Specbbat
circum.hippodromum Se theatra item tefnpla.portus ac fora, diftrahebatur a *
dium magnificentia baicam Cum regiacuriaqj admirabatur,obe'icos Se --
loflos ftupidus incuebatur imagines ambibat,&:pulchritudine vrbisabactis cu
ris omnibus.animum relaflabat:deinde graui morbo Correptus tertio quo ve
nerat menfe vita decelit. ThcodoiusautemfoCietatis iure, magnifico hunc <3
Funerc honeftauit , eum magna quoq; pompa ad rogum vlq> fequums -'
latiffim amibo iula perfoiuit,funebres iudos in eius honor edidit Se cantum
pietacis Vigothis oftendit , vtmirific Barbarorum nimos ibi conciliar.
ili nanque rege iam orbati.du&u aufpiciisqueTheodoii principis vltro poit-
camilitart. DumharcinThraciageruntur,Vnni,qui Europam traie ceram,
Olrogoihasque domuerant,imperium propagare pergunt. Q^icquid intra
Tanaim ac TauricamCheronnelum eft in fuam ditionem redigunt, Tanaua,
Roxolani Alani,Cariones,Amaxobij Budini,Sturni,Vbioncs.Acibi,item \a-
uarijSarmata: ac Venedici,ab his leges accipiebant.Euiani , Chumi , BaftenJ,
Se cum Peucinis Carpiani , magno pacem ftipendio mercabantur. A Pomo, 3<?
Mceoti Tanaique,Vnni ad Danubium vfque, Se ad Germaniam, Sarmaticum-
que finum omnia cade et terrore compleuerant, minucrant regnum, ftum-
que imperium vfquequaquegerebant: Gothos tarnen tergo nfeftare nun*
quam deinebant. Quum Gratianus Theodolio Oritis imperium tradidifet,
pfe vero fibi occidentis optaflt : & quum in Britannia, militari feditione ma*
ximus imperatord^claratus eilet, traie&o in Gallias confeftim exercitu,Mero*
bandis magiftri nnlitum proditone ad Pariium fuperatus ft , qui quum Lu-
gdun confugifl'et, ibicaptuseft Se cxfus.Quare Theodofius feftinatis itiner.-
bus in Gal.ias prpfectus,vt collegx morte vlcifcercturjeX Gothis decern horm-
num milia cum fuis copiis fecum duxit. Inito aduerfus Arbogaftum Euge- 4^
nimque pradio quod ciuile dic poterar,deCem Gothorum milia qui pugnam
iniuere, inmicorum mpetu primo cogrelii cafa funt non fine magna Roma
ni imperij vtilitate. Mutata fu binde fortuna, quum legiones eis praelium con^
feruiflent, Imperatori Vi&oriamcoriiparrunt. Theodofius rediens, Medila-
ni cum Arcadio Se Honorio filiis imperium delegflecintempeftiuo rato pra^
utus occubuit. Strico deinde Honorij duplicin iarum matrimonio focer ,
Vandalicorum gente natus. tantum ibi autoriatis vcndidauit, vt inter primoi
haberctur: quinetiamn occidente rempublicm gerebat. Quumeretimpc*
randi cupiduSjimperatores quibucunque rebus poterat,facileinuouebatpe*
rans , vbi difficutate belorum eos obrurit , facile fe Eucherio filio imperium f&
paraturum:augebant fibi animum Vandalorum,Burgundionum,item Seuo-
rum Se Alanorum auxilia: quibus fretus, f feroCifimos Vifigotharum animos
in prncipes Romanorum excitaflefjfperaba fe Vigothis Italiam facile vin-'
dicaturum. Quarevtfperataprofequeretur , Vifigothis ftatuta ftipendia eri-
pit , annonam Se, donatiua aufert ; fame non. modo ad dercitioncm , fed ad n
dice*
AD IS l LIBER IL 43
I coii oiendurrt crudele bellum prouocat : quod impcrij Romani futurum erat exi-
xeruu- tium. omnia Stilicone Aurelianoq) confulibus,anno falutis feptimo fupra 407.
quadringentefimum agitantur. Viigotha: Stilicone mal tradati, non moda
hus militiam detrecbmt,verumetiam immanifimum quenque furorem in Roma-
ne ex num imperium eoncipiunt: proinde annua ftipc, commcatuqi defraudan, re*
Mi li&a Thracia in Pannonias erumpunt. Ibi regem, quo annis quinqu ae vigin*
,<\ ti caruerant, quum praefe&is ab Imperatorc creatis hatenus regerentur,Ha-
itenotc larieum praeftanti Bathorum familia natum declarant , cui poft malos inter
rgeiam Gothos erat fecunda nobilitas. Balta nanque lingua Gothica ignifcat auda
ce: :i j(6 ciam. Per Syrmium iter faciunt in Illyricum , Redagafus quorundam Gotho-
i/mor- rum rex,cum ductis hominum milibus fe his focium comitemqj praebet. An-
'spot tequam abeunt,Thraciam,Mylias,Pannonias, item Noricum & Illyricum igni
tnuum fcrroque vaftant , cunda diripiunt, caedibus omnia complent , vrbcs diruunt :
cea- - quinetiam (vt diuus Hieronymus inquit) iram quoque Domini,animalia bru-
dibu ta fenfere : incfa oppida cum vicis,homines cum mulieribus palfim ca:fi,quiri
run* & immamri ftus ex vteris parentum exfecb j infantes parictibus illifi , eque
5: cu- xtati,neque religioni pepercere.Quid plura ? Omnia praeter clum & terram,
jisca s & prater crefeentes vpres , continuatasq; fyluas periere. Redagafus prior Ita-
0 \f- liam ingreTus, fuperatis Apenninis in Feliilanum niontcm , quatuor &: viginti
hunc: Xo ftadiis ab vrbe Florencia remotum , cum vniuerfis fuis copiis fe recepit : vbi
111. Romanis legionibus circumuentus,neque minus conilij, quam eibi compos*
ltuffl dum falutem fuga quaerit, Romanis obtruncatur. Eius exercitus extrema fa-
,m-, me confetus,in Romanoru poteftatem,fata deditione peruenit : quare tanta
)0j(. captiuorum copia fada eft,vt ilnguli u'ngulis Gothi aureis,pecorum more ven
derentur.Oroiuis Vnnos in Italiam accitos,RomanisaduerfusRedagafum au
xilia culile cribitt refert enim Vldim & Sariam, Vnnor & Gothorum duces,
il qui Honorij partes fetabatur,Redagafo apud Fefulas primiim occurruTe, eo-
\r
rumqj obidionc fame olim abfumptum,fuiiTe caefum Poft Redagafum Alari-
cus cum Viigothis in Italiam penetrauit; Raunam ad tertium vique lapidem
^ peruenit,vbi imperatorem Honorium elfe intelligebat, ad eura legatos prope
re mittit,quibus haec mandata dat,vt fedes in Italia ab eo poftulent: quas ii im-
pecrarintjipfum cumltalis quiete amieeqj vi&urum polliceantur< Si repulfam
paciantur,omnino tentaturum , Romanine an Gothi Italiam poifidere debeaty
2e quum ad haec iudicem Martern fore fignificent; Legati ( vt Iordanis ait) harc
referunt, Honorium vtranque conditionem denegaiTc,fed Gallias Hiipanias-
que prouincias populi Romani, quas Vandali Genferico rege vaftabantj i eos-
cicere auderent,tanqua proprias patriasqjfedes Viigothis concelTuru : quod
Barbari abnuere voluerunt. Dum haec aguntur , Stilico imperandi cupidifli-
mus,vbi fuos Vindelicos cum Burgundionibus , Sueuis & Alanis^ ripaRheni
40 Gallias infeftarc accepilTet,Viiigothasq; intrafle Italiam, eorumq} regem Claf-
fenih oppidum in Claudiano agro obfediiTe cognouit, rams non vltr differen
dum , coaita Thracia non mediocri legionum multitudinc, per Macedo
nians 6 Illyricum Noricos in Italiam properat , praeter Aquileiam S Alti-
ntim, item per Venetiam,&Rauennatcmagrum iter facit. Quod vbi Halaricus
inreilexit, ioluta ClalTeniis oppidi obidione , in prximos Apennini colles ad
Pailentiam vicum , duobus & viginti milibus paifuum Rauenna remotam,
eu vniucrfo exerctu fe recepit. Stilico militaris artis peritilfimus, in Alarieum
pro dit, rrequentibus praeliis afficit. Quum faepe vincere poifet, non expugnaty
vt bellum protrahatjtres circiter annos eumludificaturJtalmperatoris&Bar-
f0 barorum extenuatis viribus,fe facile imperium inuafurum eiTe confidit. Hala-
rieus Honorium literis commonefacit de aftu ac mente Stiliconis, quippe qui
vc vtriu fque vires eneruet , fejp demum tyrannum ftatuat, quum faepe vincere
rfotuilbtjnoluiTe : quandoqe pugnandi copiam denegafle,proinde orare, vc
iedes in Galliaconcedantur, vndefe Vndalos eiedumpollicetur. Vitro Ho-
nojrius poAubta^&paulo ant promiiTa c5eeffit,Stuicom mandat, vt cum Ha-:
iiij
44 ANT. N I N I RER. VNGAR.
laricopacemacfdusineat,Viigothas Italia in vlteriorem Galliam educan
Indoluit Stilico Vifigothas cam quiete Italia abigi, & Honorium periculo libe
ran, quo nam modo Brbaros in Italiam conuertere,pacemqj intercipere pof-
fet , excogitat . Saulem Hebramm fumma perfidia pra:ditum,pra:feuumlegi(b
nis.fui coniilij participem facit: ei mandat, vt abeuntes Vifigothas,pafchali die
incautos adnatur. quod vbi fa&um eft , multi improuif formidine correpti,
occubuere. Accedebatqoque religio Vifigodiarum.qui folenni die pugnam
conferere verebantur: at vbi hoftes inflare confpicantur,neceffitate ducti, tam
obfirmatis animis fe conuertunt , vt Hebrzas cohortes non modo fondrent,
fugarentq>,fed ad intcrnecionem vfque cazdert. Stilico audita legionum ftra-
ge ,animo confternatur,furentes in ie hoftes perhorrefcit , abimperatore legi
onum fupplementa, & auxiliares copias petit. Honorius n copias & auxilia^
fed ficarios duos mifit , qui proditorem imperij Stiliconem, cum Eucherio fi-
lio trucidarent.Has igitur perfidia: , audacia^ tyrannidis pnas, Stilito prin-
cipi tunc exoluit. Honorius exfo Stilicone duceexercicui Romano neminem
eius loco fubrogauit,qo factum eft, vt bellicofo ducepriuatus,Vifigothis hu-
quam amplius refiftere potuerit : quarc eoramita rabies exarfit , vt domita in-
cenfaqj maxima Italia: parte vrbem Romam obfedcrint : earn breui obfidione
4 i o. cpiunf.Capiutitaq; Romam,terrarum hucufque dominam , Flauio & Var-
fone corifulibus,impcriumq5 Romanum, calendis Aprilis, anno ab Vrbe con-
ditacenteimo fexagefimoquarto fupra milleimum , Chriftiana vero falute
dcimo & quadringentefimo.Sub infaufto Hononj principis imperio.Rm-
na libertas, Italaq} potcftas extincta eft.Ne multo quidemant tempore,alioru
malorum imperante Gratiano,rumor aduenerat,Longobardos extremis Ger
mania: finibus, Oceani littore , Scandiaque infula cum innumerabili multitu-
dine egreflos nouas mliri feditiones Iborea & Aiana ducibus, Vndalos fupc
rafle, S amplificando ibi imperio qutidie ftdere. Halaricus igitur vrbe po-
tiras, mandat edici,ne cui Romano ciui mors inferatur.neqid iniuriaru & in-
cendij, praeter rapias ac fpoliaconimittatur : templis de bitus honor imperida-
tur,vis nulla cuiquam tribuatur.-quicunq; in templa confugerint,pro llfis ha- 30
beantur: inhibentur ad hxc ftupra, cardes & immanitas. Edicta. tarnen nequ
quam vbique feruata, Iordanis rapia tantm hoftes contentos fuifle teftatur,
ne fu: gen detrahat.GallaPlacidiaTheodoii filia, & Honorij Arcadijquc fo-
ror capta,& ab Haarico prai nobilitate generis deponfata,vaa Petri facro mi-
nifterio comparata,&: magnitdihe,arte prarftantia, quodam Vifigo-
th fubrpta , regis iuflu in ballicam relata. Tres dies in prda direptioneque
confumpti. Halaricus niox relicta Vrbe per Campaniam, LucaniamBrutiosq;
difeurrit : omnia poplatur , & vaftat. Quin S per Siciliam, Aphricam adoriri
ftatuit,nii oborta tempeftate, qu multa: fibi aues obruta: funt,confilium mu
tare cogeretur. In reditu rex morbo correptus,C5fcntia: moritur. Vifigotha: du 40
grauiffim cum lugent,&: ne qua in eius ofla vindicta fieri poffit,ftolidpietate
' reformidant, deriuato Bafentoin alueo fepulchrum ftatuunt,ibiq} Halricurri
cum preciofa fupellectili recondnnt : moxqj reuocato fluui,nequis Italus eius
monumetumfcirepoiTet^foiiores obtruncant: facinus quidem Barbara gente
on indignum eft habitu. In demortui lcum Ataulphus Bathororurri quoque
genere natus , Vifigothis fufFeclus eft: cui Placidia Halarico defponfata,vxor
traditurnuptia: paucis pft menfib. in foro Cornelij celebrate. Vifigotha: Ro
mam reuerfi,quicquid przd fuperfuit.eripuerc : perpetuaqj ruina: inceri-
dij monumenta reliquere. Ataulphus relicto fponte Honorio, partim quem a-
finitatis gratia vita donare cogebatur , in Gallias Francis Burgundionibs jo
infeftatas contendit:eius aduentu perterriri hoftes, fe intra fines cohtinere
peruftt. Vandali yero 8 Alani , qui edes in Pannoniis Romanis imperatori-
bus * Mx de eiieieridis ex Hifpania Vandalis decernit:in Tarraconenii
&* agr0ia Barchinam f opes, &c imbelles homines reliquit. Ipfe cum ingentibus
copiis Pyrenxos montes fuperat , in Hifpaniasqs medias penetrar: cum Vanda
lis farpe
DCADIS I. LIBERI . 4T
,, lis aepc cogfeTus,tandem domuit, & tertio anno Galliam cum Hipaniapa
, cauit: demumVerriiilphobreuilimaeftaturavirOjCuifpcilludcrefolcbat,
, interficitur. Sed hic aliquajitifper immorandum , & de quarundam gentium
o,0, origine aliqua referenda, Vndalos & Burgundiones,qui Vandalis prodie-
re,vnamex quinqu interions Germanic partibus , Plinius affirmatshis Sue-
rrePn> uos proxim collocat. Alani,etfi originem Scythis deduxere, in Vandalorum
m tarnen regionibus habitabant.Oclauium Auguftum Sucuos Germania mei
ern teriorem Rheni ripamtranftuliTe Suetonius aflerit. Burgundiones Vandalo-
:reMi rum pars , ad o&oginta armatorum milia vlteriores Rheni ripas mfederant,
lite- f0 qU0S Tacitus Drulo fubafta interiore Germania , in proprias fedes repulios,
^d1' acvrbibus oppidisq; munitiseie&os,vicatim habitare coactos fuiTetradit,vn -
de (vt upra diximus ) nomen eft inditum. Sed in his gentibus fada mtatioi
>0"' NamVandali,gentis flumine nuncupati, paulo poftcos,quos StilicoinGalli-
P as concitauit , patria profecti , fe Sclauos appcllarunt nomine gentis , qua:
Cimnierico Bofporo,adTanaim vfque habitare flita, in Vandalorum &: ur->
s gundionum patria profedorum fedes tranfmigrauit.Neque tarnen Sclauorum
in- denominado ab his diu retenta. Quum enim pars eorum imperante Mauritio
one in Dalmatian* & Illyricum emigrafet , qui domi remanfere , nomina muta--
h- runt: Scaliqui fe Polonos,Boemos alij fe appellare ceeperunt. Sed vnde diuer-
- o timus,repetatur oratio. Ataulpho Rogencus fucccfit,paulo plfuorum frau-
lute de interemptus:quattus ab HakricoValliarexcreatur,&:animi&: corporis vi
to ribus excellcns. Aduerfus hunc Honorius imperator, Conftantinum cum in^
o genti exercitu obiieere ftatuit : virum quide non modo militari difciplina,fed
ci- magna rerum experientia fan pollentem:rats,Vifgotharu vires per hunc fa
ro- cils extenuari poTe. At maxime verebatur-, ne Barban rem publicam iterum
ipe infeftarcnt,accedebat& illud, quod iniquiflimo animo ferebat, Placidiamfo-
10 rorem adhuc in captiuitate Barbrica detineri : & maximum Romano princi-
n- pi forededccus,fororein feruitute aflerere nequiuifle. Quare Conftantino^
a- vt vehementius rem publicam gerat, &fororem inlibertatcmredigat, Placi-
. 5o dix nuptias pollicetur, i Barbaris eam eripere valucrit. Conftantinus promif-
f ils oneratus,cum magno exercitu , imperatoria auctoritace in Hifpaniam con
tenait: cuiValliaViigotharumrexadPyrenarimontisadimmoccurritjq^
legati vtrinq; mitterentur. Hoc tandem Conftantino cum rege conuenit , Pla-
cidiam omnino reddi oportere,qudocunque opus fuerit, Romanxrei publi
ca? pohilata Vifigotharum auxilia nunquam defuiura^ quafe fuperhisfdus
icTrfi. Valia igitur vt ab Honorio pacem aiTequeretur,Placidia Vifigothis red-
dita, & ex Compoito, Conftantino patricio depotifata, ex qua Honorius &
Valentinianus nati funt.Eodem fere tempore Conftantinus quid alius in Gal
lia Imperium inuat , Conftantemqi filiumexMoncho Cxfaremconfticuit
40 SedRomam aceito Viligotharum auxilio, alter in Arelatenfi vrbe, Vienna al
ter cx(us eft. Idem deinde facinus Iouinus& Sebaftins aui,pariquoque fa
ro concidre. Quum Valia in Hifpaniaregnaret^ ecce Vandali, qui abinterio-
ribus Galliae partibus , ab Ataulpho fugati fuerant , Hifpanos iterum nfeftant*
pn das abigunt, variisqj vexant latrociniis , fed Viigothis reprefi funt. Van
dalorum imperiumGenferico rege nimis aucturmquippe qui non minus aft^
quam prudentia pollebat: erat enim corpore mediocri > &equi cafu claudus,
item magnanimus in fermone,rarus acgrauis,voluptatum domitor no irarum^
non cupidus imperandi,ac do&us inter populos odia difcordiasq3 ferere,vt fa-
tSta editione facilius imperaret. Honorio & Theodoio cortfulibus, Craftins
jo r-duerfzs Vndalos minus eft, qui quum Bonifaciu bellica arte pneftantem, ab
txpedtionis focietate repulhTet,colleg prar ingnita infolentiaafpernatus, ma
enorum maloru actor eft habitus. Na Bonifaciusindignitate rei perqum x-
grc ferenSjHoftiam propere contendit,inAphricamque traiecit.occupauit-
q tie pro uinciam,quam quum line auxilio, inuitoimperatore Romano,retinerei
non po/Iec3Genfericura Vandalorum regem in Libyam aduocat. Hie Valia*
46 ANT. N F I N II R E R. V N G A R.
bellum reformidans,traiefto Gaditano freto, in Mauritaniam peruenir,Aphri
camq; vniuerfam occupauit , ibiqs aliquandiu cum nepotibus ac pofteris , ad
Iuftiniani vfque tmpora imperauit.Iuftinianus autem aceito Bellifario magi-
ftro equitum,orientisq5 pnefe&o, viro excellentiffima quaque virtute prasftan
tiffimo i fumma geftar rerum gloria celebratiffiino , non modo Aphricam
per cum Vandalorum iugo , fed Perils Afiam Europaniqj a Gothorum fer-
uitute vindicauit. Etquum Mauris Africa deinde occuparetur, Iuftiniani
virtute libcrata eft. Valia quanquam Vandalorum regnum in Africam profe-
qui cuperet, maris tarnen tempeftate deterritus , Tolofaftircdijt,ibiqueftatim
diem extrcmum cum magno Viigotharum lu&u clauit. ie

RERVM VNGRIGARVM DEA-


DIS PRIMA LIBER III.

A m Vnnorum vires oftendere adoriamur , qui poftquam


Oftrogothas domuerant, Vifigothasqi, qui perdomita Italia
Galliaque, Hifpanias vfque penetrarant fedibus fuis eiece-
rant: nondum Scy thia tota contenti,traie&o Danubio.Pan-
nonias quoque fuba&as innmera multitudine hominum
inundarant. Et quamuis ab Ecio magiftro equitum (Theo-
dofio &: Valentiniano imperatoribus ) quandoque reprefli
forent, vix tarnen , quin vlterius occuparent , contineri poterant. Eodem fer
tempore Boremundus , Thorifmundo progenitus veluti fiipr in Amalorum
catalog fcriplimus, quuni fuorum ftrogotharu feruitutem,& Vnnorrri im-
periofam tyrannidem tolerare non poTetj vn cum vitrico filio adTheodori-
cum Vifigotharu regem, qui Valia: fucceTeratjin Hipaniam perucnit: ratus 6
nobilitate familia: & virtute fua , facile apud eos fe principatum pofe cfequi.
Theodoricus non magis prudentia: compos , qum moderations ,& non mi
nus animi , quam corporis dotibus excellens,quamuis regia ftirpe genitos , no
modo regibus, fed populis quidem omnibus formidolofos efle oportere intelli }
geret:eum tarnen quem generofum acceperat,nedumc6uiuij, fed ciilii quo
que expertem eTe noluitiquotidieiubebat acced, icognationegentis fami-
liariflm vtebatur. Ecce Theodorico , ob violatum fdus, Theodoio iurtio-
re & Fefto,confulibus, Romanis bellum indicitur. Ecius patricius , mgifter
quitum,Dorofcora ciuitate Myiac oriundus, Gaudentij filius,patre fub mi
litari difciplina femper cducatus , quia Valentiniano Gallis prarfectus, Sueuo-
rum Francorumqs barbariem varia ftrage cofecerat, & Galliam vniuerfammi
ra fapientia defenderat,accitis Vnnorum auxiliis aduerfus Theodericum,cum
Lotario duceproficifcitur.Sed quum acies parirobore ac fpevtrinq; conftitif-
fent , vt publica: faluti confuleretur, mutatis animis, datisq) dextris , inftaurat
concordia. Paulo pft tot mala Romanos imperatores circunuenere,vt impe-
riumtutari poTeaefperarent.HincenimScoti,Albienfes&: Pidones Britanni-
N am inuadunt , cui opem poftulanti , ob imminentem Vnnorum eruptionem ,
Ecius Gallia: prarfectus afierre non potuit .Hinc Genfericus Vandalorum rex,
Occupata per annum Aphrica,comparata claifc, Siciliam infeftabat. Hinc Se-
baftianus qui Alanos &: SueuosLufitaniaeiccerat, Romaria: reipublica? pr-
ditor,pro affecbita tyrannide,cum Vandalis & Vifigothis foedus init,vt Luft-
nia potiretur: fed deeeptus Barbaris, cumulatas perfidia: peenas experidit. Ex
quo factum eft, vtViiigotha:,Sueui&: AlaniLufitaniamTaraconeriiemquc;
Hifpariiam, &: Aquitariiam oecuparint. Hinc Vnni minabantur, qui ftrogo- T<-
thas Gepidasque,acinriumeram Scytharum genteni coegerant,vt quoeunque
libido tulerit libere lat dominari queant. Nam vt Vngarorum annales refo
runt,poftquam occupataDaciaPannoriias profpe&arut, non folm feracitatc
foliac regionis pulchritudine,fed coeli quoque benignitate prseftantifi mas:
quas Macrino proconfule, Sabaria oriudo*Alemanni Italic multi incolebant
traie to-
Decadis i. liber . 47
Sraic&o Danubio inuadcrc anhelabant.Macrinus quamuisMyfiis,Pannoniis
Thracixaclllyrico, adiedxquoquc Macedonix prxideret,Vnnorum ramea
erat viribus impar, ne tanta mukitudine gentium obmeretur, Thetricum vni-
uerfx Germaniae prxiidem conuocat: qui coado ingenti mox exercitu,in P-
noniam (kfeendit. Ad Potentianam vrbem inter Theten Sc Zazhalon^decem
rmlibuspafmum Danubij ripa remotam , cum Macrino caftra iung'it. nam
Theta inter Budam & Albam regalemfuaeft.Confiliumdeinde ambo ineunt
vtrum potius agendum,an tranfmiilo exercitu in caftris Vnnos adoriantur, an
Alium locum praclio magis idoneum optent, dum diuerfa fentiunt , confili'um
quoque differtur. Ecce Vnni caftris acies edueunt, ad Danubij ripas veniunt:
muks quoque dimiferunt, qui caftra,vxores, liberos,fortunasque tuerentur
quumRomanis appropinquailent. Macrinus &Thetricus , Scythasnon expa-
ure,Tanvnterfluente Danubio nihil detrimenti illinc libi inferri pofle : quan-
do nec naues haberent , quibus traiieerent , nee pontem in amne facile lim
rent. At Vnni poftquam hoftibus appropinquarunt, quii iimili modo tot Scy-
tiixJumina tranmiiTent,annexis vtrinque viribus , intempeftanode Danu
bium fub Sicambria, prope Budam veterem clam omnes trant, vbi villa quo-
quenunc eft,qux ab Vnnorum traiedu, Scythico vocabulo Kelenfelde appel-
Jatur. Deinde Potentianam, vbi vtriusque ducis caftra erant, propere conten
go dunndormientes et incautos hoftes adoriuntur,qui ScytharCi iniidias minime
formidabant.Miferrima cxdes oritur, muki fomno grauati , antequam exper-
gifeerentur , vita exceTere:mox tiimultus , clamor Sc vociferado fubfequuta,
QuidRomanoru milites agerent, quvefe verterent, tarn repentino Sc inopi-
nato terroreperculii,nefciebant, magna pars infugamc5ueria,pafljm cxfaeft
ftrages ex Alemannis Sc Germanis inaudita patratur. Cxteriquiaut invrbe*
pernodabant,aut prope meenia tendebanc,quum fe in vrbem recepiflent.eua-
fere. Vnni,cxde deratigati,in agr qui Tarnokuclg dicitur,fe reuoCarunt.The-
tricusS: Macrinus tanta clade afflidi Sc intolerabili furore perciti , quem pu
dor ingens iufeitarat: quando mori, quam tantu dedecus perpeti malint, illat
30 Barbaris clade m ingenue vlcifci decernunt. Qux fuperfuerant legiones , co-
gunt: quid fieri oporteret, oftendunt. Tempus non vkr terendum admonent
fiquidem Vnnos longa vigilia,acitinerisprliiq^ labore confedos,vires omnes
amifiile affirmabant. Barbaricam immanitat omnino vlcifcendam, tanta cla-
dem cum perpetua turpitudine coniund perpeti,ni fe ab hac vind/cent, neq
Romanorum neq; focioru populi Romani cite decons.Id perpetuamma'iefta-
tiRomaruimperij notam inufturum exclamant, nili obftinatifllmis in Barba
ros animis irruanr,pcenas cumulatitHmas exigant.Qum&imminens omnium
gentium hinc excidium promanaturum edocent , nili eorum vires magna car
de conficiant.Quare legionum animi , partim formidine maioris ma!i,partim
40 iraillatx cladis Sc pudore percitimeq; tarnen priftinx virtutis immemores ni-
hilhac pugna vehemtiusaftedant. Arma fumi.inftrudas acies educi, pugnx
fignum dari:&: fi male pugnarint,fe deeimari poftulant.Quare duces in Vnnos
qui non procul aberant,copias educunt.nondum in hoftium confpedu fuere
quumvtrinq; tarn obfirmatis irruitur animis , vtnuUu crudelius bellu vfquam
commiilum fuiiTe reputaueris,cadit vtrinque innmera mutitudo, in diem a-
cerrim pugnatur. Declinante foie Vnni fuperioribus vigiliis claboribs ex-
haufti , beilo inferiores eile eeeperunt : & ne ad interitum redigrentur , terg
vertunt. Ad Danubij ripas fe recipiunt,moxqi Danubiumadhibitis viribus re-
natant.Romani bellofeffi fugientemhoftemdimiferunt,prxliumigiturimmi-
jfo nente noQtc diremptum. In hoc ctiidu ex Vnnis cum Chenc duce hominum
centum Sc vigintiquinque milia cxfa , Romanis , prxter eos , qui in caftris
fuperiore note ceciderant,fi Vngarorum credendum eft Annalibus,ducenta
ac decern milia deiideratafunt.Infequenti die Thetricus Sc Macrinus, cruen-
tiffimam fe victoria nados confpicati, ne iterum cum innmera Scytharu mul
titudine manu conferere cogantur,mutanda caftra decernunt, fuperftitibuses
48 ANT. BONFINII R E R. V N G A R. '"
copiis parcendum efle iudicant. Quare Thulnam nunc Auftria:,Panrionix
quondam ciuitate, rcliquum exercitum reducunt : rati fi iterum pugnandi co-
piam Vnnis facrent , vniuerfum ad vnum exercitum populi Romani , ni
mia hoftiummulcitudiheinteriturumi At Vnni poftquam hoftes retroceTiIc
acceperunt,locum pugnas repetunt,fuos more Scythico pie fepeliunt. Chen
ducis corpus inueniunt, quod in celebri via olenni pompa, fubftru&o fepul-
chro,recondunt. Supr marmoream columnam erigunt , in ducis monumen-
tum,qu locum Kaiazueuulgappellarunt,&: nunc Kaiaz Vngari dicunt. Poft
quam Vnni Romanas vires expertises fuas bene fuccedere confpicantur, ni
mos ibi augent, Se Romanis inuitis, vtranque Pannoniam , traiefto Danubio id t*
oceupare contendunt, quod vbi factum eft, no aliter proprias fedes reu-
peranent,Romanos hinceiicere ftatut.Quare mximo delectu habito,Thl-
nam,quam in capite Pannoni,quo Romani fe receperant,itam ee diximus, :
properant. Quod vbi Thetrico 6 Macrino fignificatum eft, Scythas ea mente
venturas , vtRomanne an Vnni, Pannoniarum domini futuri fint, hoc extre
mo certamine dfinirent. tem Scythico rituita nimos obfirmaiTe,vtmori
quam ceder malint. Romani duces, quamuis duplici iam habita ftrage, atte
nuate viribus impares forent , nimos tarnen non tarn fupplementis auxi-
liaribusq} copiis, quam ab re ipfa c5cipiunt,vt Scythicaudaciamcoherccant,
hoftibus occurrere decernunt. In Kefmarkenfem agrii veniunt, vbi eos offen- zo
duntjVtrinque mutuo confpectu agmina conftitere,inftituuntur pariter vtriri-
queacies,arti bellicas ac infidiismilitaribusvtrinque ingenia intenduntur.Vn
nis certum erat,aut vincere,aut pulchcrrim mori : quod eo facilius fibi quis
que perfuaferat,quo magis patrio ritu mortem contemnere didicerat. Contra
Itali,vita; rationem habere folent , ne temer quidem fe morti exponunt. Pro-
inde continuo ignumdatur,obftinatiffim vtrinq; concurritur. Vnnis in pra:-
lio mos eft,altifimis vocibus hoftemdeterrere,pulfare tympana, fagittarumia-
ctuarem in fpeciem nubium obfcurare. Quare tantus ab his clamor & tam
horribiliscofcftimeditus,&:itatelisarobicuratus,vt Romanorum animiad-
modum confternarentur: prima hora diei ad nonam vfque pugnatumeft, 36
magna vtrinque cardes oritur. Demum Thetricus 6c Macrinus,vbi fe numero
impares,& cum fera gente rem ibi cfe, quae morte pro nihilo ducat,fuorumqj
lrageminhoramaugericonfpicantur,vtreliquorumfaluticonfulerent,quum
bellum facile dirimere non poflcnt,tandem terg vertunt, pedem fenfim refe-
runt,ne palantes fugere cogatur. Vnrti quamuis longo praelio defatigati,& pu
gna deficere cogerentur,reuocatisfpeimminentis victoria?, viribus inftant, ac
magis adurgent. Hic Macrinus , quUm former rcdintegratopraelio inftare ce-
pifletj occubuit. Thetricus fronti infixa fagitta faucius , cum his qui fuperfue-
rant,euafit : truncumqj fagittae , quem excutere nequiuerat, in fenatum vfque
Romanumretulifleferunt. Vnnihaudincruentavictoriapotiti,fe confeftim
in caftrareeeperut. In hoc pradio quadraginta Vnnorummilia dellderata, diu-
cesq} Bela , Cheuez &C Ladicha cecidere. Contr,Romana clades quanta fue-
rit,hinc intelligi poteft , qud nunquam illi pofthac, in Pannonia contra Vn-
rtos,exercitus reparare potuere.Scythiciduces,quumpulcherrim parta victo
ria occubuiTent, ad marmoream columnam ( de qua fupr diximus ) folenni
4 o . pompa funerati funt. Vnni, quos deinde Vngaros appellaimus , anno falutis
quadringenteimo primo, tranquillas in pacata Pannonia fedes vfurparunt, C
multo frtguine ibi compararunt. Anno ver ab ingreflu oetau vigefmo*
extinetis fuperiore bello ducibus,inmagnrbitatcmredactareipublica,quid
ageret, nefeiebat, duetu carere non poterat multiplex & innmera muleitudo, y ^
& quem potiiTimum eligeret,haud facile inueniebat. Vnus tantm Atila fuc-
currebat,Mundizici filius, ac Ottaris & Rhoe, qui ante ipfum regnafle dieun-
tur,item &Budasfrater,que ptimo genere natum,praeterea fortifimumpru-
dentiffimumqj nouerat, omnium confenfu regem optandum eTe cenfet. Edi
tais igitur comitiis , quum mbus vndique conueniflent , Atibe euneti fufFragi
reddunt.
decads , liber in. 4
tcddunt, rcgcmquc declarant. At hic imperandi cupidiflimus,ac gerendo bel
lo accommodatiflimus:& quod ambitione maxima ffe&arat, afequutus^ fpes
ingentes concipit,& mximo animo imperi ihit,ad quod non tamfatoj quam
moribus natus cue videbatur , quippe cui acre ac circumfpecbm erat ingeni-
um)corpusvalidiffimum& breue,item ingers aiinu magnitudo,indefatigabi-
lis tolerantia laborumj exacbffimarei bellidas difciphna,aftus & confilij altitu->
do umma. Practerea maxima dolorum ac infdiarum artificia,deperdita auda-
cia,animus crudelis Se elatus perfidia plus quam Pnica. Egregia forma , lat
cum pc&orc humeri, toruus quoque afpetus,caput grandiufculum,oculi mi
to niiuti, rara barba, fimus nafus, cani fer crines j color fu bniger, 6 magna li-
bidinis impatientia.Erat etiam in incefu fuperbus circumferebat oculos hue
& luc, vt elati viri poteftas motu quoque corporis appareretmon minus am-
bitioni , quam Veneri obnoxius , fe fupplicibus exorabilem , & his propicium
exhibebatquos femel in fidem recepeat.Qua gente fit editus,preferebat afpe-
du.negue ignorabat fe magis deorum numine, quam humana artc,ad imperij
rM^aconfcendiiTe.QuodvtPrifcUshiftoricusaitobfacrumMartisgladium
anr perauerat, quem ipfe fuerat afTecJutus. Hic enim apud Scytharum reges
oimcruari folebat, quo quicunque potiretur, ei regnum fperare fas erat. Pa-
ftor quidam,quum fuam buculam claudicantem ofrendiifet, vt vulneris inue-
io mretaudorem,demiili cruoris veftigia legitrat vbi ad fanguinei riuulifontem
peruenit, vbfbucula pafcebatur , dum hmi percontatur , Martis enfem inue-
nit, quem incauta beftia forte calcauerat. EfroiTum hunc protinus ad Atilarri
defert,qui vbi acri numinis eTe intellexit, fortunas fuat admodum Congratula-
tur. Gladio allato , bellorum ac casterarum gentium dominum fe perbreui fu
turum ariolatur. Paftori gratia agit,refertq5,haud fecus ac fi diuino quod mu
ere donarus cflet,enfem iuxt diuinum ac Romani ancyle feruari iubet. Mar
tern, Scythatu deum perueneratur, cuius numen quotidianis fibi vi&irnis pla
care ftudet. Quanti momti ditioniniuerit,non ignorat:neq; felatebat,innu-
merarum gentium, &vniuerfaedenique ScythiE eiregnatorem,cogitabat
iemper qua: moliri deberet, ne tato imperiofruftrapra"fetus eTe reputaretur.
Illudqum maxime verebatur,ne potiusrex imperio,qum imperium rgi de-
cflevidereturrnequeipfumfugiebat.fibineque ingeniu,neq; vires,neq$ fortu-
nam,neque militumroburac numerum defuturum.Quare accitis prsfeebs le
gionum,tribuumqj magiftris,ha;c verbafacit: non fum nefcius,commilitones,
non modo regnum, fedpoteftatemvnamquanque pro deorum nutu & proui-
denriatradi, neque vos omnes diuinanl mentem volntateme^ hoc interregni
tempore detrefcafTe: fi quidem me, nemine refragante , imperatorem non fo-
ltn ducemq; creaftis, verum etiam Scythica* reipublicae fummam vitro tradi-
diftis , nemini vnquam antehac tanto iure collatani:meautemiuXtadeorurri
4 numen , veftrum iudicium exiftimare fas eft , quando illic diuina benigni-
tas , hie vefter amor & fides oftenditr. Quamuis nihil prarterke curaui, quod
ad vtraque officia pertineret,nnquam tarnen tantum,neque de diis,nequd
mortalibus promeruifle me credideram,vt regis me muere iudicaretis. Pro-
inde perpetua vtrique gratia eft habenda.Etfi gratiha*c animi eTe foIe,hori
tam minus quae meas funt dignitatis et officii, quam agenda gratia, die notu-
que funt mihi aniriio agitand,ne tanto me muere idignu exiftimetis.Quo-
tiens quecunq; regi cuique ptimo inefe debent,officia mecum cogito: quam
graue munus obierim,facilim norirh.Nam qui aliena* gubernationi prfe-
his cft,itfe gerere debet,vt cacteris quoque praeftantior habeatur. Nihil con-
j trturpiuseo,qi fuo imperio cfetur idigus. Si tfaditum vobis muns de-
rre#arem,piiulli quidem id foret animi:contr ver maximizes magna ado-
riri,&: propria virtute,diuinaq;fpe cofirmari. Qanquarei grauitas aliquantu-
ium nomtur,iunt tarnen multa,qua* fiduciam augt,& vos de mc bene perare
jubenr.-inprimis rerumeXperientia,toIertialaborum,& animus cum corpore
domi forisen afiduoexercitatus.- Nemo vqua (mihicredife) bee imperabit
e"
jo ANT. N F I N 1 1 R E R. VNGAl1
qui prius rede parre non didicit. Nequc bonum vetcranum inuencris , qui
malum fe tyronem cxhibuit. In caftris veftris natus &: educatus fum,commili-
tones ; neq; ladentem prius mamillam , quam cruentum gladium apprehendi*
Pro molhbus quidcm cunabulis clypei fubfternebantur,& infans exfrigido a-
mnc lauabar, ub dio nodem zque ac diem ducere, frigus Se a:ftum iuxt pad.
Ac vbi aliquantulum adoleui,audader arma tradare,pugnare fub vinea,depu-
gnare cum paribus iingulari ccrtamine : quandoq; belli limulacra agere , edu-
ccreexcrcitum,aciem inftruerc,difponere cornua, primus dato figno congre-
di,& dirempto pradio redire nouihmus,quinctiam fa?pc certatim tranare Da-
nubium,&: magnos amnes. Ad palum pra^terea exercitabar,decurrcbam in fta- I*-'
dio, hippodromumqi frequcntabam. Et ne quid pugna: genus intentatum di-
mittercm,tporaria obfidere oppida placebat, circum turres erigere, admoue-
re machinas,ariete mnia quatere,quaflfaque fubinde confcendcre,deturbare
oppidanos,nullum praeter militaren! habituminduerc,diu noduqj ferre arma,
Sc in aggere fer femper fub galea dormir. At vbi grandiorem aetatem nadi
faimus,fortiinmiproceres,nequeinfeftumhoftemperhorrere,ncquelaudisec
gloria: gratia morte formidare,ncq; pro republica,pericula magna euitarc, ex-
emplo veftro didicimus.Et eovfquedidicimus,inquam,vtquando mihiDeus
ptimos militia: preceptores cxhibuit, neq; hoftem arte circumuenirc, neque
difcordiarum in externos feminaferere,quofaciliusvincereliceat:neq;popu- -
los follicitarc, alii cere promiiTis,&: tempeftiua quadoque deterrcre fa:uitia du-
bitemus. Nouimus hare omnia, &: re potius quam verbis vobis accepimus.
Auidiflimfaepe fpedauimus , quo modo rempublicamgereretis , quanta fide
confuleretis publice, faluti,quantafortitudinc obiretis pericula^quta demen
tia exciperetis fupplices,quantadeniq> aequitate iudiciatucri,& feruare digni
tatem ftuderetis.Qua: quide omnia, quando mecumipfe reputo,plures inScyr
thar caftris,qum in orbe caetero imperatores intueor.Sunt etia alia, quae non
tarn mihi nimos addere , qum vos de me bene fperare iubent. Materpridie
eius diei,quo me genuit,fe in fomnis puerum feit edidifle affirmabat: cuiqui-
dem ftanti demiiTus ccelo Mars enfem accinxerat , flagellum diuinae iracun- 30*
diuc dederat.Quinetiamquum prodigia cunda bene fucceTerint,nondum de-
cimus exadus eft annus, quumpaftor quidam in pratisinuentumMartis en
fem ad me detulit. Quare me id nfigne nadum, veftrum regem, mortaliu cri
minum cenforem}& domitorem gentium augures fore praedicebant.Nos Ro
mani Barbaros appellant, &: velutiorbis domini Scythicam gentem diuafper-
nati,fe totius orbis imperium tencre gloriantur : neq; Parthos adhuc cognatos
noftros pcrdomuerunt,neq; leges adhuc Vnnis dare potuerunt,neque (Ci vixe-
rimus) profed dabunt. Atque fi inpropriis hueufq fedibus permanfiiTemus,
audire potius qum perhorrerc Romana arma videremur. Sed vbi maioru no-
ftrorum virtute fadum eft , vt vniuerfam Scythiam in ditionem fuam aflerue- 4e
rint : nos quoq; pari virtute ac gloria , &: fortafle longe maiore, fi licuerit, cum
illis certare debemus.ncfcio,quid magni prarfagitanimus.Etquumnuminafa-
ueant,tot gentium fauores afpirent, ncque vires veftra:, nequc fortuna: defint,
acmilitumfortiifimapcdora, id nobis enitendum eft proceres,vt omnium an
tiquorum gloriam fuperemus , Se nomen denique populi Romani deleamus.
Quare non alienigena,fedveftratem: non rudcm,fed expertununonincogni-
tum,fed notiflmrnon proximum,fed filium propria: gentis amantiffimum, Se
immortalitatis cupidiulmu pro rege delegiftis,fortiIimi viri. Qui fi neque vo-
bis,neq; mihi defueritis ( quando Martern nobis patrem nunquam defuturum
cfle nouimus) perbreui oftendam,mcn magis humano iudicio, qum diuino $"*
numine,regem efle creatuin : quamobrem eo magis mihi enitdum eft,vt vtri-
que fatisfaciam,quamuis id fine vtriufque ope prftari ncquit.Quod igitur
fenatufconfulto decreuiftis , Sc tot populorum uflu approbaftis , id fauftum
Se fehx Mars pater optimus eiTe iubeat, ac omnia figna confirmen ficque cete
ra nurninafaueant. Proindc de mc,commilitoncs, bene fperate, confidite rei-
pubJicx:
DE CADIS : LIBER III. ji
publicae : in propagandum Scytharum imperium , omneis ingenij hcruos in-
tcnditc. Apud omnes Martis Herculisqj parentis aras, rem diuin facite, cele
brate hecatomben , & diis immortalibus cumulatiffiraos honores impendite.
Atilam nunquam expedationi veftra: defuturum , immo acerrimumhoirium
flagellum omnino futurum reptate. Quum haec Atila perorafler, ei fliciter;
Scythis quoque fliciter vndiquc acclamarum eft : Vnnorum fpes ita adaud;
vrhuncpotiilImm&:amcnt,&: adorent. Ineius manus, tribus omnes cum
militibus coniurarunt , fe militiam &eius imperium nunquam detredaruros.
Aproceribus mirific collaudatum , ad amplificandum imperiu paflim omnes
10 hortahtur,nomina fe daturos cum gratiflimo obfequio pollicenrur.Ipfe addif-
ponendum regnum animum intendit, rempublicam inftituit munit legi
bus , edida varia promulgat. Hxc vbi rite difpofira funt , ad bellum & tor
menta bellica conuertit ingenium ^ varias machinas commentatur , artifices
muiros adhibet, auget munitiones &: inftrumcnra, quibus 6c caftrahoftium Se
vrbes facile expugnentur. Miram caftrametandiartem inuenit , miro quoque
modo auguftalia Sc tabernacula fua diipofuir, qua; inexrncabili militariu ten-
toriorum ambitu mumebat: de quo Prifcus hiroricus,Theodoij minons fer-
uus abepiftolis,quumlegatus ad eum peruenifl*er,hxcreruhiTe dicitur. Inpri-
mis aritequam ad Vnnos accefliflet , ingentia fe ilumina traiecife : rndern e
appulifle,vbi dudum Indigoia Gothorum fortifl1mus,Sarmararum dolo oecu-
berat. Haudhincprocul Arila; vicum fuifle, ampliihmx ciuiraris inftar, cuius
mnia omnia ex nitidiflimo ligno confeda,ranrain compageiunduramprx-
ferebant , vt ex vno folidoq; ligno fada dixeris : multa quoque aceFufafuTe
triclinia, ampliffimas porticus Se auratas , fpaciofa fubdialia , ac cartera cultu Se
decoro regio digna. Iraq> Atila non modo regiam ornarifllmam habuit,fed au-
guftale,pr caereris infano fumptu affabr fadum,quod ferico auroq; crex-
to fane conftabat, item culrum vbique gemmis, Se columnis aureis eburneisqj
fufulturn , vbi non folm propylaea & andronem , fed porricus Se fubdialia ex
lzuigato durifllmoq; ligno teflellara,& auratas cnationes Se cubicula cerne-
$o re erat. Quotidiana quoque tabernacula Se ftabula, purpurea erant & fericca,
prarfepiaex ptimo ligno vermiculata. Quaequidem omnia,non modo fuper-
bifllmx cuiufquc regiae vfum praftabanr, verumetiam Se profufa* magnificen-
riae deferuiebant. Proceres nanque fuos tam preciois faepe tabernaculis dona-
uir,rantaq> beneficenria profeqiiutus eft,vt quandoque vix duo trive ad fum-
mum in expedirione fibi eiTenr ephippia,phalera:,fcura,galeae,rhoracesq5 tan-
tum arris &marerixfumpriireferebanr,vr nil in hisaurot argenro viliusin-
fpexeris:ne minore quid admirarione rhalami/ellarjCurrus Se apodyreriafpe-
dabanrur.Orarores,qui remotiifimis vndiqueparnbus adeumeonfluebanr,
tanro ftupore confedi dimittebanrur, vr quum ad fuos rediiflenr, fxpe profe-
40 do nefcirent,quid poriflmm dicerenr. In omnibus, quae ad regiam dignirare
facerent , principarum obrinere nirebarur. Er quamuis nimia feuerirate arrox
ac dims videretur,benignis ramen externos admift:&: n modo fuos, verum
criam alenos prae nimia liberalirare fibi cciliauit. Quanto formidolofior ho-
ftibuSjtanto fuis charior erar. Adeuntes nunquam dirhculteradmifit, Se muir
curans,refporifa dedir-.cum multis Ioquens,pluribus fxpe didauirringeni ve-
lox & pracfenraneum,memoria conftans ac magna:animus eius innegociis ex-
pedirifllmus femper eil: habirus,nifi dum confuir pra:ftarer,aliquem forre ver
bis circumducercr. Conrr vero praecauebar,ne quoquamfibi verba dari vi-
derentur. Tantum Vnnorum exercirum(vr Vngarici referunt annales)tc for
jo titus eft,vt praeter auxilia, decies centena milia hominum in caftris fuifle puta-
retur. Qupd eti incredibile viderur , innmera ramen Scyrharum mulrirudo,
arhplitudoqj imperij idfacilfuadebir:fupplementaprop femper habuit,quac
in demortuorumlocum citofufficeret,gerrim ferenslegionum defed.Vn
norum arma,thorax &lorica,irem arcus &pharetra,nonnulli fcuro,lancea,en-:
ieuc falcato vtunrur maximapars corio corpora muniunt, careri ferro, gla
i)
f* ANT. B0NF1NII RER. VNGA1
dio longo accinti, S pugione. Hirfutis ad hace fe pellibus induunt,& demita
barbx , intonliquc crines , villorum inftar , feroces toruosq; afpedus augent,
tantumque terroris adiiciunt , vt folo obtutu , nedum congreilu perhumanos
hoiles abfterreant. Regis beneficentia magna, gratiarmfeueritas iumma,reue-
rentiam & religione a luis populis cxigebat , quare grata fbi praritabantur ob-
fequia , & amari xqu ac metui ab omnibus videbatur.Invexillis coronar fe
rsbat aquil,qu2c quidem inignia, ad Geyf vfque ducis tmpora Vngari con-
f.ruarunt. Seueri nomen imperii augebat inferiptio, qua in diplomatis vteba-
tur:A tila Mundizici filius, &magni Nembrothinepos, Engadixnatt^di-
uina benignitate Rex Vnnorum, Moedorum , Gothorum & Dauorum, metus 10
orbis , Deiqs flagellum , hoc fieri mandat. Poftquam Atila dignitatem regiani
forticus eil, non minus arque quam feuere dominan eeepit : omnes gentes ibi
fubditas,adgratiflima obequia redegit:Sicambriimperij federn elcgit,quam
fupra Budam veterem fuifle volunt,cuius adhuc veftigia multa fuperimt. Ne-
que id temer fadum^d Danubium Scythi terminum fedem optauit,vthinc
Scythas regeret, hinc Romano Imperio bel uinferret, cuius cupiditate quam
plurimumatuabat.AccedebatPannonia;vbertas,feracitasqMyiiarum&:iny
rici , quare immenfum exercitum alere poterat. Succcndebat amorem domi-
nandi,memoria bellorum,qu fuperiore tempore Vnnicum Romanis in Pan-
nonia gnrant. iEgerrim ferebat fuorum vi&oriam tantoperc fuifle cruen- o
tam,quare ad tanti anguinis vltionem irritatur. Verum antequam tam magna
cpta adoriatur,Scythiam difponere ftatuit.Itaque per cunda regna populos-
que,pr a lides , praetores quscftorcsqj diftribuit. Bledamque fratrem,quem ple-
riqj Budam appellant, in regni focieratcm admiferat,nequidfeditionisaut ex-
terni belli oriretur,vniuerf3:EuropicjeScythiarprfecit,fummamquepotefta-
teni tradidit. At ipfe mox cum innmera mu'titudine copiar, prouinciaslm-
perij Romani adoritur: in primis vtranque Myiam, Thraciam , Macedonian!
&Iliyricum grauilimo bello follicitat. Belli caufas datis Thetrico Se Macri-
no aduerfus Vnnosauxiliis commentatur. ValcmirOlrogotharum,&Hala-
ricus Gepidarumrex, Atilaminitafocietatefequebantur. Quinetiam Marco- 30
manni, S ueui , Squadi , Eru i & Turingi , vn cum Vnnis ftipendia facie bant,
tanta Barbarorum colluuie omnia igni ferroque mifeentur. Hax vbi omnia
Martianus acccpit,Thcodoljexemplo cuieo tempore rite fucceflcrat,vt Vn-
nis,Gepidis&: Olrogothis facilis reifteret, cumGenfcrico Vandalorum, Se
cum Perfarum rege inducas ink. Quodfpem Atilxfefeilit. Quum enimab o-
riente Perfas , ab occafuViigothas ,ab Aphrica Vanda'os, abaquiloneVnnos
Romani hoftes haberent confpirantibus vndiqueinMartianumtotgentibus,
facile fperabat Imperium perbreui Romanumiriperditum. SedRomanus Im
perator, vt ibi,6 imperio precaueret,&cumvnico eodemque mximo expe
didas hole certaret, cum ceteris bella compofuit, & in Atilam, quafeunque 40
potet vires intedit. Arneftidem magiftrum equitum Vnnis opponit, qui quum
apudMartianopolim hoftibus occurriflet,in primo pradio fuperior euafit arri-
dente aliquantulum fortuna fretus,dum incautis Sc nimis auid cum ca'lidif-
fimo hoftebeilumgerit,ab Atila? copiis circumuentus occubuit.Martianus Ar
neftidis morte admodum confternatus , coniilio hoftem circumuenire ftudet:
quod frpeplus viribus pofle nouerat. Videbat tot gentium mukitudinem, in
obfcquioconcordemnon futuram : arque iiin Illyrico &Thracia dmtius per-.
manfiiTet, fame tantm efleperitura. Quare inter reges treis facile difeordiam
ferere, munenbus pollicitationibusque diuertere, aliquem infocietatem alli-
cere , holium confilia interuertere fe pofe confidebat: ne minorem quidem jo
fpcm in prouinciarum inopia collocabat. Quod dum intenderet Imperator,
hinc prdium contrahere,hinc fubtrahere commeatus , tentare regum nimos,
diflenfionum femina ferere, curare concordia: i'ocietadsqi folution, nutantes
quofdamfubduccre,a'iquietiameius verbis credere. Contra Atila,aftuprepo-
tens,Imperatoris Martiani coniliurn pramenire , properare pugnam , interi'i
folo
DEC AD IS I. LIBER I IL j,
fl morari > commeatus vndiq; cogere,in vberrimas regiones & oppida fe re-
Cipere,feueriffim fuis imperare, rcgum focietate largitionibus c officio con
firmare, milites in obfequio quauis arte retiere* Quinetiam Budam fratrem,
cui gubernatiortemScythia:,aedificdamq; vrbemin Danubij ripajSicambri-
que ruinis, Budam deinde didam, delegara^ dolo capmm interfecit. Vngaro-
rum annales pft cladem Catalonicam interfectum tradunt ; quoniam quum
poli fubadm Myam,Thraciam & Macedoni,quum ex Gallia Atila Sicam-
briamrediiflet,frtremqi inuenifl"ct,Sicambriam,quam muro cinxerat^non A-
tilae,fcd fuo nomineiContra mandata Buda riminafle,cum dolo captum, pro-
io pria mnuipra; nimia iradbtruncafle prdiderunt. Diuerfas alij fraternaz mor
tis cufas refernt,aut quod mitioris ihgenij vir formidolofas expeditiones in-
hiberet,aut quia cum eo fape Contenderet,& liberis argueret, qud Gepida-
ritm & Oftrogotharum reges in focietatem adfcitos pro fubditis ille tractaret;
aut quia cum ScythiS fe immitis ageret.Iordanisjquumnulli'gnifocietas
firma it,vt fous regnaret,infidiis fratrem interepifle feribit. Hace Theodofio
& Albino cnfulibus geft funt. Quare Atila poftqum Illyricum , Macedo-
niam,Thraciam & Mylias paffim igni ferroqj vaftauerat,prclufumq; ad Con-
ftantinopolimaditum,Martian copiis intellexerat* m Pannonias Sicambriani
fe recepit : qumqj fraterna ca?de,nonplus inuidix qum terrons vbiqi con-
o flauerat , &c dilimulata pcenitentia ductus ,fe in condone purgare conftituit :
Qum mifera fit Conditio & fors ipfarcgnantium, exemplo meo difcite proce
res : qui vt iufticiam &: arquitatem , aC mandatorum obferuantiam edocefehv
atque fimul oftenderem,quo ftudio edida be imperara jjreftari debeant,frater-
no heu fahguine me id experiri priiis oportuit. Fratrem vnicum , quem mihi
confortem imperij fecerfhjvt interfcerem me neceflitas adegit,Romuli (vt a-
iunt) neceflitafe addudum $ qui legum mandatorumq; contemptum fraterno
qum alieno fupplicio vlcifci maluit. Nonenimignorabat virille diuinS qui
\ pare>busoium,reges gentium facturus erat, nullum bene inperium &: r
gi c amplifican pofle,nii omnes legibus rgi parre didiciint.Quod fi le-
30 ges & edida pro irritis habeantur,omnia protinus mifeeri videns &: ire perdi-
mm. Iufticia nanque fola, non modo res publicas imperia, fed focietatem o-
mnem munit,&: feruat. Quinetiam facinoroiiflimam quanque multitudinem
velutin latronibus videmus,qui partam zqu prxdam paruuhtur,quitas ipfa
ne folui quidem facile patitur.Hac potiffimm magiftra,maiores noftri Brba
ro genere nati, ita Imperium auxerunt, auctumq; ieruarunt-, vt fui poftri iani
vniuerf orbi leges dare confidant. Proinde meo fanguine non peperci,ne ex
emplo meo facinoroform audaciam confirmare : quibus tanto ftudiofis ca-
uendumeft,nevel minima errata committant, quant feueris in feipfam ani-
maduertendi iufticia regia fumpfit initium. Hace quoq; patrimus , rie facro-
4 fanda: iuftici num perniciofa quada indulgentia inceftaremus. Qui guber-
nacioni falutiq) public natus eft , &C in tanto faftigio , diuino numine colloca-
tus, riullapriuati affedus ratione, publica vtilitate & arquitate diuerti debet.
Immo quanto coniundior eft,qui errarit,tanto feueris ineum animaduerten
dum eft. In prouincias ppuli Romani profedurus, non tam vc earum iniurias
vteifee rer,fed Scythicum imperium propagar, ad quod me natum , vtpar eft,
emper cxiftimo(me miferm) fratrem admonui in primis,vt regnum pacatum
diligentiifim curaret , iuft fandeq; gereret,nemini ius fuum eripi pateretur:
deinde vt Sicambriam,vrb oiimpopuli Romani, ex legione auxiliatrice con-
rlatamedudamqueSicambris , extremis Germanise ppulis4quahdoquidem
50 multas qondaRomani legiones , pnefertimqj Germanas in Danubij ripa col-
iocararitjiri vrbeisq; redegerant,vs Barbaros tranfitu fluminis inhibrent, non
modo inftauraret, fed mnibus longe amplioribus circmduceret, demmqj
meo nomine appellaret. Quid fecit irifelix7 Immmor edidi, immetnor mei,
qui fraterna charitatc,in Imperij focietatem,neminem corrillemadmittentis
drciueram,prae ambicione immodica, vt nomen ac dignitatem meam fenlinr
6 j
4 ANT. BONFiII RER. VNGAH
attenuarct,vt dcmum vnicus impcrarct,rcgiam fcdem,contcmpto mandato
fe Budamnominauit : \x(x maieftatis crimen , de eo cam bene mrita:, pro ni-
hilo duxic. Quem regem creaftis, quem Martis Herculisque pais numen ee
iubebat,non olum peTundarc, fed delcrc fperauit. Quod quidem facinus vbi
compertum habui, haud iniquo ex teile furorcm ccepi, nondu.m obhtus qua
chntate ac fiducia,& quanto mentis ardorc,tradit Scythica: reipublic fum-
mara acceperam,non tarn mihi, quam Imperio veftro inidias parari intellige-
bam. Ab omni femper expeditione,&: ab ea vcl maxime , qua: in Imperiu Ro-
manum pararetur , me fempcr rcuocare nitebatur. Romanos tabllanos facpc
cum Uteris intercepi, notis quibufdam obfcuris exaratis , quibus hoftcs multa, x*
& pra;fertim integrum Scytharum Imperium fratri pollicebatur,ii me ille de-
ficeret,autquauis arte me circumueniret, bcllve inito reuocaret.Immodica,
fides lfallatur,immodicaquoq; indignationeconficitur. Quidplura?Ne dux
vobis natus,c medio to leretur,ne Scythis Atilafubriperetur,ne fidiflimo pro-
pugnatore Scythia defraudaretur,ne Romanis domitand Scythi occaiio da-
retur3nefacroantaeiufticia? numen polluerctur, ne mea perniciofaneghgen*
tia , ac ftolida charitate , facinoroforum audacia augeretur, fratrem compertis
infidiis,contempto ma^dato,la:fa maieftate rcgia,non quadito hdorc, non ac
eito carnifice,ne refpublica meo fanguine taderetur, adortus interfeci. Fra-
tre,qumregno,qum republica,qum dignitate carere malui.Quod i neque l
fanguinimeo,neque vnico fratrijreipublica: gratia me pepercifle videtis, quid
in alios,qui federate quid commiferint,me fadurum putatis? Pugnauitin pe
rore meo aliquantifper cum publica.priuata charitas: publica; tandem rationi
pnuatusceffit arFedus,quod omnibus his qui pra:funt, faciendum 1 cenfeo,
i optim iibi & reipublicac confultum iri velint. Tu autem frater infelix , me-
cum vfque regnales,i pari mecum amore,&: publica charitate certafles. Non
te in regni confortium frater admiferam,vt temox vitapriuare,quando tecum
qui vnicus, idemque charilfimus milii fueras, dignitatem & vtranq; fortunam
communicare volui.Non eacauia te tantm euexeram,vt te fubinde carerem,
fed vtgubernandi labores cum honoribus pariter & triumphis tecum imparti- 30
rer,vt mutuo quandoque alter alteri congratularemur. Plus tibi quam mihi
merefolebam,ego labores,ego periculaobibam, ego in praeliadefcendebam,
Vt mam mea: vita: anteferrem. Non fratris, fed vnici loco filij te habeba,ii for
tuna deduTet,vt immaturo fato intercipcrer, te rcgnihredem, te mei nominis
defenforem Sc vltorem ca:dis fore fpcrabam. fpes hominum fallaces, mife-
ram mortalium cditionem,&:eorumprarfcrtim,qui in aliquofaftigiofiti funtj
quibus quto fortuna maior,tanto editior miferiaru & periculoru cumulus ac-
cedit. MaluiTem,ipervtilitatemnoftra: reipubliczlicuiTet,holili manu -
cumbere , quam fraterno fanguine fccdaTc manus. Malim tarnen praepotentis
iufticia: numen fraterna vidimaoro regni falute expiare , quam commiTa in 4*
rempublicam piacula pra'terire.Ktoindc edida, leges, &: mandata fcruarc,ex-
emplo mei fanguinis difeite > qua: int ab his rgi expendenda fupplicia , qui e-
ius imperiamilitiamque detredarint , aut patria iuralarferint, authumanitatis
officia violarint, quae debetis obfequia pra:ftare indulgentiffimo fupplicibus
principij&prarfertim bene merentibus rede fliciterqj obtemperare^ com-
muni cum fortuna frui liccat,perfidiam, fuperbiam Se infidelitatem, morte
autius euitate. Nihil exiftimate commodius, qum in boni regis obfequio vi-
uere , publicaque commoda priuatis (vt fecimus ) anteferre. Quod fi feceritis,
non tarn Imperatore bono , quam ptimo milite, Scythicarum fortuna rerum
gloriari poterit. Ego aut ne fraternos manes nobis ihiquos habeamus,edicoj *
vt qua; infelix nuncupauit,votaprcftemus:intaurat Sicambriam,Budam ap-
pellemus, pioq; funere aclade pariter Se vino placare ftudeamus. Secundum
Atila; oration funus ingulari pompa ccleBratum, Non tarn Budxfatum,qum
Atil* fortuna diradeploratajcollachrymantem pariter & seftuant omnes vitro
miferantur, fratr iure caefum exclamt. Ad hace cfolantur fimui&hortan-
tur,
>CAI$ t. Llft lit ff
tr,nc Le cafli fatris excruciet,n ve Scythicae rcipublicx dcit:rcgno Confult,
& vt inftitutunx fuse gloriac iter > Scy thicamque fortunam profequatur, exora
Paucis poft diebus vbi fe collegit 4 fraternisqj manibus iufta perfoluit , ad bel
lum inimm animum reuocauit^ quod tot gentium imperio fretus facile prfti-*
tit.Quinetiam nihil vfque adeo magnum & difficile veniebat in mtem^ quod
fe cfte&urum. cTe non confideret * quum be ila non minus arte , quam viribus
tra&are fbleretjnihilq;, magis intenderet, quam Romani imperij ruinami Inita
eonuliaprofequitur.Romanos & Viiigothas , quos acrrimos hoftes habebatj
ne i&o fimul foedere in Vnnos coiurarcnt , eo vfque quietos dimitiere ftatuiti
je quoufque eorum intima penetraret , omnemque his coeundi poteftateirien-
peret. Quod vt ailequeretur ,Ecium My fio genere natiim , fibiq; amieiffimunt
tentauk,cumquo Ioannis tyranni temporibus de tranfitu inltaliam olim foe-1
dus miuerat. Multapro inftaurando Imperio Romano pollicetur vt fibi Vifi-
gothas.guos feruos fuos & profugas appellare foIebatjRomano fordere puhire
hecret. Contra ver cum Theodorko Vifigotharm rege, qui Valia; reg fc-<
ceflm,clm agebat.vt cum Vnnis,Gepidis,Otrogothisqj confanguineis.Oc-
cidentis Imperium tuto retiere, quam cum prfido fuperbocp Romano hoftc!
periclitan mallet: acceptas ad hxc clades , Sc impendens Romanis excidiumj
qui iniurias cumulatiiim vlcifci folent,commemorabat. Confirmabat in ho
io cius perfidiam Genfericus Vandalorum rex.quippe qui Vifigothas hoftes for-1
midans, vt Iordanis ait , mukis largitionibus Atilam in eorum bella pfaCipita-
bat.Nam quumTheodorici liam vitrico filio coniugafTet.eiqj ob verteficij fu-
picionem.pitri in Gallias remiillet, haud fibi parum Viligothis timere coge
bamr, quare Atilam aduerfus Theodoricum magnis muneribus die nohzque
irritare contendi Atiladolorm artifex, quippe cuimos erat,hoftem prius ar-
re, qum armis oppugnarc^legatos ad Valcntinianum mifit, quibus Vifigothas
Romanis fu fpe&os reddere conabatur. Eis hace mandata dedit: fibi cum Ro-*
mao Imperio nihil eTe , quo bellum aliquod vtrinque moliri oportcatjimmo
fe Romanos obferuaTe , & eorum focietatemnunquam contempfiTe,fed eum
t Theodorico fibi rem erTe, qui Vifigothas Vnnorum feruos ac profugas in diti-i
onem fam vindicauit, alienar gentis imperium vfurpauit. eque diutius fo
palurum Gothos fb alieno iure verfari , quin etiam armiseosin priftinam
conditionem aTertur.Item polliccri fe imperio Romano, in quouis bello au-
xia magna daturum,fi cum Theodorico ipfum aequo animo decertare pati-
anrur. Perpetuum quoq; fdusfe cum Romano principe i&urum ,i Gothos^
qui Italiam igni ferroqj vaftarint , vrbi Roma; gentium regina? perpetuam no-
tarn inuflerint maieftatem imperij Romani , a-terafugiliatione fdarint , cu-
nuilatilimas ibi pcenas expender permiferint.Ad Theodoricum contraferi-
bit admons,vt Romana rugiat focietatem,qua nil fibi(vtfuprdiximus)pcrni-
40 ciofiusele pteft.Intellexerateiusinfidias Valentiniartus, adTheodoricumqi
fcripferat,haud aliter Atilar rcfiftend,aCorbispernicofiimo tyrno,eui tan-
tm ineiet audaciXjVt totius orbis Imperium, tanquam fibi vni debitum,aTe-
rere niteretur,neq; belli cafs quarrere, neq, iuft id indiCerc folitum:id dun-
taxt ptare legitimum,quod fi'Ua libido iuflerit:eum commune omnium ini
nticurn, communia quoq; ab omnibus odia mererL Proinde oportere Vifigo
thas Romana: reipublicr adiumento elle , cuius ne mediocre quidem pattern
poTiderentjpraccauere dolos Atil vnaqj cum Romanis in eum ciuraferquod
ni fecerint , perbfeui communem vtrifq; ruinam adfutura. Ad hace Theodo-
ricus.coerccndameTe Vnnorum audaciam,neqj nimos neq; vires his defice-
jo re oportere,qui ifte pugnare coguntur. eque bellum graue futurum , quod
iniquitate caufac labefatatur. Deum iufts in bello fouere partes, proinde fe
nunquam Romanis , vt pit eft , neque regno fuo defutut Ecium attem A-
tilse nortigrioraTe,exitus ftcndit : quando Theodoricum Uteris dmonet,
quid fieri opus fit , & quot & quanti infint Brbaro doli qui nifi pari arte elu-
dantur,his omnino cederc oportcret. Rpublicain Occidtalem Valentiniani
e iii)
$S ANT. BONFINII RERi VNGR.
Romae imperantis audoricatc gcrebat Ecius * vir bellicofiffimus fempcr hab*
tus, 6c hotibs admodum formidolous;Ga)lias pariter cum Hifpaniis guber-
nabat,ncquc fbi prudencia & fortitudo dcerac,quando pari cum Barbaris afti*
cercare poterat.Neque Vnnorum hunc arces viresqslatebant, quippe qui olim
depoiicapoceftate,quuminagro degerec, ibiq} qum inimicus quidam repen
tino cum incurfu opprimere cencaflet , profugus ad vrbem , acque mox in Dal
matian! Sc Pannoniam confugiflec, ad Vnnos demum peruenic, quorum ami
citia opcq, vfus , principum gratiam , interpellacamqj poceftatem rccupcrauic.
Quare haud infeius, cum qanco ec quam feroci hoftc res iibi forec, Theodo-
ricum , exercitum quemcunque poceft , comparare monee, proceres adhibcr, to
quando non cam de dignicace,quam faluce comuni agcrecur,& qua cum gente
bellum gerendum fe , edoceL Theodoricus iam Valenciniano Ecio edo-
dus,quid fieri oporceret,nequefraudtentumAcilanngeniumignorans,omnc
ftudium ac diligentiam ir comparandum exercitum intendit.Sex ei filii erant.
Fridericum , Henricum,Hunnericu domi relinquit, vt regno praeiint,ius dicat
populis, cseteraque difponanc .Thorifmundum & Thcodoricum,maiores na
tu, fecum commilitare iubct.Gothos vndique cogit, multas legiones infticuit
totam Galliam Narbonenfem Tarraconenfemqj Hifpaniam > nomina dare iu-
bet. Omnes fere arma fumere cogit, fi quidem ingentes et innumcrabiles Vn
norum copias eTearbitrabatur. Et eo maiorem exercitum Atlam compara- Id
re nouerac, quo pocentioribus cum hoftibus iibi rem eTe incelligebat. Nequc
feruis quidem, neque agricolis omnino parcendum efle repucauic. Duo filij
Imperatoris pariter Sc militis officia praeftare , curmas cohorcesque conferi-
bere, arma, municiones & tormenta parare, certatim folicic curare omnia,
patri animum augere,populorum nimos ad gloriofum bellum hortari. Con
tra tamgenerofa prole pacer glorian , maiorum exempla his referre, quibus iu-
uenmapedorafuccenderec:quancaGoehorumgeftamerinc,&progeiiicorum
roborante receferc,neq; quicquam duxiiTc eurpius,'qum mortem, hoftmve
timere,nihil reformidarc praeter turpem vitam.Quare tanta Gothorum manus
breui tempore coada eft : vc cum magno quouis exercitu.tut certare piTet. 30
Ne minore quidem iludi Sc celeritatc in Italia Valcinanus,& Ecius in Gallia
vcebacur.Imperatordeletumhabuit,ponteomncs nomina deferebant, ne ab
Vnnis,ea quae Gothis olim acceperanr,paci cogerencur.Scychicum in Gothis
furorem experti,eo magis timere cogebancur,quineciam licuilTet,fponte fua
matrona? nomina detulient. ugebat metum Atibe rumor non modo quod
Myfas,Thracias,Illyricum Se Achaiam immani quadam Se inaudita crudelita-
tevaftaTet, fed quia Thcodofio Sc Albino confule fratrcmvnicum,confor-
tem regni temer fuis manibus interemTet. Quamuis liberalem audirenc, hu-
mani tarnen fanguinis auidiffimum intelligebant. Auxerat Italia; Gallia^ tu-
multum,cum ingenci animorum eofternacione, fida de Vnnis fama,qud hu- 0
mano fanguine,vtpoce qui Scychae func,ferino more vefeererttur : qudhoti-
um capita ad equorum pedora fufpenderent, quod eorumcaluariis pro gem-
matis poculis vterentur , qui Marti Herculiqj patri madarent hofpites: qui pa
tres fenes interficerent, interfedosq] auidiffim ac folennitcr deuorarenc Ad-
debantplerique feritati,qui equino fanguine viuercnt,alienigenas millos ama-
rent omnis prorfus expertes humanicacis. Ne minus quidem orthodoxe fidei
Chrifti optimi maximi timere cogebaneur , quippe Atilam intelligebant, nulla
veri numinis religione teneri : quinetiam nihil dira crudelitate putare religio-
ius,nullamque humana vidima prxftantiorem exiftimare : nihil aliud quaere-
re , qumhumani generis feruieucem, interitumlmperij Romani. Italorum o
multi qui die fuum incrunca morce obiiiTcnt, cos feefices exiftimabant,quip-
pc quos canquam diuin quadam benignicace , ex hac miferrima vica erepcos
repucabanc. Ahj contra , prifcorum cemporumnori ignari , Barbararumq; me
mores iniuriar , &c animo longe forciore munici,hos beatos pra;dicabanc,qu
his temporibus nati euent,quibus Scyehicam immanitatem vlcifci liccret, pro
1 animi
DECADS !. LIBER III. j?
aniniconditione quifquc loqucbatur. Eo tandem res tala cum Gallica reda
cta fuerat,vt pars magna neceiritate,fponte exteri fortes nimos prllare vide-
rentur. Accedebancprodigia& horrenda igna , quae publicum metum auge-
bant. Procera deorumlimulachra nonfolm nodu,fed interdiu vifa, quae iibi
pro fe quenque praecaucre iuberent : fanguinea: clo guttae defluxerc, bici-
pites infantes editi > facra teda in plerifque locis de ccelo tada. Vox node au
dita farpe, Caue tibi Italia: dij quoq> puluinaribus auditi. Multi folo metu oc-
cubuere,quia eque focis eque aris Atilam parcere ferebatur. nter hace Va-
lcntinianus eo audacius omnia agere,habere deledum, legiones &c auxilia vn-
lo diq> cogere,& nihil ftudij ac diligentia: praetermittere : ardentius omniaEcius
follicitare,percuilo cumTheodorico fdere,Romanas ex Italia legiones edu-
cere,ad omneis populi Romani prouincias legatos continuo mittere , qui au
xilia validiTima petant,vniuerfam Galliam Germaniamqj vexare Legatorum
opera Burgundiones ,Saxones,Riparioli, Lambriones, Romani quondam mi
lites : item Meroneus rex Francorum,qui Clodioni patri in regno fucceTerat:
Sarmatx, Lutetiani & Armaciani, vn cum Gothis & Romanis contra Vnnos
coniurarunt. Innmera profedo fuit auxiliariumcopiarummultitudo,qu ad
Ecium&rTheodoricum in Galliasconuenerat,quare exani mata fociorum pe-
dora, haudparuminftauratafunt. Quifalutem paulo ante defperabant, nunc
to vltr proepotenti hofti oceurrere cupiunt. Ducibus nimiumeonfidebant, qui
viribus , aftu, prudentia, ac rerumexperientia praspollerent. Addebat nimos
Ecij fortuna,cum non medioeri fapientia coniunda,qux in re potifmm mi
litari fuum exercer imperi. Theodoricus &:Ecius,qui tot copias dudare co-
gcbatur.vt vtriufque gentis feruaret imperiu,nil Atilae congreifu auidius opta-
bat,nec quicquam reputabat antiquius. Ante hoftis adutum , in diueris locis
ftatiua habuit,commeatus vndique aduehi mandauit : per varia oppida difpo-
fuit annonam,ne qua forte rerum inopia,militum immenfa multitudo labora
re t : omnia qux bello funt vfui, prius ita prouiderat ,vt nihil deeTe videretur :
i prxfidia per ciuitates vbique difpofita,itinera quacunque poterant,vbiq; pra>
clufa,impofitaq5 praeidia. Qux quidem omnia quum per exploratores varios
ad Atil aures perueniiTent,lua: quandoque audaciae pnitentiafubiit, illudqj
magis ac magis indoluit,quodnequcmultmiuas arteis aduerfus Romanos
proficcre, quinenam illis patefadas ciTe , ac pari dolo eludi intclligeret. Dum
inter Gothos &C Romanos difeordias ferere ftudebat, & inter ferendum in ho-
rum intima penetran lperabat,deprehenfus eius inidias aduertit:dum aliis da
re verba conabatur,accepife potius qum dedifle vifus eil. Nam dumila mo-
litur, hollis potius tcito admonuiTe, vt bello fe accingerent,qum fefelliTc
videbatur. Quinetiami idhonele facer potuiflet , bellum potius detredaf-
foty quam his hollis artibus rritaflet , fed ne magnanimitate fu deficere vi-
40 deretur,ad apertum bellum animum intendit.

