You are on page 1of 5

ATOM ALTI PARÇACIKLAR

1950’lerden sonra parçacık hızlandırıcılarının gelişmesiyle başka atom altı parçacıklar da ard
arda keşfedilmeye başlandı. Günümüzde yaklaşık 300 atom altı parçacığın olduğu
bilinmektedir. 1900 lü yılların sonlarına doğru birçok atom altı parçacığın kuark ve lepton adı
verilen daha alt temel parçacıklardan oluştuğu anlaşıldı. Keşfedilen bu parçacıkların da çeşitleri
belirlendi.
Bunlardan leptonların tek başlarına bulundukları halde, kuarkların tek başlarına
bulunamadıkları anlaşıldı. Kuarkların, bir araya gelerek oluşturdukları kuark gruplarına
hadron adı verildi. Böylece maddelerin hadronlar ve leptonlardan oluştuğu anlaşıldı.
Standart model adı verilen bu modelde, atomun yapısında kuarklar ve leptonlar olmak üzere
iki tür, bölünemez temel parçacık olduğu kabul edildi.
Parçacık fiziği alanında yapılan çalışmalar evrende 6 çeşit kuark ile 6 çeşit lepton olduğunu
ortaya koydu. Ayrıca bu 12 temel parçacıktan başka, bu parçacıkların karşıtparçacıklarının da
var olduğu anlaşıldı.

KUARKLAR
Hadronlarla yapılan parçacık çarpıştırma deneyleri hadronların, leptonlar gibi temel parçacık
olmadığını, daha alt parçacıklardan oluştuğunu göstermiştir. 1963 yılında Murray Geil-
Mann ve George Zweig adlı bilim insanları oluşturdukları modelde, hadronları oluşturan bu
parçacıkları kuark olarak tanımlamıştır.
Kuarklar tek olarak bulunmaz. Tek kuark, kesirli elektrik yüküne sahiptir.
Kuarklar hadronlar olarak adlandırılan birleşik parçacıklar oluşturur. Hadronlar, iki veya üç
kuarkın bir araya gelerek oluşturdukları birleşik sistemlerdir. Bir hadrondaki kuarkların
elektrik yüklerinin toplamı her zaman bir tam sayıdır.

Hadronlar kendi içlerinde baryonlar ve mezonlar olarak ikiye ayrılır. Baryonların kütlesi
mezonlardan çok daha büyüktür. Baryonların ve mezonların kütleleri de leptonlardan büyüktür.
Hadronlar güçlü kuvvetlerden sorumlu parçacıklardır.

Hadronlar iki sınıfa ayrılır: Baryonlar ve Mezonlar.

Baryonlar: Üç kuarkın birleşiminden oluşurlar. Baryonlara vereceğimiz en tanıdık örnekler


protonlar ve nötronlardır. Kararlı yapılarından dolayı protonlar ve nötronlar günlük yaşamda
kullandığımız materyallerde bulunurlar. Protonlar en kararlı baryonlardır. Baryonların kütleleri
protonların kütlelerine eşit ya da daha büyüktür.

Her Baryonun Yükü Kuarkların Yükleri Toplamına Eşittir


Bir baryonun yükünü bulmak için yapısındaki kuarkların yükleri cebirsel toplanır. Örneğin
şekildeki gibi 2 tane u ile 1 tane d kuarkından oluşan bir protonun yükü;

(+2/3e)+(+2/3e)+(–1/3e) = +e

Bu sonuç yükü bir elektronun yüküne (-e) eşit büyüklükte ve pozitif olan protonun daha önce
öğrendiğimiz yüküne eşittir.

Şekildeki gibi 1 tane u ile 2 tane d kuarkından oluşan bir nötronun yükü ise;

(+2/3e)+(–1/3e)+(–1/3e) = 0 olur.

Bu sonuç da sıfır olarak daha önce öğrendiğimiz nötronun yüküne eşittir.

Mezonlar: Bir kuark ve bir anti kuarkın birleşimidir. Mezonlar, kararsız bir yapı gösterir ve
çabuk bozunur. Bilinen en hafif mezonlar pionlardır. Mezonların pion ve kaon gibi çeşitleri
vardır. Bütün mezonlar kararsızdır. Bu nedenle normal günlük yaşamda kullanılan
materyallerin büyük bir kısmının yapısında bulunmazlar. Şu ana kadar kuark ve
karşıtkuarkların farklı kombinasyonları ile oluşmuş 140 çeşit mezon tesbit edilmiştir. Şekilde
bir pion ile bir kaonu oluşturan kuarklar görülüyor.
Her Mezonun Yükü Kuark ve Karsıtkuarklarının Yükleri Toplamına Eşittir
Bir mezonun yükünü bulmak için yapısındaki kuarkların ve karşıt kuarkların yükleri cebirsel
toplanır. Örneğin şekildeki gibi 1 tane u kuarkı ile 1 tane d karşıtkuarkından oluşan bir
pionun yükü;

(+2/3e)+(+1/3e)= +e olur.

Şekildeki gibi 1 tane u karşıtkuarkı ile 1 tane s kuarkından oluşan bir kaonun yükü ise;

(–2/3e)+(–1/3e)= –e olur.