R ERVM VNGARICARVM DEA*


DIS PRIMi LIBER IUI*

V v maximis Atilae animus fluduat incptis , qui Sicam*


briam fe receperat, omnium ibi procerum conuentum edi-
xit,vt de futura expeditionedecerneret:conuenerevndiqud
principes , in primisq) Thetricus Veronenls acerrimus olim
Vnnorum hoftis,quem Atila non line maxima liberalitate "
officio ibi conciliarat,familiarifimumquereddiderat.Hunc
quoque frequentiffimi Germanorum proceres fequuti fnt,
vt in Scythicam fete beneuolentiam pariter iniinuarct, qui quum Sicambriam
prasrer opinionem regis veniflent , gratiifimo omneshofpitio admifli, ac vultu
quoque regio multo gratiore exceptifunt. Thetricus igitur regali beneficen
cia viclus , &:inconftantis ingenij compos , quum in Romani belli fermoncm
ANT. BONFINII R E R. VNGAR.
ex dedita induftria incidiiTet, hiniiuq; ftuderet alTcntatione placer nutantem
aliquandiuregisanimumconfirrnauit. Occiduas enim Imperii Romani pro-
uincias inuadendas cfl'e fuadebat , quando pra:fidiis legionibusqj carerent , &C
triumphoru materiam non mediocrem afferrent. His verbis Atik admodum
confirmatus, neq; infcius,quos hoftes habituais eiTct,quam ingentiffimaspo-
tuir, copias comparauir. N folum per vniuerfam Scythiam deledum habuit,
verumetiam auxiliares quafcunque potuit copias, vndiq; contraxit.Cui fe To
cios pariter addiderunt,Ardericus Gepidarumrex, item Valemir,Theodemir
Vindemirq; fratres , qui Oftrogothis imperabant. AcceiTere quoque Marco-
manni , Sueui, Quadi , Eruli &c Turingi , pari fpe pradae dudi. Quos qidem I
quingenta circiter armatorum milia fuifl ferunt. Ad hc fummani carrorum
mukitudinem,acc2etera,qua: bello funt vfui,comparauit. Nam & plauftris ca-
ftra pro vallo munire,&: inpradio prfertim,adcircumueniendos hoftes.Vnni
Scytharum more vtifolet. Sed antequam Pannoniis moueret, ne ab arte fua
derceret , impetrandam ab vtroque hofte clmpacem tentauit , vt dum cum
altero pugnare^ ab altero tutus elle videretur, quare facilius vidoriam pera-
ret.Quod vbi obhnatis animis denegatum iri intellexit, Illyricum totumdiri-
pit,&incendit. Mox Germaniam tanto furore aggreditur,vt vicos pafim&T
oppida ccremaretjomnes ca:deret,facra &prophana azqu dirueret,nec xtzti
necfexui vfquam parceret: omnia cxdibus , rapinis 6c vlulatibus compleban-
tur facicm ex immani faruitia vidoriam fe confequuturum eTe conidebat.
Magna: Germanise tantmpepercit, quia Marcomanni,Quadi &Sueui,quos
cum Atila commilitare diximus , Rhtorum , Vindelicorum , fuperiorisq;
Pannonias confpedu vlteriorem Danubij plagam habitabant. Superato tan
dem Adiaemontis iugo, in Heluetios vbi defcendit,pari crudelitate graTatur.
Quicquid intra Rhodanum Rhcnq; interiacet,paTim diripit.Inundantis Nili
more, in fuperiorem inferioremqj Pannoniam^quar eis Rhenum in Oceanum
vfque protenditur, aedemum in Galliam Belgicm cum exercitu eifunditur,
ineurfat, mifcet, ac turbat omnia. Conftarttiam vrbem munitiffimam obfidet*
oppugnatque. Sigifmundum , eius region'is principem Cum magna manu oc- J"
currentem fundit ,fugatqj. Qui vbi mox Baiileam vrbem fuam ab hofte obfi-
dendam eife intelligit, mae regni confuluit vtilitati,pacem per legatos ab A-
tila impetrat: pollicitusfub eius dudu & aufpieiis ftipendiafe fadurum,&gra-
tafemper obfequia praeiliturum. Succedentem fortunam Atila neququam
remdratur , fed vitro progrediens Argentuariam , quam nunc Argentinam
dieunt, acri obfidione circumuenit: qua; ctii nullo munitionis genere careret,
ita tarnen diu noduqj admotis vndique machinis quail*auit,vt vrbc brei tem
pore potiretur,pratda ingens hinc abada,& nori medioeris patrata csdes.Tan-
tusitaque pauor Gallos inceTerat, vt cunda feditionem oppida fponte facc-
rent: fed paru quandoque deditionc profecerant,qudoper earn vitaparum, 40
direptione fe minime redimebant. Direptam Argentinam ,dirutis meenibus
Stras fin*
Polyodpolimt edixit*appellari,quaii multis vus acceffibil: ac edicto addidit,
indicia capital i muida , in vidoria? fje monumentum, ne qua ex parte quaiTa
mriiarefarcirentur.n Rhemerifescaftra deinde mota,quos quum opulentif-
fimos accepiflet , pari furore oppugnarc cpit. Quum oppidani aliquantifper
obftinat refifterent,dumvanis fententiis diftrahuntur ,& dum de facienda
deditionc cogitarent, & ea quidem conditione ,vt dimiis fortunis falui ac in
clumes abirent , tanta vi expugnationem adoritur , vt nufquam fit ceflatum^
donee Vnni vrbe potiti, cunda diriperct. Tanta in oppidanos conunifTa iedes,
vt nulli fer euaferint,nulla templorum , nulla xtatis ac fexus habita ratio,reli- y;
gio &pietas, cumhumanitatc videbatur extinda. Nicafius ehim Vrbis ponti-
fex maximus,nimia fanditate clarus,ac fenio grauis , &c fortiifimus Chriftiana:
fidei aTertor,rcgio iufu in foro obtruncatur. Omnibus aris iniedus ignis,mul-
tiq, facerdotcs, matroriac virgines quae in facras xdes vt vitam apud deorum>
fimuJachra tuerentur,fane c5fugerant,apudaras funt. Sed quando de Ni-

DE CAD IS . il ft. Hit >
afio viro fantiffimo,iam mentio fieri cpit,ne quid in occafone piaci co-
nttatur , aliqua referemus. Paulo ante tempore , qum in Gallias Vnni pene-
trarint, prarter ea quae dida funt, multa, vt Annales referunt , fgna apparere,
qui diram temporum leuitatem portenderent. Aifdui in primis teme motus,
Varia crelum prodigia edidit. Sub aquilonepernodeni ignis perpetuus in ar-
thrac fpeciem videbatur,& in linear haftarum fimulachr referentes, crebr
lunar obfeuratio & defedus,etia cometes.Qu quidem omnia ingentem Gal-
lix ruinam rriinabantur: &: hare Nicaiius fa- pra*dixcrat,& Amanus Aureliert
fis epifcopus,qui vtdiuinam deprecarenturiram,au*iduacocionc Gallos dre
lo fipilcentiam, veram religion hortabantur.Rhemenfes ab Vnnis obfeTi Ni-
caiiumconfuluntjVtrum potius agdum, an Vnnis facienda deditio, an pro fa-
lute vrbistortiilm dimicandum. Ad hare Nicaiius, Vrbem (inquit) quando
GalUs diuina iufticia poenas exadura eft , nullis profed viribus propugnari
poil'e,dim'no Rhemcnfibus numine Barbaricum exitium imminere:neque ta
rnen omni ex parte populo efle defpcrandum,fed morti fponte oceurrendum,
vrfupplicio corporum.lxtam immortalitatem animorum confequantur. Pro-
ihdc iepaftoem pro fuis primilm ouibus vltr montrumj quinetiam non fe-
cus pro hoftium ac amicorum falute,omnibus otanduni, diuinamqe miferi-
cordiamprx mortis patientiaimplorandam. Eutropiaquoque foror,ne mino
ro re quidem vehemetia, fublatis n coelum manibus, populum ad pulchertimam
ac alutarem mortem elata voce ufeitabat. Non minus audoritate pntifcis,
quam virginis exemplo ad martyrium fucceridebantur omnes,conceptus hint
pudor & religio multitudinis nimos confirmabat. Soluta concione,populum
ad implorandam deorum opem,in bafilicam diuar Virgini dicatam ducit. Ef-
fracris portis,& irrumpente hoftili agmine,NicaiuscUm fororeftans pro tem-
po,fbrci animo infeftam cohortem expedat,S appropiriquanti his verbis oc-
currit , elatque manu ilentium indicit : Quando diuino nutui maxima qar-
quepoteftas obtemperat,cur vidoriam(inquit)in dignitatis noftrrabiem cort
uertitis ? Si nobilium bcllatorum eft titulus , Parcerc fupplicibs , & debellare
\ fuperbos,cur in Chriftianam prolem,fuo Deohumilcni, vobis non modo fup-
pliccm,ad pedesep procidtem,fcd imperio veftro panturam, &c nunc veniam
implorantem,tam atroci vultu,&: infeftis armis fcuire contenditis ? Vos etiam
homines efle mementote , verum Deum agnofeite , fandi nefandvc non im-
memorem. Nolite humana carde & immani crudehtate diuinam in vos iram
prouoCare : ne faluti veftri potius inidias tetendiTe , qum excidium noftrum
nhelaTe videamini. Quod i oues meas omnirto trucidarc pergitis , me cum
germana primm obtruncate , hanc pro populi falute primam Deo vidimam
rhadate : at fi carteris parcere nolueritis, multo plus verar falutis , qum excid J
vos Chriftianis allaturos eiTe fcitote. Talia iadantem immanis turba obtrun-
40 carunt, abfciiTum fubinde caput aliquantifper diuina verba retulit, illudque in
primis , Viuifica me fecundum verbum tuum , Domine. Eutropia quum in i-
pfam Barbaros fseuitiam remififle cofpiceret, verita ne ad ftupra fda referua-
rcrur, in fratris interfedorem , infeftis vnguibus infiliit. Sandumfratrem (ex-
clamans) magno fcelere obtruncafti,fororemqj tibi feruas abutendami iamiarrl
diuina te fententia damnatum teneo^oxq; manibus oculos eruit,qua quidem
iftdi-nitate,confeftim ab aliis intcrficitur. Carted deindc ad vnum omrtes carii,
tantumqj faftguinis efFufum,vt ficcis vrbs pedibus luftrari non poflet. Horren
da deincfe monftra fubfequuta. Cocleftium numinum acies , quaii dimicantes
pervrbemdifcurrerevidebanturivocesintemplis &plandusauditi:irifaniper
j nodem vifi lmures, horrendiqueapudaras fonitus. Quare tantus hofti terror
incc/t,vt vrbem deferuerit. Ciuiumcadauera, quae partim ftrata iacebant , ab
omni corruptione immunia, diuino quodam miraculo feruata, miro demurri
odore fragrabant. In dftituta vrbe lumina node multa Videbantur , fuauiffi-
mi canrus audiebantur. Quare pauciifimi, qui tanta carde fupcrfuerant , di
uino 1 uT i*1 patriara fe receperant,fanda corpora incorrupta & redolentia in*
o ANT. BONFINII RER. VNGAR.
uenerunt j ftupore magno corrcpti rite humi recondunt.In primisq) pontificis
truncumnbili fepltura dont,Eutropiam virginem propc fcpeliunt.Mortu-
orm fortunan nuidehr, &gratulantur. Quifque fuorum corpora difquirebat,
incntaque fine tabe ftore, non tam lachrymis , quam religious ac Iauis o-
culis amplexabtur. Ciuitatis reliquias cogt, quia multi nimio metu an
te obfidioncm procul aufugerant.Vrbem inftaurant,Nicafium&:Eutropi, ob
miraculorum multitudinem inter deosrefcrunt,arasq> pientifime dicant, pa-
triosj dos appellant.Sed de Nicaioha&enus.Ndum Vnnorum furotf-Rhe-
mcnfiexcidio expicri poterat,fed fortunas dexteritate debacchaturindics. Au
relianam vrbem opulentifimam, ab Aureliano Imperatore nominatam, Atiia id
obfidere fttuit. Quo quum caftra mouiflet, traie&o Sequana fluuio,qui Bel'
gicam Lugdunenl Gallia feparat , & contra Britaniam ad Rothomagum vr
bem, inOceanum marc demergitur, tanta vi oppugnationem adoritur, vtnil
magis anhelare videretur.hcvetuftam Cenomannorum vrbem fuiTe volunt,
nonminus opibs,quammunitionepopuloquepra:ftantem. Quamuis ar&if
lima circumenitobidione,&admotismachinisgrauiteroppugnat,parum ta
rnen profuit: nam oppidanimeque deditione,nequemuneribus,neque condi-
tione aliqua hoftilem faiuitiam fedare poiTe fperabant. Confirmabant opinio-
nem,fnitimorum exempla.Nam non folm forum Tiberij,Conftantiam,Hel-
uetios & Rhemenfes:fed Parrhifios , Sequanx accolas , multaqj oppida&pa- io
gos pari fditate diripuit. Vna obfirmatis fpes eratanimis , aut fortiffim refi
riendo fe tueri , & longa Barbaros obfidione defatigare : aut II aliter accident,
pulcherrim mori , vt ia&uracorporum nimos morte redimerent. Dum
Atila per Galliam Belgicam &C Lugdunenfem , veluti lupi more inter armenta
graflatur , Ecius patricius Romanas copias cum Vifigothis per Narbonenfem
Galliam coniungit, in Tholofanumq agrum,vbiTheodoricus refidcbat,cum
exercitufe recepit: ab vniuerfisfociis populi Romarti auxilia contraint, vt con
fidentius cumhoftc manus confrt. Quodvbi nouit Atila, ancipiticilio ve-
xabatur, an vltra tenderet , & cum hoftibus congredefetur : quod Alanorum,
Sarmatarum,Saxonum &: Vifigotharum trophaea,quos Vnni fpe vicerant,fti- 3d
pendiariosqj fecerant, plane uadebantran vero explorata Ecu virtute, cxperi-
entia & fortuna bellica pugnam detrecbret, quod Vnni bello nonnunquani
antea ab Ecio fufi Sc fugati fuerant. Spe tandem vi&oriae dubus , qua mmium
aeftuabat ,rcli<3;a Atirelianorum obfidione , vt hoftem audacia vincerct , mox
Lugdunum , deinde in Narbonenfem Galliam contendit. Alii proferto fcri-
ptores rem aliter tradiderunt , & fub aliis Imperatoribusgeftamprodidere. A-
nianum Aurelianertfem epifcopum ,virum proferto omnium iudicio fanrtif-
fimum olimhabitum.liberatorem Aurelian vrbis fuifle aiunt.hic multa ante-
hac fanrtitate fua,miraCula edidit. Nam quum vrbem defignatus pontifcxad-
iturus eilet, Agrippinummagiftrumequitum admonuit,&:orauit, vtfolen- $
nem fuiaditus diem damnatoru impuni tare, &c coniertorum in carcerem ibe-
rationecelebrret.Quod quum ille abnuere pergeret, demiifus cclo lapis in
caput decidit:reatus incubicurmdumfanguinis profluuiomors immineret,
vintarteem virum admifit, quoimpoita continuo manu liberatus eft :fan-
rtoq} prodigio corrcptus,omriesmiferabiles,extremo iudicio mulrtartdos im-
punitate donauit. Anianumigitur arrtimma vrbis obfidiohucadegit,vtpro
fautc ciuitatis omnia cogeretur expcriri,in primisque diuinam opem,qua nul
lum maius praefidium optari poteft : quare folennes fupplicationes celebrari,i-
pfe cum vniuerfofacerdotumcollegio vrbem Iuftrare ,facracorpora per alta
murorum ambulacra circumfcrre ,acra carmina concinere:Iefu Chrifti opti- *<$
mimaximi, ac mortaliumlibcratorisauxilium implorare. Cui dumfacerdos
quidam ab hoftibus cpms per contumeliamillufilet,dicens,Quod nuncfacis,
nos quoque irtcaTum' id omnc feciiTe,ipfumque Deum nunc fmelium lmmc-
morcmcffe fartum, prxfentanea continu morte correptus interiit. Redmte-
grato prxlio, admotis vndique vrbi tormentis, populus ad aras vniucrfus con-
fugit.
dcads i. Liber i . <
fgit:Pontifex eum Deo tantm confidere iubet,mox Deumexoraturus m-
ia confcendit: &vbidextrumfibi numen adefle fenit, in Barbaros cxput.E-
miflo oris excremento,tam profui mx mbres continuo defluxere,vr quatre
dui fpacio nemo hoftium,pgnandi caufa,veftigiopedem mouere polfet: dil
tiio caftraobrui videbantur, ingenti tempeftate& vi ventorumtentoria muir
extirpara funt. Scytharum multi torrentibus tra&i , de clo quoque plerique
tacb. Delidente vi nimborum , Anianus ex vrbe prodiit, vt Atilae fedarct ani-
mum , & plebis fuae liberationem imploraret.In cuius confpectu vbi ic confti-
tuic pater j tiara &C pontificio habituvenerandus, Cur Atila Chriftianum (in-
io quit) populumtam fera crudelitate perfequeris, cur humano fanguine non ex-
pleris ? Si diuino quodam numine fiagellum Dei factus es , in facinoroforunt
& prophanorum fupplicia tuam conuerte ferociam. Reipifcentibus , & ver
pcenitentia dutis,achumillime fupplicantibus,diuino exemplo ignofccndum
eft Atila , quando cor contritumet humiliatum Deus non afpernit. Colge
quandoque te ipfum, & facerdofcis huiufce ver prdicantis (quum principum
limina veritas nunquam adeat ) inrentius accipe. Memento te natum fle ho-
iinem,&te abhumanitatc deftimtum efle non oportere , cum impiis bonum
exitum fperare non liceat. Et fi Vnnus Scytha es , Scytharum tarnen plerique
funt populi , quibus fuapte natura eft religio ingnita: &iure bafilici, veluti re
zo gsappellanmr. Quamfortitus espoteftatem, te Dcopotentiifimo, quo o-
mnis (mihi crede) poteftas delegatur , accepiflereputa.Impiorum, &non fide-
liumacinnocentumteflagellum&fuppliciumDeuseleiufit.Recognofcepo
teftatem diuinitus tibi traditam, qua fi abutiperrexeris , haud difficulter amit-
tes. Iufticia&pietas ,regnorufundamentaiaciuntatvbihecduo facraregum
numinaexplofa receferint, nullum itamunitum eft imperium, quod extem
plo non corruat; Mifericordiam tuam imploraturi , rex maxime venimus , pa^
cemque cum venia poftulamus. Si ius diuina voluntate^t humana culp,in ar v
mis fitum eft, non iniqua petimus. Non conquerimur,qd ab his oppugna-
niur , quos non modo non laefmus ,verumetiam nunquam nouimus. Neque
30 iniuftam oppugnatio,quandoitanumina patiuntur,incufamus, fed vt dedi-
tionem&imperatafacturos clementer accipias,vehementer oramus.Nil aliud
petimus , nifi vt hune populum regno tuo non indecorcm, vrbe fortunisqj fuis
donare digneris,qui non aliena, fedfuapoftulat:nontuum detrimentum , fed
tui obfequium implort, incolumitatemliberorum, pudicitiammatronarum
c fortunarum conferuationem expofcit,pacem ac veniam exclamt, patrie
excidium dcprecatur,&in tuoferuitio, fipoftulata concefleris,fe perpetu vi-
turum,&gratiifimafemper obfequiaprxftiturum pollicetur. Proinde Aure-
Jianos venia dona,tutos & inclumes eTe iube, folue obfidiohem iniu-
ftam,anhelat rapian! inhibe,& caftrahincamoeri continuo impera. Quod
>o per lefu Chriftioptimimaximi&liberatoris noftripaTionem,iterum iterumqs
fu ppli camus. Quod ni feceris,hunc ub diuina tutela populum eflefcito,neque
diuinumiudicium , quodtibiimminet.te euafurumexiftimato. Adhc Atila
crudelitati fuE nimisobnoxius,qui facris precibus aures obftruxerat , & ad
Chriftimeritionem excanduerat,eumconfeftimabire iubet,&nicito abierit,
mortem interminatur. Anianus re infecta in vrbem redijt, defperatum popu-
jum adhuc bene fperare iubet, ad diuinum auxilium hortatur. Ipfe clm diui
na ope fretus vrb egreditur,ac nemini vifus,per mediahoftium caftra,ad Eci-
um iter facitjhaud procul hnc cum Thorifmundo,Theodorici filio caftrame-
tantem,imminentis admonet necefitatis,eumque cum Romano Gothicoque
Yo exercitu opemproperare atteftatur. Eciusrc cognita,cum copiis aduolat;Vn-
nos incautos, & nil fibi tirrientes in caftris aggreditunexcitto tumultu,pars ar
ma capere,nigafalutem plerique quserere: munitifimas ftationes alij oceupa-
re mifeeri ac turbariomnia.Interea qui pro vallo pugnarunt,occubuere multi,
faucii fuere alij-.qui caftris aufugert,vt in proximis fyliiis delitefceret,omnes
ft Ex his niultiin Ligeris fluenta ,qui Cemenis monibus non procut
62. ANT. BONFINII RER. VNGAR.
ab Alucmis oritur , Sc Lugdunenfem Cltica Sc Aquitania Galliam diler-
minans , in Oceanura longe dilabitur , fe proiiciunt. Oppidani refumptis ani-
mis ex vrbeprodeunt,ac cardemaugent, quodvbi rex Aula vidit, collecbs co-
piis obiidionem foluit , in proximum montem fe recepit cogitans , non cum
oppidanis,fed hoftibus, inftruua acie efie confligenduin .In hoc Amanus pra-
lio ex Vnnis multos plane feruauit, quos coram te caedi a*grfercbat,facrisque
precibus Romaniste G othis rediniebat-Aureliani pontificia virtute liberad,
Deo gratias agunt,apud orones aras facrafacit,modulatos hymnos Deo con
cinunt,religionem augent, mutatis moribus pietat colunt , liberatorem vrbis
lefum Chriftum longe religioius adorant , hune vnicum S verum Deum ex-
damant. Eo anno tanta frumenti copia exuberauit,vt non folm periculo ho-
ftili , fed fame vrbem mire Dcus liberaTe videretur. Anianum paucis pft an-
nis vita defunchim , de populo fuo optim meritum , inter Deosreferunt, eiq;
anniuerfale facrum pie conclbrant. Plerique feriptores Atilamidcirco Au-
relianam obiidionem dimifiiTe produnt , quod Ecium, quem pro fpeata vir
tute, &geftarumrerum gloria nimiuniverebatur, in Narbonenfem Galliam
cum magno exercitu veniTe , caftraque cum Gothis haud procul Tholofa
conmnxTe nouerat. Iordanis ab his longe dnTentit , Singibanum Alanorum
regem,futurorum mem perterritum,Aurelian Lugduneniis Gallic ciuitatem
vitro Atibe traditurum fuiiTe poUicitum : etiam & Theodericum , Gothorum zo
regem , re intellccta, Aurelianum diruifle ac Singibanum habuTe fufpeftum:
eumqj ne Romana iocietate deficeret, nve nocere poflet,in medio inter au
xiliares copias collocafle. Quod vbi ab Atlaintellea eft,ex alta eumfpe con
tinuo excidifle, videbat enimfi Alanos Gothis diuellere poterat,fecumho-
fte tutius congreTurum. Vngaromm Annales longe diTentiunt , conflichimqj
Catalonicum,& Aurelianam obfidionem Rherufi anteponunt : Atilamq; an
te GaUiasingremm,Conftantiam, Luzonium,Byzantiam,Chalonum,Malti-
conem, Lingoncm , Burgundiam Se Lugdunum ante Aurelianos ScRhemen-
es expugnaife. Vtrum potius aferamus , nondum fatiscompertumhabemus.
Sed Atilam, dimirta Aurehanorum obidione, dum in Narbonenfem Galliam 30
aduerfus Ecium Theodoricumq* contendit, Lugdunum tune expugnaftecre-
dimus : vetuftifimam quidem vrbem , ac intermedia: partis Gallia: metropo-
lim,in coq; colle itam,vbi Arar amnis Rhodano commifcetur.Fiorente Impe
rioRomanOjharcquoque&opibus&virismirific claruit: emporium ibi ce-
leberrimumhabebatur, magno ciuitatisvfui accmodatum raureaargenteaq;
moneta ibi cudebatur , ducesq} Romanis defignabantur. Templum quoque
nobilifimumcommuniGallorumimpenfafadun^AugultoqiCcfaridicatum,
quodftabat ante vrbem, vbi fluenta coeunt : in quo ara eft dignitatis eximia?,
fexaginta gentium numero inferiptum titulum habens , & earum fingularum
vnaftatua,alterafubindeingens ara fita eft. Segofianis omnib. Lugdunum prac- 40
fidebat. Ad aram,potarum,caeterorumq}fcriptorumcertaminaagebantur:vbi
quieunquefuceubuiflet, autfpongiadelercfcripta,autinprofluentemdemer-
gi cogebatur. Clariflimam igitur vrbem tanta rabie A tila circumuenit , bono
praefidio fpoliatam , vt intra paucos dies in deditionem acceperit. praeter
Rhodanum feftinatis itineribus, Allobroges.Viennenfes,Valentinianos,Setal-
linos, Auenionenfes, Arelatenfesq;, ac caeteros Rhodani accolas diripit,&infe-
ftat,pacemqj plerifque va:nundedit.Dum per Narbonenfem (vt aiunt) Galliam,
iter facit, praeruptis montibus eremita quidam,incu!to habitu,demiia barba,
Se fqualore multo admirandus adducitur , quem augurem praeftantiflmum , Se
diuinae mentis efle confeium rumor erat. Benigno vultu in confpe&um regis yo
adniiTus rogatusq; perhuman, vt regia fata retegeret: vbi cogitabundus ali-
quantifper conftitit,Rudem(inquit) Se ignarum ac fyluarum accolam , rex ma
xime, diuinamcogis mentem interpretan, &ea quidem futurorum arcana re-
ferre quae ncmini,nii cui diuina dementia plane rctexcrit,patere queunt.Qua
me fapientia prxditu eue putas , quem terrae vermiculum vel pracipu tacdo
videor
DECADIS. LiBRIilt
tidcor profitcri ? Sed vt hinc ihcFabilem Dei mei poteftatem , quem ignoras,
auemjj tanto tempore in pernicieni tu am ipfe profequeris, nunc intelbgas, e-
iusp grada fumranonriulla me prardicerepofefcias, quamuislicentius, quam
forte deceat,verba facer videor, diuinam tarnen tic mencem babero : -?
tcatumus At ila Dcus,qui tot gentium regit imperiiim,iracundie fu gladium
nue extrae tribuit,vt per te pariter ac Dei nagelliim,vt per diram crudehtatem
tuam mortalis impietas iufti tiae fae numine puniretur. Traditum iracundia
gladium,quum volueritjis uferet,qiii tradere potuit:vtimperare aut bello o-
ninia vincere,non humanxjeddiuinxpotcftarisefle intelligas. Tu contra dc-
io legato muere abuteris,quando neque eum qui dclegaritmeque munus gere-
renoueris. Plus quam a:quum& fas eft, quandoqueiauiis. Piospocius quam
impos rapis ad fupplicium,nihiltamenproficis,quandoqidemiUorum alu-
ficcxitiomo confulis. Nunc meXpleta rabie Romanos GothosqUe infe&a-
ris ,erauHmum cum his pradium cnferturus ; de quofic habeto , In eo(mihi
crede Romanis eris infenor. Nquetuus debitor exercitus, fed Vnnorum
magna cardes augetur Vt quandoque refipifeas , icercatorem tuum agnofeas;
Neque ante prarftiratuma Deo tempus, Chriftianse perfequutionisgladius tua
dextera cxcidct, neq; tuum hc bello abrogabitur imperium. Proinde tibire-
piice.Deum omnipotentem cime,iufticim&pietatem cole, qodnifeceris
przientanea te morte periturum eTe feito. Ad hxc Atila ingeti ftupore per-
citus,virum lolicudines incolcntem amoueri, & fub euftode ciuiliter teneri iu-
bet. At vbicremitam audiuit , confulendos pariter fuo"s arufpices ceniit, vc
an coliara vtrorumque rcfponfa congruerent, demum experiretur.Eos extem-
plo acciri ; be t}imperat vi&imas Se facra parari dum pecorum exta cfulunt,
fibrasq: rimarttur, &c venas abrais ofibus intuentur , intauftam Vnnorum pu-
gnam hinc fore ariolantur. Nil quque boni exta portendere , nifi primarium
hoitium duetorem futuro praelio interiturum eiusq; internum^ Ronlanorum
triumphum intcreepmrum. Reipirauit d hace Atila ratus hie Ecii mortem,
quem liimium formidabat , omnin monftrari quam fuor falute chariorem
p habendam efle arbirrabatur. Satgentium ad fupjjleiritalegionum tibi efe re
putbate fapienti &forrunato hofte carerepoIet,nullm vioriammaiorerri
tibi fore rcbarur.Ecij tantum mortem anhelabat,quam fi fortiretur,nii vlterius
vcrebarur,ctera fententiafucceTuraputabat.Qare qu tibi diffius,de ver-
rendo fa*pepede cogitaflet, nunc au&o aniirio hoftes quiinextremamGallias
Narbonenns oram conceflerant vitro infeandos elfe decernit. Fado igitur*
agminc poftRhodanum,Aracinum amnem,deinde Orobium, Atacem,Rufci-
onemque traiieit , Te&ofagesque extremos Nrbonenis Gallia: populos in-
uadit,vbicampi Catalanici ad Illyrim fluuium pattilfimi funt.Haudhincpro-
culhoiHum caftra aberant,fofla valloque mumtiiuma,ne a barbaiis facile capi
40 poflent,Tolo{vrbe non remota, vbiTheodoricum Gothorm regem >
fidere iamdiximus. Potentiffimi in campos Catalanicos pari vtrinque fpe du
ces vitro conuenere, vt de comuni falute imperive decertarent. Qui quidem
ampi etia Maurici diSti furtt,centum S quinquaginta milibus pafluum in Ion-
gitudinem efruii , in latitudinem vero centum. Innumerabilium area populo-
rum i fuit pars illaterrarum. Ecium& Thodoricum poftquam Atila cum in-
umerabiJi excrcitu Sc validiffimis auxiliis adenTe vidit , haud parum indo-
lnit : quod aducrfus Soltanum , Mirmanon appellatum , & Maurorum rcgem,
qui Lufitaniara in Hifpania occuparat , tertiam fui exercitus partem miferat,
quam in hoeformidolofiffim belo habirTet,riiuifo audentiscum pten
lo nffimo hofte congredi potuiffet. Soltanus utem vifis Atila: copiis , traiedto
Gaditano frcto,in Mauntaniam Ce recepit. Non igriofabat enim , decern cum
Ecio&Theodorico reges coniurafle. Siquidem vnierf fer Occidentis po-
pu/j, veluti Burgundiones, AlanijFrarici, Saxones,Riparioli, Lambriones.Sar-
matar,Brrtoncs , & Lutetiani cum Romanis & Gthis, aduerfus Vnnos fdus
Hueranc^maximaq; auxiaEcio attulerant. Quareliteris inducas expofeit
f i)
> ANT. BONFINII RER. V N G A R.
fimulans , vt tot gentium mcolumitati confulatur , fe intcrca de pace commo-
dius adurum,Ecius magifter equitum,quieius artes optim callebat,acexpe-
dandi auxilij gratia id fieri nouerat,obftinatius abnuit. Adpraelium inuitat,ibi
fe vires Atila: periclitaturum interminatur,vbi acquis vtrinque viribus in pa-
tcntilfima planicie pugnari poteft : ibi quoque Martem,an Romani Scythis,vt
Temper olim , an Scytha: Romanis imperare debeant, vtrifque plane dirfi-
niturum.Quum eo ventum eife Atila intelligeret, vt eque terga verter, neq;
pugnam detredare liceret: quum fpem in futuramorte Ecij collocai-
fet,veluti arufpices paulo ante pre,dixcrant,fua.qi gentis ca:dem non magni fa
ceret, quam facile prac nimia populorum multitudinerefarciret, ad futurum 10
prarlium animum intendit.Quum vtrique exercitus in campis Cacalanicis fub
Tolofa conftitiflent, &C tanti quidem , quantos nunquam Europa vidit,acies in
huncAblanius modumftnixuTcrefert. Atilaminprimismuliercs puerosque
omncsintracarros,quibuspro vallo foffaqj vtuntur,ad prximos colles recon-
didiTe , feqj cum Vnnis in media acie ftatuifle. Ardaricum Gepidarum regem
dextro, Valamirem, Theodemircm & Vindemirem cum Oftroeothis niftro
cornu pra:fecifTe,vniuerfum in aciem exercit extemplo redegifle,nc imparat
hoftes adorirentur.Et quumibi propter arufpicumrefponfatimeret,nonadiei
horamanum conferere decernit,vtli res aliter eueniret, fub pra:textu nodis
prlium dirimeret. Contra Ecius patricius 6 Theodoricus long cundatis a- 10
cies eduxere ,quippe qui Singibcris Alanorum regis perfidiam veriti,quem ab
Atila muneribus ita corruptum acceperant , vt quum pugnaconferi cocpiTet,
tune ad Vnnos ex copofito trsfugeret,laborantibusq} Romanis & Gothis ter-
go inftaret,huic periculo prius profpiciendum eTe cenfuerunt.Remdiflimula-
runt,nec acerbius quicquam in Singibcrimftatuerunt, ne Alanos iniquo tem
pore loco fibi alie^rentjVirefque hoftium augerent.Singiberis municipium
Tolofae fnitimum , nc qua proditione ab Vnnis caperetur , claufa extra porta,
adadis obicibus obftruxcrunt, quin&ftationes adhibitac,ne quis exhoftibus
ingredi poflet. Singiberim in media acie inter auxilia collocart, ne quid con
tra moliri poflet. Theodoricus cum Thorifmdo filio finiftrum comu,ne cum 5a
Oftrogothis fui fanguinis congredividerentur,optarunt.Dextrum vero Ecius
cu Romanis , Burgundionibus,& Meronco Francorum rege tenuerc. nter in
feras acies in medio tumulus erat, pari vtrinq, fpacio remotus, Sc vtrifque per- .
quam commodusrnam quicunque tumulum occuparet , quum haud facile
inde amoueri poiTet,vidoria tutiusfperarepoterat.Atila,qui prius acies inftru-
xit, inter medias legiones ita difleruit: Venir tandem,quod femper commili-
tones optauimus, vt anguftiarum Romanas copias redigeremus,vbi aut tur
pern deditioneinfacere,autfi quid auii fuerint,veftra manu occumbcrecoge-
rentur.InextremamNarbonenfis Galliasoram fe receperuntjdumvos fugiunt,
&c Gallos veftris armis vindicare nequeunt,vnde fe facile expedir non licet: 40.
hincmare Gallicum,montesque prohibent:hinc veftra agmina ac Ilumina cir-
cumueniunt , pedemque referre minime patiuntur . Ad extremares Romana:
redada: funt , qu il nunc virtute veftra proterentur , neque vos vitra pugnare
opus erit,neque illa: amplius refurgere poterunt.Nam omnes in hoc praclio vi
res coegere , quibus abfumptis , nil reliquum eft ,quodorbis Imperium nobis.
impediat.Ne id quidem fpe ancipitiexpedandum,quando rerum omnium vi-,
ciffitudinem efle , cunda numinaiubent. Neque in rebus humanis firmum&:
pcrpetuum quicquam,fed momentnea fluxa omnia,nil ea, qu vis &C arma
confirmant. SatpopulusRomanus impcrauit,fat vniuerfos orbis populos ludi
brio habuit,fathumanarum gentium ceruicibus infultauit.Quem nifi Scythia, e$
fcundiflima gentium officinareprefliflet.adhucmifellus orbis mperioiahac
tyrannide teneretur. A folis exortu Parthi,noftra gencrofa propago, primi eo-
rum furorem Se audaciam coercuerunt: ab aquilone Daci,Getx,Sarmata:queT
Se noftri nuperrim Gothi: ab occafu,Cimbri ac Galli; meridie olim Cartha-
ginenfes , &c cognati nobis Vandali ,Vnni nunc,& progenitores noftri maiori-
bus
DECADIS. LIBER IIII. f
bus rem viribus adortLOmnes fer prouincias populi Romani, Danubii accol
nobis dare cperunt.Nos autem Parmoniis Myfias, Thraciam> Macedonian^
Achaiam,ac Illyricum adiecimus,cu&adifcurfaimus , armisq; occupauimuSi
Item Germanos, Noricos,Vindelicos, Rhcetos & Sueuos, ditioni noitrx con-
iunximus. Galliasnoftris copiis ita peflundatas reddidimus^ vt vicatim quid
Coppidatimincendiiac ruina; monumenta feccrims Soltahum Hifpanias
anhclantem, in Mauritaniam reiecimus. Proinde quid fupereft,fortiflirm viri
hifi vtnouiifimum nunc Romanorum cxercitumad mtentum crdamus : SC
Viigothas,qui ab Oftrogotharum nolrorum cognatioc perfide defecerunt,
o non immerit vlcifcamur.Cum Romanis miferrimi coniurarunt,quorumiam
fer imperiumextihxcrant fuo fanguine defecerunt , vt cum dominis con-
iurarent, eisque demum^ vt olim arttea feruircnt. depcrditam ftlticiam ,
feruilemperfidiam.Quos fi aequo Marte vicerimus , ex hacnunc hora Vifigo-
tharum imperium > in perpetuam Oftrogotharum feruitutem cum ipfis aife-
rendos praedico , iubeo & addico, vtdemum feruiant,qui imperare nefciuere.
Venit igitur illadies,qu laboribus expeditioriibusque veftris finem mponet*
neque cum liberis & vxoribus amplius peregrinari oportebit.In opulentiffima
&mollifima Italia requiefcemus , Se Capitolina arce vniuerio imperio pro-
ipiciemus.Mars pater tandem noftri miferatus:in cuius manu quum fint cun
to trum iura regrtorum, nobis , vtvobis omnibus exploratumeftifuumenfem,
mirifictribuit,vtvobifcumomnib.terrarumpopulisimperaremus.Dexterri-
mus tarnen ille pater, Scythicaque gentis Deus pra:potens,adnouilIimum Ro
manos cum Gothis cnatum redegit, partim vt vno tantm praelio omnia vin
ceremus, partim vt in tanto hoftium apparatu * Scytharum (cfe vires periclita-
xentur , eorumq) virtus clarior feret. Me fi folita virtute ac fide profequimini,
iamiam vi&oriam vobis partam exiftimate.Cumhis vobis pugnandu cft, quos
iepe viciftis. Romanos Dada, Germania, Pannoniis,Myfiis,Noricis&IUy-
rico eieciftis . Vifigothas fedibs propriis expuliftis. Non cum nouo hofte,fed
cum plagiario fem nobis hodie res eft inuiftiifimi viri : quibus fuperatis,
30 mox inermes,Romanuni SC tots rbis Imperium obibitis. Neque vos grega-
riorum numerus plane deterreat,quado feruos,calones,lixas, & agrefte quod-
que viliffimum genus hominum,in legionum fupplementa fumpferunt. Vete-
rani vos eftis,& laboribus militaribus aTueti,neque veram dimicandi artem i-
gnoratiSi Accedit Continuatavictoriajqux ita hoftim nimos confternauit,vt
ne vultm quidem Scy thicum Videre , nedm congredi cominus audeat.Haec
Vieris miera eft data conditio , vt feriii animo ffe ti , facile obuerfari neque-
ant. Contra vi&oribus plus asquo femperattollitur animus. Quare quum fub
meridic fignum pugna; dabitur, Scythica virtute pugnare^ commilitoes inui-
tiffimi. Romana fuperbiam contundite, veftris armis coll gentium feruili
4.0 iuga recidite.Subactum orbem,inlibertatemaTerite. Irtcumbite gloria; 8c im-
moftalitatij Scythicx virtutis immemores. nter pgnandm fxpe vobif.
cum reptate, Vxoresliberosq) veftros in veftris dxtriseffc fitos. Quodfiqua
rati iriquitate nimos remiferitis , cogitate quando nulluS fugas relictus eft lo
cus,vos cum liberis Sc vxribus ad vnu omnes efle interituros,proinde forti a-
nimo pugnate.Etquand irthc noifimo pnelij totis oirbis Vnnis propofi-
tuffl cft Iniperijvfitata virtute,totisqj viribus omnino certate,ac vincit.Ecius
contra fos hoftatur,3 incendit, ne Romana dignitate dgnrent: antiquo
rum magrtanimitat&fortitudinemimitentur j immirtentem Romanas reipu-
blicac eruitteni , item excidim publicum anim penfitent. Scytharum im-
f irianiftem memoria repetantjquibus mos eft^non folm mortaliu cdem non
borririari, immo humartu fitife fanguinem:fed ne parerttibus quidem parec-
j-c, quos fertefeentes frftillatimqj diffeets auidiifim deuofarent:item hofpi-
tali fanguine litare, irtfantium r ferro difeindere, cadaucribs hofti famem
cxpIere.Si terga turpiffim verffirtf, contra impcrij Rmani maieftatem, non
his modo fat crudelifima imminerc casfosqi vifcerationes Vnnoru opparas
66 ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.
ee futuros: verumetiam quod eft longe miferius,libcros, vxores, cum fortu-
nis omnibus in feram feruitutem raptum iri , &c qusecunqs Scythica libido iuf-
fent,perpeimros. Quinetiam firmiflima tenendum effe memoria, quae & quot
malaab Vnnis acceperint:quantam ftragem ad Potctianam vrbem,decem mi-
libus paiTuum Buda remotam, per Thetricum& Macrinum fubiuerint, quot
prouincias Imperij Romani igniferroqj vaftarint:Macedoni,terrarum quon
dam dominam^item Graeciam rerum quadoq; potitam:ad haeclllyricum, My-
iam,Thraciam (ne quid dc Pannoniis dixerim)omni unmanitate diripuerint:
quot focios populi Romani, quot Romanos ciues cu ingenuis matronis in ca<-
ptiurcat abegerint.Et nunc banc gentem immanimmam ad humanorumfup-
pliciorum minifteria natam,totius orbis Imperium anhelare, quod facile con-
fequetur,iRomanum deleuerit: quodlefus Chriftus optimusmaximus auer-
cat,&pro diuina benignitate fua,vrbis Roma: Imperium tueatur, vbi facrofan-
fci vicarij fedem elegit. Quid tunc dixerint,fi qua forte ignauia ceiTerint,quum
non modo fe , verum &: in confpeftu parentum filios palis praefigi aut difeindi,
diTc&osqj viderintdeuorari, vxorcsproftitutapudicitiapallm invirorum lu-
dibrium inceftari, omnia igni ferroque mifceri,ad harc, templa cxdibus feeda-
ri , ante Chriftiana fimulachra &C ora deorum vim vbique virginibus inferri
Qoae quidem omnia ipfa morte forent longe miferiora. Prxterea prlium pr-
fens non ita magnum, vtanimis confternentunneque itaparuum,vt afpernen- 19
tur. Se cum Vnnis faepe inMylia^hraciaqjjTheodioimperte pugnalc,fu-
diie fugaTe femper. De magnis homines Cxpe maiora referre oiitos , gen
tem eile inermem,viliGmam,ac numero tantin cfidentem, eque Romano
moretutiIimaarmaferre,pugnareq5.SaepeRomanamlegionemvigiutihomi-
num milia,non modo fudife, fed cecidife ad interitum.Deinde Roman vir-
tutis, acceptarum iniuriarum,& maieftatis Imperij Romani , itemhberationis
gentium,acimpendentiummalorum,&excidij totius orbis,quum ignum pu
gnas dabitur,reminifci oportet,Ecij fortuna: confidere, qui cum Vnnis femper
gloriole pugnaueritjfortifimo animo omnes congredijhoftesq; protererehor-
t.intur,vidori in manu eTe,i Romana virtute certarint.Exhaufta hoftium ef- 30
fe caftra,atque ideo inducas Atilam inftantifime petiife : illam autem perpe
tuar feruitutis & excidij,aut alterna; libertatis & gloria: fore diem.Nihil aduei
reformidandum , quando numero, viribus &cauis longe potioribus Romani
prxftarentiqui pro aris,focis,orthodoxafidc,pro liberatione gentium , &: ma
ie late populi Romani manus conferere coguntur.Quarum rerum gratia,neq;
m jrtcm expauefcdam,neq; pugnamaccrrimamrecufandam,quumtotcom-
m odorum & gloria: pramia proponantur:qui his nonmoueantur,a necefitate
nimos capere oportere,quum aut pulcherrime omnes vincere,aut turpiffim
moriadigantur:fenufquamlegionibusabfuturum,omniafummaprudentia&;
fortitudine gefturum:& ea demum mente pro repblica dimicaturum,vt vin- 4-
cat: aut iiniquaibi fata fuerint, omnino inter confertiflimoshoftesoppetitu-
rum,nec incruentam Barbaris vidoriamrelicturum. His verbis Romanorum
animi vfqueadeo fucceni,vt nihil victoria & propugnatione reipublica: duce-
rent antiquius,nihil gloriofa morte pra:ftantius reputarent. Multos religio ex-
citabat,indignitasalios,partem maximamneceRtudo, canteros dignitas Impe-
rij Romani,quam ic perditum iri xgernm ferebant. Gothi in altero cornu,
Theodorico hortabantur, eque Gothica lingua minus incendebantur. Ait
vbi duces vtrinque conftitere , potiores quifque parteis in congreTu expeta-
bat. Atilafub meridie, pugna: ignum dariiubet,vt fi forte Vnni ceferint, im
minente nocte tutius fugiant, in falutaremque locum fe recipiant. Dato igno f<>
ita concurritur , & animis vfque adeo infeilis , vt cornua farpe pariter vtrinque
contigerint. Pradium pro gentium numero &immanitate maximum atrocifl-
mumque conferitur,praeterea ic anceps & vanum, vt ne ductoribus quidem.
poifet rite referri. Mox vbi cominus pugnari cptum eft, tanta caedes vtrin
que patratur , vt riui fanguinis vndique defluerent , mox continuata ftrage , in
cruoris
DE CAD IS I. LIBER IUI. t7
cruoris torrentes redadi vfque adeo rapidos,vt cadaueratraherent. Romance
legiones non minus armis,qumordine frta:, inter inermes Barbaras prx
mfimainiuriarum memoria, tanta ferociafxuiebant, vtnullo cruoris protiii-
uio explerentur, contra ne minore quidam fxuitia & immanitate Scythx , qui
Romanum Imperium afFedabant: pari aliquandiu fpe viribus vtrinque pu-
gnatum.Tantus in medio cadaueribus inlongum excreuit aceruus,inperpe-
tuifpeciem aggeris, vtvixfe vtrinque obtuerentur,miferabilem eosmurum
dirimere reputantes , quem mox certatim vtrique confccndere nicebantur,vt
dealtiore loco pugnarent. Sedquum Ecius &: Gothi obftinatis aliquanto in-
o ftatent,rati de fummareipublicx eo die decerni, Gepidasq; et Oftrogothas a-
liquantulum inclinarunt; vtpote qui Romanis necarmis,nec numero pares fe
putabant. Atila laborantes tocios confpicatus,aceito validilTimo Vnnorum a-
emmc extemplo fuecurrit, fuosallato ubidio firmar, acerrimum atroxqj prx-
Uumin cornibus redintegratur, muiros credit, quos intelligit terga verfuros.
Dum victoria pariter vtrinque fperatur,Thorifmundus tumulumin medio
/anremcum Romanis cohortibus occupt: quem vbi forriflimo Romanorum
Gothorumq} prxidio fane muniuerat , pugnam mox acriorcm inftaurat.Ro-
manitut dimicant,quialoco edito facile deiici non potcrant,Vnni contra de-
iicere defperant , quando inftanti Ecio &C Theodorico , in xquo folo amplius
xgre reiftcbant , fub vefperum tandem terga dare coadi , palantes effundun-
tur.Romani cum Gothis tergo inftare,cdere cadentes,fugientes celerius in-
fequi.Theodoricumcumequitatufuoardentiusinfequentem,magisfuorum
preiTura , quam hoftium ferro occubuhTc dicunt. Iordanis equo depulfum,
dum milites exhortans vfquequaque difeurreret , pedibus concul-
canun,vitam matura fenedute clauiTe refert. Aliqui Andagis Oftrogothx te
lo confoTum,arufpicumprxfagia confrmafl*ereferunt,quamuis Ecium mori-
turum Atila reputabat. Vigothx relictis Alanis, Vnnos tanto mpetu aggredi-
untur, vt parum abfuerit, quin Atilam intericerent, fed ille fenim in caftra fe
recipere cogitabat , prxlium cum ingenti ftrage ad ferum vfque continuatunu
30 Vidores Gothi cum Romanis, obfeurx noctis interuentu remoran , quum re-
ceptui canerent,pedreferunt,&:itapradium node diremptum. Atila ma
gna clade fufus , intra carrorum fepta fe recepit , eaqj feutatis in valli munitiii-
mifpeciem circumfepfit, quod tempeftate quoq; noftra Vngari faditant: item
fagittarios imponit, vtfort circumutus ab hohbus, dum inftruitur incaftris
acies,& educitur,eos facile propulfare queat. Defperata fer falutc,dum vere-
tur, ne viuus in hoftium poteftatem adducatur , aut mortuus fepultura carear,
ftrueminrogi fpeciem in mediis caftris iumentorumclitelliscongeriiubet,
familiaribusq; mandatai quid adueri acciderit,eum continuo interficiant,im
pofitum cliteHarum pyrx fubiedo mox igni comburant, ne Romani trium-
40 phum regio corpore honeftare videantur. Pleriq; feribunt , Thorifmundum,
quamuis fera node , Atilam tarnen in caftra vfq; fequutum : ad carrorum fepta
fortiter dimicaiTe,accepto in capite graui vulnere,equoexcuflum, fuisqj rcla-
tum.Ecium nimia nodis obfcuritate deterritu,ne inter hoftes vagaretur , prx
lium diremifle, in caftraqj relatum feutator circunfeptu ,infomnemeamno-
ctem exegifle. Ea noxeum magna trepidatione ab Vnnis ada,nam admodum
reformidabant,ne vi caftra ab hoftibus caperentur: quamuis diei laborib. cun*
dorum corpora confedafuerant,quifq; tarnen armatus fuis ftationibus perui-
gilftare,exploratorescircumuagari,exedidoarmis, tympanistibiis^fonitare,
clau incurfionem interminari , multa ex arte facer , quibus deterritos hoftes
S caftrorum obfidione dehortarentur, ne prx annonx inopia, ibi fine armis fa
me tantm conficertur.Romani cum Gothis,comperto Theodorici regis in-
reritu, fumma lxtitia plaufuq; ingentis vidorix, in grauiflmam deiedi trifti->
tiam non tantum gaudij , quantum doloris repente conceperant, irifomnes in
caftris noctem exigunt , plandu & vociferatu omnia comptent. Infequend
die Thoriimundus cum magno agmine , campos prima diei hora pcrluftrat:
f iiij
6* ANT. BONFINII RER. V N G A R.
patrem inter confertiifimos hftes iacentcm inuenic , inuentumqj redintegra*
to luctu, fubcollannbus militibus in caftra refert. Dcem Romanum , legatos
Augutales,primipilos,acomnes legionum auxiliorumque prarfedos profuiis
lachrymis obtefttur,fecum arma capint, paternam ( vt par eft) mortem vlci-
fcantur, ac reliquias hoftiumomnino deleant. Theodorici manes tales fibi in
feras poftulare,neque fas efle Tholofam redire, nili patri pientiffimo prius ita
parentauerit,ne paterno regno cenfeaturindignus. Eciuniplerique ferunt, A-
tilam cum reliquo exercitu,fi voluiflet,ad vltimum potifle interitum redige-
re:fed veritum,extindo Vnnorum exercitu,ne mutatis animis,Vifigoth2E cum
Romanis iterum pro Imperio certare cogerentur.Neque immemorenijfe Vn-
norum ope imperatori Oracciamrecuperaflemeque infciurn,eneruatas Vnno-
rum vires, pradcrtim quum pugnandi peritiacareant,fibiamplius nocere non
pofle,ne Gthorum audaciam ageret j Scytharum reliquias deleri non permi
it.Thorifmundum paterna: mortis vindidam anhelante , pluribus conflatr,
a earn praeterire nefarium arbitratur : fed quum bencuolentia cum patre diu
inftituta,& cum filio inftarata,ex corde confulere iubeat,iuuenem admonet,
eile ei germanum fratrem, regnandi cupidiffimum, ac aerate iam animoqs pra>
ftantem magnopere verendum , ne dum primigenius ipfe in vlcifcendo patre
curtdetur,ille regnum occuper , eumqs legitima dignitate defraudet. Proinde
fibi videri,fua: prius is confulat vtilitati,regnum iibi debitum accipiat,fi id con-
temnat,& pugnare pergat,haud parumaddubitandum eTe, quando non eun-
dem quotidie feruat belli fortuna tenorem, ne ab hofte fuperetur, fuperatusqjj
aut viribus imminutus,vfurpatum fratre imperium recipere nequeat. Itaque
praeproper feftinand,regnum obear,ne fratre prameniatur. Thoriunundus
Ecij coniilium approbat , ratus paterna quad haeC omnia charitate Joquumm,
paternum corpus Tholofam refert, cui funus pro dignitate celebratum, ludiqj
fnebres tribus diebus inhonorem editi. Patrem prfentc Ecio , caeterisqj po-
pulis,pro condone laudauit: & hace verba fecTedicitur , Patername fortuna
docuit,fortiffimiprincipes,nihil in rebus humanis inueniri pone, quod fito-
mni ex parte beam : atq; fi altius fentire velimus,nil prater dolorem, loilicitu- 5a'
dinem & miferiam in hac laboriofa vita coniiftere: & quo magis dignitate,ita-
tu,viribusqj pollemus,eo impenfiorem in nos fortunam dominatum exercere.
Prapoftera ( mihi crdite ) nomina fecimus,& dum maiorem anhelando pote-
ftatem.nobis ipfi fapere videmur, eo magis profedo defipimus. Nam humiles
&c imbecilles,quos miferos ducimus, nobis cert longe fehciores habdi funt,
ne tot quidem labores obeunt,neqe tammordacifollicitudine,&ardenti cu-
piditate afficiuntur,ncque tot doloribusexcruciantur,neq; tt & tanta pericu-
lafubeunt, neq; totmala formidre coguntur,fi mortem mmintem aduerte-
rint , non fecus ac miferiarum omnium aflertricem non metuunt,non expaue-
fcuntjfed expedant,inUocant,&: implorant. Contr,nosmollis&:delicatiuse- 4
ducati,nil morte miferis ducimus, ctirtuatam lattitiam & fortunas dexterita-
tem ppetimus,in qua enutriti,mala inopinamoleftius toleramus:& quandoq;
vfque adeo infolefcimus , vt nulla nobis incomoda acciderepoTe arbitremur,
veluti peculiares fortuna; lij. O miferm mortalium coditionem,ac re-
gum vel prxcipu longe mferiorem. Sperabam,pater optime , te triumphan-
tem hodie cum cio collega Tholofam adituru, catenatosqj reges longa pom
pa ordine perdudurm. Nunc autem pro triumph(nefcio quafatiiniqui-
tate ) ne qua folita laetitia exhilaremur, flbiles tibi cogor exequias comparare:
tuq5 milites pro triumphah plaufu, fauftisq5cclamationibus, miferabiles adi-
guntufedere vlulatus. Necaliqisdefuitdoloris impatiens, qui adado pedo- f&
ri pugionc,ne fideliore tibi in bello focietaterrt, qam in morte comitatum af-
ferret,tecum d inferos defedere recufarit. Ecij prdentia,&fortitudinetua,
pater optime,vicimus: eque vllum vidorix mae frudm legis. Nos cu Ecio &
morte & feruitute liberaftimos contr,te tud fato liberare nequiuimis: omnes
legiones , qua: te nunc miferrim lugent , &in conpedu tuo gloriari &: cxul
tare
DE CAD IS I LIBER Hit . <9
taexupieoant-.an te,an vidoriacarcrc malinr,adhuc pientiflimc hxitant. Vi-
oriam,amiflo duce,fortiti,qunam modo vidona potiri fine vidore poteri-
mus ? Me miferum, cui veluti in confpedu tuo acerrim pugnare,ita coram te
parta victoria glorian non licet. Ne fclicem quidcm Ecium,verm reipublic
aflertor dicere poflumus; cui prar innata modeha,amifb collega,iure triunv*
phare non placuit. iniquaminfidiofamqj fortunam, quippe qua:pientiifimo
parenti tantopcre arriiifti:& nunc auerfa no tantum per tot annos commodo-
ram attulifti , quantum paruo nobis momento abftuhti, patrem regio Gothc-
ram genere donafti,exmliti adlmperij fahgium,omnium gcrdarum rerum
gloria fortunafti : praxlaram conciliata tecum natura fobolem prbuiftbCum
Romanis imperare voluili, &c in Gallia vel maxime Narboncni , qua: cauens
terrarum regionibus , & cli bcnignitatc , ciuilium prxftantia morum , iure
debet ameferri. In rebus bellicis,cSin arquiffimapopulorumgubcrnatione ira
fonunarumreddidifti,vt cum praftantiiimo quoque Gothorum rege(quod
id benigno ab omnibus animo accipi velim ) mrito conferri pollt , quantam
Cachis gloriam pater attuleris,nemo ignorat,& quanti momenti fuens,tui -
cieras&amicitia, cunds potentatibus ambitioius expetita plane teftatun
Immanes te Vnni quotidianis Uteris & largitionibus vexabant : Vandali, Ala
in, urgundiones &: Germani impenlius expofcebant. Imperij Romani maie-
*o htem,quadam animi genero itate obferuafti. Aiatici & Orientales populi co-
lebant.Oltrogorhas1 ab Vnnis oppreTos,& in feruitutem all'ertos vindicare vo-
luilh,& iam vmdicauerasmiimorsinquaprohibuiflet. Dirum Atilam,qui fe
Dei flagellum appellariedixerat,maiore longe flagcllo afflixifti. Iugum eolio
gentium repulifti: te vn cum Ecio collega tuo,humani generis liberatorem o-
mnes iure legiones appellant.Teiure Gallia: rcgcm,tc iure Gothi patrem pien-
tilmum,te iure Alani ac omnes populi patronum fidiimu, te iure milites Im-
perarorcm clarilimum indulgentillimumq5 ingeminant &c exclamant. Vos au-
tem commilitones,quo poTum ftudio nunc exoro : qua patrem fide, beneuo-
lentia Se virtute profequi curaftis, eadem vno omnes coenfu Thorimundum
o primigenium compledamini : hoc patris in vos pietas, hoc ius hsereditarium,
&: acquitas omnis expofeit. Vos quoque germani fratres,poftquam ita fatorum
feries imperauit, vtpatre pientiflimo careremus,date operam,vtvirtuti & glo
ria: ftudeatis. Nihil agatis dignitate regia alienum : nullas illius manes infe
ras eratiores expedant, quam fuarum virtutum atmulationem , vobisqj non
modo 2equari,fed fuperari quoque xquo animo patiuntur,nequenos aliud ex-
orant,nifi vt concordes quiete gloriofeqj viuamus,& veftigia fu vfquequaqut
fedemur. Ego autem quem leges &genituras iuraiubent , commilitonesqj fa-
lutantji regem efe iulferitis,non vt folus imperem, qufvpbifcumregnare de-
fiderojfed ne praepofter viuamusmeve meo iure defraudan videar,nunquam
4 vobis,neq; officio,neque pietate,neque ftudio,neque beneficentiaaliquafu-
perari facillim patiar. non mihi, fed vobis & Gothis regnare percupio, erte-
rosqj populos ditioninotra:fubicdos,de me vobifc benfperareiubeo.Pro-
nde concordiam in primis pktatemqj colamus,fratres mei:feditiones &iniu-
rias prohibeamus,nosqjadvtilitatempubhcam natos exiftimemus. Quid regia
dignitas poftulet , die noduqj meditemur : paterna gefta , tanquam archetypa
femper ante oculos habeamus : nve nobis alique degenerare patiamur. Ego
vero de me illud habeo polliceri , mi impenfius dignitate ,&comraodo veftro
curaturum , paternumqj officium refarturum , vt quem natu muereqj maio-
rem habetis,euni humanitre , re & comitate minorem eTe intelligatis , eque
c patrem adhuc vobis defuiTe fentiatis. Dmuni quafi lachrymarum pfofluuio
obrurusjoracioni fin impofuit. Secundum Thorifmundi verba,collachryrnan
tes milites conclamant, magnificentilima quaq; cognominatione ingeminate
Theodorici corpus in bafilicaThoIofa: primaria recodunt, veluti ex tetamen-
to mandauerat. Inges filio donatiuum militibus datum,viriumq3 terdena ar
gent! felertia dilributa.Regnumnemine refragante init,raagnape omnium,
7o ANT- BONFINI1 RER. VNGAR.
be expe&ationc, Ecius elmcxercitum dimittit,quando auxiliares copia: , prai
nimia multitudinehabita mifidne recedere feftinabant. In eo prxlio centum
&fexagintaquirtqe vtiriqe horainum milia plerique cfa fcripferemonnul-
li , centum &c quinquaginta mili deiderata prodidere. Atila quemmaximus
iamdudum mets inceiferat, S de cfcifcend fibi morte cogitarat, poftquam
Koftes nefeire vincere intellexit, fum ac militum nimos confirmauit , in ca-
ftris die no&uqj tubis ac tympanis intonabt,vt vi&oriam fibi partam oftende
ret. Inhoram caftris erupturum fe minbatur : varia metUm arte dilfmulabat,
inclufus ac victus,virores afiduo territans. MetU deinde ingenti liberatus , in
Tungros &: Trecacenfes caftra mouit,vniuerfam prius regionCm cxdc, rapia lo
ncendioquefoedauit, vtcaeforuminiurias vlcifcetetur^phis folito fasuirevifus
cft. Quiimin Pannonias redire ftatuiTet,vt in minutis legionibuS fupplemen-
turn faccret,quacunque iter feccrat* perpetua incendij Se ruinae monumta re-
liquit. Maiorcm quam antea conceperat animum,quando ab hoftibus,n ii-
nus quidem fe vit,quam vi&orem reformidari intelligeret. Barbara nimiura
audacia mfolefcit, in Italiam incipit conertere animum: veritus ne Vifigo-
this^quorum vires iam erat emenfus , Romnum Imperium occuparetur. Per
Galiias igitur retro iter faciens,igni ac ferro omnia mifcct,non modo fexui ni
hil concefit Se xtati , fed ne vllis quidem aris ipfe ppercit. Tertia pars exerci-
tusyquae fuperatis Pyrenxis montibus LufitaniaSoltanumeieccrat, adipium io
redire non aufa,quum tanto prxlio no adfuiTet, clementiorem hoftm, quam
fuum Imperator inuenit. Tanquam ab eo cum ignominia dimifla* adEcium
&Thorifmundumconfugit , fedesq, in campis Catalonicis impetrauit. Ecius
patricius cum Romanis copiis in prouinciam rediit.Thorifmundusrerumpo-
titus, paterno inftitto regiam Tholofxfedem elegit, quando vetuftifimam
opulentiTimamq, vrbem illam efe nouerat, & amplificando conferuandoque
imperio nimis idoneam. Nam inter HifpaniasGauiasqpofita, vtrinque facile
propagatimperium,&: mari terrque multa moliri poteft. Ad anguftifimum
nanque terrae limitem fita eft, hoc eft Ifthnium, qui tribus ftadiorttm milibus
Narbonfi pelago fubmouet Oceanum.Si Pofidonio fidem adhibebriu^Te- 5^
tofagm vrbs quondam fuit, quos in expeditionis focietatem aduerfus De-
phos venifle memort. Quinetiam thcfaurosapud eos ScipioneTholofx rc-
pertos,ex oraculi donatiis efe aiunt: fed his ex domefticis non paru m fortu-
nisadiecife tradidere , qurbus confecratis iratumfibi numen reconciharent.
AtqeScipionem eas attigifle aufum,multis cafibus fuiffeiactatutr^patrieic-
tum in exilio paru honeft irtferiific, perinde acfacrilcgio pollutunu laquo-
que bonafiliis ex teftaniertto legata,inter obfcrta feorta abfumpta fuifle,tur
pem denique mortem (vt Timagenes auctor eft) eos obiifc.Pofidonius veri-
fimiliora refert,repertas Tholox pecunias , quindecim milium circiter talen-
tm fuiiTe , easqj partim in tempi penetralibus , partim in confecratis lacubus 4<>
fuifle reconditas,qux millos apparatus haberent, urum& argertturt inelabo-
ratum Se rude fuit. Templm Delphicum tempore exinanitum fuTe , tali-
bus ornamentis Phoceniibus ant fpoiatum , quo Sacrum bellum commif-
fum eft,& fi quid relictufri fuerat , in multosfuiiTe diftributum. Ne inclumes
quidem domum remeafle credendum eft , qui tant miferabiliter digrefli fue-
rant,& poftquam Delphis difceilre,in diueffa difperfi,ac fa&a fe ditione dif-
cordes abiere. Quare quu regio exuberef auro , Se induftrij homines tenuent
vram agant, Ga lia paffim thefauros habuifle, in tutisqs lacubus aurum Se ar-
gerttum dimifiilbjRmanos loCorum potitos publice veriundedifelacs,cm-
ptores plerofque fabreradeas eX argento molas inuenifle. Erat etiam quondM fd
Tholofat templum fanftifatis eximi,quod finitimi peculiari quadam venera-
tione colebant,&: ex collata quotannis pecunia mltis muneribus abundaba^
quae nemo tangereadebat.Quare Thorifmundus vrbem vetuftate acreligio-
ne venerandam nimis amauit,regniquc federn ex paterno (vi diximus)inftitu-
to conftituit. Sed ad Atilam redcamus , qui dum Eannonias fupplementi gra
tia rc--
D EC AD IS I. LIBER II It 71
tiarcpetere contendit,quccunq> fupcrfuerant,lat populatur,&: diruitjnuUm
lonx genus antiquius exiftimans , qum ruina: incendij monumenta. Sed
lud in tarn diro principe mirum fuit , pcrqum facile fanctis faepe viris fuifle
vidum. Quum Trecacenfes petercr , 6c quidem animo vt luo more diripe-
rec,Lupus V rbis pontifex maximus,vir plane fantiilimus,vbi feros hoftes ap-
propinquare nouit , aceito frequenti collegio facerdotum , pontificio habitu
inibructus, Atila: obuiusoccurrit.Moxcjjintrepidus, Tunc(inquit)is es, qui vr-
beseruis, gentesqj proteris? Ego fum(inquit Atila) rex Vnnor,&: Hagellu Dei. r
dbaec Lupus, Felix &fauft Domini & Dei mei flagellu adueniat , &patefa-
0 is mox portis, eu magno plaulu reg admifit. Cuius Atila humanitate vitus,
per mediam vrbem exerenum tanta modeftia duxit, vt ne pullum quidem gai-
linaceumlcferitjhaud aliter ac li diuino cuncli numine obftri&i forent, aliqui
ante corifenum prarlium id accidiie memorant. Verum Lupus ifte , omnium
iudxio vir lanclrillimus ea anate eft habitus,Leucorum familia: decus, Pignio-
lamHt/orij Arelaceniis epilcopi iororem, coniugem duxit, feptimo coniugij
anno, vtriufque confenfu de ianto diuorcio deeveuerunt, vt artbus fe in diui-
na charitate vincirent. Ab Honorato Lyrineni antihte facris initiatus, exa&o
anno in Trecacenfem vrbem rcdiit,vniuerfum patrimonium Chrifti pauperi-
bus erogauir. Pro explorara fan&itate, inuitus pontificatu mximo donatus,
to collegia facerdotum continentiflm gubernauit. Poft biennium , fanta' per-
egrinationis amorc percitus , cum Germano viro quidem Deo gratiffimo in
Britanniamproficifcitur,vbi miracula multaedidit , variosque populos ad or-
thodoxamreligionemconuertit. Poil: reditum(vt paulo fupr dictum eft) cum
vniuerfa GalliaVnnorumagniinibusdiriperetur,ciuitatem fuam in patenti
planicie tam, eque armis, neque meenibusmunitam diuina ope propgna
me. Paralyticam in diuino verbo mulierem curauit,libcrauitpue!lam a dx~
monio grauirer agitatam , multos diueris languoribus alinait. Incdia& au-
iteritirte vita: corpus acit , nunquam in ledo recubuit , fupra tabulam fubic-
ctocapiti faxo dormiuit. Vnica duntaxat toga contentus , interiore femper cu
to nica graui cilicio vtebatur. Vt ab ardcntiilima ccupifcentia iuuentutis cor
pus arceret , biduano femper ieiunio id afflixit, nullo vnqu ientaculo refocil-
latus,diuinis pro cibo rhythmis vefci folitus.Somni parcillimus,in diuina fem
per orarione verfabatur.Demum quinquagefimofecundo fui pontificatus an
no in Domino obdormiuit & inter deos relatus eft.Sed dc Lupohadtenus.Ne
de Germano quidem fine mximo feelcre iilendum , quando Atila: tempori-
bus clarui t & vita: fanctimonia prxftantiifimus apud omncs eft habitus. Nec-
nc n& opera-'preciumreputamus, hiftoriam Scythicam fanctorum patrum ge-
ltis quandoque condire. Hune facri annales aufterae vfque adeo vita; fuiiTe re-
runt, vt vbi a beato Amatore facris inuitus initiatus eft , mox animo mutato,&:
40 erogato in miferos patrimonio vxorem pro fororehabuerit. Ad nouiiimum
vfque diem frumentarium panem,vinum,oleum,legumen carnes ibi inter-
dixit,quinetiam be fal,nc quo gulam condimento fufeitaret. Pranfuro mos fu
it pra'libare cinerem, moxqj panem eile hordeaceu,excuflum quidem &: aqua
remollitum,item cucullo fimpliciqj tunica& interiore cilicio vti,hc eadeni -
ftate&hyeme iuxt ferre, fupra dolatas trabes fuperinieto ciere dormire.cl
acerbilfima vitani pnitentia ducere , omnibus gratuito hofpitium exhibuiiTe,
hofpitibus in humilitatis exemplum pedes lauare folitum. Quum Britanni ad
Gallorum epifeopos legatos miiTent , qui omnes fenim populos Pelagians
ha:ref paifim infe&um iri fignificarent , in frequentiifima facrorum viror fy-
jo nododecretu eft,vtGermanus &Lupus,velutipotiffima Gal!orlumina,extir
pandar labis mandata fufeiperent. In peregrinatione ilia Genouepham virgi-
, quam fanctimmfuturam efe prxdixerat, facris initiauit,multa cum Lu
po niiracula edidit.Saxones, qui Gallos graufimo bello infeftabant,fola diui-
ni nominis acclamatione fugauir. Diftufam per Britannos hcreim extirpauir,
in quaexpeditione Seucr Treuerenfem epifcop,colleg ibi delegit. Qu,uni
7% ANT, N F I N 1 1 RER. VNGAR.
ad Tornodurum veniiTet , cuiufdam difcipuli , qui Britannia eumfequutus
fuerat, icpulchrum inuenit , quem cum eo tmulo euocaflet, rogafletq5,an ne
vltcris ecum militare vellet: refpondit,fat ubi efle militatum,feq; cumulatif-
iimis militia: promus perfrui,proinde orare,fe miflione donarct.Quiefce(Ger-
manus inquit) acvale. Atille depofitomoxcapite,in Domino obdormiuit.
Quum in Britannia publice prxdicaret , varfaniente frigore , cum difcipulisin
regiam confugit,gratum ibi hofpitium imploraturus. Qupd cum per interpre-
rm rege impio denegatum, impetrare nequiuiftet* fub dioqj inalgentiflima
regione pernoctare cogeretur, ecce fubulcus regius aduenit , venerabilem vi-
rumcum facra mami confpicatus , eorumq; miferatusalgorem,adtugurium io
inuitat. Quo quum pater illediuertiilet,fubulcus vxore monetae iubet, vtvni-
cum,quemhaberet,vitulumfaginatumvirofandiffimoapponeret. Quodvbi
factum eft, pro explorara ruftici fide, Germanus poil cnam mulierem iuber,
vituli ofla legere, ledque pelle inuoluta,ante bouem in prazfepio reconde-
re.Mulier poftquam imperara fecit,poftef die redintegram vituluni , fnum
cum matre comperit edentem:quod quidem ingens profed miraculurtjtan-
tum viro tribuit udoritatis , vt pro deo adhuc viuens haberetur. Germnus
autem ad regem reuerfus , eum regno decedere , melioriq; id dimitiere iubet,
hxitantem&cundantem virum, eque in facrofandumpatremmoliriquic-
quam audentem, manu depulit : Decede ( inquit) nee poteftate regiapoft hac zo
amphus abutarc. Rex clcftcm in prsefulc auctoritatem reform idans , cum v-
xore liberisq; fpedante populo deceflit. At ei Germanus accitmoxfubulcum
cum coniugc ufFecit: & ex ca deinde tempcftate, fubulca gente funt ibi crea-
ti reges. Quum Britannia rediret, per Auguftodununiqj iter faceret,ad Calli-
ani pontificis tumulum, Scythia oriundi , non fine magna turba peruenit,cun-
dis audierttibus, tmulo quidiiam ageret , & quomodo CcCc habcret,interro-
gauit : Dulci quiete (inquit)perfruor , & expedo Redemptoris aduentum. Ad
quem Germanus , Quiefce igitur perlongum in Chrifto tempus, & pro falute .
noftra diligentiiis intercede, vt beatiflmaerehrredionis gaudia aflequi mere-
amur,&: vflei.Relatus in Galliam,&iterfaciens, nudum ecce imminente node 3o
viatorem afpicit , miferatus hominis miferiam , ne miferum quidem comitem
afpernatur.Quum imulindiuerforio quieuiflent,afellum, quo Germanusfe-
rebatur,ille fubtraxitrillucefcente die furtum patratuminueniuntdifcipuli,pa-'
tri condolent,qud pedibus iter facer cogeretur.Nondum tnamilia pafluum
cum fociis ille confecerat,quumdifcipulis vnus,Germanumquandam vul-
tubetitiamprodereintelligit,patremhilaritatis cauamrogat.At ille quum pe-
dem omnes aliquatu'um iftere imperaflet, cccc latro clamitans,feftinato gra-
du,fubtradumiumentum refert. Patremad pedes prouolutus,exoratfurti ve-
niam & impunitatem, dum facinus profitetur, fe tota node irretitum fu-
ifle aiTeruit, eque ququam pfogredi potuiTe, nii qua ad reddendum iumen 40
tum pateret iter. Cui Germanus paterille fandifimus , Si hefterna (inquit) die
tibinudo togulam dediflem,ne furandi quidem te necelitas inceflllet:&:exu-
ta niox togul, accipe quod dceft , redde quod noftrum eft. Tum profeTofem
igitur criminis reipifcentem, non modo venia, fed premio quoque & bene-
didione dignum cenfuit. Paucis pft diebus pauperibus circumuentus,qu
elecmofynam impenhus exoraretur, diaconum difpenfatorem fuum,quodcu-
que pecuniarum cft,in eos erogare iubet. At illi nummoruminopiam caufan-
ti, Pauperes(inquit)fuos pafeit Dcus,tu vero quodhabes,paupenbus diftribu-
ito. Diaconus veluti prudens ex integro mandata non peregit , tribus aureis
duos erogauit.vt futur profpiceret neceitati.Paulo pft quidam quits ad- jo
uentant,ducentos pontifici nutrimos dono dant,& addiacortm mox cornier-
fus, Accipe (inquit) qux traduntur, & recognofee, te fraudem fecifle pauperi
bus, quando i quicquid tibi erat , inopibus erogaftes, remurterator nofter tre-
centos hodie reddidiTet. Proinde contremuit ille .confpicatus clandeftinam
fui cu Ipam,virum fandiffimum latere nequiuiTe. Quum in Itajiamcontende-
ret,al-
D A D I S I. LI E R V. 73
ret,alpesq;fuperaret,fenem claudum, quem torrentem trunfire nonpofle pro-
fpexerat , propriis humeris pr$ nimia .humilicatc &charitate traiccit. Quum
Rauennam venifl*et,Placidia,qu cum Valcntmiano filio imperabat,honori-
fic cxcipitun&quumab eadclicatillimi cibi in argntea patina,ine carnis in-
termixtione mitterentur , cibos inter difcipulos diftribuit , patinam in paupc-
rum commodumerogauit. Pro regio muere , panem hordeaceumin patella
lignearemifit. At ilia vtrunque cum mximo plaulu accipiens,patellamauro
cxornauit,& panem ad varios languorum vfus referuauit. Quum Raucnse mo-
ram traheret,vita defundum in lucem reuocauit. A Placidia ad conuiuiumin-
io uittus , fohto iumento vir fenio, inedia.vigiliisq} confedus, in regiam delatus
eft. Inter cpulasclandeftinus rumor aduenit,arelluraimprouifamorteeirccor-
reptum: foluto conuiuio , pro afelio pulcherrimum &: manfuetumequum ad-
duci regina iubet. Germanus equum renuit^&: alell ilium afferri petit, vt eo-
dem quo allatus iumento fuerat, referatur. Allt um igitur afelium , humiqj ia-
centem defpiciens,Surge (inquit) Mufcio,&adhofpitium.reuertamur. Adhec
verba, veluti fomno excuius,furrexit afellus: ac ne minore quideni robore,
quam ante, dominum ad hofpitium retulit. Anno Tahitis quadringenteimo 4 J ,
quinquagefimo,epifcopatus vero trigeimo diemobiit. Corpus vtex tcftame-
to legaueratjin patriam relatumiri,dum in Galliam refertur,Vcrcellis ab Eufe-
o bio epifcopo , & Aureliani ab Aniano pontifice religiofilfime excipitur : quo
quidem tempore tres mortuos in vitam reuocafle fcrunt. Non folm in mor-
te,verm etiam in vita inter diuos relatus, C diuini honores exhibiti : quando
fandiflmam vitam duxit,hasrefes extirpauit,&:niiferrimis Vnnorum terripori-
bus,coniilio &precibus Gallis Britannis mirabili adiumento fuit. Nunc ad
Atilam redeamus.

&ERVM VNGARICRVM DEC-


DIS PRIMAE LIBER V.
.' -
Ib&^db -ssJ X Ecij malignitate,qui perfequ endos Vnnos ad internecio-
nem vfque non cenfuit , fcdThorifmundum ad accipicdum
Vifigotharum regnum reuocauit, tantum animorum Atila
conccpit, vt in Pannonias neququam prius redire ftatuerit,
quam vniuerfam Galliam cdibus , incendio & rapinis affli-
fzr%^t xerit. Sed in hoc varias fcriptorum opiniones admiror,quo-
jt ?***% rum aliquiin^ltarum ciuitatum excidia ab Vnnis tunc acce
pta, ante pugnamCatalonicam,nonnullipoft earn accidiile commmorant.
Nosautem eorum ordinem plane fedabimur , qui veriiimihs &: elegantis
ifta fripfere,quoniam praftatioribus verioribus haec ipfa accepifle viden-
4P tur. Quinetiam in tcmporibus quandoq; tanta diflenio , vt fa!fa Cxpe hiftoria,
quam veriTimam bellorum monumentateftantur, prorluscflevideatur. Dira
igimr Vnnorum tmpora quum SeruatiusTungrorum epifcopus diuino quo-
dam fpiri tu prouidiflt , ne Atila: immanitatemcum populo fubire cogeretur,
quando Tungrenfem vrbem , qua: inter Thabulam & Molam amnes in Gallia
Blgica fita eft , Scythico furore vertendam fane profpexerat, epifcopatumin
Traiedum, quod ad Rheni ofti fitum eft,transferre conftituit. Quin etia hoc
ineuitabile fatum fe Romae diuo Petroinfomniis didiciiTe afHrmabat : quod
quum feciiTet , Barbaram rabiem euafit. Eodem fer tempore , quum vniuerfa
Gallia, Arianahxrefi laboraret,qua ina;qualeis fandiilma: Trinitatis perfonas
j ffe credcbatjFilium enim Ptre , Spiritum vero fandum & Ptre &: Filio lon
ge minorem efle dicebat,diuino quodam miraculo plane declarat eft, Deum
in tribus perfonis vnius&xqualiscflcfubftantia:. Nafatenf nanque vrbedi-
uina ope ab Vnnorum obidione liberata , quumpontifexmaximus pro agen-
dis gratiis facra faccret,aequales ecce guttas treis fupcr aram cecidiiTe videt,
ryftallo clariores , qua: quum vn congruiftent, in vnioneni vnicum redadac
g
74 ANT. BONFINII RER. VNGAR.
funt , quem quum in gcmmata cruce collocaffent,alix mox gemma: decidiere.
Imagmem fandx crucis prxferebat adorantibus, Sc xgris valetudinem redde-
bat. Quin& fidelium ex hoc religionem augebar,quiapiis clarus , impiis cotra
obfeurus eile videbatur. Atilx igitur furore Nafatenfes idcirco euaiifle ferun-
tur, quia de indiuidua Trinitate red fenferunt. Iifdem quoque temporibus,
vndecim milium virginum peregrinationemfandiffima duce Vrfula,accidifie
perhibent : quarumexpeditio quanto cruentior, tanto felicior fuiffe creditur,
ne tarn noxiis Dei flagellum,quam infontibus martyrium,dirus Atila fuiffe vi-
deatur. Sed res memoratu digniifima , rite rereretur. Vrfulam vnicam Diono-
thi nobiliifimi Britannia: principis filiam fuiffe aiunt,forma,moribus, venufta- r<>
te fandimoniaqj prxftantem. Eodcm tempore Britannorum regem ab ortho-
doxafide alienum,rcgno diuitiisqj pollentem, vnicotantm filio prxditum,ac
virginis probitate &: famafuccertfum,pro gnato inftanthTimc poftulaflei Vrfu-
lxpatr grauiifim hinc follicitudine cccpifle'angi , quod filiam Deo dicatam,
inuito numine, prophano iuueni defponfare cogeretur , fimul etiam & vereri,
ne ex repulfa, tyranni crudelitatem omnino fubiret. Dum in diuerfa diftrahi-
tur animus,veluti confilij impos^ filiam tandem confulit, hae patri fuadet, regi
refpondeatjhac fc Conditione arfinitatcm efle fadurum, fi decern virgines ge-
nere,forma Se xtate deledas,rex fili comits daret,ac Vrfulx,fingulisqj comi-
tibus,qux denx fint,fingillatim mille virgines fubditaret. Item vndenashis tri- t
remes comparatet, quibus triennij fpacio^ donee fponfus Chriftiana religione
initiaretur,ac fidei dogmate inftitiieretur, pro virginitatis dedicatione vti pof-
fent. Quod baud temer diuavirgine fuafum,partim vtdirficultatepropofit
conditionis fe animum regis auerteret,partim vt oecafione ifta couas comi
ts vnfecumDeo dicaret.Rexconditionemaccepit,qucunq; virgo mandat
uit,rit fieri iubet. Filius eius fanditate fuccenfus baptifmum acclrt, puella
fe cum puellari xercitu Romana omnino profedur patri nunciat,vt Chrifti
vicario delidorum veniam,tutelamqj virginitatis aflequatur. Et quando viro-
runi dudu Se propugnatione in longa peregrinatione carere non poteil,viros
ptre fandifmos petit. Vbivirgineas Vrfulx copias propediem peregr pro- V
reduras eiTe,rumor efFunditur, multi ad factum irtufitatumqjfpedaculumvn-
dique cofluxere, in primisep nonnulli Britanhof epifeopi, qui virginum ex-
peditionem fequi cupiebant. Horum princeps Pantalus Bafilienfis epifeopus,
qui eas Romm vfque perduxit, & cum his pariter occumbere voluit. Quine-
tiam Getafina Sicilia: regina , Darix matris Vrfulx Sc Maunfij epifeopi f-
tor,eis uteris admonita,ad facram pariter expeditionem conuehit,qu virum
nada crudelifimum,ac regno pertticiofum , ad iricredibilem manfuctudinem
redegit. Hxc cum Babilla,Iuliana,Vidoria Se Aurea,qUx fu filix fuerant,ad-
uenit. Quin Sc Adrianum filium duxit , qui fororum amore facra fimul ftipen-
dia fecit , Sc regnm hxc filio alteri delegauit , huius confilio virginum funt a- 49
gmia inftruda.Comparatam igiturclaiTerri illx didu aufpiciisqj Vrfulx con-
fcendunt omnes , facriqj viri pariter fcc[uritut , ac per Oceanum vedx , dum
Gallicalittora legunt , in Rheni tandem oftia deferuhtr , & aderfo amne ad
Coloniarh Agrippinam prim,deiride Bafileam vrbem peruertunt. Hinc Gal-*
li, illinc Germni facram clafTem dmirantur. E pagis Se oppidis ad fpedandas
acras Virgines homines aduolabant , qux modlato cantu diuinos hymnos
concinebant. Hos choros facile dixeris angelorum. Sacra carmina vtrinque
Rheni ripx refonabant. Rcligiofo vbique hofpitio xcipiebarttuf,BafiIexclaf^
fem relinquunt,pedetrc mox iterinitur,curats ibi triduo corporibus,aRhe-
no in Hcluetios Leucosque diuertuht,vt in Italiam reda contendant. Supera- *<
to Iurafo monte , ad Ararim fluium veniunt , qui Rhodaftum influit , deinde
ad Budem felinantes , traiedo amne, ad Rhodanum cotendunt, vbi cun
ds Allobfogum oppidis honorific excipiuntur. Quum Vezontio appropin-,
quaflertt, ex vrtmerafereNarbonenfiGalli nomines ad fpedandavirginurrv
agmina cofluxere , pairs plaufibus cxcipiunt,fauftis multi acclamationibus
extol-
DECADIS . LBER V. 7j
extollunt. Alij hocexemplo adreligiofamperegrinationcmincendebantur,6
piophanae mentis confcij graui pocnitentia corripiebantur, plerique in lachry-
masvertcbantur, fan&ifima virginum ftudia confpicati , quibus eque labor,
ncq; languor vllus ex itinere inferri videbatur. Nam incenfae facra: peregrina-
onis amore , ferri potius quam progrediputabantur, facrorum concencibus
rhythmorum cuneta complebantur,angelus Domini ducebat eas.Quum alpi-
bus editiflimis , qua Galliam ab Italia diuidunt , appropinquaflent, ne defuere
quidem,qui admodumdubitarunt, ne arduuminfuperabilemqj clium facile
uperarent,quando Herculem (vt aiunt)&Hannibalem defatigaTe ferunt. Vir-
10 ginez tarnen acies ita hilan fortiqj animo accliue iter adoriuntur,vt fine labo
re auium more fublimia iuga confcenderint.nullaq; vnquam in tanta difficul-
tate,neq> ingemuifl~e,neq; retuliTe pede videretur.Nihil eft ita arduum & dif-
fici\e,quoddiuinus amor facile tolerare non pofit. Validiilimi queque milits
prxftabarofnciu,quia nulla militia facilior habetur, quam eaqux fponte fubb
tuf.Diuino fpiritu munitus animus, adamantinum corpus plane fortitur. Ve-
xilbm crucis Vrfula ferebat,qu antefignanx puellx prxcedebant,& non mo
da ducis oprim, fed ftrenui militis prxftabat officium. Obeatifimumpuel-
laram exercitum , in perpetuum virorum ruborem confufionemqj repertum.
Oegregium dele&um, necubi gentium vnquam habitum, & non folm ad
10 fuam,fed omnium quoque falutem adinuentum. At vbi iugis alpium Italiam
defpecbirunt,magno plaufu Romam conclamarunt. Obftupuere Infubres,cx-
teraque Italia , vbi formofifllmas , eafdemque fandiiimas cohortes afpexere,
quod antehac in Italia nunqu fpectare licuit.Quod vbi Cyriacopontifici m
ximo ignificatum eft , cum vniuerfo collegio facerdotum ex vrbe Roma pro-
dicns,mirifc exultauit,& quam honcftiffimo potuit apparatu,aduentates vir-
gines excepit : quod vtfaceret,tum patrius,quia Britannus,tum diuinus amor,
quia & ipfe caftiimus erat,effecit. Multx quoque virgines in earn expedido-
nem vnrant,qua: pontifici neptes proneptesquefuerant,autquouis alio fan-
guinis vinculo coniun&x , quinetiameadem node diuinitus ibi ignificatum
y eft, fe cum illis omnino martyrij grafa occumbere oportere. In fequenti die
quum multas adueniflent, nondum facro baptifmate expiatx , eas ex more ba-
ptizandas curauit, deinde cunda templa luftrare , S apud omnes bafiicas fo-
lennia celebrare voluit. Quicquid Deoibi ex more debebant,eas rite ac pi
perfoluere docuit.Quum abeundi tempus inftaret, pontifex diuino iufius nu^
mine,aduocato facerdotum collegio,quid facer vellet,apcruit:feq; pontifica-
tu,quum poft Ptianum pontifice,anno vno ac mcnfibus circiter duobus Ro
mana; ecclefixprxfuuTet,fponte cunds reclamantibus abdicauit. Cardinales
eum delirare putabant,qud in fenio mulierculas, non fine fui ridiculo feque-
retur.Neq; ccelefti eum interprete admonitum nteligebat, qui eum vm cum
40 virginibus in Gallia martyriumfubiturum eTe nunciarat. Contempta tandeni
omnium refragatione,fandi propofiti tenaciffimus, Antherum mira fandimo-
niaprxditum fibi fuffecit. Ipfe autemquianuito collegio fe pontificatu abdi-
cauitj Romanorum catalogo potificum abrogatus eft, quin & facrx virgines,
huius caufa audoritatem & gratiam amiferunt. Sacer igitur exercitus, luftrata
vrbe,facris apud omnia puluinaria rite peradis,ac votis deniq; perfolntis,duce
pontfice mximo abeunt. Quod quum cxteri vidifent , multi pan charitatis
ardorefucceni,in eande expeHitionem ire contenderant,in primsq; Vncen-
tius cardinalis, Iacobusque Britanno genere natus, metropolita Antiochenus,
tem Mauriius epifcopus,Babilix Se Iulianx auuculus,prxtereaFoillanus Lu
jo cenfis,& Sulpitius Rauennenfis antiftes. QuinetiamErherius Vrfulx fponfus,
qui defundo patre regno fucceferat,diuino in fomns admonitus internciOj
vt Demetriam matrem ad ineundam fidem hortaretur , mandata peregit , pa-
tremque Agrippinum primo fponfalium anno amik. Etnefponfaignobilior
efle videretur , diuinis monitis edodus , vn cum foro re Florentina , quum i-
pe rriennio in fide manfiflet, fponfac fandoque exercitui Coloniam vfque ob
76 ANT. BONFINII RER. VNGAR.
uiam occurrit,vt pari palma depugnaret,item Clemctem epifcopum Bjitan*
nia fecum abduxit. Quin eti Marculus Graecorum epifcopus,quum Romam
vemiret , neptemqj Conftantiam, Dorothei regis filiam duxiflet, eademcaftra
fequi voluit. Sed quum Maximus &C Aphricanus , prophani Romanorum du
ces vererentur,ne Chriftiana fides,quam admodum aboniinabantur} cam ma
gna incrementa fufciperet,quibus faifa religio antiquorum medio tolleretur,
ad Iulium quendam Vnnorum praefedum,quem illi Giula appellant,ad Rheni
ripas agtem.dumAtila citeras Galliarum oras lat diriperet,fcripfere. Si Ro
manara amicitiam cupcret, operam daret , vt bacchantiummulierum excrci-
tus, quaedeliris quibufdamfacerdotibusducerentur ,armis omnino deleret, io
quo nil gratius Romanis , Scy thicis numinibus addidis, &C praefertim Marti ac
Herculi , quos communes cum gente Scythica progenitores Dos habent,
fieri polet,& patrandi facinoris tunc tepus fore nimis idoneum, quum ad Co-
loniam Agrippinam rediiTent. Iulius vt Romanis ducibus gratificaretur , &C
Chriftianum ianguinem,quo Vnni fatiarinon poterant,hauriret, fe diligentif-
fimc mandata fadurum pollicetur.Quum eas ad dauern in Rheno relidam re-
diiile cognouitjMaximi & Aphricam Uteris edodus, ad Coloniam tendit ini-
dias,quod nec Vrfulammec pontificem Romanumlatebat,quando ccelefti re-
rum futurariun internuncio mouebatur. Quum fecundo amne deuedae , Co
lonia' appropinquafent,pra:udente puppi Cyriaco pontifice,Vrfula in media 2.0
clafe, inter facras virgines ita prmatur. Nemo,forores integerrimac, legitima
prarmia confequi poteft, nii prius bene certarit. eque cuiquam in clis ani-
mam reperire licet,nii qui earn hc pro Deo cotempferit,&: amiferit. Iniquum
eft enim , cum faluatore nftro cleftium regnorum fieri cohxredes , nifi pro
eo vitam depofuerimus. nimio charitatis ardore, qui propriamorte fpon-
te nos ab omni perpetua mortalitate redemit, nos IefuChrifti oprim maximi
figna fequutae. Sacra hue vfque ftipendia fecimus,diuina ope maxima quque
bella gefimus,opima fpolia faepe retulimus, rugientem hoftemfacpiTime vici-
mus. Inteftinas feditiones,quae pernicioiiiumx ac formidolofa? ene folent, be
ne repreffimus , & ducis noftri fapientia omnia profper fliciter euenere. 3,0
Quamam maior,qum fui ipfius poteft elfe vidoriafQuis etiam triumphus po-
teit eile prazftantior,qum captiuam carne ducere,vincere fe ipfam, ede cort-
cupifeentiacarnis glorioiflim triumphare? Quod vtfacilius aflequeremur,m
alutarm hanc expeditionem pedibus profedse fumus , in qua nulla vis illata,
quamis per Atilx incendia adhuc fumantia , intrpide iter Deo duce facere--
mus. Nullus labor fane perceptus , quamuis editilnias alpes fuperate cogere-r
mur. Nullus denique morbus languor ingruit , nec metus inceflt , quamuis
fcemella;in longiima peregrinatione diu verfaremur. Quare iam experientia
docuit,qum fuauis fit diuina feruitus, quam faluatoxis noftri leue iugum, in
cuius feruido cuicunque mori datum eft,certamveramqjfelicitatem illifpera- 40
re licet. Sed quis hoc non facile fecerit, qui ad tanti regis obfequia non modo
fe natum,fed diuina dementia ab terno deledum & prdeftinatum efle repu-
taret ? Vbinam gentium vnquam auditum s tot milium virginum habitum efle
deledum , qua; tarn falutarem opimam militiam militarent ? beatas ani-
mas,quas ad aeterna prarnia Deus ipfe feruauit. inefabilemclementiam re-
demptorisjfi quas aa facra caftra euoeaueritexpeditione triennij,reddet eme-
ritas,&maioratyronibus,qumveteranisftipendiaperfoluentur.Nifallor,fai-
difllma: fociae,iam felicitatis noftre.tempus inftat, &c vt diuinitus hefterna no
de fum edoda,charitatemconftantiamq} noftramfaCrofan&o martyrio^velu-
tiobryzumigni, appro bare vult dux nofter. Quinctiam&: de calice fuo diuina yo
benignitate nos copotionare dignatur^vt virtutem npftram periclitetur,quam
ipfe lua gratia roborauit, vt in rubarem virorum i prophanarumque gentium
confuiionem , in fmineo fexu orthodoxe fidei vires oftendat. Dumfa:uus
Atila per Gallias cxdibus vfquequaque graflatr , magnam Vnnorum partem
ad Rheni ripas plane reliquit , quae Colonienfem agrum paflim diriperet. Co
loniam
DECADIS I. LIBER V. 77
loniamVnni obfident,nosque praeter Coloniam tranfire opus eft,fi clafle vchi
decemimus: fi vero pedib.iter facer malimus, per media efferatiflimaru gen
tium caftra ire cogemur. Qu^d clemetiffimofamatore noftro idcircoitafta-
tumm eft, &c permiiTum , vt quum ad peregrinationis finem peruenerimus, ab
Yimis corporibus exutae tot virginum acies, demumouantesin cceleftiaregna
inter diuos referamur. immfam faluatoris noftri benignitatem , incontem-
plabilemqi mifericordiam,quippe qui ne diuturniorenos militia cficiat, bre-
uilima momentaneaqj morte ex his rumnis nos eripere dignatur. Quine tiam
fuo mihi fignificauit internuncio, Etherium fponfum meum, Demetriam ma
lo tremfalfareligione vindicafle, cum forore Florentina,&: magna Britanno-
rum manu eras nobis occurfurum,vt diuinitus admonitus,pari nobifeum mor
tis felictate fruatur. NequepatiturDeus meus, me ine ponfo fieri beatam.
Promdefcitote,ac vos ita faluatoris noftri nomine certiores efficio, Vnnos fe-
rarabienos omnescras ad Coloniam circumuenturos,& in nos viqueadeof-
uiruroSjVt ad vnam omnes contrueident , vt ereptis corpommexuuiis, in c-
um,vndc derniiTae fuimus,furrundant,fugentq5,nve inter prophanos amplius
veriemur. Quare quum Scythicilupiin oues facras irruent, forti animo iugula
porrigite,contemnite mortem, praefentis vitae miferiam recognofcite,&:futur
beatitudinem exoptate,citoq; diflolui percupite,vtfaluatorenoftro,cuius bea-
20 tiffimum confpetumtantopere anhelamus, extemplo perfruamur. Nolite ex-
pauefeere, quiafaluatornofternufquam aberit. Etvttutiusmartyriumobea-
mus,nobis vicarium fuum delegauit,qui mentes noftras pro demandara pote-
ftate luftrare t , ipfequc nobifeum paria ftipendiameritus in aftra reduceretur.
Quare quum hora mortis aduenerit,hilares ac ltae,tanquam omni miferia ca
rinare, forti animo oecumbite. Veftra vitro corpora Deo in holocauftum fua-
uiffimuni ofFerte,inter amplexus angelorum animas ciiindite,in manusq} Do
mini fpiritum commendate. Magnnima: virginis oratione fie omnium ani-
mi confirmatijVt nil hoefelici mortis genere ducerent antiquius, fie e immo-
dic anhelabant,vtnunquam moriendi horam adfore reputarent. Cclamanc
}o omnes,fponte morituras. Adha:cPontifexmaximuspra:gaudioinlachrymas
couerfus,qui diuini ttum ardoris ac roboris in virgineis tencllisq; pectoribus
intueretur,& qud viri mulierculis , & tyronibus veterani turpiter fuperari
viderentur. Quare ab eo omnibus eft diuino nomine benedictum,imul & edi-
ftum,quando poftero die moriendum effet, quo in manus hoftium erant per-
uenturacjinfomnem ea in faneta oratione noctem ducerent, & Icfum clemen-
tiffimumexorarent, ne in truci prxlio virgnea corda, qux ibi delegerat,fan
defereret. Illudfuit admiratione digniilmium,ad haec nullam tot milibus in-
gemuiiTe,null expauife,& fatum inftans reformidale3ncque detrectafe mor
tem.Curatis aliquantiper corporibus,per vniuerfam elaflem nocturnum filen
40 tium inditum,qucque pro fe inftantiffimmodo Deumorare,nedeferat,mo-
d gratias agere, qud immatura:,ac nondum emrita: arternis militia; promus
donarentur,diuinam in fe pietatem afiduo contemplari,& ea contemplationc
reci & beari. Nihil minus fuecurrere, quam aut perhorrere , aut deprecan fa-r
turn. Aft vbi notem tranquillam tranfegere , prima hora diei , facra rite pera-
gunt,& dcimo lapide foluunt. Etherius ecce fponfus occurrit,&Pontificem
przueneratus Vrfulam falutat. Ad quem,Salue (inquit illa) Etheri mi,in Chri-
fto faluatore noftro fuauifime. Fauftus & felix fit ifte tus aduentus , quando
tanto creatoris &fponfardore flagrafti,vt nobis occurreris,dexterrimumfta-
tum pro Chrifti fide fubiturus. Et quia vocatio noftra non patitur, vt terreno
p Juc connubio inceftemur,nefruftra hue contendife videare , hodie in clo
(nnhi crede) folennes nuptias celebrabimus. Proinde quando iam ianihoftes
aderunt,mecumDeumexora, vt quamprim apud fuperos perpetua in falua-
rore noftro coniugia confummemus. Vrfulam diuina verba refonantem Ethe
rius admiratus , eo magis in Domino fponfam amauit. Refpondetfe hactenus
propter Vrfulam Deum amaTe , contra nunc Vrfulam amare propter Deum,
g j
78 ANT. N F I N 1 1 RER. V N G A R.
illius gratia eflefelicem , eiufdemq5 precibus adiutum, nihil reformidaturuf;
nihilq, vehementius expetiturum , qum fi cum ca pro Chrifto mon Ucear.
quando eius interceffione inveramlucem aiTertus eft/e omnia pollicetur pro
vero Domino & Deo fuo,3equiifimo animo fubiturum.Ptifexin ftrenuiflimi
fponfiamorem exardens,rcpcnteiuucncm amplexus,grauiffimis infide verbis
confirmat,amplexantur carted patres,plaufuq; ingenti virginum chons exci-
pitur.Sponfxdextramperrcuerenterapprehendit,&pudiciffimoeavnodun-
caxat ofculo pradibauit, quod & pondficis permiffu fadum eft , vt quod virgi-
neumin terris coniugium imuerint , iam dudum apud diuos in Chrifto con-
fummaret. Et quum iamad tertiumclaflis lapidem appropinquailent^Pontifi-
cio mox omnes admonenturedido,quo iibi hoftes propiusimmineret,eo m-
penfius diuinis precibus incumberent , prx nimia apud diuinam clementiam
pnitentia,dcliaorumimpunitatemimplorarcnt,demumexorarent,quum ii
bi placitum fuerir^rmnis humanis eriperet. Iufas: imperara faciunt, gemiti-
bus & lachrymis omnia complentur. At vbiColoni eft applicitum,hoftes qui
vtranque Rheni ripam occuparant, continu facra agmina circumueniunt, in
ripamqj defcendere patiuntur. Vrfula crucis vexilla feres, in terram prima de-
iiliuit,mox cum fponfo Pontifex, deinde czterae naues rip proras admouent,
certatimq5 puella: defiliunt,non vt ad martyrium,fed couiuium inuitat. Quas
omnes quum Pontifex plane fpedaiTct,Euolate (inquit) felices animar^ fragi- zo
lia hxc deponite corpora. Tu autem Iefu Chrifte optime maxime,quando tuo
dudu hue appulimus, fidles mos propius refpice , &plebis tuae animas in tua
reo-na,quoniam Temper inte fperauimus,clementer admitte.Vixhazc intonue-
raf,quumGiulaVnnorumpra:fedus,vexilla crucis abominatus, infefto in vir-
gines agmine ex compoiitoirruit, ne minore quidemin mulierculas, ac in vi-
ros ferociafa-uit. Nulla reludatur, flexis pars magna genibus iugula porrigere,
manusDeoadclumeflerre,piisnuminibuscommendareanimas.Nonnull
quae fubfidebant, clauiis fatum oculis expeaare,conuitiis plera*que irritare ii-
carios, autin diuerfafufendbus fefeofferre, inuidere quandoquepraemortuis,
tanquam vices pra-ripuerint. Difcurrere aliae,neca:difupereflent, pro expiran- 30
tibus orare alia*, qua- primo idu non ceciderint, facrum quxque fatum admo-
dumfperare. Cyriacus aliquantifper Giula fpedatus , fub pontificio habitu
oppetiit,in exteros patres mox fauiitu eft. In medio agmine Vrfula,eredo cru
cis vexillo animofius ftare,orare pro fuis impenfius, interfedoremq, fuum ex-
pedare. Quatuor circiter horis virgneas legiones vndique fer ceciderant,fo-
la Vrfula tanquam in prejidio ad triados redada,cumpaucis vicem fuaDeum.
exorat. Ecce Iulius tanquam longa cxde fatiatus , quern Vnni Giulaappella-
bant,casfo in confpedum fponfae Etherio,qui prae martyrij grada fero-
ciam plane remiferat,puellam procul exclamans,bene fperare iubet,eius venu-
fta maieftate commotus,fuam fore fponfam pollicetur. At haec neque propha- ^0
numcanem quenquam,neque dirum hoften^caftitatem fuam,qua Iefu Chri
fto vouerat,incazftarepoiTe refpondet. Conuitiis irritatus hoftis,&ab ea viliter
afpcrnatus,virgineum illius pedus fagitta transfigit. At ilia cum vexillo crucis
procidens,quod adhuc mortua pertinaciter retinebat,in angelorum amplexus
animam efflauit. Sola ex vndecim milibus , Cordilla virgo remanfir , qua; ilia
node nictu correpta, fub nauis carina deliruir, poftero die prodiens,ne marty-
rium detredaret, feriente tyranno letalem idum exegit. Haec inter diuas vn
cumeaetcris relatanon eft, quia cumrehquis eo diecaefanon fuerit , fed multo
pft tempore, facrae cuidam virgini infomnis apparuir, mandauitque,collegio
facerdotum fuo nomine rtunciaret,Poftridie eius diei, quo vndecies mille vir- ^
ginum feftafierentjfuafolenniacelebrarent. Sedente Anthero pontfice mxi
mo^ imperante Maximiano, quamuis hxc gefta fuifle Annales quidam refe-
runt , ratio tarnen temporum nullo modo confiare poteft. Multo redius fen-
fere illi , qui quum diu poft Conftantinum Vnni Gothique facuierint , haec im-
3 * i. perante Martiano, 6C anno falutis trecentefim quinquagefimofecundo ac-
cidie
DECADIS L LIBER V. ' 79
tidhTe tradidcrunt. Harum corpora Colonia: in commune facellu m relata.
Vndequum facerdos quidam his deuotiifimus, corpus vniusvirginis impe-
uaiiec,quod in Edemfuamreligioniscaufafubindetransferret,dum matutina
lacra fierent,illa virgo rcfumpto corpore,fpedante vniuerfo collegio iacerdo-
mm,magnam aram prxuenerata receilit. Antilles mox tumulu adiens , recon-
diumvirginem non inuenir. Ad harum aras innmera fdelium votanuncu-
pantur, miraeque tabelle, templi valuis affixx funt.Quendam Germanu harum
rebgioni addictum , quum morbo admodum laboraret , ex his vna dormien-
temadit,edocetque, ii vndecics mille dominicam orationem dixerit, totidem
10 virginum ope ac patrocinio in hora mortis non carebit, cuius exitus promhTa
probauit. Atila igitur quum flageflum Dei fuerit , multis ad falutem , quam
plmtmisadmpplicium,ibi denique ad perniciem natus eft. Vniuerias Gallias,
S maximam Germania: partem ipfe vaftauit , fol Traiedum quodinter oftia
Rheni ftum eft,diuino Seruatij epifcopi patrocinio liberatum,quippe qui d
feras Tungris,quos ex Vnnorum manibus eripere nequiuerat,bafilica:fua: fa-
culrares Traiedum fane tranftulerat.Dc viro andifimo prodigia miranda fe-
runtur.Illis nanque temporibus dum ci facra firent, patefadadefupera:de
lumna ignis altiflima clo, ad tumulum vfque fuum,a prima vigilia no lis ad
auroram vfque pependit,quodnon oppidani folm,fed finitimi quoque, ac a-
10 iienigenac plurimi apert viderunt.Quare tanta religionis facta eft occaiio , vt
bunc potiflmu colerent,inter diuosqs referrent,fepulchrum eius in media arde
icum nunquam tedo cooperire valuerunt. Et quamuis ibi fub diuo rem diui-
nam faciunt,votaqj fufcipiunt, nunquam tarnen facris nequc imber &: grando
nequc nix & tempeftas vlla obfuit. Vnnorum quoque temporibus Geno-
uepha virgo claruit,ne paruum quidem fanditatis exemplum. Hanc enim be
ams Germanus cum Lupo (de quib. fupr didum eft) in Britanniam profedus
quum ad Nemetodorenfem andern orandi gratia diuertifet,occurrete ibi ma
gna ciuium manu, vbi confpicatus eft, ad parentes exclamat,quodnam virgi-
ni norhen effet. Quu Genouepham illi nom efte retuliflent,0 bcatam(inquit)
> virginem,cuius gratia multi quoque xternae fcelicitatis premia confequentur.
Quam vbi propius admoueri iuftit,fubinde rogat, an ne Iefu Chnfto dicari,ad
intemerata permanerecupiat? Continu puellarefpondit,Nil fevehementius
affedare. In eius rei memoriam illi nummu Germanus aeneum cruce decuf-
ium eolio fufpenditjVt fe Deo addid hxc bulla qutidie admonerer. Quin
fi aurum, argent,lapillos & vniones eolio ac digitis interdixit.Profedo Ger
mano Lupoque , (juum paucis poft meniibus mater ad rem facram proditura,
earn domi remanere prciperet,illa continuo illachrymans exc!amauit,Eg ne
datam Germano fidem in Chrifto non feruabo,& faluatoris mei non frequen-
tabo acdem?Moriar potius, ac materna imperia detredabo , qum facri faluta-
4 risque promii rea fiam. Ad hxc irata parens graui gnatam colapho coiling
quare lumimbus ftatim capta eft , nouem fere menfes orbitatis pcenas exoluit.
Quaecunque Germanus ante prardixerat, memoria repe tens, mira fe pniten-
tia macerauit. Ecce poft haec vno die filiam orat , vt ad diluendos oculos putei
aquam fibi afrerat. Obfequentiflima virgo ad puteum profeda, dum harien-
x incumbir aqua: , materna: miferia: memor , cuius fe audorem incufabat,
in amarilimas lachrymaseunditur,Deumcxorat,ne fe materna: orbitatis
ftatuat audorem, lucem reddat,vt praepotentiflimi, eiufdemque clementifimi
numinis pictatem intelligat. Moxhauft gno crucis aquam luftrat, quam ob-
iatam parens deuotiiim accepit, admotaque oculis continuo reuidit. Paucis
f p/idiebus oblata cum duabus forte pontifici,vt facris initiaretur,quumtertia
quercrur,Anceferte(inquitille)nouifllmam, quia ccelitus haec prima fandifi-
caron cft adepta. Defundis parentibus, Parrhiium in Lugdunefem Galliam
tranmigrauit , vbi eius fxpe corpus paralyfi vfq; adeo fazua laborauit, vt triduo
iam exanime rubentibus tantum genis obferuaretur, quae vbi ab aduerfava-
Jcmdine reipirauit, fe ad inferos dedudam,beatorum campos &fuppliciainv
g hij
So ANT. ON FI Nil RER. VNGAR.'
piorum luftraiTe affirinauit. Quum Atila Parrhifioru fintimos diro paflm bel
lo vaftaret,ciues pro fe quifque vrbis excidi un reformidantes, fortunas in tu-
tiora vicinorumoppida transferre ftudebant.Genouepha matronas conucnit,
easorat, virosadeant, acne fortunas exportent,admoneant,quando fintima:
regiones oranes ab Vnnis lat diripientur , dicere Parrhifiorum prxdas &c in
cendia vigiliis &C orationibus eas deprecari pofl'e, proinde ab eo confilio viros
dehortentur , ad diuinam opemconfugiant omnes. Quia Parrhifiumfub Iefu
Chrifti optimi maximi tutela fitum eTet,quanil tutius excogitari poteft. Talia
dicenti oblatrare multi, & pfeudoprophetam conclamare, blarterare alij ac di
cere autlapidibus competendam,autSequanacgurgite demcrgendam. At ilia, to
ne publica: faluti deefet , eo acrius inflare ingeminare , vrbemfacris prcci-
bus eTe protegendam,placatis numinibus rempublicam fore tutiifimam.Qui-
dam interea facerdos ab Antifiodoro miflus aduentat,teftimonium diui Ger-
mani in medio foro referens,Genouepham matris vtcro Deo deledam ex-
clamat.Germani elogia publice recitata , his igitur maligna multitudo confu
a abijt. Acerrimam Atila: obfidionem , quam Vnni propediem moliebantur,
fandiffimis precibus virgo facradiflbluit: Parrhifiorum agrum,intada tantm
vrbe ,populantur. Exquibus coniici poteft, in calamitous tcmporibus faneca:
lingu quanti fit habenda deprecatio. Namquum exiradiuinamalaproue-
niant,placatis numinibus cunda mitefcunt. Sedhuiusvitae aufteritatem o
miraculaprofequamur,a quintodecimo hecanno adquinquagefimum vfque,
hordeaceo tantmpane &faba contenta, bis in hebdomade cibum fumere,
talia celebrare iciunia,nuquam aliquid libidinis fomentum edere , inedia cor
pus macerare.Qujnqiiagenariaepifcopor iulu hordeaceo pai lac Cpifcem.
adiicere,ne ad morte fer confeiam felinare videretur. Catulacenfem vicum,
vbi diuus Diony fius morte muldatus eft,praereuerenter frequentauit,cuibafi-
licam quoque deuouerat. Sacerdotum collegia fupplex adiit, vt ex collata pe-
cunia ardern illi facerent, at illi modo paupertatem, modo calcis inopiam cau-
fari.Contra ilia diuinitus efFata,Egredimini (inquitj qua:fo adPontemvrbis,&
quaxunque audieritis,nunciate mihi.Egreffi dum in foro ftant attcnti, fi quid 30
acciperent,eccefubulci duo aduentantes inter fe verbafaciunt:alter,Dum fuis
{ait)veftigium vagantis opertus legerem,maximamfornacem calcis inueni, fi
go quoque itideminfylua,inquit alter. Hace qua: audieruntftupidiicerdotes,
virginireferuntjaftillapraegaudioinlachrymasefFunditur. Quae vbi ciuibus
gnificatafunt,magnifica collata pecunia a:des erecta, Dionyuoqj dicata. Nc
facraquidem prodigia in a:dificanda bafilica defucre. Namquum potusfabris
lignariis forte dcficeret,cadum accepit,quern vbiexoratonuminc figno crucis
expiauit,mox operariis plenum propinauit, panq; exuberatiafemper redinte-
gratus diuinitus,eorum fitim ad confumraatum vfque opus expleuit.Quum in
fabbatofubgallicinio,ad diuiDionyfii bafilicam egrederetur,ecce funale prx- 40
latum extinguitur^urbanturvirgines, comitesq; eins, ne quid per nodem tur-
pitudinishorrorisve paterentur: at ilia funale fibi dari iubet , quod vbi in facra
manu conftitit,protinus incenfum eluxit , admotumqj languentibus plerofquc
curauit. Mulier,qua: eius calciamenta fubtraxit, luminibus repente caruit,pe-
titque venia,Iucemrecuperauit.Hildericum Francorum regem virgini dedi-
tiilmum , quum de magna noxiorum manu upplicium fumere ftatuifTet , ac-
cepifletqj Genouepham pro his oratur aduentare, portas arcis continuo clau-
di imperafle frunt, quibus aditus inhiberetur. At illaintelledo regis confilio,
nihil minus remorata adeum contendit,cui tadx manu continuo fores patue-
re:ante regem c5ftituta,pra: rei miraculo cundorum capitaliumimpunitatem yo>
facile impetrauit-InDionyfij aede,huius opera energumeni complures curati.
Beatum Simeonem feruntprofufa veneratione earn falutafTe, impenfiusqj po-
ftulafTe , vt inter orandum Simeonis quandoq; reminifecretur. Ab Epiphania
ad cnam vfque Domini in celia recludcbatur,vt exorando &: contemplan
do, Deo expeditius incumberct,ad cuius oftium quumpuella venifTet,vtquid
nam ilia
DEC AD IS L LIBER V. 81
ham illa faceret.per rimas exploraretur , cueftigio lumamiitj fed exacto qa-
dragefimali iciunio eiufdem opera lucem reccpit. Quum in templo diui Mar
tini, Pannonia onundi,ad Turoncnfem vrbem oraret,correptum dmonio
quendam pallentibus continuo libcrauit.Inagro Meldenfi imminente tem-
peftate , perculisque mcfloribus,vaftata cantera regione,bla fu mefis imada
permanit. Annos vixit o&oginta,ac tanta prxpolluit fan&itate, vt futura diui-
nitus infpirata pradiceret, omnia morborum genera curaret. Tercio nonas Ia-
nuarias inter diuos relata.Haud parum equidera lator, me hac nadum occafi-
onem^quum procella Vnnica multos eius numen exemerit,diui Martini Pan
nonici, non vitam, fed titulos potius efl'e fcripturum,ne in Pannonica hiftoria
potiflimum Pannoniorum decus videarfubticere . MartinumScuerus ait, Sa
bana Pannonix oppido oriundum, alitum Ticini , ne infimis quidem parenti-
bus ortum, quamuis orthodox a fdc carerent. Pater tnbunus milit fuit,ipfe
pueritiaprimm fub Conftantio , deinde fub Iuliano Carfare meruit, quamuis
inuitus, quando a teneris annis fub Chrifto ptimo mximo ftipendium face-
re voluit.Sed quum ex editto Impcratorum,fihj veteranorum,nomina dare
gerentur, vi adaebis militan facramento obftn&us eft. In comilitones fibi fuit
mira benignitas , inaudita chantas, patientia cum humilitate fingularis. Ante
baptifma triennium militaut , quo quidem tempore omnia fie pietatis officia
A compleuitjVt ftipdio nihil,praeter quotidiano vi&ui neceflariareferuarit. Irt
Ambianenfium porta vasfaniente hyeme deftitutum paupercm,dine6taenfe
chlamyde,contexit In fequenti nocie Chriftum faluatorem vidit in fomnis ea
parte tedum , quahorridulum rogatorcm pie donarat,&: diecntem , Martinus
adhuc catechumenus hac me vefte contexit. Natus annos duos de viginti ba-*
ptifmate initiatur, Barbaris Galliasinuadentibus.Quum Iulianus coado exer-
citu ad Vangionum oppidumpecuniam cum donatiuo militibus erogaret, fti*
pendium cum donatiuo reculauit , vt integrum fibi foret longe meliorem mi
litare militiam , quodne faceret,nullis Imperatoris minis adigi potuit. Militia
exaudoratus humana, Hilarium Pidauiae epifeopum continu petijt,fpedata
30 fanditatis virum , quo exorcifta fadus eft , per foporem admonitus parentes
reu iit, in itinere latronem adfidem fandamque vitam reuocauit. Quum pr-
ter Mediolanum iter faceret , apparentem fub humana fpecie fibi dazmonem
facro verbo repulir. Matrem ad veram fidem reuocauit, indocilem ferumque
patrem dimifit.Quum Arianaharrefis totumferclllyricu infeciTet.dumin co
in quinata facerdotum collegia concionaretur, publice virgis ca*fus eft variisej
contumeliis arfedus.In Italiam relatus, quum Hilarium harreticorum vi in ex-
iliumexadumaccepilfer, Mediolani fubftitit,ibique monafterium fibi ftatuit
VndeAuxentii Arianorumprincipisfadioneeiedus,inGalinariamfeeeffitin-
fulam,vbiradicibusherbarum &gramine vidumtraxit. Helleborum infeius
40 Cxpe comedit, omneq; veneni nocumentum in nutrimentum prece conuertit.
Fada Hilario redeundi copia,Romae oceurrere conatus,quum non inueniflet^
' vehgia fcquutus adhibuit , ab eo gratifllme fufeeptus , non longe ab oppido
fibi monafterium collocauit.Catechumenum ad fe venientem,vt fuis dicipli-
nis inftitueretur, ac mox vita fe abfente defundum , reuerfus reuocauit in lu
cem. Lupicini Honorati feruum , qui laqueo fibi vitam c5fciuerat, morte fuf-
citauit.Turonicum tandem epifeopatum inuitus accepit. Inepifcopatu homi-
num frequentia infeftatus,ad tertium lapid feceTum petijt,hinc montis rupi-
bus, illin Ligeri amne circumfeptum,quivnica tantum via,eademqj arela ad-
iri pocerat. Odoginta facerdotum ibi fecum collegium inftituit , quibus efus
*o carnium ac vinum erat interdidum. Mollis habitus pro crimine iudicatus , ci-
licium ex camelorum pilo ferre mos erat. Locum no procul monafterio fuo,
faifa hominum opinione , pro religiofiifimohabitum,fuavifitatione expiauit,
prophanumq; declarauit. Sordidam actrucem latronis vmbrampalmloqui
imperauic. Vetus altare demolitus,populum ab illo fuperftitionis errore vindi-
cauit. Diruit in vico quoda templum antiquiifimum,mox pinum teplo proxw
8a, ANT. N F IN 1 1 RER. VNGAR.
mam aggreditur excindere , aducrfantc antiilite , turbainfidelium, inclina-
tarn in fe pinum intrepidus dum excinderetur,expedauit,rucntemq^ cum ma-
no fragore arborem,folo falutisligno repulit,tantoq} miraculo ad veramfidem
eos conuertit. Quum pauci admodum, immo nulli in Aquitania Chrifti no-
men audTent,maximam Gallic partem orthodoxa religione illuilrauit. Anti
qua phana diruit,facra templa vbique fundauit. Incendia oCcurrens fxpe co-
ercuit. In vico cui Librofo nomen erat, templum prophanum adorfus emo
lirla magna Paganorum manu cum ignominia reiedus eft.Mox implorata di-
uina ope , cum duobus angelis reuerius , antiquam <edem diruit, idola cundis
fpedantibus plane diffregit, quo quidem fpedaculo adveramfidemvniuerfa
turba conuerfa eft. In pago Heduorum,cm antiqua phana , aduerfante paga
norum turba , dirucret , vt faifa eos religione vindicaret , muks in fe lrido
gladio furentes miraculos repulit, diuinaque Virtute conuicit. In Treueris pu
ellamdiraparalyicorreptamiibcrauit. Tetradi proconfularis viri feruumab
inclufo daemonio afleruit,in eadem vrbedarmones coquo quodam eiecir.
Parrhiiosingremis,obuiumadportamleprofum,vnoduntaxatufculo,fpet-
te turba,mudauit.Quartanariam Arborij puellam,fola curauit epiftola. Cilicij
fimbria?, deuotionelubtrada^varijs morbis mcdebantur. Paulino oculum
pannicuh contadu , fublato dolore reftituit. Martino fcalarum cam multis
vulneribus affedo , infequentimoxnode , ngelus contufi corporis italiuo- 1,0
res falubri vnguento deliniuit , vt poftcro die nil fentiret incommodi. Quum
ad Maximum Imperatorem ferocis ingenii virum,& bellorum ciuilium victo
ria elatum ,plurcsepifcopiconueniiTent, &feruiliseorum adulado circa
cipem notaretur , in folo Martino apoftolicapermaniit audoritas, quippe qui
quoties pro aliquo rcgi fupplicare cogeretur , imperauit potius , quam orauit.
.Principis c5uiium fa^pe recufauit, dicens, eeius menfa; non pofle eTe parti-
cipem,qui duos Imperatorcs,vnum regno, vita alterum eieciflet. Excufanti fe
Maximo,imperium non foonte fumpruTe,impoitam lbi militibus neceflta-
tem regni armis defendifle , & non alienam ab eo Dei voluntatem videri, pe
nes quem tarn incredibili euentu victoria fuil'et, nullumq; ex aduerfariis , nifi *q
< in acie occubuifle, reconciliatus facile ceflit. Adprandiumprincipis inuitatus
acceffitjin quo Euodius confu &c pr/edus vir iuftiilimns adfuit,oblatam Ma-
ximinutu miniftro pateram, vt abilliusdexterapoculumfumercr, Marti-
nus vbi ebibit, moxpresbytero fuo propinauit,veluti nullum digniorem exifti
maret , qui poil fe fubinde biberet, conuiuae omnes fadum non temer admi
ran funt.Maximo ante prxdixerat, i ad Italia pergeret , quo ire cupiebat, cum
Valentiniano congreTurus,primo fe inipetu vidorem futurum, fed paru o poil
tempore periturum , quod quidem rei exitus approbauit. Nam Valentinianus
primo aduentu in fugam verfus , poft annum refumptis viribus , captum intra
Aquileia: muros Maximum interfecit. MartinumangelorcolloquioeTevi-
fumconftat, contra cum daemonibus (xpe congreflum, quippe qui eius oculos
latere non poterant,eosque conuitiis Martinum frequenter vriifle,quiafallere
non poTcnt inidus. Omnia diabolor prxligia foluit. Iuuenem nomine Ana-
tolium,re vero fubornatum diabol.fub profefione monachi,humiiitatemac
irtrtocenti ementitm,ac Monachis intcrminat,ne Martino crederent,feq5
Deo per angelos cdida lola donatum eflb arrumante , viri fanditas plane de-
texit. Diabolus quadam node Martino Chrili forma ementitus apparut,ab
eocjideIufus,vtfumuseuanuit.Summaviroinfermonegrauitas,&dignitasin-
audita,in abfoludis quxlionibus feripturarum perqu acer,erncax,promptus
c facilis,diuina in viro reluxit humilitas.Quo die Seueru excepit,virum profe-
do dodiflim, ipfc aqua manibus obtulit, ad vefperumq; pedes lauit. Animus
ccelobmper internus, temperatiairtadita, incredibilis perfeuerantia,raraabf-
tinentia, nullum vacuum ab opere Dei tempus. Nulla vnquam hora momen-
tumque prxtenit , quin aut orationi infteret aut ledioni. Neminem iudica-
uir, damnau it contra neminem.NuIlius vindicta: memor, immo perquam im-
memor
DECADISI. LIBER V. 8,
metnor mi\ltriarum,diuinahumanaquc charitatc Temper aeftuauit.Ncqi iratus^
neque commotus,neque moerens,neque ridens inuentus eft. Vnumeundem-^
quevulmmjclefti quadam acquanimitate fuffufumpraefere bat; Nihil in ore e-
ius, praeter Ghriftum : nihil in corde j praeter pietatem , pacem, mifericordiam
iicharitatem inuentum eft. Quare qui fandiifimum, ae inter diups iure rela-
tumnon crediderit,non alius quam prophanus&facrilegus iure haberi potcft.
Infeeretario fedens, nunquam cathedra vtivoluit.rudi untum trpode cten-
ts.Algenti pauperi , & intra amphibalum irrampenti tunicam latenter obdu-
xl Quum in folennibus ante aram conftitutus t rem diuinam faceret, repente
> flamma caput eircumlambere vifaeft. Euantiumlanguore, pucrumquoq; lar-
tali ferpentis morfu liberauit. Quum praecedens iter faceret , inufitato habit
mulas,qu<j currum traherent,fort deterruit,quare abefledariisgrauiter caefus
eft , muli pro tali facinore quum loco mouerinonpoflent, eflcdarij pceniten-
tia ducti,&ad Martini pedes conftrati,veniam & abeudi copiam implorarunt;
Anrr epifcopatum duos mortuos, vnum in epifcopatu fufcitauit. Nam in Car-
noco vico mortummatri filium,ac morte reuocatum plane reftituit.Quum
adiraro Valentinianus poftes iuffifletoceludi } angeli continuo motu patuere.
A Maximo nimium veneratus, & pro Deo cultus ab vxore,quorumfamiliari-
tarem minime recufauit3quo facilius miferis opitularipoflet. In confini Bitu-
*o rigum & Turnoru Glaudiomagus vicuS eft,celebris quoq; ibi ecclefia,in cuius
iecretario Martirius quandoq; peregrinando permanfit,& inftramento requi-
euit. Eo abcunte faeerdotes ac virgines ftramentum ex deuotione partiuntur^
quod quum ad energumeni ceruicem fufpendiffent, qui dacmonio agitabatur,
cuius dicto conualuit. Inter duas flammas poitus non fenitincendium. Inter
ambu/andum petitum leporem miferatus , vnicatantm voce canes inhibuit.
Venerandam virginem prac fama vifurus,repulfam habuit,quia cum nullo vn-
quam viro fe loquutam fatebatur, quare illammirislaudibus commendauit ac
miflum virgine xenium libenter aecepie. In cubculo Petro Sc Paulo item
ab Agnete , Thecla& Maria fe faepius viiitatum non negauit. Confultus fincm
w feeuh , difcipulis refpondit , Neronem & antichriftum prius eTe venturos ad
Occidentem alterum } alterum ad Orientem late dominaturum. Neronem ad
Occafum decemreges fubacturum, vteolantidola. Antichriftum Hicrofoly-
mis imperaturum , vrbcm cum templo reftituturum , Chriftianos infectatu-
rum, ve a Chrifti fide deficiant,feq> Ghriftum & Dei filium credant. Neronem,
totumq; orbcm huicfane ceTurunijae eo vfque regnaturum , donee Chrifto
aduenienteproteratur.Turocenfes Aniciani comitis crudelitate libcrauit.Mii
tamnatiuitate puellam , colloquij compotem effecit. Briccionis presbyteri
crimina , fola duntaxatpatientia diluit , fuisque preeibs ad meliorem frugeni
reuocauit.Pagumin Senonico quum qutannis cum vineis faeua grando vafta
42 ret, Martini oratione omnis tempeftas diu loge rcpulfa. Aflcruit Anicianum
darmone, qui tyranum ad barbaram femper feritatcm irritabat.In vico Aurba-
eienli fupraingentem molemfimulachrum quoddam forte confederat,infano
fumptu factum, Marcello (xpe prs bytero mdarat, vtidolum dirueret,nehac
amphus religione faifa populi eludertur , quod quum difficultatemcaufa-
retuTjMartinus fola oratione,orta tempeftate fbuertt.Simile quuqueidolum
ingenti columnas impofitum , demifla codo parili columna , difrregir.Mulier
qu fanguinis profluuio diu laborarat,tadta veftimenti fmbria,repente curara.
Nonnulli qui in naufragio exclamarunt , Martini Deus miferere noftri, conti
nuo dedente procellaliberati. Lyeontij familia, eiustantm epiftokpeftilen
jo a'am euafrr. Quum obitu m fum multo ante praefciret , inflare frbi propediem
corporis diilolutionem, difcipulis fignificait. Sed antequamobiret, ad com-
ponendam facerdotum difcordiam, inCondatenfem diocCefim contendiera-
rus baud ab re in id tempus fuam morte inciderc,quo pacem eclefiae fuae prar-
/h'ram delegaiet. Arcadio igitur & Honorio imperantibus , diuus Martinus
Turonornm epifcopus , vir omnium fanctitateprarcellens , octogefimoprimo1
84 ANT. BONFINII RER. V >} G A R.
aetatis ( anno, cpifcopatus vero vigefimo fexto , apud Condatenfem dioecc- ;
fisfuae vicu,hacvita excellit. Ab vniuerfapafllm Gallia deploratus,& inter di-
uos cum magna angeloriim pompa relatus eft,quod patres plerique fandiffimi,
velutiSeuerinus Golonierifisepifcpus, plane fefere. Nunc ad hiftoriamre-
deamus. Dum Iulius Vnnrum pracfedus,Giula didus,ad Coloniam Agrip
pinam tanta in virgincs feritate graftatur , Atila cum reliqua parte exercitus,
quicquid inter Rhenum &Sequanam populorum erunditur, id omnc diripit,
&incendit.Batauos, Menapios^ Ambianos, Morinos , Belluagos , Vellones S
Leflubios pariter expugnat.Neque traiefta Sequana,Ccnomanis,Venellis,Au
lirgis, Diablitis ac Venetis pepercit. Quin & Sumios, Andicanos , Tricaibs & i
Samnitas, Ligeris flumiilis accolas,qui Aquitaniam Lugduneni Gallia fepa-
rat , grauifllmis incurfationibus infeftat. Et quos nunc Normannos dicimus,
qui inter Ligerim & SeqUanam runduntur,omncs diro bello follicitat.Popu
lata demum Gallia , Rhenum traiicit , Sicambros & Bufadres aggreditur , qui
intra Rhenum Vidrumque amnem protenduntur. Afty burgum & Naualiagra
uiteroppugntur.ELituergis&Nkrionibuspra:daingensaitertur.Moxtranf-
miTo Vidro & Amafo j Phryfii, minores^ Cauchi interiacetes fpoliantur.Ne-
que traiedo Vifurgo Albiqj fluuio Cauchis maioribus, Teuthonariis &: Viru-
nis ignotum eft. Sed ad Drufi trophaca vfquequaque difcurfum. Quin &: vitra
Albim Sx ones,vniuerfaqj Cimbrica Cheronnefus graui bello follicitata,Sar-
maticique fnus littora paifim fpoliata. Vixpopuh, qui cum Vnnis militarunt,
detrimento & rapinis carere potuerunt. Solum Traiedu ad Rheni oftia fitum,
dmina ope feruatum. Deinde in Turingiam cum vniueriis copiis fe recepit,&
apud Ifmarum vrbem non ignobilem diebus aliquot requieuit, vt defeiialon-
go bello corporareficerentur,& animi populatis tot regionibus,&ingennpr-
daexhilarati, aliquanto commodisrecrearentur.Atque vt nulla Catalonica
ftrage detrimenta fe paiTum indicaret,ad ludos variaqj fpedacula animum c-
uertit,munus cdiditgladiatorium,& varia viftoriarum limulachra agenda cu-
rauit.Quin &illud plane fuccurrit,haud indignum fore folnia aliqua fcfta ce
lebrare^ de domita Gallia, de Romanis & Gothis triumphare videretur. Nc- 30
que iibi vifumeft.quem in bello , eundemin paceferuare animum. Adman-
fuetudinem comitatemque conuerfus , fe liberaliflimum benignillimumquc
exhibuit,fjnitimosprincipesacpopulos,tutidatafdeitineris,adfperaculain-
uitauit. Epulumpopulisexercituique ddit, fapc infpedaculismiflliafpart
Amicisfaepe in conuiuio congiarium elargitum , militibus ingens donatiuum
erogatum. Primipili, legionurfiprarfedi ,& centuriones, chiliarchi oppidis
agrisqie donati. Inuitatos principes,ne immunes quidem ipfe dimilt. Sed qui
de Atia nonnulla fcripfere , inter fe nimia dilTenfione dlirant. Nam funt,qui
Atilampro comrriirtutis Catalonica ftrage copiis, vtfupplemeto&: auxiliisin-
ftauraret,Pannoniam vaftata Gallia repetiiTe tradunt,inftauratoque exercitu, 4c*
non amplius in Galliam, fed Italian! erupifle.'Alii reparatis legionibus Galliam
fepetifle commmorant, qui dhiodum aberrant: Nam quae commodi horic*-
rifqAie ratio,ad eas regem oras reuocare potuit,quas vaftatas incenfasqj relique
rif? In Itliam rediusintcridebatur animus , quaperdomita vniuerfi orbis fpe-
rare poteratimperium. Abfurdum eft callidiiiimum principem , &imperandi
uidifimm , populatas regiones bello repetcre, quib. non modo quicquam
eripere, fed ne vitter quidem ob rerum omnium inopiam fane liceat. Quam
quidem conieduram ad corifutandos eos fatis eTe nouerims,nii fortafle Ior-
danem,grauem quidemhiftoricum fequamur,qui Atilam bello Itlico rede-
tnem , m Galliam iterum Narbonenfem contra Vifigothas caftra mouifle re- yo
fcrt,vt in fquentibus referemus. Et in fecundo bello Gallico Vifulamcum
rriitibus ca?fam fuiTe,plerique nort temer voluerunt, quia Maximus port: Eci-
um Imperium oCcupauit Valentiniani iuflu interfedu. Atila igitur , anteqm
Sicambriafe receperit,Prutenct5 Venedici finus accolas.cum Lituanis,per pr-
fedos ditioni fua: fubigendos curauit. Per magnam demum Gcrmaniam,Scy-
thica*
AD IS . LBER Y* 8j
icas gentes in inferiorem Pannoniam reuocauitjSicambriqj Marti Deo pa
trio vidimas mattauit , dicaitexuuias , &fpedacula multa edidit. Et eo tem
pore Vngarorum annales,ob vurpati imperij fufpicionem,Budam fratrejCon-
tracacterorum fcriptoropinionem,ab Atila interfedumtradunt , quibushos
quoque minus ditipulamur. In patriam relatus > incipere velutilongolaboirq
defatigatus,ad lenocinia voluptatumreuocare animum,eis fponte fe dedere,
natura propenfum celebrare conuiuia,ludos fcenicos & choreas fpedare,mol-
lefcere inter mulierculas. Vir non tam audacis animi $ quam indomit* ljbidi-
nis, crpulas cum amicis agere, coenas totanode continuare. Quinqu annos
lo inomnemlafciuiamerrufus,intempratamvitamduxit,ingloriodedifusocio.
Plcrique non temer id ab atutifimo principe factum opinantur , vtputa qui
non modo nimos 6c conatus hoftium,fed fociorum ac fubditorum fidem,ce-
Cando tenuret,quid caeteri in Deiflagellum molirenturjcautius experireturjac
emdentiusintelligeret. Quaread quatuor feir imperij fui limites explorato-
rSjtanguam infpecula eolio cafleferunt, item fpeculatoribus quenque con
tinuaros curfores habife , qui celerrim ad eum cunda noua perferrent. Al-,
rcrumin Colonia Agrippina,qui occidentis : adTanaimaiterum,qui orientis:
caberos partim ad Lituaniam,partim Iadrae ftatuifle, qui feptentrionis ac meri-
iei res nouas explorarent. Illudin eo rege mirabile,neque laborem bellicum
o libidine ac voluptatibus vindicafe , neque ocium bello , eque feritatem "
clementia,Scythicum aTeruTehominem.Pacatasintereaprouincias per lega
tos & praefides adminiftrare, fintimos vndiquecreberrimis eruptionibus, per
prxfedos legionum acerrim follicitare, ad tutandos regni fines copias dilpo-
nere. Quare in ociofollicitus,& in follicitudineociofus plcrunq; vider.i>a:qua-
ta in eo vitiorum & virtutum femina. Pannonios iugo & labore vfqueadeo gra-
ui vexarc folitus , vt ( fi Vngaricae credamus hiftoria; ) relidis paftoribus &: ar-
mentis,impetrata regemiflione,qumplurimi in Apuliam ermgrauerint, Ne-
que tamen interea defiit legionis cuiufque fupplementum curare.peeunias. co-
gere,quaecunq; bello funt vfui,impenfius curare,difponere commeatUum op-
^o portunitatem,deledum fenfim habere, oppidatim auxilia contrahere, donare
largius emrito s,&: veteranis iam efftis dare mifonem.Item ocij quinquen-
nio tyronesdeligere,deledosque difeiplina militari diligentius initruere,ado-
lefcentes & pueros ex oppidis &: vicis paffim cogere,educare in caitris,& fcho-
lastyronum prouinciatimdifponere. Nouiifimo quinquennij anno , inftaura-
lis viribus,Icalim, cuius Imperium tantopere arTedarat, inuadere ftatuit. Au-
gebat animum,quod quiefeenti nemo bellum inferre audebat. Iam bella, ef-
lante Scytha,vbiqe defierant,orrines vbique potentatus, veluti longo defati-
gati bello quieueraqr. Martianus Conitantinopoli ocium feruauit. Grajciain,
minorem Afiarn , Illyricum ^ Thraciam & Myfiam pacatam habuit. Pari ocio
40 Genfericum in Africain Lugdunenfi Gallia Mentoneum,in Blgica Burgun-
diones,Thorifmundum,Sueuos & Alanos in Hifpaniis, Aquitania Vafconiacp
fuTe legimus. Quid eodenvquinquennio ValentinianusRomaegeiferit,non-
dum fatis compertum habemus.

RERVM VMGARIGRVM DEA-


DIS PRIMi LIBER VI.

T A L a m adoriturus Atila,quam diu anhelauerat,& eo vel


maxime , quia doniitis Romanorum viribus, fe facile totius
orbis imperio potitrum eTe fperabt, atque admodum ve-
rebatur,ne Viigothac Romanum impcrim occuparent,co-
munem orbis pacem ac ocium intercipit. Maritimam Adria
tici inus oram prius expugnare decreuit, ne ingrefus Ita-
liam, tergo ab hofte Graxograuiteradurgeretur,&fron-
fe Romanum haberet infcftum, &: fi quid adueri pedem referre cogeret,redi-
h
%6 ANT. BNFINII RER. VNGAR.
tus inhiberetur. Quare coa&um vndiquc exercimni, priore neququam infe
riorem^ Pannonia per Illyricum ad Adriaticum mare pcrduxit. In primisquc
Tragurium aggreditur , ab Meis conditum, Scardonamq; Liburnicam pariter
infeftat.Quanquam oppidani acrius inftarent, quia nulla deditione ferum ho*
ftemfedare pofle confiderent,acerrima tamen oppugnatione vincuntur. Nul
la maritima: orae pra:fidiaMartianus impofuerat , nullaqj munitione firmarat,
viri ad vnum caefi omnes, fortuna: direpta:. Midieres cum pueris in feruitutem
aiTertt,plandu&:vociferatione compleca omnia. NeidquidemScythasfatis
vifumeft,vetuftifimaoppida diruit,domos incendio deleuit.DiruiturTragu-
rium,ciuium Romanorm marmore notum. Scardona ad Dalmatian initium, l9
hoftili manu fubuertitur. Moxad Belgradum & Sicum, quod Sibinicum nunc
appellant,caftra mouit. Haud ignobile oppidum , in quem locum diuus Clau
dius veteranos mifit, obfcTumpaucis diebus expugnat, in oppidanos pari cru-
delitate fa;uitum,vicos latius incedit. Vniuerfamqj Dalmatiam ad Sardonium
vfque montem,igniferroq5 deuaftat,ca:dibus omnia complet.Coronam dein-
de coloniam obiidet,ad Diomedis Promontorium collocatam,quam fa&ade-
ditione,hominibus uxt fortunis fpoliauit. Nondumhinc pedemmouerat,
quum Salonam , nobiliffimam populi Romani coloniam, graui obfidione im-
perat obduci > Cuius veftigia ea fuperfunt , vt quanti momenti vrbs ilia fuerit,
haud difficulter oftendant. Vix tribus milibus pafluum mari remota,inplani- *o
eie fita,interrluente ilumine diuidebatur, opulenta nimis &c fcccunda, quando
Dalmatarum celebernmum Temper hxc fuit emporium.Munitam vrbem for-
ti animo Vnni aggrediuntur,varia meenibus tormenta admouent,turres ac vi
ncas pars adhibent. Multi allatis fcaliscircumueniunt, arietibus plerique m
nia qutere, portis alij admouere teftudines, ca:teri muros diuerfis artibus op-
pugnare. Contra oppidani inftarefortius,dicerenullam deditionem fperari o-
portere, fe Romanis oriundos , aduerfus Barbaros , Romana virtute certatu-
ros,ad haec fatis commeatuum habere, neq; inedia eque fiti defuturos. Corr
his verbis Atila irritari, vt aut ibi totum exercitum perder, aut vrbe potiri fta-
tuerit.Quare tertio die iterum pugn lignum dat,foTam compleri iubet,agge- 3
rem quoq; proteri , vt fine impedimento mnia cuique adire liceat,mox tur
res, arietes , ca:terasq5 machinas propius admoueri , ad vrbis portas fingillatim
cailella erigi , quibus oppidanos meenibus repellant , qua: ad o&auam vfque
contignationem extulerat.Qua: omnia vbi facia funt,vrbemvndiq; inuadunt,
pars mnia confeendunt, reiiciunturque inftantius ab oppidanis. Pars adata
teftudine muros fufFodiunt,admotis multi machinis mnia qualTa diruunt,
aditumejj vrbi patefaciunt, alij (c(c ingerere ftudent , in mnibusq; carduntur.
Ctr oppidani refiriere fortius, & obftinatius inruinis vrbis cadere,alij recl
nalo hote,fimo &egefta terra obftrucre aditus, obiicere vaa vinaria comple
ta faxis. Vbiq; clades miferrima oritur,vtrinque cadunt homines, hinc multi 40
mnibus deturbati, aut faXorum ruina collifi, illinc fupra mnia fagittis iacu-
lisqj confoflijquin & multi vrbemingrefi continuo obtruncati funt.Na inme-
dia vrbe pradidium collocarant,vnde labortibus dato figno, veftigio fuccur-
rebant. Item mulieres,faxa,conflatam picem, ac fulphur cum aqua ferucntiffi-
ma circumferre,adiuuare viros,pra:terca hortari,vt pro patria liberis, pro a-
ris & focis obnixius dimiccnt : nil pluris a:ftiment,quam pro patria mori.Pra:-
tereailbeplerunq; virorum fupplementumeiTe,& in demortuorum loco fe vi
tro fufKcerc , pars earum fecuri , nonnulla: faxis deturbare fubeuntes. Harum
opera fubiidioqj oppidani itaconflrmatifunt, vthoftemvndiquedeiecerint.
Atila militem ab oppugnatione reuocat,ne fuoru ftragem augeat. In quo pra> r0
lio Vnnorumduo circiter miliadefiderata,ex vrbanisvixcecidere centu. Mul
ti vtrinque faucij,ciues curatis aliquantiiper corporibus,vigiliasvbique difpo-
nunt, ftationem quifq; fuam repetit, dirutamniaaggere alto refarciunt alij.
Alij vt tutius vrbem protegant, interiore foTa vallocjs vrbem circumueniunt,
craifocp intus aggere muniunt,vt fi forte mnia deferuerint, intr fefe referr.
Quibus
D EC AD IS I. LIBER VI, 87
Quipus certum erat > aut obftinatTmi patriamtueri, aut fi quafati iniquitate
cogantur,cruentiffimamhofti vidoriam relinquere. Anla reHciendi ac recre-
andifpacium oppidanis,fbi calamitofiflmum tore ratus,quandoquidem hinc
vi&oriam differri,ac morum caedem augeri intelligebat,iam coniilium init,af-
uduavrbem oppugnatione follicitare,&mod eludere, modo acrius infeftare
decemit,vt negata quiete laboribus pariter& vigilas conficiantur.Quinetiam
pro virili parte , fumendicibi fpacium abnegare ftudet,quodpra:nimiagen-
uum multitudine facile poterat,quare in fequenti die perpetuum vrbi prlium
indicie. Clam prasfedos cohortium admonet, vt datis vcibus prxlium ineant,
10 die oppidanos eludant,ne refpirent,nodu ver grauius adurgeant. E compoii-
to pugnam ineunt, principio,quacunque poffunt arte,vehementcrinfeftantj
poftquintam horam alij fuccedunt , pugnam redintegrant , pari arte ad vefpe-
rumvfqucdimicant.Ingruente node alij continuant,acerrim quidemoppu-
gnant,per rene bras eludebantur idus,&: quandoque ex infperato inferebatur.
Sub media node pradium inftauratur,ingenti vtrinque clamore pugna confe-
rifur. Oppidani faxa trabesqj deuoluunt,cm pinnis muroru hoftes appropin-
quare cperint,alios fecuribus muro demrbant,ftrages inftauratur.Oppida-
nijContinuata pugna,inedia defefll, alicubi ceder cperant. Contra ifti m-
nia confeendere, quod vbi in tribus quaturve locis fadum eft, ceffere fenfim
lo illi, & intra fecundam munitionem fe recipiunt. Contra ill! tergo inftare , &C
dum eos profequi ftudent, in caecam foffam cadere , vnde fe redimere non fa
cile poterant. InnumerabilismultitudointerioremfolTam fane compleuerat,
quam oppidani faxis telisque confodere aggrediuntur, quod vbi fuccedenti-
bus intelledum eft,ad lucem vfque mris pugnatum,quando ifti fpe potiun-
dx vrbisperciti acrius inftare, contra illi defperatafalute obftinatiusreiiftere.
Hluceicente die rex mniaconfcendit,quod vbi abvniuerfo fpe datum eft ex-
ercitu, innmera vndique multitudo confluxit, cuius agminenon modo com
pleta foffa , fed aequatus agger,alius fuper alium vrbemingredi comendit. His
igitur agminibus obruta ciuitas,vtriufque fexus ca:de completur,paim diripi-
\o tur , & nobilia ciuium Romanorum ardificia diruuntur , neque templis quic-
quam conceliim & aris. Ciuium fortuna; aut prarda abada; , aut igni funt ab-
fumptae. Decuriones omnes ex edido ante confpedum Aula; in foro ci. Ne
mo ex vrbe vitadonams eft. Non in Salonenfes,fed in Romanos ibi tuncfarui-
re Atila videbatur. Eoqj magis exultabat Vnnus,quo fuperbiora Roman gen
os aedificiafubuerteret. Praeftantiflima demumpopuh Romani colonia tunc
folo sequata,nunquam poft hacrefurgere potuit,nifi quod ex quibufdam Salo-
nenfium reliquiis,Spalatrum non ignobile oppidum, ad tertium lapid remo-
tum,pleriq; fadum effc credidere. Noftra aute tempeftate vix Salona* vcftigia
recognofceremus,niu fitus ipfe nobilifllmus vitro profiteretur ali vidoria ita,
to regis intumuit animus , vt hinc occupandi Romani Imperij auguria captaret,
Poft ha:c non modo mediterraneam rcgionem,ad Adnum vfque montem po-
pulatur , qui Dalmatiam mediam diuidit : vcrumetiam Abfyrtium Phariumqj
quibufd Salonenfium manibus aggreditur. VetuftiTima quidem loca, quado
alterum ab Abfyrto Mede fratre,dum fuis petitur,ibi difcerpto nominatum,
alterum aedificatum Parus , vnde Pharium Demetrium oriundum fuifle -
dicant. Verum Parios quondam Romani,cm latrocinas cunda vaftarent, in
pertiorem terrae partem reiecerunt,& vtcolendis agris ineumberent, adege-
runt. Item Priamonem, Niniam , & Sinociumnouum , & Vetuftum oppidum
Carfr Auguftus,cummultis aliis^quum plureis annos in Romanos arma geffe-
jo rit, ferro ignique vaftauit. Quin & Melenam,quam Corcyram appellant, cum
oppido Gnidiis aedifcato populatur. Mox vt Italia; appropmquaret , ad Ti-
cium amne,qui Rhebiis montibus demiflus,Liburnos Dalmatis dirimens,
inter Salonam Iadramque, in Adriaticum mare deuoluitur, caftrareuocat. Ia-
dram colon i am Romanam cteris in eotradu minime cedentemobfide t. De
curiones a finitimonim exemplo deterriti , conilium deditionis ineunt. VrbV
h ij
88 ANT. N F I N II RE' VNGAR,
eft in peninfube fpeciem reda&a, tergo & vtroque latere mari circumdata,
fronte adiun&a continenti."Ante ciuitatem ad motes vfqj planicies,tribus fere
milibus pafluum eftufa,loci amnitate,acferacibus infulis circumuta, quam
aliqui Adriae maris filiam,autviolaminterpretantur. Per legatos,quinque die-
rum fpacium iibi dari pctunt,donec de pacis conditionibus dcernant. Nil ab-
nuit Atila,partim quia munitiflima quque loca non fine maxima fuorum cla-
de capere poterat, &fuperiore ca:de furor magis aliquanto defederat. Interea
Myfeos,Tyndaros,& Dryopes,caeteraq5 mediterrneas regionisoppidapagof-
que diripit. Euona , Cortinum , Argyruntum&: Vegliam,maritimas vrbiculas \
in deditione accepit. Quinto die legati ab vrbe redeunt, deditionem vitro de- 10
ferunt , grataqj obfequia pollicentur , fi homines cum fortunis inclumes fore
promiferit : quod vt facilius aflequantur , bis decies mille nummm ofterunt.
Accepit conditionem Atila , copofitis vtrinq; rebus, adeundi iibi copiam fieri
mandat.Cum paucis contra illi fupplicant,vrbem ingredi oportere,ne quid mi-
litumintemperantiadetrimenticommittatur.Rcsindiempoftcmmproroga-
tur, deditionem vrbis iibi fieri mandat. Decuriones 0 meru& promiifis con
fu!, quamuis non deefient, qui earn fieri prohibrent , tandem portas tyrann
patefaciunt. Is vbi vrbem ingreflus, traditam fponte arcem accepit , omnes ci-
uilius fe gercre mox edicit. At vbi Scythica mukitdo opulcntam ciuitat cir-
cumfpexit,ne facile quidem contineri potuit, quin Brbaro more licentius vi-
ueret. Vi nonnulli vti cpere,plerique rapinas,prim furtim,moxpafllm age-
re:maloexemplo lie alienam audaciam augere,dicere plerique, inuitumhanc
conditionem Atilam accepiife.Exercitum in fterili dirficiliqj regione verfatum
licentius viuere oportere. Contra oppidani, vim & rapias principio iniquo
animo ferre: rogare,& obteftari,fe mitius agerent,iura pacis non fine mximo
fcelcre laedi pofle.Intemperatum &: petulantem hoftem quum plerique in aedi-
bus tolerare nonpoflent,prim clam mutuo fei interficere,deinde vbi palm
idfieri coeptum eft,fumma in media nocte feditio fufcitatur,tumultuaria in vr
be pugna conferitur : vtrinq; multicadunt,multiquoque excis idibus fuosin-
terimunt. Experrectus Atila, quum tumukum fedare non poTet,ciues ab Vn- }o
nis obtruncari,cuntamifceriac diripi permifit.Edecurionibusmagnamanus,
quum in paruam claflem fortunas, liberos Se vxores redegiTent , multis caefis,
ab vrbis cergo foluere,in Italiamqj traiicere. Qui confideratius fe genere , par
tim in eotumultu cxfifunt,partimletali vulnere faucij, nonnulli in latebns de-
lituere.Illucefcente die ciuitas Vnno militi in pra:dcoceTa,rapinis incendioqj
vaftatur. Hajc vbi fententia euenere,in Iapygiam, Atilae caftra mota,faxofam
quidem regionem,gregibus tantumvinoty pollentem, vbi Senia inprimis ob-
fidetur,a Senonibus Gallis dita,ac condita. E cuius confpe&u, in. Italia quoq;
Senogallia,ac Sena in Hetruria, eodem nomine praedita. Nam ex Gallis etiam.
Boij inNoricis,&: Scordifci in Myfiaextitere,infunefta nanq; illa peregrinatio 40
ne fua,mukaoppidacondideie. Similiter ex IUyriisAntariate_,Ardei&Darda-
ni,&reThracibusTriballifuere,fiquaStrabonidandaeftaudoritas.Seni nul
la munitione prxfidioqj prarditam ftatim occupant,& diripiuntepri calamita-
te Orthopliniam,Rhegium,Lepficam,&Tarpfaticam arficiunt. Vicos inter ar
duos montes olim recnditos , vfquequaque diripiunt, incendio omnia abfu-
munt: viri agreftes aut ext^aut inferuitutem aTerti:nulla fenibus,quum inuti
les forent,habita niiferatio. AdFauonam demum& Aluonamperuentum eft,
qua: Iftria: Amt finitima:,& iftae quoque direptae pariter & incenfx. Nulla tunc
fuit tarn fama ab Vnnis exercitata crudelitas , qua; illorum rabiem explere po-
tuerit. Corruitigiturlllyrica; Liburnicazq; gentis elatafuperbia, quae - yo
tea,florente Imperio Romano,grauiter eft attrita. Nam inter Arfiam fylu,Ti-
tiumeji amne,per totum maris Adriaticilittus effufa,regnate Teutanamuliere,
populationibus & rapinis no contenta, ius adhuegetium maofe facinore vio
lare nonerubuit.Quippe legatos populi Romani,qui ad coercenda eor latro-
cinia vcnerat,&: de his qui deliqucrantjiure agebant,non gladio,fed viclimaru.
more
DECADIS I. LIBER VL gp
ttiorc fccuri percuifit,c5buflit prefe&os nauium: & in contemptara populi Ro-
mani,mulieris vitro fubiuit Imperiu. Quace continuo fenatusconfultoinDal-
maticamexpemtionemCn.FuluiusCentimanusmittitur,quitra&umvniuer-.
ium pcrdomuit,&: vt cumultiflmis legatotum manes inferas placaret,in prin
cipum Dalmatarum colla fecures ftrinxit. Itcrum quum in bello Macednico
Perfes rex Illy ricos pecunia conduxiflct, vt Romanos tcrgo diftringert, quia
fide populi Romani defecert,ab Anitio praetore fine mora fuba&i funt. De-
letaque Lofcordia , qua: caput gentis erat, ftatim caeteris fada deditio. Taie
bellum ante finitum,qunigeriRoma: nuncitum.Tertio imperante Augufto,
to quum fyluarum occalione,latrociniaDalmat frequentius agerent,hosincen-
fa vrbe Deluciniojfer detruncuerat, poil hxc Alinius Pollio gregibus, armis
agriso mul&auerat. Deinde Vibio perdomandos Auguftus mandauit, qui fe-
rumgcnus hominum, terram& aurum fodere cocgit, Romano agrario obno-<
xium,vtgensauara in alenos vfus aurum parans, cumularas auaritia: pnas
luerer. Populata incenfaqj Dalmatia , vniuerfoq, Liburnico tradu, Vnnimox
J/triam,peninfula? more in longitudinem excurrentem inuadunt, atque ne in
feriore quidem vrbium hominumque praeftantia pollentem. Lat in agros ex-
curruntjvicos populantur,caftella multa diripiunt,ingentempraedam abigunt,
innumeramagreftiummukitudinemcaptiuamabducunt,inutilema:tatemc-
10 dunt. Iftna maritimis exornata vrbibus tota mifeetur , quam ab litro ilumine
in Adriam effluente,contra Padi oftia,& Danubio in Italiam diuertente, p!e-
rique falso cognominarunt, &prxfertim Cornelius Nepos,etiam Padi accola,
quum ullus Danubio fluuius in mare Adtiaticum Muere videatur. dun
taxt ratione decepti, quia non procul Tergefte , nauis Argo fecundo ilumi
ne in mare defeendit. Conftat enim,nauim humeris alpina iuga traietam,quo
amne defluxerit. Argonauta; nanque Iftro,deindeSauo,deinde Nauponto,cui
ex ea caufa nomeneil inditum,inter Aemonamalpesq; exorienti,liquido mb-
icre. Polam in primis , clariffimam populi Romani coloniam , Colchis olim
conditam,deinde Iuliam appellatam, obfident. Indicio pradio, pollero die op-
\p pugnare adoriuntur ; pugna acerba committitur,quaperterriti oppidani,dedi-
tionemfaciuntjfubituriquecunquehoftiplacueritconditionem.Decuriones
m foro obtruncati , ceteris data venia. Vrbs demum antiquifllma,ab his Col
chis condita, qui aduerfus Medeam mifll,votiq5 impotes, aC fuge deiperatione!
folliciti,Grcorum linguaexulum,Colchorum vero Polam ardificatamciuira-i
tem ( vt Callimachus ait) appellauerunt , Vnnorum furore corruit, Ne Paren-
tium quidem, cum Hmonia immune relictum eft , quando pari incendio ab-
fumptum eftjid oppidum Romanis conditum. Omnes quoque viri, qui Pha-
naticumfinum,va:fanientctempeftatediclum,accolunt(nuncCarnarium,
Carnis montibus nuncupatum) eodem tempore populati, mediterrnea regio
if pariter incenfa eft. Quin & Stridonis oppidum, Gothis prius euerfum, quod
inDalmatiar quondam,Pannonicqj confiniis fitum erat,diui Hieronymi reue-
rentu lnftauratum, ab Vnnis iterum incenfum eft. Deinde adTergeftam vr-
bem feftinatum, claram quidem coloniam Romanorum, centum &c octogint
ftadiis ab Aquileia remotam,quam paucis diebus expugnauit,ditipuitqp.Puni-
cum vino nobile caftellum, traiecto Formione,cui nunc Cifano nomen eft, S
Arfiaflumine ad Natifonem vfque difcurrit , & pagos oppidque paim ferro
igniqj deualat.Mox ad Aquileiam,animis tali fuccefu adauctis,ab Vnnis pro-
peratum eil , quum facile fe vrbem capturos efle fpefarenf, quia caeterar mo
re, prefidiis carere opinbantur. eque nouerant illam Tranfpadanarum vr-
P bium quondam fuifle primariam, Romanis olim Conditam,haud fecus ac in-
cumbentibus Barbaris impoiitam , quindeeim milibus paifuum mari remo-
tara, quam Alfa, Natifo Tarrusq; praeterfluunt., Adeani olirhaduerfo flumine,
onerariis nauibus obnauigare folebant,per Natifone amnem,plus ftadiis fexa-
gintZjgcntes adIftrumIllyrica*,adhoc 'ubuehebantur emporium, quibusmos
#rar martimas merces , yinum Sc oleum conucclarc , illis contra , mancipia,
h ij
9o ANT. BONFINIIRER. VNGAR.'
pecora,pelles. Extra Veneria: fines in planitie fita eft, & ab ea fluminc ab Alpi-
bus defluente difterminatur, per quodadvrbemvfq; Noreiam,ftadiis circiter
mille & ducentis fubnauigari folet , vbi Cn. Carbo, collatis aduerfus Cimbros
fignis,re infeda difceffit. Locus eft, vt ait Strabo, ad purgandum aurum fuapte
natura nimis idoneus, ne minus quidem adferri fabricas. In ipfo quoque finu
templum Diomedis fuifle memorant , pracftantiflimum cumamcenifimo luco
xdificium.Diomedis in Adritico mari potentatum,non modo Diomedete-
ftanturinfulaCj&qu de Dauniagte,& qua: ad equeftres agros memoria: pro
dita funt, fedinlignes, qui apud Venetos olim exhibebantur honores , quibus
candidumillicquumimmolare mos erat. Duo prseterea quondam lucimon- 1
ftrabantur,alter Iunoni Argiuae,Diana: ittoli alter dicatus,in quibus feras re-
ferunt ita folitas manfuefeere, vt paifim cerui cum lupis pafeerentur : canes hc
damis & leporibus dido citius reconciliari confabulantur. Praeterea fama eft,
quendamin faciendis vadimoniis fuifle ftudiofiffimum, eoq> officio eelebrem
erFctum,iocishominurncarpiadmodumconfueuirc,eundemincidireinve-
natores,qui irretitum lupum haberent : ab his per iocum fuhTe rogatum,annc
pro lupo ponte fe vade ftatuere vellct, vt illataab eo damna perfolueret: quod
fi faceret,eos recipere,ie continue irretitam beftiam dimifluros. Hunc pro lu
po fideiulliTe , emilTum deinde lupum, ac maximum equar urn armentum agi-
tantem, nulla inuftum nota, ad fideiufloris ftabulum adduxifle. Eum recepta zo
gratia,equabuslupi nota inufife, Scexhoclupiferas appellaflc,velocitate ma-
gis qum pulchritudine excellentes. Nomen & notam equarum , fucceflores
generi fcruafle : ex his nullam alienaTe foemellam,vt eis tantm ftirps ipfaper-
duraret,equinamhinc fobolem pernicitatis mir promanaTc. Verum vt ad ve-
riora perueniamus , imminente bello Macednico , bellum cum Iftns initum,
quippe qui coloniam Aquileiam deduci prohibebant. Et eodem anno in agro
Gallorum Latina colonia dcduda.Tunc florere Aquileia ccepit,quum Roma
ni cumpopulis Danubij aecolis bellum iniere. Ne illud quidem , vt Capitoli-
nus ait, prxtereundum eft,Tanta contra Maximinos fide Aquileienfes pro fe-
natu extitifl, vt quum ad fagittas areuum nerui emittendus deficerenc , mu-
lierum crinibus eos inftaurarent. Quin & in marmreo lapide id legitur inci-
fum,ImperatoremCefarem Auguftum,Aquileienfiumreftitutorem,&: condi-
torem.Viam quoque geminam, porta vfque ad pontem,per tyronesiuucntu-
tis noua: Italia: fue,deledus pofterioris, longitemporis labe corruptarn muni-
uit,atquereftituit. Sed addiuerticulumreuocetur orado. Atila Aquileiam cir
cummenus,&magnitudinem vrbis &munitionem admiratus, non modo tu
mularia oppugnationefcd ne diutina quid obfidione facile capi pofle con-
fpicatur. Nam vbiinltahamventum eft, Valentinianns maritimis fuis vrbibus
valida pratfidia impofuerat,Scythicifuroris non ignarus. Aqueienfcs quoque
ciues, vtexpeditius actutiuscum Brbaro hoftepugnarent, liberos, fortunas, 40
vxores,& inutilem etiam artatem in prximas nfulas exegerant. Acrrima tan
dem obfidione metropolis ipfa vexatur, contra vero nee quenquam facile pa-
titur appropinquarc.Sape interdiu, quandoq; nodu ex vrbe in caftra fiebat c-
ruptio,ca:fisqi complurimis clandeftinareceptui figna dabantur,ars arte feoius
vtrinque eludebatur. Neq; aequo animo fuos temer mori patiebatur Atila,pa-
tentem feracemq; prius agrum populatur,vicos & montana caftella fuccendit.
in ForoiulienfeSjCognomincTranfpdanos late folita immanitatc graflatur,
ne temer quidem id ab Vnno fadum , vt pra:fenri crudelitate oppidanorun
nimos confternaret , & ad deditionem adigeret. Contra illi liberis , vxoribus
fortunisqj leuati,neqj facile commeatibus & prcidiis carituri,fuis freti viribus fo
bene fperare,hoftem animofius expedare, irritare fa:pius,&: dimicadi vltro fa
cer poteftate, tumultuario fxpeprxliolaceflere, vigiles fopitosq; ex improui-
fo aggredi,&ne mediocre quidem hoftiquandoqsinferre dctrimcntum.Neqs
tanienad haec Atila quiefcere,vereri faepe, acidcircograiterangi, ne in primo
Italia: propugnculo vniuer eus opera cluderetur. Quarc adart aftutiamcu
uaru
DEC AD IS I. LIBER VI. ft
tuamfe quotidle reuocare,excogitarequaecunque cxpugnationi funt vfui,tur-
resligneas circumerigere, muir pluteis,materiam vndique ad complendam
toftam cogre, aspe admotis circm machinis mocnia tentare, eque vnquam
fine magna fuorumcaede redire. Ncque vi , eque adactis vndique cuniculis,
neque quauis arte vrbem capi pofle rams, fame duncaxat expugnare fperabat.
Nequidaduerfo Natifone Romana fubueheretur , aut a Carnis Nori-
ciscjj deferretur, animum intendit, montiumclauftra occupantur , cuftodiun-
tur oftia fluuiorum , Sc omnes aditus obltruuntur. Contra nihilo fecius Vnno
prouidendum ruit,ne innmera multitudo,interceptisc6meatibus, fame per-
io iret. Quare latiflTime euagari cogebatur,&loca praefidiocarentialongcdiri-
pere, nequa cibariorum inopia laboraret. Item ne , dum Aquileia: obidionc
remoratur,ocio torpeat exercitus,aut facta feditione foluatur, fintima intcrea
ooia expugnar. Partem equitatus, expeditos milites Tiliauentumamnem
traiicere iubet. Concordiam perbreui occupt, diruitque, ne contemnendam
quidem poprJi Romani coloniam. ItemAlcinum more Rauenna'inpalude
firam , &C Opitergium vetufti nonunis oppidum euertit. Quae quamuis poftea
in/taurata fuerint , codem tarnen anno, quo ForumPopiliia Longobardis de-
iecafuiuc legimus.Ex Alcini ruinis Tortcllum aedificatur. Taurifiam , Querni,
Foretani,Cogienfes,Varciani pariter affliguntur. Tauriiium Silus amnis diui-
20 dit,a Venetoru paludibus vigintimilibus paiTuumfan remotum, Alcinum ve
ro tribus milibus. Senim arcrius tarnen Aquileiaobidebatur,nam vbi caftel-
la multa ante portas, circumerecta funt, nemo ex vrbe prodire,neque infer-
re quicquam , aut efterre poterat, fofla, egefta terra completur.Iam fub mceni-
bus cftiterat hoftis,&: mnibus oppidani repcllebantur. Secundus tunc an
nus agebatur,cm Carnis,Foroiulienibus, cxterisq; finitimis late fubactis de-
letiscji,adbuc Aquileia obnix reiliterat.Illudq; omnibus certu erat, aut vrbem
tueri,auc cum ea pulcherrim ceder, quoniam nihil Vnnoruferuitute miieri-
us reputabat. Decern circitcrhominu milia fub vrbe ceciderant,& nihil adhuc
obefle potuere. Spemduntaxatineo collocarant,adextremumitadefatigare
\o hoftem,vtobndion defererecogeretur. Neq; ab Atilapromiflisvllisadduci
potuere,vt fefe dederent,quib. non modo perfonar fortunarucp incolumitas,
&: immunitas vectigaliu orferebatur,fed vnic tantiim obfequij fignum poftu-
labatur.Obftinatis adhc obftareoppidani,quivanScythicam fide S ceme
tiam aliorum exemplo didicerant.In pofterii cum his Atilafe benignius agere,
caotu qui forte prodierit/vltr reddcre, muneribus quandoq; follicitarc decu
riones^ hortari.vt aliquam patriae acfuorum ration haberent:dicerepraetcr-
ea null ibi fubiidium,praeterquam ab hofte fperandum. Ad haec illi aures ob-
ftruere, nihil pra:tcrmittere,quae ad propugnandam patriam pertinerent.ciba-
ria viritim diftribuere, &ea quidem qum parciifim , vitam pro falute patria:
10 pro nihilo ducere , &: eo maxime , quando vxorcs , liberos & fortunas in Gra-
denfi infula collocarant. Quum iam tertiuselabereturannus,diuerfus admo-
dum Atila trahebatur,pra:ertimquum muffitantes milites intelligeret,&fedi-
tionem inter varias gtes facile orituram nimium formidaret. Quin &: pleriq;
proceres de foluenda ad eum obfidione retulerunt, de qua nihil adhuc decer-
nere voluerat. Demura quum vrbis mcerrialuftraret, profpexit ciconias, qua:
perdomor faftigia nidos difponere folent , ex vrbe pullos educere, perpago-
rum culmina i nftaurare nidos, omnes certatimfugamcapere. Captato extem-
plo augurio, fu os princeps acciri iubet,Confpicite(inquit)proceres quam dex-
tranobis aufpicia dij dederint , qui ne magna cpta temer dcferamus,per au-
picatimas aues codo nos admont. Vrbem diu obfeflam, iamiam intrieur
ram, ciconia: ecce relinquunt: inqutarerum omniu inopia verfentur holes,
euidentius oftendunt, cafuras arces,periculo imminente deferunt,nobiscim-
minentem victoria portendunt.Proinde eftote bono animo,c5militones,quo-
nam hxc vna dies, quod trienni in graui obfidione praeftarenonjpotuit , cu
mulate repdet.Tuqs Mars pater,& inui&iTime Hercules,cteriqj dij,prefena
r h iij
9i ANT. BONFINH RER. YNGAR,
onfirmate aufpicia, propias refpicite gentem veftram , quam in flagellum po-
pulorum emigrare iu lliftis, facinorofisc^ nationib. pnas ewigere voluilis.fi
go autem i ope veftra in Romanos vidoriamcontinuabo, pro referenda gra
tia , tertiam exuuiarum partem vobis ipfe voueo > Martiqj patri ex hoftili an-
guine opimamhecatomben me fadurum eTe recipio. His Atilae verbis ilco-
mnium anim paffim fuccenifunt,quividoriam dudum defperarant,vt extre
mas cuique vires fe oftenfurum certum eilet. Dato fubinde igno, machinas
vrbi admuent , comparatis omnibus , quae huic rei vfui forent , ita obftinatis
pugnam animis ineunt , vt prius quam in fuam poteftatem vrbem redegerint,
nanquamprxliumdeferant.Fado vndiqueagmine, ita ccurfum eft, vt teme- 16
rtate potius, quam prudentia freti cundationemnullamfecerint,donec moe-
nia confcenderint.ppidaniindomitahoftium audacia cfternati,ne tot qui-
dem propugnaculis deturbare poterant,quot certatimprofequifq; fubibant.
Completa corruentium cadueribus fofla, & zequato iam aggere,plus hinc ani
mo & obftinatione, quam viribus arteq; pugnatum , contra llinc metu C de-
fperatione certatum.Inftathic& illie A tila , fuos hortatur , initamiam vidori-
am tranfigant , muera coronasqs murales,&: alterna hpendia pollicetur. Pra>
dam omnemmilitibus oftertjopultiTimam eamefle,alteramque Romam ex
clamt. Nunc cundatis corripit agentes , nunc ftrenuos & animofos extollit,
& modo Imperatoris, modo militis, pro tempore loco gent officium. Nihil
eo die prartermift , quod fortiffimi ducis efle viderctur. Dum oppidanos iam
hborareconfpicatur, captamvbiquevrbem exclamar. Ipfe fumpto clypeo,ad-
edis muro lcalis, confeendere nititurrquod vbi cteris fpedatum eft, tantus
in vrbem vbique fadus eft impetus, vt vitra defend nequiuerit. Rex mceni-
bus prar dam, ca*dem,incendium 8 ruinam exclamt. In vrbe &c publico & pri-
uato praelio res agitur,frementes hinc voces , miferabiles illinc intonant vlula-
tus.Aquileicnfesad vnum cazi omnes. Hos pulcherrimmori,vilis alios cer
ner erat,mortem plerique laceTendo carpebant , oceurrebant fortius aliqui.
Multi pr^edac dulcedine alledi,dum per latebras incautius euagantur, mi-
ferrim carduntur.Mulieres quse fuperfuerant,captx omnes & proftitutae funr, jo
nulla honeftatis,pudiciti,aetatis & clemencia; habita ratio. Ne exui quidem a-
liquid indu'tum , diftrahebantur palim virgines , ingenuasq) matrona: , & pro
hoftis libidine vis cuique ilJata. Templa,via?, fora, item publice priuatimqj cae
dibus, furtis & rapinis omnia fecdari. Pi virorum oculis vxores inceftari, car-
diante oraparentummmanilime filij,infantes matribus ereptipanetibus illi-
di. Vaftari omnia ferro & igni, cruoris duos pafllm agi, extinda mifericordia,
plandis ac cardibus omniajnifceri. At vna pracftantis pudicitia; matrona com-
memoratur,qux feedohofte petita, dum in teda fugit,vt earn tueretur^poft-
quam no aliavia, nifi morte impollutum corpus feruare polie cognouir,e fum-
misxdibusin fubiedum Natifonem fluuium vitro feprxcipitemdedit. Inter 40
diuas non immerit refcrenda,quando tarn prseclarumferuandje pudicitia?, v-
niuerfas pofteritati legauitexemplum. Vrbem denique n5 prius reliquit,quam
a anno falutis quadringentefimo quinquagefimoquarto,humia;quatam ferus
Scy tha profpexit. Rem aliter geftam plerique tradiderunt,rebus Italis aflen-
tari potius , quam fcribere vera conati , vtinam his artibus immanitas Barbara
fuiflet elufa.Dicuntenim AquileienfeSjfamefacualaborantes ex triennij obfi-
dione,hoc commento falutem iibi inuenifle , armaras per mnia ftatuas , quae
cuftodum ordinemmennrentur , rite depofuifle. Incautumhoftem,profpeda
vrbis munitione, fe ignauis egife,fxpe ftationes excubiasqj deferuifl'e fafti-
ditum, ciues cumliberis, vxoribus &fortunis ex vrbe clm abiifle,& inproxi- ye
mam infulam quam Graduin dicunt , confugifle.Vnnum fpe fua fruftratum, &
i lufum,exciconiis,qu ftatuas infederant,cognouifle,occupatammox vrbem,
defertam inuenifle fabuIantur.Vtinam id vens,qum ca'amitoiius aflererc li-
ceret. Euerfa Aquileia, ita omnium Italorum animiefternati funt,vtprom-
nibus hoftem inftare reputarent,ac maxime Romani, qui non multo ante tern,
pore
t> EC AD IS . LIBER V.
^ote difeptam Gothis vrbem acceperant , & nuncimmanitaterti plus quam
Gomicamreformidabant.^mAquileienfeexcidiuminfenaturelatumcft,
oiunes vlque adeo exanimauit, vt vita defun&is inuideretur , qui ex his malis
diuina quadam commiferatione prxrepti vidercntur, viuorum conditioni vi
tro commiirarentur , qui ad tam mifera tmpora reiruati forent. Silentium
cumgemitviingultuq5aliquandiucelebratum,Valentinianus Imperator}diiIi-
mulato parum metu,ne ca'terorum explo luo nimos conftcrnarct,patres ro
gare fententias cpit.Pauci cenfuere, quando nemo pra: dolore verbum face-
re poterat. E fenatus tandem confulto, res diuina apud omnia puluinariajitem
ro iuftitium, fupphcationes, ac luftrum indicitur. Et quum fuperiore anno terril
moms aidui,&: cometa: fuerint, item multa loca de ccelo ta&a. , varique por-
tenta, expiandam vrbem decreuere,praeterea deledum perltaliam palfim ha
bendum , Sc ingentes copiarum apparatus. DimiTo fenatu, matrona: in forum
prodeimt,patrix,liberis, focis&arisprofpiciendumeirevociferantur.Suam&
Aquitenlium calamitatem deplorant,ornamenta offeruntj&Barbans occur-
rendum exclamant. In vrbevbiqueflu&uatur,&difcurrkur:tumultusinges,&:
plan&us exoritur. Expatribus multi,quide religione bene fenferant, Leonem
pontifcem maximum adeunt,quem fan&iimum virum eTe norant.ei Roma*
nam fakitem profus lachrynns commendant , ac imul obteftantur , vt immi-
nens Italis cxitium dcprecetur , nve nutanti Eccleia: , Imperioque Romano
dlit. Inprophanaltalorum facinora,pra:fcntium malorum caulas reiiciebat
Pontifex.Diuinam iram,purgatis mentibus, & orthodoxafide placandam, Ie-
fumChriftum optimum maximum piis animis nunquam defuturum aTcue-
rabat. Vniuerfa pariter fluctuaba! Italia , & multi non modo Romani, fed varii
Italia- popuJi, fi quo potuilent , vitro emigralTent:athinc ab Vnnis, Vandalis
illinc,ifthinc Gothis inhibebantur.Senams tarnen confultumonmes pra:(ta
re conantur.Dum Aquileieni oblidione remoratus eft hoftis, Foroiulienfes &2
Carni , &C vniuerfa fer Venetia,Patauium vfque ac Victiam, populata paflim
&incenia eft. Venetici inus accolac,vt in tanta trepidatione propria; faluti c-
?o fulerent , in prximas paludum nfulas, quas confluentia fluminacomplent,e-
migrarunt, c praefertim Patauini quidam proceres,ininfulam,cui poftea Riuo
alto nomen eft inditum. Qujn maxima Patauini agri multitude , infoiTam
Clodiam,Medoatum, Albiolamque confluxit. Quod finitimorum exemplo
factum eft,quippe ex Aquileia ad Gradaras aquas,non procul continenti re
motas, Concordia Capreolas, ex Alcino in fex propinquas inter fe nfulas, e
rempeftate emigrar eft.Quas portarumamilTac ciuitatis nominibus,Torcel-
lum,Maiorbium,Burianum,Maurianum, Conftantiacum,& Amianum appel
lauere.Tuta nanque confugia paluftres nfula*, ex congefto influentium amni<
um limo confecbe, alternope maris arftu confirmatae , eque multum inter fe
40 diftantes conuenis praebuere.Vnnici ad hzc incendii reliquia: confugcre, qua:
circumfrementem adhuchoftemperhorrebant.Aprincipioe paluftri materia,
profugorum multitudo cafas facer, victumpifcaturaquxritare , Ichthyopha-
gum ritu viuere , qua: que tumultuous agere , terram perinde ac pernicio-
li/umam nouercam deteftari. Poft Gothorum eruptionem Vnnos perpeti,
inftarefubindealiasBarbarorumeruptiones.Quareexhacprofugamiferaque
gente,Venetorum conflata ciuitas, paruo principio, tanta fumpfit incremen
ta, vt nunc mole fu laboret. Ab anno falutis quadringenteimo quinquagei-
moquartOjVrbs prpots & opulentiiima fumpit initium,qua:nii Atilam cir-
cunftantium vrbium euerforem habuiflet , nullum adhuc ortum inueniflet :
jo multarum nanq; ciuitatumexcidio, mutato fato nimis effloruit. Ex Aquileia:,
Concordias , Alcini ,Paduae, Opitergij montis, Silicis, Heraclia:, Aquilij, Gra-
dus , Caprcolarum, & Laureti rcliquiis plane confit. Et quum non paruaex
parre,Romano fanguine conftet, tantum prifcaRomanorum nobilitatc re
fere vr cicra inuidiam Cacteris iure pofit anteferri. Cui nullum reformidarefas
eft excidium,Tiiu aut inteftinis factionibus,ca:tera:ve Italia* coniuratione vexe*
$4 ANT. BONFINII RER. V N G A R.
tur, aut Vnnorum bello, quo quondam fumpiitinkium,codem fane libi qua?-
rat excidium, Qmbus quidem malis i rede profpicerepoterit, nemini profe-
do addubitandum eft, quin eorum imperium ad orbis vfque finem fit omnino
perduraturum. Sed de his hadenus. Ad Paduam fcrus hoftis caftra mouit,vr-
bis nomine percitus, quam etfi munitifllmam eflenoflt,tamen commeatuum
inopia laboraturam,quando eis agrum triennio diripuerac , diu relilere non
pofle fperabat. eque etiam ignorabat , relida tantiim validilfima iuuenrute,
cuteros imbelles cum facris &fortunis, paluftres nfulas occupale, vthoc tan
tm efFugio, ab Vnnica fe feritate redimerent. Vrbs tandem Celebris &c vetufta
obiidetur, Troianis & Henetis,Antenore duce condita.populo quondam Ro
mano fidiima emper habita: nam in dificillimis reipublicae temporibus , pe
cunia femper & armis iuuit. Etquum noui populi in colonias deducerentur,
non eo quo cantera; modo , Paduam eft deduda colonia. Siquidcm Paduanis
ius Latii datum eft , quo in comitiis Roma; iuftragia reddere licebat. Tyberij
tempore, quingenti equeftris ordinis viri in ea cenii funt, antiquis ver annis,
centum & viginti militum milia mififie cftat.Quanta virorum probitate & ar
tium bonitate floruerit , magnitudo quum aliarum rerum , mximo apparatu
Romam miflarum , turn vero pannorum& veftinientorum varia mercatura
dclart. Vetuftilima quoque louis a;de celebrara , cui fpoliade Cleomenis
Lacediemonij vidoriaPatauiumrelata,affixafuere,quam ibifuiflepurant,vbi
nuncfuperbimmumdiua:Iuftina:tcmplum,vtlithoftrataquotidieibiinuent
teftantur , intuemur. Ne minus quidem hax viris fortunara ccnfetur , quando
TitumLiuium,Romana:hiftoria:parentem,item Volufium,Stellam,&:Flac-
cum poetam praeftantiffimum genu it. Agro prazdita feracifimo, quam montes
vinetis oliuetisque confiti , & prefertim Euganei , quae pra;ftantia vinaprofe-
runt , circunfpedant. Et quado Romanorum colonia fuit , tantum Romanac
nobilitatis & gloria; retulit,vt cum florenrifllma quaque Italia: ciuitate confer-
ri poiet. Qodeo magis Atil animum irritabat,vt tta vrbe potiretur,quoni-
m alteram Romam fibi expugnare videbatur. Quum paucis acri obfidione
diebus earn vexaflet,oppidani fame adadi,vtfaluti confulerent, (ce Vnno de- 30
didere. At is vrbe potitus, quando fe Dei flagellumeflereputabat, nullamfce-
deris rationemhabuit. Vrbem cum exefcitu ingrefls,cunda hoftili more po-
pulatur, & incendi tjCuriam & thcatra diruit , atria quaeque cum templis fuper-
biilima fubuertit, in viros rehquasq; fminas pari feritate feuitur , pracda quo
que ingens exportata.Euerfa tunc Padua , fcripiores cacteri , qui multo elegan-
tis ifta fcripfcre, Vicentiam, Veronam, Mediolanum,&: Ticinum , quam Pa-
piam dicimUs,Scythica caftra mota efle,& per Tranfpadana femper regionem
irerfadum.Poft hace ad Minciumamnemftatiua habitant inter amicoSjan ne
red Romam contenderet, fane decerneret. Contra Vngarici annales referut,
quivtniaiorem fibi gloriam vendicent, dum Atilam fui regni autorem extol- 4<>
lunt,Raunam* Ferfariam nondum exiftentem , cum plerifque Cifalpina:
Gallia; oppidis,Patauino exitio adiecere. Ad gloria AtiIae,nobilitatem vrbis ni-
mium pertinerereputabant,qUippequama Theflalis Gra;ciconditamfuifle
perhibent. Qui quum Tufcorq iniurias tolerare poflent, ex Vmbris quof-
dam vitro populos aflumpfere, qui aedificatam vrbem incolert,ipfi vero in fe-
des patrias rediere, ex noftris aliqui Sabinorum oppidum Li ij didofuile
coniiciunt.Hanc Tyberius imperator,vt in porta urea feulptum eft,muro ein
xit.Ferunt ergo Vngari, ea tempeftate Ioannem vrbis antiftitem, fuife Ariana
perfidia infedum , & Apoftolicae fedis hoftem pronunciatum,cui aqua & igni
fuerat interdidm. Qui fe pontificem cum duodecim cardinalibus Romano fo
more ftatuerat , &: ad fuftentandam dignitatem multum iibi auri forte congef-
ferat. Hunc etiam infulatum,pontificiohabitu cultum,cum vniuerfo collegio
facerdotum aduentanti Atila; oceurrifle^rocidifle ad pedes hoftis,&: patria: ru
inam fuifle deprecatum , gratum detulifte obfequium, &populumciusimpc-
rata fadurum promiifle. Deinde monuiTe regem , vt opinionem in fide fuam
vkr6
DEC AD IS I. LIBER Vt 9S
vitro fcctatcttirjec in cabros Chriftianos irrueret:quod /i faccrct,fe talem Ope*
ram aaturum , vt fine vilo pcriculo Italiam pariter Sc Aphricam fubiugaref.
Adhaec Atda magis impcnj fpe , quam fidci gratia cxoratum, refponduTe, Nc*
fas cue humillim fupplicantibus non ignofcere , ncque dcdecere > potentem
virum humaniratis , vt res poftulat , habere rationem , quando ab homine nil
humani foret alienum;at in tempore humanitatis & dignitatis fimul habendam
effe rationem, quia altera line altera pro femando decore, confiderari non por
ted. Proinde vt vtriufquc Sc rci Sc dignitati confulatur, fe oblata deditionc ita
contentura , vt calcanda portarum olhain limine deponantur , honorifcus ac
xo tutus tibi fuoq; exercitui aditus pateat.alitcr nunqua deditionem admiflurum.-
Rauennates quamcunque conditionemille detuliHct,ne dumiftam(ne omnes
perditum irent) lubentiflm accepiffc,cratcs fados continuo,fcrreosq5 portes
humiacin limine depofuiile,liberum cum maxima humilitatis ac fidei ofteiv-
tationefecie aditum. Exercitum per mediamvrbem line alicuius detrimento
traierii, ipfum pro arbitratu fuo in vrbe permaniTe,mox Flaminix partem,
rferrariam cum Liguria inuaie. Quod apud exteros inuenire non potui,
de Rauenna nihil dixerim,quando Ioannem nominatha:reiiarcham,ex nomi
ne aliquid oritur coniedurx. De Ferraria & Liguria nihil arKrmarim, quia Fer
rarianon modo non erat oppidum.fed ne pagus quidem , &: Vnnosin Liguria
*0 nil legerim mine demolitos.Ticinum & Mediolanum vfquc furor ilk grana-
rus eft.Carteri vero criptores , port captam Paduam , non Rauennam, led Vv-
cenriam Sc Veronam Atilam obfediflc fcribunt , quibus audoritate ma^is cre
dere cogimur. Vicentia nanque ad Meduacum amnem ita , Gallis vn cum
Alediolano, Brixia Sc Verona codita, qui vrbcm Romam ceperunt,Pala'mone
grammarico infignis. Meduacum nunc Bachilionem appellamus. Trans Me
duacum Vnni pofuere caftra, quibus perterriti Viccntini deditionem poll tri*
duum feccre, qua Sc li feccrunt,nihil tarnen ea profecifle vili funt: hoftili nan*
que more non modo fpoliati,vcrumeti&immaniterca:,pulcherrima qua:*
que xdiheia fubuerfa. Moxad Atelim vfquedifcurfum,obfeflaque Verona
}o vrbs clariflima , Sc Gallorum quoq> a*dificium, nobiliifimo adhuc theatro illu*
ftris,quod prarterquam Romano,nullis alus ceder audet. Item viris fortuna-
ta docrimmis,jmylio Macro, Catullo,&: vtroque Plinio,cui ttum debet La
tina pofteritas. Hare ciuitas,vbi neque profuturam deditionem eTe, eque alio
tutis confugere poTe, quam fe vrbe tueri arbitratur, Barbaricu tandem furo-
rem experiri, Se in patria: dcfenione fortiter cadere maluit , quam defertis fo-
cis &aris paiantesfugere,inter fugiendumq; peragrum et pagos,pecoru more
trucidari. Vrbe pro virili parte iam diu muniuerant, quod eo ftudiofius fecerc
Veronfes,quo pernicioiffim magis appropinquabatexitium.Comeatus vn-
diqiconuexertjVtingentemhoftiumniultitudin mora ac fame conficerenti
4 fcdpolqua ter quatrve oppugnari ceepere, & pugna quidem perpetua, fadi
mox pcenitentia fubit. Nam muror laxitate, Se multor fuga , qui in tanto tu-
multu vrbi fe fubtraxerant,maximis Vnnorum viribus obftare non poterant.
At quando imminentem mortem libi propofuerant, nil noui accidere poterat,-
quod cferuaret incautos, inter obidendum Se excurfionibus nihil remifliim.
Longe larecjj populatur ager,incenduntur pagi, prxdaingens ex Alpibus Rh
cisque montibus agitur.Mantuanus Se Cremonenlis agerpaflim diripitur, ad
mnia vfque difcurfatur.Mantuanipaludibus fe tuentur, Cremonenfes mife-
ns ag t.Traicdo Mincio,Cremonenfes & Cenomanos pari modo follicitant,
JSrixiani munitionemvrbis ftudiofius curant, hoftemquotidie portis infultan-
jo rem, Sc in ter Padum AlpesquedirFufumprofpiciunt&perhorrent.AVeronen
iTbus pendent omnes, qui fi reftiterint, pari fe fortitudine propugnare non dif-
fidunt. At illi poftquam fe fruftra obreruminopiam obldionem foluendam
/perare coniiderant, de facienda deditione decernunt ; fit fenatus confultum,.
ve per legaros ab Atilapacem cum venia petant, quaCunq; pacem dederit,con-
dicione mercentur, Sc aeeipiant. Portero die oratores miffi redeunt,nihil pra>
96 ANT. BONFINII RER. VNGAR.'
ter ciuiurri ineolumitatemab Atila implorare potuiTe.Tertiam prarda: partem'
cum referht MartijucHerculi parenti ptimo vouifle,reliquam promiiiiTe mi
litibus, eque tantam gentium niuJtituainem fine pradapolTe viucre , vrbem
cum ciuibus intadam prxftkrum. Deduntfe ciues , patefadis portis Vnnum
cum exercitu excipiunt , qui vbi irt medio foro conftitit, prasdam ( prater earn
quam vuerat)omnem militi concefit. Ad rapias pro fe quifque fe conuertk,
cum fortunis virgincs ingenuxque matronas rapiuntur , fruftra promiTorum
obferantia poftulatur.Dum viri vxores cumliberis raptu vindicare conan-
tur,Scythicam infeferkatcm irritare occpere:at vbi in eos armaconuerfa
fant,tot in eo furore trucidati funt,vt mediocris pars euaferit. Argntea 6c au- ia
rea, gemmataqj deorum imulachra, vafa &ornameta catera, palfi m direpta,
multa ardificiaincefafunt.Theatro pepercere,operis nobihtate placati. Quum
fumantem Veronam Mantua Cremonaque profpiceret,quarum altera ab He-
trufcis condita,altera vetus Romanorum colonia fuerat,ingenti vtraque trepi-
datione quatiebamr.Brixiam tarnen caftra motafunt,&:Ccnomani longe lat-
que populati,abada cum hominibus pcora promifcu cadebtur.Iam ingti
prarda oneratus erat Vnnus , tot nobilium vrbium exuuiis ditatus, dum ea op-
pugnamr.Bergomenfumagerinfeftatur,dkipkur,&:inccndkur. Bergomum
cum Brixia Gallis conditum eft (vt vult Trogus) qui Romam occuparunt. A-
Jiter fenfiflb vifus eft Cato, quippequi ex Orumbinorum ftirpe, Bergomum &
ComumpromanaTe tradidit. Cornelius Alexander, earn gentem coniedra
nominis , fuifle affirmt , vtpote cui montium accolatu nomen eft
^ inditum.Cxcilius quoque poeta,Comenfis fuit. Deinde Comum,coloniafuic
mediocris, fed Pompeius Strabo, Cn. Pompeij pater,incam colonos reftituit,
quam incumbentes Rhceti late vaftauerant.Cn.Scipio tria hominum milia in- .
fuper adiecit,diuus denique Cfar,quinque inquilinorum milia ad inhabkan-
*. dum deduxk.Ex his quingenti illuftriflmi fuere Grci,quos ciuitate donatos,
in habitatorum numero defcriptrneq; ibide domicilium habuerc , fedrelido
nomine oppido nouo , Comenfes oppidanos vocauere. Huic quumfnitimus
fit Larius lacus.ab Ada fluuio audus, miram pifcium vbertatem oppido arFert. 30
Omnes igitur ComTes & Bergomates, vno tpore ab Vnnis infeftati.Sed Bri
xia cum Bergoino in deditionem accepta,vno eodemq, tempore populatur,
incenditur.PofthaecMediolanum,vrbs populoliffima,non minus opulentia
vetuftate , quam omnium artium varietate confpicua , Vnnos allexit. Haec, vt
Grazci memorant, quamuis non modo quondam Infubrium , verumetiam ad-
audis deinde rebus,totius Galliai metropolis eft habita,vicum tarnen princi
pio fuifle aiunt.Multi nartque populi, qui prifeis temporibus, ex vlteriore Gal-
lia in Italiam emigrarunt,nobilifimarum vrbium ferunturaudores,iCatonis
audritatem iure obferuauenmus. E Galliis enim Tranfalpinis profedi Ver-
tamacori VoctiorumNouariamcondidere, Leui acMariciTicinum Laude- 40
que Pompeii,CenomaniComum,Bergomum & Liginiforum. Iifdem quoque
temporibus Boii, Padi, ac Rheni fuere accola?. Sed multo pft tempore Ro
manis eiedi, circunyacentes Iftro locos cumTaurifcishabitatunt, bellurhque
aduerfus Dacos,adintertum vfque geilere. Infubres denique MedioIanuma>
dificarunt,& optimis vfqe adeo aupiciis,vt in hodiernum vfque diem,totius
Gallic principum regia metropolis efle videatur.Quamaliqui parumdode,
quia irt medio amnium Padi, Ada?,Ticini & Vmbronis fita fit,- nomen hoc for
tkam fuifle reputarunt:Infubres nanque princpio,qum Gala Transalpi
na prodierinepatrium fecumadduxere nomen.Multae hoc vrbes in Galliano-
mine didx funt. Vnum in Gallia Lugduneni Mediolanm eft , in Aquitania f
ad Oceanilittusa!terum,tcrtium viera Rhenum Gallis quoque conditum,
Phryisquefinitimum, quartumin Aa nulli fluuio proximum. Et ne per alia
euagemur,hoccaeterorumpra:ftantiflimuinTranfpadanaregioneitum,quod
primo ab Infubribus conditum,deinde Gallis, qui duce Brenno in Italiam e-
ruperuntjvrbemque Romam ccpcre,mkific adaudum , vel ex pagis in vrbem
redad
DECDIS I. LIBER VL 9f
redacrum eft. Vniucrfam primo regioncmlnfubrcs inco!ebant,qui Tranf-
alpinis premire, &quum Alpium accola: forcnt,animorumferocia,&: ftatura,
plus quam humana prxftabant: in primo congreu vehementiflmi , moxvbi
przlio incaluerant,niuium morelaxabantur,&abibantinfudorem, In Roma
nos arma fumere aui , Britomaro ducc, fe nonprius balthca foluturos qurri
CapitohurnafcendilTentjfponteiurauerant.Quosvbi^miliusl'upcrauiCjVciu-
ramenta praeftarent, captiuos Romam duxit , ductos]ue in Capicolium ubin^
dcdiftinxit. Redintegrato cum Romanis bello, Ariouifto duce,ex hoftiuexu-
uiLs fuo Marti torqem aureum vouere, fed Capitolinus Iupiter eorum votum
lo intercepit $ qandoquidem Flaminius de torquibus eorum > aureum Ioui tro-
phxum erexit. Viridomaro rege,Vulcano quoq; Romana arma vouerant, fed
rruftrataeos vota alio cecidere : ca:fo nanquerege,Marcellus,tertius poft Ro-
mulum,eretrio Ioui opima fpolia retulit. Infubres igitur, anno ab Vrbe con-
ita quadringentefimo fexageiimo,in ditionempopuli Romani peruenere. Iri
eorum agro Magofrater Hannibalis vulneratus et,& in Corica obiit, dum in
-Ap/iricam,perlegatosreuocatus,nauigarecontendit. L.Furius pretor Roma-
us.nfubres rebeates,&: Hamilcarem Poenum in ea parte bellum molienteni
icie Weit. Caefoq-, Hamilcare, triginta fexhominum milia in eo pradio deide-
faa. Cornelius Cethegus confu , Gallos Infubres fudit, fugauitqj. Paulo pft
io LFurius Purpureo,&Cl.Marcellus,Boios & lumbres fuperarunt, Marcellus-
quecarumdehistriumphumegit. Deinde Mediolanum per annos circiter
quingentos pacatilfimum fuifle ferunt , & vfque adeo floruifle , vt eam vrbem
Romani fzpe principes,quoadper oceupationes licebat,inhabitarint. Statium
Carcium,clariflim comdiarum fcriptorem,& contubernalem Ennij, Infu-
brem fiiiIc,autor eft Eufebius. Quum igitur per tot fcula Mediolanenls il-
luftres cTent habiti, eo magis Vnnorum nimos incendebt, quonobilitateac
opibus praeftantiores eTent. Exiftimabat nanq; Atila,expugnato Mediolano,
quodGallicac gentis caput erat,caetera fe facile confequuturum,atque non mi
nus indelaudi s relaturum,quam fi Romam vrbem occupTet,Gothorumma-
y nibus exiriaitam.Motis rpte caftris Infubres inadit, ampliflfimamqj vrbem
acrrima obdione circumuenit. Lftrato vrbis ambitu ac tractu,&:laxitatc
fuburbiorum, fe continu earn ciuitateminuenifle cognouit , qua: vniuerfum
ad obidendum facile Scytharum laflaret exercitum. Rei magnitudinem admi
fatus,rcmifius cumMediolanenibusagcre cpit.Nam munitiflm frequen-
tilimaniq; vrbem, viribus facile caperenon poTe intelligebat, & fame cam fi
ne communi malo conficerc non poterat.PopuIata nanq; regione Tranfpada-
na , farua annonae caritate tota Gallia laborare cperat : quare ibi non diutius
cfle,fed caftra faepe regionatim mutare cogebatur hoftis, ne ingrute fame ab-
fumeretur exercitus. Quin & ab inuadenda Liguria, non tamlocorum afperi-
40 ts,qam inopia commeatuumremorabatur. Itaq; Mediolanenfesperpra*co-
nem alloquitur,&: hortatur, fponte fc(e dedant,quod i fecerint, pcrhumanum
cos dominum inuenturospollicetur. Mediolanenfes quidagerent,haud facile
decernebant, aliorum exempla ab omni cditione dcterrebant,nulla ab hoftc
federa feruari, tmor erat. Et longa populum frequentiliinum obiidione, ad
diram famem redigipoTe nonignorabant,aliqu tarnen in deditione vitxfpes
inerat.qux ad patres relata,fenatus repente confulto affirmatur. Poftero die ad
Atilam legatos mittunt,qui fenatus populiqj autoritate deditionem, vt ciernen
n'orem hoftem inueiant,honorificentiflmis verbis faciunt. Quam poftulafti
frrbem, obfequiumque ftrum, rex Atila , ecce fponte deferimiis , quando te
/3 mplifljmum terrarum dominatorem , & terrorem gentium , diuino numine
creatum intelleximus.Repugnantia cunera proteris,fuperbos deprimis,& dif-
cillima. qaequ fuperas. Cedunt Atila: omnia , S eo reda&i fut potentatus
humani,ve beatus bac tempeftate is dici queat,qui tanto hofte ad faciendam
deditionem exhortetur.Si tibi omnia iubente tato ceduntjCedcntquoqueMe-
obnenfes f 5ponte fe dedent. Quod non modo neceflitatc imperante , fed
i
(Bayerische |
Staatsbibliothek I
Mnchen J
$1 ANT. N 1 N 1 1 R R. V N G R.
impeliente ftudio faciunt,ne deftinatam clo tibi gloriamremorentur, nev*
iuftummoxcxuiumfubeant,pertinaciaeq5 debitas pnas expendant. Extremas
nanq; temeritatis C ftultitiae eft,diuino nutui relu&ari, fabcmeintercipere,&:
prafertim tua , quae vel inconfderatiflimo cuique notaefie debent. Illyricum,
Myfias,Thraciam, Macedonia & Achaiam diripuifti,Rhtos S Noricosfpo-
liaiti,GermaniaincumvniuerfaGalliaignifcrroq5vaftafti)munitirimasAdria
tici maris vrbes euertifti. Iftria , Venetia, Se vniuerfa fer Tranfpadana Gallia
populata , fumat adhuc. Carteri Itali prac tanta trepidationc, caeterorum excm-
plo deterriti,de relinquenda Italia decreuiflent, nifi fupero inferoque mari,
montium circumfeptu occluderentur. Proinde ne victoria: decile videa- i*
mur,Tenatus popuiqj Mediolanenfis nomine,vrbem, homines, & fortunas vi
tro dedimus. Etadmodum erubeTcimus,qudveluti dominus pientillimus
iam futurus,nos officio pruenifti, 6 vti amicos , ne Teucritatem tuamexperi-
remur,monuifti, vt deditionem continuo faceremus. Quare gratias maicftati
tua,- Temper habcbimus,Tupplicantes quanto polumus aire&u, quando de vo
lntate tua non vercmur,vtediio milites cxdibus, rapinis, casteraque vi inhi-
beancur,focis & aris parcant,inuiolatamq; matronar ac virginum pudicitiam
eruent. Quod i maielatem tuam exorabimus,nunquam officio meritisqj vin
cemur. Non modo pradentis , verumetiam abentis tui impenum Tuuo ftu-
dio vinbusq3 tuebimur,&invtraq; fortuna tamgratum tibi Temper obTequium.
pr.rtabimus,vtpro peculiaribusociis nos habendos eflecenfueris. Neq; plus
dei in Vnnis,qum Mediolanenfibus plane reperies.Ne maieftatem quidem
tuam dedecebit,Mediolaniregiamftatuere. quam foecundillmam omnium ar-
tiumonicinamomnesiurenuncuparint. Atquefidcmnoftramexperrus,non
minus hanc,quam Sicambriam amabis, & excolendamefle reputabis. Quam-
obrem vrbcm tibi deditiifunam , maieftati non indecorem futuram , cum
optimis aufpiciis exoptatus adi. Accipe bono animo Ciialpinae Gallic regnum,
metropolimque dextro pede ingredere, non plus diuino quam noftro iudicio
nunc oblatam. Quam vt tanquam regiampatriamqj fedem trades , quando in
tua manu omniacol'ocamus, iterum iterumqs deuotifimc Tupplicamus Per- 30
orantibus legatis, diucrfus Ati'atrahebatur , vtrum potis faceret, an fuaui-
mis verbis p.acatus,cumciuibus benignius ageretjan verbadaret, vrbem mox
aditam populaturus. Quum rerum opulentia ab omni regem humanitre di-
uertcret,perfidia pudorem TuTcitabat,ftudioTaq} liberaqj deditio ab omni frau
de vindicare conatur. Tandem dum pudori ac vtiiitati ( coniiilk,libentiani
mo,hilark]5 vultu deditionem faftam fe aeeipere oftendit, ciuitatem cum for
tunis incolumem prarftiturum pollicetur, nil praeter ius imperij Mediolanen-
iibus vnquampetiturum. Expeditionem fuam , imperandi & non populandi
gratia fieri,feq5 gloria:,&: non prxdae caufa militare ignificat, quorum alterum
larronis,imperatoris contra glorioi eft alterum. Rapinas,ca:des,5 incendia in 4
obftinatos & rebelles,iurequandoqipermitti. Proinde omnes bono animo el
fe iubet, fpe imul &: promiffis onerat,indulgetiflimum eis dominum futurum
afleucrans. Legaticlartitiadimittuntur,omniavrbitutaac integra fore nun-
ciant. Inlequenti die portas aperiunt,grato Vnnos animo excepturi. Princeps
fingulari pompa ingreditur vrbem, exercitus longiffimo agmine per vrbem
tranitjin caftris nodem ex edicto achurus, ne qua primo mpetu vis cuiquam
inferretur. Centuriones tantum,pra2feti cum veteranis,&:cohortibus pra>
torianis,pra* tutela principis in vrbe permifi, totus ille dies in pompa tranfue-
tationis a&us eft. Portero vero cum decurionibus Atila vrbem luftrat, pul-
chritudinem acardificia admiratur. Templum Iouis longa religione celeberri- 7
mum perreuerenter adit , ibique Ioui Martiquc rite litauit i omnia artium ge
nera circumfpetat,&obftupefcit, atq; ex his facultatummagnitudinemcon-
iicit. Reuerfus in arcem auaricia nimia aeftuare coepit, Tecum cogitans, non ad
exornandam,fed delendam Italiam venme,imperium ibi in Pannoniaftatuif-
ic, hac tantm vrbe totum excrcitum ditari poe, imruo Mediolaneuum vires
Ubi
DECDIS I. LIBER VI. 99
hbiformidolofae videbantur. Quatre dum fe in fequenti die exercitum recen-
lerevelle diffimulat , clm per praefedos legionum, & qui in vrbe pernodauc-
tant,agit,vt difpoilcis per vrbem ftationibus,futura node incendia moliantur*
dues inuadantjc omnia populentur. Quodvbi fieri cptum cft, acerrim to-
tanode pugnatumeit,primores vrbis mpoitis domoprfidiis fe tuebantur^
atria multa fuerant nobiliffimae cuiufque inftararcis. Aft vbidies illuxit,quum
plebeij paffim direpti cxdercntur,& in multis locis incendia faeuirent, tandem
decuriones omnes capti , partim caefi, partim benigniorem hoftem nadi, ma
gna fe pecunia redemerunt. Rapta; cum matronis virgines. Et quamuis in for-
10 tunas 6 decuriones famitum eft,illucefcente die aliquanto remiifius adum eft$
caedibus &c incendiis ex edido finis illatus. Multa: ingenuas mulleres viris red-
ditae,>opulus aduedis commeatibus, aliquantulum ex illatis calamitatibus re-
fpauit. Vrbs quamuis grauiter effet afflidamon extremo tarnen abfumpta eft
incendio. A tila fe per edidum excufauit , id fe inuito infrio fadum , libidi-
em tanta: multitudinis , &cupiditatemhaudquaquam facile contineri poffe.
Dum hare Mediolani aguntur, interea Ticinum mandat oblderi, agrum diri-
pi,:finitima quxque vaftari. Eamnanque vrbem baud parui momenti effe
nouerat, quam nunc Papiam dicimus , prafluente amnenominatam : quan-
quam Plinius Lenis & Mariciis (vt paulo fuprfcripfimus) conditam efl tra
to didit,qui Tranfalpini quoq; populi fuere. Nonnulli tamen,quo tempore Han
nibal in Italiam venit , earn nondum fuiffe , ex Liuij fcriptis plane coniiciunt.
Nam quum Scipio Padu traiecit, & ad Ticinum amnem caftra mouit,&: quum
vtrinque accenfimilitumanimi forent , Romanique ponte Ticinum iunxif-
/ent, tunc fi Papia Ticinum fuiffet , aliquam de vrbe Liuius mentioncm fecif-
iet,nequeRomanipontemfeciffent,nequefadocaftellumimpofuiffent.Nunc
fib Sphorciadum imperio florentiflimam effe confpicinius,eamque pra: cate-
ris arx nobniflima,Carthufienfium baiilica infano fumptu fada , literarumque
gymaium mirific nunc excolit.AtilaMediolanenfiumpra;daonuftus,Tici-
num cum reliqua parte equitatus fubinde conceffit, ad Padi pracfluenta fitum,
jo duodecimmilibuspaffumMediolahenfi vfbe remotum.Ticinienfes parcm
fortunam fubituri,in tatarerum omnium perturbatione,quidpotiiimum age-
rent, nefciebant. Vrbem puillanimitatis infamia deferere noluerant , faculta
res cum vxoribus acliberis quo potiffimum mitterent, ignorantes, honeftius
ac tutius in vrbe manere,& tueri patriam reputarunt.Neque vllus eis locus fuc
currebat, qui propriafede tutior effe videretur, quum agrum ac pagos crudeli-
tcrab Vnnis circumdinpi,incendio praedisque vaftariprofpiciunt,indignatio-
ne fimul & defperatione obdurati, poftuatamab hofte deditionem abnegant.
Rati admodum effe indign, prius quam de deditione agatur, fuburbana cum
agro vniucrfo immaniterdiripijhomines cumpecoribus omnes abigi,alios ad
40 feruitutcm, ad mortem alios, pro Scythicaferitate peti. Proinde generofi opti-
matum animi, i res ipfa tulerit,cum patria fimul interire magnaex parte decer
nunt.Coritr plebs,nobilitatis inuidia5& cupida nouitatis.cui cum exiguis for-
tunis,exiTua quoque ratio ineft honeftatis, quum in plebeios Mediolani haud-
quaquam fasuitum cognouiffet, aperta feditione aduerfatur, populi commodo
faluti confule re clamt oportere. In tanta tempeftate fatis effe , femare vi-
tam,fi neceflitas coegent,nullam fortunarumrationem effe habendam,ii quid
patres obftinatius egerint,fe fada feceffi one mnibus,deditionem faduram
interminatur. Ad hace Atila omnes vrbem circumuenire,ac magno impetu in-
tiaderc ex edido iubet , teftudines & arietes mcenibus admouentur , adiedis
jo mceiiifcalis fubeunt.Tumultus in Vrbe ingens excitatur^aliqui dedendam vr-
bem,pfopgnandam contra aliqui exclamabnt. Qui in propugnaculis difpo-
iiti erant , partim remiflus agere , & facer deditionem : contra aliqui acerri
m obftar, deturbare mnibus hoftes.Quare extemplo Vnni ingrefl,vr-
be potiuntur : apertis portis rex equo inedus , cum magno plaufu plebe ex-
cipitur. Opiau^ates partim latebras,partimapertamfugampetunt,principisedi
i i)
loo ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.
do,intelledare,maxima ex parce cduntur,rapta cum virginibus matrona^ae
bona omnia populara. In plebem benignius adum,templa donatiuis,prcciofis
fimulachris,gemmatisque fcyphis,pariferitatefpoliata. Liguriam, qi tmpo
ra ifta fcripferunt,Tranfpadana regione potitos,VnnosinuaiuTe nonreferunt _
quando regionem illam &: commeatuum inopia, &: afperitate locorumpluri-
mum laborare cognouerant. Et nulla re magis,qumpotiundxvtilitatisfpe
bellum mitmynitumque feruatur. A Liguftico igitur tradu , alpibusqs difticil-
limis fe abftinuere Sey thae, vbi parum commodi, &: dimcultatis plurimum in-
eiTe,ab exploratoribus intelligebant. Ad Mincium amnem caftrareuocata,ad
cuius oftia,quibus Padum influit,ftatiuarex aliquandiuhabuit.Dumde inua- ie
denda dudum Italia mature decernit, optimum fortuna: ucccliim profequen
dum cenfet Atiia,&fatorum dexteritatem nullo modo deferdam, quam qui-
cunquecontempferit, fruftra rptt. Tranfmittendum continuo Padum de-
cernit,nein tanto rerum fucceim,ipfefibi defuifle videatur. Multi in principis
fententiam pedibus cunt,feceflre alij, quos confilij ac fapientiae compotes ef-
fe rumor erat, &: explrate fidei prudentia: antehac femper hbitos. Hi ab
VrbisRomobfidioneimpenfiusdehortari,diuinopotius quam humano con-
ilio dudi,ac dicere,Romamdiuinis aufpiciis fundatam,inuitis quoquenumi-
nibus deleri non poTe. Dos nonfolm humani , fed diuinietiam imperij fe
dern in Capitolio tatuiife,vrbcm quandoque captam, nunquam deleri pofe. '
Illius loci Genium tantm ibinuminisvendicaTe, vtaliquo imperio carcre
nonpomt. Quinetiamimperium fine fine, loue Marteque parente, Romana:
genti datum. Gallos vrbe potitos,pra:ter Capitolium, grauiflimas pro tali faci-
nore poenas exoluiflc , ingentem ftragem , erroresque longiffimos diu perpef-
fos, multas peregrinas fedes oceupafle, &ad breuillma tmpora ibiinteriifle,
paucos demum in patriam reuerfos. Porfenam, vrbemobfidere aufum , obfi-
dionem turpiter deinde foluifle : Hannibalem idem facinus adorfum , vitam
mifernm fniuiTe Gothos paulo ant,duce Alarico^ captam Vrbemincen-
dife, Alaricumdiro fato preflum, victoria neququam fruipotuifle. Romain,
quando dcorum eft domici!ium,fub louis optimimaximi tutela eTe* Proinde 30
Atilam orare, quando fat Factum erat,vt opulentiiima comparata vidoria, vi-
dorem exercitum prxdis onuftum, & multis exuuiis & trophans infgnem, in
patriam reuocaret. Autfilatius imperium propagare certum erat j alio Scythi-
ca arma vcrteret,ne in prophanam expeditionem duceret,qua deorum vrbem
incendere pergeret.Quia extrema: temeritatis & ftultitix foret,diis bellum in-
dicere,& vnicum in terris deorum domicilium euertere. Ad hxc diuerfus ad-
huc Atila trahebatur, difficillimam Italia: partem,non modo vidamratus , fed
ad interitum vfque deletam,cteram nimio terrore perculfam,vltr ceTuram.
Hxc procerumconllia, defatigatis potius alduo bello animis, qum fano
indicio promanare arbitrabatu^quarepufillanimitati&ignauia: acerbiufcu- 40"
le increpuit. Quandoque fefe colligens , ne delira quidem eorum confilia re-
putabat,eque penfitans,fortunam variam & infidiofam confiderabat. eque
ignorabat Barbarus illam rerum dominam, eundem femper tenoremnquam
fcruaturam,nemini vnquam vfquequaque fuifle fidam,pro libdine fu rotare
ftatus hominum , &thoc ludo nimium deledari. eque tarnen nimiam impe-
randi cupiditatem coercer poterat,caftra praeter Padi ripam longclatque
dipofuit,vbi quando nihil exercitui deeTe poterat,co vfque perma-
nere conftituit,quoufquc re & tempore confi*
lium mendicatum oblatmve af-
fequeretur jo