LEPTONLAR
Leptonlar temel parçacık olduğu için daha küçük yapılara ayrılamazlar ve iç yapıları yoktur.
Leptonlar, çekirdek kuvvetleri ile etkileşmeyen parçacıklardır. Tüm leptonlar 1/2 spinlidir.
Leptonlar 6 çeşittir. Bunlar elektron, elektron nötrinosu, müon, müon nötrinosu, tau, tau
nötrinosudur. Altı leptondan her birinin bir karşıt parçacığı bulunmaktadır. Bunların bazı
özellikleri tabloda verilmiştir. Nötrinoların kütleleri sıfır kabul edilebilecek kadar küçüktür.
Yükleri ise yoktur. Işık hızına çok yakın hızlarda hareket ederler. Her saniye milyarlarcası
vücudumuzdan geçiyor olsa da leptonları tesbit etmek çok zordur. Leptonlar zayıf çekirdek
kuvvetlerinden sorumlu parçacıklardır. Leptonlar güçlü nükleer kuvvetten etkilenmezler.
Karşıtparçacıklar

Parçacık fiziğinde yapılan teorik ve deneysel çalışmalar parçacık olarak yalnızca kuark ve
leptonların olmadığını göstermiştir. Bunlardan başka karşıtparçacık olarak tanımlanan
parçacıklar da vardır. Buna göre her atom altı parçacık için bir karşıtparçacık (antiparçacık)
bulunur.
Parçacık ve Karşıtparçacıkların Özellikleri
Bir parçacık ile bu parçacığın karşıtparçacığı arasındaki tek fark yüklerinin ters işaretli
olmasıdır. Bunun dışında karşıt parçacığın yük büyüklüğü ve kütleleri aynıdır.Bazı atomaltı
parçacıklar ile bunların karşıtparçacıklarının yük, kütle ve durgun kütle enerjisi gibi özellikleri
aşağıdaki tabloda verilmiştir.
Kütle ile enerjinin eş değer kavramlar olduğunu biliyoruz. Durgun halde bulunan bir cismin de
kütlesinden dolayı bir enerjisi vardır. Bir cismin kütlesinden dolayı sahip olduğu bu
enerjiye durgun kütle enerjisi denir. Tüm cisimlerde olduğu gibi parçacıkların da durgun
kütle enerjisi vardır. Kütlesi m olan herhangi bir parçacığın durgun kütle enerjisi, ışık
hızı (c=3⋅108m/s) kullanılarak;
E0=m⋅c2

Kütle ile enerji eş değer kavramlar olduğu için madde enerjiye, enerji de maddeye dönüşebilir.
Örneğin bir parçacık ile karşıt parçacık uygun şartlarda bir araya geldiğinde enerji taşıyan
bir foton oluşabilir. Bir parçacık ile karşıtparçacığı birlikte bozunduğunda kaybolan
kütleleri gama ışınları (γ) şeklinde enerjiye dönüşür.

Çift Oluşumu (Çiftli Oluşum)

Enerjinin parçacık ve karşıt parçacığa dönüşmesi olayına çift oluşumu (çiftli oluşum) denir.
Çünkü bu tür durumlarda yalnızca bir parçacık oluşmaz. Bir parçacık ile karşıtparçacığı eş
zamanlı olarak birlikte oluşur. Örneğin yeterli enerjiye sahip bir gama ışınının parçacığa
dönüşümünde yüklerin korunumu yasasına uygun olarak her zaman parçacık ile, eşit ve zıt
yüke sahip karşıtparçacığı birlikte oluşur.
Her Parçacık Kendi Karşıtparçacığı ile Oluşur

Çiftli oluşumlarda elektron-pozitron çifti oluşabildiği gibi, yeterli enerji olması durumunda
proton-karşıt proton ve nötron-karşıt nötron gibi diğer atom altı parçacık çiftleri de
oluşabilir. Ancak her atom altı parçacığın enerjisi farklı olduğundan, bunları oluşturacak enerji
miktarları da farklı farklıdır.

Ara Etkileşim (Alan) Parçacıkları

Tüm fiziksel olaylar dört temel kuvvet olan, çekirdek kuvveti (güçlü kuvvet), elektromanyetik
kuvvet, zayıf kuvvet, kütle-çekim kuvvetin etkisi altında gerçekleşir. Bu kuvvetlerin
parçacıklar arasında geçmesinde rol alan ara parçacıklar olduğu bulunmuştur.

 Çekirdek kuvvetine gluon adlı alan parçacığı aracılık eder.


 Elektromanyetik etkileşme durumundaki alan parçacığı fotondur (γ).
 Zayıf kuvvetin kuvvet taşıyıcıları W+ , W– ve Z bozonlarıdır.
 Kütle-çekim kuvvetine ise graviton denilen alan parçacığı aracılık eder.
 Tüm temel etkileşmelerin kuvvet taşıyıcıları olan ara etkileşim
parçacıkları bozondur.
 Elektromanyetik, zayıf ve güçlü etkileşimler, spini = 1 olan bozon parçacıklarının
değiş tokuşu yoluyla gerçekleşir.
 Leptonlar, kuarklar ve baryonlar fermiyonları oluşturur. Taşıyıcı
bozonlar ve mezonlar da bozonlarımeydana getirir