RERVM
DE AD IS i. LIBER VIL loi
S.ERVM VNGRICRVM DECA^
> S PRM LBER VI .

V v m ad Minciuiri mnem Vnni ftatiua habcnt,vniuerfa r-


mulra acingcntitrepidatione mifcetur,& flu&uat Italia. Leo
pontifcx maximus Chriftiariae reipublicx calamitatcm mi-
eratuSjatquc non Valentiniano , verum etiam enatu po-
puloque Romano cxoratus, vitro ad Atilam legationem pro
publica falute fufcepi t Continuatis in Galli itineribus,cum
Venerando facerdotum collegio ine cundationecontendit:
Atux,qui adhuc anceps ducebatur ad Minciumflumen occurrit. Romanum
omincem quurt vniuerfae Italia; fumma,deditionemqj fibihoftis aFerre fpe-
tarctjacitafibifuaderetjelatusanimojacvultuhilaris^oaraconcioheipro vi-
ri dignitat eum etfcepit,data diccndi copia , pattern fancufimum mitibus in-
renriscp auribus exaudiuit.Non tam humahoquam diuino(is iiiquit)mihi cre-
de,conli5Rex,mortalium facinorumcenfor acerrime,adte cum Apoftolico
ordine venimus. Neq; ignoramus, quando in diuino cultu, & animorum falu
te verfamur,te flagellum Dei,&terrorem gentim,populis diuina fuifle voluri
0 tat tributum.Te ex minutifl ma genie editum^ad tantum faftigium deo.nori
fine maxima ratione eueftum intelligimus. Quando Chriftiana: gentis iniqui-
tas 8 perfidia vfque adco redundarat, vt fine diuino flagello coerceri non pof-
et , poteftatem cxigcndarum ab hominibus pcenarum tibi Deus delegauit. Et
veritatcmtolerantiusaudiueris,teiras fuse idcirco carnificemeFecit,vtdebi-
tis homines pcenis afficeres,& eoufq; tua fxuitiafureres, quoufq; diuinseiufti-
ciarfacumfatisreputaueris.Myas,Thraciam,Pannonias,Illyricum,Macedo-
niam & Achaiam ferro incendioqj vaftafti: quia hx populi Romani prouinci,
nori modo Ariarijfed varia qutque^xrefic4>ntemeratx,pemiciofumelabo-
rarunt , huius etim crimiris citerior vltcriorqj Gallia rea fuit. Qiare te cxdi-
0 bus ac incendio late longeqe grafantem, hucufque pafla eft: diurna feueritas,
mortalemperfidiam&ingratitudinem abominata. Nos , qui Deiomnipoten-
tis vicem gerimus in terris,ac Petri &: Pauli tutela & audoritatc potimur,aut iri
Illyrico,aut in Pannonia Macedonive, aut in Gallia tibioccurriflemus, teque
diuinx voluntatis admonuiflemus,fi diuinx iuftici putafemus cumulatiflm
fatisfa&um. Nondumtunc diuina ira defierat, riobiliifimum maris Adriatici
tractum, totcoionis populi Romani,antiqifimisqi vrbibusexcultum teinua-
derttem , ab Vrbe tanquam fpeculaprofpe&auimus collachrymantes. Ta
rnen ncq;' tibi occurrimuSjimmo ne minimis quidem Uteris inhibuimus, quia
irata adhuc numina&inexorabiliferiferamus. Iftriam&: Tranfpadanam re
l gincrh te flammis & ferr mifcetem vidimus,ne mnimo quidem nuncio ad
huc inhibuimus: quod ideo fccimus, vt hac flamma gentes quandoque refipi-
fcerentjfuumqj fine labe colerent faluatorem. Nunc ante pra*potentis Dei vo-
luntatcm Atila fichabeto. Te Iefus Chriftus optimus maximus,nuc pedem rc-
ferre iubet, neq; patitur traiefto Pado, te cxdibus,fpoliis &C incendiis vitra far-
uir. Intra Padum gens pia viget , cxtcraq; Italia ab omni labe exempta , in or-
thdoxa fide confiftit,propugnatorem habet optimum,ac cli terrqs regem,
omniumq, refum creatorem. Si traiedo Pado vitra contcnderis, non cum ho-
minibus,fed diis immortalibus bellum tibi eile fentics.Caue tibi Atila,& cxuta
(cmeritate ficuitiaq;, coerce furorem. Quid enim magis temerariu fle poteft,
r tfurri duerflts Deum arma gerere? QuuTmagis ingratum,qm in eum quo
vitarri, dignitatem* imperium, cxteraqs innmera bona acceperis, inftfuere a-
cicm ? extrem quidem id foret amentix.- Aniris S NiCafius,- item pleriquc
viri Deo deditiifimi,magnas furore tuo vrbes diuina ope vindicarunt. Quid
facietDcus , cuius vel minimo nutu,quum omnia diuina: maieitatipareant,
iummofalig*0 facillim deturbripotcs,&itadeturbari,vt nulla tui tuorumq?
v" *"* i ii>
ANT. N F I N 1 1 REL V N G A R.
Scytharum monumenta fuperfint ? Time Deum , diuino nutui perreuerefitcf
obfequcre,& feruo internuncioqj Dei lubenter aufculta. Quandoquidem mi
nimus feruorum Dei,in nomine Iefu,quod eft fuper omne nomen, & in figno
falutis,vno duntaxac digito, te tuasq] copias proteret vniuerfas. Ne audeas ( te
quaefo) Atila,Romana: vrbis fedcm,quambi Deus optauit,inuito numine an
helare , in qua non modo Barbaras gentes, fed ne prolem quidem Romuleam
Deus patitur imperare. Diuini eft ( mihi crede) ilia fedes imperij,vbi Deus per
vicarios pontificcsqj fuos,humanavota ac preces exaudiuit,ibi humanam cul-
pam &: delita rcmittit. Ibi Deus ius quotidie dicit , ibi humana crimina iudi-
cat,ac expendit. Ibi Petrus pontifexmaximus,Chrifti legatus,cu collegaPau- Ie
lo dominatur. Ibi exteri pontfices , eius loco rite fuffecti , ac diuina poteftate
donati pra:iunt,humanamq5 falutem ftudiofiflini curant. Ne audeas igitur Vr-
bem inuadere, reginam gentium, fepulturam martyrum, parentem orbis, offi-
cinamtriumphorum, & diuini potius quam humani imperij fedem. Parce A-
poftolica: fedi,fub Petri &: Pauli prxpotenti numine tuta:. Parce pontificia: ar-
ci,qua: ex oifibus fan&orum, & calce martyrum cruore fuffufa , conftrucb eft.
Parce magna: ara: Petri,petra furTultx.Quicunq; Romam olim,qua: diuini im
perij fedes futura erat,inuaderc aufi funt,e tanto fibi facinorc exitium inuene-
re. Senones Galli pari impetu ac viribus Italiam adorti,vrbeminuafere,prter
Capitolium omnia diripuere,tot deinde cladibus &: erroribus afFeti,ac tarn fi- ie
niftro denique fato vexati funt,quod vrbem Romam nunquam vidiife , quam
cepiTe maluiTent. Porfennapotentiflimus Hetrufcorum rex,non fine vit pe-
riculo earn obfedit,atque non fine ignominia &: detrimento,re infe&a recelfit.
Romanam potius amicitiam, qum arma cupiuit. Hannibal affli&is ( ne dele-
tas dixerim) populi Romani viribus,adobfidendam vrbem profeus,non mo-
do non expugnare,fed ne videre quidem dirus hoftis potuit, mox inde confei-
fcendae fibi mortis neceffitatem comparauit.Etne perhiftoriaseuagemur,Ala-
ricus nuper Gothorum rex, idemque Scythia oriundus,Roma: manus iniicere
aufus,poftfocdatamvrbisinaieftatem,commiflumqjpiaculum,intcrceptamox
vita , miferrim obiit. Mitius deinde cum imperio Romano fegeTere Gothi, }o
neque viribus,eque feritate Vnnis inferiores. Proinde diuini imperij fede,A-
tila,nunc abftine. Romam deorum domiciliumdimitte.Regina terrarum,ma-
trem gentium,patriam populorum,antiquitatis facrarium,monumentatrium-
phorum agnofce,& venerare. Potentiflimamdiui Petri folio coerce manum.
. Enfiferi Pauli reformida nume. Quod ni feceris,diuino fimul & humano fup-
plicio tu cum tuis cumulate mulraberis,& mox ferapnitentia duc"tus,teme-
ritatem tuamfruftradcplorabis. Quare omnipotentis Dei ore,fub cuius tutela
degimus,&principum facrofancti Apoftolici ordinis mandato,te copiasqj tuas
pedem referreiubemus. Itaquc hinc propere caftra amoueto,feras Barbarasqj
gentes abigito , patrias fedes repetito. Padum caueto fupcrarc,furori - 4<
bus finem imponito.Humano fanguini pofthac,quando diuina: fatis ir fatum
eft,parcito. Italia, ac vrbe Roma abftineto. Extra Italiam,prout lubet,etiam in
Scythia dominator : quod ni feceris, letale tibi iudicium ccclo imminere in-
telligito. Neque illudignorato,iratanuminaex inimicis,per inimicus fuos cu-
mulatiffimas eiTe pnas exigere folita: quodne tibi accidat,iter terumqj pro-
picito^huic Chrifti vicario credito,&audito. Haec Leopontifexminaciac
aiuino fer ore loquutus, ita regem exterruit, vt no multa verba facer potue-
rit. Alarici cafum mente agitans,eo magis Lconi credere cogebatur. Tandem
pauca refert,fe credere ex viri grauitate ac reuerentia vultus, diuina ha:c man-
data fuifle : idcirco ad Mincium amnem fubftitiife , vt diuinam voluntatem Jo
cunftatione ipfa dignofceret. Alarici fe exemplo dcterritum, aliquadiuibifta-
tiuahabuifle, inuitis Padum numinibus nunquam fuperaturum , neque a&u-
rum quicquam. Proinde aflueranter polliceri,fe no vlterius caftra moturum>
moderaturum furori , quern ex diurna mente eonceperat, &fanHflmo viro,
Chriftique legato,vti mandarat, veftigio aufcultaturum. Dimiffo Leone voti
compo-
DEC AD IS t LIBER VIL
compote , antiftitis afpettu verbisque continuo victum Atilam admiranmf o-
mnes. Multiq-, proceres fubindc percunctatur,cur pontifici Chriftiano tam fa
cile ceflcric,efrceminammq pra* timor animum olderit. Nee paruaquidem
(inquit) facerdotum manus,nec Pontifex ipfe me deterruit,fed duos fnes, qui
emiffa barba , venerando horribiliqi vultu, fupraillius viri caput, diftrictis
enfibus aditabant,reformidare coactus fum,qui nifi legato fuo ,-
icntem infeftis gladiis mihi mortem minabanmr. Petrum & Paulumfuo tunc
vicario pra:ftoadfuire,creditum.Vnni regis edicto in Noricum&rPannoniam
ftatiua moure,&: fedato furorc,ca*dibus & incendiis abftinuere lubenter. Leo
* impetrara totius Italia* falute,immortales Deo gradas agit,Romamq; reuerfus,
publicamEcclefia* liberationem retulit. Poil ha: paterille optimus,omnes in-
gemj neruos ad aTerendam orthodoxafdem,qu ab Eutychianis potifimum,
cNeftorianis eatempelate admodum vexabatur, fan conuertit. Neilorius
enim, Conftantinopolitanus antiiles, Virginem non Dei, fed hominis tantm
matrem fuiTe alerebat, vt vnam carnis, diuinitatis alteram perfonam faceret^
ac//uncrumalterum Dei filium, hominis alterumefle aiTeueraret. Eutyches,
ne huic adftipulari videretur, diuinam cum humana natura in idem compol-
recidifle tradidit , vnumque factum nulla ratione oportere diftingui. Fla-
uianus metropolita By zantinus vtranq; damnt ha*reim< Synodus Theodofij
i0 iuflu, Ephefi habetur , in qua pra*fidente Diofcoro, Eutyches abfoluitur,& da-
mnatur Flauianus. Contra Leo poil Theodofij excellum,Chalccdonenfe con
cilium Martiani auctoritate ac imperio habendum curauit,quod frequentiifi-
iQum profe& fuieferunt,quando fexcentis S trigintafacris patribus coli-
ti/le dicitur. Vbifacri conuentus cfulto aTeueratur,duplicem in Chrilo fuif-
fe naturam,vnumeundemqjChrilum,DeumSdiominemeie credend.Dc-
inde aucTrores Manichea* labis , omnium patrum confenfu extemplo damnati,
libri eorum publice ccremati.Falus Diofcori conculcatus,ha;refsq5 abrga
la. Sub idemtempusEcius patricius,vir bello clarifimus, non modo Atila,fcd
Imperaron quoq; Romano formidolofus,variis inuidorumeriminibus pollu
te latuSjValentiniani iuflu, Maximo patricio obtruncatur.Traufila deinde Ecij
commilito, vt amici mortem vleifeeretur , fauente quoq; Maximo, Roma; Va-
lenrinianum interfecit. Hic quum annis trigintaimperalTet,maioremque vit
partem Rauenna* duxiflet,ad amplificandum vrbis dignitatem,Rauennati me
tropolita; duodecimfubiecit epifeopos, vtputa Arimini, Cefena*,Foriliuij,Fo-
ripompilij ,Faucnria*,Foricornelij, Brincij, Bononia*, Mutinae, Regij, Parma*,
Placcntia*,vnde hexarchatus nomen huic inditum. Rauenna* pra*tereamnia
amplificauit. Ioannem epifeopum imperiali habitu , qui ex candida lana con-
tabat, vti iufit. Quare cum Romanis pontificibus fefe conferre aufi funt Ra-
uennates. Maximuspot Valentinianum,vfurpato impcrio,Eudoxiam Valen-
40 tiniani vxorem, vi raptam fbi coniugauit. facinoris indignicate commo-
ra, Genfericum Vandalorum regem , Aphricae debellatorem, adinuadendam
Italiam,& ad vleifeendum fcelus lufcitauit. Qui comparato ex Aphris , Mauris
Vandalis exercitu hominum circiter trecentor milium, cum maxima claf-
fc traiecit in Latium,dehtutam ciuibus vrbem cepit. In quorum fuga,Maxi-
mus tyrannus ab Vrfo , Romano centurione caefus. Genferico vrbem intran-
ti,Leo quoque pontifex occurrit,& orauit,vt abacia praeda contcntus^ vrbis &
templorum incendio parceret. Qupd impetrare nonpotuit, quando inexora-
biIiorem,qum Atilam,Genfericum inuenit. Vrbs tota igniferroqj Vandalis
Aphrisqj vaftata. Abeuntes Vandali , per Campaniamiterfaciunt, Eudoxiam
fo cum filia ecum ducunt,Capuam cum nonnullis Campania; oppidis expu-
gnant.Romani poft quartum acdecimum diem,deferta vrbem repetunt. Ani-
rumenaroremindemortui Imperatoris locum fufficiunt , quo cum Marna-
nus pro reipublica: falute j haudinuitus tunc feedus miuit. Leo pontifex ad
initaurandatemplacumVrbe animum conuertit. Demetria; religiouifimmu-f
Jieri ditifimae perfuafit, vt diuo Stephano ad tertium lapidem , in fuo fundo
i iiij
/
104 ANT. BONFINII RER. VNGAR.
bafilicam dificaret.Ipfe in via Appia beato Cornclio aliam ercxit,diruta tem
pla^ facra vafa inftaurauit.Treis cameras in Petri, Pauli,Ioannisq$ bafilicafe-
cit.Sepulchris apoftolorumexcubitores adiecit, quos cubicularios appellauit.
Monafterium in Vaticano , baud procula Petri bafilica,mulieribus tatuit. A-
cephalorumhaereiim,qui in Chrifto fubftantias negarunt, fuis cpiftolis acerri-
m confutauit. Santifimum igiturpontificem^ vt ad Vnnorumhiftoriam re-
deamSAtilpcrreuerentcrcoluitjaimifithonorifice.Ipfeqjcumvniuerfoex-
crcitu, Italicis opibus exuuiis onuftus , in Noricos eueftigio fe recepit. Sed
antequamexItaliapedemeduccret,iUudinterminatuseit,longgramorafeI-
talis bella illaturunijnifi Honoriam Valentiniani fororem, PlacidiqJ Augufta:
fliam cum legitima principalis Gaza: portione,vxoris loco darent. Nam hare
dum A rila ageret in Italia, &ipfa honeftatis gratia inter facras virgines aflera-
retur,clam ad Atilam cum epiftola miit eunuchum,qua Vnnum in fratrerr r-
ritabat. Hortabatur, vtaduerfus cum arma caperet, ipfamq; copiis ac pecuniis
adiuuaret,quodvt honeftius facer videretur,admonebat,vt fuas nuptias
haud tali viro indignas poftularet. Eunuch Atila grato animo admilt,eidem
clandeftina mandata dat, quibus Honoriam bono animo eTe iubet , Augufta:
virginis coniugium,quod vltro detulerat,ibi chariffimum efle fignificat,eam-
que maxime omnium amaturm. Ex compofito legatos ad Valentinianmit-
tit , quibus Honoriam cum media Imperij parte poltulat, vt hac affinitate con- *a
iugatijVtriufque ocio, & faluti vniuerfi orbis tutius confulant. Quod fi praeter
arquum & fas , Romano principe repulfam hanc patiatur , fe vniuerfam cum
Imperatore Italiam deleturum , minatur. Valentinianus cum his oratores re-
fponis dimiit,fe affinitate tanti principis n afpernari, immo nil ibi hoc tem
pore antiquiusacciderepotuifle,qum regem Atilam faluberrimo vinculo ibi
conciliare. Hoc modo vtrunqueimperium facile pacari poTe, proinde anim
fuum fponteid anntere.Intreafe- forris, aefenats populique Romani vol-
tatem exploraturum, fine quorum iuiii &C au&ritate nihil in repblica rite fi-
eri pffit. Sub idem tempus Valetinianus ea,quam fupr diximus , morte diem
obiik til omnino verba bi dari fufpicabatur. Reucrfum tandem in patrm, 5<*
aliqui parurri vixifTe prodidere,nonnulli m Gallias,vt illatum ab Ecio, &The-
odorico Viiigotharumrege conflictum vlcifceretur, iterum rediiie fenpferut.
Et quam feriptorum difcordiam fuprtangere occperamus.hc proutres po-
ftulat,explicabimus. Annales Vngarici , aliiq permulti, poftquam Atila,cum
viitore ditatoty cxercitUin regnum fe reeeperat , eum de bello Itlico & Illyri-
co trimphafle ferunt,exhibuifle munus gladiatorum, varia edidife fpeftacu-
la. Sicambrix populo terepulum dedifTe, mililiafxpefparfiie, multa populis
conuenientibus prodegiiTe. Et quamuis de inuadenda Afia atque Aphrica co-
gitaret,ne fua virtus remollita videretur,vir tarnen fumma libdine perditUmy
inter conuiuia, & ingentemconeubinarumnumerum mentem remiiMe^vte- 4
dem modo elaflati cum corporibus Vnnorum animi , vehementius noua bel
la fepararent.Ildico puella ei fuit prx exteris gratiifima,B;icT:riartorurn regs -
lia,mira pulchritudine,& incomparabili vcnuftate,cuius amore fuccenfus,eam
primara: vxofis loco habere cftituit. Comparatis pro regis dignitate nuptiis,
peromnemmtemperantixlicenti\inconiugaliconuiuioibiindulfit,Baccho
Venere corpus ita ea noiSte confecit, vt inter dormiendum fupino corpore,
profluuio fanguinis naribus continuo fuffocatus interierit. Expcrreda mu
lier,virum amplexu repefens,extirttuhi algentmqj inuenit. Conocatis mox
cubiculariis, elato lu&u, fatumre'gis irtopinat promulgatur. Fatum (inquamj
viro non indignum, nam cfui alienumfanguinemtantopere anhelarit, proprio je
hrtc expleri & interire deeuit. Martianus ea rtoite, qua hoftis irtteriit, areum
Atilx in fomnis fracbim vidifle, &hinceius interitum prxdixifle traditur. Ac
vbi mors eius vulgo diffufa eft, omnes Scytharum animi extemplo conftern-
tur.Confpicantur enim tale tantum imperiumc diuerfisgentibus, eifdcmqj'
inter fe diflentientibus & infeftis,quando Gepidx & OftrogothxjVelutiferui,
prx
DECADSI. LBER Vt xas
prat timor cu Atila commilicarunt, nunquam conferuari, neq; tot natiries in
obtequio retinen poTe,omnes haud ab re continuo defecturas arbitrtur.Ex-
equias tandem Chaba & Aladarius,vcl(vt alii dicunt)Hernachus & Durichus,
eius filij cuii cseteris principibus,faciendas curant. Funus proviridignitate,cu
maxima pompa, populorumque frequentia celebratum:corpus in facellum,ac
maiorum monumenta relatum, de quibus fupr diximus. Nam in celebri via^
vbi columnam Vnni erexerant , ela 4 caeterique Scytharum duces fepuiti fue-
rant. Hunc Vngari centum & vigintiquatuor annos vixile , pra terca quatuor At,"t**t
& quadtaginta regnafte , poft ingrelum inPannoniasannofeptuageiimoe-
lo cundo, alute vero Dominica quadringentelimoquinto^ vita eXceiiflferut. 4 o f,
Iordanis eius funus itaprodidit ,in mcdiis caftris , intra circunftantia tentoria
cadauet fuiile potum, electifimos Vnnorum quits , vn cum Pyrrhichia
faltaone,modulato cantu,eius laudes circm concinuifc. Circenlium more
circumcucurriTe, moxcollataftrena, corpus honeltale, comeiTationem cum
gaudio /imul ac luctu celebrafle. Subinde clm , ad praftitutum locum
corpus h umi condidifle dicaTc hoftium exuuias , multoque deinde humano
/ngume parentaiTe.Iordanis autem longe dilentiens,cui an ne fides abrogan-
dait,ij iudicent,qui citra inuidiam vetuftiora Scy thicarum rerum monumen
ta perlcgcrint , Atilam refert , poft bellum Italicum , reuerfum in Pannoniam,
20 expeditioncm iterum in Galliam , ad delendos Vifigothas recefiTe. Quod vt
facihus erHceret , eosque incautos adoriretur, adMartianum Imperatoremle-
gatos continu miifte,per eoscp acerbifime poftulaTc,quod Theodoiii quon
dam Imperatoris ibi promilfa minime praitarentur,proinde Gracorumprin-
cipi bellum indixiTe. Hoc regem callidillim idcirco fecifle,vt hoftes qi i Gal-
lias occuparant, &c VafconiaTholof imperabant , omni fu b hoc pranexcu fu-
picione liberaret. Deinde mox in Galliam longis itirienbus cum mximo ex-
ercitu ctendhTe, Alanosq; prius, quam Viigothas aggredi tatuifle,vt his iib-
adis, Vifigothas longe facilius ipfe protereret. At non lemper fententia coni-
lia noftra mccedunt. Ne Thorifmundus quidem , Gothorum rex, mentem A-
tibe non intellexit,quippe qui veritus , nevictis Alanis fortiorcm hoft experi-
retur.iis cum magnis copiis prxft adfuk.Inuadcntibus Vnnis,ne minore qui
dem animo ac vifibusoccurrit, conferto pra-lio diu pugnat,Vnnus tadcm in-
clinatus,acubindedaretergacoactus,pafimfunditur,&fugatur.Tantaccdcs
ibicommittitur,vtne minorem quidem ftragem,quam in campis Catalanicis,
quosMauriacosnuncvocant, Scythapaflus fuifle credatur. Si Gothico fcri-
ptori credendum efle cenfemus , Vnni detrimento & ignominia iuxt afrecti,
in Pannoniam Ccfc referunt. Exinde Atila,imminuto admodum nomine.con-
temni coepit,neita quidem, vt antea, formidolofus erat. Thorifmundus Tho-
lofam victor rediir,paulo poft diem obiit. Nam quum taita vena, morbi grada
40 fanguinem exhaurit , ab Afculo cliente inimicos adefe nunciantc, fubtractis
armis ipfe confoditur. Sed ne nioreretur inultus , altera manu,qux libera erar,
rapto fcabello inimicos nonnullos interfecit.Thcodoricus frater in regno fue-
ceult. Antequam ad Atilam redeamus , Iordanem de Viigotharum rebus plu-
ra dicentem , aliquantulum profequamur. Theodoricus regnum adeptus, Ri-
ciatium Sueuorum regem,&cognatumfuum,quiin Galatia, Lukanivecon-
federatjreperitinimicum* Nam quum Riciarius totam Hifpaniam oceupare
ru'teretur, Theodoricus modcratis agens, principio eum per legatos admo-
nuir,abalienisfinibusinanusabftincret:nequeidauderet,quodforetiniquum,
fuxmoderaretur ambitioni , quippe quxmagnam fibifoleret inuidiam cora-
jo parare. At ille contumacis refcrens,Nullam (inquit ) alienarum rerum curara
Theodorico eTe oportere , eque decere , fe cuiquam negocium faeeTere , &
hinc arque hinc moleftias temer commercari.Immo ftudiofime pracauen-
dum ne Suenos infeftet. Qu,areTholofamhoftili manu vifere cogeretur, vbi
oninisgladio res ageretur. Thorifmundus his Verbis commotus , cum omni-
bus finitimis rem componit,Gundicum Sc Hilpcncum,Burgudionurn reges in
io* ANT. N F I N 1 1 RER. V N A R.
focietatem accipit. Mox cummagnisexercitibus contenait in Hifpaniam, ad
Vrtriumamncm,qui Aftutiam Hiberiamqj interfluit.Sueuis occurrlt,vbi com
miTa pugna tarn infeftis congrediuntur animis,vt multi vmnque ceciderint.
Sueui tandem vidi& ad internecion vfq; caeii. Riciarius raptanaui,dumfalu-
tem fuga <iifquirit,in Gothorum manus incidit,inTheodorici confpedum ad-
dudus,iibi fuisqj veniam inuenit.Quandoquidem benignus hoilis,poft vido-
riani amplius famiendum eTe,non cenfuit. Domitis Sueuis Agiulphum clien-
tempraefecitj Varnorum ftirpe natum,qua: Gothicifanguinis nobilitatead-
modum erat abiunda. Hunc Sueuorumfuafu rebelltem, Theodoricus mTo
exercituperprefedos cepit,captumq; moxcapite muldauit,vt exemplum ex
teris ipfe proponeretjgratiifimi domini obfequia nunquam detredanda. Sue
ui rcformidatafa:uitia,ad placandumregcm,cum collegiis facerdotum mifere
pontfices. A quibusitaexoratuseft,vt non modo Sueuis ignofccretjVerum e-
tiamde propria gente deligendorum prineipum poteftatem faceret , ac Ro-
fimundum mox eledum confirmauit. Theodoricus tertiodeeimo regni anno
diem obiit, fuffedoqjloco eius Henrico fratre , veneni fufpicione non caruit.
Mutatio deinde freqens prineipum &: Imperatorum,Vifigothis amplificando
Imperij occaionem obtulit.Nam capta prius Hifpania,in Gallis imperiumam
plificarunt; Henricus Aluernam oecupauit, Romanorum prineipum federn.
Dehishadenus.Sedvtadremnoitramredeamus,poft Atila: mortem fadadif- 2.0
ienfione,Valamir&:Theodemir Oftrogotharum,& Ardericus Gepidarum re
ges , primi ab Vnnorum regno deficiunt, feqj inlibertatem vindicant.Idipfum
Marcomani,Eruli, Turingii & Quadi faditant,neque poil Atilam,in Ernaci Sc
Durichi, Atila; filiorum feruitutem reeidere patiuntur , quare in Oitrogothas
ac Gcpidas,Vnnorum principes arma fumunt.Ernacusin Gepidas cum trigin-
tamilibus hominum profedus, primo congrefl'u ab Arderico fuperatur3& cx-
ditur.Durichus Valamire & Theodemire fufus ac fugatus,cum Vnnisin Scy
thiamfe reeipere cogitur. Pofthac in Oitrogothas Vnm arma vitra fuiere for
midarunt.Gepidar,vtIordanisaudoreit,trigintafer Vnnorum milia trueida-
runt. Ellacum Atilxfilium fortiflm pugnantem interfecere, reliquos eius fra 30
tres,iuxtalittusPonticimaris,vbi Gothi c5federe,fugarunt. Varia; gcntcs,hoc
bello libertrem nada^inprouinciaspopuli Romani venientes, gratifimo do
minio Martiano fufeeptaefunt, diftnbutas ibi fedes acceperut.Gcpida: fuga-
tis Vnnis,veluti iure belli,totam Daciam fibi vendicarunt.Nil aliud Romano
imperio, praeter pacem annuque folenma, vt ftrenui viri , rnica padione po-
ftularunt,quod Imperator lubenter annuit. Oftrogothae fedes Romano impe
rio petiere,Pannoniamqj impetrarunt.Sarmata: &Cemandri,acex Vnnis qui
dam , in parte Illyrici, iuxta maritimam vrbem fedes inuenere , ex quo genere
Bilinadux Pentapolitanus,eiusque frater Froila, BeiTaque patricius promana-
runt. ScyrijSedagarij, cjeterique Alani Scythiam minorem,& inferiorem My- 40
fiam acceperunt.Rugi & nonnullae nationes,Byzim & Arcadiapolim mcolen-
dam petiere. Ernacus , minor Atilae filius t cum fuis in extrema minori Scy thia
fede delegit.Eumedzur & Vultizinmr,eius confanguinei, RipeniiDaciapoti-
ti. Pars etiam Vnnorum in Macedoniam & Grxciam diuerterunt, qui Sacro-
mantifij Sc Fouatiidicuntur. Minores vero Gothi , populus quidem imffien-
fus , Vulfila ducc,pontifce fuo, in My lia regionem Neapolitanam , ad radices
Hcmimontis incoluere. Gothi igitur,qui in Pannoniaconfedere,regnantc Va
lamire in partes treis diuii , veluti tres fratres vno confenfu imperabant. Vala
mir inter Scarmurgam& Aquamnigramamnes,ThindimerprterlacumPel-
fodis, Vidimer inter vtrofque quieuit. Defundo Atila, quidfucceTerit,Vnga- r9
rici aliter annales referunt,duos eiusfiliosjurnperio maturos ceteris fuper-
fuiue.Germanos, qiiibusThetricus Veronenfis praeerar,atque Vnnos,fada fe-
ditione,diuerfa fenfifle. Alios Chab, ex Honorij Imperatoris gnata genitum,
Aladarium alios , ex illuftri Germanorumprofapia genitum poltulane.Thetri-
cus cum Vnnis paucis Aladario fauebat , quando Germano ule fanguine na-
u$
DE AD I S I. LIBER VII. Xc?
tus erat,ratus Vnnorum inteftina difcordia, corum impcrium facile ruirurtm
vnde ingens orta feditio. Vnnorum pars cum Germanis, cum alus gentibus a-
l fentiunt.Tat um vtrinque praelium commirtitur,& tam dirum & acre, vt vi*
diebus quindecimit ab inteftina clade cefatum.Cruorem gcntium,in Danu-
bium riuos egie perhibent.Inhac pugna Temper pars Chaba* fuperior habita
Thetrici tandem arte proteritur. Chaba cum fexaginta fratribus natu minora
bus,ac Vnnorum quindecimmilibus,qui bello fuperfuerant,in Grciam au-
fugifle fertur, vbi honorific exceptus annos tredecim egit. Deinde patria?
haudimniemor,vniusanniitinereinterioremScythiamrepetiiTe,etauum ad
o hue viuum inuenifie dicitur , quod omnino videtur incredibile. Eius conilio
vxorem quoque , de Corofmaua, vicina Scy thia* gente , duxife : ex eaq; Edc-
men&Eden,^ioshabuiire.Quoadvixerit,derepetdafemperPannoniamo-'
nuiuegnatos,& Pannonia: ac Sicambria nomen,adnouitTimu vfquc diem ore
agitane. Neq; vt tempeftate noftra videmus,VnniPannonijs fuere penitusex-
ab.Nam qui captiui caede fuperfuerant,quum prope Germanos quibus erat
in///, cmode habitare non poflcnt,in pofteriorem Dada* orani,quam Traf-
/y/uaniam dicimus,feceflere. Seq} Siculos, mutata T in literam,appellanmt:
quoniam Vnnorum nomen, omnibus tunefinitimis gentibus nimis infenfum
eue intelligebant.Hi adhuc fu matrimoniaexternis non communicatee pro-
*o prium fanguinem inficiant.Seueriores adhuc mores retinent, multumqj car-
reris Vngaris difFerunt. Literas Scymicas habent, quas non in papyro feribunt,
edbreuifmoligno excidunt.paucisnotis multafenfacomprehendunt. Bar-
bati incedunt &c aufteri,abund> pecoribus,&: ex agriculturaacpaftura vi&ura
trahunt.Seruitutisimpatientiflimi,quippe qui vfqueadeo libertatcm colunt vt
mori, quam tributa foluere malint. Vngaria* regibus nunquam ftipendia pen
der voluerunt , eque vt id facerent , vlla vi cogi potuere. Noftra vero tem
peftate precibus tantum , ac regis gratia adacti unt, vt diuo Matthia: quibuf-
damtporibusdomefticatimbouemfoluant. Quinetiam (vtaiunt) quum Vn-
nos , quos deinde Vngaros appellauimus, Pannonias repetere accepi/Tent, ha-
> bito delecl:u,eis in Ruteniam , quam Roxiam nunc dicimus , Roxoanis olim
habitatam , occurrre. Iundo in Pannonias agmine rediere , vt in fequentibus
latiusoftendemus. HiChabaminGrcciainteriiTereputarunt,vndeortapro-
uerbiis oratio,adhucper Vngarorum ora vagatur,Tunc redeas, quum Cha
ba Grazciareuertetur.Chabaigitur in Scythiamreuerfus,quiacx matreGra:-
canatus erat 6c vxorem pcrcgrinamyacceperat,Scy this contemptui haberi c-
pit,quandoquidem fuum fanguinem infecifl videbatur. Aladarius& Germa-
, ni , cum paucis Vnnis ca*terisque rcliquiis exercitus Atila* in Pannonia reman
fere. Aladarium cum Thetrico in ea feditionc carfos fuifte credunt,proinde va
riarum gentium in Vngaria remafere populi, qui vfque ad Vnnorum reditum
40 fub Oftrogotis maxima ex parte fuere. Atq; ideirco fa&um eft,vt Germanos
Vngaris pafim admixtos adhuc Daciam & vtranque Pannoniam incolere vi-
deamus.Quia defundo hc Atilavtrique populi ex Aladario & Thetrico prin
cipe remafere. Sed nefcio,quo fato datum erat,vt defundo Atila,ac frado Dei
flagelio,& extindo acrrimo hofte Romanorum, adhuc eius reliquia*, Italian
iterum & infeftare & perdomare perrexerint. Scilicet armis dtaxatScythicis
imperii Romani faftusfemperproterendus erat. Adhuc mortuus Atila Italian
in/datur. Eruli nanque & Turingi , exercitus Atila* reliquiae T qui fuperatis 8
igatis Vnnis, ad Danubij oftia confedere, poft Atila* mortem anno fer vige-
fimo, Odoacre du ce , imperante Auguftulo, Italia adoriuntur. Aquileia adiar
la uam relia, in Tauriiios,Vicentinosque, inde in Brixianos flexerunt. Odo-
acer Oretem patricium apud Ticinumfuperauit,fuperatumque interferir,
Auguttulum eius filium , imperio eiedum , ad Lucullanum Campania* op
pidum relegauit , vbidepofito paludamento , priuatam vitam egit. Romanum
igicur imperium , quod ab Augufto fumpitinitium,ab Auguftulo exitium ac-
ccpit.Interfeto ]?atricio,Romam conuerfumOdoacremjprodeuntes obuiara
to ANT. BONFINII RER. VNGAR.'
Romani,fauftis acclamationibus admiferunt,& cum triumphali pompa in Ca
pitolium duxerc.Quipacatamox Italia,tredecim annis cum fummatranquilli-
tte regnauit, tertiamagrorum partem fibi fuisqj diuifit. Ne foli quidcm patrij
regnum afpernatus eft , nam qm Feltheus Rugorum rex, qui &Fenadidus
eft(Rugi nim vlteriorem Danubij ripam in Germania tenucre)Erulos, qui do
mi remanferant,infeftaret,ac propriis fedibus eiiccre niteretur,validiiTimas ha
bito deledu copias aduerfus eum coparauit.Superatoque Danubio , cum Fel-
thco conflixit,regem interfecit, Rugos ad internecionem pene deIeuit,eorum
prouinciam, ne amplius habitan pofetjtotam ferro igniqj vaftauit. His pracliis
ab Odoacre Romanorum rege parta vidori, futura: Italis calamitatis pratbuit le
initium.Siquidem Longobardi,tnc primm populi Romani prouinciis notij
Rugilandiam,habitatoribus vacuam,Codaoro rege occuparnt,quam ad An-
doiui regis vfque tempora,annis circiter viginti tenuere. Poft Atil obitum*
vt rem aliquanto altius repetamus, Oftrogotha:, varia:que illius exercitus reli
quia:, Pannonias incoluerunt. Apudhos Valamir,cum Tindimere Se Vadimc-
re fratribus, vt paulo fupra didum eft , fat quiete regnauit. Annua Martiano
principe dona,vt ida fdera feruaret, loco ftrena: accipere folebat,quae quum
per contemptumintcrcipiconpicarctur, vn cumfratrib. furore percitus, co-
ado exercitUjin Illyricum erumpit,omnia mifcet,ac populatur.Martianm fa-
di poenitet, ems enim ac fuperioris anni promifladonamittit,futuri vero tem-
poris afeueranter fequotannis caetera mTurum recepit . Pacisque obidem,
Theodoricum Thindimeris filium, concubina Erclina natum,ac optima: in-
dolis infamem acccpit,quiConftantinopolimdudus,ahquanto natu grandior
fadus , Leonis imperatoris gratiam promeruit. Hinc inter Oftrogothas ac Ro
manos concordia firmiorefeda. SedGothi,quumvirtutemfuamciodelitc-
fecre grauiter ferrent, viresque fuas orientare percuperent,expcditionemali-
quamfmere decernnt. Primm contra Sagadas, qui vlteriorem Partnoniam
pofidebant,arma capiunt.Quod vbi Duizia rex Vnrtorum,& Aula: filius intel
lexit,coadis paucis, quos habebat , Vnnis,Vltingures , Angiftros , Bittgfes,
Bardoresfecum inbelli focietatem accepit, ad Baflianam Pannoniae ciuitatem jo
caftramouir, earn obfidet, ac populatur agrum. Qupd vbi Gothi compertum
habuere, dimiTa in Sagadas expeditione,aduerfus Vnnos fefe conuertut,quos
non modo fudcrunt,fed fufos fedibus fuis eiecerunt , Se qui reman ferant,ad-
huc Gothica armaformidant. Quiefccntibus Vnnis , inter Gothos Se Sueuos
bellum obrepit.Hunimundus Sueuorm dux , dum ad populandam Dalmati
an! erumpitjiterqj facit,Gothorurri armenta in campis errantia abigit, quando
Sueui Dalmatis Sc Pannoniis haud procul abfunt.Id a:gre tulere Gothi, qua-
re Seus redeuntibus,Tindimere duce,ad lacum Pelfdis, cum magno profi
cuo infidias collocant,non tarn huius prarda: dolore, quam maioris lictia: mc-
tu dudi , intempefta node praeter lacum adoriuntur , qui inopinato pradio - 4
fternati,haud multum obftitere.In ea pugna Hunimundus rex captus,Vidique
Sueui, quibs omnibus , inprimisq; regi data veni,eiusq; filius Thindimer
adoptatus , paulo pftin Sueuiamcum fuis honorific dimTus eft. At -
cepti beneficij immemor,non multo pft tempore Scyros , qui fupra Danubio
time forte confederant, Se cu Gothis quiete verfabantur, fufcitauit in Gothos,.
Illi autcm ex compofito hos adorti , non tarn metu, qumadmiratione percu-
1re, fiquidem haud mediocrem fibi cum eis confuetudinem interceder Go-
thinouerant,acerrimam inter fe pugnam coferunt, Scyri tandem ab his ad in
ternecionem vfque ca:fi. E Gothis Valamir,equo excuTus ^oftilimantioccu*-
buit. Poena: Scyris cumulate funt exada:. Hunimundus Sc Alaricus, Sueuo- f
rum principes,idem veriti,& Sarmatarum auxilio freti,in Oftrogothas itcrum
arma fumunt. Quin &Beuca Sc Babais , Sarmatarum reges , fecum Scyrorum
reliquias, & Gepufarum Rigurumque primates, variasqe gentes, in auxilium
Sueuorum corrogarunt , ad Baliam Panrionia amnem caftra collocarunt. His
infefti occurrre Gothi , qui vbi in hoftium conpedum venere , eduda acic
manus
DEC AD IS I. LBER Vit *
fiunus conlcrunt. Tantum fanguinis hauriunt,vt per campos cruoris riuiage-
rcntur , hoftiu innmera mukitiido defiderata eft. Thindimer, caefis hoftibus^
elams,acrratris mortem,Gothorumq; iniurias vltus,in fedes fuas fe recepit.Ne
multo quidem poft tempore , is non fat fibi Sueuis pnarum exolutum eile
rams , quuni Danubius glacie conftitiifet , magnum in Sueuos traiecit exerci-
tum,atergo eos ex improuifo aggreditur* Quando Sueui ab oriente Bauaros,
ab occafu Francos, meridieBurgundiones,feptentrioneTuringoshabent,
qui vna cum Alamanis,qui ingentes alpeis accolunt, cum Sueuis plane confen
fcrant. Gothi Sueuiam, fmitimasqjprouincias dinpiuntpariter, cincendunti
io Hoftes omnes proterunt , apportataque ingenti prarda, in Pannonias redeunt*
Quum victor ac diues Germania Thindimer rediiflet,paucis pft diebus^
Theodoricum flium hononfcentiifim ab Imperatore Leone remiflum,ltif-
fimo animo recepit.Theodoricus,nc tanto patre indignus videretur,annos iam
natus duodeuiginti , fexnuliavirorumclmibi compart, fupcrato Danubio,
Babami Sarmacarum regem clandeftino mpetu adoritur, qui interfecto Co
mando Romanorum duce,imperioiilfim dominabatur,confternatum pr ti
mor regem obtruncat,regi,liberos, vxorem&: fortunas capit, estera diripit,
& incendie. Mox antequam Sarmatx (efe compararent,opima ad patrem fpo-
iaretulit. Singidauam vrbem, Sarmatis occupata,in ditionem recepit,quam
ne Romanis quidem reftituit,fed ibi ipfe vendicauit. Quum Gothis finitimo-
rumfpolia defuiTent,quando eos longe lateqj diripuerant, exteraquoque bo
na , qua: vita: funt vfui , deeflevidebantur, quare pacem habere ab eo ccepere
Thindimcrcmexorabant,nouaacvtilia bella difquireret,Gothisocium eque
commodum, neq; falutare futurum. Tunc Thindimer Vindimerem fratr ac-
cerfi iubet, quae fieri oportet, enarrat. Illudcum eo decernit , ne gens Gothica
bellicoflima,frequens & fortunata,ocio contabefcat,ac fame laboret, relicto
ibi praefide emigrdum efle. Et quum praecipua in orbe imperia duo fuperfintj
vtri alterum contingat,mifa forte definiri iubet. Vindemeri occidtale,orien-
tale Thindimeri contigit. Arduas expeditiones fortiti,fuamvterq;prouinciam
curant, Pannoniis prseiidem relinquunt. Vindimer quum in Italiam intraifet,
cui Glycerius praeerat, immatura morte interceptus eft. Eiufdemnominisfili
reliqitjCui expeditionem cum bonis &exercitulegauit.Atis Glycerij mune*
nbusvictus, relicta moxItalia,inGallias contendit,qua: abinfeftis circumgen
tibus mifcebatur. Quod vt lubentius faceret,Viiigotharum,qui cognati erant,
ratio hortabatur. Poltquamin Galliasperuentumeft , Oftrogotharum exerci-
tus cum Vifigothis,vi fanguinis,vtrinque fponte coniungitur,vnum (vtitadi-
cam) corpus faciunt,vtolim fuerant. Pifcam redintegrant coniunctionem, &
ita per Hifpanias Galliasque regnant,vt parem hoftem non inueniant.Thindi-
merlllyricum inuafurus,traiecto Sauo,cuncta longe latque difcurfat,pagos&
40 oppida diripit. Nifam,primam vrbem occupat,& incendit. Aradeam & Larif-
(am inTheiTalia expugnat. Mox Nifatanam vrbem in deditionemaccipit, im-
pofitque ibi prarfidio, Theflalonicam petiit. Quam Alarianus patricius cum
magno equitatu tuebatur,Gothorum tarnen multitudinemveritus maximis
hoftem largitionibus ab eius obiidione diuertit. Ito fcedere,incolenda his lo
ca ponte diftribuit, in primisqj Cerras, Peliam, Europam , Mediuiuam , Peti-
uiam,Bereum,&Sium. Gothi inuentis fedibus, inita pace quiefcunt. Thindi
mer Cerris graui morbo confedtus, Theodoricum regni hazredem dclart ,.
Gothis omnibus exoptatumripfe mox,ingrauefcente valetudme, vita exceifit.
Quod vbi Zeno cognouit,gratiiTimo afcitum regem animo fufcepit,interpro-
yo ceres coilocauit.Et vt maiore eum afficerethonore,loco filij adoptauit,creauit
confulem.Etvtaliquademumimmortalitate donaret,ei propalatio equeftrem
ilacua dicauit. Quacunq; eum potuit dignitate,exornauit. Theodricus autem
paulo poft tempore ,quamuis omnibus Byzantij hortoribus frueretur, tarnen
cum animo repetebat , Gothos quos in Illyrico dimiferat , rerum quandoque
inopia, laborare , eque honeftum ibi victum polle ducere , clanflimo fudore
no ANT. N F I N 1 1 R E R. V N G A R.
potius,quamturpifimo ocio viuerc decernit.Zenoncm clm adit,&:exorat,vC
quum Italia terrarum domina,in Rugorum &Turingorumferuitute verfetur>
ac Odoacrcm regem viliffimum patiatur , aflTerendum fece gentium , Roma-
num fi bi mandet impcrium , id magno vtrique emolumento futurum cenfet.
Quandoquidem Imperator grauiifimoGothicaegentis imperio leuabitur, Ro
main a Barbaris vindicabit, quod maieftate fua non erit alienum, ii fenten-
tia cpta fucceiferint. Quando filijloco Zenone adoptatus erat,haudini-
quum futurum,!! beneficio fuo Imperium Romanum, Gothicis fumptibus vi-
ribusq; reeuperatum,Gothorum quoq* rgi potiundumpermifcrit.Quodfiaf-
fequatur,poHicetur fe fenatumpopulumqs Romanum pie fan&eq; gubernatu- i
rum, precario nomine poflelurum. Imperator ne iuuenem magnanimum
exacerbaret, annuit, donatum honorific dimittit ,ratus fore fatius, recupcra-
tam Italiam adoptati filij nomine poilideri,qum pati,vt perpetua fdae gentis
feruitute prcmatur. Thcodoricus voti compos, Zenone dimiflus, ingentem
part exercitum , curat caetera, quae bello funt vfui. Per Syrmium ad loca Pan-
noni x vicina,in Noricos iter facit. Venctiam ingreifus ad Soncium amnem ca-
ftralocatjibique aliquandiu,vt hominum iumentorumque corpora reficeren-
tur,quiefcit. Interea Odoacer, habito dclctu,excrcitum compart, obuiamq;
progreditur.Gothus cum exercitu in Veronenfem agru caftramouet,cui mox
Odoacer occurrit,manus vtrinque confentur,accrrimque pugnatur. Rugi
Turingi dare tergacoadi,palantes funduntur,fuganturq},in fugaftrages maxi
ma patratur. Odoacer cum reliqua parte equitams,paucisqj peditibus,Rauen-
nam fe recepit , vbiregiam fibi fedem ipfe ftatuerat. Theodoricus tranfmiflo
Pado hoftem petit,adaudaq5 audacia,in Italiam penetrat,ad Pineta,adtertium
ab vrbe lapidem caftra ponit. Odoacer inftruda acie, cum hofte iterum con-
gredi non aufusjinvrbemfe recepit, eamq; vallo foaque muniuit. Improuifis
eruptionibus hoilem infeftat,nocte faepius ftationes adoritur, paucisqjcadis in
vrbem refugit.Ne hac quidem arte quicquam proficit,quia vniucrfa regem
dominum ibi Theodoricum optabat Italia. Triennio tarnen obfidetur,fame-
que quotidie ac bello vexatur, per legatos demum ab hofte veniampoftulat, 30
quam impetrarit, fe Theodoricum inltalici regni focietat admilTurum , vi
tro pollicetur. Impetrata venia , non multo pft tempore ad cnam inuitatus
oeeiditunhic Odoacri5 fuit exitus. Theodoricus igitur tertio (vt fupr dictum
eft ) anno , Icalix regno potitur. Quod vt variorum regum affinit^te ftabiliret,
miifa legationc, Ludouico Francorum rege,Andefledam gnatofuo matrimo
nio coniugari petiit.Quam ille lubentiflfim concefit,quin & gnatos treis cum
ea,ad confirmandioftentationem fccdcris,Romam milit.Sed intercidentiaf-
pe bella , affmitas ifta dirimere nequiuit, quae pro regni finibus fufeitabantur,
antequam ex vxorc Jiberos habret. Thendigitonem & Oftrogothonem,quas
illegicimo coneubitu inMyfia ex amica conceperat,akcram Alarico Vigotha 40
rumregi,SigifmundoBurgundionumprincipi alteram defponfat. Ex Alarico
Amalaricus nafcimr,quem vtroq; parente orbatum Theodoricus auus in tute-
lamaccepitTntereaEutharicumVitericifilium, ocBerithimundiThorifmun-
diqi nepotem , Amalorum ftirpe editum , iuuenem non minus corporis,qum
animi dotibus excellentcm, in Hifpania comperit, quem venire iuflum, Ama-
lafuenrae filiae fuaeconiugauit<Adpfopagandum quoq; fuumfanguinem,Ama-
lafredam fororem , &Theodatimatrem , qui poftea in Aphricalat regnauit,
Thrafamundo Vandaloru regi in vxorem tradidit. Amalaberga indegenitam,
ErmanfredoTuringorum rgi confociat. Militeodemfer tempore Petanum
praefe&um equitum,cum plerifq; cohortibus in Pannonia , vt Syrmium Tran- ^<
farico Traliftilae filio eriperet,Illyricumque , eie&o Sabiniano magiftro equi-
tum,qui cum Mundone,latrociniis ibi late graTante,pugnarc ftatuerat, oecu-
paret,quod vtrunq; fenttiapraeftitit. Pctanus liquidem Tranfarico matrern,
Syrmiumque,& Sabiniano Illyricum,commiflo fliciter ad Margum oppi*
dum praelio,quod inter Danubium Magnum amnem iitum eft,tunc ademir.
Mundo
DE CADIS I. HB ER VII.
Mundo Atillanorum genere natus , dum Gepidarum furorem fugit , traie&o
Danubio , Sc colle&a non mediocri latronummanu , erecbqj in Danubij ripa
quaaamturrijquamErtamdiCunt,pefinCukaoc longe lateqsgraTatur.Hunc
igitur Sabiniani bello laborantem , Petza fubueniens ab hofte liberauit , & ad
gramm Theodorici redegic obfequium. Tanta fuit eo tempore Theodorici
fortuna, vt quamuis regnum propagatis affinitatibus munitumhabuTet , fuo-
rum tamen ducum omnis expeditio delegata fuccederet. Nam quae in Gallia
gefta funt, ne minus quidem profper , qum qua: in Pannonia & llyido fuc-
ceffere.Hiblacnim,quemaduerfus Francos miferat,ce,s hoftium milibs cir
io citer triginta,clariTimam inde vi&oriam retulit. Mortuo Alarico genero,Bur*
gundionum rege, Amalarico Titidem prefehim militum, tutorem dedit , fed
pupiusFrancorumindiis irretitus, regnum pariter &vitam amiit. Nulla in
occidental! plagagens fuit,quae adTheodorici nutum,autamicitiam eius, fce-
dusqi fponre non iuerit , aut obfequium vltro praeftiterit. Siciliameiusque cir-
cumibnres nfulas , ad Dalmatiamfuo regno adiecit. Quum nouiflimam iam
bidicm imminere intelligeret, aduocatis proceribus Gothor, Athalaricum
exliz Malafuenta nepotem , nondum duodecimum tunc natum annum, Sc
Eumarico parre orbatum,Ital3e regem declarauit. Ac omnes habita concione
precatus eft,vt Creatum regem colerent,&: fenatum populumqs Romanum ve
lo hementer amarent, & obferuarent. Ipfe paucis poftdiebus, Rauenna:, vbi re-
giam fibi fedem femperhabuerat,diem obiit. Nulla graui notafugillandus,nii
quod Boetium , Latinorum fane dodiflimm, ac virum fenatorium , ob fufpb
cionem aFectatae libertatis,exilio ante mulctatum , ac polliminio reuocatum,
praetorioqj praefehim,vn cum Symmacho fcnatore,focero fuo,aliisq5 prftan
abus viris,tiperiore anno, quam vitaexceflerat, dum libi regnque timet,ob-
truncari iuc. Theodoricus igitur Barbarorum omnium mitilmus,fe prftan
tiflmum principem prxbuit. Baflicas multas exaedificauit , O&auij Mauioea
inftaurauitjde more fpecbculaedidit. Tridentum muro cinxit. Italiam ab ex
terno hfte liberauit. EruloS in extremis Italia? partibus ad praetoria Augnftam
> collocauit. Interfecto Odoacre,alium regem dedit, vigintiquinq; annis in Ita
lia regnauit. Athalaricus cum matre, maternis CcCe gerens aufpieiis, ob atatem
o&o annis quiete regnauit.Exacta iam adolefcentia,quo tutius regnaret,Iuih-
niano principi fe cum vidua parente commendauit,libenter princeps cmen-
dationem& tutelam accepit. At ille infelix , immaturo fato interceptus obiit,
mater,nefcemella: more Gothis contemneretur,Theodatu forore fratrem,
& priuatam in Thufcia vitam agentem accerfi iubet , regnumqj communicat.
At facinorofus ille conianguinitatis ac beneficij immemor, imperandi cupidi-
tate tra&us, paulo pft tempore earn cap tarn in vincula coniicit : mox Rauen-
na eduefcam, ad Bulfimeniis lacus infulam relegat : paucis poft diebus, affiduis
o calamitatem fuam lachrymis deplorantem,inter lauandum;in balneis fatelli-
tibusftrangulari mandat.Iuftinianus Imperator,audito Amalafuentae fato,cu-
ius tutelam acceperat, hanc notam fibi inuftam ratus , Bellifarium ex Aphrica
expugnara iamdudum reuerfum,& adhuc Vandalorumcruore madentem,bel
latorem gloTofifimum,coacto mox exercitu,in Italiam aduerfus Gothos pro-
pcrarc iubet , eiqs Italiam Barbrico feruitio vindicandam delegat. Delega-
tam Beilifarius prounciam,vir bello fortunatiflimus,forti animo (vtfolet) ag-
greditur. Qui quum haud facile Gothos fuperari poe arbitraretur,nifi Sicilia
beliorum caufa exigerentur,Syracufas prius valida clafle adoritur. Qui vrbem
cumprxdio tenebantGothi,defperatapropugnatione,cum Sinderico duce,
p vlrr le Bellifario dedidere. Theodatus , poftquam Siciliam ab hofte captam
ee cognouit,Euermothem germanum fuum, defenfandae Italiaegratia,adfre-
5iculum mittit. AdRhegium oppidum, is caftralocat, qui quumGotho-
rum partibus difnderet,relito clam exercitu,cum paucis comitibus, propoliti
fuiconfciisy3.d Bellifariumproficifcitur,&confternatusad pedesveni exorat,
{equcRoma-ixib non Gothis principibus feruirevslle tcftatur, Gothi, qui in
ANT. ON FIN RER. VNGAR;
caftris erat, nunciata re,commoti eueftigio feditionem fufeitant. TheodatiH
cum hofte coniuratum , quod germano transfuga coniici poterat , regno ab-
dicandum&: explodendum clamitant,Vitigcm eius ducem,regem crcaut.Qui
ne qua fortuna: dexteritatem ignauiapateretur elabi,ine cundatione Romani
, contendit, & occupt Rauennam quoque eodem tempore. Fideliffimos quof-
dam milites fubornatos mittit, qui Theodatum incautum obtrunccnt,obtrun-
catoqs regc,Vitigem fuftedum pronuncient.llli diligenter & fententia impe-
rata raciunt,ca:o Theodato,creatum in caftris Vitigcmexclamat.IntercaBel-
lifarius,traiedofretoSiculo,Neapolimcxpugnat,moxvrbem Romam adori-
tur. Vnde paucis ante diebus Vitigis egrelus,Rauennamcontcnderat,Matha- i*
fuentamque Amalauenta: filiam, legitimo fibi coniugij vinculo obftrinxerat,
nuptiasqj folennes cum Gothiscelebrabat. Dum harcaguntur, Belliarius Ro
mam capit, captaq; vrbe, in Hetruriam contendit, & munitifima quaique loca
expugnat. Quod poftquam Vitigi nunciatum cft,Cumunilam Gothorum du-
cem cum multis cohortibus,&: magna parte equitatus, Peruiam repente mit-
tic,vbi dum is longo munitam pradidio vrbem recipere ftudet , fuperuenientc
Bellifario,adinternecionem vfq; cum exercitudeletur.Vitigis rebus tarn male
fuccedcntibus,extremas Gothorum vires cogit.Rauennaegreflus,vrbemRo'-
mam tredecim menibus obfidet.Mox vi foluta Vrbis obidione Arimin cir-
cumuenire aufus,pari fpe fruftratus, fugamrapere coadus eft. QuumRauen- *
nam fe recepilet,graui obfidione circumuentus,vna cum Mathaucnta vxore,
omnibusqj fortunis vidoridcditionemvltro feciTc dicitur. Conftantinopo-
lim Bellifario dudus , Iuftiniano Imperatore, patricio honore donatus , ac
honorific admiflus cft,fecundo>poftquam venit,anno diem obiit.Mathafuen
tam vxore germano fratri fuo patricio Iuftinianus coniugauit , ex quibus poft-
humus eft editus. Hic igitur Oftrogotharum Amalorumque fuit exitus. Iufti
nianus vero cum Bellifario,confenu omnium atque fuFragiis,Vandalicus,A-
phricus,&Gothicuscognominatuscft.Dehishacbnus.Hucufq;Pannoniam,
quam Vngariamnunc dicimus , quibus poft exados Vnnos populis & habi-
tata & reda nierit,quando magnum fuit Gothorum imperium, quapotuimus 50
breuitatc,defcripfimus. Nunc haud ab re futurum exiftimamus,i eos qui poft
Vnnos & Oftrogothas Vnganam oceuparint, ordine profequamur. Adointis,
Longobardorum rex decimus^qui Gepidas fuperauit,quum Gothoru regnum
nutarc intcllexiet , his fer temporibus , quibus Bellifarius , Iuftiniano impe*
rante,de Peris triumphare dicebatur,cum innmera genti multitudinePan-
nonias ingreflfus eft. Sed gentis huius origo , vt folidiorem hiftoriam contexa-
mus, aliquanto remotius repetenda eft. Ex Scandinauia, fcecundiflimaq, Ger-
mania,Gothos, Vndalos, Quados, Erulos &c Turingos, te plerafque Barbaras
nationcSjVt iuniores fenfere aliqui, promanarte legimus, Winulos quoqj hincf
prouenife accepimus , quos Longobardos appellant. nfulas nanque Germa- 4
nici finus,tenuilfinio mari circumfufa*,tantapopulorum fcunditatc luxurian
tur,vt non modo Germaniam ^ fea varios emigrantium ftus pepe-
rifle ferantur. Longobardi igitur j Agionelborequeduce, Scandinauia, tenia
ex parte egreflljinScoringam profedi,aliquot ibi annis confedere. Finitimam.
regionem Vandali lat rgnantes poflldebant, qui audito Logobardorum co-
natu,per legatos pendenda fibi quotannis ftipendia poftulant. Contra illi, Pu
gnare, quam feruire fe malle , refpondent, res Marti commifla primo congref-
lu definita eft. Nam Longobardi primo prxlio fuperiores , virtute tantum fe
Vandalorum feruitio vindicarunt. Mox rerum inopia ex loci fterilitate labo
rantes, in Mauringamtranfcunt, trau fi tumque ab AIipicHs fngulari certa* f&
mine aflequuti funt. Deindc in Gronlandiam venere , quum per plures popu
los iter tranquille faccrent, &fecuritatc dudi , neglcdis vigiliis ftationibusqj
quiefeerent, cece Bulgari incautos adoriuntur, multos cardunt, magna faruitia
per caftra graflantur. Agelmundum regem ihterimuntjfiliamquecaptiuam
abducunt. Refumptis mox viribus illi , ac reuocatis animis , Lamiflonem reg
fuificiunc
D E CAD IS I. LIB ER VII. 113
iumcmnt. Qui vir robore corporis , & animimagnitudine iuxt clarus , inito
regno , nil ar'efcatius curauit , quam vt Agelmundi regis vlcifceretur.
Quarc coparato mox exercitu,in Blgaros irruit,& in primo congreTu,quum
inclinaros fuos cerneret , iamiam terga daturos , tanta verborum afperitate
corripuit, vtin holies rcuocati,patrata magna (trage fuperarint. Victoria, pra>
da, & hoftilcs exuuix vfqueadeo auxere animos,vt longe maiora iponte difcri
minaiamobircnt. Hie igitur fecundus Longobardorum rex gloriose rcgna-
uit, ei Lcthus, Ildeochus &c Godcnus rite fucceflere. His quoque temporibus,
inter Odoacrem Erulorum,in Italia late regnantem, & Pheletheum Rugorum
0 regem3vt fupr dicere cpimus,n6 mediocris orta duTeniio. NamquumPhe-
letheus,qui vlteriorem Danubij ripam incolebat, iuxt flumen occupare nite-
retur, baud mediocre quidem hinc odium exarfit. In Noricorum finibus bea-
titunc Seuerini ccenobium erat, qui vir maxima abitinentia , fanctitate ac au
tomate clarus,ccelefti faepe admonitione Pheletheum cum Gefa vxore corri
puit, vra /bhta iniquitate defineret, eique futura mala prardixit. Quare hunc
OJoacer,coacto magno Erulorum acTuringorumexercitu,ab Italia progrei-
fus adoritur,hoftcm cum copiis proterit,ac cardit. Abacta ingenti Rugor mul-
rirudine,in Italiam victor redit. Defertam mox Rugilandiam,Noncis fere op-
pofitam,relictrs,quashabebant,fcdibus,Longobardioccuparunt.Landiaenim
Barbara lingua,patri fgnificat. Hinc egrefli in patentes Feidia; agros decen-
dre,vbi temo pft anno,quum propter morte fratris regis, a Runtheruda Yo-
ronis filia facinorofiilim interfecti, bellu oriretur, Longobardi Erulos profii-
gantjRadulphum Erulorum regem interficiunt.Eruli ex eo tempore v'quead-
eo ad inrernecionem cifi , vt pofthac regem nunquam habuerint. Aducto
rot beilis proiper geftis exercitu, Longobardi tune bella vitro capelTunt,:vir-
rucegenrisgloriam amplificare ftudent. Cum Gepidis,Wa)terio Vacchonis
regis lio rgnante, bellum ineunt. Defun&o Walterio, Andoinus non fine
magna caede hoftem fuperauit. Parta tarn clara victoria,milites regem orant,vc
Albuinum regis flium, qui in acie Thorinundum obtruncarat, 6c cuius po-
^0 tifllmum virtute viciiTent, in folenni conuiuio fecum accubare patiatur, vt cu
ius virtutem in pradio fpectatam habuit,eius dignitatem triclinij communica-
tione decoret. At illcjNon fcitis,inquit, Longobardorum non eile morem, re
gis filium patris efle couiuam, nifi prius ab externo quouis rege arma fulcipiat.
Quod ille audiens, adTurifindum Gepidarum regem, quo cum bellum gelTe-
m,proficifcitur, quo honorific exceptus,commiflainc5uiuio rixa, Thorif-
mundi fe prius cafi arma, concedente ptre retulit. Ad Longobardosque re-
uctfus,laudara iuuenis audacia, regale conuiuium iure promeruit. Hic regno
fiicccdens,vfquequaque clarus iamhabitus,Clodifuintam Lotharij regis Fran
corum filiam , vxorem aeeepit , ex qua Albifuinclam tantiim filiolam genuit.
40 Cum Turiiindo Gepidarum regi Cunimundus filius in regno fucceffiflet, pa-
rrisque mortem ab Albuino interfecti ftuderetvlcifci, laefo Longobardorum
fordere, eos bello lacefit. Albuinus cum Auaribus, qui prius Vnni dieli, dein-
de AuareSjrege nominati funt,perpetuum fdus init. Mox cum foeiis Gepi
darum fines inuadit, hoftibus ad internecionem vfque deletis. Cunimundum
obtruncat, cuius capite fibi poculumparauit. Captiuam abduxit cum magna
multitudine hominum,regis filiam, cui Rofimundae nomen erat, quam quum
prole caruTet , non fine exitio fuo duxit vxorem. Gepida: ex eo conflictu ita
viribus attenuari funt,vt vltra regnare nequiuerint. Nam quicunque bello fu-
perfueranr, aut Longobardis paruere, aut Vnnis ealoca tenentibus , graui fer-
p uitioprefli ftipendiapendunt. Amplificato regno glorique Longobardorum,
quum Totila Gothorum reliquiis incendium in Italia fufcitaTet, quos Belli-
/arjus-pauJo ante contriuerat,Gothi enim qui remanferant,hotis abientia vn
conuenere,Hildebadum,dcindc Ataricum,poftea Totilam rege creauere. De
ibcranda quoque prorius Italia Iuftinianus cogitabat , Narfetem Cartularium
cognomento dicl:um,patricium crearat,eique expeditionem hanc magnam vl
iij
114 ANT. BONFINIl RER. VNGAR.
tro mandara:. Hic cum Longobardis , qui cum Albuino rege Panoniam
cuparant, vnque cum Auaribus > deleris fer Gepidis incolebant, foedus icit,
ictq; fcedere aduerfus Gochos auxilium expofcit. Maximum validiflimumqj
auxiu iure focietatis Narfetidatur,qui vbi cum Romano excrcitu in Italia tra
iecit , Totilamque cum Gothis omnino deleuit , mulris muneribus onutus in
Panoniam rediit. Quoufque igitur Longobardi Pannonias incoluere , Ro-
5 - manumemper Impen admuarunt. Quare Longobardi trigefimo lalutis an
no fupraquirigentefimumjuliniano imperante,Pannonias ingrefi^annos cir
citer quadragintaduos eas incoluere , & tribus annis ancequam Beliiiarius in
Aphricamprofectus>Vandalorumgentemfancdeleuerit.Sedquomodohidc- **
inde in Italiam traiecerint,cx ordine vidcamus. Verum enimuero multalta-
lix infaufta & infelicia igna apparuere,quac futura mala portendebanc In pri-
mis ita petis vfquequaque grafata, vt nulla lu tus expers domus inueniretur.
Euitandac labis gratia,domicilia,facultates,ac pcora deferebantur: celabat a-
gricultura,ca:tera:que artes,ac iluda omnia dclitucbantur. Parentes liberis,
liberi parentibus deftituti,nullum pie taris officium rctincbant. His etenim
malis eti vniuerfa Italia ad Noricos vfquelaborarit,prae casteris tarnen Liguria
cil abinipta. S ub hxc tmpora Iullinianus in amendam cadens, rebus huma-
niscxcellk. Paulo poll montra longe fauiiora accidre. gnea: in clo acies
per Italiam vifz,qua: fanguincm effunderent. beris Vrbcm inundauit,mui-
cosque demerfir. Profulliimi quoque per roram Italiam , concinuatis diebus
fuere bymbres. Iuilinus minor, Iuliniano defuneco fuccellc, cui Sophia vxor
fuit,quam tanti mali caufam fuifle perhibent. Quum Narfcs Gothis Italiam li
be raller, magnumque ex tot belli fuccefibus quxilum fe cille t, ne mediocrem
quidem iibi a Romanis inuidiam confiarte dicitur. Quippe qui Imperatori ii-
gnincafle feruntur,Romanis multo atius eTe, Gothis, quam Grzcis obfequiu
prxlare,quum Narfetis imperiofa faruaque ryrannide ad miiram feruirutem
redai cfle videantur. Quod fi Romanx reipublicx non confulatur, vt Narfe
tis Eunuchi liberentur imperio , ex ternis ifc gentibus dediruros interminati.
His commotus Imperator,fuflcto in eius locum Longino, Narfetem mox im- 30
perio abdicauit. Sophiam quoq; Iuilini coniugem,hxc hteris ei minatam fuif
le ferunt, fe omnino hune E unuchum de repblica male merit um , ad dilpen-
fanda in gynarcio pueUis lanaepenia,redacturam. Illum ad hxc contra refpon-
difle, Talern ei telam fe exorfurum, qualem nunquam ipfe rerur expe di turam.
Is igirur parrim odio,partim meru percitus, Neapolim feceilit,legacos ad Lon
go bardos mifit , quibus relicta mifera Pannonia, ad oecupandam locupletem
feracifll mamque Italiam hortatur. At iLli,quum ea fibi offerri confpicarentur,
quae femper optarant, mandata 1 i benter acci piunt. Albuinus rex ingenci fpe c-
latus,coactis omnium Longobardorum familiis,acccptisq} iecum Saxonibus
fociis,cumIibcris&vxoribus,ckcitervigmtimilibus,ademigrandum fecom- 40
parar. Panoniam Vnnis,quibus cum perpetuo fdere obftrictifuerant,relin-
quere ilamit,quando cum Vnnis quo que,Pannonias aimos olimduos & qua-
draginta incoluerant. Ea tarnen conditio fedibus cedendi , Albuino cum Vn
nis nterceflc, vt fi qua vnquam necei tudo ad reuertendum adegerir, propria
cuique arma recipere liceat. Ad prxfticucum igitur diem , quem calendarum
Apr ilium fuifle ferunt,quum fidelibus Pafchz folcnnia celebrarentur, & an-
S & " no falutis quingentefimo fexagelimooctauo,Longobardi omnes Pannoniis c-
migrant. Per Syrmium iter faciunt,Saxones quoque,quos diximus,
fee um aucune Quorum mox fedes.Lotharij , ac Si-
gisberti Francorum regis edicto Sue- f%
ui occuparunt.

RERVM
DEC AD IS 1 LIBER VI It ijf
KERVM VNGARICARVM DECA^
DIS PRlMiE LIBER VIII.

T A 4 a m Longobardi tcrtio,quo cmigrarunt,menfe,cum


Saxonibusattingut. Albuinus rex montem in fini bus editif-
iimum confcendit,vt hinc praftannffim.x celcbrariffimcquc
rcgionis fitum pulchrimdinemq; profpiceret. Quarc mons
ille poftha Regius appellatus , vbi Bilontcs f cius magnitu- *
dinis capi folent,vt in cius pclle(veluti Paulus aucbr eft)ho-
mines fer quindecim cubare quet.Italiam fubindc ingrel-
fus ,quando nemo hucufque his impedimento fuerat, Venetiam occupt, &
otoiulunos : quibus neporcm Gifulphum,cum delectis Longobardorum'fa-
miliis,velut illc petierat,in praefecit. Metropolita Aquileieniis,cui Paulo no-
incneraijingularifanditate venerandusjdumfibi fuarqj bafiJic timet,cumfa-
cra/upeilccrili , & collegio facerdotum, in Gradiminfuam confugit , ne quid
fo/redcrrirnenti a feris Barbaris ecclefiapateretur.Eoquoque tcmpore,Bene-
ns vir fanctifllmus pontificatum maximum gerebat. Atq; Vnni,qui Aua
res dicb iunr,& Pannonias,abeuntibus Lgobardis, in ditionem fuam aflcrue-
%o ranr,auditaLotharij morte, Francorum regis,fpe propagandi imperij, in Fran
cos bella mouent. Fucrunt autem Auares, Vnnorum genus, &c exercitus Atibe
rcliquiac,quos diximus,defunto Atila, Gcpidis fuperatos, qui fe iterum fub-
lici rccuiabant. Vnni vero , qui cladi fuperfuerant, Vnnorum nomen exoii ab
Auario, qui Zeliorbi fucceilit in regno, fefe Auares nuncupauere , reh&isquc
Pannoniis in Noricum receflerunt,a quibus ea regio Bauaria dicta eft. Strabo
earn potius Boioariam , Boiis, qui earn relila Italia , terram habitare volue^
runt,appelldam eue arbitratur. Ex Lothario quatuor fuperfuere filij,qui par-
tito regno dominari voluere. Adilbertus Parrhiiiis imperabat,AurelianisGun
trannus , Saiinnen/ibus Dpericus , & Sigipertus denique Metenfibus, in quem
Vnni magno mpetu irrure. At ille ne minore quidem audacia fretus , inTu-
ringiam his occurrit,&: ad Albim fluuium confera manu.fundit, fugatquc,pa-'
ccmqs petcntibus, ea data. Paulo pft tempore,refumptis Vnniviribus,eodcm
inloco cum Francis conflixere,vi&orique potiti, fpoliis ac pra:dis onufti in
Pannoniamrediere. Narfes Eunuchus , quum Longobardos compoito ad-
uenTe cognouiTet, Romam fe rcccpit.vbi non multo pft tempore diem ob-
iit-Corpus in plmbea arca cum auro & argento multo rcconditum,Conftan-
tinopolim perlatum eft. Albuino Taurifianis appropinquanti, Felix mox epi-
Icopus ad Planem fluuium oceurrit , & vt ne quidecclex ( detrimenti fie-
ret,graui afeuerationeimpetrauit. Deinde Vicentiam,Veronam, montem Si-
43 Iicis,Manruam,ac canteras (praeter Paduam) Venetia: ciuitates,Longo bardi ca-
piunt. Mediolanum, poft Brixiam Bergamumq; captum expugnant, paulo an
te mulns calamitatibus afflictum. Quippe quod quum ad Bellifarium defecif-
iet , a Gothis deinde receptum , pen fubuerfum eft , in qua quidem vatitatey
tdginta Medila ncniiu emium milia caefa fuifle tradunt.Vniuerfa regio Tranf-
padana,pra:cerTicinum, in Longobardorum poteftatemperbreui redacta eft.
At illa triennio obfefl, tandem expugnatur. Rex vrbem ingrediens , vn cum
cquo inporta,quac ad Oricntem fpetat,concidTe,ncque vnquamfurgerepo-
tuifl femir,donec facto voto, quo Chriftianum populum , qui deditionem in
temporenonfecTetjfeemediofublaturumobftrinxerat.Ticinenfibusdiure-
je Mentibus pepercit, populus venia donatus, fauftis regem acclamationibus ad
palarium vfcp,quodolimTheodoricus erexerat, profequutus, ae omnium de-
leuatus,nonlumpriusmagis odifle,qumpofthacamaiTe vifus eft.
Sed dam Xicinenfi obfidione detinebatur i ne torpefecret ocio, praeter vrbem
Romam. & Rauennam, ac pleraque littoris Adriatici oppida,omnia in Htrib
riam viq; domuerat.Quum poft anni fuperioris vbertatem ac peftcm/xua lia
in)
n* ANT. N F I NI RER. V N G A R.
Jiam fames mcciTiflct,multos ex varus gentibus colonos e contraxife dicitur.
Diftributi Gallia: plerique vici^ adhuc Gepidarum,Bulgarorum,Sarmatarum,
Pannoniorum, Sueuorum, acNoricorum nomina redolent.Demum quum in
Italia unnos tres & fex menfes ipferegnaret.coniugis iniidiis interemptus eft.
Nam quum Veronas inconuiuio exhilaratus , vxorem ad bibendumlicentius
inuitaflet.porrcxiTetque poculum Cunimundifoceri capite fabrefadum,vt
cum patreprofuiis biberet,Rofimunda dolore correpta , inidias excogitare,
adurgentc pietate cogitur. Peredeum virum forflim adit, mu Irish une polh-
citationibus in viri caedem allicere nititur, quod quum aflequi poTet,arti-
bus cum circumuenit. Arnica qudam Peredeo fuerat,quam farpe nodu adir le
folebat: regina fe fubornat,feque in ledo amicam mentita,aduenienti Peredeo
fupponit.Deceptumj patrata Venere,Peredeum interrogat , quacum iibi rem
fuifle putarit:refpondit,ie cum veftiaria coiuiie. At ilia le vbi patefecit , Pcre-
dee(inquit)aut te Albuinum interficere,aut abeo te interfici opus eft, regalem
quando thorum incaeftaftimi parucris, paternamqj mortem vltus fueris,te ad
ultery poftulatum, dira morte feito moriturum.Ille timor pereulfus, fe regem
interfedurum pollicetur : eumq; meridiantem vn cum Elmicho coniuratio-
nis audore,dato ab vxore figno adoritur,&obrruncat.Eius corpus ftaturapro-
cerum, ac bello afperrimum,pro palatio Veronx, cum mximo Longobardo-
rum omnium ludu, fcpulchro reconditum. Elmichus poft hunc, regn oecu- 2
pare conatus,quum Rofmundam lbi defponfaflet,Longino prasfedo Rauen-
nati extemplo mandat,comparatam continuo nauimad fe mittat,quam Elmi
chus cum Rolimunda, &: Albiiinda regis filia, regiaq; gaza confeendit. Quum
Rauennam perueniflent,Longinus Rofimundac perfuadet,Elmichum interfi-
ciatjfeqi viru capiat,vt Rauennaedominatufrui poffit. annuit inconftantiffima
fmina* lmicho inbalneis venenumpropinat : quodille bibens, vt fe lethali
potionatum pharmaco intellexit,reliquum quod in pculo fuperfucrat,diftri-
do gladio vxorem haurire coegit. Quod quum illa vi adadafecuTet/vcnenum
vtriq; vitam pariter intereepit. Ex quo quam iufta fint numina coniieere licet,
quando facinorofos mutua efecxde interficere cogt.His vitadefundis,Lon 3o
ginus Albifindam iliam regis , cum vniuerfis opib. ad Iuftinum Imperatorem,
Byzantium miit. Peredeum cum Elmicho & Romunda aufugife, deinde
cum Albifnda Conftantinopoli vn traieciTe , pleriqucfcrunt. Qui quu hor
rendas magnitudinis lenem in harena confeciler, atque ideo Imperatori for-
midolofus fadus eflet , Augufti iufu oculis captus eft. Sed nc minus quidem
fe carcum,qum videntcm exhibuit. Nam quum indignamcaecitatemvkurus,
fecretum principis colloquium poftularet,vt eorum, quae funt reipublicx ma
xime neceflaria,commonefaceret: duobus cultris fub vtraq; manu dclitefcen-
tibus,patricios duos internuncios interfecit. Longobardi,habito Ticini con
uentu,Daphonem regem crant: qui quum Romanos muks cxdiiuflilt, a- 4o
lios extra fines Italian relegaflet.vix annum vnum & fex menfcs,puerofuo iu-
gulatus,claudere potuit. Multi nobilcs, & ingens multitude populorum , dum
Longo bardorum faruitiam fugiunt, Venetias traiecere , feqj marino tunc afvlo
Barbara feritatc vindicarunt. Daphonemortuo, decern annos Longobardi
fine fegibusvixerejoptimistantmduci bus vfi.TotamfcrItaliam,pra:tervr-
bem Romam,quam nunquam capere potuerunt , in ditionem fuam aiTeruere,
&prarfeduras*regionum vrbium, pro ducum numero diuiferunt.ZabanTi
cinum^VulIarius Bergamum, Halaius Brixiam , Euinus Tridetum , Gifulphus
Forum Iulium,atque alij denique alias vrbes rite fortitur.Triginta prarter hos
prarfedi creati,qui variis vrbibus prareflent. Quum Romanorum multi ob aua f^
riciam morte muldarentur , reliquis per varialoca diuifis , tandem fadum eft,
vt terri am frugum partem , quo ftipendiarii Longobardorum efle viderentur,
quotannis folucrent. Sub tot tyrannorum imperio multas vrbes diruta: , multa
dcorum templa populata, multi quoque facerdotes immaniter trucidati,& m*
xima denique pars Italia:,in Longobardorum feruitutem aflerta. Longobardi,
amphfi-
t> D I S t LIBER VIII. ,j/
amplificandi impcrij gratia,in vltcriorcm Galliam traiiccrc dceernunt, potio-
ribushaec proumciaducibustribuitur.Ferxgentiscruptionem, Hofpitius vir
fandiflimus,qui ad Niceam monachis prcrat,diuinitus afflatus fjepeprxdixc-
rat.Ciues Niccnfes quandoque monuerat,mores vitarnqsmutarent, iuftieiam
colerent, pietatemrata Gallis numina, pnitentia magna placarent, quan-
doquidem diraLongobardorum imminercteruptio,quiiptem vrbes eruent,
quum fidcm &: religionem eiiciant,periuriis,rurtis & rapinis obnoxia?, homi^
cidia pro nihilo ducant, nullaq; chantatis & mifericordia: veftigia ferut.Qua-
renon mediocre futurum hinc populis exitium ariolabatur,quin & monachos
le emigrare iubcbat,haudquaquamdiuinae voluntatis ignarus.Haxvirille man-
ticinabatur , qui tanta vita: aufteritate vtebatur , vt praeter cilieium Sc loricam
ferream pro interiore tunica, nullum aliudnoueritindumentum, pane dunta-
xat& caricis aquaqj contentus: quadragefimale ieiunium radicibus duntaxat
hcrbanimtraniigerefolitus. Monachi viro grauiffimo aufcultantes abiere e-
folum in cnobio deferuere.Vix prouinci finibus excefferunt,quu ho
lies 2imolarunt,qui quum vniuerfa difquirerent , defertum cnobium inue-
nerunt.Hofpitius quum fe turri otendiiTet,eam confeendunt, hominem ca-
tenis obllritum,cilicioque inuolutuminueniunt.E catenis noxium& facino-
roi um rati,qua; homicidia latrocinive patrarit, fubinde fcifcitantunat ille o-
ao mnium criminum reumfe fatctur: quare quum in eum vnus gladium diitrino-c
retjVt vltimo miferu fupplicio afficeret, elata continuo dextra carnificis rieuifc
obilupuitqi : quam quum ille reuocare non poflet , in iigno falutis vir ille fan-*
ctillimus repente exoratus,retituhTc fertur.Longobardus reftitutu fibi brachi-
um admiratus,orthodoxa Itatim Chriili fide, dcinde facris initiari voluit in c-
oq> cnobio ad extrem vq; diem religiofiilm vixit. quicunq; Hofpitij ver
bis ridem adhibuere,fofpites in patriam rcdiere:contra qui afpernati funt in ea
expeditione crudeli fato obiere.Gallias igitur Longobardi difcurfantes, pagos
&oppidaquxq; diripiunt,ferro & incendio cunda vaftant. Arnatpatricium
Guntranni Francor regis iufm,cum vahdiflimo exercitu occurrentem prote
jo runt.Ingens Burgundior exfa multitudo* abada demum maxima prxda.Di-
uti inltaliam fefe recipiunt,paulo poll Italiamiterum inuadunt,fed non fine a-
Uquaiadura rediere. Saxones qui cum Longobardis in Italiam venerum eo-
rumcxemplo prouocati,inGallias erupere.Sed coadam prxdam,interccden-
te Mumulo patricio,qui Galliam tuebatur, relinquere coadi re infeda redie-
rc.Non multo pft quum iniquo animo ferrent,fe in Italia habitare non pole^
nil! Longobardis vedigalia pendert, Sigiperti regis auxilio,in pnftinas fedes
cum liberis & vxoribus , quas Sueui occuparant, relati funt. Quas quum vi re-
cipere cogeretur,neque tertiam medimve parte , quam Sueui fponte concef-
ferant,recipere vellent.duplici tandem , eademqs ingenti clade affedi quicuc-
40 re.Hoc tempore poft Tyberium Mauritius imperauit,qui per pra;fedos,rebel-
lantes Armenios & Perfas domuit.Ingens diluuiu,pracfertim in Liguria & Ve-
netia,calendis Odobribus magna tonitruaaccidere. Romae exberas Tybcns
inundado , ingensqj ftor ferpentibus in ripas eiedis exortus eft , vnde ma
gna peftis fubfequuta. Pra: Nili inundatione varia animaliummonftra apparu-
cre,mafculini &: fminini generis , qua: ad lumbos vfque humanam effigiem
rcferebant. Adiurataq5 per Deum, prima diei hora vfque ad nonam,fe vidda
cxhibuerunt.Exado decern tyrannorumimperio,Longobardi AntharimDa-
phonis fili um regem defignant,qui Sc Flauius ex cognomento didus: vnde ca>
reriquoque reges, Flauiicognominati. Hoc duceiniquisaufpiciis vrbemRo-
fo mam obfident,cuius obfidionem , aifiduis imbribus tempeftatibusq; deterriti
non fine magna hominum pecorumque iadura foluere coadi funt, peftilentia
fubinde vehemens & perniciofafucceiTit. Eaquoq; tempeftate, Mauritius Im
perator Childe bertum Francorum regem.ido fibifdere adftringit: & quum
quinquagies millefeftertimmifiifet, ad inferendum Longobardis bellum im
pcilit. Qui qu um innmera Francorum multitudine Italiam inuafuTet , mukis
ii8 ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.
muneribus Longobardis exoratus,re infeda receffit. Mauritius praepotcnt*
rege afperriatus , pecuhiam fruftra repetitam amifit. Antharis rex Brixellum,
quo Drudhulphus Sueua gente natus,qui Longobardis ad imperatorem dc-
fecerat,cfugie dicebatur,expugat, diruitq,. Drudhulphus c pratlidio fuo
Rauennam clm aufugit. Deinde Longobardis cum Smaragdo patricio , qui
Rauennam cum pradidio tuebatur, triennij foedus idum intercefit. Mauritius
capta Childeperti regis forore,iterum per legatos hortatur,vti cum Longobar
dis bellum gerat: qus i Italia exegerit,nonmod fororem,fed cumulatifima
pratmia pollicetur. Qupd quumlc necefltate adadus faceret , comparato ex
Alamanms Francisco exercitu,Italiam iterumadoritur. Sed orta inter Alaman i*
nos Francosque feditione, dimiflaexpeditione, turpiter in Galliam fe recepit.
Longobardiprofpero fuccefu elati,Tridentino duce,ne mediocri quidemex-
ercitu in Iftriam contendunt,regionem omnem late populantur , qua qudem
pacata, cum maxima preda rcdiere. In Amaricina nfula , Francionem magi-
ilrum equitum,Narfetis partes plane fedatum , qui annos circiter viginti fe ibi
continuerat,obiident. Qmpoftfextummenfem j facia abeundi copia infulam
dedidit,& cum impedimentis,vxore acliberis Rauennam tut nauigauit. An
tharis Flauius , Childeperto ge.^ianam in vxorem petiit , fed ille nullapro-
miili aclargitionis habita rationc , quamLongobardorumlcgatis acceperat, ,
intercedentibus Gothorum legatis,qui in Hifpania regnabant, ad catholicam- i<
que fidemfeconuerterant,mutatafententia,Hifpano regi vitro fpopondit.
Qiium hanc affinitat Mauritius Imperator accepiTet, Childeperto clm nun-
ciat,&: hortatur,vt quod antea non fccerat,nunc praeftet , in Longobardos bo
les arma fumat. Rex Francorum , dcledu habito , tertim Italiam inuadit, vt
Lgobardorumferuitio liberet. Qui quum fortiffim reftitiTent,ne parta per-
derent,magnam ac memorabilem Francis cladem intulere. At Flauius rex iam
Gallicaftrageclarus, ad Garibaldumj Bauarorum regem legatos niittit, qui e-
iusflliamfuo nomine in vxorem poftulent,cuiTendelindae nomen erat. E
fententi mandata peragunt,coniunda affinitat redeunt. Antharis paulo pft,
cum quibufdam legatorum nomine , ad videndam fponfam fubornatus profi- jo
cifcitur,regiamqj fpeciem diifimulat : quumcp iibi fpfa propinan poftularet,
clm fponi gnum edidit: nam ab ea dimifliis/ecuri quamarbori grauiter in-
fixerat,quisnameiTet, euidentius oftendit.Garibaldus Francis ineurfantibus
infeftams, flliam cum Guridolpho gnato in Italiam nuptuitradidit.Spofusfpc-
data virtute ac pulchntudine uenis j paulo fupra Veronam , in Sardorum a-
gro Tendolind occurrit.Idibus Maiis, magno cum apparatu pariqj Isetitia nu
ptias clbrt Longobardi.Eodem die tadade clo arbor , haud proeul rege
Anthari. Agilulphus Taurinenfium dux, arufpicem iuuen confuluit, qui pon
fam cuius prima: tunc nuptia:celebrarentur,non multo pft Agilulpho nuptui
concefluram eTe refpondit. Quartum cum Longobardis bellum, Mauritij ro- 40
gatu,Childepertus Francorum rex gerere cogitur , viginti fecum praefedos le-
gionum ducit,forti animo Alpes fuperat. Sed rex ad Biluicionis moenialethali
fub pedore vulnere faucius occubuit , duces vltr progrefijhaud procul Me
diolano caftra ponunt. Legati Imperatoris protinus oceurrunt , valida auxilia
propediem allaturos fe pollicentur. Quorum irrita promiTaad decimum vfq;
diem quum expedafent, defperatis auxiliis,ad laruaTranfpadanamregionem
incurfnt,cunda ferro incendioq; mifecnt. Veronam vfque populantur,multa
oppida in deditionem accpiunt, multo plura diripiunt , & in agro , praefertim
Tridcntino fruiunt.Magna pecorum hominumq; prda abada eft.Tres men-
fes cardibus &: rapinis late graflati.Nil tarnen Longobardis, qui Ticinife com- y
muniuerant, obeTe potef. Mox mgruente fame,dyfenteria ita laborarunt,vt
vixfefc in patriam reciperent.Sub hsec tmpora, Antharim Flauium perme-
diam Italiam fecifle iter,pra:ter SpoIetanumtraniuiTe,cepifle Beneuentum &
Samnites,ac demum cum exercitu Rhegium vfque penetraTe, extremam Ita
lia; ciuitatem,columnam ad fretum Siculum ftatuiTe, eamqj declaralTc ferunt,
Lon-
ECADIS I. LIBER VIII. ,
Logobafdorum imperij fore terminum,quamnoftra quoque tempeirate An
menanam dicunc.Zottus Bcneuenco aregepre.fetus,annis viginti in Samnio
regnauit. Antharis autem , miffis ad Gundrannum Francorum regem legatis,
\irum quidem tjuiecis & ocii amatorem , qui de pace agerent, quum fex anms
piuchrregnaflet,Ticini veneno abfumptuseft.Longobardi,Tcndclinda'eius
vxori,prac manfuetudine 6c comitate nimiapoteftatemfecere,quem virum
optaret, eum fibi iumereliccre , eumque fe pro rege habituros pollicentur. At
laoptaco Agilulpho Taurinatum duce , ad fe venire iuflum, ex aufpicato ( vc
paulo fupra ditum eft)coniugauit.Mediolani celebrate nuptias , vbi omnium
io confenfu Longobardorumrex illc declaratur.Quum habenas imperij Agilul-
phus,qui&:Mago diauseft,accepiirct,AgnelluniTridentinum epifeopum, vt
captiuos redimeret, & de pace cum Gallorum rege ageret, mifle fertur eum
que omnia fententiaperegiife aiunt. Eo tempore precedente maxima lcci-
tate,inauditalocutarum multitudofubfequuta,queabfumptis biennio long
latequefegetibus,grauiflimam Italie famem rcJiquere. Cometes per menfem
in cedo viius.Munulphus, nfula' fan&i Iuliani dux,quia Francis ie dediderat
reg cfus eft. Gaidulphus Bergameniis dux,qui rege defecerat,eidem re-
conciJiatus nonfuifledicitur. Hocetiam tempore beatillimus Gregonus Dia*
Jogum de Vitis fantorum, Tendelinde regine dicau it. Cuius gratiam ita pro-
*o meruit , vt eins opera Agilulphum regende* terosque Longobardosad veram
demredegent,eccleiias deprelfas leuarit , exa&os epifcopos reftituerit. Ro-
manus autem patricius,& Hexarchus RauennaRomam profedus^inter rede-
undum , ciuicates Longobardis oecupatas in priftinam ditionem redegit.Ex
his potioresfuere, Sutriuin,Polimarcium,Hortum,Tuder, Ameria, & Peruila.
Quod vbi Agilulpho nunciatum eft, Ticino ftutimegreiTus,tumultuario exer*
cicu Peruiiam contendit. Graui vrbemobfidionc, cum Mariiione Longobar-
dorum ducejqui ad Romanas partes defecerat, cireunducit. Haudmultispft
diebus,captavrbe,Marionemadfededutum,repetinadefelorem morte in
tercept, populata regione,magna preda ditatus,inCifalpinamGaliiamreuer-
} fus eft. Eius aduentu cum Gregory pontificis animus admodum confternatus
effet , Tendelinde regine implorata ope patrocinio^ perpetuum cum Agilul
pho feedus iniuit. Quod in diui Gregorii Epiftolis intuerilicet,quibus de con
ceflapacc, ingentes rgi regineq; Longobardorumgratiasagit.Jifdemquoq;
teraporibus Bauari,quum in Sclauos irruiflent, fuperuenientc Auarum Vnno-
rrave rege ad mternecionem vlque ceduntur. Et Childepertus Francorum
rex vn cum vxore veneno potionatus,interiit.Eadem quoque tempeftate Vn
ni, qui & Auares diebfunt , Pannonia egreifi, Turingiam inuafere ,grauiffima
cum Francis geifere bella, Burunnichildis regina , cum Theudeprto Sc The-
oorico,nepotibus adhuc paruulis,in Gallia imperabat.Dataingentipecunia^
4Vnnos regno exegit,ipfaque Guntranno mortuo,cum nepotibus reo-nauin
Tunc pacem cum ChacannoVnnorum rege , & Agilulpho fa&am tradut.De-
funeto Romano patricio, et Hexarcho Gallicinus rite fucceflit , qui cum Agi^
lulpho paulo pft pacem iniuit. Agilulphus quoque cum Theodorico Franco
rum rege perpetuum foedus percuilifle traditur. Mahumetus pfeudopropheta,
quileges Saracenis dedit,in Arabia nafcitur.Zangulphum Veroneniium,Gai^>
dulphum Pergamenfium duces , quamuis bis data venia percinacius rebellan
tes,vltimofupplicio is aFecit.In fequentianno non modo maritimam lnus A-
ratici regionem,fed paulo poftTranfpadanampeftilentiagrauisincefllt.Poft
hxc horrenda ligna fubfequuta , hafte in celo fanguinolente,&lux per totam
/o no&emapparuitjhec portendre mala.Theodepertus rex Gallorum , grauifi-
mum Clothario patrueli conflictum intulit. In fequenti anno , Ariulphus dux
Spo/eranus , qui Faroaldo fuccefit , diem obiit. Et quum ante mortem,aduer-
us Romanos, apud Camertes bellum gereret,vitonamadeptus,moxfuos
milites percun Status eft, Quifnam illc fuerit, qu i tam fe ftrenu in prelio gefle-
rit.Repondencibus illiSjFuife Principem, Prepollentiorem fuTe (inquit)ipfo
ro ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.
vidi, quippe qui Temper me proprio adurgcntc hofte, clypeo protexit. Deinde
Spoleto appropinqansjfpedata diui Sbini bailica, vbi corpus eius recondi-
tum eft, interrogauit j Cuifnam illa foret sedes. Quum refponderent, Sabini
efe templum,quem inuocantibus militibus praeft emper adefle aiunt , eqUo
repente defiliit. Mdcm ingreflus , vifa Sabini imagine, nunc mox eum virum,
qui inter confertos hoftes pugnantem fe protexerat , adiedo iuramento,fuifle
affirmauit. Ex quo mox credittim eft diuum Sabinum , pientiffimum militum
patronu , Ariulpho adhuc Chriftiana: religionis experti deeflenoluifle. Ariul-
pho Tendelapius dux gnatusq, fucceffit.Eodem quoque tempore, diui Bene-
didi ccenobium,in Calino montefitum, Longobardis immaniterfpoliatum. I
Mortuo Zotto Beneuentanorum duce , Agilulphi regis audoritate,Arichis fi
lms mbrogatur,ad quern diui quoq; Gregory extant Epiftola*. His etiam die-
bus Agilulphi filia vn, cum Godefcalco Parmenfi, ab equitibus Gallicini pa
trien capta , Rauennam dudaeftJEt Agilulphus fabricandarumnauium artifi
ces,ad Chacannum Auarm Vnnormve ducmiit,quibus quandam in Gal
lia inful expugnauit.ItemTendelindaregina,beatiIoannis baiilicam,ad duo-
decimum lapidem fupra Mediolanum,in Moiciaadificauit,pradiisac facrafu
pelledili profuf donauit. Vbi quondam Theodoricus Gothorum rex,vtmol-
liis a?ftiuaret,amcenifim villain infano fumptu exaedificatam habuit,diuqj al-
pium vicinitate,& aeris falubritate tempeneqj alledus frequentauit.Ibid Ten *o
delinda fuperbum palatium erexit, vbi Longobardorumhabitum ritumque
cerner erat.Quibus mos erat ceruice ad verticemvfque rdere, fronte ca
pillos diferiminatos ad os vfque dimitiere , veftimenta ferre laxa fluitantiaque
ac linea, Saxonum & Britannorum more,quac lymbo quoque colore vario ex
ornare folebt, item vti calcis adpollicem vfque fatifetibus, eosqjligularum.
multitudine obligarc.Paulo poft Patauium, nequicquam reludante praeidio,
Longobardis deficit, & Agilulphi iuTu , iniedo igni abfumptum eft. Equita-
tus, qui auxilij gratia venerat,Rauennam redire permiflus. Eodem etiam tem
pore perpetuum cum Longobardis & Auaribus idumfceds, mifls quoque
Chacanno Auarm rege in Gallias legatis, qui earum regibus fignificarent , vt 3
veluti cum Auaribus,ita cum Longobardis pacem fieri oportere iudicart. In-
terea Longobardi cum Auaribus &Sclauis Iftriam ingrei , igni ferroqj omnia
vaftauere.Agilulpho regi filiusex Tendelindain Moicia naicitur , Adalaldus.
In fequentianno , Longobardi montis Silicis oppidum inuafere. Smaragdus,
qui prius fuerat Rauennae patricius,ex Vrbe Gallinico repulfus cft. Maurici-
us igitur quum annum vnum & vignti cumTheodoio,Tyberio & Conftan-
tirto filas imperafletj Phoca tand interficitur: cuius virtute Vnni deuifti funt,
quum adhuc bellum Longobardis cum Romanis obefct.Ob filia* Regis capti-
uitatem, Agilulphus Mediob.no profedus , Cremonam cum magnis Sclauo-
rum auxiliis, quae Chacanno rege Vnnorum acceperat , obfedit , quam duo- 4.0
dcimo calendas Septembres captam diruit. Mantuam quoque parifucceTu
expugnauit,Romano prariidio munitam.Militesautem cumimpedimentis,Ra
uennam tutos &ncolumesdimifit.Vulturniainditionemaccepta.Filia regis
Smaragdo patricio, cum viro, liberis & fortunis reddita. Quare pax inter Ro
manos & Longobardos fada eft.Sed quum illa Rauna profeda,Parmam per-
enifletj partus difficultate interiit. Hoc anno Theodepertus & Theodericus,
Fracorum reges,aduerfus Clotarium patruum arma fumpfere,vbi multa vtrin-
3ue hominum milia deiderata. In fequenti anno,Adoloaldus apudLogobar
os rex patre declaratur,eodemqj die Theodeperti Francorum regis filia,no-
uo Longobardor regi defponfata pronunciatur, quare perpetua cum Francis yo
pax fubfequuta. Bellum eodem tempore graue ac pernicifum Francis cum Sa
xonibus intercefllt. Agilulphus cum Smaragdo patricio , fa;pe accepta merce-
de,redintegrauitinducias,quo anno cometem quoq; apparuifletradunt.Con-
fentiente Phoca,&fedente Bonifacio pontfice mximo, ftatutum fuit, Eccle-
fia Romana caeterarum caput cTet, quamuis id Conftantinopolitana fxpe iibi
viurpa-
DEC AD S t LBER Vit t
VCurpare tentaiet. adem etiarti tcmpeftate ^ Chacannus Vnnorum ire*, quos j (j 8*
Auares appellauimus,habito mximo deledu, per Illyricum Italiamingrcflus
lftriam & Forum Iulium ihcrfat , oppida ac pagos diripit,& incendie Cui
quum Giiulphus euminftruda Logobardorum aeie,qui Foroiulieniibusprae-
crat , occurriflet , ab innmera hoftium multimdine circumuentus oceubuit;
Cxteri defperatis rebus,in fintima oppida fe recipiunt,relidis caftris,oppido-
ruramunitione fc tuentur. Tomilda Gifulphi ducis vxor,cum his, qui pugna
fupereranc , in Forum Iulium fc rcccpit. Chacannus belli fuccefluni fequutus,
acri Forum Iuli obidione coercet. Dum mnia lutrat,qua potifimum par
to te expugnari queant,adhuc virenti tate formque confpicuus,Tomilda in vi
fum continu hoftem exarfit; Clm per internuncium ftulta mulier Chacanni
coniugium petit,quod iannuerit,ciuitatis deditionempollicetur. Accepit rex
cbndionem portas ibi patefieri poftulat : quod quum illa feciflet, ingreTus
hoftis paca oppidanos paffim caedit, populatur omnia, vrbem inflam-
mar. Omnes qui cxdc fupcrfuerant,captiuos abducit.In finibus Pannoni fe
cci/ocarurum pollicetur , fed in Pannoniam reuerfus , abados captiuos ztate
grandiores,ad vnum omnes obtruncat : puerorumac mulierum , carcerarumqj
rcrum prxdam viritim diuidit. Profpeda Vnnorum immanitate , Gifulphi Se
Romulda: filij , confeenis equis fe fuga prscripiunt. Grimoaldus tantm puer
o ab inlequetibus capitur. Qui quum ab Auare captiuus duceretur,clarifimum
facinus aufus,caefo qui prabat hofte,refugit.A dhibitisqj fratribus prcoci for-
titudine fe ab Auarm feruitte vindicauit , midieres ac pueri omnes, Vnno
rum graui feruitio preflu Tomilda,qua: tanti mali caufafuerat,vtfibi promilTa
jrar/tari viderentur , vna tantm node , Chacanni regis thoro potita. Deinde
duodecim Auaribus concea , qui afliduo coitu indomitam eius libidinem fa-
tiarenr. In campo demum adpalum alligatam,iaculis configi, confixamque ad
palo praefigi imperaut.Dignum quidemlibidinofiflimafceminafuppli-
cium Brbaro excogitatum mine cenfetur , quippe qua; qualem meruit , eft
fortita maritum. Inaudita mulieris audacia,& imperiofa libdine c5cepta,quac
^o appetitui,qum patri,fuorumque falti confulere maluit. Contra vero eius fi
lia: haudquaquam matris intemperantiam fequutae funt,fed conferuada: cafti-
tatis gratia,ne Barbaris procacibus contemerarentur,pulcherrimum ae fum-
raa laude dignum facinus excogitarunt. Pullorum carnes mamillis fuppone-
bant,quz ex Calore contabefcentcs,teterrim odoreemitterent.Irruentes con
tinu proci , quum cas manibs tradare ocecepere , olidum fcetorem abomi
nad no modo dimittere,fed execrari cogebantur quado Longobardas omnes
olentiflimas exclamaban:. Quum virginitatem fuam ita propugnaTent , diui-
no quidem beneficio promeruere,vt honorificentiffima connubia fortirentur:
nam altera Alanorum regi,Bauarorum altera nuptui traditafuifl dicitur. Poft
40 Gifulphi mortem, quem Foroiulienfem ducem fuTe diximus, TaTo Se Caed
filij fucCeTere,qui regionis dominatum pariter obiere.Hec regio,qua: his fub-
dita fuerat, Sclauorum parte , quae Azellia dicitur , ad Meclariam vfque pro-
tendebatur.Quare ad Rachis vfque tempora,Sclaui,qui Dalmatiam ac Iftriam
inundarant , Foroiulianorum vedigales fuere. Hos igitur fratres , quum Gre-
gorius Romanorur patricius pitergium iufiTet accerfi,vt rafa ex more bar
ba filios adoptaretj-vrbem ingreioSja collatis infidiis eapiac btruncari prarci-
pit,allatque TaiTortis capiti,vt promiTa facinrofiflime praeftaretjbarbam ab-
rait. Cadis his duobus,Grfu!phus patruus dominatum occupauit. Quod Ra-
doaldus &c Grimoaldus inique ferentes,confcenfa nauicula in Samnium traie-
fo ccrc, ad Arichim Beneuentanum , fuum quondam paedagogum peruenere ,
quo honorfico excepti , fliorum loco habiti funt Hisquoque temporibus
jnortuo Tafilone Bauarorum duCe, Garibaldus eius filius ad Aguntum Scla-
uis profligacur. Qui infolenti vidoria elati,dum agrum late difeurrunt, pafim-
que prardantur,refumptis Bauari animis pariter & vinbus,eos repetunt.redin-
tesraco vtxUo ac rectfperaa prada, infugam vermnt, palantesqj fuis finibus

hi A NT. N F I N I REL V N G A R.
ciiciunt. Sdaui ( vt in primo librotemlimus ) reginibus tranfiftrianis pro*
manarunt,atq; Iftriam & Dalmatian! occuparunt,eamq5 a fe Sclauoniam dixe-
re. Primas fedestrans Dariubium non rcliquerc,exquibus Boemi, Poloni, A-
maxobij fiue Ruteni,*: Roxianiadhuc permanent, item Bulgari , qui Myiias
occuparunt,eandemlinguamretment.<^uin 6c Vandali eodem gloilemate v-
hmtur,qui ub Genferico rege Hifpaniam,deinde Aphricam occuparut, quo
tum reliquias, Vindelicos, Saxonibus contrminos plcriq; tradidere. Ego au-
tem cotra,ptius Vandalos, Vindelicis longe celebratioribus vetuftioribusqj
populis denominaros iudicarim. Agiulphus facpe cum Romanis & Francis in
ducas fecit. Eo tarnen armo , quo Sclaui miferabiliter Iftriam , exfis praefidiis i
populatifunt,Theodepertus rexFrancorumafratribuscsefuseft. AtqucClo-
tarius,vtfolus regnaret,Theodoricum patrem interfecit.Et paucis poll menfi-
bus Agiuiphus , quum annos quinqu viginti regnaflet,extremum diem
obit. Adoloaldus cum Tendelindamatre in regno fucceflit. Paul ante Phocas
ah Heraclio patricio cxCus erat.Regnans cumilio Tendelinda decern annos,
inter Longobardos adtalospaCem feruauit. Multas inftaurauit cccleias, ar
ranco bello collapfaSjingentiqj eas donatiuo exornauit.Scdquum filiusad in-
faniamtieclmaflet, regno conreftimeiicitur,& in locum eius Arioldus fubro-
gatur,qui quum duodedm annis imperan*et,mox extinctus eft. Rotheriusque
creatus,qui quamuis iufticiarqs cultor eflevideretur,Ariana tarnen labe conta- *
bit.Duos in quaque ciuitate epifcopos,ob Arianam hrefim paflus eft. A Ro
manis denium per Aionem Arichis Beneuentani dueisfilium,infanipharma-
co potionatus , priftina fapientiaplan dcfecit. Sed ad Heraclium redeamus*
uius pra:c!arumfacinus, quod in Danbij ponte patrarat, ne fine magno qui-
dem fcelcreprarterire poflem.Hicenimpoft initum imperiuannoquirttOjgra-
tiiflimo Perfarum bello vexatur,quippe quorum rex Cofdroas, Paliftinam in-
fanis copiis ingreiTus, cuneta ferro igniq, vaftat. Hierofolymam capit, vbi no-
naginta hominum milia immaniter trucidata. Crux noftri Saluatoris aufcrtur,
incaptiuitatempatriarcharedigitur.ExpugnaturmoxDamafcus.Sepulchrum
Domini noftri,nefcio quaremoratus religione,fubire non aufus, neq; fanctif- 3
fimum id facellum pollui aut dirui palfus eft. Exorari ab Heraclio nullis vnqua
precibuspotuit, vt acceptis quibufuis vectigalibus quotannis , facram vrbem.
relinqueret,crucem redderet,&patriarcham.Sed paulo pft Alexandrian* ex-
pugnat, totamejj ^Egyptum, & capta Carthaginc , Libyam irt ditionem redegit
Heracli'is defprata pace^ Conftantinum fibi filium fubrogauit , quem Sergio
patriarchal, & onofo patricio commendauit. Ipfc relicta Conftantinopoli , C
comparato ingenti exercitu , per Scythiam in Perfas iter fecit. Beatiflma Vir-
ginis iconem fecum tlit, mortali nequaqu manu factam. Gazotem venit,vbi
CofdroaseTe folebat,quiquumhoftemaduentaTe nouiTet,in Perfidem aufu-
giens,fubaduftisq5 fegetibus,vt pbulo commeatuqjcarerctcxereitus,in Peril- .40
dem fe recepit.Duos Heraclio cum magnisexercitibus duces obiecit,quorum
altcri SambajSabaro alteri nomen erat,quos traiecto Euphrate Roman co-
pise fortiter expugnarunt. Perfam gigantea: proceritatis , Imperator lancea in
ponte transfodit. Saiim tertio ibi oecurrentem fingulari certaminc, dm Vir-
ginis numirteadiutus , exfuperauit. Irruente mox grandine , ex hoftibus multi
cecidere, Romana acies illacfa perrrianfit. Cofdroas poftremo Razatam prxfe-
him, colledis vndique copiis,oppofuit. Qui pari fato cum ingenti multitudi-
ne,amiifis vigintifeptem militatibus fignis,vict.us oeeubuit. Nondum infolcn-*
tiflimus Cofdroas animo confterntur , quippe qui diuinos ibi honores infti->-
tuerat.Pro Deo pafim coli,o regem regum,&dominantium dominumgen- ^ -
tibus appellari,ex edicto mandauerat.Turrim fibi argntea dicarat,illucefcen-
tibus lapillis exornat.Item folem lunamq; cum ftellarm varietate confixerat,
cftruxeratqj thronum,& demiflos hincimbres,&tonitruafulminaque men-
tiebatur. Ad poftremum coaebs vndique copiis,innumensq; gentium auxiliis>
filius Heraclio ad Danubium oceurrit. Qum hinc Perfx , hinc Romani con^
ftitTenCy
D A D I $ I L I E . V I .
fttiTcnt,multque antehac calamitTa vtrinq; ptarliainterceffiTentjimpcrato
tes ambo upra pontem Danubij i quem Traianus vidis olim Dacis erexerat,
ungulari cercamine depugnare decernunt , vt vtriufque reipublicasfaluti hae
dimtaxat conditioneconulerent, vidoriquicunq; foret, excompoito omnes
^ltro cederent,5 imperata facerent. Quum in pontem Imperator vterque dc-
fcendiffet, nuncupatis vtrinque votis, conferto duello , Heraclius tandem no-
ftriSaluatoris numineadiutus,Barbarum interferir. Opima Iefu Feretriofpo-
Haretulit. Pcrc omnes,parta vidoria, vltro paruere, &: orthodoxafideinitiati
funt. Ad hace Syrochius,Cofdroam patrem,fratremque Medarfem Heraclio fe
lo proditurum pollicetur, i regnum Perarum ibi delegare t. Oblatam conditio-
nem accepit Heraclius, dum modo pons ad Tygrim amnem eredus, Romano
przfidio feruaretur.Deinde quum in Perid contendiTet,Cofdroam in thro-
nofedentem cum filio interfecit. Syrochium regno pra:fecit,pontque Roma-
num praiidium impofuit. Crucem Saluatoris, abada gaza regia, Hierofolym
reniir. Sed iliud didu perquamadmirabile, neququam pra;termittendum.
Qwm portas vrbis,qu ad montem fpedat Oiiueti,Imperator paludatus,equo
pua/cratoinuedus,crucem dextra ferens,fingulari pompa appropinquaiet,re-
penre congruen ti bus vtrinque lapidibus obtruitur.Multitudo iniolenti mira-
culo perculfa s extantem in cedo crucem , & angelum porta: defidentem 'ulpi-
o citjhaec verba referentem, Quando Rexccelorum, adredimendm geniis liu-
manum,hanc portam ingrediebatur,Heracli,non paludatus, no equo inideis
purpurato,non coronatuSjfed humilis afelli tergo inuedus intrauit,vt fuis cul-
toribus, humili tatis relinqueret exemplum. Ad hxc ne minori quidem tupo- "
rc,quam betitia Imperator aFetus,depofitis triumphalibus ornamentis, nudis
pedJibus,]inea veftefuccinctus,profufolachrymarumprofluuio,uimptacruce>
cum vnuero exercitu progreditur.Oblruda iamdudum porta,&cedentibus
extemplo lapidibus patefada , Imperatorem crucem elata manu ferentem ad-
miit.Sequebatur&innumcramultitudo,qucalternatimmodulato cantu con
cinebat, crux fplendidioraftris : deinde ibi, vnde erepta fuerat, reconditur.
Y> Quinetiam odoratiffima Perfide aura,in Palxtinam vfquc prouinciam,eam
(vtaiunt) fubfequuta eft. Sed ad Longobardos reuocetur oratio. Defundo
fub Heraclio , Arichi Beneuentano duce , Aio filius dominatum ucepit , cui
Radoaldum Grimoaldumq;,fratres minores natu,vltr paruifle rerunt.Quum
vixhic annum vnum, &fex menfes quiete dominaretur, ecceSclauorum caf-
fisjhaud procul SipontoItaliamadoritur,pagos&oppidapopuhtur,Aionem
temer prodeuntemobtruncat.Quod quum fratres cognouifTent,cum tumul
tuario exercitu extemplo ubucniunt,ternunt Sclauos,abadamadlittorapr-
dam rcuprant , exteros qui fuperfuerant , fundunt, fugantque. Eodcm fe re
tempore,Rotarius Longobardorum rex, quicquid Lunenfi portu ad vlterio-
40 rcmvfqueGalliminteriacet,inditionemfuamrecepit.Opitcrgi,quodTau-
fiium& Forum Iulium interiacet , diruit. Imperante quoque Heraclio Ma-
humetus,quem aliqui Arabern, Perfam pleriquc fuiTe volunt, nobili patre na-
tus,Deos gentium adorante,matre vero Hebrxa, atque Ifmahelita, quum aeri
foret ingenio, & Chrilianorum confuetudinem non abominaretur , peftifera
uialcge,magnum animarumparauitexitium. Se magnum xterniDeiprophe-
tam dixit, muks Afiaeatq; Aphricx populos, in perniciufam opimonemaTe-
ruit.Quos fali feligione infedoSiSaracenos Sara,legitima Abrahx vxore,ap
pellari iuflitjVeluti legtimos diuinxpromilonis fucceflores. Hune quidaGer
manus fcriptor,qui fandx terras itinerarium rite conferipfit, & ex perledo Al-
jo chorano multa retulit,Saraccnx cuiufdam,dum per Arabiam iter faceret,amo
correptum fuifle tradit, qua quum eflagitatumeoitum impetrare non po-
ruiflt, mox afellam, qua inuedus erat , ex indmito libidinis ardore compref-
t. Mortuo Rdoaldo Beneuentano duce , Grimoaldus germanus rite fuccef-
t, Samniribusquc annis quirtque ac viginti imperauit, vir domi forisque prx-
ns. Quippe qui Grxcorum claffem y ad Gargahum montem ea tempeftacc
124 ANT. N F I N 1 1 R E R. VNGAR.1
defcendentem , vtcleftis archangelitemplum , ingenti donatiuo ditiifimum
popularetur,vlcima ftrage confecit.Rotharius rex Longobardorum legcs,quas
mente duntaxat antea eruarant, in codices redegit , edi&aq, regia nominauit,
vita Confiante imperante excefit.Rodoaldus filius mox regnum iniuit, Gun-
dipergam Agilulphi &Thendelinda: filiam, vxor duxit. Hare optima: paren
tis exemplo,diui Ionis Baptifta: bailicamTicini magnifico fumptu fundauit,
vectigalibus fundi ample donauit. Adulterij apud virum falio poftulatur, Ca-
rellus eius feruus rege implort , vtfuae domina* delatle ad lingulare certa
men ibi prouocare liceret, vt Veritas ex hoc periculo , reginas pudicitiameui-
dentifime tueretur. Data dim! candi copia, delator populo fpe&ate fuecubuit: re
quare regina omni crimine liberata,inpriftinamreftituiturdignitatem.Rodo-
aidus rex, vt plenque tradidere,quinto fui regni anno , in adulterio deprehen-
fus interficitur. Aripertus Gdoaldifilius,qui Thendelindae frater fuit,rcx cre-
atur. Saluatoris ardem ad occidentale portam exardificat , annis nouem regnat.
Regnum Bertarito &Godepertofiliis delegatum.Diuifo regno,Bertaritus Me
diolani,Ticini Godepertus imperandi ibi ledem optarat.Suborta dilTenfione,
Godepertus adGrimoaldum Beneuentanducem,regnoquoq;,virtute acfapi
entia nonindignum,legatummittit, vt qum primm aduerfus fratrem ibio-
pem ferat , pro referenda gratia germanam pollicetur. Contra legatus,pra:ter
mandata regis,eum ad occupandum Longobardorum regnum hortatur,quod 2.0
frarres reguli,fadafeditione,ad interitum redigere conantur, comparatis eue-
ftigiocopiis,properare nitatur.Grimoaldus accepta legatione,omnes ad occu
pandum Longobardorum imperium , ingenij vires intendit. Filium ibi in Sa-
mnio furficit.ipfe deledamanuTicinum cotendit.Qui nuptiarumcauia,Go-
deperto in regia exceptus,intentis legato infidas, Godepertum interficit,oc-
eupat regnum. Quo dvbi Bertarito fratri nunciatum eit,quiMediolano,diuifo
regno imperabatTHido citius in Pannoniam fugam arripuit, ad Chacannumqj
Auarm regem fane peruenit.Rodelindam vxorcm.i Cuntpertum filium re-
Jiquit, quos BcneuentumGrimoaldusrclegauit. Sedlegatushuiufccmaliau-
tor,quiGaripa!dus didus eft, Taurinaciumdux , non diu fraude iftafrui po- 30
mit. NamintemploaGodeperti fmulo caefus eft, qui dum fui domini fatum
vlcifcitur,mortem fubire minime formidauit. In Beneuentanorumdeindedu-
cum manuSjLongobardorum recidit imperium , quamuis ex cadem gente fo
ret. Confirmato nanque regno Ticini,Grimoaldus promiiTam ibi Godeperti
fororem,vxorcmduxit.Samnitiumexercitum,cuius ope regnum adeptus erat,
ampliflim donat dimifit, quos dimittere noluit milites,feracib. prardiis pro-
fuf donauit. Sed poftquam Bertharitum ad Chacannum Vnnoru regem tras-
fugiife nouit,ad eum continuo legatos mittit.Quibus fignificat, vt aut Bertha
ritum inimicum regno eiieiat , aut fradum inter Vnnos &: Longobardos anti
quum fdus credat. Quare Bcrtharitus ab Vnnorum rege extemplo dimifus 4.a
eft. Qui,quando,quo tutius fugeret,non habebat,& Grimoaldumclementiii-
mum eiTe nouerat, fi ad inimicum fugeret,fe faciliorem apud benignum inim
cum veniam inuenire pofle reputauit, proinde hac fpe in Italiam redit. Quum.
ad Laudem Pompeii veniiTet , Vnulphum familirem fuum, ad Grimoamum
Ticinum prarmifit, qui eius nunciaretaduentum, aepro explorara Grimoaldi
benignitate Bertharitu profugum, ad ipfum qum ad Barbaros confugere ma-
luiiTe,diceret.Grimoaldus audito nuncio,commiferatione percitus clementer
admifit , atque nondum fufpicione correptus , honorificc tradauit. Sed quum
hune tota vrbe aftedatis frequentari no uiflet,veneno ftatim medio tollen
dum elfe cenfuit.Sedaftu fietus-; fub contumeliofi ierui perfonaobdudas infi- 5-0
dias Bertharitus euafit,ad Gallosqjfuperatis Alpibus trasfugit. Quum rex eum
Vnulphi & ferui manu arte euaife cognouiilet , vtriufq; fidem qum maxi
me laudauit, alTumptos in cubiculariorum numerum, eandem ibi finem per-
foluendam exorauit. Bertharitus in Longobardos Narbonenfem Galliam
concitauit. Galli fuperatis Alpibus quum in Aftenfemagrum defcendiienr,
pul-
DE CAD I S I. LIBER VIII.
pulchro ftratgemate clufi funt. Grimoaldus enim fimulata fuga,metque in-
genti, caftra G allis integra relinquit. Irruentes Galli ; quum Longobardorum
caftra inuaiiflent , ac vini , caeterorumque commeatuum copiam inueniifent,
fortuna clati lautiffim licentiffimque cnarunt. Intempefta node , vino fo-
mnoq; grauatos Grimoaldus ex infperato aggreditur , ac tanta caede per caftra
graflamr,vt G allispauci in patriam redirent. Locus pugnxhaud procul ab
Aftavrbe,adhucFrancorumriuus appellatur.ab anno falutisfexagelimofecun- 6 6 i.
dofupra fexcenteimum. Conftans Imperator,quum Longobardorum ferui-
tiofuos Italos vkeris premi,tolerare non poflet,Athenas primo defcendit,de-
io inde comparata ingenti clafle,Tarentum nauigauit. Quacunq; iterfecerat, o-
mnes Longobardorum vrbes expugnauit. Luceriam,opulentam Apulia; ciui-
tatcmdiruit. Mox Beneuentanumagrumingreflus,latc omnia mifcet,& popu
latur,vrbem fubinde acrrima obidione circumducit. Romoaldus dux Bene-
uentanus Grimoaldi regis Longobardorum filius, Sefualdumalumnum cofe-
ftimadpatrem mittit, qui grauiiimam oppugnationem nunciet , & auxilium
implore. Mandata diligter peragit alumnus, Grimoaldum cum magno exer-
cira properare iubet.Quum ad vigeiimum Beneuento lapid perueniiTet,Se-
/aldus a rege prire iubetur,vt clam vrbem ingreflus.filio patris auxilium pr-
lo iignificet adfuturum. Capitur Gratcis internuncius,qui quumitineris fui
o cauim,& rem omnem retegere cogeretur,rit omnia enarrauit. Conftans va-
iidiilimas hoftium copias reformidans,de folueda oblidionc cogitabat. Quod
vt honeftius faceret,acNeapoIim fe reciperet, Gifam Romoaldi fororem loco
oblidis iibi dan poftulat,dataobldefdus percutitur. Sefualdusad muros vr-
bis ducitur, ab Imperatore cdodus,vtRomoaldo patris aductum neququam
expeeldum efle diceret. Contra ille produdus exclamat,Bono (inquit) animo
eftoRomoalde,quandoquidem pater prfto aderit,proinde nil tibi cum hofte
fub turpi conditione pacifcendum. Me autem, quia fola mors manet , pro ex
plorara fde,libcros cum vxore commendatos habeto. Adhuc plura fubiicien-
ti,imperatorio iuflu,caput continuo abfeiflum eft, baliftarqj impoiitum , in vr-
bemiacitur. Quod vbi ad Romoaldumdelatum eft,&mukis lachrymis, & crc
pitantibus ofculis excipitur, atque honorificetiffimo demum fepulchro recon-
ditur. Imperator cognito Grimoaldi regis adutu , foluta obidione Neapolim
proficifcitur. In itinere ad Calorem fluuium Mitala Campano comit , baud
mediocri ftrage afficitur. Saburus quumviginti miliahominum ab Imperato-
rc,quum Neapoli moram traheret, impetraflet,pollicitus fecum hoc tantm
cxercitu Longobardosexpugnaturum,haud procul Beneuento Romoaldo
adinternecionem vfq; fuperatur.Quum omnem inLongobardos opera Con
ftans Imperator elufiflet.ad crudelitatem , fuorumq; rapias animum couertit.
Quum Romam veniflet,& Vitallianus pontifex maximus,cum vniurfo colle-
4 giofacerdotum,adfextumvfq;lapidemofficij gratia occurriflet,duodecim tan
turn in Vrbe dies fuit : earn ornamentis omnibus , &c ameis qum maxime fpo-
liauit. Pantheon tegulis ameis,quibus tectum erat, exuit, Conftantinopolimqs
tranftulit. Repetita Neapoli , Rhegium contendit. Quum in Siciliam traiecif-
tet,Syracufis moram longam traxit : ac nil aliud egit,niii quod Siciliam, Cala-
briam, Aphricam,Sardiniamq5 pari fuitia fpoliauit.Quin 6c mantis farpc vxo-
4 res abftulit,parntibus filios eripuit,aurea argenteaq; iimulachra, & preciofa
templis vafa fubtraxit,facri!egia,C2edes,rapinas &latrocinia Verre frequentius
cxercuit. Syracufis demum in thermis ca:fus eft a fuis. Poft Imperatoris interi-
nun,Mezentius imperiumvfurpauit.Qm quum imperare pergeret,aduentan-
P tcclaffe Grarcorum, Conftantino Conftantis filio, vn cumcateris coniura-
r,qui mperatorem interfecerant^arfus eft. Quum hace Saraceni audiuiflent,
qui paulo ante Alex'andriam ^Egyptumque incurfarant, magna cum claiTe Si
ciliam inuadunt. Syracufas ingreifi,patrata maxima ftrage, omnia diripiunt,&
ea porim urn, quae Conftans Roma abftulerat: mox abada ingenti pracda , A-
kxandriaxn repetunt. Eo tempore , Ticinum faeua peftilentia yno anno defti-
ut ANT. BONFINII RER. VNGAU'
tutum. Ignis mximo omnium tcrrorc dies decern in coclo emicuit , incubue*
re mox imbrcs vfqueadeo faeui , Se ita horrenda frequentique fulmina, vt -
mines iuxt pcora de clo tacb caderent. Quareeo anno tanta legumi-
num copia fucceffit,vt legi omnino nequiuerint, quae autem neglecb fuerant,
vitro renataad maturitatem peruenere. Grimoaldus,quum omnes Beneuen-
tanorum fintimos populos in ditionem fuam redcgiflet,pacato Samnio,Cam-
pania Se Apulia, Ticinum rediit. Thralmundo Campano comiti, ob operam
libi bene nauatam aduerfus Conftantem,filiam fpopondit.Eie&oTatone,Po-
tatoncm Spoleto prarfecit. Poftquam Ticinum reuerfus eft,Lupo,cui regni gu
bernacionem abiens dclegarac,ob malam infolentemq; adminiitrationem val- !
de fuccenfuit,quare illc male cfcius rege defecit.Grimoaldus,ne inter Lon-
gobardos ciuilc bellum fufeitaret, ad Chacannum Vnnorum regem feribit, ve
Pannonia in Lupum Foroiulianorum ducem caftra moueat , grauillimo vi-
rum bello caftiget. Chacannus,coacb ingenti Auarm multitudine, mandata
peragit. Inuadit mximo mpetu Foroiulianos,cunctaincurfans diripit.vaftac-
que. Lupus inftruda occurrit acie,tribus diebus continuata victoria hofteis in-
fequitur,quarto, fuperueniente Vnnorum multitudine obrutus , inter confer-
tiflmos boles cum fua legione occubuit. Caeteri fufi fugatiq;, in proximafefc
oppida recipiunt,ager vniuerfus in hoftium poteftate,defertus maxima ex par
te diripitur,& inflammatur. Quum vaftatione Auarcs haudquaquam defifte lu
rent, Grimoaldi Uteris admonentur, vti bello fe iamabftinerent , quando fat
pnarum Lupus expenderat, quin &hinc decedere bet, quod ni continuo
fccerint,acerrimum Longobardis bellum interminatur.Mittuntur Ticinum
Chacanno legati,quibusha:c mandata fuerant, Vnnos agrum Foroiulianum
nunquam relicuros, quando qusecunque bello parta fuerant, ItultiTimum fo-,
ret, proniho pender, qua: autem iure belli compararant , fe armis aflerturos.
Grimoaldus quum bellum fe propediem mdifturum minaretur, coram lega-,
tis, quando bellum lnftaret/eLongobardorumcxercitumrecenfurum eile ii-
mulauit. Intranfueclione, quum paucae forent copia:, eadem farpe agmina re-
petebantur,vtmaximus videreturexercitus.Hoclegaticommentoabellode- 30
territi , infanas Longobardor vires Chacanno referunt, quo vn perculfus &
lu fus,vaftata regione,in Pannoniam praeda & rapinis onullus rediit. Anaphri-
tus Lupi filius, Caruntum ad Sclauos plane confugit , ratus eorum auxilns, in-
uito etiam Gnmoaldo, Foroiulianorum dominatmrecuperaturu. Sed longe
a!iter,ac fperarat,euenit : agrum ingreTus,ad Nemas oppidum continuo fuga-
tus, castus eft. Vetarius Viccntia oriundus, Foroiulianorum dux creatur, vie
bello &: pace clarus , qui parua manu irruentes etiamSclauos grauiter afflixit.
Grimoaldus in bello Graecorum , omnes de ipfo male mritos cumulate vltus
eft. Ne eius quidem populus Romanorum oppidum impune dimit,naincau-
tam die pafchalis fabbati ciuitatem adortus , omnes ad internum vfq; cecidit, 40
vrbem vniuerfam diruit, qua: noftra vix tempeftate refurgere potuit. Opiter-
gium,vbi Taflon & Cacon fratres ca;n fuerant, funditus ita deleuit , vt vix ho-
die veftigia pauca reperiantur. Alcco Bulgarorum dux,a Grimoaldo fedes fibi
dari poftulauit. Qin Beneuentum ab eo adRomoaldumfilium miflus , Sepia-
no, Ouiano &: Iferuia,ac plerifque defertis vrbibus donatus eft. Et earn Bulga-
ri Italia; regionem incoluerunt,qui quamuis tala nunc lingua vtantur, propri-
am tarnen ne adhuc quidem omnino dimiferunt. Grimoaldus Longobardo-
rum rex , ob fratam ex arcus intentione venam , quam vt medici comprime-
rent , mala venena appofuerant , Bencuenti diem claufit , non minus confilia
quam robore praeftans,vir ad obeund.i periculafatis audax,caluocapite,&de- f
milla barba. Corpus. in diui Ambrofij bafilicam,Ticinum eftrelaturh.Garim-
baldus filius regnum ink , fed Bertharitus in vlteriorem Galliam relegatus, re-
petita Italia, Garimbaldo regnum abftulk, &annis ofco regnauk. Cum Cunt-
perto vero filio , annis decern, liberatori Deo bafilicam adTicini mienta ex-
a:dificauit. Rodelinda vxordiuaeGenitriciinfubuibano,quod Perticas ap
pellant,
DCDIS I. LIBER VII. x7;
Reliant , tiobiliilmam xdem crexit. Quum diu quiete regnaflet , ccec Halaris
Tridentinorum dux, reptina defedione ocium Longobardorum intercepic.
Tridenti obeTus, in regia caftra fadaeruptione, fugatis hoftibus ob/dione
teUberat.Cuntperti demum opera reg conciliatur, & paulo poil eiufdcmpre-
cibus,Bnxianam prarfeduram ab inuito rege alequitur,quippequi farpius ab-
nuens exclamauit, In Cuntperti filij perniciem id futurum. Vita defundus , ad
Sematoris aedem,ab Ariperto ptre a:difcatam,fepultus eft. Longobardorum
tandem regnu quum ad Cuntperti manura redigeretur, Halaris beneficiorum
immcmor,quumBrixianorum duxeflet,duos muneribusliibornat,qui regem
w collocatis ita iniidiis circumueniant,vt eius ad fe caput rfrant : quod ii fecc-
rintjcumulatilimam gratiam pollicetur.DimiT abeunt,& contra mandatafa-
cium.Ticinum circumuagante regemreuocant,facinorofamandata rctegunt.
Ctpemis,coado exercitu,aduerus Halarimvirumingratilmium caftra mo-
uet. Collocatis vtrmque caftris, quum in Coronate agro confediflent , de in-
gularicertamine agi cptum, quod Cuntpcrtus nimis affedabat, detredabat
contri Halaris.Solenni tandem monomachix ftatutus eft dies. Seno diaconus
6aiicardiuiIoannis Baptiftar, G undiperga quondam regina a-dificatx, dum
Cuntperto rgi vehementer timet, ei perfuadet , vtquando conimiles funt , i-
pfe pro rege fubornetur , in ccrtamenquc defcendat. Quod vbi fad um eft,n-'
io gularem pugnam ineunt , diaconusquedemum ab Halari obtruncatur. Vidor
dum elata dextra caeii caput oftentat , vt regia vidoria glorietur , exuta galea
clerici caput efle comperit. Dclufum Cc(c comperiens , grauiter excandefcit, &S
nuncupatisvotis exclamt , i vera: vidoria: compotemdii fecerint.altilfimum
ciericorum teftibus puteum fe completum iaditat. Ad hare Cuntpertus in me
dium prodiens,fehofti glonofo ftatimofiert,promptaq} audacia,conftcrnatos
uorum nimos leuat.Inftrudavtnnque acie,Halarimaltiflima voce prouocat
adlingulare certamen, vt Longobardorum faluti confulatur.Recufat Halaris
quiaMichaelem archangelum liiprapilahoftium , diftrido enfe infeftum, libi
videre videbatur. Exclamantibus cundis , iftum pra: pauore hax cerner in
\o vtranque aciem cece pugna conferitur, rex cum rege , miles pariter cum mili
te congre ditur. Strages magna committitur, demum Halaris Cuntperti regis
dextra fuecubuit. Qui ex Halan fuperfuere , palantes &:praecipitifugacorre-
ptos amnis Abdua plane corripuit. Halari caput abfeiflum. Foroiuliani anta
initumpraeUum, neutram partem equuti abiere , exteri magna caede confe-
di, pars tarnen Cuntperti longe fuperior. Senonis diaconi corpus, quia pro re
gia fide vitro fatum obierat,magnifico lumptupro Ioannis BaptiiLc baiilicafe-
pultum.Cuntpertus vidor Ticinum reuerfus, de exiis hoftibus honorifice tri-
umphauit.DuminGalliaCifalpinaha:caguntur,RomoaldusduxBeneuenta-
nusTarentum,Brundufiumque,& vniuerfamSalentinorum oramcapit,& an-
4 nosibi fedeeim dominatur. Poft quem Grimoaldus, qui Vlind Cuntperti fo-
roremfibi coniugauit , tribus annis Samnites gubernauit. Huic Gifulphus fra-
ter plane fucceffit,cpji decern & feptem dominatus annos,ex Vnniburgi vxore
Romoaldum fufeepic. Amphridus , quum Foroiulianumdominatum , inuito
Cuntperto rege occupaflet,ab eoque defeciflet,paulo pft Verona: deprehen-
fuSjCuntpertt iuflu oculis captus eft.Hoc etiam tempore Cedoaldus Saxonum
rex,qui in Britannia confederunt poft maxima bella, quae in patria geflerat,ad
orthodoxam fidem conuerfus Romam contendit, Cuntperto prodignitate
exceprus, honorificentifimque dimiflus. Quum ad Sergium pontificem per-
ucmTct, lacro baptiimate initiatus eft , &: paulo poft vita Rom exceffit. Cor-
Jo pus in diui Petri bafilicafepultum, fortuna: indiuinu vfum omnes ex teftame-"
roerogatae.Cuntpertum duodeeimannos rede dominatum,mox vitam obiif-
Ce, Lintperto gnato adhuepuero Longobardorum regnum delegafle,Aufpran-
dumque rueoremadhibuifletradunr, quem vixodo menlibusregnafleferunt.
lampercus G undiperti filius , fuperato Aufprando Longobardorum regnum
inudc, quod vix armo vno retiere potuit. Sed Aripertus tunc eius filius re
1 iiij
tz8 ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.
parato exercitu , cum Lintperto rege apud Ticinum conflixit. Inclinatis hofti-
bus,Lintpertum in pugna viuum cepit. Aufprdum in Recomacinam infulam
fugientemobfedit.Rotharitum,Bergamumconfugientem, capta vrbeinfuam
poteftatem redegit, rafaqj barba in notam infignis ignominia:, Taurinum rele-
gauic,vbi paulo pft obiit.Lintpertus in balneo,eius iuflu, paucis poft mibus
iurocatur. Oppidum nfula;, quo Aufprandusfugerat,pariter expugnar. Auf-
prandus ad Teutpertum Bauarorum ducem, perRhtos confugit , vbi fex an-
nis fuifte fertur. Sigiprandus vereius filius, ab Ariperto deinde captus, oculis
priuatus eibcxteri ver eius cognati vairiis fuppliciis afledi fiint Alter Aufpra-
di filius,minor natu,in carcerem coniedus , cuius tenellam adhucartatemmi- I*
feratus, non folmomni fasuitiacarere voluit verumetiam adpatremvenien-
di poteftatem fecit. Qui quum ad regnum euafurus efet , diuinaeum numina
indulgentiilim tradaripermifere.QuareLintprandus librtate donatus,in Ba
uariam continuo ad patrem profcifcitur, cuius aduentus Aufprandummirifi-
ce recreauit.Sed nc parem qidem fortunamTheoderada mater,& Aurona fo
ror,fortita: funt, qudo ambabus in vincula coniechsabfciffis auribus &: nafo,
qum alterutra reginam fe fore gloriaretur , dehoneftata: facis. Poft Adonis
mortem, qui Foroiulianis pfa:fuerat,Ferdulphus Liguria ortus prarfeduram
init,qui dum Sclauorum vidoriam affedat, maxima iaduraprouinciamaf-
fecit. Nam dum temeraria Sclauorum exercitum audacia circumuenire con- 10
tendit,afpernatus loci iniquitatem,vn cum vniuerfiscopiisadinterneciohcm
carfuseft.Cui quumCorbulus inmagiftratu fucceffiiTet, quiaregiam maiefta-
temlaeferat , exedis oculis miferrim vitam duxit. Sed Penno longe prarftan-
tior,prouincia:q} commodior fuit,qui delegatum iibi munus mox accepit. Hie
omnespupillos, quorum patres in bello Sclauonico oeeubuerant, fane coegit,
Sc vn cum fuis liberis pari chntate ftudio educauit. Eodem fer tempore,
Gifulphus Beneuentanorum dux,Goram,Hirpinum,et pleraque Latiioppida
oecupauitjirteendio & rapinis cunda turbauit. Sed Iannis Romani pontiflcis
pialegationcmuneribusq;fedatus,Beneuentumfer'ecepitJdemeademquo-
que tempeftate,Aripertum Longobardorumregem,Scotias alpes Longobar 30
dis olim vfurpatas,quxapoftolic2 fedis eile confueuerant,fponte reftituit,ma-
ximoquepontifici reftitutam donationem , aureisqj conferiptam Uteris milit.
In demortui Trafemundi locum,qui Spoletanusdux erat,Farnaldus filius fub-
rogatur.Hxc Iuftiniano,Leone,PhiJippo Anaftafioq} imperantibus geftafunt.
Tune Aufprandus iam exacto nono exilij anno } quum Teutpertu Bauarorum
ducem ad Italicumbellufuicitaflet, cadismagnis copiis, Italia inuait. Haud
proeul Ticino cum Ariperto conflixit, quamuis pari fer fpe ad vefperum vf-
que pugnaretur , tarnen dum nox pradium dirimeret , iam Bauari terga verter
cperant. Sed quum Aripertus dimiflls caftris Ticinum rcdiiflet,hoftibus ni
mos addidit,contr fuis ademit.Mox facti pnitentia du dus,quum in vlterio- 40
rem Galliam fugere decreuTet,auro oneratus,dum Ticinum amnem tranfna-
recontendit,plan demergitur,duodecimo regni anno defundus. Cuimos e-
rat,4iifimulareperfonam, clmciuitates & oppida fualuftrare,percontari qua-
leshforent,quiiudiciagererent,quomodopopuliregertur,quis de fe rumor
& opinio foret. Humili femper vefte fupellediliqs contenais erat , quin etiara
legatorum nihil immutabat aduentu.Poft Ariperti funus, Aufprandus Longo-
bardorum regnum afcquitur, vixqjmcnfestrcisimpcrauit, vir ingenti virtute
fapicntiapra^ditus. Sed omnium mox Longobardorum confenfu, Linrpran-
dus ad regni faftigium euedus eft. Anaftalius hoc tempore Philippum in pri-
uatam vitam redigens,Romanum imperiumvfurpauit.Theodofius ab exerci- y&
tu imperare iuflus, Anaftafium expuht. Et tune iEgidium fanditate ac fapien-
tia claruifle ferunt.Tyberis etiam tata inundado fuccefllt,vt fuperatis longe ri-
pis arua traxent, plures in Vrbe domos fubuerterit , ponte ymylio ad. valas
vfque diui Petri bafilica: inundarit, & in vialataad duodecimum vfquc palm
excreuerit. Thcodoiius Leone imperio eiedus , ac facris initiatus , priuatam
deindo
D A D I S I. LIBER VIII. l%9
delude vitam degit. Eodem fere tempore Mauri , qui occupatas decern annis
Hifpamas tenuerunc, quum Gallias inuafiilent,non line magna fuorumftrage,
vifti redierc. Saraceni quoque tribus annis Conihntinopolim , in caftris&fin
\rbevaefaniente pcftilentia,obfederunt.Re tandem infeda,in Bulgarorgen-
tcs,qux Danubiumaccoleban^irruere,*: ab his reiedi,quum claliem abeun-
di gratia confcendiflent,tantum ex tempeftatenaufragium perpeiufunr,vtpau
cieuaferint. Conftantinopoli trecentahominummiha expeftilentia periere.
Quum Blgaros inuaferunt,duo & triginta Saracenorum milia occubuere,ca*
ten naufragio abfumpti. Rgnante in Italia Lintprando Longobardorum re-
io ge,inter Gregorium pontificem Romanum,& Leonem imperatorcm orta dif-
cordia. Quare aduerfus pontificem Paulus Hexarchus inltaliam mnTuseft,
quo interfeto,m demortui locu Emychius fuiedus eft.In quo quidem bello'
diuiCakana, Antepharum Longobardorum ducem,pontifici auxilia pra-buiflc
conftat. Quin & cometa: duo , diebus quindecim in Italia vifi , quorum alter
exorientem prarcedebat, contra occidtem folem fubfequebatur alter.Harc c-
tiam tmpora Pipinum Francorum regem , principem clarimmum protulere,
qui tantas fortitudinis ( ne dixerim audaciae) fuiife traditur , vt traiedo Rheno
cum vno fatellite in hoftem irruerit,cumque in cubculo cum fuis refidentem
trucidarit,mukaqj, bella cum Saxonibus, & maxime cumRapotto Phryfiorum
rege profper geiicrit. Sed vt ad Longobardor res reuocetur oratio, cfirm-
to Lintprandus regno, fuoruminfidias cognatoru aquo animo paticoadus eft.
At profper ex audacia fucceffit exitus.Rotharius cognatus , quum ad conuiui-
um cum inuitalet, vt inter epulas domi obtruncaret, fpe deinde fruftratus,dc-
teis infidiis , vna cum filiis cadlis eft. Alpium prarterea Scotiaru donationem,
Lintprandus rex pontifia Romano cofirmauit, filiamq; Theodeperti Bauaro
rum regis,apud quem fuerat rclcgatus, duxit vxorem, vnamque tantm fiiiam
exeafufeepit. Eademtempeftate Pernio Foroiulianorumprfedus,quum bis
trve grauem Sclauis conflidum intuliflet , fuorum vltus iniurias , pacem de-
mumeum peregrina gente c5traxit. Deinde quum Saraceni Sardiniam adorti
}o diripuiilent,ac templa pafm direpta amohrentur,Lintprandus diui Auguftini
corpus,quod ibi eile nouerat, magna mercede redcrapt,Ticinum cum fingu-
lari pompa tranftulit , honorificentiffimoqs fepulchro donauit. Paulo poft Ra-
uennamobieditjclafleqi oppidum continu captum diruit. Paulus ctiam patri-
ciustunc Romam quondam fubornatos mittere voluit , qui Gregori pontifi
cem interficert.Sed quum Longobardi, Thufci Spoletanique aduerfarentur
Rauennat concilium diiTolummeft,nihilqjdecerni potuit. Orta deinde inter
potificem &Longobardos long maioredifcordia,Lintpradusimylia:oppi-
da,vtputaFeronianum,Montembellium,Bruxeta, Perticeta, item Bonomam
Pentapolini& Auxinium,& paulo poft Sutrium vi cepit, qu poft dies aliquot
45 Romanis reddita funt. Eodem quoque tempore , Leo Imperator omnes diuo-
rum imagines quum deponi comburiqj iufiTet, iufaqi detredates morte mul-
daflet,Germanum patriarcham intercedcntem,magiftratu abdicauit, Anafta-
fiumqj furYecit. Deindefrequens aduerfus Leonem Roma: habita fynodus e-
pifcoporum mille,quorum facro cofulto damnatus eft Imperator. Romoaldus
dux Beneucntanus Guntperdam, Auron fororis Lintprandi regis filiam.vxo-
rem fibi coniugauit,ex qua Gifulphum tulit.Quadefunda Ragimundam fum-
pfit, Gaidualdi Brixiani ducis gnatam.Item inter Pennonem Foroiulianum du
cem,& CaHiftum patriarcham orta diflenfione,captum patrem tyrannus ad ca
ftelmm Pogium,quod mari prominet,in vincla coniecit.immaniterque trada-
jo uit.Audito Lintprdusfcelerevaldefuccenfus homin muere abdicauit, Ra-
chis in eius locum filius fubrogatur,qui Pennonem patrem, ad Sclauos transfu
gere volentem remoratus,regireconciliauit.Sed paulo poft regis edido, pater
cum ceteris filiis in vincla coniedus. Rachis Foromlianoru dux Carnorum
regionemingreiTus,quam Carniolam nunc dicunt, Sclauis olim occupatam,
rapinis &C incendiis cunda vaftauit , patrata ingenti ftrage , multos homines
ijo ANT. N F I N I RER. V N G A R.1
cpccora abegit. Quinetiam his fere temporibus , Carolus primi Pipinifiliusj
Francorumrex,Pipinumfiliumad Lintprandum mint, vt ex more gentiscfo
coma , in locum filij adoptaret, quern deinde Lintprandus honeftiflim dona-
tumremiiitad Carolum. Item paulo poft quum Saraceni Galbas iteruminu
iiTent , magnamqj Narbonenfis Gallic partem vaftafent , baud procul Nar-
bona his Carolus Martellus occurrit,ac magna hoftium manu,ne ignobi-
lern quidem viftonam retuht. Pranerea quum in fequentianno rediiflent , &c
Arelatum quoq; oppidum captum amolirentur,Carolus fibi diffifus,Lintpran-
di regis auxiliumimplorauit,cuius ope Saracenos fudit, fugauitqs. Poft haec o-
mnia, Lintprandus bella,quae aduerfus Romanos iniuerat,t"liciter geTmprar- I
terquamid, quod ad Ariminum geftum eft, vbi abfente cxfus eft exercims:
& quod ad vicum Pileum, quum res Pentapoli moraretur : & quod in Rauen-
nate denique agro, quum Hildeprandus regis nepos , & Peredeo dux Vicenti-
nus RauennamoccupaiTent. Vbi irruentibus vndique Veneris , Hildeprandus
capitur , &c interficitur Peredeo. In fequenti quoque tempore , Romani fupe-
riorevi&oriaelati , Agathoneducc Peruiia: prafe&o ,ad occupandam Bono-
niam contenderunt,vbi Peredeo & Rotharius Bulgarorum principes caftra
habebant. Qui comperto Romanorum adentu , eos aggreffi non line magna
ftrage fugarunt,quum Confttinus Leonis filius, extin&o patre imperium ac-
cepiflet.Sub hatc tmpora Tranfemundus duxSpoletanus , quum Lintpran- o
do Longobardorum rege,poft reconciliationem defeciflet, ad Romanos con-
fugit,publicam federn implorans,quem Ethannus dux Romanus vn cum po-
tifice defendendum eTe cenfuit.Rex irafuccenfus vrbemRomam obfedit,de-
inde foluta obfidione, Ameriam,Ortam,Palima,Marium, Bloramqj Romanis
abftulit.Hildericum Spoletanisducefubrogauit, mox Beneuentumpetiit, vti
-poft Romoaldi mortem , Gifulphumeius filium Lgobardis patri fuffe&um,
immaturumadhuc ducem, magiftratuabdicaret, Hildebradumqj nepotem ei
fubftitueret.Ticinum deinde reuerfusido cum Romanis fdere,quum in ad-
uerfa valetudinede morte dubitaret,huncnepotemregni confortemfucceiic1'
remq; coftituit. Sed Romani paulo poft pace ditati , Tranfemundum in Bene- }
enturareftitui decreuere.Fauitetiam eiGondeftallus Beneuentanorumdux,
qui poft Gregorij mortem ducis, tyrannidem inuaferat. Item Stephanus patri-
cius,quum Gondeftalli copiis plane coniunxiflet,Marfos,Furconios,Valen
fes , Pinnenfesq; Spoletanz ditionis populos , inTranfemundi poteftatem ac-
cepit.Tranfemundus poft hsec , reliqua recuperauit, quamuis crimine ingrati-
tudinis in Romanos carere non potuit. Quum Lintprandum cum mximo *
quitatu , multisque cohortibus Romani propediem rediturum intelligerenr,
Tranfemundi focietate,licet irtgrati,deficere noluerunt. lundis vrtcaftris, ad
Fortune, fanum Longobardis occurrunt, in fyluis prejium extemplo coferitur.
Vbi quum Rachifius Foroiulianus dux,fingulari certamine Longobardu queri 40
dam Spoletani ducis equitem , in proximam ex equo paludem pra:cipitem e-
giflet,reliquimoxiniquispercullaufpiciis,infugamveriifunt.StephanusRo-
mam rediit. Lintprandus Spoletum obfedit. Mox captis finitimorum oppidis,
ad Vrbem caftra mouere ftatuit.Sed interea Gregorij fecundi pontificis maxi-
mi mors interceifit , c'ui Zacharias Graecus plane fucceflit, qui quum aduerfus
Tranfemudum,Lintprando auxilia mififlet,Romanos regi cciliauit, & Lort
gobardis ablata,ex compado recepit.Tranfemundus,defperatis rebus,fe vitra
Lintprandi tradiditpoteftati,dimiiraq5tyrannide adfacerdotium fe redegit. A-
grandus Lintprandi nepos Spoletanus pofthunc dux creatus eft.Sedquu Lon
gobardorumrex, quae reftituere promiferat , longe differret , pontifex ad eum jo
Narniam vfque profe&us eft. Cui rex ad o&auum vfque miliarium, praeftandi
officij gratia tunc occurritjfediqj apoftolic non modo ciuitates quatuor exf
dere fponte reddidit , fed Sabinum quoque patrimonium, quod annis circiter
triginta Longobardi poflederat.Item Narniam,in Picentibus Anconem,Chu-
toam, Sutrirtum deniq; agrumdonodcditiTicinumreuerius,infuburbiodiui
Petri
DfcADiS t. LIBER Vti. 151
Petri bafilicam^multaque templa nobiliflma a:dificauit, in regia Saluatoris ari
dem dicauit. Demum qu annos triginta & fex mefes apud Longobardos glo
riole regnafTet j vita exceiu, corpus in Adriani bafilica iepultum.Hunc multis
virtucibus illuftre ferunt,quando vir fumma prudencia, ngulari pieratc, item
beneficentia fuifle fertur. Bauarorum oppida multa vi cepit. Francorum pa-
cem,& Auar.m,quos Vnnos quoquedicimus,amicitiamdiligentifImc ferua-
uit. PoftLintprandi mortem , ne diu quidem Longobardorum durauitimpe-
rium.Nam Rachis qui fucceerat,Romanis infebjs,Zachana,ptificisfuafu
relicto regno monalicvitaminiuit. Aibilphusfrater quifucceferat,qu Ro
lo manos ubi ftipendiarios facer contendere!, Stephanuspontifcx in Galliam
profe&us, Pipini Frcorum regis auxilium implorauit.Quicum maximis Gal-
lorumcopiis Italiam ingreTus,f'ufofugatoq; Longobardorum exercitu, A tul-
phum tegem ad Ticinum obdet , atque arctifima obidione , adfaciendam
deditionem compellit. Pontifici vltra Rauennx amp!ifimumliexarchatum
Ariminum, Concham, Pifaurum, Fanum, Vrbinum, Cales, Luceolos, Narni-
nm, Sein Picentibus Eim, &Senogalliam,&:pleraque oppida dono dat, Lon-
gobardis ablata. Conftantinus Imperator omni fcelere imbutus , quum in
Chriftianos in Oriente longe lateq, grallretur, fanelorumq; imagines deponi
abolcriq, ediceret , Stephanus pontifex Romanus,prophanum dcteitabilemqj
loprineipem abominatus,imperialcm dignitatem , titulosq] omneis , in Franco
rum reges, de apoftolica fede bene meritos,trantulit.Pipinum cum poitcrita-
te j Romanum regem declarauit , cam carteris dignitatem interdixit. Per Bo-
nifaeium Maguntinum epifcopum, delegara au&oritatc , Pipinum facro ( ex
more) oleo perunxit, atque fenatus populiq; Romani nomine , patneiumcon-
fulemqjpronunciauit.In lequenti anno Aftulphus declo tactus oeeidit, qu
annis duobus &: triginta regnaflet. In cuius locum Deldcrius , Longobardo
rum rex vltimus,mrretus ct,qui vix annis decc &: oto dominaripotuit.Nani
Carolus Pipini filius,qui non immerit geftarum rerum gloria,ex cognomen
to Magnus dihis eftj Adriani pontificis precibus accitus,Itahamquc,veluti pa
Y5 terfcceratjCum mximo exercitu ingreus,expugnato Ticino,profligatis paf-
fim Longobardis,Defiderium regem cum vxore acliberis captum,in Galliam
abduxit.Quare Romano pontince,ob rem optim geftam,confirmata impe-
randi dignitate , amplifllmis titulis & honoribus donatus , extinto Longobar
dorum nomine,qui ducentis & quatuor annis in Italia plane regnarunt, in pa
triara rediit.

R E RVM VNGRCARVM DEA-


DIS PRIMI LIBER IX.
E Qjv a m Longobardorum in Italia Carolo Magno de-
leretu imperium , duobus circiter & triginta annis Vnni, qui
pofthac Vngari didifunt,Pannonias repetiiiTedicuntur:nam
i eorum Annalibw fortafle crediderimus,ab anno falutis qua-
drageimoquarto fuprafeptingenteimum, morte vero Ati- y
Ix trecenteiimoprimo , Conftantino Leonis filio imperato-
re , & Zacharia pontfice mximo. Canten ver Scriptorcs
maiori ex parte , quas femel oceuparunt , Pannonias nunquam deferuifle tra-
dunt. Quod i uperiore libro , ex Longobardorum bello facile coniici po-
teft, quibus cum Vnni, qui & Auarcs dici funt , longum fatpe fcedus Cachan-
jo no regeicerunt , fa-peque exato feedere magna bellageTere. Auares , quum
fedesfa'pe mutalent,nontam rege,qumab incontantia(vtmeafcrt opinio)
/umpfre nomen, & vetuftiiilmi Scythiaz fuere populi , magna cum Vnnis co-
enacione coniundi,& pro Vnnis habiti.Sedquum Vindeicos occupaIent,Ba
uari,vt pleriq; fentiunt,Bois & Auaribus appellati,nonnulli(vtmpr diflerui-
mus)Boioarios eos dixere.Quarc dchtutas ab Vnnis Pannonias , annos circ*
ANT. NF I Nil RER. VNGA&
tertrecentos aliorura adftipulationc,haud facile reputarim.Neque tanram vh
rium duobus & triginta annis in aliena terra fibi comparaient, vt graulmum
Caroli bellum facile fuftinerent,nequefedes vacuas inuenire pontifient,nimia
vbertate Sc benignitate coeli non modo i finitimis, verumetiam remotiifmis
genribus expetitas. eque eorum inio antur Annales , exinanitas in reditu
reperiile fedes,quippe quas exparte Sarmatas,quos Polonos dicimus, tenuif-
fe teftantur , Suathemq; Polonum MarothifiIium,vt infra referetur,ad Danu-
bium inucnilc lac dominantem. Vnni igitur Se maiorum ho rtat , Se eorum
qui remanferant, Uteris memoriaq; perciti, reconditis ac afperis Scythiac fedi-
buSjiterum emigrare conftituunt , & cognatos fibi populos repetere plane de- *<*
cernunt .Emigrationis ftato die turmatini prodeuntJiberos, vxores, pcora, &
vniueras denique facltales abducunt. Superato Tanai , per Roxolanos, Sar-
matas,Amaxobios Se Taurofcythas iter faciunt.Per diuerfas gentes agmina du
cebantur , quum innmera mukimdo fimul iter facer non poflet , in irinerc
manus iniuri i s abftinebat^easque propulfare potius, quam prouocare videba-
tur.Sxpe dum aquaram 6c lignarum viri irent, ab incolis regionum aliquid in-
ferebatur incommodi , quod difllmulationc potius quam ferro , ne quo forte
bello retinerentur,vlcifcebantur .Tanto Pannoniarum defiderio trahebantur
vtlegitimamcurandisfxpccorporibus quictem denegaren!. IaminBafterna-
rum Sc Chumorum gentem fane peruenerant , Sc in Beos Sc Albanos lat dit-
fundebmr.quum longo innere defatigati de quiete cogitaban!. Multi Siculos,
qui extremam D acia: partem cum Atila oecuparant , Sc hueufque tenuerant,
quamTrflyluaniam nunc appellant,his in Roxolanos vfque,audito cognato-
rum aduentu,& Amaxobios, quos nunc Ruthenos Rofisve die Q t , oecurrif-
fe referunt. Quum fub Amadocis &c Peucinis mont bus, longo itinere defati
gati fubftitiilnt , Sc de incolendis hislocis forte decerneret , tanta montibus
aquilarum multitudo defluxit, vt non lolm equos Sc pcora extera vnguibus
roftrisq; peterent, verumetiam epulas menfis eriperent. Quo quidem augu
rio ftatiua mouere perluan" (tres in luperandis montibus mentes fne ctriue-
rant) di uinacjj numina fequuti,in Tranllyluaniam , in Vngarisc finibus pofitam Jo
penetranmt. Quod quamuis Baiternx,Peucim, Albi, Chumani inique
tuliTentjVngarorum tarnen impetum coercer ncquiuerunt.Quuminhac ex-
tremaDacix parte conftitTent,nonpreteribateosauiuregnarecuperare non
pone, eque recuperata femare , ni more maiorum cnela vi armisq; agerenr,
finitimorum impetus afiduo bello coercerent.Quare omneis militiac compo
tes in feptem caftra diuifere,feptem quoque propofuere duces , addidere prx*
fectos legionum , centuriones Sc decanos , vt rite omnia gererentur.Exercitus
quifque ex triginta milibus hominum,& o&ingentis quinquagintaieptem pla
ne conftabat. Nam in hac fecunda Vnnorum emigratione , ex centum Sc oo
tribubus ducenta Sc fedeeim homin milia,fortc edutb funt,vt liberos & vito 4
res cum fortunis ratos haberent. Septem caftra pro exerciraum numero dilu
a, vallo fofla akiflma muniu ere. Quin Sc regio illa, in hodiernu vfque diem
Septem caftra nominaneur. Septem duces, non folmpro Ce quifque caftra di-
ligentiffim euftodiebant,verumetiam certatim fines, reieebs finitimis,ampli-
are nitebantur. Sed Arpadus Almi filius, ne minus quidem viribus &diuitiis,
quam nobilitate , exteris prxpollere videbatur. Matrem Almi , quum grauida
eflet , aquilam per fomnium in gremio , reclinatocapite iacentem, vidifie mc-
morant , Se mox ex vtero eius fluuium erupifle , eumqj quo longius per aliena
loca flueret,eo maiora fibi augmenta fcule. Ne mulier quidem eft fe Sc fo-
fflno fru ftrata, quando ex hac,gloriofa reg multitudo , in aliena terra defluxit. S
Quarc Almus hinc ediras, ab almo,quem Vnni fomnum dieunt , nomen acce-
pit,cuius longi Ulm am profapiam referunt. Almus enim ex Elendo , E lend us
ex Vegeco,Vegccus ex E do , E dus ex h aba, Chabas ex Atila. Ada ex Bende-
cueo, Bendecucus ex Turda , Trda ex Stemene, Stemenes ex Etheo,E theus
ex . Opus ex Cadica,Cadica ex Bercndo,Berendus Sulthano, Sulthanus
ex Bul
DECADIS I. LBER X.
ex BuIchOjBulchus exBalugo. Balgus ex Zambure,Zambur exLechele,Le-
chel ex Leuenta, Leuentas ex Chulcha , Chulchas ex Ompude. Ompudes ex
Mifce, Mifces ex Mica, Micas ex Bezture, Beztur ex Ruido, Ruldus ex Caa
do. Canadus ex Bucene , Bucenes ex Bondofardo , Bondofardus ex Sarcante,
Sarcans cxOdimare,OthmarexRadare. RadarexBelerei Bler ex Cheare,
Chear ex Cene,Cenes ex Cheledo, Cheledus ex Dama. Damas ex Bora Bo
ras ex Hunore,Hunor exNembrotho,Nembrothus ex Chufe,Chus ex Cham,
Cham ex Iapheth , Iapheth denique ex Noe natus eft. Praeterea Almus Arpa-
dumgenuit,ex quoZolthan. Et ex ZolthanToxus ortuseft. Genealoga hanc
io vndc feriptores Annalium Vngaricorum expifeati fuerint , niii aut commenta
ediderint, aut maioribus per ctates ad pofteriorum cognitionem iftaperue-
nerint, nondum compertum habeo. Et illud admodum mirari videur, quum
propriis fti fcnptoribus caruerint,quibfnam monumetis in Noe genus (quod
eque Graeci,neque Latini ver fatitarunt) referre poffint. Prifcarum fortaf-
fe more gentium, parentes iftaliberis per fuccedentia fcula tradidere, quem-
admodum de Longobardis fupr retulimus.Sed v.t ad hiftoriamrcdeamus,Al
mus vir Vngarorum fane clariffimus , Pannoniam, vehiti promilfionis terram,
intrare non potuit, inTranflyluaniananque exfus eft. Quare aliquandiu Vn-
gari,anrequam Pannonias penetrarent, hc inter munita, quae diximus, caftra,
10 vn Cum pecoribus ac liberis quieuere, dum ne ingrata quidem ibi ocia trahe^
rent,Pannoniaru vbertas, & Danubij ad aures fama peruenerat. Ad exploran-
dam igiturregionem tot votisoptatam,habita condone, Cuiidum Chundi fi-
lium, ingenio viribus iuxtpollentem,mittendumefledecernunt. Cuidus
milTus cum paucis comitibus,Carpathias in primis alpes fuperat^deinde quum
in paciantes Dacia: campos defcendifet,traie&oTibifco,per Metanaftas iter
faciens,adDanubiumvfque peruenit. Profuiiflmam regioriem,vbcrtatemfo-
li, Danubij parentis commoda, cliqj clementiam admiratur,neque temer
maiores in Pannoniis ac Dacia conftitiife confpicatur. Suthem Sarmatam, &
Mrothi flium,in Pannonialatregnantem adit,caufam duntus & mandata
jo fingillatim exponit. Quum peregrina gente nouas fedes poftulari accepiflet,
ne mediocri quidem laetitia Suathes aficitur,legatum hilari animo excipit.Ra-
tus ml fibi commodius acciderepotuifle,qumregionemferaciflimam exhau-
ftamque incolis ab Vngaris,quam rufticam gentem eife opinabatur, inftantiffi
me poftulari. Quare fe peregrinam multicudinemlubenti animo recipit exce-
j*trum,agrisqj acfalutaribusetiamfedibus ampliifimdonaturum,deiiidele~
gutum lionoriic dortatum dimiit. Cuidus voti Compos,nigri foli gleba,item
herbas, &: aqua Danubij lagenam,ad indicanda regionis commoda, in feptena
caftra rctulit.Arpadusinfpedaterra,herbis&:aqua,aduocataconcione,omnia
fententiaeuenifle profatur: extelluris&herbarumirtdicio,regioiiis clemen-
40 tiam S vbertatem aufpicatur. Mox cornu aquam irtfudit,altque voce , Mars
pater (inquit)tuqj parens Hercules, quorum aufpicis, morum exemplo, air
mas tam procul Pannonias petiuimus,perpetuas has nobis fedes ccedite. Ve-
ftram hic gentem ftite, erroribus noftris fnem imponite, Danubiumque pa-
trem nobis perpetuo conciliate. Ita denique veftris numinibus nobis femper
adenine ab infeftis finitimis obruamur.Immo quado veftris aufpiciis ducuiqj
militamus,eas prftate vires,vt deorum & hominum propugnatores vbiq; gen
tium praidicemur. Ha:c pra:fatus,Marti ac Herculi progenitori Iftriana quam
ex more libauit.Multasque victimas patriis diis,per fingida caftra mtStri edi
xitjter ab omnibus fliciter acclamatum. Poft quatuor dies frequens coriuen-
fd tus in Vngaros habemr.vbi omnium cofenfu plane decernitur, eundem virum
ad Su'athem remittendum,qui vt Pannoniae principe terra,herbam &: aquam
impetfet , Vngarorum nomine, candidm equum ephippi freriq; ureo cul-
mffl ei dono det,in grati femper obfequij fpeciem. Legatus quum ad Suathem
fediiflet, equumque dono dediflet, rem vfqueadeo gratam illi fecifle vifus eft,
1i&tx amplitudinem pro arbitram fuo impetrante QuumadfosrediiTet;
134 ANT. BONFINII R E R. V N G A R.
rite omnia rctulit, rege callid impetrata,& nimia quad am animi(ne dono fu*
perarent) liberalitate conccfla. Hi tunc audaciamconcipiunt, Arpadus cu cac-
tens ducibus inuadendas efle Pannonias cenfet, veluti hereditario iure recu-
perandas. Refe&is corporibus,arma parant, ad prftitutum diem ftatiua rao-
uent.Quum montes Carpathios tranfcediifent, Danubioqj appropinquaifent,
legatum ad Suathem tertio mittendum cenfent,qui feptem ducum nomine ii-
gnificaretjVt terra, qua equo vendiderat,extemplo decedcret. Quado Vngari,
Pannoniam tellurem equo, herbam freno, &ephippio aquamercati, & is haec
tria,immodicacupiditateabalienarat. Adha:cillefubridens,equumligneacla
uacollidendumciferefert,frenuminprata,ephippiuminDanubijfluentapro-
iieiendum. Contra Vngarorum nuncius , Quid ( inquit ) illis hinc mali facis,
quippe ii equum ceder iuTeris,noftris canibus efcam obieCtabis.Sifrenumin
prata deieceris aureum,aliquem noftris pabulatum forte proficifcentem, in-
fperata inuentioneditabis: ii autemin fluenta ftramentumdemiferis , pifcato-
res forte beabismihil igitur ex hac re lucri facis.Proinde ii folum,herbam & a-
quam mercad funt Vngari,omnia coemiTe vidtur. Suathes his auditis, intn-
ftitiam repente conuerfus,deletumhabet,tumultuarias quoque copias prae ti
mor nimio compart, auxilia vndique cogit. Comparato exercitu, trans Da-
nubium caftra locat,haud procul ab Vngaris,prodit in hoftium quandoq; con
pectum,&perleuis armaturae milites pugnam aliquam aufpicatur. Concepta 2.
tandem audacia , cum Vngaris, infeftis ignis plane congreditur. Facto ftatim
afperrimae gentis agminc, inclinata acic terga vertit. Dum ad Danubium cum
fuis paffim fugientibus {eCc recipit,inftantibus hoftibus,dumpra:properafeiti-
natione amnem retro natare cptendit, cum maxima Sarmatum manu fane de-
mergitur. Cateri in vlteriorcDanubij ripa cx funt, perquam ab his pauci ca-
pti. Vtpacatioremregionemhaberent.his tantm ignouifle placitum eft,quos
linguae commercia conciliarunt. Nam multi Vnm , qui poft Atilam in Panno-
nia rcmanfere,Suathis caftra fequutifuerant,nefcientes cosibiefe cognatos.
Quum Scytharummos eiTet,vt quamuis plures in expeditione duces eent,v-
nus tarnen potifllmus haberetur , qui in ducendo exercitu praecedebat, contra 30
in reducendo fubfequebatur: Arpadus inter cancros principat obtinuit, pro-
fligatis incolis , traietto Danubio, in monte, cui Noe nomen eft, caftra pofuit,
haud procul ab Alba. Quam diuus Stephanus,Vngarorum rex Hercle fanctiili-
mus , C Arpadi genere natus , haud immemor fuac gentis , qua; ex aufpicato in
hoc loco confederat,a;dificauit. Sed neququam ab re fortafle fuerit,ii ducum,
rite nomina profequemur, vnde nobilifirhE plerseq; Vngarorum famili pro
curer* manarunt. Zobolchus dux alter di&us eft,vnde Chiaciorum gensmagnade-
' fluxit. Hie in Pannonix agro confedit,vbi Chiacuar fuit oppidum Chads ae-
dificatum.Varenim lingua Vngarica,oppidumfignificat. IdpriusZobolchum
didum , Zobolcho conditore nomen accepit , deinde Chacuarum appella- 4-Q
tum,quoddeinde Andre,Bele,&Leuent temporibus,communi omnium Vn
garorum confenfu deletum eiL Giula tertius dittus eft, vnde Giulam Ladiflai
filium nominatum fuiife ferunt. Hie in Tranyluania,quum venatum profici-
fceretur,fyluasque difcurreret, Albam vetuftiftmam vrbem , multa Romano-
rum monumenta referentem , fuccrefcentibus vndiq; vepribus & arbuftis oc-
cupatam inuenit. Antiquitatem venetatus,adempto iitu inftaurare cpit, qua
-*1 '"'"* nunc Albam f Iulam appellant, non tarn Iulio, qum Giula Vnnorum ducc
*el?d, "' nominatam. Sarolthahuic erat filia, praeftantifpecie,proceraq5 ftatura, mul-
tis faepe principibus poftulata,qua Geyfa dux,B eliudi coiilio & ope,qui Chiu-
lanumagrumlatpoflederat, vxorem duxit. Chulas enim filiam Belindo de-
fponfauit,vt aduerfus Cheam fratr arma moueret. Quod quum feciflet,foceri
iuflu,poft eius obitum,legatum iibi Chulanum agrum vdicauit. Hinc tertius
Giula defluxit,qui quum Vngaris infenfus eflet, diui Stephani viribus adactusr,
in Pannonias emigrauit. Quartum ducem Chundum dixerunt , cui duo fue
re filij, Cuiidus & Cupan, qui quum prope Nyrin amnem caftra fixiflent,
ad ortho-
DEC AD IS I. LBER IX. i3y
d orthodxam vbi fidem perucnerc , nobile cnobium erexerunt. Quintus
Lchel vocatus eft,qui eie&is Bulgaris,Myfiam occupauit,qui cum Boemis lin
guae commercio plane coiun&i funt,ibiqi diutius habitarle fertur. Hinc Zuar- %?*
dorum familia promanauit. Sextus dux Verbulchus,ad laca Pannoniae, queni
Balatonem nunc appellant , cailra locauk. Vrfus ver feptimus , in Seio agro
conftitit. Caetera ver Vngarorum genera.pro arbitratu fuo,fibi fedes vltra ci
naque Danubium inuenere. Et ab initio Dacix vfque adlllyricum,&: Nori-
cis be. Germanis vfque in Getas, extremosq; Myfios efrufi,patentiilimas ( quas
diximus ) regiones inundarunt. Praeter duAm familias , innmeras quoquc a-
lo liaefuerunt,pari nobilitate cenantes. Polqua Vngari generatim per vicos op-
pidaqj diuiii funt,ad fubigendas in primis prouincialiumhoftium reliquias i-
te conuertunc , nee prius arma deponunt , quam Pannonias pacatas efficiunt.
CumVnms &C Auaribus,qui prius venerant,fefe coniungunt,vnam rempubli-
camftatuunt. Subiifdemiignis,pro cognationis iure commi!itt,finitimorum
iniuriascommuni fortuna propulfant , & propagare Scytharum imperium o-
mniao decernunt. Compoita igitur repblica , &c fedibus tributim a Septem- -
uirisiam diftributis,ad propugnandam in primis Vngariam,Martialis luaicria-
ream, ingenium intendunt. Exeo dcinde tempore magna prouinciarum facta
confuio,qibus promutatione rerum, coercer & amplificare trminos fa:pe
to contingit.Quare Vngaria,vtranque Pannoniam,Danubij ripas neququam o-
Jim cxcedentem,item Iazyges, Metanaftas ac Daciam, hac Scytharum rcdun-
dantialat complecbtur. Ineptiffimos Vngarorum annales hc deteftari licet,
quippe qui bella multa memoratu digna, qua: cum Germanis &: Gallisgefta
iunt , prophana quadam obliuione pra:termifere. Nos autem banc temporum
iaclruram ex Leoprando,catterisqj fcriptoribus, quantum in nobis fitum eit,re-
iarcire conabimur. Dum occupatis vhiuerfis fere Pannoniis , Vngari in nouis
fedibusfe componunt,regionem pacant, irruentimqj finitimorumimpetum,
tanquam abhoilibusvndique circumuenti, coercer nituntur. Carolus,ex co
gnomento Magnus appellatus,non modo rex Francorum.fed Romanus Impe
lo rator deinde creatus,grauiifimum in Italia bellum, Romani ptificis gratia, ad-
uerfus Longobardos ea tempeftatc gcrebat.Nam quamuis femper varus expe-
ditionibus diftraheretur.omnes tarnen mira profperitate tranfegit.Non folum
inauditam animi magnitudinem,fummamque fapientiam in diuo Imperatorc
recognofcere licebat , fed religionem diuina & humana lili patrocinia fugge-
rentem, cum inefFabili fanditate coniundam, in tanto principe quifq; poterac
intueri. Aduerfus Vanfredum Aquitani ducem,qui regia fide defcccrat,ad-
hiicadolefcens Pipino patrcmilTus,Barbonium Clarumq; mnteme multa
oppidaexpugnauit. Fliciter ita pugnauit, vt Aquitaniam, in qua pater a:ftati-
bu5odobelligerarat,Francorumditioniilipendiariamfecent. Mortuo Car-
40 lomanno fratre,quum Bertha eiusvxor,pra:nimia,qua in Hildegardam Caro- ;
li coniugem ferebatur, inuidia, Andoarij confilio, vn cum Jiberis ad Defide-
rium in Italia plane profugeret,vt Longobardorum viribus,ab Adriano pont
fice mximo , filij fui reges GaUix approbarentur, maximum, inter Francos &c
Longobardos diu concepta imultas, bellum excitauit. Defiderius pontificem
racus,inGalloruminuidiam,nuquamCarlomanni filios reges approbaturum,
belli ncceUtate eum adigendum elfe decernit. Quarc coa&o exercitu in Ra-
uermatcscaftramouit,Fauentiam,Ferrariam,Comadum vi cepit. Pontifici
ablata repetenti,legatis fxpe refpondit , fe de pace nihil,nifi cum pontfice pr-
feme acmrum. Archiepifcopus,tresq; tribuni Rauennam pro viribus tueban-
jo rur/ub/dium quoddie pontifice poftulabt. Interea mont Feretrum,Vrbi-
Seno^alliam,EugubiumLongobardiccpere.Quin per varia loca lat dif-
cummt, Vmbriampalfimpopulantur,& Spoletum vfque perueniunt.Legatos
vonticios iterim re infecta dimittunt , vrbis Roma: oblidionem interminan-
ur AdriaJnus vrbem muir non dfinit, mox treisad Delderium epifeo-
90S mittity qui Defiderio , i Romanorum fines holtili manuingrediatur, fuh
* rn
m ii
ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.
anathemate ignem &aquam interdicant. Quod vbi fadufn eft , pudore quo-
dam rex confufus,Ticinum fe reccpit. Ad qu mox Caroli Legati venere hor-
tantes,vt oppida,quae pontifici rapuerat,vltro redderet, fed re infe&a ad Carp-
lum rediere. Suecenfus iraadmodum Imperator, magnis viribus inltaliacon-r
tendit. Deiderius coatis vndique auxiliis, Francos aditu prohibere cpnatur,
Partem copiarum Carolus , permntem louis iter facer iubet , ipfe per mpn-
temCinifium ingredi ftatuit.Hoftis Italiam Francis adiri nunquam poiTefpe
rabat,partim propter ea prxfidia,guas aditibus fingulis impofuerat,partim pro
pter auia loca,&: hoftibus fere4 inacceifibilia, quae quidem duo Deiiderium fa7
ne fruftrata funt. At vbi Carolum cum magnis exercitibus Italiam penetrae i$
cognouit,dimiifis auxiliis,fe Ticini comuniuit. Adalgifiumfilium,&Bertham
Curlomanni vxorcm cumliberis Veronam mifit. Carolus quum inTranfpa-r
danam regionem defcendhTet, Defiderij caufaTicinummoxobfidet,vniuer-
'fumqs'agrum populatur.Quod vbi Spoletani & Reatini cognoucre, cxtemplp
diuo Petro,pontificia:qi ditioni (c(c dedunt, in Petrique bafilica barbamcapil-
losqi deponunt. Hildebrandum Longobardorum nobiliifimu , Adrianus Spo-
lccanum ducem declarauit, cuius poteftas Furconenfes nunc AquilanoSjVal-
uenfes, Pinnenfes,Marfos,Picentinos,Reatinos, Interamnenfesqj complecb-
batur. Omnibus quoq; Longobardis Romamtranfmigrare volentibus x vicus
in Vaticano pontificis au&oritatc datus.Parem quoque pontifici ea tempefta- to,
tc deditionem fecere, ex Picentibus Firmiani, Auximates, Anconitanij qui in.
Petri bafilica,barba crinibusque detonfis,fidelis obfequij iuramento^vt: Spole
tani fecerant,adaH funt.Carolus Bernardum patruelem,cummagnaparte ep-
piarum,in Ticini obfidione dimifit.Ipfe cum vxore acliberis,quos Galliis e-
uocarat,Veronam proficifcitur,vrbem fine cun&atione in poteftatem fuam re-
degit. Quando Bertha cumliberis Carolo latim fe dedidere, AdclgifiuS Dcfir
derij filius, ad Conftantinum Imperatoremaufugit. Omnes Tranipadanae vr-.
bes,fada fpte deditione,in Caroli ditionem peruenere. Quumad Pafchaz fp-
lennia, Romam cum vxore liberisque veniflet, pontificis pedes perfeuerenter
deofculatus, cum vniuerfo collegio facerdotum, bailicas &c cunda tern- jo,
pla luitrauit,perpetuum cum Romana eccleia fdus icit. Donationen! Pipi-
no ptre faftam vitro confirmauit,in qua Liguria cum Corfica infula contine-
tur. Surrianumadiccit., montemqj Berthecum , quaelocainter LtiCam & Parr
mam fita funt,item Parm & Regium,Mantuam & ittontem SiliCis, ac vniuer-
fum deniq; Raunatem Hexarchatum,prajtere Venetiam & Iftriam,quae Fo-
roiulienfis ducatus erat,poft Spoletanum Beneuehtanum^j ducatum adiunxit.
Ticinum reuerfus, Deiiderium in deditionem accepit,eumqj Leodium relega
uit. Papiae ac Mediolano Francos prsefecit, qui Lgobardos ad Alpes vfq; dif-
fufos bene regerent,pacatosqj feruarent. Necnon& Beneuentanis, Foroiulia-
nisq; Longobardis,e Francorum gente viros pra:pofuit. Bcrtham eu libris (c-:. 4
cum in Gallias reduxit.Feftinauit eius reditu Saxonum dira rebelIio,quos fpe
tlomitos,vix annis tribus &: triginta ad imperium,& orthodoXam fid rediger
potuit. Item ad Lippiam amnem Hercsburgiumerexit, quidnoui moliri
pofTent,validiflimum praefidium impofuit. Interea Saraceni,qui Aquitaniae fi
nes incolebant,vt fuo rege deficefent, auxilium Carolo polulabaht. Quod
vbi is acccpitjhabito ingenti delectu, cummaximis aduerfus Hifpaniamcopiis
contendit,obfedit continuo Pampilonem vrbem amplifimam, eamq; diupb-
feram,& tandem vi captamfunditus euertit. Dehinc" fuperatis Pyrerweis ftwn-
tibuSjpcruenit Cxfaraugutam,qorum ingreTu ita trim regum, qui Sarace-
nis prxerant, animi funt confterriati, vt fuis viribus plane difnii, Carolum mu- Je
neribus exorandum efle cenfuerint. Ibualas, Denifes &: Alarius, Saracenorurn.
tune reges erant. Bellum hac conditione diremptum, vt Hifpania citerior 6
Vafconia Carolo dimitteretur^pfi in vltcriore Hifpania imperarent. Ecce it- .
rum rebellant Saxones , gens bello afpera , & diuino cltu nimis aliena, qod
belIum,decenio quidem, & vario euentu geftm. Perdomici tano! funtSaxq^-
nes. Ei
DECADIS I. LIBER IX. i}7
ns. Et Britones , qui Gallia; oram accolebant, in Caroli ditionem conceflere.
MagUius dux Beneuentanus, dum Campania; vrbesCoftantmopolitanofub-
itas imperatori , & deinde Pontifia, iibi vendicare ftudet, Caroli iuiTu ab in-
cpto deftitit.Qui quum paulo ppft Salcrnidiem nouiffimumobiiiTet,moxfi-
Ujcum finitimis Grzcis bellum meunt. Nam adhuc Conftantinus imperator
&Leo,qucunque Neapoli & Siponto,quamnuncManfredoniam dicimus,
inter Superum Inferumq; mare continebantur,fub ditione fua vncum Sicilia
retinebant, quin & Neapolis adhuc Gratcis fidem inuiolatam plane feruabat.
quoque tempeftate Conftantinus,quamuis paulo ante paratam in cos ma
io gnamclaflcm pernaufragiumamiferat,in Blgaros tarnen bellum redintegrat,
qui occupatas Danubij ripas in inferiore Mylia obftinatius inuitis imperato-
ribus retinebant. Bulgaripoftulatapace, quam ob imperatoris morbum facile
imetraruntjdeftinatum bellum dirimunt. Sed intelle&aConftantini feritate,
animiq; malicia, qui non humanitatis gratia, fedmorbineceflitatepacemdede
rar,bel/um inftaurant. Conftantinus a:gritudine lenta nondumgrauatus , cum
maltis cohortibus,& ingenti equitatu, Blgaros per Thraciam temer vagan
tes adoritur, incautos magna ftrage profligat. CxCis fugatisq; Barbaris , trium-
phans Conftantinopolim ingreditur. Diro deinde elephatia: morbo increbre-
fcentecorreptus obiit,eumquidemfortitus interitum,qui facinoribus fuis non
20 fuitindignus. Huic Leo quartus hereditario iure fuccefit, legataq, natura^ iu
re ptre vitia,f per vitam licuiTet, longe fpeefatiora reddidilfet. Ad coercen-
das Saracenor ineurliones in Syriam profecbis, turpiflm rediit. Sacram co-
ronam in fanebe Sophia? facrario reconditam, publice ferre , lapillorum amore
non erubuit. Dum apnd Carolum , & Conftantinumquintum ac fextumhatc
ita geruntur, Vngariregnum non modo pacauerant, fed cum finitimis plerifq;
bella neququam contemnenda gerebt.Multos iure focietatis init*e,iibi con-
ciliare,nonnullos caedibus & rapinis laceflere, potentioribus pacem quando-
que mercari,per fociorum amicos iter facere,latius longiusqj populari, omnes
vicinos pro viribus exterrere , hos vi officio illos, ne circumftantium populo-
y> rum bello obruerentur,affidu remorari,omnia demum agere,vt occupatas vi
fedes,vi quoque retinerent.Sed nil eis inaufpicatius aeeidere potuit,quam Ca
roli Magni temporibus,qui cum glorioiiimo quoque,vetuftate coferri pote-
rat, fui regni aufpicia captale. quanto facilis & fundare imperium,& fun-
datum propagare potuiflent,fi in ea temporanon ineidiffent. Arduum nanque
erat,acperqum dificile,tuncaliquod regnum fndaripoT,quum is cuidiui-
nicus erat ampia data poteftas , latiffim dominabatur. Circa Vngarici regni
principia,praeter ea quae de Chacanno Vnnorumrege diximus ,grauiffimu in
ter Vngaros & Francos bellum exoritur , quod fenfm &gradatim Bauans
irapfit initium. Nam Saxonibus Britonibusqs domitis,cumexercitu Carolus
4 Italiam repetit. QuumBeneuentanumducem euni Adriano pontfice, ne fatis
quidem bene fe gerere intellexiflet, reuifa Roma,Capuam contendit,pofitisqj
caftriSjB eneuentanis bellum interminatur, nii quam prinimdeditionemfa-
cerent. Qupd quum Aragifius dux accephTet , Imperatoris faeitiam reformi-
dans,Rimoldum Sc Grimoldum gnatos,obidum loco obuiammittit.Conccf-
ia. Carolus venia,acceptisq5 obfidibus,& pacata Italia,in Gallias reuertitur.Ba-
uaricum deinde fufeitatur bellum,quod veluti repente ortum eft, ita cleri ex-
peditionc confe&um. Id enim ex Taifilonis Bauarorum ducis infolentia fimul
& focordia ortumeft, quippe qui dum ftult credit vxori,temere quoq; domi-
natum amifit. HuicDefiderij Longobardorum olim regis filia, vxor erat, qua:
fo vfq; adeo die noftuq; viru vexafle fertur,donec eum impulit,vt ablmperatore
deecret, vt patris exilium per maritum hoc bello vlcifceretur. Quo'deo faci-
lius eri pofl iperauit,fi gentem Vngaricam bello acerrimam,Bauarisq5 finiti-
mam in ocietat afeifeeret. Sed quum facile fit vxorio imponere viro, ad Vn-
rorum duces, legatos Taffilo repente mittit , quibus eos hortatur, &orat, vt
pro vcriuique partis commodo focietatem fecum tranfigant. Admonens Ba-
r m j
13 ANT. N F I N 1 1 RER. V N G A R.
uaros & Vngaros,inter duos imperatores,fxuiflimosque tyrannos efle pfitoij
eosq; nihil impenfms curare, quam fub eorum impcrium gentem vtranquere-
digcrc. Idipfum Bulgaris, Conftantinopolitano tyranno proximis, acadiTe*
qui quotidiano bello vexantur.Saxoncs, Britones & Vafcones, Aquitanosque
Carolo finitimos,idefle perpeflos.Pipinifilium,totius orbis imperium anhela
re. Vtriufque partis efle , propriam libertatem falutemq; tueri , & Vngarorum
qum maxime , qui alienas nuperrim fedes vfurparunt. Proinde eos orare,vt
cum Bauaris vn'a perpetuumfdus ineat, apudquos optimam Temper viciniae
focietatem inuencre. Alios iniuriis &incurfionibus ScythasafFecifle, Bauaros
peregrina; profugq-, gentis commiferatione dudos Temper cum Vngaris ami-
ce vixiflc.Quin & aliquodcognationis vincullibi cum eis interceflifle.quan-
do Bauari, ab Auaribus Vnnorum cognatis,vnde Vngari orti funt, progenito
res uos habuifle ingenue profitentur. Quum hoc legati rite narraflent,vniuer-
(x gentis conuentus habetur , vbi principes fer omnes haec vn cenfebant.Fi-
nitimorum focietatem & amicitiam , non folm non eTe contemnendam, fed
quum in alieno folo peregrini nt,vltr appetendam, &: prcipu Bauarorum,
-quibus cum femper amice quieteqjvixerunt.Qujn&aliorumquoque venan-
das eile focietates,vt alienas fedes, quas armis oceuparint , officio potius, quam
iniuriis & bello retineant. Fadum eft igitur decretum,vt cum Bauaris fideliffi-
mum perpetuumque fdus ineatur, quod in fequenti die rite eft cum Bauaris io
initum.Dimilli honorific oratores,idum foedus referut, quodvtrifquc haud-
quaquam fliciter euenit. BaUaii poft hace , non modo Caroli imperata detre-
dant,fed bello regem prouocare nituntur.Intelleda horum temeritate, Caro-
lusamplifimumdeledumhabet,auxiliavndiquecorrogat.Ipfcrciindignitate
commotus,cum maxima parte eqitatus,ac duabuslegionibus,ad Lechuma-
mnem properat, qu'i ab Alemannis Bauaros dirimit. Inrfpa fluminis caftra lo
cate dum caetera hic praeftolaour auxilia, TaTilonis ducis animum per legatos
ftatuit experiri. Quj vbi ducem inconfultum adiere ,amicisqj verbis defedio-
nem eius & inconilanti corripuere,in refipifeentiarn reuocauere homine. At
ille facti pnitentiadudus,quumneq; libi,neq; gentifua: bene confuluifle rer 30
putaretjiiquainCarolum pertinacia vterctur,mutato repente confilio,fupplex
CcCe Imperatori dedidit, fe oblides quicunq; iuberentur,vitro daturum , &: im
perata faduru pollicetur. Theodon inter canteros oblides, filius datus cft,quin
&: iureiurando perpetui obfequiiconfirmata fides. Quare bello, quodmaxim
Herclc futurum videbatur,hic datus eft exitus. TaflloadCarolumeuocatus,
quum nulla miflionc donaretur , Bauaria amplius vti non potuit,cui fuos dein-
<le comits Imperator ipfe prxfecit. Aliialio modoidgeftum efle referunt.
Carolumauint,mtercedente Adriano pontfice, cum Taflilone principio pa-
cem fecifle ', eiusque feruandi gratia , obiides promiiiffc,fed ab eo acceritum,
neq; acceder, ncq; promiflos ex compacto obiides dare voluifle. Quare Ca- 4c
. rolti m mximo cum exercitu venifle Auguftam, primaria Vindelicoru vrbem,
diuifo in partes treisexercitu.Eum cum vna parte copiarujin loco cuiLothfre-
do nomen eft,locafle caftra: alteram partem,qu ex uftrianis,Turingis Saxo-
Boizjomum mbusq; cftabat,ad Saringam Danubio adiacente confedifle. Pipinumfilium,
hedte. cum Italicis copiis,ad Tridentum & Banzanum f confedile. Aft vbi Talilo fe
ab iniminentibus tribus vndique exercitibus circumuentum confpicatur , de^-
ditionem,ne maiora mala fubifet, continuo fccit.Datis cum Teodone filio ob-
idibus,Carolum adiit, quo aliquadiu remoratus , defperata tyrannide,quum.
fe apud Francos ludibrio intelligerethaberi,monafticam cum filio religionem
fpontfubiuit. Eaquoquetempeftate,quumConftantinusfextus,Carolum Ba
uarico bello implicitum intelligeret,omnes quos adhuc in Italia fub ditione fu
Graxos rctinebat,Spoletani\Beneuentanique ducatus fines, hoftili manu inua
dere iubet: rapias quoq; pecorum hominumq) iuxt ageire,ferro ac incendio
cunda vaftare.Qui dum imperata faciunt,ab Aterno amnc,quem nunc Pifca-
riam dicimus , ad- Beneuentum vfque omnia populantur. Verum quum bis
Hilde-
A D I S t L I R I & 9
Hildebrandus Spoletanus , Grimoaldusque Beneuentanus dux , tumultuario
moxexcrcituoccurriflent,tli Grteos ftrage atfeccrunt, vt longo pft tempo
re vitro quieuerint.Quum res Carolibcne fuccedcrent,fecundum Bauaricum
tumultum, bellum Sclauis indicium, quos Galh Viulzos , ipil vero fe Relata-
bos appcllt.ln qua quidem expeditione,magna Saxonibus auxilia , f ub veri
pritextu obfequij mifla funt. Caufa belli fuerat , quodObodritos Francorum
locios,calamitofis incurionibus infeftarant,neque minis, eque precibus,nc-
que Caroli denique imperio coercen poterant , quo minus eos armis kpe la-
cefl'ercnt.Sinus quidam ab Ocano in Orientem forte porrigitur,incompertie
ft quidem longiradinis,latitudinis vero longe diuerfa*,huncinnumeripopuli ac-
colum.Daui,Sueones,quosNortmannosvocamus,aliiverRuiios,fepten-
trionak latus , &: omnes eius nfulas pofident , auftrale vero , Sclaui & Aiftij
diuerfxquenationes, ex quibusvelpraxipuicrant Inicie tabi. Qinbus quidem
Sckuis Danubium accolcntibus,indidum tune Carolo bellum , vna tantm
a?ihreconietumel:,omnium vero maximum,prterSaxonicum. Huic bello
iuccclit Vngaricum, diutinum quidem & horribile , quod odo annos durafle
feruat.GensenimScythica,& Vnnorum praefertim, quifemperinpatriis alie-
nis$ fedibus long lateqj dominari confueuerant,iugi impaties, & bello indo-
mita,haudquaqu facile perdomari poterat.Quarc bellum quanto formidolo-
io fius,tanto animous atq; apparatis Carolo initum eft. Pannonic is expedi-
tionem,vtpote quaemaximi foret mometi,per fe fufeepit, carteras per Pipinum
filium,variosq; legatos in Vngaria geflit: &: antequ prouinciapacarctur, mul-
tum fanguinis vtrinque difmfum. Qiiot pralia in eo confera, quot & quantae
clades vrrinq; patrata:iint,exinanita adhuc Pannoniaplanc teftaiur. Quin&:
locus, vbi Cachan rex ibiregihabere folebat , nc minima quidem adhuc ve-
ftigia icruat. Hinc totaVngarorumnobilitas concidit,hinc vires omnes cx-
hauhr,&: exinanitumacranum,totpopulorumfpoliis, tot hoftium cxuuiis, tot
gentium rapinis ante refertum.Franci, qui quondam exiguis facultatibus fue-
rtjhinc ica ditati rediere,vt Gallias opibus late complcucrint, quod rerum vi-
30 ciffitudo facile pafla,quando quae alus eripuera,nt,amifcre Vngari.Tantum auri
argenti in eorumregiarcpertum, tam preciofa in praliis creptafpolia , vt ne
plus quidem praedarum Macednico bello , Paulum ^milium rctulifle pu-
tent.Sed tame gens Vngarica,tanta ftrage & rapinis afTeda, nullo vnquam bel
lo delcri,vel Pannoniiseiiciextirparque potuit. Quin&fuccifafrequentius,
ita tempetate noftra rcpullulanit,vt non modo parta tucri,fed ab Adritico ad
Sarmatic,c a Vindelicis adEuxinum vfq; mare,imperate diuo Matthia Cor-
uino,propagarit imperium.Vngari igitur,quumCarolum corrogatis toto Og
cidente auxiliis,in fe irruere cognouilent, pulillanimitatem ac llulticiam Taf-
illonis xgr tuluent,qud ipfis infciis, hofti pra: timor fe dedidillet , fortunas
40 & vxores cura libris , imbellemque omnem attatem in Danubii nfulas rede-
geie,casq; vallo caftellisq; , impoiitis vbiq; pra-ilds, muniuerc, nec vrbes ibi
erant,quibus ttius fefe tueripoflent. Quod vbifadum cft , coacto ingentiex-
ercitu,ad tutandos fuperioris Pannonix hnes , Francis obui oceurrere. Caro-
lus intelle&o Vngarorum apparatu, in Danubio apud Vindelicos claflem com
parat,cui multas cohortes cum commeatibus imponit,cxterasque copias cum
equitum turmis fe terra fubfequi iubet. Claflem fecundo arae dcmittit , non
modo Danubii alueum, fed ripas vtrafque,Francorum cxercitumlatius inun-
dafle cerner erat. Quum nihil inconfultis inexoratisqj numinibusrex agerer,
quum hoftium fines, caputq} Pannoniat fuperioris attigiflet,quando cum pro-
jo phana. gente , & Chriftiani nominis inimica,ibi res crat,folennia triduo facra
in frequentiiTima militum condone operatur. Piis precibus Iefum Chriftum
optimum maximum, & vnicumhumaniferuatorcm generis, omnes inuocare
ex edito i bet. Cunda, facns rite peradis , numina iibi a:quillma & propitia
Tcddit. Et diui pra: caetcns Martini numen cxorat,vtfibi fuisque Gallisapud
quos & viuere dignatus eft, & vita defundus quiefeere , ac pro mirabilibus
m iiij
ANT. N F I N 1 1 R R. VNGAR.
meritis pientiffim coli,prterea Pannoniis vnde ortus eft,femper adeffe veut,
nve natale folum patiatur femper, bellorumefle aream, Barbararumq; genti-
umludibrium. Vel i quo peregrinam nationemfato ibi patiatur,quum tot po-
pulorum incurfionibus ac bellis fit exhaufta , ncolas , quicunque fuerint, ope
laboreque Gallorum,qui eius numini funt addicti,in orthodoxamfdem afleri
iubeat.Sacris rite peractis,captatisq} aufpiciis, in fequri die caftra pariter cum
clafle mouette hoftibus appropinquat. Qui vbi omnia hoftili manu late com
pleta profpert,defertis ftationibus5quas in fini bus difpofuerant, quum fe Gal
lis impares fore intelligerent,retro fe fuosq>. lintres mtra Rabam fluuiumrecipi
unt , apud veteres quondam Arabonem nominatum , Iauriumqj prxterfluen-
tern,qui fuperiorem ab inferiori Pannonia diuidebat.Quum Carolus eos terga
vertifle fenfiTet,cum expedito infequitur equitatu,palantes muks intercepit,
pagos & oppida deftituta fuccendit. Hi in oppoiitam partim infulam fe recipi-
untjVt liberoSjVxores & fortunas tueantur,partim ad Arabonem,vbi nunc lau
rinum eft,& munitis ibi caftris,fe tueri poe confident. Nam quum inter Ara
bonem & Danubium,ad confluenta caftra locaflent,. duobus fe laterib. vtro-
que amne tuebantur , ceteris partibus altiifima fofla valloq; fe muniuerant.
Irruentem Vngari hoftem, forti animo prftolantur. Carolus cum equitatu &
quinqu legionibus, Arabonem facto ponte traiicit,multi fine ponte fuperant,
vbi vado tranfiri poterat, latere claiTem per Danubium circunducit,mox pu-
gn figna dari iubet. Caftra Francis obducta,acerrim oppugnantur.nam pri
mo eminus pugnare hi,vallo,iaculis & fagittis prohibere Vngaros. Contra illi,
relis foflareiicere, pars matenamcongerere , vt foflam compleant , nonnulli
viribus earn fuperare, fub valloque inftantius & cominus dimicare. Complen-
das efle fofas rex exclamat,illi pro vallo &: portisaudacis obftare, claflem ri
pa; admotam repeliere obftiriatis.Sed quum certatim triremis quxq; ripa: ap
pellera niteretur , miferabilis inter Vngaros orta confufio , ui potiflimum oc-
currerent,nefciebant.In ripa res cominus agitur,&ita conferta quandoquepu
gnaconferitur,vt vix agendis gladiis locus eflet.Ca*des non paruavtrinq; com
mittitu^nonnulli timor mortis m profluentemfe proiiciunt, aliqui honeftis y>
humi inter confertos hoftes cadere cupiunt.Quumripavalidis Vngans pu
gnare liceret, clafle muks interfecere. Ab Arabone,prx alui akitudine , gra-
uius infeftari non poterat.Sed vbi Gallis fofla vndique completa eft,tam per-
niciofafub valle pugna conferitur,vtmukivtrinquecaderent.Pipinusdiimca
ftrorum portiSjfaclo agmine,grauiterinfultat,multisq5 caefis penetrare conten-
dit, nimio telorum ia&u , equo excuflus , ftipante veteranorum multitudine
adiuuatur,quodvbi profpexerchoftes,adaucbs animis, cum mortuum eue ra
ti caftris erumpere audebt.Sed quu prtoriana legio occurriflet, vallo quam
campo certare tutms eTecenfuerunt.Prxliumirivefperumvfque protra&um,
vallum in locis plerifque fraclum, caftra nifi obftinatiflim reftitilfent, eo pro- 4o
fe& die fuifent capta. Nam ex Vngaris plures , quam Gallis ceciderc, obruti
nariqehoftiumtelis efle videbantur. Carolus vtfuisparceret,quumeo die fa-
tis adum eflet,receptui canere iubet.Diremptapugna3curant vtrique corpora,
fed Vngari in ftatione quifque fu cibumeapiunt, quamnemini in tanto peri-
culo defererelicebat.Galli partim feflaquicte membra rccret,partim ne quid
ab hoftibus detrimentiinferatu^excubias vbique difponunt. At illi intempe-
ft nocte clam aduocata concione,inter fe quidpoftero die fit agendum,ex ne-
ceitate decernunt.Res Vngaricas ad extrema redactas non ignorant, quando
caftra tueri pofle diffidunt,& quo nam paci fe faluos reddant,ab hoftibus vn
dique circumuenti,haudquaquam facile profpiciunt.In hanc fententiam con- jo
ceflere omnes,vt faclain medio no&isfilentio eruptione,fugfalutem qurat,
fperantes fe locorum notifia facile euafuros. Hoftes eruptione turbatos , fibiqj
timentcs neququam confequuturos, prximos quofque montes fibi non de-
futuros,vbi propriam falutem propugnare poterunt.Quatuor hominum milia
hucufquc defiderata funt in caftris. quinto autem die in fuga mille & quingeti
cx,
A D S I. LIB ER I X. 141
tUjiauciorum innmera multitudo,exGallis circiter tria millia-Quarc media
tiofte ) dato clm gho prodeunt , in difpoitas moxholiumexcubias crum*
Jrant, prius cuftodum maxima pars trucidatur, quam in calris Gallor tumul-
tus excitare tur. Quo vbi omnes experredi funt,primo perturban,ibiqj admo-
dum timere, mox in eos armacapere coeperunt, item credere ad caedempoti-
tius,quam ad fugm erupifle. lam illi pafluum circiter duo milia fugerant, an-
tequampervniuera GaUommcaftratumultusefrunderetur, praemifis impe*
dimentis, &; inftru&o vtrinque carrorum ordine iter faciunt. Galli adhuc eos
cadra tenere rati,fuperato vallo in tentoria penctrat,ex centone confeda mul
to taprarproperufeftinatione relicta diripiunt.Mox illucefcente die,illos difllmu
kafugaeuolae aufpicati, celericurfufubfequuntur,prius quam eos confe-
qmoffentjfinitimos Buda; montes oceupafle profpiciut. Quos vbi confedif-
fe videntj&: carror circumfeptu,pro vallo radices montium cmuniuiTe con*
fpicanrur,Iehtiore graduprogredi cpere:quo quumveniTen^mont plani
cie carorum circumdudu claudunt,fauccs montium carterosqj aditus,impo-
wpraridiis oblruut, inedia potius, quam armishoilemfuperarcctendunt.
Carolus dipoficis circum tationibus,itaacrieum obldione adurget,vtneque
hmcexre,neq; commeatus inferri queant,quoru inopia propediem laboratu-
rum eTefperabat.MoxclaTem vn cumterrclribus copas defeendere iuTam,
lo ripa Danubii collocat,ne quis exire poflit. Duo de tnginta dieb. holis fame
abfumptuse tuetur,tandemquum nemo pedi bus confiare poTet inedia,dedi-
tionem facit. Et earn quam Carolus conditionem obtulerat , accipere cogitui*
Vngarus. Qui in facrofandam Chrifti fidem vltro fe afererent, & vita,& cum
fortunis librtate donabantur.Qui in prophana Scythrum religioncperlitif-
fent,his adempta cum fortunis libertate,vitadutaxatpermuTa. Multi patria re-
ligione e cxuerunt,ne vedigales forent,& facultates amitterent, pauci diuina
charitate fuccen.Infequenti tandem die quo fefedederent, immenfus obli-
natorum numerus bonis exuitur , cum facilioribus clementer adum. Deindc
motis cailris ad Budam veter,quam Sicambria prius appcllabant, peruentum
30 eft,vbi ChabarexVngarorumredebat..Qui quu per legatos belluperqum
grauifimum gererct,nima opum exuberantia praepollens,quas ex multis rapi-
nis acholium ex uuiis plane congeflerat , reformidatis Gallorum viribus, &
Caroli fortuna cum fapientia fane ciunda, in munitifllma vrbe fe fueripofle
perauit.Sed longe aliter atque fperarat,resipfa obtigit.nam audita vnius excr-
citus deditione,confternato pentus animo , indiuerfa trahebatur. xhaulam
populo ciuitatem retiere dirfidebat , & aduerfus validifllmos boles Commo
de pugnare poTe deiperabat. Ecce vrbs Gallis circiter centum milibus obi-
detur,ob!detur etiam fuis, qui difimulanter hortantes oppidanos , miferum
fibi fpedaculum propotum habebant. At illi polulata deditione renitentes*
40 quamus pro vrbis amplitudine pauci xgr reilcrent , pollero tarnen die pu-
gnam expdiant. Carolus a Danubio nauibus ppugnat, cxtcraparte,inlru-
laacie circumuenit.MaximamVngarorumnianum,in primo congreflu,Gal-
licis agminib. anteponit, vtfuos prius oppidani, qum boles cazderc cogatun
Ciuium parsmagna,fuos ac boles arque tradare, multi longe crudelis,remif-
is contra plerique,& hoilem potius admittere,qum ciuili fe fanguine fda-
rc, itidem faditare dedititij. Tota die pari vtrinque fpe pugnatum , inclinante"
foie Gallis fortunafauit, qua: Carolum nunquamfer deferuit: nam dum Vn-
garorum obiedu protedi tutis fubnittur,admotis fcalis,mniaplcriq; con-
feendunt. Quod vbi ab imperatore vifum , per agmina Cunda difeurrens, ca
jo pram vrbem exclamat,firaulque dextra fuis oilendit.quare tantus vndiq; impe
tus ehto clainore fadus.vt reiedis extemplo ciuibus, vrbem inuadert. Quam
vbicapram iri vidre Vngari,qui fuperiore diefe dediderant,auguiiampervi-
cosacfor. miiericordiamexclamant,Caroli pictatemingeminant,fuo fangui-
niparcend e/e vociferantur. Supplices inter infelas acies fefe ingerunt,pro-
fuliscn /acbrymis vtrinque,vtarmadeponantr,exort. Demdemitis pugna
142. ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.
ricceptumj: intercedcntium voces melius xaudita.Quum pars vtraque feri-
iim ceflare occpiiTet,eo vehemehtis ad implorndam veniam,& mitem de-
ditiohem fuos horttr.Oppidani defperata publica propugnatione , arma de-
ponunt,& vita fe cum vxorib. & liberis donan fupplicant.Commiferatio mox
victorem ihcefit , & quamus Gallis plerique cecidiflent , fupplicum tarnen
precibs vltr ceflere. Munita vrbis loca fibi dari poftulant qua: mox tradita,
praediiscomplent, ad portas & fora, multaque compita ftationes ritdifpo-
nunt,ne detrimcntiqidab Vngaris patiatur. CarolusvrbmingreTus,regiam
fibi dea polulat. Renitente aliqantulum Chaba rege, arcem cum regia mu-
nitiImam,& antiquis tot holium exuuiis & rapinis lime competam,deditm
tandem accepit. iErarium argentoque rerertifimum fubinde fpoliat,re-
gem in vincula conie&um , & concia fibi morte peremptum honorific fepe-
liuit.Quicquidauri, argenti , Scythicxqj prxdx , totannos vndique congna:,
Sicambria: inUentuftieftjVna die Franco ereptum eft,priuata: opes multibus
pro dignitate diftributae. Matroharum feruata pudicitia , nulla vis cuiquam il-
lata, populus vita donatus , S ftipendiarius eflectus. Pannonia opulentiflim
popli Romani prouincia, ab extera gente vfurpata , ad Romanm principem
redacta; Pacis poft diebs,adocataconcione,Carolus populum hortatur,vc
Chritianafe fosque liberos fide initiet, verum Deum omnium rerumerea-
torem,& Seruatorem humani generis agnofeat. Iefum Chritum.vhicum Dei 10
filium intelligere,intellectumq5 diligere & adorare conetur, Chriftiana: rigi-
onis dogma cctetur.Martem &c Herculem,c2ecarum figmenta gentium afper-
netur , diuinamyteria difcat , quibus animarum mmortalitatem adipifeatur,
fanctilimam Iefu Chriftidoctrinam imitetur , ex qua tantm Veritas illuxit. fi
idolisfalfisqj dus renunciarint, reciperc fe clemntiflimu indulgentifimumq
dominum Vngaris futrurh,atque Vngaros haud aliter Francos benigne tra
ctaturumHxcper interpretemeloqutus,pacosinuenitquos in verfidem
afereret.Prophanam obftiriatamgehtis mentem confpicats, feueritate po
tius qurri manfuetudine in eam vtendum efle cognouit. Quare vrbis mnia
primumdeiicere,ne facile rebellaret,deindeftatavectigaliapcndere,armacun ,0
ta tradere,& templa Vetera cum idolis demoliri iubet.qui facrofancta fide ini-
tiati fuerant, benigne tra&ati,&tributorumimmunitatedonati: qui vtfcirent,
vbi facra Chriftiano ritu facerent, in extrema parte vrbis fub monte, diuacgc-
nitricis Marias templum ftatit:qu deuotilfim finitiini vndique tempftate
noftr popui,fupplicatumconfluunt,&albx Maria: facellum primm Chrifti-
anis in Vngariariominib. dicatm appellant : idqj lapis adhc indicat excifus.
D einde pacata vrbe,& corhpofita repblic,fapienti ffimum magnanimumque
virum vrbi prxfecit,facerdotes reliquit,amplificanda: gratia religionis,haud i-
gnarus fdos nimos ad veramfidemnon facile poiTe conucrti.Expugnata Si
cambria prouincia; metrpoli, qua: Germanica olim legio dicta , deirid Buda ^
vetus appelat eft,vt lat fupr diximus,omnes pagi, & qucunque erat vrbes,
miffis ad Carolumlegatis,vltr imperata fe facturas poIlicentur.CaftraadTau
rinum vfque promouit.Myfias tune inuadere deftitit Bulgaris oceupatas , nc
Onertalis imperij fines lardere videretur. Mox per Syrmium retro catraretu-
lit,& triectoprope Danubio, per Daciam & Iazyges, Metanaftas , ad infulam
cum claTe rediit , quo maximam Vrigarorum partem, cum vxoribus liberis
fortunisque confugifleretulimus. Hanc adauctaclafle circunuenit, tridui op-
pugriatione,deiectis praefidiis, qua: caftellis impofita fuerant , oceupauit. Nam,
infulani iniqua fu fortuna cohfternati,obflinatis refiriere verebtur,ne quid
crdelius cxperirentur,5 facilem deditionem fane diftulerant,Danubii vafti-
tate,munitionibusque freti.Quum Gallis pauci cecidifent, cum viUis haud
inclementer a&um, fortuna: cum armis omries demptae , leges cum prefidiis,
vbicunque res tulerat,rite impofitx. Itemprxfecti ac facerdotes qui couocato
populo fupplicarent,facram legem traderent, Sc Chriftianam denique religio-
nem amplificarent.In Vngarico bello Francorum proceribus duo tantm oc-

AD I S I. LIBER X. 4J,
tubucfe,alterHenricusduxForoiulianus, inLiburniaiuxtaTarratitammari*
; timamvrbem, infidiis(vtaiunt) oppidanoruminterceptus:&Geroldus, Baua-
rixpraferusjalte^qui quum cdu&am in Vngaros aciem,equo iniidens, ard-
nshortaretur}interfetus eft. Prater hos,incruentu hoc Francis bellum,Leo*
prandus fuifle tradit,quamuis diutius pro magnitudine fui traheretur, alij cru-
orepauco factum negant , quando gens fera & indmita haudquaquam facilt
iuperaripoteft.Sedde Henrico & Geroldo, quod di&umeft, idin iecundaac-
cidk expeditio ne,vt paulo inferis oftendetur. Luftratis igiturpacatisq) Pan-
nomis,Caroius iniigni vi&oria praeditus, Gallias,& in primis natale folum,cui
lo nuncFranconia: nomen eft,vifere decernit.Vbiquum lecundum annum age-
ret,nunciatumer, Saxonqs ,quibuscumtotannos bella gnrt, vtChriftifi-
demfectarentur , traditis verx fidei documcntis defciuifle , & in Barbaricam
exectabuemque perfidiam recidiife.Quo nuncio vfque adeo ira fuccenfus eft,
vtnauonem. perfdam,ab omni pietatc alienam,non fine vi, magno eius ma
lo,adreipifcentiamreuocare ftatuerit.Ne minoriquidem obftinatione Saxo-
animi obduruerant,quippe qui mori, aut miferrima quaeque perpeti ma^
l, qam verum Deum colre, & imperara facer malebant. Educa vtrinquc
acie, pari quoque vtrinque pertinacia & crudelitate certatum, fedea tandem
parseffe&afuperior , quae iuftiore caufanitebatur. Nam Saxonibus eo prx-
lo o rrigintamiliacxfafuntjterravbique vaftata. Vnde non folm abdu&i obfi
des, pnncipum filii, fed vt eorum vires honcftisextenuarentur, multan quoq;
ex his in Daciam,Pannoniam,diuerfasq5 regiones deducbe colonia:,quaru ad-
hue innumer Sarmatiam,vlterioremq5 Daciam incolt.Interea Adrianusp-
tifex maximus vita defungitur,defunctoq5 Leo virfancuimus legitime fub-
rogarur.Eo quoque tempore,Irene Conftantini filii perofaflagitia,a Conftan-
tinopoJicanis ciuibusimpulfa,eumdolo captum, erutis oculiseiecit in caree-
rem, vbi nimia percitus indignitatc ac rabie , animam efflauit. Dum haec ita
genmtur, ecce grauiifimo ac multiplici Romanum imperium bello reflucluat.
Saxones enim contempta fuperiore ftrage , ac patria: vaftitate , item & Vngari
$o eodem exemplo, Carolo deficiunt.Praeterea Bauaricuhis ferc coniurati,pro-
ximisForoiulianis,LongobardisacItalis,acri bello laceflunt.NeSaraceniqui-
dem dfunt , qui partim ex Barchinone, partim ex Vlyffipone, Chriftianos in-
curfionibus &C rapinis infeftant. Omnibus his Carolus profpicere cogebatur,&
quando vbiq; vnus adeienon poterat, multa per legatos bella geTit.Pipinum
iliumin expeditionem Vngarica delegauit.Henric autemFranc,quem Fo-
roiulianis praefecerat , Bauarorum iniuriis Italiam tueri iubet. Aldophondo,
Alburia: Galicia^ regi Chriftiano , auxiliares ex Aquitania copias mifit , & vo
Luuaniae Baeticqj Saracenos armis arceret, orauit. Ad Barchinonenfes coer-
cendos ipiecontendit,quo quumperueniflet,Zatus quivrbernfubditioneSa-
*a raecnatenebat, ad Carolum defecit.Qua recepta vrbe, maxima propugnando
citerions Hifpaniae occafionem na&us eft , & grauifimo curarum onere leua-
tus.Pipinus prouincifortitus.inVngariamcontendit.Validiflimo quidem ex-
ercitu earn ingrcTus , ingenti audaciq, animo oceurrentes fibi Vngaros adori-
cur,quos aliquandiu refiftentes inclint, inclinatosq; refumptis animis fundit,
fugatq;. Ne fatis quidem fuit , hos vno pradio fuperafle , fedredintegratis faepe
viribus, Herclea; hydra: more perdomuit.Quos vt in fide confirmaret.hyber-
nare apud Ringinum oppid in prouincia voluit. Quo quidem tempore Hen-
ricus Foroiulienium dux, Nouiomiri Sclaui ducis &: legati fui opera; ab Aua-
ribus,qui cum Vngaris pro veteri cognatione foedus in eo bello icerant,cumu-
fo laraspeenas exegit,quia Italis bellu inferretentauerant.Nouiomirus nanqj Rin
gum,primarim Bauaria: getis ducem,preJio fuperatum occidit.Etqum pau-
lopot Cazagon Iuguramque duces , cum copiisvn in deditionem aeeepif-
fec,corum vrbes & oppidahoftili more diripuit. Iam res Chriftianorum vbiq*
profper gerebantur, & ne minore quidem in Hifpania profperitate. Nam AI-
defunda* Galicix & Afturia: rex,de Saracenis,qui Luficaniam 0Gcupart,cb*
144- ANT. BONFINII RER. VNGAR.
ram vidoriamretuht. Vlyifiponcm Lufitanorum metropolim, vi cxpugnatam
rapinis militum conceffit. Multaque preciofafpolia Saracenorum,ex hac vrbe
crepta,ad Carolum, ne vidoriac prasmiis rcdderet immune, vtputa loricas caf-
fidesque aureas,dono miiit. Eo tempore rota Italia,quum Irene rerum Orien-
taliurri potita,omncs quos adhuc in Italia populos retinebat, vt Carolo gratifi-
carerur,ciuiliter fe cum Romanis Sc Beneuentanis gcrere iumilet, in ocio ver-
fa batur. Romanus tantmpopulus,nouamonftramohtur. Leoenimpontifex
maximus,& vir omni doctrina Sc fapienciapraditus, qui clerum &: popul fan-
dimmis fempermoribus &documentisexcoluit,quumpompamihagendis
fupplicationibus per vrbem duceret, ad fandi Sylueftri andern, Pafchali Pri- 10
micerio, Campuloqj presbytero , quorum turpiimam vitam verbis fxpe cor-
repfcratjCum prophana coniuratorummultitudine humi peflimdatus, pontifi-
cis iniignibus exuitur,cui mox lingam cum oculis excrure. Mox in diui Ea-
rafini cnobium delatus, Albini cbicularij opera,indiui Petri bailicam rela-
tus , in eo cnobio linguam Sc oculos diuina ope Leoni redditos fuiife aiunu
Vinigiiius Spoletanus dux,aecepto nuncio,cumcohortibus plerifque Romam
feftinauitjlibratumqi pontificcm ad Carolum mifit,vt ad pacandas res Roma
nas, Italiam reuiferehortaretur : quo perreuerehrer exceptus , pacatis rebus,
cum mximo equitatu Roma remittitur. Approphiqantipopulus Romanus,
Sc omncs rdines, ad pontem vfque imylium obuiam congratulatum occur- w
runt. Carolus compolitis in Occidente rcbus,clafeqj ad piratas inhibendos in
Ocano inftituta , Aquiigrano profedus , per Maguntinum Sc Viennenfem a-
grum, item per Noricos&Iftrianos,inForoiulianos peruenit.VbiquumHen-
ricum ducem, Tauriinorum fraude offendTet , alium in demortuilo-
cum fubrogauit, pnasque cumulatas a coniuratis aeeepit. Deinde clafleRa-
uennam delatus eft , Longobardos Beneuentumincolentes, quumnoua in fi
ntimos Gradeos molirifenfiflet , per Pipinumftatim filium , cum tumultuariis
cohortibus,ac auxiliaribuscopiis bellum compofuit.In vrbem Romam fingu-
lari pompa admiTus,in diui Petri atrio requieuit. Tertio die,frequrifimoian-
dorum patrum fenam,eorum caufam, qui praeter cquum &: fas pontificia ma- jo
ieftatem fdailnt , audire voluit. Perorata vtrinque caufa , eos jeque ac reos
la?faMnaietatis,capitales ee cenfuit. Pontifex intercedens,vt vitaredonaren-
tur,implorauit. Quare in Galliam , Pafchalis Se Campulus cum ca:teris coniu
ratis relegati funt. Ad conuentum Saluatoris noftri natalibus indicium , Pipi-
nus populatis Beneuentanis aduenit , quibus coercendis Vinigifium Spoleta-
nura ducem prefecit',cuiscopiis ineo bello auxiliaribus vfus crat.Carolus in
ter folennia, fenatus confulto, feito plebis, populi Romani precibus, & pontifi
cia demum audoritate,in Petri bafilica, Auguftali diademate, Leone c fum-
ma omnium gentium acclamatione coronatur : Carolo Augufto Deo coro-
nato feliciter,Carolo Magno fcliciter,Carolo patri patria:, &picntifimo Chri- 40
ftiana: reipublicje afertori, pacisq; parti fliciter. Secundum acclaniationem
pontifex facrofando oleo perunxit,ad Pipinum deinde filium conuerfus.eum
Italia: regem declarauit, regalibusqj facris initiauit. Mior deinde cura Italica-
rura rerum,pontificem Se Imperatorem inceffit.Ius deligendorum pontificum
&epifcoporum,Leoriem Carolo nonnulli concemfe tradunt. Sedid Biblio-
thecario pfartermiTum, had facile credi poteft, quum Stephanum ptificem,
qui Leoni fucceffit, populo Romano creatum fuifle conftet. Precipua ea cu
ra fupeferat,vt de Grxcis Se Longobardis, qui Italiahi premerent, ita decernc-
retur,vt firmam pacem Italia fortiretur.Longobardi nihil,przter nomen perc-
gfinitaris,ab Italis alienum habebant.quum annis pen ducentis Sc trigintalta-
liam incoluiTent. Hi tantiim,qu i apud Papia: Medio!aniqj regia, Se per Tranf-
padanam regionem edcati fuerant,rtobiIitatem fu: gentis feuerius diiudica-
bant,tantam omnes cum falis arfinitatem contraxerant, vt Italia extirpare, in-
humanumfore cenferent. Quare Leoriipontifici, Carolquc Imperatori , vbi
federn diu Se ftatus fui fundamenta habueranc , Longobardargenti nomen, fo
lumqj
DE A DIS i. LBER IX. 47
lutnq5 patrium conferuandum ee vifum eft. Vtcp propinqioreconiuncuo-
reqj Romani nominis raemoria,fines illis facerent certiores,&: vt habert pro
bata crgaRomarios fidelitatis vicinos, quibus curaforetaut cocrcendi motus
aut renunciandi magiftratus , quicquid HexarchatusRauennatis fines
comple:untur,Romandiolam placuicappellari. Contra Gradeos Italia eiicien-
dos eTe cenfuerc. Quare Pipino totius Italia? dele&us eft habitus, quo coacto
exercitu Bcneuencum contendere!. Carolus per Ciialpinam in vlterior Gal-
liamreucrfus eft. Horribilis deinde terrarmotus fuccellit, quo bafilicae, nnul-
hequeper Icaliam euerfas vrbes. BeneuentumPipinus diuobTeditjarniflapo-'
* tiandi fpe , Theatinam vrbem acri obidione circumuenit. Quia Rofelimus
Longobardis oriundus , pra?fetus vrbis, ad Gra*cos plane deteccrat , quam vi
captam populatamqj fuccendit.Mox Ortonam & Luceriam irt ditionem acce-
pk.SeLuceriac Vinigifium,Spoletanum ducem prefccit,quem morbo corre-
pmmGrimoaldus dux Bencentanus obfedit, Luceriam ei vi captameripuit.
Sed Pipinus occurrsjLuceri Grimoaldum clauiit,claulumq eo arigufharum
tedcgityVi tradita vrbe,Papiam emigraret. Quumharc Irene ienfiiet , legatum
adCarolum mittit,per quem iura pacislardiquentur. Carolus legatos quoque
utos cum illo remittit,vt diuifo paccm imperio confirmarent. diuiio hxc'fuit.
Quicquid ad dexteram Neapoli , &ad finiftram Siponto incipiens , Supero
*o inferoq; mari clauditur, item Sicilia tota, Conftantinopolitano imperio adiu-
dicatum: Romano caetera,pra?ter Bcneuentanum ducatum,qui eti Grarco m
gis quam Romano fauebat,neutri tarnen eft additus:& Venetos,qui quaniis
Gradeos propeniores eflent^qum Romanos, ncquaqu tarnen omnino fub
Romana ditione verfabantur.SedfuccedenteNicephorolmperatore,quilro
nem dolo cap tarn in Lesbon infulam relegauit,hoc pleriq; in imperij diuiiione
fancitum affirmant. Venetis fuifle conceflum , vt vtrunquereuerithmperato-
rem,propriis legibus vterentur. Carolus compofitis Italia? rebus, ad Germni
cas Vngaricasque nimum conuertit, ne parui quidem momenti vtraque pro-
Ulcia videbatur. Nam bellum Pannonicum^ vix annis o&o confectuni. Go-
thfredus Dauorum rex,qui Oceani Germanilittus aecolunt, ingentibus ter
ra marique exercitibus , ad Saxonia? littora venerat , ito cum Carolo fordere,
Germanos transfugas, quorum motus admodum formidabantur, vitro reddi
dit. Confeta pace, in Franciam rediit Carolus, qui fuperiore anno Aquifgra-
ni hybernans,magnam Saxonum multitudinc cum liberis & vxoribus in Fran
ciara tranftulit,eorumqj pagos Abdefitis conceffit. Paulo pftFortnatus me
trpolita Venetus , in eiuili diflenfiorie Caroli auxilium implorauit. Cui Pipi-
Inus fuccurrenSjHeracieani terreftrem vnicam Venetorum ciuitatem,cuius lo
cum nunc Ciuitatem nouam appellant , & quiliurti > eius ciuitatis oppidum
inuafit. Sed ciues quihatc locacolebant,fibi diffifi, deferta patria Veetias -
4o migrarunt, ex qua gente centum fer familia? in patriciorum ordin affumptx
unt MoxSclauonicumBoemicumq bellum,pra:ter opinionem exortum eft.
Quippe Boemi& Poloni,Sclaugente editi,vicinos Saxones, 6c Romano im
perio parentes ad defec^ionemfollicitareferebantur.Quos Carolus ex concu
bina fufeeptus S natu maior,felici Marte prfligauit,cclo Leone eorUrri d u ce,
opima adpatrem fpolia retulit,agrum longe lteqj populatus. Lodouicum pa
ter Baaris,Auftralibus, Germanisq; pra*fecit.Reditegratoiter bello,Sclaui
Sorbienfes , qui Albis fluuij accolar fnf S Boemi rebellant. Carolus minor,
parentis imperio,coacnscxBauaris,Burguridiohibus, Alamanhisq; auxilian-
buscopiis,in Sorbienfes proficifeitur, qos vi expugnaros ad obfequiumrede-
i gt. Ne facile quidem rebellarent , duo Sala: Albiqs flminibus pra-dia impo-
iiit. Mox Boemos aggreflus,primo eos prlio fudit,ffisqe agrum igni ferro-
que vatauit. Ne minore quidem enixu Pipinus ad goriain contendebat , qui
quumltalix regnum gereret,Mauros,qui Coricam inuaferat, per Ademarum
Gcnucnfem comitem,clafisque pra?fetum, nfula eiecit. Sed Adcmarus
morte vi&oria potitus.- Carolus quoqueimperatorj&horumpatcr,?
n
i4f ANT. BONFINI RER. V N G A R.
pari quoq; felicitate vfus,quippe qui in bello Saracenorum, Nauarros,Pampi-
lonenfesque Hifpanos,qui paulo ante ad infideles defecert, per legatos in de-
ditionem accepit. Item Mauros,quiTaraconenfem Hifpaniam & Luiitaniam
occuparant , & ingenti claiTe Sardiniam &: Coriicam inuaferant, Buccharedo
legato profligauit, quorum quinq; miliadeiiderata, & naues tredecim amifla:.
Veneti quoque eodem tempore,quiafdus cum Carolo icerant,graui bello a
Nicephoro Conftantinopolitano imperatore vexati funt, & itacum Dalmatis \
afflidi , donee refcufo foedere in partes eius recidre. Niceta enim patricius,
magna clafle in Adriaticum mare deuolans,Dalmatiam cum Venetia in Gra:-
corum ditionem rcdegit.Deindepaucisplmenribus,quumVenetiismoram i
traheret, inducas cum Pipino conftituit,Conftantinopolimque cum vniuerfa
claiTe rediit. Si collegam in imperio dignum Carolus fortitus eflt , & qualem
Occafus,talemExortus Imperatorem eo tempore inueniflt, hauddubi qui-
dem vniuerfum Romanum imperium inftaurari facile potuiflct.Nam ii Caroli
exemplo, qui ad perdomitand Europam animum aduerterat , Nicephorus ad
mbigend Aiam, reuocaflet ingenium, reftitutam imperij Roma
ni maieftatem habuiflemus, & ni fata inuidient,adhucfortaiTe florent vide-
remuSjCuius ne minima quidem veftigia tempeftate noftra reperire poflumus.
Dum Carolus hinc Dauos,&: extrema Germania.' gentem,Germanici Oceani
accolam,per Carolum, hinc vero, per Lodouicum alterumfilium , Saracenos,
qui Hifpanias totas anhelabant, domitarc contendit, Nicephorus pranermiiTa
Saracenorum cura, qui Thraciam & Byzantij fines late vaftabant , omnes ani-
mineruos inperturbandamltaliam,fub Pipino rege quiefcentcm , intendit.
Comparata nanque claiTe, Tyrrhenum marc ingreflus, Populoniam Hetruria:
ciuitatem diripit. Niceta ver patricius,induciis,quas cum Pipino Venetiisin-
iuerat, nondum exadis , per Adriaticum finum , maritimam regionem Pipino
regi parentem,corrogata ex Illyrico &: Dalmatia claiTe,vexare conatur. Quod
quu Pipinus intellexuTet, per vniuerfas vrbes maritimas prarfidia imponit,Co-
, maclum in peninfula: fpeciem redadum , Venetisq; obiedum, Gallo Italoque
milite complet.Qu quum Nice ta Venetiq; appulilTent,multi vulneribusreie- jcr
di funt. Niceta fpe fua fruftratus, ducesqj Veneti voti impotes,de componda
inter imperatorem Nicephorum& Pipmum regem pace agcrecperunt.Du-
ces Venetorum,quorum alter Vbelcrius,&: Beatus alter didus eft, quum Grx-
cos & Francos ad pacem perducere iimularent, (vt Paulus Aquileienfis audor
eft) Pipino infidias tetenderunt. Quod vbi Pipino compertum eft,ab inita pa-
cis adione,advlcifcendas Venetorum infidias animu continuo reuocat,exer-
citum terra manque validiffimum compart, Venetiasita claiTe acmilitibus
circumuenit , vt nihil commeatuum nee auxiliorum inuehi poflet , duces pro-
ditionis audores vn cum vrbe,in deditionem accepit. Scriptores alij,qui Ve-
netis aTentantur , eos fuperiore bello fubados referunt , quum Pipinus Hera- 40
cliamiEquiliumq} vi cepit. Hoc autem bello Pipinum dolofacmuliercube fua-
fu, pontem in riuum altum produxifle , quo equitatum inferret. Pontem igni
ferroqj difTradum fuiTe demerfo equitatu,magnam Francos iaduram feciiTe,
quodhaudfacil credi poteft. Qui verilimiliore in aiTentando coiedura vtun-
tur,Pipini claiTem,Pauli Ciuraniaduentu ceflifle cmentantur, qui coada ex-
templo auxilian claiTe fubuenerat. Quare inter Pipinum & Nicephorum pa
cem ea conditioneinftauratam aiunt,vt Veneti,qua Carolo quondam dona-
tifuerant,immunitatemretinerent.At ego facilis Paulo adftipulor.Dumhc
ita geruntur,Carolo nunciatur,Gothofredum Dauorumregem, Phryfios Ro
mano imperio fubiedos , bello laceflifTe , vidosque quotannis centum argen- yo
ti pondo , tributi loco muldafle. Quare omnes copias in Tranfrhenanam re
gionem ad AllaramfluuiumjquiVifaram amneminfluit,ad prxftitutum diem
Carolus conuemre ubct. Sed dum ad conuentum Gothofredum expedat,
moxeumfatelliteintcrfedum nunciatur.Ne perempti quidem hoftis fit lon
ga l*etitia,quando codemdie altero nuncio edocetur,Pipinum filium,Itali re
gem,
) E A D I I. LIBER IX. i47
gcm,extremum Mediolani diemobine.Proinde Aqiiifgranumreucrfus,vt re
bus fuis rede confuleret, Gratis, S aracenis & Dauis, quibus Eumigus in dc-
morcui Gothofrcdi locum fufFedus erat , legatos admifit, omnes quidem vno
orepacem poftulantes,quam confirmandi imperij gratia cum omnibus ex vo
to tranfegit.In Britannico Ocano claflem inftituit,qua: feptentrionalibus oris
pnudio foret. Terreftres copias tripartito dimifit, vnam partem in Liuoniam,
quae Sarmatici ora eft Oceani, in Britones alteram, tertiam in Vngariam, haud
ignorans,gentem bello indomitam, & odauo vix anno pacatam,poft eius mor
temfine magno preidio,nunquam in obfequiopermanfuram.Deinde quif-
io grano profctus,Benonem venit, vrbem fane maritimam, quo claflem conue-
nire iulTam ipe&are ac recenfere voluit, vbi quum omnia fententia conftitu-
tavidiet , Aquifgranum rediit. miferam humanae felicitatis conditionem,
cuilcngit omni ex parte beatum. Occurrunteccc ftatim Dauorum Se Po-
lonorum Boemorumqj legati , qui Danubium accolunt , magnamunera defe-
runt,nuiiiimpenims,qum perpetuam pacem exorant.Quod vix iam la:to con
cdtanimo,quum triftis de morte Caroli filij nuncius orrertur, qui Germania:
nesruebatur. Par quoque trifticia res Grecas inceiit,nameodemcjuoquc
tempore, qum oratores pacis Cftantinopoli appropinquarunt, Nicephoms,
quamuis Blgaros fpe viccrit,prius tamen,qum ad confirmandam pacem in
?rbem rediretjinito demum prlio cum Chrunno Bulgarorum rege,apud My-
fiamfuperiorem, Vngaria: conterminam, fuperatus oeeubuit. Staurarius eius
filius, poft aurem lethali vulnere faucius, Byzantium relatus,imperium obiuit.
Quo tertio mefe abdicato,Michael forore nepos,rerum potitus eft, Cuipro-
fco nil fliit antiquius, qum inftitutam Nicephoro pacem, cum imperatorc
Carolo confirmare. Paucis pax pronunciata verbis,Oricntem cumConftanti-
nopoli Michael, Occidentem cum Roma Carolus habeto. Compofitis rebus,
Carolus Bernardu ex Pipino filio/nepotem,regem prafecit Italic quin 6c Wa-
lium, alteris Bernardi patruelis fuifilim diecit, vtterreftri alter, alter nauali
incmbtret expeditioni. NamSaracenos Beticx & Lultaniar dominos,ad ve
jo xandas Italix nfulas , magriam clflem comparane rumor erat. Neque rumor
opinionemfcfellitjSaracenorum nanq; claflis bipartito CorficamSardiniamq)
adoritur:quse Sardiniam adoritur,dcleta eft,alterain Hifpaniam aufugit.Oua-
re Ambulachus Saracenorum rex, cum Carolo pacem redintegrare curauit,
quum res nunquam fententia ceffiflet. Sed Carolus,vt Italia ex omni parte o-
cium fortiretur,fcedus cu Saraceno inftaurauit. Quin&; GrimoaldoBeneen-
tano duci , qui vnics Longobardorum reiquiis fuperefle videbatur, indido
quinquies mille & viginti aurem tributo quotannis, pacem amicitianic con-
ceflit. Demum velutivicinae mortis confcius,Aquiigrani conuentum edixit in
quoquidenifrequentifllmoLodouicumfilium,Aquitaniregem,ibiinimpe-
40 rio Romano collegam pronunciauit. Bettlardum nepotem,Italix regem decla
rauit.Quum Occidentis imperium itaquiefceret,Michel Conftantinopolita-
nus princcpSjdum Blgaros vtriufque Myfia dominos bello vext , varus eos
cladibus afFecit.Sed dum vidoria vtitur infolencer,apud Adrianopolim furidi-
tur, & fuganir. Conftematus animo Conftantinopolimreuertitur, & dum ibi
populo timet, mcefticive conficifuf irigenti , vitro fe abdicat imperio. In cu
ius locum Leo,Pardi patricij filius, prastoribus fu.irecb.is eft. Chrunnus Bulga
rorum rex, Adxianopoli potitus,adaudis animis,eo audacia: euedus eft,vfCon
ftantinopolim,Barbara gente fretuSjCircumu.enerit.Dum obfeflam vrberri op-
pugnare fxpius audet , Leo fad cum pop-alo militibus eruptione, non mo-
jo do Blgaros repulit,verm etiam Chnvnnum eorum rgen^cum eo forte cori-
gre/ius,intcrfecit, opimaque diuai Sophia: fpolia retuit. Quae quidem vidoria
mediocre ocium imperiopeperitOrieritaii.Carolus demum geftrum re-
rum gloria. clariffimus,iam act?^ce grauis, Aquifgrani, artatis fua: anno feptuagc-
mofecundo , quinto cale/ndas Februafias , imperij vero annoquadragcimo
fexcOjiequata praeftantifimi cuiufque antiquorum principis goria, vita defun
n ij
i48 ANT. N F I N 1 1 RER. V N G A R.'
dus eft: quem vniuerfa Chriftiana refpublica extindum deplorauit , omni*'
unique iudicio,inter diuos referendum elle cenfuit.

R E RVM VNGARICARVM DEA-


DIS PRIMiE LIBER X.
N g A R i , qui imperante Carolo , poft defedones tandem
varias quieuere,rati contra totius fere Europa: dominu,cun-
demque virtute ac fortuna prazpollentem,temeranum Sc ca-
lamitofumeflereludari,fatis profedo iacluramfortunarum I
ex eo ocio rcfarcifie vii funt. Et poft mortem cius , eoui'que
ceandum eile cenfuere, quoufquc occaiio, certaq, vidoria
offerretur. Lodouicus cognomento Pius, poft Carolumad
impcrij Romani faftigi euedus,audita morte patris,relida Aquitania, Aquif-
granum properauit.Vbiinuentis lcgatis,qui ad Carolum vndiq; confluxerant,
habito populorum fuorum conucntu,compofitisqj imperij rebus,paccm cum
Graxis Beneuentanisquc confecit. Aceito ex Italia Bernardo rege , duos quos
habebat filios,Lothanum Bauaris,& Pipinum Aquitanis prefccit.Pnmam,co-
mite Bernardo rege, expeditionein Danos pfe iufcepit,vtHeroldum&Rau-
fredum,Danorum regcs,focios imperij Romani,&: a Gothofredi liberis regno zo
eiedosreftitueret. At conatibus ems non modo hyems aducrfata, verum eti-
am maximus Danorum apparatus, quiducentis nauibus oncrariis maritimam
oram infeftabant: fed marc contra glacie concretum,illis fuit iniquum. Inter-
ea nuncius ex Italia aduolat,in Leonis pontificis caput coniuraile multos,qua-
re ad componendas Italia: res,Bernardus rex dimittitur,qui morbo correptus,
per Gerardum comitcm cunda pacauit. Defundo Leone, Stephanus quartus
pontificatuminiuit,qui profedus in Gallia,Lodouicum apud Aurelianos prm
cipem,impcratoris iniignibus excoluit.Coronatus impcrator,variispermrba-
tionibus agitari cpit. Nam hinc Vafconcs, qui inter Garumnam fluuium, C
Pyrenxos montes protenduntur, Romano imperio deficit, quiaSigninium 30
prxfeduraprouinci abdicatum,iniquiflimo ammo fcrebant,hinc &c Solanius
Abderitarum regulus , quiGermanici Oceani nfulas incolunt, hinc Britones
ac Dani. Item Bernardus rcx Italia:,nialo quorundam Italorum fuafu adadus,
rebcllare aufus eft.Sedhax omnia Lodouicus fliciter bellagemt,nam Vafco-
ncs perfinitimos eorum populos edomuit. Franci, qui Saxonum fines obier-
uabant,oblataoccafione,cum Solanio Gothofredi filiis pradiumeonferunt,
quibusfuisfugatisq;,Hcroldum inpaternum Noua: Dacircgnireftituunt.
Imperator pari quoq; felicitad Britones,qui rcbellione laborarant,Murmani-
umque ducem,qui adulterinum regni nomen vfurparat,fupplicio capitis afFe-
cit. Aquifgranum rclatus,cumGra:cis &Saraccnis, qui Ca'farauguftamoccu- 4c
parant,pacem iniuit. Habito ibi frequentiflimo conuentu , Lotharium primi-
genium imperij confortem declarauit. Pipinum minorem natu, Aquitania:,Lo
douicumvero tcrtium,Bauarix rege pronunciauit. Dcficientis Bernardicau-
fam ad cuentum retulit, vbi larfse maieftatis crimine damnatum, Romani im
perij hoftem iudicauit. -ox coadis vndique Bauaria Germaniaqj copiis , in
Italiam penctrauit. Omnes Italia: populos,facramento licet adados, continuo
tarnen in deditionem aeeepif, quam certatim illi faciebant. Proditioms audo-
res,dida caufa, extremo fuppliciomox aftecit. Bernardus rex,quamuis ad pri-
mum Impcratoris aduentum,depefitis armis,ad eius mifericordiam confugi-
fet, Aquifgranum tarnen dudus, Conaentus confultofecuribus carfus eft. Epi- -
fcopi pari crimine damnati, pontificia: ynodi decreto, magiftratibus abdicati,
adcnobia quxdamrelegati funt. Viom-cchustyrannus, Britannia: regnum
anhelans,cum imperatoriis copiis pugna conierere aufus, occubuit,cuius mor
te pacata Britannia. Hinc profedus per Rothomagum , Ambianu & Cmara-
cum, Aquifgranum repetiit, vbi multos variarum gentium oratores inuenir.
Quin-
DECADISI. LIBERX. i4<?
Quinctiam Vngariciim,no fine graui moleilia,bellum nunciatum cft.Lindcu-
tus enim inferioris Pannoniaz tyrannus,a Romano imperio plane defecerat, Sc
vtiipfurn Dalmatia,fuperiorq5 Pannonia fceret,variis motibus agitabat.Im-
perator in primis audita Vngarorum defedione , quam niaximi profedo mo-
menti effe integebat,quando idem bellum cum patre Carolo annis odo du-
raflie non ignorabat,repent legatos omnes, conipofitis fententia rebus.dimi
lit. Deinde apud Rhtos & Vindelicos it in magna Germania deledumha-
buit. Auxilia vndecunq; potuit , extemplo coegit, deinde prazter Danubiuiter
faciens,in Pannomas descendit. Occurrent iibi Lindeumm cum magria Vm-
xo garommmanufnctjfugtque,palantesqehotesinmontesvfqueperfequb
tur,quiMyias Pannoniasque difterminant. Lindeutus qiium Francum acnus
inftantem confpicatur , monte deditionem facit : quare fupplex venim im-
etrauit. Bulgari , qui poft Chrunni regis mortem cum Leone imperatore pa
cer iniuerantjinterfedo Leone,Michaelis fraude ocium irttercipiurtt. Lodo
uicus unperator Lotharium , Italia: regem declarauit: ad Pafchalemqj pontifi-
miit, quem ille corona donauit, Sc appellauit Auguftum. Quare
Loouiciun,tantum Romana: eccleia: tribuifle aiunt,vt potcftati ac iuri,quod
Carolo Magno parenti, Adrianus pontifex vitro c5ceirerat,hunc fponte renun
ciafl plerique confirment. Vrbanus nanque Carolo Magno , ob rem Temper
xa erga Romanam ecclefiam optim geftam,creandorumius pontificum Roma-
noriuTijOmniumq} epifcoporum fane conCeflerat, quod fuo pofterorumqj no-
mine,tunc Lodouicus filius pafchalibus feftis fportte remiferat.Quin etim vr-
bes Italia:, qua; imperatorij iuris efent, eodem tempore declrate. Ex quibus
in Hetmria primaria: funt,Aretium,Volaterra, Clulium, Florentia, Piftorium,
Luca, Pifa:, Portusque Lunenis. Compofitis Italia: rebus , Lodouicus Lotha-
riusqj imperatoreSjdomandis in Hifpania Saracenis,defendendisqj Germanic
Sc Pannonias finibus nimos interidunt. Nam quum Saraceni in Aquitania fen
fim indies praeualerent, nonnulke ex proximis citeriofis Hifpania: ciuitatibus
ad illos defecerunt. Bulgari Pannonias inuadere auii fola duntaxat exercitus
ys oftentatione , Lodouico repreifi funt. Quare bis pacem ab Imperatore afle-
quuti funt,pnorcm facil,alteram per Aldricum Sc Cherardum, Intarranorum
principes,qui funt Dalrnatia: populi,impetrarunt.Quam nondum fer initam,
Bulgari interceperunt, quippe comparata clafTe,duerfus Danu bium, ad Dra-
uivfqueoftiafubnauigarunt. Lodouicus ad caftigaridam forum pra:fedo-
rum igrtauiam conuerfus, in primis in Pipini duces Aquitania: regis , qui Bar-
clonenfibus in tempore non attulerant , animaduertit : item in Halari-
cum Foroiulianorum ducem,quidefendendis Pannoni finibs ab imperato
re praefedus, Blgaros in Sclauoniam Boemorum patriam penetrare permife-
rat,id fimulatas negligentia: poenas exoluit. His fer temporibus,in Gallia tan
40 ta: magnitudinis grando defa:uit,vtpecorapaifimhominesq; interemerir,quin
. Sc glaciem pedum ferme duodecim clo concidiTe affirmant. Quod qui-
dem portentuminiquairi Lodouici fortunamportendifle volunt , quippe qui
nimio in filium natu minimum amore deceptus,fraude fuorum,imperio abdi-
catunLothariiqj cuftodia:,quimaior natufuerat,plane committitur. Hinc au-
daciam ingentem Saraceni c5cepere,inftruda magna clafle,appulere Centum
cellis, quam Ciuitatem veteremnunc appellant. Quum potiunda: vrbis amo
re arftuarent, Romam propcrarunt, primum Romanum agrum incurfant, rura
dkipiuntjdireptaq; demoliuntur,homiries Se pcora paffim caedunt. Vrbis op-
pugnationem adorti , Vaticam fuburbia nondum fofla muroq; munita,abacta
jo pra:daiiiccendunt. Diui Petri bafilicam, incendio, rapinis cxdibusq; fdant,
Jnccnfz materia,parietibus taiitm,marmoreisq; columnis, laboribus non con
fcicntise gratia. pepercerunt,tedu igni abfumptum eft.Quum Guidonis aduen-
cum acccpiifeni , Gregorio pontfice riuper acciti, qui Gallia: Cifalpina: pra>
fol ravrbis obdione,qu potiri neququam pomere,interLatiriamAp^
. viam mgreffi,cundadrripiunt.AdHoftienfemportamfuburbia,&;diui
F1* n i)
ajo ANT. N F I N 1 1 R E R. V N G A R,
Pauli bafilicam pari fcntate fuccendunt.Ingenti facrarum rcrum priuatarum*
que rapia onufti,in Latinamq; viam redadi,ad Caiini faltus monafteri per-
uenere,quod veftigio direptum'concrcmamnt. Mox prseda nauibus impo-
fita,TarenmmSiciamq5nuadt,magnainChr^anoscxdegraTantur.Cum
vno eodemque menfc,Michael Graecorum-, &: Lodouicus Romanorum prin
ceps , vn cum Gregorio pontfice mximo diem obiiflent, nihil in eos parari
pocuit.Vngari interea Francorum aufpiciis ac dudu regebancur , quamuis fub
Lodouico farpe fluduarunt , pacata tarnen prouincia quieuere. Sednihileis
moleftius accidere poterat , quam aut arma deponere , aut rapinis 6c incur-
fionibus prohiberi.ociumqj feruare,&: aliena imperata facer. Nil die nodtuqj !
nientejntentis agitabant,qum ceruicibus inuitatum feruitutis iugum ex-
cutere,& imperare potius aliis,qum parre. Dum idoneam occaionem prae-
ftolantur, de Lodouici morte ccrtiores fadi funt , quarc fpes magnas ex defe
ccione concipiut,fed tempus expedant.Cm Lodouico Lotharius,Carolus &
Lodouicus filij fuperfuiflent, in paterni regnidiuiioncdiTentiunt. Quare in-
teftinum inter eos bellum exoritur,vbi multa hominummilia caefafunt.Com-
poitis tand rebus conuenit inter eos,vt Lotharius cum Italia imperiu obtine
retjCarolus in Gallia,Lodouicus in Germania quiete regnaret.Et cum Lotha
rio,ptxter Italia,ea purs Gallix Narbonenfis,quam Romana prouincia appella
mus, eilet adieda.vn cum ea partcula Galliarum , qua: inter Scald & Rhenu
amnem fita eft , ex hoc ifta extrema portio , Lotharingia , Lothario dicta eft.
Dum Saraceni,duce Galba,Siciliam & Tarentum,terra manque acri obfidio-
ne premuntjTheodofius Conftantinopolitanx clalfis prxfedus, ne fat quidem
fuiscopiis fretus, ad Vnetos confugit,fimulq5 auxiliaren* fexagintanauiu claf
fem,focietatis iure poftulauit. Quod quum impetraflet , Petrum Andonicum,
Ioanncmq;. duces, Spatarij Augultalis dignitate donauit,qux apud Graecorum
imperium maxima cenfebatur. Sabbas,quum Chriftianorum claflem Adriati-
cum pelagusemenfam,Tarentum appropinquarecognouit, foluta obfidione,
ad Crotoniatum repente littora occurrit,vt difllmulato timore,leuique prarlio
fortunam experirctur. At ex leui pugna,ita vtrinque animi irritati,vt collatis v- jo
trinque fignis congrederentur.Grxcorumclaifis principio fufa fugataq;,Ve-
ncti aliquanto obitinatis refiftentes, maximam cladem perpeffi funt, naucsq;
feromnes autmerfe aut captx. Hacelati vidoriaSaraceni, Dalmaciampe-
tunt, Aufarenfe oppidum,vi captum populantur.Onerarix Venetorumnaues,
qux Syria mercibus Onuftx,in Tergeftino finu delituert , Saracenis captx.
Negociatores Veneti ad vnum exfi omnes , quando eorum nomen apud Sara-
cenos abominabile putabatur. Mox in maritimam Picentumregionem diuer-
teruntjAnconamvi captam populatamq; inccnderunt.ex inteftino principum
bello,non folm Italia,fed Gallia quoque grauifllmam iaduram accepit. Nan-
que Nortmanni,quibus Emergis appellatio fuit, Romano rege duce,per Li 4
geris oftiaingrefi , Aquitaniam totam dcuaftarunt. Quin & Heriam infulam,
multaqi religiofa monafteriaincenderunt. Mox per Galliam effufi, vniuerfam
region longe lateq; diripiunt.Burdegalam, Xantoniam, Engoliftnam,Lemo-
uicos,Parrhifios,Turonum,Belluacum, Nouiomagum, Aurelianos, Pidauos,
innumeraq; oppida pagosq; populantur. Nortmanni in captis Gallia: vrbibus
diu permanere non aun" , ne coadis exercitibus , Francor principibus eiice-
rentur,dcmum in Aquitaniam fe recipiunt, ibiq, fibi fedes'ftatut. Carolus ex
cognomento Caluus, fuperatis Britonibus , exfisq; ducibus eorum, fe Lemo-
uix vrbis* Regem inftituit.Deinde Francia ingreflus cum exercitu rerum poti-
cus eft, quippe Lotharius fe fponte Imperio abdicauit,in priuatamque rehgio- ic
nisvit feredegit. Lodouicus in Germania,vbi lat dominabatur, diemobiit.
Carlomannus &c Carolus eius filij , aduerfus patruum Imperatore defignatum
arma capiunt. Dum vtrique ingentes moliutur apparatus, Carolus Caluus ve
neno potionatus , Mantux vita exceflt. Cui Carolus Baibus , ex fratre nepos,
optimatum opera fucceffit. Quicmrebellantibus Vngarisqui feruitutis iu.-
guru
DECADIS : LIBER X. ifi
gum fetf nori poterant, faepe bellum intuliTct, ica &: animo corpore debili-
tatus cft,vt in priuatamredadusvitam,ab Arnulpho patruelealerctu r. Sed poft
vicios Normannos,qui Franciam Lothoringiamcj vaftabant, quum nihil lau
de dignum faceret,primatumfadione imperio deiedus: eiqj Francis Arnul-
phus quidam,humiligenerc natus,eatempeftatefufredus et.Francis poft Ar-
nulphum adimperium euedum regnauit Ocho Parrhifienfis comes Ropcrti
ducis flius Caioli Magni genere alienus , poil quem Carolus puer , Simplex
cognominatus,5 Lodouici Balbi flius, Frcorum regnum accepit. Sed per ca
tempora,quibus Carolum Caluum imperare diximus,Nortmanni Aquitanica
io Gallicaque prarda ditati trcccntarum &fexaginta nauium comparata clale
Conftantinopolim craiecerunt,direptisacfucceniis illiusiuburbanis,in Occa->
num mare fe recipiunr. Saraceni adaudis in immenfumanimis , Crctam ado-
riuntur,infulaq5 potiti cunda diripiunt. Maxima corum pars in Italiam relata,
ab Ancone Hydruntum vfq; tradum maritimx regionis vniueri'um late pra>
dantur , & oppida cunda fubucrtunt. Eodcm quoque tempore Bulgarilong
prius ad Chrilli fidemredadi: quum adhuc fchifmatici forent,catholicae fidci
dogmata receperunt. Eteorum rex delegato filiis regno, ad monafticam rcli-
gionem confugit. Sueropilus Dalmatia: rex , atque gens Sclauorum illi fubdi-
ta , qux Boemis Germania: genus deduxit , tunc pnmm Chrifti fide initiata
*o eft. Sed hoc anno falutis circiter odingentefimo &: odogciimo accidifle credi 8 8 o,
mus. Iifdem fere teporibus Saraceni Creta prodeuntes,dum per Adriaticum
mare inChnftianumnomenvbiq; defaruiunt, Dalmatiamnon modo mariti-
man^fed mediterrancam quoq; grauiter infeftant. Grauis & calamitofa Sara-
cenorum fucrat oppugnatio,fed Vngarorum bell multo calamitoiius,quippe
qui per ocium mira fcunditate adaudi,& fub Carolo Gallo rebellare aufi, vc
ieruitutis luga difcuterent,Samcenorum &c Nortmannorumexemplo -
busqjconcitatirneqnnfcij,quanta fadioneChriilianarefpublicalaboraret,ob-
lata occafione,inftauratis&:amplificatis viribus ab Arnulpho imperatore defi-
ciunt. Inter Longobardos enim & Romanos orta feditio,L6gobardi, qui Cif-
}o alpinam Galliam , quam ab his Lombardiam nunc dicimus, incoluno, pra: fa-
do Italia: diifidio,& Romanos cum Arnulpho imperatore afpernari,&: iterum
fibi regnum Italia: vindicare cceperunt , Vngarorum fcrociam ac vires nequa^
quam ignorantes, magnam in huiufce gentis robore fpemprofedolocauerant*
Quare ortain comitiis feditione,alij Guidonem Spoletanum ducem Italia: re-
gem declarar. Vngari igitur non modo deficiunt,o imperata detredt: verum
etiam prouinciasimperij Romani incurionibus&rapinis vltrlaceliunr,& ne
ab humilioribus initiumfaccrent, Germanos in primis adoriunmr. Odium in
Romanu nomenjquod diu diflimularunt, rebus potius quam verbis detegunt.
Tanto tumultUjOmniumque confenfu fe inlibertatem aifcruerejVt non modo
4 fenes,fedmulieres quoque in habendo deledu,nominavltro dederint. Quum
in Germaniameruperunt, tanta rapinis accsedibus adiedafaniitia, vtnecxta-
ti,necfexui,locoqueparcerent. Nam facra &: prophana loca iuxtipoliant,&;
incendunt. Vnni,qui inPannoniisolimremanferant,mitiorum confuetudinc
populorum,ipfi quoque mites efredi,&: aliqua ex parte Chriitiani.Scdcorum,
qui Scythia rediere, Vngarorum redundantia,in priftinos feritatis mores re-
cidre.Quare in diripienda vaftandaque Germania,mutua immanitate certa-
bant,principio,quofcunq; inuenerant,paiim ca:derc, pcora abigere,imbelle
astatem in captiuitatem ducere, fa:pe in confpcdu parentum contrucidare libe
fosjillidere parietibus infantes, gremio matrum ereptos, nullum deniq; feri-
S tatis genus pra:termittere,nobilima quazque cedificia amoliri, oppida, vicosy
ac templa incendio abfumere. At vbi quacunq; iter per Germaniam fecerant,
fads fuperque fauiitum eft,in Franciam Galliasqj penetrant,vbi acceptam Ca
rolo Magno feruitutem, illatas candes , abadas denique pra:das abunde fta-
tuunt vlciici, hic fuperiorem immanitatem inftaurant, quin etiam pro viribus
augent. A Francis, qui hbertatis gloriam Vngaris abftulerc , cumulatifimas
n inj
ANT. BONFINII REL VNGAR.
pcenas exiguntjflammis ac ferro omnia deftruum\ Contempta faepe captiuita-
tc,cum pagis ac oppidis oranem aequ aetatem incendunt , magnificas sedes
demoliuntur facram fupelle&ilem diripiunt, nullum religionis veftigiumfer-
uant.Ne his quidem immanitatis criminibus Vngari caruere,vt aduftas quan-
doque ex incendio humanas carnes legerent,letasq> fruftillatim inter fe deuo
rarentjfxpe cum caedibus per pagos & oppida graflaienturjhumanuni quoque
fanguincm biberent. Omnia crudelitatis genera Scriptores,prjEterpollutamv-
triusque fexuspudicitiam,quam.domi militiaeq; fempercoluerunt,in eos com
mentantur.Tanta vbique ca:de bacchtur,vt haec Atilae temporafuperafle cre-
dideris,nequc adhuc cardibus &rapinis fatiari potuere.Gallias quoque omnes
mifcenc,ne qua in re Atil progenitoriccflilTe videantur. Arnulphus,ac reliqui
reges his obftare non audebant , cum propter innumeram multitudinem , quae
,totam Galliam inundarat, turn propter RomanaereipublicaediiTenfioncm^n-
teftinasqj Frcorum difcordias , quibus imperij Romani vires admodumlabe-
fa&ae ac eneruat fuerant.In Italia creati noui principes,inter fe diifident,& ci-
uilia bella moliuntur.Berengarius, quamuis principio detrimenti aliquid ac-
ceperitjjVir tarnen rei militaris peritiilimus,ac animi magnitudine prasftans,eo
Guidoneminimicum fane redegit , vt in Spoletano ducatu , acHetruriae ciui-
tatibus occlufcrit,& (vt tutis fibi confuleret) Arnulphi imperatoris amicitiam
fibi comparare ftuduit , quod quum impetraTet, miis ab eo auxiliis , adiutus
eft. Senebaldus cumcxercituhaudquaquamcontemnendo , ab Arnulpho p
tre miflus inItaliam,Guidonis largitionibus corruptus, vt plerique arbitrtur,
nihil Berengario attulit adiumenti , reque infe&a in Franciam rediit. Guiliel-
mus tamen autor eft, Arnulphum, Berengarij gratia , in Italiam cumexercitu
venifle,Bergamumcum Ambrollo tyranno vi cepifle,eumq; laqueo fufpendif-
fe. AFormofo pontfice mximo accitum, Romam vfque venifle , Guidonem
inclmataacie fugaiTe,eius vxoremin arce,vbife tuebatur,obfedifie. Guido,fe-
dente Formofopontifice,diem obiit,Lambcrtus in regno filius fucccffit.Paulo
pft Arnulphus pediculor morbo correptus interiit. Franci Arnulpho impe-
ratori,Lodouicumtertiumeius filium in imperio fubrogarunt,ac FranciaeGer 0
manique regem declararunt.Quin & Lamberto rgi, Lotharium filium Spo-
letani haereditario iure fufficmnt,vnaque cum Hetrufcis Italia: regem crant.
Vngari autem , poftquamper Germanias ac Gallias omni immanitatis genere
fatis debacchatifuerant, per alia, atque iuerat, Germaniae loca,in Pannoniam
reuertuntur. Lodouicusrex Germania; , qui vbierumpentes in Bauariam Vn-
garoSjomniaque pafim igni ferroque vallantes acceperat , ad Auguftam Vin-
delicam.prope Lemannumfluiumeis occurrerat, ab hisque fimulata fuga,in
infidias tra&us , vix cum magna clade fuorum euaderequiuerat. Qua quidem
victoria elati , Bauaros mox & Sueuos , item Francos &: Saxones , longe late-
que populad funt. Audito hoftium reditu,coa&is vndique copiis 8c auxiliis,his *q
iterum ocurrere audet, ratus fi vi&oriam fperare nonliceret , praedam faltem,
&captiuos eriperet. Sciebat enim Vngaros populatis totditifllmis regionibus,
vfque adeo redire onuftos,vt ne facile quidem metiatur quifquam.Multo plus
auri & argenti ex Bauaris, Francis & Saxonibus plane retulerant, qum impe
rante Carolo Magno, Franci quondam direptis Pannoniis afportarant.Lodo-
uicus igitur,conferto iterum cum Vngarica gente praelio , non modo praedam
Sc captiuos non recuperauit,fed ingenti accepta clade,vix euadere potuit. Ma
ximaGermanorum pars obnixius refiftereaufa, non modo ingenti rege pe
cunia vix redepta, fed vt id aflequeretur,ftata quotnis tributa foluere adac-bus-
eft.Quum Vngari primos Vngariae fines attigiflent,vt de totclarifllmis vno eo- a
demqj tempore prouineiis , quae antequamin populi Romani poteftat quon
dam redatae fuiflent,tot expeditionesfadt,tot cxfa legiones, tantum fangui-
nis fuerat cffiifum,triumphare viderentur, vniuerfam praedam , & captiuorum
multitudinem in pompam redigunt , qua: quidem pompa,vic~torum agmina ac-
quare videbatur. Occurrebant vndique fpe&atum congratulatumque caeteri
qui rc*
D A D I S I. LIBER X.
\\i\ remanie rant, & cum tanto plaufu cxpagis ac oppidis vidores excipicbanr,
Ytnullum Vngariaediem hoccandidiorem illuxine dixeris. Nulla vxorcum
libcriSjVirogratulatum obuolauit,quae fpoliis onuftanonredierit. Tanta ferui-
liorum copia tuit , vt pra:terquam in vbertate Pannonia: , ahbifamc abiumpta
facile fuiflet. Tunc Scythica: primm matrona: ancillas admiferunt, ciuiliusj
viueredidicere, feruitia ne ceifarent, nut feditionem molircntur.partim agros
colere,pecuarive curare,partim cumdominis militare. Exuuiis hoftium,Mar
usrlerculisquc templa completa funt,estera praeda viritimdiuiia. Hacigitur
peditione Pannoniatot bell is exhaufta,ita auro & argento repleta eft, vtnul
10 lisrepublica ciuiumvcdigalibusindigeret,nullaque deculla pecunia, -
quam externa vteretur. Reueri in patriam Vngan , totam earn hyemem domi
tralegere,recreauerc,ac refecere corpora,fuperiore expeditione defatigata. Ac
ingtuentevere, ne tempus fruftra tererent, nve fortunam afpirant per igna-
uiamrcmorarentur, aliamexpeditionemineundameuecenfent: quareProce-
rum<iecrco,aduerfus Grazcosumcndaarmadeccrnunt.Videbantenim fe in
terduo potentilima orbis impena efle collocatos, hinc Romanorum imperio
prcmebtur,quod in Francorummanus peruenerat,hincGra*corum,qui Pan-
aonias bello ikpe vexarant. Supcriore anno Germanis &c Francis^ proacce-
ptis iniuriis, poenarum fat exegerant, nunc Grecos fuperele, quos i viccrint,
$o non modo in perpetuam felibertatem facile aiferturos elfe lperant,verm cti-
am labefactato vtroque imperio quandoq; potituros non dimdt.Quum huc-
ufque libi poil Arnulphi mortem profpr omnia fuccelil*ent,opinionemque
fuperailent , nimos a fuperiore fortuna concipiunt , augentque , ac maxima
qua:q;libiracilpromittunt.accedit&i!lud, quodviresnuncfuntlongqum
ancea amphore s,corpora labonbus obdurata, &: animi experientia exadiores
fortioresque.Proinde Myiiam fuperiore, lllyricum, Thraciam Macedoniam-
que incuriionibus rapinisque laceflunt. Ita magnos diuerfos comparauerc
exercituSjVt varias vno eodemquc tempore regiones inuaderent, quod haud-
quaquam temer quandoque fit k. in ilerili vel maxime regione,ne qua fortaf-
V3 fe commeatuum inopia laborarent. Dum caedibus &c incendiis vfq.uequaque
vagantur,abacbs pecoribus ac hominibus,omnia diruunt,ita Conftantinum,
qui cum Alexandro patruo imperi geTerat, perterruert,vt multas vrbes libi
iubditas,vi adadas,Vngaricx genti quotannis tribuca pender pateretur. Quu
bellum hoc fententia ucceflilet,in Blgaros peregrinse^ populos arma ver-
tunt. Bulgari nanq; Sclauorum genere nati , quando coniimiliseft vtnfq; lin
gual Scythia velut illi prodeuntes, traiedo Danubio in Mylias confedere,qui
quumThraciarn,IIlyric & Maccdoniam armis faepe vexallent, diu cum prin-
cipibus Grxcorum bella geflere,variae inter vtrofque interceflere vidoria: , in
eorum tandem ditionem conceiTere. Hi cum Vngaris dimicare auii,&:adin-
40 ternecionem fer redadi , ftato quotannis ftipendip , muldati funt.Tam pro-
fpero vbique fuccellu , res Vngarorum eo eueda: funt , vt nihil vfque adeo ar-
duura &: difficile foret,quod ingenio & viribus alequi no confiderent: nondu
imperandi defedit Vngarorum immenfa libido , nee rapinis &: cardibus adhuc
gens afpera fatiatur,tantapopulorumfcecunditatepuilularat,vt remotas quoq;
nationesinudaret. Tres fibi prspollentes ea tempeftate potentatus verebatur,
exquibus Francos & G raxos graui bello confecerant, Italifupererant, qui Be-
rengario principe libi iura iniperij vfurparant. Quarein Itaham innumerabi-
lem fer exercitum parat,vt quod Atila praftare non potuit, clariilimum impe
rijRomani nomen extingueret. Accedebant fadiones Italia; , quibus vitro ad
/0 maxima crptahortabatur.Ipfaquoque afliduofemper bello vexata, pro refe
renda vice, carteras nationes nullo frui ocio patiebatur. Italiam igitur fub Ser-
gj)rerrijponnficat4,&:Lodouiciimperio,quumBcrengarius in Italia vfurpauit
xmperiu, Vngan adoriuntur,per Foroiulianu agrum iter facint,quod quidem
Jcalix/emper exitiuBarbarisnaturapatefecerat. Quumhorum aduentum Be-
ren^arius accepletjcuniquindecimmilibus equitum ad Italia; nes occur
ij4 ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.
rit , quem primo congreflu Vngari profligarunt. Leoprandus eos primo
greflu fpedata Icalorum multitudine, fibi parum cfifos Patauino agro ad hy
bernandum in Pannonias rediifle tradit,vt rem tanti momenti,cui tantum glo
ria: ac vtilitatis ineflet, confequi pTcnt , maioribus long viribus adoriren-
tur.In fequcnte vere Italiam tanto apparaturepetiifle, vt mximos validifli-
mos quoique exercitus facile protercrent,-Aquileiam,Patauium Veronamquc
nemine refiftente prxteriifle , peruenifle Ticinum, Berengarium habito dele-
du,& auxiliis ex totaltalia euocatis,in Tranfpadana regione occiirriHe,militu-
que fpedata multitudine pracpolluifle.Contra Vn garos numero impares,ac a-
mniuminteriedu animo confternatos , ad extremafer fuTe redados , quan- to
do prx hoftium multitudine,defperata vidoria, pradium conferere non aude-
bant,fugamque rapere flumina prohibebant.Demum quufugere magis,quam
dimicarc decreuiflent,dum Abduam fluuium natando traiiciunt, quampluri-
mos nimia feftinatione fuifle demerfos. Trans Abduam potitis caitris,per
internuncios Chriftianos orafle,vtfe dimiflaprxda,incolumcs redire pateren-
tur: ne id quidem ab Italis impetrare potuifle. Berengarium in quodam oppi-
dulo tempus cum voluptate triuifle* Romanos potius de vinculis , quibus Vn
gari vincirenturqam dearmis quibus ca:derentur,cogitafle. Ad poftremum,
quum hoftes fuga falutcm quarrerent, in Veronenfcmque agrum palantcs fu-
gerent,in nouiifimo agminc ab incquentibus pradium fuifle inicumjquo lupe- 10
riores fuere Vngari, fed vbi ad Brentam fluuium peruentum eft , dirimente v-
trofqueamne Vngaros iterum impenfis oraflc,vtprxda,captiuis,armis,equis,
&c vniueriis denique impedimentis dimiflis,praterquam vno conceflo viritim
equo,quo per fc quifque domumrepetere poflet,incolumes abire liceret. e
que tarnen impetrare potuifle , per infolentiam id Romanos fa:pc relpondille,
i mortuis muera canibus accipercmus,fcedusque cura canina gente percu-
teremuSjNos capite infanos, fanus iuraret Oreftes. Infolentiflima verba Vnga
roseadduxiTe,vtfortiflime pugnando mori maluerint , quam aliquamcurn
turpitudine fperare falutem,cogittes,ablata fpe fug2c,nil fatius efle^qum cru-
entmhoti vidoriamrelinquere, mortem morte fugere : ex honello interim, p
gloriofam fibi vitam quaererc: fortunara qudoque fortium virorum amieam:
Martern fa*pe fugientem militera potius infequi , quam fortiter dimicantem:&:
cunla dcorum numina benignumacquumq; vidorem fouere folita , inolen-
tiflmum contra perder. Quare vt Leopradus longe profequitur, feriptof qui
dem non afpernandus,dum mutua fe exhortatione confirmant , Romanos ex-
pedatione fufpenfos retinent, mox tripartito his infidias obducunt. At ills dum
internuncios praetolantur,cundatione defatigati, magna ex parte equis deili-
unt,vt corpora curent.Dum fe ex mora tutos arbitrantur , eccc Vngari eduda
veteranorum validiflima acie,traiedo fluminc medios adoriuntur, penetrant-
que, cxdem inauditam patrant, & tot viros prae nimia celeritate confodiunt,vt 4o
multisientantib.cib m media gula transfigerent : nonnulli,ereptis equis ruga
inhiberc, eosq; Ientiisiugulare , in obftantes vehcmentis rucre,campos vbi-
que cruoreinncere,augcbant inteftina cladem odia. Nam tantus eosliuor in-
ceferat,vt pleriq* pugnam remoti detredarent, vt proximi quorum morte' an-
helabant,pra: oculis trucidarenturrquod ideirco faciebant,vt ipUs deinde libe-
ris regnare liceret. Mutuaenimltalorum inuidia , imultates &: odia , non Cq-
lum imperium,gloriam,ocium& fortunas abtulere,veri\m etiara fuere caufar,
quibus hxcomniafunditusperirent.Profumdemumfugamrapiuntjiriftanc
contra defxuiuntque hotes , & q^ui prius veniam nullis precibus ac mncribus
inuenerant , fupplicantibus deinde parcere nefciebant,caefis maxima ex parte yo
Chriftianis,ca:tcri per fugaelapi funt. Scythicus furor vlterius coerceri no po-
tuit,Tranfpadanam paflim regioriem diripit, vaftatque. Scripforespleriqueid
addunt,aliquantulum fuperiore narratione diuertentes. Polfugatum in Vn-
gan finibus Berengarium , Vngaros, quumirtTaunfinum agrum erupiflent,
Se cunda log lateque vaftaflent,Taurifium quoque vi captumfpoliafle. Dum
Med-
DCADIS I. LIBER X.
Mediolanum. poft hase c tendere ftatuunt, Venetorum opibus fama remo-
ratos, ab infticuto agmen icinere , ad eorumfinum diucrtifTe. Quorum vrbem
(vuiunt)quum fine clafle expugnare nequirenc,lcmbos tumultuarios fabric-
tur,quos vt celeris facerent, alleres pellibus rite conglutinant. At comparata
huiulcemodi clafle,primo mpetu Ciuitatemnouacapiut,mox per littoreas n
fulas Lite bacchantur.^Equilium caput aggeris, Clodiam, quam nunc Clugiam
dicunt, exinde populantur. Additis ex hoc animis,ad occupandum Riuum al-
tumfe accingunt , fed quum alia tunc vrbis forma be munitio foret, voti com
potes effe nequiuere. Petrus enim cognomento Tribunus, ea tempeftate Ve
lo nctorum dux,quumVngaros in Pannonia confcdifTe cognouerat, Vnnoru qui-
dem poiteros,quorum iieuitiae cuitadas caufa in paluftres infulas,veluti in pro-
fugorum afylum , Venetia quondam populi conuolarant , extemplo vrbem,
quod natura loci abhorrere videtur,aRiuo caitelli,ad a:dem diuaeMari inlu-
bamco nominatam, perpetuo muro cingendam, Canalem vero magnu appel-
latum , frrea catena claudendum curauit. Verebatur enim vir ille fapientiffi-
mus,neveluti Vnnorum,duce Atila,terror condendx vrbis caufa fuerat.ita Vn
garorum furor conditam extirparet , ne ab eadem infaufta natione initium ii-
mulSc exitium Venetipcculiari quodam fato fortirentur.Tantum viri prudc-
o'a valuit,vt patria ingenti periculo libcrarit. Quum igitur Vngari, Clodia mo-
JientcSjlittus cepiiTent,quod contra Mcthamanchum eft,vt inde per Albiolam,
Methamancho Albiolaq; potirentur,Veneti,Petro duce,obnixius obftitere.In
varus quoq> locis acerrim pugnat,per quxBarbari, multitudine freti,irrum
pere conabanmr.Et quum dicbus aliquot vndique,ad feltum vfque diui Petri
Pau fique diem oppugnafTent,tandem defperata victoria , quando munitiifima
cprxpotcmi claIe,.&non tumultuaria &: commentitia opus erat,fe in Pataui-
num agrum ad caftrareceperut. lam primus annus Vngarorum in Italiam in-
greiTus agebatur , quumBerengarius publice, faluti confulens, datis obfidibus,
ingtiq3pecunia,fe vniuerfamqj Italiam Barbrica feruitutcredemit. Eodem
quoq; tempore,impcrante apudGrazcos Conftantino,quum RomanuSjpra-fe-
50 us eius, Apulos, Calabros, nonnullosq; populos fub imperatoria condiciono
facile retiere n pofet, homo facinoroiifimo quoq; fcelerc perditus, Sarace-
norum regem cum maxima ekfte, in rebelles fibi Calabros Apulosqs concita-
uit. Qui quum ad extrema Italia: oramappuliTet,Calabros,Apulos,Salentinos
&: Lucanos,non modo Gradeo imperatoriferuire coegit,fcd caedibus, incdiis
5 rapinis ic afflixit > vt ad internecionem pene redegerit. Item Supero Infe-
roque mari, Sc freto Siculo,ad vrbis vfque mnia Rom, ita omnia occupa
tio: ,vt deleta Conftantinopolitana: ditionis memoria , Barbrico k. prophano
anda imperio vendicaret. Cui quidem malo,niiIoannes decimus pontifex
maximus, vir circunfpectus &: magnanimus profpexiTet, iam de orthodoxa f-
4 mu fide Italaq; famtc fuiflet actum. Hic enim Alberic Hetrurix principem,
magiftmrn equitum declarauit,qui habito repente delectu,&: coactis vndique
auxiliaribus copiis, in primis prophanu hoftem Lati repulit.Fugientemin-
fequutus ad Lirium fluuium , quem nunc Garlianum appellant, conferto pr-
lio profligauit , partaqj victoria Romam ouans ingrefus eft. Saraceni accepta
ingenti clade,confternati,inGarganummtem confugre, vnde munitaarce,
multis poftea temporibus Italiam longe lateque vexarunt.Poft haec inter opti
mates Vrbis diffenfio oritur, magna Albericus,quempontificis fratrempleriq)
reputabant,afflcitur inuidia, vrbe Roma propter liuorem & ingratitudinem e-
iicirur, qui Ortam Hetruria; oppidum confugicns, cotrainuidorumimpetum
Io fe aecuratiflima munitione tuetur , &c vt Romanorum ingratitudinem,& inui-
dorum iniurias abunde vleifeatur , ad Vngaros literas mittit , quibus eos hor-
rarur & exorat,vt ad capiendam vrbem Romam, qua nunquam hucufq; potiri
va/ueranr,maximis exercitibus Italiam rptt. Quod fi fecerint,facultates,vi-
resq; iiias non ignobiles pollicetur , fdus cum Berengario imperatore initum
reicindant.-oblatam Vngari occafionem,gens imperdi cupidiuma,haudqua
6 ANT. N F I N 1 1 R E R. V N G A R.
quam patiuntur elabi, infanos extemplo comparant exercitus. Per
ter faciunt,&: vfitata quondam via per Foroiulianu agrum &c Venetiam in Fla-
miniamerumpunt,oppida & vicos pafim diripiunt.Contempto Alberici man
dato,qui in Romanum agrum eos accmerat,inHetruriam penetranr,quamex
compa&o Albericus faluam &incolumem fore iuflerat. earn caidibus vniuer-
fam fcedant,incendiis & rapinis omnia vaftant. Vniurfam imbelJium multitu
dinem.quae aut ex clade fupererat, aut fuga nequiucrat elabijin feruitutem af-
fertam,in Vngariam abducunt. Poftquam igitur Vngari ab Alberico in Italiam
euocati funt, opulcntiflima eius praeda deindc alle&i,quotannis fer(vt Richar
dus auor eft) populandi caufa,vt quicquid remaferi^eradercnt, repeterccon
fueuerunt , duphci tunc gente, eademque immitiifima , veluti a duplici lupo
mifella dilaniebatur Italia. A Tyberi enimamne vfque in Calabros,&: ab Acer-
no,quem Pifcariam dicimus , in Salentinos quicquid erat , Saracenus popula-
tur Apher. Caeteram ver partem D almatiae Pannoniaeque finitimam Vngarus
incurfat.Berengarius autem quum vtrique hofti obftare non poTet,in Cilalpi-
nam Galliamimperij fui vires reuocarat,ibique pro virili parte fe tuebatur : &
cuneta Italia: mala, tanquam fpecula triftis profpc&abat. igitur tempe-
ftate defunfto Lodouico, Gonradus Francorm genere oriundus,vir domifo
risque clarus , omnium confcniu populorum imperatorercatur : quo quidem
imperante,varii principes ampliffimis potentatibusfreti,clamcre:exquibus in
primis Arnulphus Bauaria: dux, Burchardus Sueuiac , Eberardus Franciae, Hi-
ulbertus Lothoringiac: atque catterorum quos diximus , potentiilmus Henri-
eus qui Saxonibus & Turingis imperabat. Secudo Impcrij anno,hi principes
Conrado defecere-.inprimisque Hcnricus fu gentis robore fretus, rebellauit.
Sed Conradus prudentia ac viribus pollens,ad gratiffimum omnes obfequium
reuocauit. Solus Arnulphus,Bauarorumdux,terrorepercitus, nequaquCon
radi mifericordia: fifus,cum vxore acliberisad Vngaros confugit.ne Conrado
inuitus parre cogeretur,nvc facile contumacia: a: pnas exolueret.Ethac
mente abiit,le nunquam rediturum,doncc infenfum libiImperatorem,extre-
mumdiemclaufiflenouert.ImperanteConradojBerengariusrex Italia: diem
obiitxui Berengarius fecundus eius filius in regno fucceilit: quo quid rgnai
te,LodouicusBofonisfilius,quiRomana?prouinci&Burgundia:rexerat,per
Taurinos Italiam ingreiTus, Berengario fecundo victus &c captus eibatquc ea
conditione diminus,quamiureiurando affeuerauerat, fe nunqu pofthac cum
exercitu in Italiam rediturum.Sed paulo pftnon feruataconditione,acrcfcif-
fo fdere,pcr Tridtinos in Italiam reuerfus,in primis Veronam occupt: id
Berengario mox obfelus,quum Veronenfes vrbcm dedidiflent, cum copiis
interceptus , erutis peierator oculis dimiius eft. Berengarius Burgundionum
victoria potitus adredintegrandam Italic quietem animum aduertit,quam af-
fequi defperabat,ni cum Vngarorum ferocilima gente pacem ac fdus inirec, 4
quippe qui quotannis incurhonibus &: rapinis Italiam vexare folebant. Quod
vbi factum eft, Vngari rabiem,qua in Italos diu fatuirc confueuerant, in regio
nes alias plan verterunt. Alemannos repetunt , quos bello fxpe follicitarant,
atque folita crudelitate diripiunt,& trucidant:quod quidem immanitatis vitiu
apudhanc gentemnondumexoleuit. eque adhuc ido cum Vngaris fdere,
quiefeit Italia, quandopopulus Romanus, AlbertiSpoctaniducis fundus au-
xihiSjobfeiTaOrtajCaptoque Alberico,qui in Italiam Vngaros euoearat, cumu
latiflimas de patrie, inimico pnas fumpiit. Interea Saraceni , qui in Grgano
monte confederan^ Apulia Calabriaquc vaftata, Bencuentu vi captumincen-
dunt. Adauftis animis regnurrt amplificare conati , multis oppidis promifla y
obfequiaaccepere,fed Guidonereprefli , Romanis finibus exceiTere. Aft vt
ad Vngaros redeamus, poft fa&am cum Bcrgario imperatorc pacem, popula-
tamque Alemanniam, ingrediuntur Alfatiam, quam cum Saxonia pariter de-
praedantur,6 ex eoruminftituto , cxdibus omnia complent, ac homines cum
pecoribus abigunt. Sed adMoresburgum Germania: oppidum, quod in Saxo-
nunv
DEC AD IS I. LIBER X. i
num,Turingiorum, Sclauorum finibus ftum eft,ab Henrico rege grauiflma
i cladeafFe&iunt. Nam vt Leoprandustradit,Conradusvbi mortem propius
adelte confpicatus eft,aduocato procerum concilioHenricum Saxon & Tu-
ringiorum ducem,Regem & Imperatorem creandum eile cenfuit,cuius paulo
pft expirantis automate , omnium fuffragiis ad imperatoriam dignitatcue-
his eft,& tunc primm Francis in Germanos tranllatu eft imperium.Quum
omnes ei principes legitima obfequia foluerent, Arnulphum tantm habuit ad-
uerium.Quippequicumvxore acliberis,poftConradimortem,ex Vngariare-
uertus,& honorincentiifim non modo a Bauaris, fed Francis quoque Orien-
lo talibus ufeeptus, 8 vt oblatum libi regnum obiret hortatus , Henrici imperio
aduerfari cperat. Henricus id atgr ferens , coadis magnis copiis , in Baua-
riam contenait , extra Bauaria: fines Arnulphus occurrit. Quum vtrinque in-
ftruftaeacics conftitiiTent, Henricus vir fapiens , ne quid temer agcret,quod
pnitenciafubfcqueretur, ad iingulare colloquium Arnulphum vocat,ibi mi-
tTunis verbis lbi hominem rconcilit, creandorumque pontificum potefta-
reminregione Bauariae, quodmaioreseius nunquam afequi potucre , fponte
dornt, h Henrici oratione vidus , depoltis armis , debitum pollicetur obi-
qiuum,femperque recipit fe pro imperatore dommoq; fuo Henricum vnicum
abiturum. Cpofitis his rebus,Vngarorumincuriiones, rapine accxdes vul
to go referuntur,quibus cum ad illud (quod diximus) oppidum occurrilet, cxs
rugatisque Vngaris,recuperata praeda, acingenti captiuorummanu, memora-
bili vidoria potitus cft.Dum hate omnia ita geruntur,ecce miferrima in prifti-
na malarecidit Italia. Nam dum Berengarius fecundus, ido cum Vngaris f-
dere,Romanu imperium inftaurare conatur,tyranni,quibus eius potentia for-
midolofa videbatur,Rodulphi Burgundiaz regis fuaionibus agitati,eum Gai
Uis inltaliam aduoeant , cuius viribus Berengarium imperio eiieiant. Rodul-
phus Italiam ingreflus, fadionibus optimatum eiedo Berengario , tribus tan
tm annisrerumpotitur, fed talas artes, Scinteftina odia Vngarica continu
vlcifcitur immanitas. Berengarius enimad Vngaros, quos ibi femper amicos
Jo habere ftuduerat, repente confugit, eorum opem , vtin imperium reftituatur,
implort. Vngari Salardo duce Italiam repetunt, quacunq; iter faciunt, omnia
rpinis, csedibus & incendio vaftant. At vbi Ticinum peruenere, obfcflam vr-
bem vi ceperunt, captamque ferro ignique abfumere conati funt. Qui quum
Rodulphum in Italiam aduoearunt, quum parum ineo praidij eiTe intueren-
tur,contempto eo,Hugonem Arelatenfemprincipcm acciunt.Quimagnisex-
ercitibus Italiam ingreflus, imperioque potitus, fufpedos optimates , aquibus
fuerat accituSjrie fe iuxt ac Rodulphum tradarent,dato Samfoni negocio,qui
legionis praefedus erat,omnes inexilium egit.qui muldati fuerant, Arnoldum
Bauarorum ducem in Italiam euocant,qui adita extemplo Italia,principio Ve-
40 roham veriit, C admiflus ciuibus, rex Italie, ac Imperator populo confalu-
catus eft.Qu quum Hugo cum mximo equitatii,multisq} cohortibus occur-
rtflet,conferto pratlio profligatur Arnoldus. Berengarium fecundum Italiaeie-
&um,qui ad Vngaros cofugerat, quorum femper amicitiam & auxilium omni
ftudio, fide officioque coluerat, plerique in Vngaria , apud Sueuos alij obiifle
cradt-Tertius vero Beregarius,primi Berengrij ex filia nepos,ab exilio,mul-
risauxiliis adiums,in Italia rediit,fed quorum potentatuum ope id feccrit,pr-
terquam Vngarorum, haud fatis cpertum habco. Hic quum fuarum partium
promiflum fauorem, & auxilium noninueniflet, Hugonemq, in fe arma para
re /cnfiit,ab incpto deftitit,in Sueuiamq, fe recepit,id autem Ioannc vnde-
cimopontiee maximo,Chriftianafaluteanno noningentehmo trigeiimo- 93 y.
quinto plerique accidifle prodidere. Eaderri tempeftate Saraceni, cum ingenti
c/aae,Genuarnappulifledicuntur:quarhvbiexpugnarunt,inauditaomniscta-
tis ac fexus caede patrata, immaniter cunda diripucrunt,incredibilipra:da dita
ti m Aphricam rediere. Sed qua: , & quo modo nonnulla Conradi Henricve
fcmporibus gefta fint, ex Vngarorum breuiter annalibus haud ab re adiicien-
i$ ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.
da ciTc duxi. Referunt enim eos poil Morauiam &: Bocmiam hoftili manu po^
pulatas, qua: vlcra Danubium magna: Germanise partes funt , citra Danubium
mox armavertiTc,inprimisque fintimas fibi Carnorumac Noricorum regio-
nes,quas Carniolam, Carinthiam, Styriamque nunc dicimus , fuperioris Pan-
nonia: caput attingentes inuafifl. Dumeorumincuriionesac impetumGo-
thofredus Morauia: dux,& Eberhardus Carinthiae princeps, cum Gregorio A-
quileieni patriarcha, coercer nituntur, acerrimam pugnam conferuifle ,.ibi
quamuis multicx Vngaris occubuuTent,defideratis tarnen ducibus,prorligato-
que patriarcha, Alemannos quoque fufos &fugatos fuuTe. At illos,dircptis tri
bus regionibus,pra:da oneratos in Pannoni cum vidoria rediifle. Conradum w
bdis imperij fui finibus,admodum commotum, Auguftam Vindclicam pctiif-
fc,vt cpararo exercitu,. fecundo amne Pannonias adoriretur , immanitatemqj
Scy thica: gentis , omnium populorumociaperturbantis, pro viribus vlcifcere-
tur,fcd Italorum fadionibus remoratum ab incpto deftitiTe. Quinetiam ad-
dunt,Vngaros poft hare tribus annis quieuife,quarto vero,in Blgaros memo-
rabilem expeditioncm fufcepiife , in qua quum omnia fententia eueniTenr,
cepiTe hoftium caftra,ciuitates & oppida expugnaiTe, omnia eorum fpolia tot
annis parta,itemquicquidauri argentique illis era^afportafle^begnTe armen
ia omnia , & ad noftra vfque tmpora erepta illis oppida retiere commmo
rant. Item poft hax Italiam , quam fcepifime infetarant,repctiiHe, Patauium i- 10
gni ferro ab his abumptum. Adita Gallia Cifalpina , Luitarium Vercelien-
fem epifcopuni,populata baiilica,trucidafle. Demum vniuerfa Gallia fpoliata,
opulentiimos in patriam fuifle reuerfos,deinceps annos decern feruafle quie-
tem. Deinde Saxoniam,Turingiam,Franciam Sc Burgtmdiam incurfae,dum
pra:da onufti redeunt, ab Alemannis ex improuifo interceptos,graue cum his
pra:lium commilfe. Fugatis hoftibus,tria Vngarorum milia cecidifle, qui ve
ro pugna fuperfuerant,reuerfos in patriam, annos circiter fexdecim quieuiiTc.
Practerea cum diutino ocio vti non poflent, qu ando ad flagella gentium nati
fuerant,Sucuiam repetunt, obiident Auguftam. Vrbanum Conradi prin iuf-
fu, vrbi cum talo Alemannicoque exercitu fubuenife, quod quo modo tem- 30
poribus congruere poffit ,haud facile dixerim, quum annis hie feptem tantm
impcraucrit,& hax omnia^qua: diximus,fub Conrado primo gefta,eorum An
nales fuiTe prodant. Ex quo facile Annalium deprehenduntur errores , &: non
geftorum,quum non modo hax Vngari, fed long maiora omnium Scripto-
rum teftimonio geferint. Sed qua: referuntjprofequamur , Vngari ab vtroque
exercitu in Augufta: obiidione occluduntur , &ita ( inquam ) occluduntur, vc
obfeifipotiuSjqumobidereviderenmr :namhinc fluuio ex inundatione ex-
crefeente , hinc ab Alemanno Italoque hofte arcebantur , nullus fuga: patebat
exitus. Alter Vngarorum exercitus , haud procul ab Augufta , in fylua delitue-
rat,& fuis qua arte fubuemret, haudface fuecurrebat. Numerus erat quadra- 4c
gintamilium,ij dum fuos fentiunt partim obtruncari,crucibusq; fufHgi,partim
in captiuitatem duci,alterutrum hoftium exercitum fecedentem pradlolantur,
quod vbi fadum eft,Conradi copias ad Rhenum defeendentes adoriuntur. Ex
quibus tot capiunt, quot redimendis rependendisque fuis fat eTe poterant, ne
fpesquidem eos fruftrata eft,quando ex his, qui circumuenti fuerant, &capti,
quieunque fuperfuere,fada commutatione reftituti funt. Ex his qui ca:fi funt,
riobile Lehelis facinus predicant, hunc cum Bulcho captum , ad Conradumqj
dudum referunt. Poft hax pereundanti pnncipi,cur tarn diro Chriftianos ani
mo infedarentur,eum itarefpondiflfe aiunt,Humanorum (inquit) fcelerumfu-
mus vtores, & ad fuppliciaveftra Deoediti, quum vos perlqui deinimus, 5:
tunc vobis, irato Numine , capimur, &: obtruncamur. Admiratus hax Impe
rator , optanda: mortis poteftatem obtulit. Lehel antcquamoptarct,tubarn
qua in bello vtebatur, poftulauit, qua data, Conradi caput lethali vulnere,
cxtemplo confregit, Praubis ( inquit) ad inferos,& ibi mihi feruics. Credebanc
enimScythae,quofcunque in haevita codrent, eorum in altera feruitio ciTc
poticu-
DEC AD IS i. L R X. if
potituros,fed quid credendum it,quado haec tempori parum quadrant,alij iu-
dicent. Cxteri redcmptis fociis vltr progredientes, ditiffimum Vltae cnobi-
umprsdantur,traiedoq5 Rheno,Lotharingiam inuadunt.Apud Argentam oc
currentem iibi Erardum, eius prouinciae duccm , Se Bertoldum Brabantiae ty-
rannum,conferto pradio,captos obtruncant.Deinde vi&oriaelati , per Gallias
effunduntur,templa paffim diruunt, &: incendunt.Meceniem,Treiurenfeni Sc
Aquifgranenfem agrum ineurfant. Omnia &facra&:prophanapopulantur,
cidibusq; fdant. Senones diripiunt/, Sagufam Sc Taurinam diruunt. Per al
pes denique in Italiam relati,direptaTranfpadana regione,inPannonias ditati
lo tcdeunt,ac viginti annis inocio pcrmanfere.Exa&o hoc oeij tempore , faftidi-
taquiete, pofthaecab Vngaris in Blgaros inftaurata expedido , Hydropolis
expugnatur. Thracia ingrefli, vt intermiTum Grxcis tributum recuperarent,
Cohntinopolimacerrimaobfidione circumueniunt. Tune GraecusquidGi
gantez proceritatis roborisq; ex vrbe prodiens, ad fingulare certamen Vnga-
rosprouocat,quinetiamfecumduobus vn depugnaturum pollicetur. Cui
Bodiondus Vngarus obuerfatus,Ego quidem(inquit)Scythicae gtis minimus,
tecum fingulari pugna decertare dedignarer , nifi duos tibi focios adiunxeris,
quorum exituram tibianimam alter o bferuet, alter cadauertibi humandum
curet:quare Impcratorem velrum,omnino noftra: gems vetigalem tributa-
te riumquereddam. His dictis, Opouri ducis imperio,in obiedam vrbis portam
/has vires experiri iuflus,vibrata bipenni ita portam illiit,vt infantibus paterct
ingreflus.Statuta tempornea pro mcenibus monomachia,qu vterque in cer
tamen defcendilet , poftquam aliquandiu decertatum eft , interfecto tandem
Graeco, Vngarus victor euafit. Imperator cum vxore ciuibus mris defp-
ctanres, infaufta belli aufpicia dum aegr ferunt , faciem auertunt , angularis
pacto certaminis, Vngari tributa repetunt. Dum Graecorum principi ludibrio
habentur, longe maiore furore fucceni , Grarcor palim vicos &oppidadiri-
piunt Sc incenaunt,tantaque faeuitia vfqiiequaque graflantur,vt exinanita vbi-
qiie Graecia Macedoniaque oplentiTimi redicriht. Sed de his hadenus , quae
Y> velti digreibria narratione retulimus. Ad Henrici exitum redeamus , qui
primus Francis in Germanos imperium tranftulit, Gcrmaniarque regnum
cum laude geffit.Poft eius mortem Otho filius fuffeems cit,qui Matildae The-
odorici Saxonum regis filia: fufpc&us erat. Otho non minus animi, quam cor
poris dotibus excellens,mira virtutum commixtionc conditus erat:nam in bei
loingens ac ferox animus,alioquin comis & benignus,^ praeter patriae morem
perquam humnus. Pro domartdis Germanorum hoftibus eti multa fecheiter
geffit,nullum tarnen tutius feliciusq; geflit, quam id,quo rebelies cotumaces-
que proceres aequanimitate , dementia & comitate , in amicitiam focietatem-
que reduxit. Etea vel maxime rati one fideliflmos habuit,quia fe abfente , Sa-
40 xoes Vngaricam gentem,agrum longe lateque pr3edantem,clade vfque adeo
magna confecerint,vt ad multorum ocium annoru reuocarint.Deinde Henri-
cus,Bauariae dux, vt Italix commodo bene corifuleret, Aquileia capta in prxi
mas vrbes caftra mouit.Vngari quietem abominati,veluti refarciendae iadura:
ignauixgratia,Italiamrepettes,Iuftinopolimpro.ficifcntur.Etdum vltr pro-
gredicontendunt ,-Henricus occurrit, quos vno alteroque praelio itaprofliga-
uitjVt relato pede Pannonias repetierint. Henricus victoria elatus,Ticinum vf-
que Tranfpadanm agrum incurfat , fed vbi Berengarium , qui cum Lothario
Hugonis filio in Italia regnare cperat,multas in fe cohortes,acmaxim equi-
tarum comparare nouit,continuato itinere,in Auftriam fe recepit. Vix Bcren-
p gari; opera tumultus Italiae plane defederat, quum Toxis Vngarr rex , quem
ip Toxum dicunt , diui Stephani regis auus , & Geyfae pater , quum Henri-
cumin Italia , pulfis Vngaris, regnare runor effet , incredibili copir appara-
ra IraJiam inuadere ftatuit,ne Bauaros in Italiadominari pateretur,& vt contu-
meiioam fuaegentis repulfam vleifeeretur. Italiaudito Vngarorumapparatu,
ueni (ve fieri iblet) multo maioremfamareddiderat, ingetipauore deterren-
o ij
i6o ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.'
tur.Berengarius tertius,cui non prudentia minus quam fortuna faulty Alberto
ilium ad exorandum Toxim extemplo mifitobuiam , vt promifla mgenti pe-
cunia,Scytharum tempeftatem deprecarctur. ka vidus adolecentis promiifis
& precibus eft Toxis, vt acceptis decern argcntei nummi modus, Italiae parce-
ret, Pannoniasquerepeteret.Pofthzc pacata Italia, Berengarius , AiundaLo-
tharij vxore in carcerem conieda,poit viri mortem,qui folo nomine regnifru
ebatur, Albertum filium,data Lombardia, ltalix Regem pronunciauit, le vero
Auguftum , Sc Imperatorem Romanum appellauit. Verum enimuero eorum
imperiofa tyrnis quum omnibus fer odio eile cphTet,&: de Pontfice o-
ptimatibus vterque male mereretur,Othonem in Germania &C Francia res ma I0
gnas cum iumma laude gerentem,Agapitus pontifex maximus,&: pars maxima
procerum in Italiam conuocant , ac rebusopem afflidis expolcunt. Oblatam
ingentis gloria: occaionem accepit Otho, quinquaginta milium compart
cxercitum,& vitata per Foroiulianum agrum via Italiam adit. Cum Bcrenga-
rio & Alberto congrellus , vtrunque upcrat.Potitus Italia , Alundam Lotharij
quondam vxorem,apud Ticinumcarcere librt, libcratamque vxoreraacci-
pit. Vidis ac fupplicibus , Berengario Albertoque filio non iolm facile peper-
cit,fcd Lombardiam omnem.praeter Veronam &c Aquileiam , precario nomi
ne gubernandam delegauit. Albertus paulo pit,apudRauennam, mercatorcs
Venetos varus iucomniodis afecit, quippe qui Comaclfmm clalTe frcrus, -
ddadcum inum pirtico more lat difcurrens,Venetos admodum intehibau
Qiure ada&i Vencti, tumultuada clafle Comaclum adoriuntur incautum, at^
que mox vi captum vna cum oppidana claTc luccedunt. Dum Bercngarius Se
Albertus in Cialpina Gallia c Flaminia dominuntur,Gra:i imul <S Saraceiu,
Apuliam,Calabriam,Lucanos &Salentinos miferabili bello vexabant.Ronia-
narefpubbca a duobusconfuhbus, more maiorum,&:prfccl"ovrbis,qui popu
lo ius dicebat, duodecimque tribunis plebe deledis , eo tempore gerebatur,
quorum magitratus Dccarchon Gradee , Latine Decemuiratus dicebatur. Ec
quicquidinHctruria,intraTudertum,&vrb veterem,item intra Marios, Rer
atinos , atque Ncapolim continetur , Romana; reipublicx didonis erat. Otho
Hugonem Parrhiicnfem(vt aiuni)comitem , inLodouicum Franci.x reg no
ua molientem,duplici expedidone ad regias poteftatis obicquium redegic.Bo-
giflaum Boemia: regem, iibiquandoque rcludantem peidomuit. Quod Vn-
gari iniquo animo fcrentes.initauratis vtrinque odiis,comparatis munidifimis
legionibus,&: eqiiitatu,more plus quam hoftili Germaniam repetut,rad Oclio-
nem Francia: rebus implicitum , patriis populis haud facile fubuenturum. Ac
Imperator Otho, audita Germania: vaftitate,contradis vndique auxiliis,patri-
am repetit: Vngaris, quapotuitpernicitate,occurrit. Quum acies vtrinq; con-
lirilent, tantis ardoribus ac odiis ab.vtrifque coneurfum , vt fupra excrel'cen-
tem in medio cadaueruni aggerem diebus aliquot dimicarint,fola tantm no- 4o
de pugna celatum. Quamuis tune Germanis vidoria ceTerit,&:iIlaqui-
dem cmendima, Vngari tarnen vidi &: fuperati dici hon pofl'unt , quia nun-
quam celere, fed obhnatiflmis animis ad internecionem vfq; fer depugna-
runt. Quo quidem bcllo,quum innmera muldtudo occubuiilet , Vngarorum
vires adeo eneruata: iint & exhaula: , vtmultis annis in Pannonia ab omni fe
expeditione continuerint. Tres in eo praelio Vngaricx gentis reguli capti func,
quos Gcrmani,pra:ter virorum dignitatem Othonisimperio,vt perpctuum na
tiuis hoftibus facer nt ftomachum, dum infami morte ugillarent, laqueo fuf-
penderunt.Quare Othonis fama ita pafhm difFufa vagatur, vt ad liberandam
Ioannis duodecimi lue imperioq} Italiam 5 & Berengarij feuatyrannideafle-
rcndam,omnes vltro proeeres ac populi conuenirent.Otho vero tanti momen
ti expeditionem fubiturus,filium feptimum vix natum annum, apud Aquifgra
num Germani x regem declarauit, ipfe cum multis lcgiombus in Italiam profit
cifeitur. Ne defucre quidem nnu'li Italia; populi,qui mondbuseditiflmis fre
t^Saracenor aduerfus Ochoneni auxilia implorarundo armes vero pontifex,
omnis
DECADIS I. LIBER X. X6i
bmnis intcmpcraiitia: noca fugillatus , duos Cardinales , quos Othoncm Uteris
accerfifle nouerat,alteru nafo, manu alterum mutilarle fertur. Otho pacata Ita
lia, Berengarium AJbertumque filium infuam poteftatem redados , alterum
Conftantinopolim,in Auftriam alterum relegauit,qui fquallore fi tuque obdu-
i,miferrim periere. Hunc igitur finem, poftquam Franci Italia? regno impe-
rioque eiedi funt,imperatores,reges,&: tyranni Italia oriundi,qui ad annum vf-
que quintum &c quinquageiimum imperarunt,fortiti funt. Sed ad Toxim re- Toxi.
deamuSjStephani beatiifimi regis auum , de quo Vngaricarumrerum fcripto-
res,qua: rfrant, nofcere erit hauddubic operxprecium. Hie quum omnium
io Scythicgcntis procerum fuftragiis regnumobiiffet,ne ingrato Vngaricamfe-
rociamocio torpefecre pateretur,& vt prifcas Francorum iniurias, &c impia fa-
da vlcifceretur, arque his imperare ftuderet , qui Caroli tempore , diu Panno-
nsimerarun^Gallicamafedatius expeditione fufcepit. Quum prouinciam
per legatos inuailet, eaque lat direpta, oneratus excrcitus Rhenum in reditu
rraieci/Ter, quamprimm Germaniam attigit, in partes treis diuiditur. Ex qui
tus guum duae fine honore,contr ver tertia,cum vidoria Pannonias repete-
Kt,quam vidricemSaxones redire intellexcrant,adIfmacamTuringia:cuiita-
remadoriunrur, praeter feptem , quos viuos ceperant, ex hacad vnumomncs
crudelilim trucidant. Septem , quos captiuos referuarant, vt illatam fuis cla-
*o dem referrenr,amputatis auribus in Parinoniam dimiferunt.Quibus hc man-
data dedere , Ite ( inquiunt ) ad veftros redite Vngaros , & noftro nomine nun-
ciate,atque re ipfa,&exemplo admonete veftro,ne fuppliciorum regionem r
ptant. Dux ver partes,qu3efuperfuerant,auditofuorum cafu,antequam Sue
uiara artigiiTent,fpoliadeiecere,vt expeditius dimicarent : depolitisque fpoliis,
quicquidhominum pecorumque occurrerat , contrucidarunt, magniricasque
inferas ad placandos fuorum manes faditarunt. lili vero feptem , qui auribus
deforman rediere,quia cum fuis mori recufauerant,aut poll eorum cardem, in
captiuicace fuperftites eflfe paifi fuerant , hac feuera iudicum fententia muldati
funt. Omnia eorum bona in serarium publicum relata,ipli ab vxoribus ac libe
le ris abdicati,nudis femper pedib. incedere,pcr lngulain caftris mendicare ten-
toria,nihil vfquam,quoad vixcrintjpoTidere iuiTi funt. Perpetua demumigno-
miniae nota his inufta,qua; cognomento profluxit: Lazari nanque, & mendici
lunt appellati. Sed Othonis mentio repetatur , qui profligatis Italia; tyrannis,
Romam profedus,honorificentiflimeque in Vrbe admiflus,quando vniuerfus
Romanus populus in eius occurfum eftufus fuiife dicitur, Leone odauo pon
tifice mximo, ex more, imperiali corona donatus eft, & Imperator Auguftus
I appellatus. Primusque fuit,qui poll tranflatumin Germaniam Romanumlm-
perium,imperiales titulos,ac fauftas acclamationes ritt- fufciperet,quodin pr-
fens vfque tempus obferuatum eft. Quinetiam eo infolentia: prouedaeftGer-
40 mana uperbia,vtob hanc vnamcalamitofam&cruentam Othonis vidoriam,
ex Vngaro eque fufo eque cedente relatam , imperij quoque Pannonia: ti
rulos vfurpet. Blandiri iibi potius ex re parua, quam alienam gloriam recenfe-
re ftudet, illud quandoque fuccurrere debuit , etil Romanis aliquando formi-
dolofa fliit , Vngaricie tarnen fasuitia: , vaftationis & rapia; fuifle gymnafium.
Ytinam minus ver,qum affedat cuique dicere licerct.Sed Itali faspius,
Sc Grxci,Vngaris incurfantibuSjpependere ftipendia,aut eorum pacem cario-
ris mercati funt, quam fari liceat. Galli, Europa; populi haudquaquam ignobi-
Ies,prbpter Vnnorum incendia , vaftationes &: excidia , vix per multa tmpora
re/piraranr.Diuinum Vnno flagellum principio clo datum,Vngarica: nc
fo dextrx orthodoxac fidei propugnaculum. At re ac meritis potius, quam nomi-
ne'vmbrave,imperatorium nomeri adipifci,id omnium fapientum iudicio, glo
rious iure cenfetur. Sed quando apud nobiles plerafque nationes virtus elan-
guit,ardorque gloria: tepuit, quum omnium fit viciffitudo rerum, peregrinis
quandoque gentibus,ii quagfeftarum rerum gloria polleant,opus eft^a:quoani
A10 /upcrari patiamur : vel t id pati nolimus , viribus & ingenio fuperemus.
' iij

.
6i ANT. N F I N 1 1 REL V N G A R.
Sedad dierticulumreuocetur oratio. VrbemRomamOtho Imperator
reuifit, vtpontificum contumelias &vexationes quandoque corriperet.Paulo
poft Saraccni,quos ad Garganum montemconfedifle , haud procul Siponti-
no finu, ac Italiam diu vexafe diximus,quos eque Greca Italaqj nobilitas,ne-
que Gallicus Germansve faftus eiicere potuit , peregrina Sclauorum gente,
quae Dalmatiam olim occuparat , cum maxima cxde extrui dicuntur. Atquc
hi Sclaui fuifle affrmantur,quos ub Sueropylo rege , Adriani fecundi pontifia
eis temporibus , Chriftianos fados fuifle legimus. Quinetiam fi Crefcentino
Metropolitas credendumeft, Vngaros ille refert ,poftSclauosin Italiam claflc
delatos,reliquas Saraceriorum copias qua: remanferant,extrema clade confe- 10
cifle,quinetiam Grxcis omn earn Italia; oram , Saracena manuliberat,recu-
mentibusconceflk.Paucis pft annis, dum Orno in Germania verfatur,Sara-
ceni magna cum clafle redeunt,&: in Calabriam delati , Confentiam metropo-
lim acrrima oblidionc prcmunt,& captam tandem populatamqj fuccendunt.
Gra:ciinterea,vtfuae popuorumqifaluti cofulerent,& Calabros ,Salentinos&
Apulos fine detrimento feruarent.cumSaracenis inducas connumere. Pandui
phuSjCampanus princeps,Cephalen2eus cognomento didus, quum ad Otho-
nis aduentum Romam veniflet, pontici imperatoria fuafit, vt is Germnicas
legiones , quas fecumattulerat , ad expellendos Italia Saracenos conuerteret.
Quareperfuafus Imperator,Othonem filium bello haud dubi immaturumeo
piis praefecit , Pandulphumq^collegam.vel moderatorem potius adiecit. Sara-
ceni , audico Gcrmanorum aduentu , corrafa vndique prarda in Aphricam ab-
nauigarunt.Quodi Grxci,qui cum Saracenis fdere coniundi erant, reliite-
re tentaflent, haudquaquam facile lili abiiflcnt. Sunt qui dicant,Othonem ex-
peditionem llam non in Saracenos, fed in Graecos fufcitalc , qui defponfatam
lbi Nicephori Imperatoris Conftantinopolitani fili,a ptre tradi minime to-
lerabant.Othonem iuniorem,cferto pradio, Grecos nonmodo fugafle,fedv-
niuerfa Calabria & Apulia eiecife,Romamque cum mgni vidoriareuerfurr^
patre imperii confortem afeitum , & Ioanne tertiodecimo pontfice max;-
mo triumphalibus infgnibusrit donatum, populoque Romano Imperare- 30
rem, Augulum ac Cadarem appellatum. Sed quum Imperatores in Germani
um , fecundm coronationis celebritatcm, ambo rediiflent, paulo pol Vien
na;, Danubii accola:, Otho maiorvitaexcefit. Otho igitur fecundus, extindo
patre , Henricum Bauarorum ducem , ab Imperatoria fide defeifeentem dc-
muit. IntereaLothariusRex Francorum Lotharingiam inuadit,dumOtho-
nem Bauarico bello videt implicitum , capta prouincia , Aquifgranum agrum
populatur,Parrhifiumque reuertitur. Otho pacata Bauaria, Lotharingiam re-
cipit. In Galliam conuerfus,Lugdunenfiuni , Sueflionumque agrum diripit,&:
incenditjVitraque profedus, Parrhiorum fuburbiaferro ignirj} vaftauit.Mox
Grazeis Othoni in Italia bellum inlauratur. Nam Bafilius & Conftantinus, 40
nulla habita afHnitatis ratione,quum exadis Creta nfula Saracems,pada fti-
pecondudis, vt oram Italia: ibi erept recuperarent , arum in primis vrbem
capiunt, & ne amphusrebellarepoflet,eius ciues partim ca:fi,partim in Graeci-
am relegati funt. Vitra progreffi , Matheram diruunt, quare Apuam & Cala
briam, quum vitro fe dedidiflent,in poteftat repente redigunt. Quum hxeo-
mniaOthoninunciarentur,fada cum Lothario pace, in Italiam rediit.Theo-
phoniam vxorem , Ioannis Conftantinopolitani Imperatoris fororem , fecum
duxifle fertur.Sichardus audor eil Othonem pi*ius quam in Grteos copias du
ceretjSclauoniam & Dalmatiam, eorumprouincias prasdio carentes, incen-
diiSjCxdibus&rapinisadmodumafFecifle.Moxexercimm in Italiam traieeif- $<z
fe, venifle Romam,ibique deledum habuifle, & tumultuaria vndique auxilia,
contraxifle , ad prazftitutum omnes diem conuenifle Romam , mox cum exer-
citu in Apuliam profedum, ad Beneuentum habuifle ftatiua, quo Beneuenta-
ni , Campani , & cum Salernitatis Neapolitani ex edido conuenere. Quibus
ante caeteros ordines praemiffis , ad Bafentellum raox oppidum pra; oculis ho-
ftera
DEC A DIS I. LIBBRX.
RemUabucreiquum ibi congrcdi placuiiTet, pari vtrique odio & ardotc prin*
cipio dimicarunt. Sed quum Romani Beneuentaniqj ex acic profugi, non fo*
lumpradium detre&aifent,verum etiam fgna deferuilfentjCtera: Imperatoris
copix omnibus ferauxiliisdeftitutac,daretergacogebantur,quare non modo
fulat S fugara: , fed ad internecionem vfque exx. Othonis quoq; vires eoufqi
eneruatae , ve fi Gra?ci vi&oria potiri fciuiflent,iam tune de vmuerfa Italia fuif-
feta&um.Otho ad littus deuolans,quum feapham confcendiflet,vr ea falutem
ruga quererer, piratisinterceptus, in Siciliam dclatus, promiflfaqj ingentipe-
cunia,Romam diniifus eft,quodvbifenfere Siculi,piratisfuppliciafumpfe-
re. Legendis fugari exercirus reliquiis,omnem, quam potuit, operam Impera
tor intendit,copiarum pradidio deftitutus, quum in Romanos fignorum defer,
tores lxuire non auderet, in Beneuentanos iram excrcuit. Nam eseteram Ro
mani populi multitudinem armorumeompotem, cumreducibus eduxit, Be^
neuentanos nil tale timtes adortus,fub praetextu defenlionis,vrbemcepit,ca-
ptamc;populatur,diruit,&:incendit. Otho Roma dele to Beneuentoreuerius,
paurispoft diebus diem obiit,corpus in diui Petri baihcareconditum. Quum
omarGermani de eligendo Imperatore dcernrent, alij Othonem tertium
huas filium, alij HenricumBauariaeducem, Othonis primiexfratrenepotem
oprarunt. Contra Romani Imperium in Italiam reuocandum eile cenfentes,
*o Crefcenrium Nomentanumconfulcmcrcarunt,vt fub fpecie confulatus fubi-
rer Imperium. Germani tandem in patriamrelati,Othonem tertium, Imperato
remdelignarr. Dum hace in Italia Germaniaq)geruntur,Vngari,primi Otho
nis conrlichi eneruati , de quo paul fupr dictum eft,quum nihil ab his aliud
ge/ruminueniam,pra:terea,quae de Toxeretulimus,in quiete manfere. Sed vt
Vngarici refert Annales,poll regis Toxis obitum,Geyahlius, Pannoniarum
regnum (vel ducatum potius ) hereditario iure fufeepit , vir quidem religiofif-
mus,amaror ocij,fan&itatis &c iufticia^Numx Pompilij more. Truc feram-
que gentem, ac bello femper obnoxiam , contra intituta maiorum, belli ftu-
diis auertere,&: ad manfuetudinem cultumq; diuinum reuocare cpit.Nequc
ignorabat fapientifimus lile princeps,prima poft Carolum Magnum fidei fun^
damenta iacbirus,Vngaricam gentem quamcunque opinioncm admitterer,.
pertinaciffim fectaturam. Quod li facer polfet,vt Chriftianam fidem prxgu-
ftaret,eam haud dubic femper retenturam. Bella in Auftriam tantiim aliquan-
to obftinatius gellir, quammortuo Rudigerio tyranno occupauit. SedHenri-
cus primus Caefar in Germania declaratus , Leopoldo illuftri Sueuias duci, qui
fororem eius vxoremduxerat, Auftriam Imperio Romano recidentem, eacon
ditione delegauit,vt fi Vngaros hinc eiiceret,ea qua: quondam Orientalis Mar
chia dicebatur, ducis primus nomine potiretur. Leopoldus cxpeditionis con-
dirionem accepir, in Geyfam comparato exercitu proficifcitur. Ad Mellicum
40 oppidum,quod Danubio prominet,cum hofte congreditur,cedentibus Vnga-
xis,Geyfa,ne rem alienam vi occupatam peruicacius tenere videretur, Auftria
excidit, cum Alemannis pacem fecit. Henncus , ex cognomento Rebellis,
Leopoldi filius,poft mortem patris,in ducatu fucceiTit : fed cum Imperio pare-
re recufarer,dominatus iure priuatur. Quod vbi fenfere Vngari, vt armis olim
parta recuperarcnt , rgnante Aba ( quern Albuinum , vel Ouonium Annales
plcrique nominant) ea validiifimis copiis repetunt, occupantque. Sed quum
Henricus depoltactumacia,ad Imperij fidem rediiTetjVtauxilium pro recu
perando ducatu imploraret,ex Vngarorum manibus eruere ncquiuit.Demum
Albertus eius filius , & Leopoldi frater , impetratam ab Henrico diuo prouin-
ciam,paucis menfibus in poteftatem fuam redegir. Vnde cteri Auftriam duces,.
scdiuus Leopoldus rite profluxere. Sed ad Geyfam redeamus.Imperante igi-
mr Carolo Magno,Pannonia prima orthodoxy fidei rudimenta habuit, pau-
cis tamen imbibita.Sed Carolo vita cxcedente,quum paucis pft annis rebels
jare eeepibe, prseguftata religio exoleuit, &c fi qua eius veftigia remanfere ,in
tantafericate abolitafunt>vt nonnulli diuinitus infpirati, quae de vera religio-
iiij
i4 ANT. N F I N I RER. V N G A 1.
ne fentiebamyn publicum edcre non anderem. E quibus, fi qui aliquo indicio
delatifuiTentaut publice ludibrio habebantur,-aut prophani reputabantur,
quando Dos patrios cotemnerent ,& peregrinas fuperftitionesledarcntur.
Sacra clandeftina ab his fieri , qui carblica fide fuerant initiati , nodurni con-
uentus haberi , &: finitimoru iaepe confuemdine vt ab his iniacralegecrudi-'
rentur,vti. Carni &Norici, item Bauari &c Germani vitro Chrifti nomen pro-
ficebantur. Hi vicinos fibi Vngaros,qui in finibus habitabant,fidei coniunttio-
ne,mitiores reddebant, ad propagandam in alios fidem horcabanmr. Hi ia>
pe cundis votis optarant,aliquem quandoque dariprincipem, qui potentiate
audoritate tantum polleret,vt in falutarem fapientiam Vngaricum genus arle- 10
reret,idque ita inftitueret,vt non minus animi incolumitate,quam robore cor
poris praecellere videremr. Sed veluti ea,- qua: intempeftiuius prarcoquuntur,
citrus quoque deficiunt,contra ver,qua; tardius, exadiorem ac magis diutur-
nam maturitatem aflequuntur.Itapopuli diuinam fer nadigratiamfidei,eam
multo pertinacius retiere confueuerant. Cito nanque orta , cito quoqueoc-
ceyp. cidere folent. Piorum votis Geyfaprinceps occurrit, qui acccptam Chrifti fi-
dem,regno potitus,amplificarc cntendit. Animorum falutem, multo impen-
fius,quamfeculigloriam,&:corporum voluptates curare videbatur. Vehemea
ter indolebat vir publica; faluti natus, progenitorum feueritatem nondum mi-
refcerc,eorumque labem adhuc aboleri non polTe argre rerebat. Contramaio- ie
ruminftitutaobnitebatur,qui prater rapinas,ca;des & incendia,nilvtileacgl
riofum reputarant. Ne minus quidem ipforumciecitatemdeplorabat, quan
do eos tot & tantas vires , conatus & labores in calmmeftud ilie intelligebar.
Non prteribat mortalia duntaxatcurare,mortalis ratum eile animi,illudquo-
tidie fuccurrebat, fe diuina benignitate idcirco regno donatum , vt non rani
corporibus , quam animis hominum imperarent. Item fe diuinofideiiumine,
idcirco diuinitus illuftratum , vtqui folus pra: ca;teris diuina fapicntia faperet,
alios audoritate fu ad refipifcentiam reuocaret. Quare fandos vndique viros
acciri iubet, qui per Vngarix populos erufi , vera; fidei rudimenta traderent,
falfam ac Barbaricam religionem abrogarent,erudirentferoshomines,eosque 50
patria reigione eximerent,& Ief Chrifti nomen vnigeniti Deifihj pro virili
parte pra:dicarent. A principio maxima pars procerum, hand parum regis iu-
perftitioncm mirari cperat,ac illud in primis,quod cxremoniis potius,quam
bello intentum confpicarentur. Quin & fxpe incufare , parum iibi eile ncgo-
cij,indicenda bella negligere. Ad inediam,acinopiam omnes extremam,con-
tinu redigi,niii foris incurfionibus rapinisexercerehtur. Obduranidam af-
iduo bello iuuentutem. Nouas religiones difquirere afedatius, muliebris ef-
fe ftoliditatis. Ne deerant quidem fa;pe aliqui, maieftati regia; illudere auii , &:
cam pro nihilo ducere : item , qui irhperia detredarent : necnon &: multi , qui
prophana mente vaefanius agitati,ftulticiam regis liberiusincreparcnt. Quine- 4
dam & fa;pe ioco ab his multa obiici folebant, qua; animorum iniquitatem in-
dicabant. Omnibus tarnen, proutcuiufquc res poftulabat, prudentia regia re
de profpexit. Mites verbis,diificiles minis,obftinatos armis,aliqua ex parte per-
qum commode curauit , & diuina; lucis compotes effecit. Quum proceres,
multique tyranni obnixius rcludarentur , 8c longe maiora curanda eiTe incla-
marent. Neque fua vi facile coercer poiTet , finitimorum auxilia implorair,
quibus ad vcram fapientiam peruicaccs nimos retrahert. Quin illos popu
los iibi ftudiofius reconciliare curait, qui maiora ab Vngaris detrimenta ac-
ceperant. Omnes nanque fintima; regiones,quum Chriftianum regem Vnga
ris imperare nouiflent,infperato afted gaudio,focietatem &. fdera vitro de- fo
tulere, item yt ad fcrfandam eos fidem rdigrent , omnes fortunas & auxi
lia promifere. Bauari,Saxones&:Sueui,ca;terique Germani, Geyfam non mo
do pecuniis,fed auxiliribus quoque copiis adiuuaruntfpcrantes , fi forte Vn-
gari Icfu Chrifti fidem acciperent, ne amplius quidem latrociniis ac cardibus
gralaturos , diuino timor pratditos, Scythicamfacilius immanitatem exutu-
ros.
DCDS L LIBER X.
os. Quafe quum noftri Saluatoris nomcn per Pannonias libere promulgare-
tur,falum deorum cultum,homicidia, furta, crudelitatem publice abominan
ferc coepere omneSjitempra:libarefideidulcedincm,vtranquc intelligere cha-
ritatem,pietatem & iufticiam amare, de teftari faifa numina,&: diuino denique
amore fuccendi. Geyfaquoque facras jedes erigere , difponere collegia facer-
dorum, rem facram quotidie facer , cxeplo fuo alios cohortari. Quum Vnga-
rijhofpitalitats olim expertes, 6 cxternoriim inimici fort, aut quia fintimos
omnes bello lacefleranr,vel quia fedes alienas,quasoccuparant,aliena confuc
tudine amittere vcrerentur,peregrinos imbuti fide mercatores admitiere, eo-
terumque commeras vti non reFormidarunt. Verfarifamiliaritercumvicinis
populis>&mutuis hofpitia meritis inftituere, deponere feritatem, c vrbanita-
tern tunc difeere viii funt,ex quo facile colligere poflumus, Chriftifidem,vir-
tutum omnium elfe fundamentum, contra vero perfidiam prophanam, vitio-
rum omnium fore gymnalum.Dum rcx Gcyfa diuino fpiritu afflatus,dura Vn
garorum pectora mollit , mentes luftrat hominum , & cleftcm lucem infun-
dit,quod fine longo tempore neququam fieri poterat,Otho tertius,copiarum
/miiri:udine,&: Vngarorum quiete fretus,qui vt ad verum Dei cultum tedige-
rcnrur,cum familiari potius hofte,quam externo pugnare cogebanturjltaliam
repetit, vrbem Romam, qua? ab eius defecerat imperio , acri obfidione cir
io cumuenit. Populus verb Romanus , qui prxcipiti confilio , magnoque furore
Crefccntium confulem crearat, ac veluti didatori, reipublicx fummam tradi-
derat, ne quid illa detrimenti pateretur, quum nihil vulgo inftabilius ac magis
variuminueniatur,mutatis repente ftudiis, pacemmifericordiamque Impera-*
toris fupplex exorauit. Patefadis mox,haudinuito confule, ports, Germanos
admfir. Conful,& Pontifex Ioannes cius nepos,inmunitiflmam Adrianimo-
lern, quam nunc fanti Angeliarcem dicunt,fc receperunt, qua; quum eque
longa obfidione, eque diutinaoppugnatione capi poflet , Germani vn cum
optimatum perfidia , oblata fpe falutis , ad Imperatoris obfequium ac veniam
defeendere iulosfefellere, medio initinere intercipiunt. Crefccntius extenv
jo po trucidatus,Pontifcx oculis orbatus eft. Grcgorius autem quintus pontifex crror.
maximus, vndecimo exilij menfe reftitutus , iniurias a populo Romano fufee-
ptas vleifeitur. Paulo poft Germanorum opc,in dignitatem pontificiam reuo-
carus, &c quum ipfe quoq; Germanus eflet, Saxon genere natus, & ardilima
confanguinitate Oriioni coniundus , imperatoriaqj opera &: audoritate ante
box ad pontificatum euedus,vt natiorti fuae blandiretur,eam de Imperatorum
eledionefandionempromulgauit,qua: per annos vltra quadringetos diligen-
tiTime feruata eft. Solis licere Germanis,quibus cligdi poteftas data eft,Prin-
cipem creare, qui ftatim Caefar,& Romanorum Rex dicitur, Sc quum Roma
no pontifie maximo,corona donatus,approbatur,Imperator Auguftus appel-
4 latur. Ex metropolitans Eledores hi funt, Maguntinus,Treucrenfis,& Colo-
nienfis : principibustres,Brandeburgfis,Palatinus,o Saxonicnis : regibus
vnus tantum,Boemix rex. Sandio fada falutis anno fecundo fupra millei- ico A*
munijdiftinda inter Eledores officia. Tresprimi Cancellarij funt, Germanise
primus, fecundus Gallia:, Italiae tertius. Brandeburgenfis Camerarius, Palati-
nus Dapifer , Saxonienlis Ianitor , Rex Boemia: Pincerna eft. Promulgata
fandione, Otho in Germaniam rediit,Gregorius Pontifex paul poft diem
obiit. Sed futilis & vana eius Imperij cenfenda eft gloria, quae non aequa & in
tegra fandione , non prxftantia virtutum , & geftarum rerum excellentia , fed
pfiuatxcharitatis nititur arfedu. Sandiones enimChriftiana: reipublicar,qua:
fo ranti funt momenti , non priuatae dignitatis rationem , fed vniuerforum com-
moda, & principum mrita refpicere debent , ne qua inter nationes, peculiar!
aiiquapoteftatedifleniooriatur. Quarehaec fandio aliquantulum ampliata,
nam Henrico, poft Othonem ad imperium alTumpto,primm inftitutum fuit,
vt in futurum , non per fanguinis fucceffionem duceretur Imperium , fed pro
ceres quidam in Germania principes , vn cum quibufdam Pannonia; princi-
ANT. N F I N I RER. V N G A R.
pibus (vt Palmerius au&or eft) eligendi Imperatoris poteftatcm haberent*
quod in hodiernum vfque diem feruari folec. Geyfa igitur,de quo nil fer Vn-
garorum Annales referrit,ia&is hand paucis veraefideifundamentis , vita ex-
ceflit : diuumque Stephahum, qui hereditario iure ad poteftatera regiam ela-
tus eft,filium reliquit.
Primae decadis finis.

ANT. BONFINII
RERVM VNGARICA-
/
RVM DCASSECVNDA.
\ (
Etuflem ad diuum VladiJUum ,fireniimum Vnga* f

ri& Boemidcfc RegemJPr&fatio.

E s Vngaricas idcirco altius ,reniime Vladiflaj


fuperiori Volumine repetendas efje cenfuimus , o/i
)gentis tua nobilitaSi qua Scriptorum inopia in ob-
; curo diu dlitueratquantumfieripotuit, reuocare-
tur in lucem . Quod vtfacilis efificeremus , atran
que Scythiam & Vngariam principio defcripfi-
mus.Scytharumoriginem , mores acgea, auapo-
' tuimus breuitate,retulimus. Et cum Vnnt$>Gotho-
rum, Vandalorumjtem Alanorum& Gepidarum to
bella complexijumus. Necjue LongobardoS,Bulgaros,ac Romani Imper'ugefix
prxtcrmifimus. Adiecimus alia juocjuepermulta cognitu non indigna gift Hi-
fioriam non iniucunda reruni variette condiremus. ^Ad diui tandem Stepha-
ni Regis tmpora venimus/vi in hoc Opere, cjuodadfpirantc tu numine,felici-
busaufyiciis adortifumusicateforumji PhgarURegumgea^ex diligenti
inuefligatione compendiad Sigifmndum vfcjue RomanotUm Imperatorem, ex
ordineprofeejeremur.ProindenoflrofaueingeniOtPrincepsinuiaiimetacfin
liimi Regis , cuius nomen tantpere veneraris , inprimis hinc vitam &gea
religiofius recognofie : vt hacpientiima commemoratione 3 res Vnga-
ric^irtuteacfapientia tualatius amplifcate, Diuino 30
eius patrocinio communiter
perfifiant.

ANTO-
DEC ADIS II. LIBER L t*7

ANTONII BONFINH
RERVM VNGARICARVM DE-
CADIS SECVNDjE LIBER I.

I v Stephano , Toxis vctuftiiTmo Vnnorum ge- r*,


nerc natu s,auus fuit, pater vero Geyfa , &: Michael
patruus , patrueles autem Caluus , Ladiflaus & Va-
zul. Geyiaraferunt Scythicam immanitatem abo- Grj/*.
minatum mille nonparum, poftquam prophana
ilia Vnnorum impietate reiipifcere cocperat , & fe
longe alienigenis, quam fuis mitiorem prxbuillc
confirmant. Quippc qui ne vi aut ferro coinquina-
tos,& infeftos Vngarorum nimos curare cogere-
tur, cum finitimis vndique populis , pacem fuis in-
cognitam iniuit. Quinetiam tutum Chriftianis o-
mnibus aduum , & inuiolabilia hofpitalitatisiura, folenni edicto exhibuit. Sa-
cerdotibus, &: facra: legis pra:ceptoribus,vt in Pannonias alliccre't,ftipcdia ma-
iognapropofuit. Paflim faosos virosdifquiliuit,qui veri Dei nomen rudi &in-
ioientiiinia: genti publice profiterentur, ipfe cum plerifquc aulicis , orthodo
xe fidei iacris initiatus eft. Et vtin fuperioribus fcriptum eil , nulla vehemen-
tiori follicitudine premebatur,qum qud plcbem dura: ceruicis, & feros pro-
ccrum nimos ad religionemveram, non fine magno labore ingentifa:uitia
reuocare poie videbatur. Succurrebat &illud , quanta: molis erat , ingnitas
deorum opiniones exuere,abolcre patrios ntus,noua: religionis templa ftatue-
re,& antiquatis maiorumca:remoniis,facram ab hoftibus,quos grauiflimo fa:-
pe bello contriuerantjlegem accipere. Dum Geyfa: animus, prae diuino timo-
re,ac populi falute fluduat, ecce diuina dementia, quaz cultoribus fuis fempcr
Io occurrit,percceleftemexaltointerprctem,infomniseumconfolatur,omnem
follicitudincm deponere,ac bono animo efle iubet, eque eum tali cura vexa-
ri oporterCjVt facelladicet,facro fandos introducatantiftites,Scythicamq;gen
tema prophana religione vindicet,quado fanguine pollutas manus habet. e
que vilo modo fas eHc,infe&as humano cruore manus,pias des erigere,ortho
doxa: fidei fundamenta iacere , quae pias tantim & nullo facinore contemera-
tas expofcunt. Sandiflimu ex eo filium proditurum pollicetur,qui adharcquar
tanti momenti funt,a Diuina benignitate eft praedeftinatus.Hunc eti Diuino
confilio, facrofandum Vngaria: Regem futur, propagaturum Chrifti nomen
inter fuos,&: hunc vnum plebi fu: falutem veram pariturum. Deraiim admo-
4c net , fe virum fandiflimum propediem efle miflurum , cuius monitis eum ob
temperare iubet5quum Diuinahunc mandata dclaturum, &gratiiimam Deo
vidimam dicaturum efe fignificet. Quiim coeleftis in auras fe recepifletinter-
prcSjGeyfii repente fomno experredus, immortales Deo granas agit,fe,regn,
filiumque futurum Iefu Chrifto ptimo mximo commendat, grauifima fol
licitudine leuatur. Diuinumfomnium & mandata,cum fidelibus plerifque fa-
miliaribus communicat. Paucis poft diebus fibinunciatur,Adalbertum virum
grauiflmum,Bocmix Antiftitem,ac mira vita: fanditate pratftante propediem
I adfuturum, vt Vngaros faifa religione redimat, Deique mandata, publicam-
que falutem Scythisenunciet. Hunc extemplo em virum Geyfa fore intelle-
S xir, cuius in fomnis fueratadmonitus,quare neq; vana,nequc irrita fu fomnia
fuiTe confpicatur. Cum Sacerdotibus Adalberti adutumpatefeciTet,nepar-
ua quidem nter eos lxtitia mox exorta. Rogati huiufce viri mores, fandiflima
quacque illi referunt,hunc ex optimatibus Boemia: natumaiunt. Patri Sclaui-
cum liie nomen , Matri vero Strefilauam. Parentes vtrofq; probitateac opi-
b us pra?polluifle,imperaTe Lubeco, quae quide metropolis fita eft, vbi Cidlina
iS ANT. N F I N 1 1 RER. V N G R.
fluuius lbiminfluit.Qmnetiam in Boemiam^d Surinam &Nifam vfque fiu-
uium in TcuthoneSjadmediu vfque Hercini fylux,verfus Morauiam^d Sui-
tanam vfque amncm,&: in Poloniam, ad Glaftum vfque oppidum, agrum am-
plificafle referunt. Ab infamia quoque , grauilfima febre correptum , ad Diux
Marian Virginis a- dem perlatum,a parcntibus nuncupate religionis voto,fi mor
bo euaderet,repente conualuiflc.Dcindc ingenue educaium,optimarum arti-
urn difciplinis mirific claruifle, decedte Boemorum epifcopo,omnium Pro-
cerum furragiis, in demortui locum fuifle fufl&um , quundo monbu's Sc do-
trina.in vniueria fere Germania, ne alter quid facile reperiri poterat. Quin-
etiameodiequo Boemienfis Pontifex defignatus eit,huius vinfancbtatemi- 10
rcula editafuifle adiiciunt. Hominem dxmonio percitum , inter exorcizan-
dum ab eo fuifle deftitutum,ac exclamafl'e,fe in honiine,queminceHerat,diu-
tius ideirco rcidcre non poTc , quiapoftquam Adalbertus pontificatum iniir,
omnes Bocmiacacodxmones ,huius Antiftitis poteftate procul abigicoge-
rentur. Inito pontificatu, nil ei fuifle antiquius, quam impias populi mentes ad
fakitemrcuocare,obfl:inatos procerum nimos pia religione mollire,ac facer-
dotum denique intemperantiam coercer. Quod quum prxftare non poflet,
nc in caflum pifcari videretur, relicta obduratillima gente, Romam venifle,ac
monaftiCum habitum fumpfiiTe dicebant. Quare iratos Boemos, Lubecume-
ius patriam clminuafifle , quinqu Adalberti h acres, dum facra facerent,anre
aras obtruncafle , costeros ver ad vnum omneis interfeeifle. Deinde Boleflai
Boemia; ducis opcra,Pragam reuocatum,quum priftinapopulum perfidia ob-
duratum inuemflet,continu abiifle, ac rechifle Romam, vt in falutari ocio re-
quiefceret.Paulo poft tempore,habita fynodo fuifle decret, paftorem quenq;
" mfeeptumgregem curare oportere,neq; fine mximo fcelere deferturum. Ad-
albertum promulgata hac fan&ione , cum Ptifice fummo pexegifle, vt fi pro
prix oues fuam vocem non audirent,liceret libi inter exteras peregrinan nati-
ones,verx religionis expertes, vt aut eas ad Chrifti fidemreuocarec, aut li non
poflet,aliquam apud has marty rii palmam fortiretur.nunc denique famam ef-
fe,huncin Pnoniam non temer aduenturum. Quumhxcfacerdotibuspiis 30
Geyfa cognouiflet , Adalbertum facile auguratur eum fore , quern fomniafua
portendebant.Quare ad accipiendum eumhonorific,Rex omniaparat, qua:
Sc fux Sc diuinx forent dignitatis. In primis obuiam cum ornatifllma procerum
pompa , Sc nouorum collegio facerdotum prodiit , pontificemque Pragenfcni
pro dignitate accepit. Adauertendas prophana religione Vngarorum mtes,
huius opera Sc oratione vtitur. Multi priftina religione deficiunt,pars magna
baptifmatis aqua expiatur, Se in plcrisque locis , veri prxpotentisque numinis
facra celebrantur. Ex eo tempore in Vngarica gente lux diuinalatiscmerfit.
De qua illud,quod dici folet,ver prxdicari poteft, Vidit lucem magnam Gen
tium populus , qui ambulabat in tenebris. EtluxlucisinuifibiliseftChriitus, 4 e
quem tune Gentes videre mcruerunt,quum tenebris reuocate,ipfum verum
Deuni Se hominem efle crediderunt. Dum hxc pafim fidei fundamenta iaci-
untur , ecce vxori Geyfx , cui Sarolthx nomen erat , Sc Gylx hxc filia fuerat,
Stephanus protomartyr in fomms apparuit, vt quum grauida eflet,aliqua futu-
ram tanti regis parentemconfolatione firmaret,Confidein domino Iefu Chri-
fto(inquit)mulier,&: ex diuino mandato fie habeto,Te propediem feitmfor-
tunatumque puerum edituram, cui Pannonici regni diadema debetur. Eumq;
feito talem fore virum,vt parem nunquam fit vifura Pannonia. Demum inter
diuos euafurum.Et quum ego Stephanus fini protomartyr, qui ci nuquam ab-
ero,mcum gnato nomenimponito.His didtis abiit.Saroltha fomnio confirma- 54
ta , repentDeo gratias cgit,diuoquc protomartyri apud omnes aras rem facra
y fieri curauit. Dum ingentifpediuinitusc5citatavexatur,eccetempeftiuo par
tly uftjbj. 9 0 $. tuelegantifimus Strigonij puer editur,ab anno falutis nongetefimolhono, cui
U *^'^'"'$' Stephani protoniartyris nomen inditum , vt numini promifl prxftaren-
*+* *. h Ut wr- Vngari miralxtitia geftiunt , quando primum regem potius clo , quam.
' i huma
DEC ADIS IL LIBER I. 169
humana forte datum intelligunt. Somniis adauda fides, Sc quae inhis maxima
portendebantur, obftinatiuima expedationc fperantur. Adalbertus Stcphanu
ucro bapufmate initiauit,quare diuino numine percicus venerat in Pnonias.
Initiant pater Ule grauilfimus,quomodo infans aleretur,& qua diligentia edu-
carc:ur,iLludq; in primis , vt quum per aetatem fieri poflet , cum lade praecepta
ucrae legis imbiberet,in timor Dei fempermftitueretur.QuinetiamTheo-
atus,qui apud Saniuerinates latius in Apulia quondam imperauerat, in Vn-
gariamque patriis fini bus eiedus euaferat,&: Geyfaducemirific obieruaba-
cnr,S cephanum facro fonte eduxir.quare facrofandi patris iure, ab eo femper
lo verncula Italorum lingua praereuerenter Tata , id ell pater , falutatus eft. Et /d.
quum baud procul Danubio cnobiumfundaiTet,acvillamerexifl"et, nunc
quoque id cum rureTata nominatur , vbi celebrrima diuo Matthia Comi
no, tempeftate noftra , regia cum viuariis &: lacu conftruda eft. Ex Theodato
quumnulliliberifuperfuTentjhuius familia: nomen in Pannoniapaulopft
cxdnchun. Infans autem Deo feledus Sc diuinitus edodus , prius Ssluatoris
nob,quam panis nome inter prima blatfa verba enunciafle virus eft- Non-
dum tenellis exceTerat vnguiculis,cm Grammaticis,pra:ceptonbus faCerdo-
tibusqj cmittitur, vt Uteris pariter ac facris difciplinis imbueretur. Nullis bo-
nuambus carcre aebet,quifeadregnandumnatumefle arbitratur,vtDeogra
to rus pariter Sc hominibus lalutaris efle videatur. Et quicunque aliis prafuturus
cft,huicin primis enitendum eft,vt non minus virtute, quam honore prxlare
cenfearur. Nihil ptre GcyfapraEtermiflum , quod ad futuri Regis nftitutio-
nem pertineret. Neque defuit Diuinae benignitatis exuberantia, quandoqui-
dem princeps optimus potius natus, quam fadus efle putabatur. Ab Adalber-
ri latere nunquam aberat,a quo Sc dodrina Sc exemplo tantum haufit fandita-
tiSjVthuncfuae gentis falutisac vita; audo rem magiftrumqivnicumprxdic.i-
ret.Sarpe puer aduocataconcionc,de religione,de timor Dei,de chntate pu
blicare iufticia Sc pietate acerrim diiTerebat.Deteftabatur crudelitatem,ho-
micidia,rapinas,vim,adulteria. Nil Diuino Culm Sc amore praeftantius,nil pia-
tateacinnocentia dignius Sc commodius aflerebat. Infremebat quandoque in
Scythicam crudelitatem, Sc auerfos Dei charitate nimos, praxoci feueritate
ic vehementia corripiebat. Nunquam Diuini nominis mentione,cotempla-
tionve alienus inuentuseft.Innoccntibus&commiferatione dignis,prompto
patrocinio occurrebat, mebamr eos apud patrem , que ne quid iniufti faceret,
quotidie admoncbat. In collegio facerdotum , Sc in facris amduo verfabatur.
lnitaadolefcentia paternum fa:pe munus obibat , vt hunc fenio confedum Sc
labore moleftiaqj leuaret,& reipublic detrimentum aucrteret.Sxpc pro patre
ios dixit, oratores audiuit,& refponfa dedit. Quum Geyfa fe aetate ertum,
filium regno haudimmaturumeiTecognofceret,conuocata concione, ac cun-
45 dis regni principibus verba fecit : Quum grauiffima: feneduti noftra: ma
tura mors immincat,mihi vobifcum prouidendum eft,focij,ne quid, me dece-
dente, mali Rcfpublica noftra patiatur : nam quum peregrini in alieno folo fi-
mus,ab infeftis vndique vicinis circumuenti , iam tempus &res poftularyvt
ruturis periculis profpiciamus,&: faluti noftrae optim confulamus. Nota enim
perpetua fugillarcmur,iImperium,quod maioribus partum Sc amplificatum
accepimus,negligentianoftra deleretur. Difficile eft,res ampias ibi parare:fed
partas tueri , multo difficilius. Quod quum meeuni ipfe quotidie reputarem,
quem Reipublicat fumm pratfeceratis: praeter inftitutamaiorum,pace &reli-
?ionc vera muniendum Imperium efle duxi : ratus ad humanam Diuinamque
telicitatem nil eTe aecommodatius. Pace finitimorum nimos nobis conciiia-
uimus. Et iam pro inita Chriftianorum religione , Vngari , quos haud aliter
Anthropophagosjomnes abominabantur,externorum confuetudine minores
effedijzquis vbique oculis videntur. Nunc autem decernendum eft,quomo-
dohatc confirniandi Imperii fundamenta,qu perinftitutam paceni Sc religio-
aenueeimus, indies coalefeant. Verum ii fententia: fuffragia veltra uc-
P
i7o ANT. N F I N 1 1 RER; VNGAR.
cefferint,ea vobis deliberado oblata eft, in qua non humana cohfiliadifquire>
re,fedDiuinapotius mandata fedari opuseft.Fauftifimu illud me fomnium
fatpius audiuiftis , in quo per cceleftem mihi Deus internuncium fignificauit,
me veram religionempaflimper Vngariam nunquam propagaturum,neq; ve
ri Dei templa per Pannonias Amdaturum,quandofandiiTimihuius operis fun
damenta^ poutis humano cruore manibus iaci nequeant.Sed eum me filmm
geniturum, qui hace omnia peraget, Sc ad redam fidem, ac veram Dei opinio-
nem vos conuertct vniuerfos. Multos in religionem noftram traximus, caeteri
autem, quifuntinnumeraemultitudinis, neprophanis Scytharumcxremoniis
defcifcant, obftinatis adhuc mentibus reludantur. Ne vxoris quid fomnium ie
ignoratis , in quo diuo protomartyre Stephano, eiufdemrei cil admonita , fi-
lioqj idcirco Stephani nomen eft inditum. Hunc igitr imoerio veftro quam
maxime falutarem , numina cunda fignificant, quod fortaffe non vehementer
afleuerarim, ne quo priuato in rebus publicis traherer affedu, nifi filij indoles,
immo vita,mores ac gefta,ha:c omnia,qu diximus,euidentius affirmart.Tc-
ftor Saluatorem noftrum Iefum Chriftum,quem Adalberti operanuper agno-
uimus, eum ab ineunte pueritia incredibili arte, Se obferuantia quadam inau-
dita,paternam faepe infipientiam increpuifle, commoncfecifte, vt Diuino cul-
tui femper incumberem. Comem me vobifcumagerem, remitterem vediga-
lia,coerceremvim,ca:des & latrocinia,bella componerem, miferabilibus pro-
fpicerem, paupenbus omnia erogarem , pariqs dilcrimine Proceres humilesq;
tradarem. Multa me Puen confilio Sc efflagitatione fecifle non diffiteor , neq;
me aliter ab eo , atque ab aliquo Diuino internuncio admonerireputabam. A
me genitum eflc non inficior. Vobis, Sc faluti publicas natum, prodigia cunda
portendunt. Ego quoq; confidential imperio fxpius adigor, hunc prater pater-
namobferuare dignitatemquia quanti momenti fit, Sc Deus admonuit, Sc res
ipfa prae oculis oftendit. Proinde viri optimi , qui mecum Sc Rempublica opti-
m gefliftis, Sc catholicam fidem biuiftis, vos oro &: obteftor, quando me ad
extremum vita; redadum videtis, vt Stephanum vobis, Sc faluti publica: natu,
in patns locum fufficere iubeatis. Idqj dumcuretis,populi fandione,& exerci- }
tus autoritate faciendum:ne contra numinum imperia,ac mandata,qu2e falu
ti veftrar ccelo profpiciunt, reludari videamini. Quod fi veftro nunc decreto
confeceritis,ca;teriveftraaudoritate dudi,harceadem approbabunt. Quod vt
faciatis,non tarn miferabilis mea fenedus Sc oratio,item meac in vos charitatis
memoria, qum veftravtilitas,& Imperij falus Deique voluntas adhortan de
bet. Ego autem fi precibus hc veftra Sc Populi commoda vobis impe trarim,
ac demu in filij manus plane iuraueritis, cunda eius imperata faduros, cumu-
latilimo me beneficio vobis afFedumjex hac vita dimittetis. Quare Stepha
num vobis clo datum colite Sc obferuate , concordiam ociumque retiere,
catholicam fidem propagate. Quam fi Vngarorum dura pedorafemel admi- 40
ferint, multo pertinacius in pofterum retmebut. Ac idcirco Deus afperrimam
Scyeharumprolem in his Chriftiana: reipublicae finibus collocauit,vt vera im-
buti religione , orthodox fidem ab omni infidelitate obftinatiflim tueantur,
Vix fenex perormierat , quum lachrymarum profluuio clauditur oratio.
Quicunq; aderant,pari pietate commoti,in eius fententiam omnes vitro con-
tendunt,quando nihil reipublica: falutarius deCernere, neq; cumuladores du~
ci,de cunds oprime mrito, gradas referrepoterant. Prarfente patre, omnium
Srcph*nu4 confenfu Stephanus, non tam humano, qum Diuino iudicio> non dux,vt pa-
tigitKrrex. tererat)fecj Vngarorum Rex creatur , vniuerfie Rcipublica; fumma traditur.
Cundique nobiles Se plebeij in manus eius c5iurant,fe nunquam imperia de-
tredaturos , gratifima fida prxftituros obfequia , &cleftis internuncio lo
co eum habituros, moxprocerum manibus elatus in folium, Rex ab omnibus
confalutatur. Delatus in caftraprartorianis legionibus cadem configuration
comprobatur, Geyfaprofufcepto beneficiOjinultosepatribusmuneribusho-
neftat,remittit vedigalia, militibus annonam, feftertiaq; pro cuiufqj dignitate
diftri-
DEC AD IS IL LIBER I. ij
diftribuit, n populum miffilia fparfit, in publica: hilaritatis fpeciemludosedi-
dit, paffimque apud omneis aras folcnnia clebrauit. Deinde paucis pft die-
bus,increbrefcente fenili pituita^non fine mximo Vngarorumludu diem ob-
iit,ac ingcns fui defiderimnPannoniasreliquit.Extindumpatrempientiffimus
films honorificentifimo funere,ac fingulari pompa exornauit.Initumiampri-
dem regnum,incredibili diligentia & aequitate gerit, fiue ius diceret, flue quid
decerneret, fiue cumamicis colloqueretur , fiue iter faceret In cundis eius a-
dionibuSjpra: oculis Deum femper habere videbatur,quem perinde atque di-
uinum iudicem,& cenforem adionum fuarum intueretur, in cuius afpedu, fe
l qiiot horis reum erfingeret , tanquam rerum omnium rationem rcdditurus , &
fiquidmeruiiTet,pnasfubindedaturum.Adalbertuspontifex,defuntoGey-
fa,vbi fe Pannonicis rebus pro diuina volntate abunde fatisfccife putauit,a-
lk> fibi peregrinandumeiTedecernit,&:vt in extremas orbisoras Deiverbum
efFunderet , Barbarasque gentes verareligioneimbueret,in eos Sarmatas,qui
nunc Pruteni appellantur,Venedicumqj finum accolunt, iter arripuit, ratus fe
aut populos diuini cultus expertes,reuocaturumadlucem, autpro Chrifti no
mine pulcherrim moriturum. Deledis fibi duobus tatiim comitibus,quosla-
borum tolerantiifimos eiTe nouerat , in Prufiam venit. In locum diuertit , qui
peninfulac fpecicm referebat.Quumdiuerfa^religionis homin pagani aduen-
lo tanecognofcerent,coadamoxingentimultitudine,e conueniunt,vbi virum
alienigenam eil fenferant. Quern quum orante inuenifent,fado repente im-
petu,certatim fazuiut, folo ingeniculatum ac fupplicantemimmaniter catdunt.
Defidente aliquantulum Barbarorum furore, rogatus qufnam eet, Chriftia-
num fe repondit , atq; illius numinis efle cultorem, quo omnia fada funt:ex
dedita opera in Pruiiam veniiTe,vt ea vera: religioms expertem, diaboli fauci-
bus eripcretj exueret prophanis ntibus , & Iefum Chriftum, 8 omnium rerum
creatorem gentes edoceret. Taliadicente clamor exontur, pro ridiculo mxi
mo virum habentsquare eo vehemtius infremunt, terram pedibus fuftibusqj
feriunt: vno ore vanac fuperftitionis hominem continuo explodendum excla-
jo mant,illudunt pleriq;: multi,nieueftigio fe finibus eripiat, crudel interitum
interminantur. Quum nil fe proficere intelligeret,de mutando habitu,de capil
lis barbaqjdemittenda,quo familiarius cum Barbaris verfaretur, cogitare c-
pit. Nam fi qua fe inter eos confuetudine infmuare poiTet, gradatim&fenfim
inter ipfos verbum Dei faturum eile confidebat. At vbi nil fibifuccedere intel^
lexit, deiperata horum falute in Liboniam^qua: in maritima Sarmatici littoris
oram ad Septentrionem effunditur,iter capih& ea quidem mente proficifcs,
vt aut earn regionem,quamuis immitiifimam,Chriftiana: fidei vendicet,aut in
propagando facrofandae religionis Imperio gloriofiifim moriatur.Liboniam
ingreius , dum obftinatos efferarum gentium nimos verbo Dei mollire con-
40 tendit, ecce Gaudentius alter comitibus, in fomnis inter facrificadum cufto-
dem altaris rogaiTe ipfe fibi vifus eft,an totum calicem in ara fitum, fibi haurire
fas eTet. Contra cuftode renuentem refpondiTe,Calicem ptifici tantm Pra-
genfi eiTe deftinatum, eum torn poculum haurire oportere. Quod quidem fo-
mniumquum Adalberto retulifiet, intellexit pater andifimus, optatifimi
fbi martyrij tepus imminere. Sexto pft die quum Gaudentius coram rem
facram feciiTet,hic facris rite peradis feceiTumpetiit,vt membra aliquantulum
feiTa relaxaretjinter dormiendum ecce impiorum multitudo confluxit^qui cir-
cumuentum intrepidumcjp capiunt,vinculis obligant,efFerunt in iugum motis,
paloqj alligatum feptemlanceis corpus eFditjhxc inter cruciatus verba per-
jo ferine perhibetur,Habes Adalberte, quod optafti, nunc vitro pro Chrifto mo-
rere,quipro te,caeterorurriq5mortaliumfalute,crucem fponte fubire voluit,fe-
ptem dons te ornauit, & mira virtute muniuit, qudo feptemte lancis in ho
noris fpeci confodiendum eiTe decreuit. Proinde pulcherrim morere, calca
tartarum,&: ad dulcimmum ferutore tuum,exhis amimnis folutus euola. De-
mum quum de marryrio pulcherrim mumphafFes,ftatim poft efflata animam,
P
7i ANT. BONFIN RR. V6AR:
vincula quibus erat obftridus fpontcfoluta,mox in terram palo procidt,di&
panfis mambus m crucifixi fpeciem , corpus humi dimiiTum, caput palo *
xum in ludibrium Chriftinorum , per pagos & oppida circumtulere. Viuun
acdefundummiracula multa edidifle ferunt. DumPragenfem pontificatura
gereret,apparuiflblefum,eique hc verba obiecTe,Adalberte ftertis,&: popu-
tushic praeceps fertur.Quibus calcaribus agitatus,per Morauiam &c Vngariam
Chriftianam fidem paflim prxdicauit,&: Poloniam fubinde petiit. Neque illud
admiratione digniflimum tacite pratermirtendum. Carnifices fedum cada^
uere digitum,cuius geftu inter praediedum plurimum vtebatur,in Vandalum
amnem proieeifle , proiedumqj pifeem abforbuiile , abiorptumqj in facis fpe- '
cicm,in ventre pifeis illuxhTe. Pil'catores hoc edodos portento, mira induftria
captarle pifeem. Quem quum exenteratfent, Adalberti digitum facis more
Centern inucnere. Sedad Stephanum Regem reuoectur oratio. QuumGeyfa
$ 9 7. ab anno falutis nongtefimo nonageimo eptimo diem obiiTet, films inita iu-
uentute, omnium lufFragiis principum diadema iam ailequutus , nihil maiorc
ftudio aggrecfli cupicbat, quam vniuerfos Vngaros in lucem aflerere veritatis.
Neque illud ignorabat, nullum diu principem efle regnaturum, niii iufticiafifi
religione pfarpollcret. Hue omnes ingenij neruos intendebat. Etvtiiatcfaci-
lius aflequerecur,diuinis codicibus incumbebat.Adhibebat facpe facrarum re-
rum preceptores,quibus familiarifllm & alfidu vtebatur. Inre quaq; grauif- *
lima viros fandos confule bat, ne quo fe fuosq; piaeulo infeius incatftaret. Sed
quum publicas faluti in primis intedinet animum, quam fine finitimarum ocio
adfequi non poterat,in primis cum omnibus vicinis inita & cfirmatapace re-
gnum communiuitjVt fi qua inter fuos populos principsve pertinaces feditio
pro fubeunda fide Chrifti oriretur^liis nulla foris auxilia fperari poflent. Vere-
batur enim , veluti mox accidit, Scythicasnationes haudquaquam facile ritus
patrios eile depofituras. Quin&ex his , qui baptifmate abluti fuerant, muks
pudore,nonnullos Regis gratia,perquam paucos vitro catholicam fidem acce*
pifl'e fentiebat.Contraverpoplum perniciofa deorum opinione,vniuerfum
ire perditu,arquo animo perpeti nonpoteratrquin fibi certumerat, aut ad falu- }0
tarcm fidem eumreuocaturum,aut regno fimul& vita cariturum. Dumali-
quantofeueriusin fdudantes agendum eiTe cenfet,quando quam plurimi fine
vi ad refipifcentiam cogi non poterant , principes plerique Cum ingenti muki-
tudine in eum coniurant, inteftinum bellum moliuntur : & ne Scy thicam feri-
tatem exuaht , exteros ab inftituta religione deterreant , primiim in pagos lat
defxuiunt,pra?diaVaftant,moxadaudis viribus oppida regia adoriutur.In pri-
misqj Vefprinium iuxta BalatoniumlaCum fitam> vrbem quidem non ignobi-
lem obfident, vt maiorcm regi ftomachumfaCerent, &eorum qui ab eius fide
c*p*dMxs$ defciueranf, nimos augererit. Nouitatis huiufce audorem Gupam, CaluiZi-
migienjm. rnj fiiU]m } qUj Simigienfi agro dominbatur , Vngarorum Annales fuiTc 40
tradunt. Quippe qui defundo Geyfa,Stephani matrem,per adukeritim in con
nubium alhcere conabatur:vt earn nadus vxorem,Stephani vitamdolis inter-
ciperet, aC rerum deniq; potiretur. Occafionem explcndadibidinis quum in
dies fibi dari expedaret, inhac rerum nouitate quiefcere non potuit, tumultui
folm adefle,fed praxfle voluit. Nani imperandicupiditate Correptus, re-
ligionem pro nihilo habere , fas &nefas asque ducefe, iufticiar fimul&pietatis
expers. Item feritatis efle plus qum Scythice , pagos arqu oppida horcari,
vtaregiafidelitate acfuperititionedeficerent.Se coninrationis principem,de-
perdita quadam audacia profiteri,criminibs regem ad augdam inuidia one-
rare. Pafltmprxdicans,huncfua:gentishofl;em,ptre perniciofiorem futurum. t
1 Quando externa?,quam fuac gentis ftudioior 6 amantior eflet, Martern, Her-
culem,patriosq5 Deos,quorumnuminibus res Vngarica tantopere adoleuerar,
aboleri iufliflet: eorum lacrofandafimulchravbiq; difieciflet,ftatu induce-
re fuperftitione niterctlir. Quin & ocio & defidia bellicofam gentem enerua-
xet, pacem indiceret arrumnoiam, quum vi & bello Vngari vidu femper traxe-
rinc
DECDS It. LBER ,
fint. Quiim inferiorem ita Pannoniam tota fer fufcitaTet, graul Veipririlunij
contemptum regis,obfidiohe pfembat. Ctr vero StephanuSjin tanto tii-
muku neququam nimo conternatus,quando Tub Diiiina fe tutela ee intel-
ligebat,ad coercendamCupaeadaciam, moxfummaccleritat acprudenti
omnia moliri. Paffim per Vngariam deledum haberejinprimis diirium cae
lo auxilium implorare,cxorare impenlius dii Mattini numen, ne ( Panno*
ni dceTe velletItem mximam cxuiiarm ac praedae hoftilis partemhncu-
patis Yotis pmCerijadhaectumultarium Coger exercitumaccire Principes*
qus 6c fu 8 patris benefiCentiafidoshabebatjnihilpraeicrmitterej quod bel
lo lo vfti fre duceret; Coado dmuni exercim^ adGaramamriem Caftraocat;
IbiqUe primmiuuenis Deo deditifinms,defendenda publica: falutis heceffi-
tate dadus,ibi enfem accinxit; Dos ibi magiftros equitiim prohunciauit,fi-
de,ac militari difciplina praeftantes, quorum alter Huntes , Paznah alter didus
eft. Hi Teuthones fliiiTe traduhtur^qui quum Chriftiaria fide polieren^ impe
rante Geyfa in Pannoniam vnrant ^ nobili genere nati : &: quum bell pa
cer Vngaris eTentbene meritij principat Temper inter proceres apud Gey-
fam tenuerunt : multumque in propaganda Chrifti fide,patrem acfiliumadiu-
uere. Hi reluchantes in fide,pro feruis habendos efle cenfueruntsitemvtquiex:
Vngaris prius inreligionem conflurent, inter eos hi nobiliores haberenturi
*o Atque in iftorum fententiam j Geyfa edidum factum eft. Poft hos Vencelli-
num Alamannum,hofpitij iure fibi niundiffimum,didatorem crt: Cui ex-
ercitus vniuerfi fummam tradidit. vbi rite conftituta funt inftmdaacie
i Cupam irur. At vbi coniuratrum caftris pprofpinquaruntj infeftis vtrinqj
fignis extemplo concurring r. Quum praeliumconfereretur intcftinum , eo ob-
ftinatius & crudelius vtrinq; pugnabatur , dum fortuna nunc his nunc illis ad-
rider, & pari fpe vtrinque dimicatur. Ex hoc factum eft vt longam cruemifti-
mamque pugrtamederent. Rex diuinapotius oratione, &: militari hortatione,
qam armis cerrare: per legiones modo difcurrere,legatorum &: centuronum
nimos confirmarejturmas cohortesque hortari,vt pro hrifti chntate fortif-,
6 fim dimicarerit : reUocare terga vertentes,& quadoque timidos gruiter in-
creparcfubfidia mittere labotantibus,& nullum Imperatons officium prarter-
mittere.VenccllinuSiqui in dextro corrtu prcfidebat,&:qudrato agmihe,Cu-
pac fe obiecerat,ratus inclinato ducis agmine,cxteros omnes facile cefuros,a-
cerrim pugnabat. DifquirebatvbiquevbiCupaseiTet}vtfingularicertamine
cum eo dimicaret. Dum dubio vbique Marte pugnatur, Rexelatis inclum
manibsjhis fugam verbis deprecatur: Clemetifime Deus,qi lucem verita*
tus tuae in duriihm truci populo,quem mihi commififti infundere volifti
vt tusendei radiis ilftrtus, perpetuo Chriftiana: reipublica fines tueatur , te
fupplex exor , vt nutantm nimos Confirmes * vires pebi tuae clo demit-
40 tas,vt ccelefti auxilio munita, tUos proterat inimicos. Et tu lern Chfifte optimc
maxime,cuius dudu & aufpieiis bellum gerims,per falutarem cui (quaeio)pak
ioncrti populo pro te dimicanti propius adeft tuisq; fidelibus vidoriamprd
dementia tua concedito,fcedam fugam fi ftito. Ego autem omnium rerum d
cimas, pro referenda gratia gloriofiflimo nomini to,pafimqe bafilicas dica-
bo. Vix hsec dixrat, ingens ecce clamor per legiones exoritur Cupae cornu
Vencelliri inciiatum vtruhque ducem fingulari certamine congredi. Quum,
hxcaudiuiTctjilluccumvalidirimo agmine continu properat. Laborantes
am ineiinatos inimicos proterit.In media acie VenCellinfi orfendit, & con-
gfatlatur^Deo gratias agens : qui Cupa Caput abfeideraf, opima de hoftc
J fpolia referebat. Quo per acies circumlato ^ ita ioftium ahimicohfternati vc
palntes fugerent. Magna cxdes ac miferabilis oritur principes coiurationis
maxima ex parte capti,& in Caftris ca^fijin cereros regis dido remifis adum.
Parta victoria,Cup corpus in parteis quatuor diTedm: vria Strigonienli por-
fae affixa eft, Vefprinienfi altera, terti Iurien, in TranTylaniam quarta , ad
eterrri4oS Pacorum nimos oblata^ Albae Iulae praefixa.Quam quidemre-
JC*
174 ANT. N F I N 1 1 RER. V N G A R.
gioncm olim Vngari,ab auri feracitate Kcnchies Hcrdcll appellauere. De cr*
teris captiuis, pro facinorum grauitatc poena; funt cxada:. Contra ex militibu*
& prxfcis , qui fe in praelio optim gnrant, pra:mia pro dignitate regia li-
beralitate tributa. Didatori pra:miamulta,magniq} honores redditi. Item op*
pidis,villisq5 Rege ampliifim donatum ferunt,exquo Radus natus eft.ERa-
do Mifca, & Milca Cupas & Martinus orti,qui inter primarios Vngarix Pro-
ceres praxlari Temper habiti.Diuo autem Martino,Pannonic3E gentis Patrono
vt debita votaexoluertur,perpetuo regis edido Simigienfis Populus,qui Cu-
px tyranni audaciam fedatus cft,non modo frugum,vini, ac pecorum, verum
etiam liberorum decimas , Diui Martini bafilicae quotannis pender iuTus eft. *
Prater hasc , tertia pracdae pars templi poftibus affixa. Pro hacfalutari vidoria,
fupplicationes habita: apud omnes aras folennia celebrara. Tali fucceflu regis
animus non clatus,fed ardcntiflma Dei chntate fuccenfus cft,quotidie humi
proftratus Deo fupplicat,vt fibi falutare cofilium diuina ope perficeret,totamqj
Vngariam , antequam rebus humanis excdt , ad vera fidem rcuocare liceat.
Quod vt Deo allequcreturjfaepe in ciere &: cilicio fupplicabat, & in templo
aflidu cxorabatjlaudabilc propofitum fuis diplomatibus longe lateque decla-
rauit. Quare plerique facerdotes , publica vtilitate commoti ad praedicandum
Dei verbum in Vngariam vitro confluunt,&pro catholica fide peregrinan ge-
ftiunt, alliciebantur quoque fanditate principis. Cuius nomine multi remo- *
tiflmis in Pannoniam partibus euoeabantur , in primis Aftricus vir fanditate
confpicuusjcumdifcipulis aduemt.E quibus Bonifacios in inferiorem Panno
niam demifts ad pra:dicandumnomenDomini,ciara morte afedus,interdi-
uos relatus , item ex ea Dalmatian parte , quam Polianam dicunt,eremitx duo:
quorum alter Andreas,Bcnedidus alter didus eft. Andreas vita: fanditate mi-
racula edidit. Bencdidus quum pro Chrifto fanguinem efuderit, inter diuos
martyres adnumeratus. Aftricum&difcipulosRex hononfic excepit : & ad
radicem Montis ferrei collocauit, vbi diuiBenedidi cnobium magnifico
furhptu cxdificare permifir. Quin &: bailicam illam ingenti donatiuo, mul-
tisque prdiispagisq; donauit,quo monachi commodis in regulan vita con- J
iftere poilent , horum confuetudine , quando viros ptimos elfe intelligebatj
mirific deledabatur : quorum auxilio ac opera Vngaros , partim fponte, par
tim vi acmetuinlucem veritatisaleruit, mandata facra: legis 8 orthodoxe fi-
dei axiomata omnes feire cocgit,prophanis dira fupplicia indixit,deinde vt di
gnas Deo gradas ageret,ac duile facrum,paftoribus impofitis tueretur,adfun-
dandos epifcopatus animum aduertit.Et quum natale folum natura: lege vnic
diligeret,Strigonienfem in primis ccclcfiam erexit^eamqj metropolitanam fe
dern elle iuit, mox Colecenfem bailicam ftatuit, eiusq; pontificem Aftricum
defignaui^quemmorihus&dodrinaprxftantcmeffenoueratieumqjpoftini-
1*L*I. tumpontificatum Anaftafiumappellauit. Hune quarto poftobitumpatris an- 40
nOjRomam ad fummum Pontificem mittendum efle cenfuit,mandata dat,vt
Chrifti vicario in Vngaros,qui cius fidem nuper iniuerint, Apoftolicam bene-
didionem imploret,&: inter oues Petri adnumeret.Poftha:C)Vt Strigonienfem
bafilicam metropolitana elfe iubeat. tem cancros epifeopatus in Vngari nu*
per eredos, facrofandaaudoritate confirmer. Demum qudo poteftaS omnis
Deo eft , &: maxima cpta fine Diuina ope confirman nequeunt, regalia in-
fignia cum pontificia bcncdidione pus precibus aflequatur. Aftricus Romarft
properans,vt legationis officio diligentiilme fungeretur, die noduque iter fa*
cit. Quid facit Deus, qui piorum confiliis & honoribus femper incumbir ? N1-
MifcaPoU- mirumdexterrimis eos profequituraufpiciis.Eodem enim anno Mifca, Polo- W
nias dux, adfidem cum populo conuerfus , eadem Benedido pontfice mxi
mo per legatos poftulabat.quare coronam Pontifex ingenti fumptu compara-
rat, vt religionis ac fidei acceflione betatus,Mifcam duc & nouu Chrifti mili-
cemobrem bencgeft, regio diademateinfignirct.Pridieeius diei,quoPolo-
nis deftinata corona tribuenda erat, Aftricus vrbem ingreditur,ccce in fomnis
fuperiorc
BEC AD I S IL LIBER L \7j
fiipcriorc nocte Dciinternuncius Pontificiapparet:Saluc(inquit) pontifex,cras
Pannonicx gentis lcgatum ad te venturum efe fcito , qui vt tuo beneficio Sc
audoritate l'uum prineipem regio diademate dones,exorabit, deftinacam Po-
lonis coronam,quando ita mrita poftulant,huic dato,proinde Diuinamanda-
ta feruato. Quum is in auras recefliflet , fecunda hora diei Aftricus in Senatum
apoftolicum admiius eft.Vbi quum Regis mandata ex ordineretuliiTet}emsq;
fandiflma gefta fubieciflet , Se quantum catholicac fidei vitra citrque Danu-
bium accellionis feciiTet , quam in Getas Se Sarmatas vfque propagarat,enar-
raffctjincredibili apoftolicum ordinem gaudio complcuit. Re ad Senatumrc-
lata,pro volntate Regis & Legati poftulatione,nullo refragante decernitur,vt
non modo Chriftianulimus Rex regia corona donetur, in regno apoftolica au
doritate confirmetur,& regis ada cunda, cum inftitutis epicopatibus appro-
bcntur,verm etiam quia verus &fidus Dei miles eft,&: Apoftolus,ad exagge-
tandam eius dignitatem,in perpetuum pontifici legationis inigne,qua iibi po
fterisqjregibus , Temper fungi fas fit,prxfcrenda: crucis poteftate honeftetur.
Quum legatus omnia non iblm fenttia,fed praeter fpem Sc opinion impe-
traJic,magno refertus gaudio,in Pannonia fe recepit.Strigonio appropinquti
Rexcumiingulari facerdotum pontificumq; pompa obuiamprodiit.Aftricum
pontificia muera deferentem, Sc coronam Sc crucem oftentantem, honorifi-
to centilim Deo gratias agens, excepit, Apoftolica iniignia prreuerentcr acce
pta.Quando advnamquanque Romanipontificismentioncm,Stephanus fpc-
tante populo , inclint* capite fefe ingeniculabat , vt exemplo fuo ad Roma
ni Pontificis Apoftohciq} fenatus obfcquium Sc obferuantiam omnes horta-
xerur. Poft hxc ne fundamenta pacis intereiperentur , cuius fe filium fore pro-
fitebarur, varias leges Sc edida tulit, in primis de ficariis , adultcriis &: homici
das , item de vi , latrocinas Sc furtis capitalia fupplicia promulgauit:infacrile-
gos,prophanos,numinumq;ctemptoresperquam feuere animaduertitniu-
rias,audaciam, ac omne facinus , graui cenfura coerouit:ne quis indida caufa,
vicin kedcretjdiligcntifllme cauit:viduarum &: pupillorum caufis mirific fa
jo uif.vt trium liberorumiurafoueret,coniugatis prarmia propofuitxoclibes fa-
cerdotio alienos,infames habuit, vt feminarium Chriftianx reipublicae exem
plo fuofoueret.qua cum affinitat contraheret,aliquandiu fecum cogitaiTefe-
runr, ne quam fui diTiniilemibi coniugaret. Henrici fecundi in primis affini-
tas fuccurrebat , Imperatoris quidem fandiffimi , qui tertio Othoni plane fuc-
ceirat.tum humano,tumdiuino coniiliadimperium cuedus, nobiliimo
Bauarorum ducum fanguine natus. Hic beati Volfgangi Ratisbonenfis epi-
fcopi orculo Imperatorem fe fore Romanum, infomnis accepit. Inito paulo
pft imperio Italia ingreTus Stephano odauo Imperator appellatus,vbi piam
expeditionem fliciter peregit ( Nam Capuam Saracenis occupatam , eiedis
40 hoftibus'recuperauit) BuboganumMeli,furredum,& Conftantinopolitani Im
peratoris prxfedu , cuius auxilio Saraceni Italiam repeticrant, acrrimo bello
infequutus et,acTroiamvrbem in Apulifinibusfitam,vbi caftra Hannibalis?
fuifle ferunt,& Bubogano deduda Grxcorum colonia inftaurata, vt eo faci-
lis Calabros ApulosqjinGrxcorumfide contineret, obfclTam quarto menfe
expugnauit. Sandi Miniatis cnobium in edito monte ante vrbcm Florenti-
am fundauit. Fcfulas Florentinis occupari diruique permifit, quare multum
vrbs illa percrebuit : quinetiam Boemos , Polonos Se Sclauos , armis in Chrifti
fidem aileruit.Et quum fa*pe euchariftiaante pradiummuniretexercitum,LaU
rentium , Georgium& Adrianum cum armato angelo diuos aciem fuam pra>
jo ceTiTe fufpexit. Deindemomentaneihuiusimperiinoncotentusanguftiis, ad
immortaha regna animum erexit , quibus vt facile potiripoflet,omnes ingenii
vires ad Diuinum eultum fane conuertit:bafilicas Sc pontificatus multos ftatu-
it, epifcopalia dclubra,Sclauorum vicinitate diruta, propria impenfa inftaura-
uitjvelutiin Hildenfi,Magdeburgenfi,Argentina,Mifnenii,&Mechelburgen"
fi denique ciuitate, quemadmodum intueri licet , varias ardes Sc cnobia fun*
P
i76 ANT. N F 1 N 1 1 RER. VNGAR.
dauit, quae prouentibs Sc facris orhmentis magnifie donauit. Caftitateerae
incomparabiliconfimilem nadus vkorem^qua* Chunegundis eft dida. Diui-
num hi potiuSj quam huiriaiium cohiugiUm fane contraxerant , non prurienti
libdine , fed intemerata volntate conrlatum : in quo vna fides ex compofito
inuiolatae caftitatis,vns animus iufticiae & vcritatis, vna repula intemperatiac
Sc iniquitatis^par cocleftis charittis afFcdus Inito dudumc6nbio,vltro per
petuara Deo caftitatem vouent , &: fub Auguftali dignitate virginitatem cela-
turos efle fperant,de diis Sc hominibus certatim benemereri contendunt,vn-
de mi rcula non temer multa pomanarunt. Sedvt Scriptorcs perique refe-
runtjHeriricus pridie eius diei,qm vita decedere^accitis vxoris parentibus
impcriique primoribus,immaculatmjquam acceperat,Ghunegundim fe rd-
dere fafl'us eft.Stephanus igitur,Henrici Secundi fanditatem , gcftorum gon-
am , &: religiohem Confpicatus cuius ope Sc hortatu Vngros in veram fidem
aflefueratjCum pari prdbitate coniurigi cupiebat,accedebt Sc mpcratoris di-
gnitas 5: potentia,, quam ad ret fuam mmium faCere intelligbat. Contra ve
ro Henricus,Stephani praetantiai,& ingenitam fanditatem non ignorans,ni-
hil duccbat antiqUius , quam aliqua cum o afinitate vinciri , qua infeftiffima
vtraque natid,qua tot annos cruentiffima bella geTerat,reconCiliaretur, Sc di-
ui Regis fanditas propagaretur, cuius fapitia iludi fadum erat,vt Vngari,
qui fintimos dm Scy thica feritate vexart^ in Chrifti fide m aTerti,& vicinis Sc
Chriftianae reipublicx falutares fore viderentur.Proinde poftulatam Panno-
my D. ste ico fege forore,cui Gyfle nomen erat,vkr Henricus^coniugauit, vt pari cunt
' "*'' viro fanditate certaretjpcemque perpetuam inter Alamannos Sc Vngaros pa-
cifCeretur. Haec affinitas ab omnibus Annalium Scriptoribusamrmatur, prae
ter exterorum opinionem^Yngarici aliter fentiunt Annales,quippc quidiuum
Stephanum in vXorem,Gyflam Guilielmi ducis filiarnjallcruntaccepifle. Gui-
lielmum fandi Sigifmidi Burgndiorum Regis fuifle frtrem j Sc poft Sigif-
mundi martyrium , ne irtteritum dixerim ad Hcnricum Impcratorcm c'ont u-
giiTe,eius iuilu Venetiis fuiTe collocatum , Gertrudem imperatoris fororem^in
vxorem habuiffe, Sc ex ea Gy flam filiam acccpiflfe, Vngariae regi defponfatam. jo
Gertrude intempeiliua morte fubrepta,fndi Stephani fororem iibi copulafle,
ex eaque genuine Petrum , qui ad regni faftigiuiii eiiedus eft. Exvxorehac
. plures filios diuum regem tulile ferunt , Sc in primis Emericum , vt de ceteris
leam,quorum nomina non traduntur,totdiuinis dotibus imbutum,Vt diui-
nis quoque parentibus promanafl videatur. Praeter pudicam temperantifll-
mamque vitairi.tantum in deos SC homines pietatis oftendit,vt Diuino potius,
quam humano conienfu,fe Stephan Gyfla coniugafle reputetur. Certatim v-
trinque fandiflima fad manabant, Diuinacharitatc neuter aequo animo fupe
rari patiebatur, Sc in Chrift coniundi, coniugalem amorcm fedintegrabant.
Quanquam in omnes pientiffim, praecipua tarnen beneficcritiairimiferabiles 40
calamitofos,in facerdotes,ac templa vtebatur.Baiicas omnes profuf ib'c-
raitat profequebatur , ne quid D iuirtarum rcrum ornamentis decile videre-
tur, imulachra deorumexpoftlato argento obryzoque multa dicauit. tem
gemmatas phialas,fcras Veftes eX aro contextas,nfano fumptu fadas,per col
legia facefdoturn faepe diftribuit. Vefprinienifcm bafilicam propria impela ex-
a:aificauit,abundeqcdoriauitrebusomnibus,qc cultui Diuinorvfui cfo-
lentyvberrimos quoque pforientusadiecit,vnde antiftites,ca:terque facerdo-
frri collegia pro dignitate viert.Sifnili quoque diligentia vir eius,ne mulie-
ri c'ederefj metropolitan ba(ilicx,ca: terisque epifeopis tam abunde profpexit,
yt nihil fibi luperfuile Vider'etur', v'ti Deo , Cultui Diuino non modo fe,Vemm ye
ctiam fa omnia addixiTe videretur.Quin & haec agris,villis, oppidis,portorb
jsque donaraf,quotanniscorum accelioncm fieri iubebat, ne quid Dei culto-
ribus dceTe pateretur.Quotannis quoq; ccenobia,bafihcas, aedesq; facras per-
luftrabat , vtaedificiis hominibusque profpiceret,inter luftrandum non modo
facerdotum , verum etiam pontificum mores exadainueftigatione recogno-
fceba^
DECADS I. LIBER , vf-f
fccbatjincrepabac negligentia: reos, ftudiofifimumquenque diligebat, obfer-
uabatqj.Per quaeftores autem ingulis fere mcnfibus, vrbanos paganosque an-
tiftites,cunda facerdot collegia recenfere,recognofcere vitas, & cuiu'q; ver
ba fadaque diligentis penfitare ftudebat , ne quid publice priuatimq; piaculi
mitteretur,aut inChrifti fidem intenderetur.Illud fbi prarcipuae cura: fuiffe
tradunt, ve viros moribus & dodrina probatiflimos , in rebus facris praeficereh
Quum in Diui Martini cnobio Sebaftianus, fmgulari vita, & fapietia no me-
diocri praeditus efet,miro amore rege c6pledebatur,eiusq5fauore &: audo-
ritate eo vfque eu.e&us,vt Strigonicnis Metropolita crearetur.Suprem in Vn
re gana dignitatem aiTequutus^nefcio quo, moxrato caucus efedus eft. Cui qua
caecitatis cafus facri muneris excrcitationem inhibuiTet,eius officium,permif-
fu apoftolico, accitus Alricus Colocieis epifeopus aequ refarfit, ac i eius lo
co fuffe&us cTe videretur.Tertio caccitatis anno,inftauratis luminibus, inpri-
fonam is dignitatem Romano pontfice reftitutus. Paribus igiturftudiisrex
& regina inprxftantiffimo quoque virtutum genere certabant. Emericus au-*
tem in ram ardenti charitate Chrifti natus,quid aliud, qum fuauifimum Deo
holocaulum effe poterat ? Ab incunte pucritia , quo fanditatis euafurus effet,
facile declarauit,quippequiquumeffetfomniparciffimus, fecunda tere vigi
lia nouis, adlucem vfq;, Dauidicos rhythmos leditabat, &: per fingidos repe-
io tico mentis examirie, Deo veniam implorabat. Id Cxpe rimatus pater, ingen-
tem de filio fpem ccepit. Quin &c illud minus omittendum,quum pater Diui
Martini ccenobium,quodin monte Pannoniac infano fumptu fundarat,mona-
cnisque complerat,reuffere decerneret,filium fecumducere ftatuit,haudqua-
quamignarus,quanta Dei gratiapuer ille polieret. Inito itinere quum templo
appropinqualet , monachilongo agmine obuiam prodiere,vt qua decet, Re
gem dignitate acciperent. Contra vero Rex, vt Emerico seque ac ccelefti ange
lo prodeuntes patres honeftaret,filium praemifit. Qui prasreuerenter ab his ex^
ceptus &confalutatus,tanquam diuinitus effet admonitus , Monachis ne paria
quidemofeula diftribuit, fed pro cuiufq; meritisimpartitus eft, quoniam huic
30 duo, tria illi , nonnullis quatuor , quinquvc , & plerifque feptem libaTe dici-
tur.Pater tergo,tanquam fpecula, cnela cfiderabat, & quamuis filium nil
temer fecifle confideret,admiratione tarnen carere non poterat.Quare facris
rite peradis Emcricum percundatur, cur inxqualiapatribus ofeula diftribuif-
et. Pro continente(inquit)tempore ofeula dcdimus,quibus autem feptena da
tados perpetu, caftitatis cultores efte fcito,& ex numero feptenario,abfolutif-
mamprcpotentiTnnamq) virtutum virginitateffeintclligito,quippequad
penetralia cordium vfq; penetret, qua: Deo duntaxat patere folent, recnditas
quoq; homin mentes intuetur. Rex inde profedus paucis pft diebus,quum
quiefeere non poTet,donec rem exploratamhaberet,vt euidentius hinc aufpi-
40 catam filij fancHtatem cognofeeret, cecnobium duobus tantm accitis comiti-
bus repetit, non folm diurnis,verm eti nodurnis facris intereft, vt qunam
forent,qui feptena ofeula fufcepcrint,exploraret.Pot matutina facra,inter mo
nachos infmuatusanimaduertit, omnes praeter eos, qui cumulatiffima ofeula
nadi fuerant,cubicula repetiiffenllos contra, in facello remanfiffe , & in fecre-
tiorem quenq; ngulum deceffie,vt facros ibi rhythmos Deo fuccentaret, ac
reliqu fpacium nodis in Dei laudemabfumerent : hos veluti fpecula fmgil-
latim adoritur,confalutatisqi benedixit : adMaurum demum peruenit, feptie
ofculatm, quo nne caftitatis intemerata: compos effet, eque blandais,
neqj minis,neq; quauisaliaartificiofapercundationeextorquere potit.Infe-
o quenti Ae conuentuedixit,vbihunc ex induftria varus criminibus poftulam
periclitaretuf. At ille nihil obiediscalumniis refpodit,haud infeius omnes mor
talium nimos patre Deo:quare fado periodo, Rex enarrata fui adutus ca
fa , Mauri virtutem publice approbauit : paucisque poft menfibus eum Quin-*
queccleenfi epifcpatui prafecit. At illud de Emerico, ne fine piaculoqui-^
dem fubticeri poteft.Quum Vefpriniielet,antiquamreligiofamq5 diui Geor
i7S ANT BONFINII RER. VNGAR.
gii jedem vho tantm ex amanucnfibus aceito node adiit , ibique inter fuppli*
candum ante aram conftitutus, Deum pia obfecratione percundabatur: Quid
numinipotiiTimumpratftare poflet,quod illi foret acceptifimum,ardes extem
plo ingenti fpldore completur. Et hinc vox diuinitus auditamilEmerice Deo
virginitate antiquius gratiusque futurum putes. Proinde vt gratiflimam mihi
vidimam facias , mentis &C corporis te virginitatem poftulo, banc offer, & in
propofito perita. At ille , Domine Deus meus , qui omnia confpicis,& huma-
nam firmas imbecillitatem,item principibus ac regibus terra: dominaris, tuam
in me voluntatem perfcc,perniciofas in me concupifeentias rore mifericordi
tua: penitus extingue. Cfirma fragilitatem feruulkui,vt in tuo feruitio vfque-
quaque perfiftat, lubricis eum voluptatibus,& ab omni labe, pro tua demen
tia redime, ne vnquam tua gratia elabatur. Amanuenfcm mox admonuit ne
viuente ipfo vnquam de rc hac quiequam proderet. Port haec pater,vt public
faluti de uccerTore confuleret, Emericu parandis liberis haud intempeftiuum,
digno coniugio obligandum eiTe cenfuit , ratus neminem regno commodio-
rem futurum , ii viueret:fin minus , fandiflmam hinc prolem fperari pofle , &c
regendis Vngaris accommodatiifimanii Quare excellentillimam forma &c vir-
tute virginem,acregali genere natam,huic defponfat pater, operamque liberis
quandoque dandam edocet, ne legitimus, idemque optimus Pannoniae regno
fucceflor defit.Quamuis hoc haud facile efficere potuit, quando non fine mul-
tis e preeibus filium redegerat, ipfum tarnen obtemperantiifimum,&: decenti
coniugio iamobftritum,nunquam cum vxore rempatraTe,fedmaiorem(fi di-
ci poteft) quam antea caftitatern feruafle comperit.Qninetiam vxorem,quam
virginem Emericus aeeeperat, fub coniugalis praetextu cfuetudinis caftiilima
fandiflimamque pra?ftiterat,ratus multo fore praeftantius,virtutum,quam libe-
rorumfcunditate pollere. Cum vxore iuuentute non exegit,quandoquidem
virtutum cumulum adeptus,ex hac continuo vita ereptus eft,&: clefti potius,
quam hac mifera mortalium conditione dignus eft habitus. Non gnati fatum,
fed malamregni fortunam flet pater,quando ilium ex hoc feliciflimum,contra
vero idmiferrimumconfpicatur.Spe tanta orbatum,vna tantm fiducia& con
folatio paterna: acceTerat orbitati , qud nati , quem inter Diuos relatum eue
nonignorabat,patrociniu apudSuperosmaximu,& fibi &: fuis hinc fe nadum
eiTe intelligebat.PoftDiui Emerici mortem, eius vxor integramvtriufque vir-
ginitatem,dum perpetuam viri caftitatern tftari cupit,cogitur profiteri. Ama-
nuenfis , quod in Georgij aide viderat,poft eius obitum publice praedicauit, &
intemeratam teftatus eft caftitatem.Quin&Eufebius Metropolita Cfaricniis,
publicarum die fupplicationum , hunc in caelum elatum fe vidifle afleuerauit.
Auxithuiufcerei fidemingens mcmorabileque miraculum,quod Ladiflai Re
gis temporibus accidit. Conradus enim Teuthonum genere natus,omnium fa
cinorum grauitate completus, quum Diuina quadam gratia, fub tata fcelerum 4
mole refipifceret, vrbcmRomam adiit,vt detecta mentis labe,pontificia audo
rtate expiaretur,imperataquc fupplicia penderet. Quum ante Hildebrandum
Diui Petri vicarium fe conftituiflet,patcfatis non fine fumma cordis poeniten-
tia facinoribus, hac pna muldatur , qua loricam loco interioris tunica: ferre,
quinisque catenis ferris obftringi,luftratore Pontifice iubetur.Item pugilla-
res dati, in quibus longa facinorum omnium confeflio continebatur , iidem
pontificio anulo obfignati.Poftremomiundum,vtreligioiIimaqua:queorbis
facella,E)iuorumque monumenta eoufque perluftraret,quoufque illuc perue-
nirct,vbi vinculis vitro fradis exoluerctur,&:pugillarcs referarentur.qui fede
ra longo orationis ordine complexi, minima quaque litera fponte caruiflent. yo
Ingenti is pecnitentia correptus,monumenta quque fandifima luftrat, eque
Hierofolymampratermittit,Saluatorisq;fepulchrum.San:idemumStephani
Regis fama dudus,in Pannoniam fe recepit,venit ad regalem Albam, vbi cor
pus eius in magnifico facello recondi tum,& ea quidem mente, ne vnquam in
de recederet,quoufq; folutis per fe vinculis, dlais vkr pugillaribus , fe no-
fecrec
D E AD IS II. LIB R t i79
feci cxpiatum ^quin & iuramento propofitum cofirmarat. Bafilicam mox AI-
benfem ingrellus , ante Diui Regis aram fe conftituit , ingenti rerum fe peffi-
mgeftarum pnitentia confcic, vehementiflmis Numen prcibus follicirat,
vt ems pacrocinio feelerum omnium veniam cfequatur. Quum prima hora
diei ad nonam vfque, obfecrationibus incubuiflet , corpore animoq, defatiga*
tus,ante aram fubinde graui fomno correptus eft. Ecce inter dormidum huic
Diuus Rcx apparet,Surge mox(inquit)amiee,ne meis quidem meritis opve a-
pudtribunal Diuaemaiertatis tibi confidendum elle fcito,quando pro tantafa-*
cinorum mole , patrocinium meum ad impetrandam deli&orum impunita-
w tcm,ne tibi quidem fatis elle poteit.Proinde Emerici mei monumecum , quod
iuxtaeft, adito, qui quum prae virginitate fua prsecipuam apud Deum gratiam
promeraeritjfi aduoeatus adhibeatur,omnium(mihi crede) fceleru impunitate
donaberis. Ipfe enim ex eorum numero vnus eft , qui veftimentaimmacuiata
iorams,agnum fequitur, quociq; ierit, & ante thron Dei nouum rhythmum.
fuccentat affidu,quare eo propera,&opem eius implora. Mox ille fomno ex^
perrcchis,ad beati Emerici facellum confugit,exorat Diui numen, adojefeen-
tisdeinde opinione celeris vincula , quibus eratobftricbis , vndique difrupta
concrepuere.Pugillares facinoreconfeilionisnudijrefciio iigillo Iponte patu-
ere, in quibus nullum peccatum , ne minima quidem literainftuci poterat. Ad
4o catenarum crepitum quum a:ditui,acalii complures conueniflent , rogatus vir
ille rem ex ordine vniuerfam aperuit. Qui tune aderant , hac rerum infolentia
in Dei DiuiqueEmerici religionem conuerli , vehementiima omnis huiufce
numinis deuotione fucci funt, eiusqj facello tatum religionis acceilit, vt re-
motillmisregionibus hue homines plane conflurent , qui pro grauiflmis re
bus votanuncuparent.Quum hxc rgnante Ladiflao accidilfent,qui Dei quo-
que cultor erat eximius,tanta2 rei admiratione percitus Rex ille optimus , Pon-
tificum Procerumqj omnifrequentilimum concilium habend eile duxit,vt
eorum aucroritate grauiifimafantio fieret, quainter diuos Emericus referre-
ruT.Quin&: omnib. triduana paffim ieiuniaedixit,moxnonis Nouembribus,
}o circumlato iingulari facerdotum pompa Emerici corpore, vrbemluftrauit,di-
cauitmaufoleum,ibiq reconditu eft,diuiniqj honores exhibiti.vota quoq; fre-
quentiftima ibi quotidic fufcipiuntur , edunturq; miracula. Mater eius obitum
aliquanto intemperantius tolerabat , &: grauiter angebatur, qud optimum re-
gni fucceTorem amiferat. Sed tarnen illudfuit admirabile,trigemo poft eius
mortem die, quum Alba: ab Vngaris frequentifima; folennes celebrarentur
exequix,non mroris,fed publica; laztitia: dies ille vifus efthaud aliter,atque fi
maximum apud Diuos patrocinium fibi ac regno omnes fortiti vidertur. Poft
filij morte Stephanus eo magis quam antea pro regni fuccelore follicitari c-
pit, quo potiore fpe fruftratus ee fibi videbatur. Quod fecum quotidie agitas,
40 ad Diuinam opem,vt ex inihtuto fuo facer confueuerat,repente confugit. Af-
lduis diuam.virginem prcibus exorauit, vt fefuumque regnum perpetuo ma
gna mater patrocinio tueretur, cuius tutelx ac poteftati fe Vngarosque omnes
addixeratjomniaq} fuorum ftudia fortunas^ dicauerat. Quinetiam illud foie-
ne promulgauitediaum,vt omnes diem beata: Virginis,quo inter diuos relata
fuit,inter celebratiflimos haberent,domina:que diem appelrent, ac ca-terae-
iusfefta ieiuniis & iingulari folennitatetraniigerent.Hanc demum peculiarem
fibi deam pientiffimamque patronam in clo terrisque ducerent. Quinetiam
vt eius numen femper Vngaris a-quiflimum redderet , celebrrima in Alba re-
gali bafilicam dicauit,vbi regum corpora reconduntur, ibique ex inftituto cre-
jo ati reges diadema fufeipiunt. Opus eftmirabili fumptu, incruftationibus mar-
morels renits,vbipauimentateuellata cerner eftjinagnifkas columnas,arasy
iconibus ac tabulis nonnullas mirum inmodum exornatas , ex puriflimo auro
argentve conflatas,itemfacella regia, monumenta pleraque in maufoleo-
rum fpecicm , praeterea ligna funt quardam & tabella; lapidibus &gemmis ex-
fculpt, quin c fupramenfamChrifti acuminata teftudo infanolapillorum
to ANT. N F I N 1 1 RER. VNGAR.
auti fumptu elaborata,ne varia quidem vaforum genera dfunt , multa cryfta-
lina,pleraque myrrhina, onychina multa , ex porphyrite &; alabaftro complura
gemmata , nonnlla in quibus nil auro Se argento vilius intueri licet: de veli-
bus,fupellediliqe facta nil dicertdum, quando cundarum rerum mira copia,
quae Diuino cukui funt vfui. Quum peculiarem banc regu jedem eile iuberet,
tanta earn immunitate pnuilegioque donauit,vthuius antiftes nemini epifco-
po , prasterquam Pontifici Romano fubiiceretur. Quin & regibus ius eilet ex-
piationis,& cuiufuis confecrationis tempore pro arbitratufuoepicopum opta
re,ac illuc ad exhibenda facramenta mittere. Omni balilicam,qua potuit,libe-
ralitate poteftatcq; donauit, praefente abfentve Rege nulli pontifici rem fiera
ibi facere,ius & fas efle, niii cui Rex praefulvc bafilicae demandarit,que praepo-
fitum appellant.Quinetiam populus nulli decimas pontifici, praeterquamhuic
fuoque collegio pender iubetur. Item nemo Rex Vngariae reginve inftitui,
regiisque infignibus donari poterat, line praefulis huiufce praefentia. Hanc no-
ftra tempeftate balilicam,aliquo vetuftatis litu obdudam,diuus Matthias Cor-
uinus non inftaurare, fed multo magnificentiore fumptu amplificare cpit, Sc
fundauit magnas aras teftudin,quam fi per vitam abfoluere poterit, opus non
modo adore digniflmum , fed caeterorum praeftantiflimum fore reputarur.
Item ne Diuirta beneficentia,quam fibi indulgentiifimam nadus erat, ingra-
titudine aliqua deftituerctur, Hierofolymis fpedabile monachor cnobium *o
fundauit,qui ad fandiifimum Saluatoris noftri monumentum , facra quotidie
pro publica falute operarentur.Idquc praediis abunde donauit. Romas quoque
Stephano protomartyri aedem dicauit , cumduodecim collegio facerdotum,i-
tem adiecithofpitium,vbi Vngari,qui Petri Paulique bafilicamviferent, com
mode & gratuito excipi poflent, vtrique villas,vberrimosque prouentus addi-
xt,neqa rerum inopia laboraret. Conftantinopoh quoque templ haudqua-
quam'igrtobile ftatuif,pari quoque liberalitate donatum, multa pietatis Se de
mentias fuae monumenta reliquiaVnde qualis in omnes,&: potifmum in pau-
peres & calamitofos fuent, facile coniici poteft. Quptidianas egenis, ac men-
dicantibus impenfas exhibuit. Multas nodes tranligebat infomnes , vt clan- 5
deftinas miferabilibus elecmofynas erogaret , Chriftiq; fidles fua beneficen-
tia,miferialiberaret. Verum illudreferunt admiratione digniifimum , quadam
enim node, coelefti percitus inftindu,clmfine comit regia promit, diften-
tos nummorum lculos ferens , quos miferrimo Chrifti popello diftribuerct.
QuoqUumveniiTet,ftipemque viritim daret, inter petulantes rogatoresmox
ortafeditio,regiper Contmelim ab auidioribus plerifque barba diftrada , Sc
nc pama quidem ex parte conuulfa,ac is neququam ex hoefuccenfus , immo
folido quodagaudio agitatus ingenitricis dem properauit. Diuas gratias c-
git,regina(irtquit)cli, diuuni magna parens,vnica Vngaricae patronagts,
immortales tibi gratias ago,quod me quem regem efle voluifti,miIites tui hoc 4
modo tradarunt,colueruntque,fi has ab hoftibus iniurias accepilem , tuo au
xilio vlcifcerer. Proinde hinc futuras felicitatis aufpicia capto , eque irrita filij
tui verba fcio fore,quum fuis apoftolis ne minimum quidem capite capillum.
periturum eiTe reeepit. Haudquaquam cafus ifte pietatis officium interpella
it, immo exuberantiore poft hac beneficentia vfuseft, cui quum ipfc fatis ef-
fe non poTet, familiares, monachos, facerdotes , & oecultos quofdam difpen-
fatorcs adiecit.Cuius quide rei Guntherus eremita Boemicus , grauiifimus te-
ftis eft, qui prineipis liberalitate pelledus,in Vngariam faepe adiit,eisque mo
nitu cnobium in regione, quam Beel nunc appellant,^ rege asdificatum , am-
plque donatum >vbi Gerardummonachum, virum quidem religiofifllmum, S
contemplatiuam vitam egifle famaeft, quem poll Regis obitum ad pontifica-
rit m eue du m fuiTe ferut,fcdfluduante in Pannonia Chriftianafide, lapidibus
obrutum,& inter diuos relatum affirmant. Nc ad diuum regem reuocetur Cy
rano, tantm fua in Dcum pietafe praspolluit,vtfub tutela aufpiciis Diuinis re-
gnum geri experientia declararetur , quadam node in fomniis ccelo admo-
ni tus,
/
DEC AD IS II. LIBER , 8i
tutus, continuo experre&us cubculo exiliit. Veredariumprafe&umlegionis
cueftigio accitum, inTranfTyluaniamvlteriorem Daciae partem properare iu-
bet,vt populos vicatim degentes admoneat,imperetq3 facultates omnes in op-
pidamunitilimaq5 loca confrant: Quum Bei,qui Iltri oraaccolunt,ab omni
religione alieni,& Vngaricae gentis holies acerrimi,regni limitibus immincat.
Vix vercdarius mandata peregit, ac illi'in tutum bonacongeferant, ecce Bar
ban immites aduentant, agros paiim difcurfant, igni ferroque ciin&a variant,
quos inueniunt,lictperquam paucos,ine aliquafexus &auatis ratione truci
dant. Deides tantm aliquos inuenere,hiq; focordiae fuae lure pnas , & nili
M hocmonitu fuis rebus ipfe profpexiflet,iam de Tranifyluaniafuiifetaclu. Item.
alia fucceTere bella,qu Diuina benignitate profper geifit. Ab anno falucis fe- ioo ,
cundo fupra millefimum , inter Stephanum& Gyulam auunculum intetin
bella exoriuntur. Is enim nepotem Chriftiana fide initiatum, & Scy thica re
ligione dcfcifcentem iniquiffimo animo ferebat, quare non folm verbis faep
Regem acerrim corripuerat,verum etiam armis laceifere nitebatur, vt ad pa
trias hunc cacremonias reuocaret. Vbi verbis fe nihil perficere poiTe intellexit,
Tfanyluaniaemontibus,cui preerat,Vngariam quotidianis incurionibus
rapinis infeftat. Contra Rex pientiffimus,ne cum fuo fanguine manum conic-
rere cogeretur,per legatos & feriales admonuit,obfecrauitque fa;piffim,ne in
10 Scythica feritate periifteret,verum Deum, &Seruatoremfuum agnofcerct, o-
mnis tarnen opera eludebatur. Proindehunc Vngaris quotidie infultantem,&
varia detrimenta inferentem , armis coercer cogitur. Comparato nc medio-
cri quidem exercitu,in Tranflyluaniam contenditur, paucis menfibus vniuer-
facapitur.Gyulacum vxore duobusq; liberis poftrem captus,in Pannoniam-
que ductus- Precioilima tegio, & auri, vini,frumenti,pccorum, omniumque
rerum fraciilima, ex eo tepore,Vngariae regno eil adiecla. Populi omnes, qui
cum Daciae cractum incolebant,partim vi,partim fponte in Chriftianam fidem
aiTerti funt. In auunculi regia ingens auri & argenti copia deprehenfa , farino-
rofiiim cmparata. Ex qua bafilicam Alba praeftantifimamReX erexit } quai
jo quum faepe incendio fuerit obnoxia , hinc publica nata ell opinio, &: explorat
fides,templuni idcirco diro faepc incendio laborarle, quia ex pecunia fcelelif-
fim fuerit aedificatum.Gy ula cum liberis & vxore inuiti orthodoxam fi
dem fubiere, baptifmate expiati , Rege vinculis liberad funt, & pro dignitate
tractati. Paulo poll ings Bulgaris,Sclauorum genere natis, bellum exoritur.
Quippe qui inferiore Myfia quondam potiti,quae vltr citraque